Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 188/2008
Kærumál Vanhæfi Dómari
Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 5. desember 2007. Stefnandi er Björgólfur Guðmundsson, Vesturbrún 22, Reykjavík. Stefndi er Kristján Sigurgeir Guðmundsson, Rauðagerði 39, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Hjördís Hákonardóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Ásgeir Magnússon héraðsdómari víki sæti í máli, sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili setur fram kröfu sína með eftirfarandi hætti: „Þess er krafist að afskipti Héraðsdóms Reykjavíkur, og þar með taldir allir dómarar embættisins komi ekki á neinn hátt nálægt málum er snerta persónu þess er sett hefur fram þessa kröfu. Krafist er að óháðir aðilar skipi mann eða menn í stöðu dómara sem ekki er á neinn hátt tengdur Héraðsdómi Reykjavíkur. Þess er einnig krafist að Héraðsdómur Reykjavíkur greiði kæranda þóknun fyrir óþarfa vinnu við kærumálið.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í máli þessu er aðeins til úrlausnar hvort Ásgeiri Magnússyni héraðsdómara sé rétt að víkja sæti í málinu og kemur krafa sóknaraðila því aðeins til skoðunar að því marki. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðili krefst ekki kærumálskostnaðar og verður hann því ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 325/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Talið var að sterkur grunur væri kominn fram um að X hefði framið manndráp og þótti verknaður sá, sem X var grunuð um, vera þess eðlis að gæsluvarðhald væri nausðynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. ágúst 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 3. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Þegar litið er til gagna málsins verður fallist á með sóknaraðila að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið afbrot, sem varðað getur við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot á því ákvæði getur varðað allt að ævilöngu fangelsi. Sá verknaður, sem varnaraðili er grunaður um, er þess eðlis að ætla má að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 343/2003
Skuldamál Framsal kröfu
R krafði L um greiðslu reikninga, sem R hafði fengið framselda frá F. Af hálfu L voru ekki gerðar athugasemdir við fjárhæð reikninganna. L kvaðst hafa náð samkomulagi við F um uppgjör reikninganna, en gegn mótmælum R voru fullyrðingar L um það taldar ósannaðar. Var því lagt til grundvallar að R væri réttur eigandi kröfunnar og hún tekin til greina. Við úrlausn málsins var litið fram hjá skriflegri yfirlýsingu sem L lagði fyrir Hæstarétt og sérstaklega var útbúin í tengslum við rekstur málsins, en efni hennar hefði með réttu átt að koma fram í munnlegri vitnaskýrslu eftir reglum VIII. kafla laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. ágúst 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt skriflega yfirlýsingu Eyjólfs Sveinssonar fyrrum stjórnarformanns Fréttablaðsins ehf., dagsetta 27. nóvember 2003, þar sem segir meðal annars að honum sé „kunnugt um” að Fréttablaðið ehf. og Póstflutningar ehf. hafi gert með sér samkomulag þess efnis sem áfrýjandi heldur fram, en „fyrir mistök” virðist umræddar kröfur hafa verið framseldar stefnda. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi lýst því að hann telji þessa yfirlýsingu styðja eindregið málatilbúnað sinn. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kvaðst lögmaðurinn ekki geta gefið ástæðu fyrir því að Eyjólfur gaf ekki skýrslu fyrir dómi, aðra en þá að hann hafi án sérstakra skýringa verið ófáanlegur að koma fyrir dóm. Skjal það sem um ræðir var sérstaklega útbúið í tengslum við rekstur þessa dómsmáls og hefur það sætt andmælum af hálfu stefnda. Hefur skjalið að geyma skriflega yfirlýsingu, sem með réttu hefði átt að koma fram í munnlegri vitnaskýrslu þess sem það stafar frá eftir reglum VIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki byggt á skjali þessu við úrlausn málsins. Að þessu virtu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. D ó m s o r ð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lystadún Snæland ehf., greiði stefnda, Rauðará ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 20. þessa mánaðar, er höfðað 10. desember 2002 af Rauðará ehf., Laugavegi 7, Reykjavík, gegn Lystadúni-Snælandi ehf., Mörkinni 4, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 545.086 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 434.156 krónum frá 26. maí 2002 til 17. júní 2002, en af 471.135 krónum frá þeim degi til 21. júní 2002 og af 545.086 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu skuldar vegna kaupa stefnda á auglýsingum í Fréttablaðinu 6. maí 2002 að fjárhæð 434.156 krónur, 28. maí 2002 að fjárhæð 36.977 krónur og 1. júní 2002 að fjárhæð 73.953 krónur, eða samtals 545.086 krónur. Reikningar vegna auglýsingakaupanna voru framseldir stefnanda 8. maí 2002, 2. júní 2002 og 3. júní 2002. Stefnandi krafði stefnda um greiðslu fyrsta reikningsins að fjárhæð 434.156 krónur með innheimtubréfi, dagsettu 21. ágúst 2002, en af gögnum málsins verður ekki ráðið, að sérstök viðbrögð hafi orðið af hálfu stefnda af því tilefni. Stefndi heldur því fram, að skuldin sé uppgerð með því, að samið hafi verið um það milli fyrirsvarsmanns Fréttablaðsins ehf., Eyjólfs Sveinsonar, sem jafnframt hafi verið fyrirsvarsmaður Póstflutninga ehf., að auglýsingaúttektir stefnda hjá Fréttablaðinu ehf. skyldu koma til frádráttar skuld Póstflutninga ehf. við Valdimar Grímsson, aðaleiganda og fyrirsvarsmann stefnda, vegna launakröfu Valdimars á hendur Póstflutningum ehf., sem hann starfaði áður hjá. Hafi verið gert sérstakt samkomulag þessu til staðfestingar. Er því mótmælt af hálfu stefnanda, að slíkt samkomulag hafi verið gert. II. Stefnandi vísar um lagarök til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en reglan fái m.a. lagastoð í 5., 6. og 28. gr. laga nr. 39/1922 til 1. júní 2001 og eftir þann tíma í lögum nr. 50/2000. Við munnlegan málflutning var mótmælt, að þau drög að samkomulagi milli Póstflutninga ehf. og Valdimars Grímssonar, sem fyrir liggja í málinu, hefðu eitthvert sönnunargildi og hafi slíkt samkomulag aldrei verið gert. Þá liggi ekki fyrir í málinu neitt framsal frá Valdimar Grímssyni til stefnda á ráðstöfun kröfu hans á hendur Póstflutningum ehf. III. Í málinu liggja fyrir drög að samkomulagi milli Póstflutninga ehf. annars vegar og Valdimars Grímssonar, fyrirsvarsmanns og aðaleiganda stefnda hins vegar, með dagsetningunni „xx. júní 2002”, þar sem meðal annars kemur fram, að Póstflutningar ehf. framselji til Valdimars Grímssonar eða þess, sem hann framselur rétt sinn til, rétt til auglýsingapláss og/eða birtingar auglýsinga í Fréttablaðinu samkvæmt samkomulagi Póstflutninga ehf. við Fréttablaðið ehf. í maí 2002. Liggja jafnframt fyrir í málinu drög að samkomulagi í þessa veru milli Fréttablaðsins ehf. og Póstflutninga ehf., með dagsetningunni „xx. júní 2002.” Sveinn Andri Sveinsson hrl., sem kveðst hafa verið lögmaður Eyjólfs Sveinssonar, fyrirsvarsmanns Fréttablaðsins ehf. og Póstflutninga ehf. á þessum tíma, hefur komið fyrir dóm og greint frá því, að áðurnefndur Eyjólfur Sveinsson hafi gefið munnlegt samþykki sitt fyrir ofangreindum skuldbindingum nefndra einkahlutafélaga, en hann hafi hins vegar ekki gengið frá samningum með undirritun sinni. Samkvæmt framansögðu ber að taka kröfu stefnanda til greina og dæma stefnda til greiðslu stefnufjárhæðar, ásamt vöxtum, eins og krafist er. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn 175.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð:
Mál nr. 97/2007
Kærumál Aðför Nauðungarsala
S krafðist þess að felld yrði úr gildi nauðungarsala sýslumannsins á Blönduósi á jörðinni L, sem fram hafði farið að beiðni SHS og K banka hf. S reisti kröfu sína á því að annmarkar hefðu verið á þeim fjárnámsgerðum, sem nauðungarsölubeiðnir ofangreindra aðila byggðust á. Í dómi Hæstaréttar var fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að fjárnámsgerð SHS hefði verið fullnægjandi heimild til að krefjast nauðungarsölu á jörðinni. Þá var vísað til þess að heimild 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989, til að leggja fyrir héraðsdómara ágreining um fjárnámsgerð vegna kröfu gerðarbeiðanda um nauðungarsölu, væri bundin því skilyrði að úrlausn um þess háttar ágreining skipti máli um það hvort nauðungarsala eða önnur lögmæt ráðstöfun á fjárnámsandlaginu færi fram. Þar sem nauðungarsöluheimild SHS var fullnægjandi var ekki talið að úrlausn um gildi fjárnáms K banka hf. skipti máli um gildi nauðungarsölunnar. Kröfu S var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 23. janúar 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala sýslumannsins á Blönduósi á uppboði 3. júlí 2006 á jörðinni Litla-Hvammi í Húnaþingi vestra. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að ofangreind nauðungarsala verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar. Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sig staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálsmálskostnaðar. I. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að hann hafi staðið að rekstri sláturhúss á Hvammstanga, sem rekið hafi verið í nafni Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Þann 4. september 1998 gaf félagið út skuldabréf til varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda að fjárhæð 9.150.000 krónur og gekkst sóknaraðili í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu þess. Skyldi lánið endurgreitt á 18 nánar tilgreindum gjalddögum, fyrst 15. júlí 1999 en síðasti gjalddaginn skyldi vera 15. desember 2001. Í texta bréfsins er tekið fram að gera megi aðför til fullnustu skuldarinnar án undangengins dóms eða réttarsáttar hjá skuldara eða ábyrgðarmanni. Eru undirskriftir skuldara og sjálfskuldarábyrgðarmanns vottaðar af tveimur mönnum. Var bréfið samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila gefið út vegna lántöku til að fjármagna rekstur sláturhússins. Þann 20. október 1999 var skilmálum skuldabréfsins breytt og lánstími þess lengdur. Í texta skilmálabreytingarinnar er tekið fram að skuldabréfið sé með sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila og að skuldbreytingin sé af hálfu varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda háð því að hún verði samþykkt af ábyrgðarmanni. Sóknaraðili samþykkti skuldbreytinguna sem ábyrgðarmaður með undirritun sinni og eru undirskriftir á skjalinu vottaðar af tveimur mönnum. Með kaupsamningi 12. apríl 2000 seldi Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. fasteign sína á Hvammstanga og nánar tilgreint lausafé tengt rekstrinum til óstofnaðs einkahlutafélags, sem síðar hlaut nafnið Ferskar afurðir ehf. Var kaupverðið meðal annars greitt með yfirtöku skuldar samkvæmt framangreindu skuldabréfi. Tekið var fram í samningnum að sóknaraðili skyldi áfram vera í persónulegri sjálfskuldarábyrgð gagnvart varnaraðilanum Sparisjóði Húnaþings og Stranda fyrir eftirstöðvum skuldar samkvæmt bréfinu. Með skuldskeytingu 6. júní 2000 heimilaði varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda að hið nýstofnaða einkahlutafélag kæmi sem nýr greiðandi að skuldabréfinu í stað Sláturhússins Ferskra afurða ehf. og jafnframt ritaði sóknaraðili undir skuldskeytingu þessa sem sjálfskuldarábyrgðarmaður „til staðfestingar því að hann verði áfram sjálfskuldarábyrgðaraðili þrátt fyrir nýjan greiðanda skuldabréfsins.“ Undirskriftir á skuldskeytinguna eru vottaðar af tveimur mönnum. Enn var gerð skuldbreyting á skilmálum bréfsins 20. október 2000 og fyrsta gjalddaga þess seinkað. Í texta skuldbreytingarinnar er tekið fram að skuldin sé með sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila og að skuldbreytingin sé háð því skilyrði að ábyrgðarmaður samþykki hana. Ritaði sóknaraðili undir skilmálabreytinguna sem ábyrgðarmaður og eru undirskriftir á skjalinu staðfestar af tveimur vottum. Þann 30. ágúst 2005 var að kröfu varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda gert fjárnám í jörðinni Litla-Hvammi, þinglýstri eign sóknaraðila, fyrir eftirstöðvum margnefnds skuldabréfs auk vaxta og kostnaðar. Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. gaf 27. ágúst 1999 út tryggingarbréf til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum félagsins við Búnaðarbanka Íslands hf. að hámarki að höfuðstól 6.250.000 krónur. Var jörðin Litli- Hvammur veðsett með 1. veðrétti til tryggingar greiðslu og áritaði sóknaraðili tryggingarbréfið sem þinglýstur eigandi jarðarinnar. Þann 19. nóvember 2001 var undirrituð dómsátt milli Búnaðarbanka Íslands hf. og Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Skyldi einkahlutafélagið samkvæmt henni greiða bankanum 7.784.687 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum 20. janúar 2002. Þann 5. desember 2005 var að beiðni varnaraðilans Kaupþings banka hf. gert fjárnám í jörðinni Litla-Hvammi fyrir höfuðstól dómsáttarinnar ásamt nánar tilgreindum vöxtum og kostnaði á grundvelli framangreinds tryggingarbréfs. Varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda beiddist 20. september 2005 nauðungarsölu á jörðinni Litla-Hvammi á grundvelli fjárnámsgerðarinnar 30. ágúst sama ár. Varnaraðilinn Kaupþing banki hf. beiddist nauðungarsölu á jörðinni 21. desember 2005 á grundvelli fjárnámsgerðarinnar 5. sama mánaðar. Þann 30. mars 2006 tók sýslumaðurinn á Blönduósi fyrir nauðungarsölu á jörðinni að beiðni varnaraðilanna beggja en sóknaraðili var gerðarþoli. Var ákveðið að uppboð á eigninni hæfist 6. júní 2006. Þann dag var nauðungarsalan aftur tekin fyrir hjá sýslumanni og leitað eftir boðum í eignina. Bauð varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda 200.000 krónur í eignina og var ákveðið að uppboðinu yrði fram haldið á henni sjálfri 3. júlí sama ár. Þann dag var nauðungarsalan aftur tekin fyrir og leitað frekari boða í eignina. Varð Steingrímur Þormóðsson hæstbjóðandi. Var honum greint frá því að boð hans yrði samþykkt ef greiðsla bærist samkvæmt því í samræmi við uppboðskilmála 3. ágúst 2006 klukkan 15. Með bréfi 5. júlí sama ár leitaði sóknaraðili úrlausnar Héraðsdóms Norðurlands vestra um gildi nauðungarsölunnar. II. Sóknaraðili reisti kröfu sína í héraði á því að hvorugur varnaraðila hafi byggt beiðni sína um nauðungarsölu á gildri fjárnámsgerð. Færir hann ýmsar málsástæður fram máli sínu til stuðnings varðandi þau skjöl og atvik er lágu til grundvallar fjárnámsgerðum þeirra hvors um sig eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Með honum tók héraðsdómari afstöðu til ágreinings sóknaraðila og varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda varðandi gildi fjárnámsgerðarinnar 30. ágúst 2005. Hafnaði hann málsástæðum sóknaraðila varðandi heimildir þess varnaraðila til nauðungarsölu og taldi þegar af þeirri ástæðu að nauðungarsalan skyldi fara fram að kröfu hans og væru ekki efni til að leysa jafnframt úr ágreiningi varðandi nauðungarsöluheimild varnaraðilans Kaupþings banka hf. Að framan eru raktar þær þrjár skilmálabreytingar sem gerðar voru á skuldabréfi varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, sem gefið var út af Sláturfélaginu Ferskar afurðir ehf. 4. september 1998, frá 20. október 1999 til 20. október 2000. Engin þessara breytinga leiddi til þess að sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila á greiðslu samkvæmt bréfinu félli niður. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að fjárnámsgerðin 30. ágúst 2005 hafi verið fullnægjandi heimild handa varnaraðilanum Sparisjóði Húnaþings og Stranda til að krefjast nauðungarsölu á jörðinni Litla-Hvammi. Sóknaraðili reisir kröfu sína fyrir Hæstarétti einnig á því að taka verði afstöðu til framangreindra fjárnámsgerða beggja varnaraðila sem jafnframt séu heimildir til nauðungarsölu í máli þessu. Samkvæmt 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför er málsaðilum heimilt að krefjast úrlausnar héraðsdómara um aðfarargerð, ef krafa þess efnis berst héraðsdómara innan átta vikna frá því gerðinni var lokið. Þegar sá frestur er liðinn verður ágreiningur um aðfarargerð þó lagður fyrir héraðsdómara meðal annars ef til ágreinings kemur um gerðina vegna kröfu gerðarbeiðanda um nauðungarsölu eða aðra lögmæta ráðstöfun á eign sem tekin hefur verið fjárnámi, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Þessa heimild 2. mgr. verður eðli máls samkvæmt að binda því skilyrði að úrlausn um ágreining um aðfarargerðina skipti máli um það hvort nauðungarsala eða önnur lögmæt ráðstöfun á fjárnámsandlaginu fari fram. Hér að framan er komist að þeirri niðurstöðu að nauðungarsöluheimild varnaraðilans Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi verið fullnægjandi og skiptir úrlausn um gildi fjárnáms varnaraðilans Kaupþings banka hf. 5. desember 2005 því ekki máli um gildi nauðungarsölunnar. Eru því ekki efni til að leysa úr þeim ágreiningi í þessu máli. Við úthlutun söluverðs jarðarinnar getur varnaraðili hins vegar sem aðili að nauðungarsölunni haft uppi mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar þess og leitað eftir atvikum úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns um þann ágreining, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991. Samkvæmt framanrituðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigfús Leví Jónsson, greiði varnaraðilum, Sparisjóði Húnaþings og Stranda og Kaupþingi banka hf., hvorum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta barst dóminum með bréfi lögmanns sóknaraðila hinn 10. júlí 2006. Málið var þingfest 6. september sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 19. þessa mánaðar. Sóknaraðili málsins er Sigfús Leví Jónsson, Litlubrekku, Hvammstanga. Varnaraðilar eru Kaupþing banki hf., Borgartúni 9, Reykjavík, og Sparisjóður Húnaþings og Stranda, Höfðabraut 6, Hvammstanga. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsöluuppboð sýslumannsins í Húnavatnssýslum á jörðinni Litla-Hvammi (fasteignanúmer 144086) í Húnaþingi vestra sem fram fór hinn 3. júlí 2006 verði fellt úr gildi sem og öll uppboðsmeðferð uppboðsmálsins nr. 020-2006-1 varðandi jörðina. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu. Varnaraðilinn Kaupþing banki hf. krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og nauðungarsala á fasteigninni Litla-Hvammi, landnr. 144086, sem framkvæmd var á eigninni af sýslumanninum á Blönduósi hinn 3. júlí 2006 verði staðfest. Þá gerir Kaupþing banki hf. kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til virðisaukaskatts. Varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda krefst þess að kröfu sóknaraðila, þess efnis að ógilt verði uppboðsmeðferð á jörðinni Litla-Hvammi, Húnaþingi vestra, sem fram fór hinn 3. júlí 2006, verði ekki tekin til greina. Þá krefst Sparisjóður Húnaþings og Stranda málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. II Málsatvik, málsástæður og lagarök Sóknaraðili lýsir sjónarmiðum sínum annars vegar í beiðni sinni til dómsins um ógildingu uppboðsins og hins vegar í greinargerð sinni. Í greinargerð lýsir sóknaraðili málsatvikum á þann hátt að hann hafi rekið Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. á Hvammstanga sem stofnað var á árinu 1988. Félagið hafi hinn 4. september 1998 tekið lán hjá varnaraðilanum Sparisjóði Húnaþings og Stranda og hann hafi ritað nafn sitt á bréfið sem sjálfskuldar-ábyrgðaraðili. Skuldabréf þetta hafi upphaflega verið að fjárhæð 9.150.000 krónur sem átt hafi að endurgreiðast á 39 mánuðum með 18 óreglulegum afborgunum. Sóknaraðili kveðst hafa selt Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. til annars félags, Ferskra afurða ehf., en það hafi verið stofnað á árinu 2000. Sóknaraðili heldur því fram að við söluna hafi hann talið að hann myndi losna undan sjálfskuldarábyrgð sinni. Hann kveðst skömmu síðar hafa farið á fund hjá sparisjóðnum þar sem honum hafi verið gert að undirrita skilmálabreytingu á láninu ella yrði það gjaldfellt. Jafnframt hafi honum verið tjáð að þetta væri einungis tímabundin lausn þar sem nýir kaupendur að félaginu væru að semja um bankaábyrgðir og annað til að geta tekið við eldri skuldum. Af þessum sökum hafi hann undirritað skilmálabreytinguna og talið að þessi ráðstöfun væri einungis tímabundin. Í greinargerðinni lýsir sóknaraðili því einnig að Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. hafi gefið út tryggingarbréf fyrir skuldum félagsins í útibúi Búnaðarbankans í Borgarnesi. Sóknaraðili hafi gefið leyfi til veðsetningar á eign sinni Litla-Hvammi til tryggingar viðkomandi bréfi en hann hafi ekki fengið samþykki maka síns til veðsetningarinnar. Tryggingarbréf þetta hafi verið gefið út hinn 27. ágúst 1999. Hann hafi talið að þegar hann seldi sláturfélagið myndi tryggingarbréf þetta falla niður en varnaraðili hafi haldið bréfinu sem tryggingu fyrir viðskiptum hins nýja félags. Síðar hafi verið gerðar skilmálabreytingar á bréfinu og kveðst sóknaraðili hafi ritað undir breytingarnar, enda hafi honum verið tjáð að ef hann gerði það ekki yrði gengið að fasteigninni sem tilgreind er sem veðandlag í tryggingarbréfinu. Í beiðni sinni til dómsins um ógildingu uppboðsmeðferðar málsins byggir sóknaraðili á því, varðandi kröfu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, að aðild sóknaraðila byggist á undirskrift hans sem sjálfskuldarábyrgðaraðila sem rituð hafi verið á fjölmargar skilmálabreytingar hins upphaflega skuldabréfs en vafi leiki á því hvaða skjali varnaraðilinn byggi á sem uppboðsheimild. Sóknaraðili heldur því fram að honum sé heimilt að koma að vörnum varðandi sjálf kröfuskjölin og því geti varnaraðilinn ekki byggt á fjárnáminu án þess að sóknaraðili komi að vörnum varðandi skjölin, sbr. 2. mgr. 92. gr. aðfararlaga. Því sé honum heimilt að koma að sömu vörnum og ef hann hefði skotið fjárnáminu sjálfu til héraðsdóms til ógildingar. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili geti ekki, vegna hinna mörgu skuld- og skilmálabreytinga, byggt uppboðskröfu sína á upphaflega skuldabréfinu og sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila á því bréfi. Byggir sóknaraðili á því að ef gerð er efnisbreyting á skuldabréfi þá séð bréfið ekki lengur eins að efni til og það var upphaflega. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að sjálfskuldarábyrgð hans samkvæmt skilmálabreytingunum geti ekki náð til þess veðsamnings sem upphaflegt skuldabréf hefur að geyma en enginn veðsamningur sé fólginn í skilmálabreytingunum. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili byggi kröfur sínar á hendur honum á þessum skilmálabreytingum. Af þessu leiði að varnaraðili byggi ekki á veðsamningi og hafi þar af leiðandi ekki haft heimild til að ganga að jörðinni Litla-Hvammi sem uppboðsandlagi á grundvelli nefndra skilmálabreytinga. Í nefndri greinargerð til dómsins heldur sóknaraðili því fram til viðbótar þeim rökum sem að framan greinir varðandi varnaraðilann Sparisjóð Húnaþings og Stranda að sparisjóðnum hafi borið að fá dóm til viðurkenningar á sjálfskuldarábyrgðinni sem stoð ætti í upphaflega skuldabréfinu áður en hann krafðist fjárnámsins. Sóknaraðili heldur því fram að vafi sé á því á hvaða skjali varnaraðili geti byggt sem uppboðs- eða fjárnámsheimild. Þá hafi ekki verið gengið úr skugga um hvort sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila sé enn í gildi en engar skilmálabreytingar hafi verið lagðar fram sem sýni það með óyggjandi hætti. Sóknaraðili bendir á að við efnisbreytingu skuldabréfs sé það ekki eins og það var áður en því var breytt og heldur sóknaraðili því fram að sjálfskuldarábyrgð hans geti ekki náð til þess skuldabréfs sem upphaflega var undirritað af honum hinn 4. september 1998. Ef varnaraðili byggi á þeirri undirskrift hans sé ábyrgð vegna hennar löngu fallin úr gildi sökum fyrningar, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905. Sóknaraðili skoraði á varnaraðilann að leggja fram gögn um það hvernig höfuðstóll kröfunnar er grundvallaður og hvernig hann byggist á upphaflega skuldabréfinu, frá hvaða tíma samnings- og dráttarvextir eru reiknaðir og af hvaða höfuðstól. Sóknaraðili byggir í greinargerðinni ennfremur á því að aðfararheimildir varnaraðila séu ófullnægjandi, ógildar eða a.m.k. ógildanlegar. Heimild sóknaraðila til að mótmæla heimild varnaraðila til aðfarar byggist á ákvæði 2. mgr. 92. gr. aðfararlaga. Það ákvæði mæli fyrir um að hægt sé að hafa uppi athugasemdir um fjárnámsgerð í tengslum við nauðungarsölu eða aðra lögmæta ráðstöfun hins fjárnumda. Til viðbótar því sem áður er rakið byggir sóknaraðili á því að hann hafi verið neyddur til að undirrita skilmálabreytingarnar og þá hafi hann verið blekktur varðandi raunverulega stöðu þess sem yfirtók skuldina. Þá heldur sóknaraðili því fram að þar sem hann skuldi enn alla kröfuna þá hafi ekki verið um neina yfirtöku annars aðila að ræða á skuldinni samkvæmt skuldabréfinu. Í áðurnefndri beiðni sinni til dómsins varðandi kröfu Kaupþings banka byggir sóknaraðili á því að uppboðsheimild Kaupþings banka sé tryggingarbréf sem ekki sé gild uppboðsheimild en tryggingarbréf ein og sér séu ekki kröfubréf. Slík bréf verði að gera virk með ákveðnum hætti. Sóknaraðili byggir á því að Kaupþing banki hafi fallið frá öllum kröfum á hendur sér vegna þessa tryggingarbréfs og vísar í því sambandi til úrskurðar dómsins frá 27. desember 2004. Þar sé um bindandi réttarfarsathöfn að ræða sem gerð hafi verið fyrir fullt og allt. Sóknaraðili byggir á því að réttarsáttin sem það mál byggðist á hafi ekki getað fallið undir tryggingarbréfið og á það hafi verið fallist. Auk þess hafi réttarsáttin eingöngu verið gerð við ákveðið félag en ekki sóknaraðila. Í greinargerð sinni byggir sóknaraðili auk þeirra málsástæðna sem að framan eru raktar á því að sýslumaður hafi ekki mátt gera fjárnám hjá sóknaraðila á grundvelli tryggingarbréfsins að minnsta kosti sé heimilt að ógilda fjárnámið með dómi. Ekkert í málatilbúnaði sóknaraðila sýni fram á hvernig skuldin sé til komin né hvað búi að baki henni varðandi sóknaraðila. Engin kröfuskjöl hafi verið lögð fram sem sýna hvað búi að baki uppboðskröfunni er standi á bak við tryggingarbréfið en varnaraðili verði að leggja fram slík skjöl til að sanna tilvist kröfu sinnar. Þá verði varnaraðilinn að sýna fram á að krafa hans sé skýr og sundurliða hana í höfuðstól, vexti og annan kostnað. Þar sem þetta hafi ekki verið gert sé málið ekki nægjanlega reifað til þess að unnt sé að leggja dóm á það hvort þær kröfur sem standi að baki tryggingarbréfinu séu enn gildar. Krafa varnaraðila sé því vanreifuð. Þá bendir sóknaraðili á að hluti dráttarvaxta hljóti að fyrndur. Hvað lagarök varðar byggir sóknaraðili á meginreglum laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, einkum XIV. kafla laganna. Einnig vísar hann til meginreglna aðfararlaga nr. 90/1989, einkum þó 2. mgr. 92. gr., svo og til 1. gr. laganna. Til reglna kröfuréttar um tryggingar- og skuldabréf, hvenær skuldaviðurkenning teljist skuldabréf og til reglna kröfuréttarins um sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingar. Þá vísar sóknaraðili til laga um fyrningu nr. 14/1905, einkum 3. og 5. gr. laganna. Þá vísar hann til 16., 26. og 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Ennfremur vísar sóknaraðili til laga nr. 94/1933. Málskostnaðarkrafa er byggð á 130. gr. laga um meðferð einkamála. Varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda lýsir málavöxtum á þann hátt að Ferskar afurðir ehf. hafi fengið lán hjá sparisjóðnum líkt og að framan greinir. Sóknaraðili hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð eins og bréfið beri með sér. Skilmálabreyting hafi verið gerð á skuldabréfinu hinn 20. október 1999 en þessi breyting hafi gengið út á að lengja lánstímann. Sóknaraðili hafi ritað undir breytinguna sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Skuldabréfinu hafi aftur verið breytt hinn 6. júní 2000. Þá hafi Ferskum afurðum ehf. verið heimilað að yfirtaka skuldina en sóknaraðili hafi áfram verið sjálfskuldarábyrgðarmaður og hafi hann ritað undir breytinguna sem slíkur. Enn hafi verið gerð breyting á bréfinu hinn 20. október 2000. Sú breyting hafi gengið út á að seinka fyrstu afborgun lánsins um nokkra mánuði og sem fyrr hafi sóknaraðili ritað undir breytinguna sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Hinn nýi skuldari hafi síðar farið í gjaldþrot og hafi kröfu verið lýst í þrotabúið. Þá segir varnaraðilinn að á þessum tíma hafi sóknaraðili persónulega skuldað töluverðar fjárhæðir í sparisjóðnum og því hafi verið ákveðið að sjá hvort eitthvað fengist greitt upp í bréfið úr þrotabúinu. Sú hafi ekki orðið raunin og því hafi verið ákveðið að ganga að sóknaraðila. Aðfararbeiðni hafi verið send sýslumanninum í Reykjavík hinn 28. júlí 2005 en þá hafi skuldin numið 10.775.107 krónum. Í framhaldi af þessu hafi hinn 30. ágúst 2005 verið gert fjárnám í jörðinni Litla-Hvammi sem er eign sóknaraðila. Sóknaraðili hafi verið viðstaddur fjárnámið og mótmælt kröfunni á þeirri forsendu að nýr skuldari hefði tekið við skuldinni. Sóknaraðili hafi jafnframt lýst því yfir að hann myndi vísa ákvörðun um fjárnámið til héraðsdóms en það hafi hann hins vegar ekki gert. Krafa um nauðungarsölu eignarinnar hafi verið send sýslumanninum á Blönduósi hinn 20. september 2005 og síðari sala eignarinnar hafi farið fram hinn 3. júlí 2006 og þá hafi Steingrímur Þormóðsson keypt eignina. Af hálfu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda er á því byggt að hann hafi verið með réttar og lögmætar kröfur til að tryggja rétt sinn. Allar skilmálabreytingar sem gerðar hafi verið á skuldabréfinu hafi verið undirritaðar og þar með samþykktar af sóknaraðila. Sóknaraðili hafi alla tíð verið meðvitaður um ábyrgð sína vegna bréfsins. Þá hafi sóknaraðila sérstaklega verið gerð grein fyrir því að samþykki fyrir nýjum greiðanda bréfsins væri háð því að sóknaraðili yrði áfram í sjálfskuldarábyrgð fyrir bréfinu. Vísar varnaraðili í þessu sambandi til yfirlýsingar um þetta efni sem fram kemur í kaupsamningi þeim sem gerður var við ráðstöfum á eignum Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. til Ferskra afurða ehf. Því er haldið fram af varnaraðilanum Sparisjóði Húnaþings og Stranda að skilmálar bréfsins fyrir og eftir skilmálabreytingarnar hafi verið mjög skýrir og hafnar hann því að skuldbindingar sóknaraðila hafi breyst nokkuð við skilmálabreytingarnar. Bréfið hafi þrátt fyrir nefndar breytingar verið mjög skýrt og ljóst hvert efni þess er. Þá vísar varnaraðilinn til þess að sóknaraðili hafi undirritað allar skilmálabreytingar um leið og þær voru gerðar og engar breytingar hafi verið gerðar á skilmálum bréfsins án þess að sóknaraðili undirritaði þær. Af hálfu sparisjóðsins er því haldið fram að skrif sóknaraðila um veðsamninga samkvæmt skuldabréfinu séu út í hött, enda sé bréfið skuldabréf með sjálfskuldarábyrgð en ekki veðskuldabréf. Bréfið hafi hins vegar verið grundvöllur fjárnámsgerðar og hafi sýslumaðurinn í Reykjavík litið svo á og gert fjárnám fyrir skuldinni sem eðlilegt var, enda hafi hann haft gilda fjárnámsheimild með vísan til 7. tl. 1. gr. aðfararlaga og ákvæða í skuldabréfinu sjálfu. Varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda byggir kröfu sína einnig á því að mótmæli við fjárnáminu í formi málskots til héraðsdóms séu nú of seint fram komin. Vísa hafi átt fjárnáminu til héraðsdóms innan 8 vikna frá því að gerðin fór fram. Frá þessu sé þó hugsanlega undanþága í 92. gr. aðfararlaga undir sérstökum kringumstæðum. Af hálfu sparisjóðsins er því sérstaklega mótmælt að sóknaraðili hafi verið neyddur til að undirrita skilmálabreytingarnar og heldur hann því fram að honum sé stórlega misboðið að fá á sig ósannindi sem í því felast. Sóknaraðila sé vel kunnugt um að hann var beiðandi og/eða samþykkjandi allra skilmálabreytinganna eins og undirskriftir hans beri með sér og hann þekki því vel allar breytingarnar. Kröfum sínum til stuðnings vísar sparisjóðurinn til meginreglna kröfu- og samningaréttar, til laga um aðför nr. 90/1989, til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 svo og til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála varðandi kröfu sína um málskostnað úr hendi sóknaraðila. Varnaraðilinn Kaupþing banki hf. lýsir málavöxtum, málsástæðum sínum og lagarökum á þann hátt að hinn 19. nóvember 2001 hafi bankinn og Ferskar afurðir ehf., kt. 670988-1479, gert sátt þess efnis að Ferskar afurðir ehf. hafi lofað að greiða bankanum 7.784.687 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga 38/2001 frá 20. janúar 2001 til greiðsludags ásamt málskostnaði og öðrum tilheyrandi kostnaði. Áður hefðu Ferskar afurðir ehf. gefið út tryggingarbréf þar sem fasteignin Litli-Hvammur var sett að veði til tryggingar öllum skuldum félagsins við varnaraðila. Ferskar afurðir ehf. hafi verið útgefandi bréfsins en sóknaraðili hafi ritað á það fyrir hönd félagsins og þá hafi hann einnig samþykkt það sem þinglýstur eigandi eignarinnar. Hinn 26. október 2005 hafi varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðila til viðurkenningar á veðrétti samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi og dómsátt. Því máli hafi lokið á þann veg að varnaraðili felldi það niður en sóknaraðili hafi krafist málskostnaðar. Héraðsdómur hafi í framhaldi af því dæmt sóknaraðila málskostnað úr hendi varnaraðila. Varnaraðili kveðst hafa fellt málið niður vegna þess að skuldin hafi áður verið viðurkennd fyrir dómstólum og ekki hægt að sækja hana aftur í nýju máli. Varnaraðili kveðst hins vegar aldrei hafa fallist á að umrædd veðsetning sé ógild. Þvert á móti hafi hann alltaf haldið því fram að veðsetningin væri gild og honum heimilt að fá umrædda eign selda nauðungarsölu til lúkningar skuld Ferskra afurða ehf. við varnaraðila. Ekki leikur nokkur vafi á því að sparisjóðurinn byggir kröfu sína á upphaflega skuldabréfinu með þeim breytingum sem á því hafa verið gerðar en skuldabréfið er ekki veðskuldabréf eins og sóknaraðili virðist halda fram, enda byggir Sparisjóður Húnaþings og Stranda uppboðsheimild sína réttilega á fjárnámi sem gert var hinn 30. ágúst 2005 af sýslumanninum í Reykjavík. Engin rök eru til að fallast á þá kröfu sóknaraðila að sparisjóðnum hafi borið að fá dóm til viðurkenningar á sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila sem er skýr samkvæmt skuldabréfinu sjálfu og viðaukum við það. Varnaraðili kveðst hafa byrjað innheimtuferlið að nýju með því að senda aðfararbeiðni til sýslumannsins á Blönduósi þar sem farið var fram á að fjárnám yrði gert í jörðinni Litla-Hvammi, fasteign sóknaraðila. Hinn 5. desember sl. hafi sýslumaður síðan gert fjárnám í eigninni „inn í tryggingarbréf nr. 326-63-6114“ eins og segir í lýsingu varnaraðila. Varnaraðilinn kveðst með þessu hafa verið kominn með uppboðsheimild, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, og hann hafi síðan farið fram á að eignin yrði seld nauðungarsölu. Hinn 3. júlí sl. hafi framhaldssala farið fram á eigninni og þar hafi Steingrímur Þormóðsson hrl. verið hæstbjóðandi að hann telji en varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi ekki lagt fram þau gögn sem honum beri samkvæmt 2. mgr. 81. gr. nefndra laga um nauðungarsölu. Þessi skortur á gögnum ætti að leiða til þess að málinu yrði vísað frá dómi, sbr. 1. mgr. 82. gr. laga um nauðungarsölu. Varnaraðili bendir á, varðandi þá málsástæðu sóknaraðila að tryggingarbréfið sé ógilt sökum þess að áðurnefnt dómsmál hafi verið fellt niður, þá reglu einkamálaréttarfars að þegar mál hafi verið fellt niður eða því verið vísað frá dómi eftir þingfestingu sé ekkert því til fyrirstöðu að hefja mál að nýju. Í þessu sambandi vísar hann til 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hér sé um að ræða svokölluð litis pendens áhrif þingfestingar. Þá bendir hann á að samkvæmt 2. mgr. 116. gr. nefndra laga um meðferð einkamála hafi dómur svokölluð res judicata áhrif, þ.e.a.s. að ekki verður höfðað mál um sama sakarefni og dómur hefur gengið um. Mál það sem sóknaraðili vísar til hafi verið fellt niður og því hafi ekki gengið dómur um gildi tryggingarbréfsins né veðréttarins sem slíks og því ekki hægt að draga þær ályktanir sem fram koma í kæru sóknaraðila. Varnaraðili bendir á að umrætt tryggingarbréf, sem gefið var út hinn 27. ágúst 1999 af Ferskum afurðum ehf., hafi verið undirritað af forsvarsmanni útgefanda og það hafi verið undirritað af þinglýstum eiganda hinnar veðsettu eignar þar sem hann hafi samþykkt að setja eignina að veði til tyggingar öllum skuldum útgefanda við varnaraðila. Þá hafi bréfið verið vottað af tveimur vottum eins og lög mæli fyrir um. Því sé ljóst að umrætt veðskjal hafi uppfyllt þau skilyrði sem lög áskilja varðandi veðskjöl, enda hafi sýslumaður þinglýst skjalinu á eignina. Þá bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi ekki vefengt bréfið efnislega. Varnaraðili telur að hann hafi haft fullgilda viðurkenningu á skuld sem tryggð sé með fullgildu tryggingarbréfi. Þá hafi hann aflað sér uppboðsheimildar í samræmi við 6. gr. laga 90/1991 og farið fram á sölu hins veðsetta eins og lög áskilja. Varðandi lagarök vísar varnaraðili til laga 90/1991 um nauðungarsölu, laga nr. 39/1978 um þinglýsingu og laga nr. 75/1997 um samningsveð. Einnig vísar hann til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Við munnlegan flutning málsins mótmælti lögmaður Kaupþings banka því að nýjar málsástæður sem hann telur að fram hafi komið í greinargerð sóknaraðila og ekki var að finna í kröfu hans til dómsins komist að í máli þessu en þær séu of seint fram komnar. III Niðurstaða Varnaraðilinn Sparisjóður Húnaþings og Stranda hefur haldið því fram að krafa sóknaraðila varðandi hann sé of seint fram komin og vísar hann í því sambandi til 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í þeirri grein er mælt fyrir um að málsaðilum eða þeim sem hagsmuni hafa af gerðinni sé heimilt að krefjast úrlausnar héraðsdóms varðandi aðfarargerð en þá skuli krafa þess efnis berast héraðsdómara innan átta vikna frá því að gerðinni var lokið. Í 2. mgr. 92. gr. laga um aðför er undantekningarákvæði varðandi átta vikna frestinn. Þar er m.a. mælt fyrir um að heimilt sé að bera ágreining varðandi fjárnámsgerð undir héraðsdóm vegna kröfu gerðarbeiðanda um nauðungarsölu og á þetta undantekningarákvæði við í máli þessu. Verður kröfu sóknaraðila því ekki hafnað af þeirri ástæðu að honum hafi borið að krefjast úrlausnar héraðsdóms um gildi fjárnámsins innan átta vikna frá því að fjárnámsgerðinni lauk. Fyrir dóminn hafa verið lagðar allar þær skilmálabreytingar sem gerðar hafa verið á skuldabréfinu sem sparisjóðurinn byggir uppboðskröfu sína á. Eins og rakið er í lýsingu sparisjóðsins á málavöxtum hefur sóknaraðili í þrígang ritað undir skilmálabreytingar á skuldabréfinu. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að sóknaraðili hafi verið knúinn á ólögmætan hátt til að rita undir breytingarnar og verður ekki hjá því komist að ætla að hann hafi gert það af fúsum og frjálsum vilja og að honum hafi jafnframt verið ljóst hvað í breytingunum fólst. Fyrsta skilmálabreytingin fólst í því að gjalddögum skuldabréfsins var breytt en ekki verður annað ráðið en að þessi skilmálabreyting hafi verið gerð að ósk sóknaraðila sjálfs fyrir hönd Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Næsta breyting sem gerð var fólst í því að skipt var um skuldara. Hin þriðja breyting var breyting á gjalddögum skuldabréfsins. Þessar þrjár skilmálabreytingar breyta í engu því að sóknaraðili ber samkvæmt undirritun sinni á hið upphaflega skuldabréf svo og undirritun á skilmálabreytingarnar sjálfskuldarábyrgð á kröfu sparisjóðsins samkvæmt bréfinu. Sóknaraðili hefur haldið því fram að sjálfskuldarábyrgð hans sér fyrnd. Hann gerði ekki nánari grein fyrir þeirri málsástæðu sinni. Í málinu liggur fyrir yfirlit frá Sparisjóði Húnaþings og Stranda þar sem fram kemur að gjalddagar skuldabréfsins, eftir síðustu skilmálabreytingu þess, fyrir árin 2001 og 2002 voru að fullu greiddir og þá var greitt inn á gjalddaga ársins 2003. Samkvæmt þessu hefur bréfið ekki verið gjaldfellt fyrr en í fyrsta lagi eftir að greiðsla sem greiða átti hinn 15. apríl 2003 fékkst ekki að fullu greidd. Fyrr en eftir það tímamark var óheimilt að gjaldfella bréfið. Greiðsluáskorun vegna kröfunnar var birt fyrir sóknaraðila sjálfum hinn 13. júní 2005 og er ábyrgð hans því ekki niður fallin vegna fyrningar. Samkvæmt framanrituðu ber að hafna kröfum sóknaraðila um ógildingu uppboðsins varðandi varnaraðilann Sparisjóð Húnaþings og Stranda. Þegar af þeirri ástæðu að uppboðið skal fara fram að kröfu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda eru ekki efni til að leysa hér úr ágreiningi varðandi kröfur sóknaraðila á hendur Kaupþingi banka. Eins og málsatvikum öllum er háttað þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Þ. Skorri Steingrímsson héraðsdómslögmaður. Af hálfu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda Sveinn Sveinsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu Kaupþings banka Karl Óttar Pétursson héraðsdómslögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Hafnað er kröfu sóknaraðila, Sigfúsar Levi Jónssonar, þess efnis að nauðungarsöluuppboð sýslumannsins á Blönduósi á jörðinni Litla-Hvammi með fasteignanúmerið 14486 sem fram fór hinn 3. júlí 2006 verði fellt úr gildi sem og öll meðferð uppboðsmálsins nr. 020-2006-1. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 185/2009
Líkamsárás
X var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa ráðist á A, snúið hann í jörðina og þá sparkað í höfuð hans, með þeim afleiðingum að hann hlaut brot í vinstri augntóft auk þess sem hann hlaut mar á efra og neðra augnloki vinstra megin. Talið var sannað að X hefði veist að A, þó ekki hefði verið leitt í ljós hvort hann kýldi eða sparkaði í höfuð A þar sem hann lá á jörðinni. Var brot X talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var X jafnframt sakfelldur fyrir tvær aðrar líkamsárásir gegn B og C. Var árás X á C sérstaklega hættuleg, þar sem X reyndi ítrekað að sparka í höfuð C þar sem hann lá í jörðinni. Ekki var fallist á þá málsvörn X að C hefði verið tálbeita sem notuð hefði verið til að egna X í gildru og að starfsmenn fréttaskýringarþáttar hefðu egnt gildruna. Var ekki annað fram komið í málinu en að framganga starfsmannanna hefði einungis verið fólgin í því að kvikmynda þá atburði er áttu sér stað. Voru þessi brot X talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Litið var til þess að X var sakfelldur í máli þessu fyrir þrjár tilefnislausar líkamsárásir, en tvær þeirra voru fólskulegar og hættulegar. X ætti sér engar málsbætur. Hann hefði áður hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot árið 1992, en þá var honum gert að sæta fangelsi í tvö ár fyrir nauðgun. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að sér verði ekki gerð refsing. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Með ákæru 20. nóvember 2008 er ákærða gefið að sök að hafa 21. febrúar sama ár ráðist á A á horni Frakkastígs og Lindargötu í Reykjavík, snúið hann í jörðina og sparkað í höfuð hans með þeim afleiðingum að hann hafi meðal annars hlotið brot í vinstri augntóft. Telst brot hans þar varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. A lýsti því fyrir lögreglu að umrætt sinn hafi maður ráðist á hann, sparkað í andlitið á honum og „örugglega gengið meira í skrokk“ á honum. Aðspurður fyrir dómi hvort maðurinn hafi sparkað í höfuð hans kvaðst A muna það óljóst og sagðist hann ekki geta gefið skýringu á hvernig hann fékk áverkana, þar sem hann myndi það ekki, enda hafi hann tekið deyfilyf og þá „bara slökknar á mér“. Ákærði hefur frá upphafi neitað að hafa sparkað í höfuð A, en fyrir lögreglu kvaðst ákærði hafa kýlt hann í höfuðið og „buffað“ hann. Fyrir dómi sagðist ákærði aðeins hafa snúið A niður og „buffað“ hann, en hann kvað síðastgreint orð merkja að „buga manninn bara niður.“ Við meðferð málsins í héraði voru af hálfu ákæruvaldsins lagðar fram ljósmyndir af A, sem bera með sér að hann hafi hlotið áverka við vinstra auga. Fyrir dómi bar lögreglumaður, sem handtók A eftir árásina, að myndir hafi verið teknar af honum strax eftir komu á lögreglustöð. Þá hefur verið lögð fyrir Hæstarétt skýrsla lögreglu 21. febrúar 2008, sem er í samræmi við þetta. Með þessu er sannað að A bar þennan áverka í beinu framhaldi af átökum við ákærða og liggur ekkert fyrir, sem bendir til að áverkinn hafi átt sér aðrar orsakir. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt þessari ákæru, þó ekki hafi verið leitt í ljós hvort hann kýldi eða sparkaði í höfuð A þar sem hann lá á jörðinni. Brot ákærða varðar við tilgreind lagaákvæði í ákæru. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða á sakargiftum sem honum eru gefnar að sök með ákæru 5. desember 2008. Ákærði er sakfelldur í máli þessu fyrir þrjár tilefnislausar líkamsárásir, en tvær þeirra, 21. febrúar og 31. júlí 2008, voru fólskulegar og hættulegar. Ákærði á sér engar málsbætur. Hann hefur áður hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot 25. nóvember 1992, en þá var honum gert að sæta fangelsi í tvö ár fyrir nauðgun. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms um ákvörðun refsingar ákærða er hún ákveðin fangelsi í tvö ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Benjamín Þór Þorgrímsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 403.681 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 6. mars sl., var upphaflega höfðað fyrir dóminum á hendur ákærða Benjamín Þór Þor­gríms­syni, kt. [...], Naustabryggju 2, Reykja­vík fyrir líkamsárás með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuð­borgar­svæðinu 16. september 2008. Hinn 20. nóvember 2008 var sakamálið nr. 1654/2008 sameinað málinu en þar er ákærða gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgar­svæðinu sama dag líkamsárás, með því að hafa fimmtudaginn 21. febrúar 2008, á horni Frakkastígs og Lindargötu í Reykja­vík, ráðist á A, kt. [...], snúið hann í jörðina og þá sparkað í höfuð hans, með þeim afleiðingum að hann hlaut brot í vinstri augntóft auk þess sem hann hlaut mar á efra og neðra augnloki vinstra megin. Þetta er talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsJr. Með úrskurði héraðsdóms 2. desember 2008 var tveim ákæruskjölum lögreglu­stjórans á höfuðborgarsvæðinu báðum dagsettum 16. september 2008 á hendur ákærða vísað frá dóminum. Hinn 14. janúar sl. var sakamálið nr. 1891/2008 sameinað þessu máli en þar eru ákærða gefnar að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgar­svæðinu 5. desember 2008 neðangreindar líkamsárásir: Ofangreind háttsemi ákærða er talin varða við 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá fimmtudeginum 21. febrúar 2008 kl. 16.35 barst lögreglu á þeim tíma tilkynning um hugsanlegt rán á Fótaaðgerðastofu [...] við Hverfisgötu í Reykjavík. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu voru lögreglumenn sendir á staðinn. Fram kemur að vitni hafi haft samband við lögreglu og greint frá því að það væri á eftir ræningjanum. Eftir að lögreglumenn hafi komið að fótaaðgerðastofunni hafi borist önnur tilkynning frá vitninu um að ræning­inn væri nú kominn að veitingastaðnum Mónakó á Laugavegi. Í skýrslunni kemur fram að A, hinn grunaði ræningi í málinu, hafi verið handtekinn fyrir utan Mónakó. Er lögreglumenn hafi verið að ræða við starfsmann fótaaðgerða­stofunnar hafi vitni það sem fylgt hafi A eftir komið inn á fótaaðgerða­stofuna. Hafi vitnið ekki viljað láta nafn síns getið. Hafi því verið gerð grein fyrir vitnaskyldu sinni og vitnaábyrgð. Hafi það tjáð lögreglumönnum að ræninginn hafi hlaupið frá fótaaðgerðastofunni norður Frakkastíg að Lindargötu þar sem maður hafi gengið í skrokk á honum. Hafi sá maður verið klæddur í svartri úlpu með loðkraga, verið í ljósum buxum og með stutt skollitað hár. Maðurinn hafi sparkað í höfuð ræningjans þar sem ræninginn hafi legið í jörðinni. Að því búnu hafi maðurinn gengið suður Frakkastíg. Tekið er fram í frumskýrslu að nánari lýsing þessa vitnis sé meðfylgjandi frumskýrslu lögreglu þar sem það óski nafnleyndar. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að þegar lögreglumenn hafi verið að ræða við starfsmann fótaðgerðarstofunnar hafi Benjamín Þór Þorgrímsson, ákærði í máli þessu, gengið inn á fótaaðgerðastofuna. Hafi ákærði spurt lögreglu hvort þeir hafi ,,náð manninum.“ Ákærði hafi verið klæddur í ljósar buxur og svarta úlpu með loðkraga. Í ljósi framburðar þess vitnis er óskað hafi nafnleyndar hafi vaknað grunur um að ákærði tengdist ráninu og að það hafi verið hann sem gengið hafi í skrokk á A. Hafi ákærði skýrt lögreglumönnum frá því að hann hafi lent í átökum við mann á horni Frakkastígs og Lindargötu. Hafi maðurinn ráðist á ákærða að tilefnis­lausu. Hafi ákærði snúið manninn í jörðina og hann yfirgefið manninn þar sem hann hafi legið í jörðinni. Fram kemur að ákærði hafi verið handtekinn og færður á lögreglu­stöð. Á lögreglustöð hafi verið rætt frekar við ákærða og hann þá spurt að því hvort ekki væri í lagi með A en ákærði hefði miklar áhyggjur af líðan hans. Á dskj. nr. 12 er skýrsla lögreglu frá þessum degi sem ritað hafa lögreglumenn er handtóku A þennan dag. Fram kemur að lögreglumenn hafi farið að veitingastaðnum Monte Carlo við Laugaveg og hafi A verið handtekinn kl. 16.48, en lýsing vitnis á þeim manni sem reynt hafi að ræna fótaaðgerðastofu hafi komið heim og saman við A. Hafi A virst í mjög annarlegu ástandi og verið mjög ör. Hafi hann orðið æstari en róast niður þess á milli. Hafi A verið bólginn á vinstra auga og með hrufl á hægri fingri. A hafi verið fluttur á lögreglustöð þar sem tekin hafi verið ákvörðun um að A skyldi vistaður í þágu rannsóknar málsins. Hluti af lögregluskýrslunni eru myndir sem lögregla hefur tekið af A við komu á lögreglu­stöð. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá sama degi kl. 18.20 var lögregla kölluð að fanga­geymslum á lögreglustöð þar sem A hafi reynt að valda sjálfum sér skaða í fangaklefa. Fram kemur að A hafi verið fluttur með sjúkrabifreið á Land­spítala háskólasjúkrahús. Þar hafi A verið færður í röntgenmyndatöku en m.a. hafi verið teknar myndir af andliti vegna bólgu við vinstra auga. Eftir að teknar hafi verið myndir af A hafi hann farið á snyrtingu á spítalanum. Þar hafi hann brotið spegil með höndunum. Hafi hann veitt sér yfirborðsáverka á hálsi. A hafi því næst verið fluttur á lögreglustöð en í lögreglubifreið á leið á stöðina hafi A ráðist að lögreglu­manni og veitt honum áverka. A hafi í kjölfarið verið færður í fangageymslur. Þórir Njálsson sérfræðingur á slysa- og bráðadeild Landspítala háskóla­sjúkrahúss hefur ritað læknisvottorð vegna komu A á deildina 21. febrúar 2008. Fram kemur að við skoðun hafi A verið með áverka í andliti sem geti samsvarað því að hann hafi verið sleginn þungu höggi. Hafi hann verið með vax­andi mar yfir efra og neðra augnloki. Hafi hann verið settur í myndatöku sem sýnt hafi brot í vinstri augntóft. Á meðal rannsóknargagna málsins er óundirritað skjal sem ekki er fært á eyðublöð lögreglu. Ber það þá yfirskrift að vera framburður D. Er tekið fram að D sé kynnt vitnaskylda og vitnaábyrgð. Hafi D lýst því að hann hafi verið að aka fram hjá fótaaðgerðastofunni þegar hann hafi séð að ekki hafi allt verið með felldu. Hafi hann haft samband við símanúmerið 118 og fengið samband við fótaaðgerðastofuna. Í samtali við starfsmann staðarins hafi hann fengið staðfest að gerð hafi verið tilraun til þess að ræna staðinn. Hafi D í beinu framhaldi haft samband við lögreglu og tilkynnt um hvað átt hafi sér stað. Hafi D haldið á eftir ræningjanum á bifreið sinni. Hafi hann séð ræningjann mæta manni sem gengið hafi í skrokk á ræningjanum. Viðkomandi hafi verið hávaxinn, þrek­inn og sennilega ekki að beita ofbeldi í fyrsta sinn miðað við aðfarir hans. Maður­inn hafi verið klæddur í svarta úlpu með loðkraga og í ljósum buxum. Þá hafi maðurinn verið með stutt skollitað hár. Maðurinn hafi sparkað í höfuð ræningjans þar sem ræninginn hafi legið í jörðinni. Að svo búnu hafi maðurinn gengið suður Frakka­stíg. Ræninginn hafi legið hreyfingarlaus um stund í jörðinni og svo staðið á fætur og hlaupið austur Lindargötu. Maðurinn hafi hlaupið að veitingastaðnum Mónakó við Laugaveg. Tekin var lögregluskýrsla af A næsta dag eftir vist í fanga­geymslu. Lýsti A ferðum sínum daginn á undan og samskiptum sínum við starfsmann Fótaaðgerðastofunnar [...] á Hverfisgötu. Eftir að hafa farið út af staðnum kvaðst A hafa gengið niður á Lindargötu. Þar myndi A eftir því að einhver maður hafi kallað í A og A því gengið til hans. Maðurinn hafi ráðist á A og sparkað í andlit hans. Myndi A í raun lítið eftir því sem gerst hafi og hljóti hann að hafa steinlegið í götunni. Hafi maðurinn örugglega gengið meira í skrokk á A þar sem A væri með verki um allan líkamann. Myndi A síðan ekki meira eftir sér fyrr en hann hafi verið handtekinn af lögreglu. Ákærði var færður til skýrslutöku eftir vist í fangageymslum. Ákærði kvaðst ekki þekkja A. Hafi ákærði verið á leið á fótaðgerðastofuna. Hafi hann setið inni í bifreið við Lindargötu þegar maður hafi nánast hlaupið á bifreið ákærða. Hafi ákærði farið út úr bifreiðinni til að athuga hvað maðurinn væri að gera og hafi maðurinn beðið í húsasundi skammt frá. Hafi ákærði litið inn í sundið en þá hafi maðurinn ætlað að rjúka í ákærða. Hafi ákærði ekki gefið honum færi á því og bakkað aðeins út á götuna. Þá hafi maðurinn ráðist á ákærða. Ákærði hafi tekið á honum og ,,buffað“ hann. Hafi ákærði ekki átt í neinum erfiðleikum með A þar sem A hafi verið léttur. Hafi ákærði hent honum upp í loftið, kýlt hann í höfuðið og sparkað í lærið á honum. Hafi ákærði séð fólk vera að tala í síma og litið svo á að það væri örugglega að hringja í lögregluna. Ákærði hafi því ákveðið að drífa sig í burtu. Hafi ákærði ekið um og látið málið ,,kólna“ aðeins. Síðar hafi ákærði farið á fótaaðgerðastofuna til að athuga hvort hægt væri að panta tíma. Þá hafi ákærði verið handtekinn af lögreglu. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna eftir að hafa sparkað í höfuð mannsins. Ákærði viðurkenndi hins vegar að hafa tekið í manninn. Við aðalmeðferð málsins greindi ákærði frá því að umræddan dag hafi maður komið hlaupandi og lent á bifreið sem ákærði hafi verið í. Hafi ákærði ákveðið að athuga hvað væri í gangi og farið á eftir manninum. Maðurinn hafi þá ráðist á ákærða og komið rétt við höfuð ákærða. Ákærði hafi þá snúið manninn niður. Hafi ákærði ekki veitt manninum þá áverka er í ákæru greinir. Að því er framburð ákærða í lögregluskýrslu varðar hafi ákærði átt við að hann hafi snúið manninn niður þegar hann hafi sagt að hann hafi ,,buffað“ manninn. Ákærði kvaðst hafa verið vistaður í fangaklefa eftir þessa atburði. Það sama hafi gilt um árásarmanninn. Sá hafi verið í annarlegu ástandi og alveg tryllingslegur. Hafi maðurinn greinilega verið að hlaupa á veggi í fangaklefanum en dynkir hafi heyrst úr klefanum. Fyrir dómi kvaðst A ekki muna neitt eftir atvikum málsins. Hafi hann greint sinn verið undir áhrifum lyfja. Geti hann því ekkert sagt til um hvort ákærði hafi veitt honum spark í höfuðið. Er borinn var undir A framburður hans í lögregluskýrslu kvaðst hann óljóst muna eftir að gengið hafi verið í skrokk á honum. Ekki vissi A hver þar hafi verið á ferð. Ekki myndi A eftir því að hann hafi hlaupið á veggi í fangaklefa. Gæti hann einfaldlega ekki gefið skýringu á áverkum þeim er hann hafi hlotið. Þá myndi hann ekki eftir þeirri atburðarás sem tekið hafi við eftir að hann hafi verið færður í fangaklefa. D kvaðst umræddan dag hafa ekið eftir Hverfisgötu í Reykjavík og elt hugsanlegan ræningja sem gert hafi tilraun til að ræna fótaaðgerðar­stofu. Hafi D elt manninn að Mónakó við Laugaveg og hafi hann séð lögreglu handtaka manninn þar. Maðurinn hafi lent í einhverjum ryskingum á leiðinni og horfið sjónum D um stund. Hafi D því ekki séð hvort einhver hafi sparkað í höfuð mannsins á leiðinni. Kvaðst D ekki kannast við að hafa tjáð lögreglu­mönnum neitt í þá áttina. Ásmundur Jónsson lögreglumaður kvaðst hafa handtekið A við Mónakó fimmtudaginn 21. febrúar 2008. Við handtöku hafi A verið með sjáanlega bólgu í andliti á vinstra auga og með hrufl á hendi. Við komu á lögreglustöð hafi verið teknar myndir af A áður en hann hafi verið færður í fangamóttöku. A hafi verið í annarlegu ástandi við handtöku. Fyrir dómi staðfesti Ásmundur að myndir á dskj. nr. 12 væru myndir sem teknar hafi verið af A við komu á lögreglustöð. Andri Fannar Helgason lögreglumaður kvaðst hafa ritað frumskýrslu lögreglu vegna málsins. Eftir tilkynningu til lögreglu hafi verið haldið að fótaaðgerðastofunni við Hverfisgötu. Tilkynningin hafi verið frekar óljós. Í ljósi tilkynningarinnar hafi áhöfn í annarri lögreglubifreið verið send að Mónakó við Laugaveg en tilkynnandi hafi sagt að ræninginn væri þar staddur. Andri Fannar hafi rætt við starfsmann fóta­aðgerða­stofunnar sem verið hafi í uppnámi vegna atburðanna. Þá hafi vitni það sem tilkynnt hafi lögreglu um atburðinn og fylgt ræningjanum eftir komið á fótaaðgerða­stofuna. Þar hafi vitnið gefið lögreglumönnum sjálfstæða frásögn af atburðarásinni. Hafi þar komið fram hvernig vitnið hafi fylgt gerandanum frá fótaaðgerðastofunni þar til gerandinn hafi lent í átökum við mann. Vitnið hafi gefið greinargóða lýsingu á þeim manni. Er vitnið hafi lýst árás mannsins á gerandann hafi komið fram að maður­inn hafi gengið í skrokk á gerandanum og sparkað í höfuð hans. Umrætt vitni væri D. Hafi D óskað eftir nafnleynd og Andri Fannar því ritað framburð D niður á sérstakt blað og látið það fylgja frumskýrslu lögreglu. Eftir á að hyggja hefði sennilega verið rétt að rita framburð D niður á blað merkt lögreglu. Framburð D hafi Andri Fannar ritað niður samdægurs. Hafi verið greinilegt að D hafi verið skelkaður og óttast framhald málsins. Andri kvaðst hafa séð A í fangageymslum lögreglu eftir handtöku. Hafi hann þá verið töluvert bólginn eftir barsmíðar. Garðar Haraldsson lögreglumaður kvaðst hafa unnið að málinu ásamt lögreglu­manninum Andra Fannari Helgasyni. Hafi lögreglumennirnir rætt við starfsmann fótaaðgerðastofunnar. Á staðnum hafi lögreglumenn fengið lýsingu frá vitni sem komið hafi á staðinn sem ekki hafi viljað gefa upp nafn sitt. Þar hafi komið fram hvernig gerandi í málinu hafi farið út af stofunni. Umrætt vitni væri D. Hafi Andri Fannar ritað á sérstakt blað það sem vitnið hafi tjáð lögreglu­mönnunum um atburði. Lýsing á blaði í rannsóknargögnum málsins sem fram kemur að höfð sé eftir D sé í samræmi við það sem vitnið hafi tjáð lögreglu­mönnunum um atburði. Eftir þetta hafi ákærði komið inn á stofuna og útlit hans komið heim og saman við lýsingu vitnisins á manninum sem ráðist hafi á gerandann í málinu. D hafi ekki virst standa á sama um málið og óttast um sig. Af þeim ástæðum hafi hann óskað nafnleyndar. Þórður Geir Þorsteinsson lögreglumaður kvaðst hafa tekið lögregluskýrslu af A eftir vist í fangageymslu. Í frásögn af atburðum hafi A lýst því að ráðist hafi verið á sig eftir að hann hafi farið út af fótaaðgerðastofunni. Hafi maðurinn sparkað í höfuð A. Þessa frásögn hafi E fært í lögregluskýrslu eftir A. Lögreglumennirnir Guðmundur Páll Jónsson og Guðmundur Haukur Gunnars­son komu fyrir dóminn og staðfestu að hafa verið viðstaddir er A gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins. Staðfestu þeir að það er ritað væri í skýrslu vegna málsins hafi verið það er fram hafi komið við yfirheyrslu í málinu. Þórir Njálsson læknir staðfesti fyrir dómi að hafa ritað læknisvottorð vegna A sem frammi liggur í málinu. Vottorðið sé ritað upp úr sjúkra­skrá spítalans en Þórir hafi ekki sjálfur skoðað A. Staðfesti Þórir að fram kæmi í sjúkraskrá A að hann hafi verið með brot í vinstri augntóft. Þórir kvaðst vera þeirrar skoðunar að áverkar þeir sem A hafi orðið fyrir með broti á augntóft gætu tengst myndum á dskj. nr. 12 þannig að A hafi verið kominn með áverkann er myndirnar hafi verið teknar. Misjafnt væri hversu mikil bólga hlytist af slíku broti en af myndum að dæma væru líkur á því að brot hafi verið til staðar við myndatökuna. Sá áverki er A hafi hlotið hafi líklega verið eftir högg eða spark. Sjálfsagt væri unnt að fá slíkan áverka við fall en varla væri hægt að fá slíkan áverka við það að hlaupa á eitthvað þar sem það mikið afl þyrfti til að brot sem þetta ætti sér stað. Niðurstaða: Upphaf máls þessa má rekja til þess að fimmtudaginn 21. febrúar 2008 gaf vitni sig fram við lögreglu og greindi frá því að maður hefði gert tilraun til að ræna Fóta­aðgerðastofu Eddu við Hverfisgötu í Reykjavík. Eftir að hafa yfirgefið staðinn hafi verið ráðist á manninn, sem fyrir liggur að var A. Vitni þetta gaf lögreglu greinargóða lýsingu á árásarmanninum í beinu framhaldi af atvikinu og greindi frá því að árásarmaðurinn hefði m.a. sparkað í höfuðið á A. Vitni þetta er D. Tveir lögreglumenn, sem í framhaldi af verknaðinum ræddu við D, hafa staðfest að frásögn D hafi verið á þennan veg. Hafa lögreglumennirnir jafnframt greint frá því að D hafi verið skelkaður vegna atburðarins og ekki viljað að nafn hans kæmi fram í lögregluskýrslum. D hefur fyrir dóminum lýst atvikum á annan veg og kveðst nú ekki hafa séð þegar A hafi verið veittir áverkar. Í málinu liggur fyrir að við komu á slysadeild Land­spítala háskólasjúkrahúss fimmtudaginn 21. febrúar 2008 greindist A með brot í vinstri augntóft. Ákærði hefur viðurkennt að hafa rekist á mann sem komið hafi út af fóta­aðgerða­stofunni þennan dag. Var m.a. fært í lögregluskýrslu eftir ákærða að ákærði hefði hent manninum upp í loftið, kýlt hann í höfuðið og sparkað í lærið á honum. Þá hefði hann ,,buffað“ manninn, en ákærði hefur fyrir dómi skýrt á þann veg að í því felist að snúa manninn niður. Dómurinn telur verulegar líkur fyrir því að A hafi verið kominn með brot á vinstri augntóft er lögreglumenn handtóku hann þennan dag. Sækir það stoð í myndir sem teknar voru af honum í beinu framhaldi af handtöku, en á þeim má sjá greinilega áverka á vinstri auga A. Þá sækir það jafnframt stoð í lýsingu lögreglumanns, sem handtók A þennan dag, en lögreglumaðurinn hefur lýst bólgu á vinstra auga. Þá rennir framburður Þóris Njálssonar læknis stoðum undir þetta en fyrir liggur það mat læknisins að af myndum af A að dæma, sem teknar voru eftir handtöku, séu líkur fyrir því að A hafi verið kominn með áverkann við komu á lögreglustöð. Að mati dómsins var lýsing D á þeim manni, sem réðst á A, í viðtali við lögreglumenn talsvert nákvæm, en hún leiddi til handtöku ákærða síðar þennan dag. Auk þess var lýsing hans greinargóð um það að maðurinn hefði sparkað í andlit A, en sú staðhæfing hans var fyrsta vísbending þess að svo hafi verið. Telur dómurinn fyrir liggja að D sé að breyta framburði sínum hér fyrir dómi. Þegar þau atriði málsins eru virt að A var með áverka við komu á lögreglustöð þennan dag í framhaldi af handtöku, að af myndum að dæma eru töluverðar líkur fyrir því að hann hafi þá verið kominn með brot í vinstri augntóft, að hann hafði fyrr þann dag lent í átökum við ákærða sem hafði hent A upp í loftið, kýlt hann í höfuðið og sparkað í lærið á honum og ,,buffað“ A og skilið við hann liggjandi í götunni og loks því að A lýsti því bæði hjá lögreglu og fyrir dómi að einhver hefði sparkað í höfuð sitt þennan dag, er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi veist að A þennan dag og framið það brot sem um getur í ákæru með því að snúa hann niður og sparka í höfuð hans. Eru engin efni til að fallast á með ákærða að honum hafi verið heimill verknaðurinn á grundvelli 12. gr. laga nr. 19/1940. Er það niðurstaða dómsins að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Í máli þessu liggur fyrir áverkavottorð er gefið var út í framhaldi af komu B á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss að kvöldi fimmtu­dagsins 3. júlí 2008. Var það í kjölfar fundar er B átti með ákærða og tveim öðrum nafngreindum einstaklingum á Hilton bar á Hiltonhótelinu við Suður­lands­braut í Reykjavík þar sem rædd voru viðskipti þeirra félaga. Var B við komu á slysadeild með bólgu á gagnaugasvæði hægra megin sem teygði sig upp í hársvörð. Þá var hann með bólgu við hægra eyra og niður eftir kjálka, eymsli í kjálka og í hálsvöðvum hægra megin. Loks var hann með heilahristing. B hefur staðhæft að ákærði hafi ítrekað lamið sig þetta kvöld. Hafi hann veitt B nokkur högg þar sem B hafi setið í sófa nálægt barnum. Þá hafi hann veitt B þrjú til fjögur högg þar sem B stóð við barinn. Ákærði hefur synjað fyrir þetta. Hefur hann fullyrt að hann hafi ýtt í B þar sem þeir hafi setið í sófa og gefið B selbita þar sem þeir stóðu við barinn. Nokkur vitni hafa gefið skýrslu um atvikið. H kvaðst hafa séð ákærða veita B eitt hnefahögg þar sem ákærði og B hafi setið í sófa og hafi höggið lent framan í B. Við barinn hafi ákærði veitt B högg með bakhönd sem lent hafi í höfði B. E kvað þá félaga hafa staðið við barinn er hann hafi yfirgefið svæðið. F kvaðst einnig hafa yfirgefið staðinn áður en nokkur átök hafi átt sér stað. I kvaðst ekki hafa séð það sem fram fór í sófanum en hann hafi séð ákærða veita B högg í andlitið við barinn og hafi höggið verið veitt með hnefa en ekki handarbaki. Framburður vitnisins G barþjóns birtist ekki með sama hætti í rannsóknargögnum málsins og í yfirheyrslu fyrir dómi. Í lögregluskýrslu, sem staðfest hefur verið af Þórði Geir Þor­steinssyni lögreglumanni, er fært eftir G að maður hafi verið laminn við barinn með handarbaki sem komið hafi í andlit mannsins. Fyrir dóminum bar vitni þetta að enginn hafi verið sleginn þetta kvöld. Málatilbúnaður ákæruvalds miðar við að ákærði hafi tvívegis kýlt B í andlitið þetta kvöld. Hafi það annars vegar verið í sófa í nágrenni við bar staðarins og síðan fyrir framan barinn. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að B hafi eftir þetta atvik sjálfur veitt sér þá áverka er í læknisvottorði greinir, en hann fór á slysadeild síðar þetta sama kvöld. Þeir áverkar er B bar eftir þetta eru slíkir að þeir verða ekki veittir með svonefndum selbita eða með handar­baki. Högg hefur verið veitt af slíkum krafti að höfuð B hefur svignað það mikið til hliðar að hann hefur tognað á hálsvöðvum og fengið heilahristing. Áverkar samkvæmt áverkavottorði eru frá hársverði niður á gagnauga og framan við hægra eyra og þaðan niður eftir neðri kjálka. Það yfirgripsmiklir áverkar koma ekki eftir eitt hnefahögg. B staðhæfir að höggin við barinn hafi verið tvö til þrjú. H nefnir högg við barinn og I nefnir högg í andlitið. Með hliðsjón af framburði brotaþola í málinu og vitnanna H og I þykir komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi kýlt B eitt hnefahögg í hægri vanga þar sem B stóð við barinn. Þá þykir með vísan til framburðar B og H, sem samrýmast áverkum þeim sem B bar eftir atlöguna og ná yfir stóran hluta andlits B, einnig komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi veitt B hnefahögg þar sem þeir voru í nágrenni við barinn þetta kvöld, áður en árásin við barinn sjálfan átti sér stað. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. b. liður. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu fékk lögregla tilkynn­ingu fimmtudagskvöldið 31. júlí 2008 kl. 22.56 um líkamsárás á bifreiðastæði við Hafnarvogina í Hafnarfirði. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að lögregla hafi verið komin á vettvang skömmu síðar. Þar hafi lögregla hitt fyrir starfsmenn fréttaskýringar­þáttarins Kompás, þá J, K og L. Hafi þeir tjáð lögreglu að þeir hafi orðið vitni að líkamsárás þar sem Benjamín Þór Þorgrímsson, ákærði í máli þessu, hafi ráðist á C. Eftir árás­ina hafi ákærði sest upp í svarta bifreið af gerðinni Ford Explorer með tiltekið skrán­ingar­númer og ekið á brott. Fram kemur að sjúkrabifreið hafi verið komin á vettvang og hafi sjúkraflutningamenn verið að hlúa að C. Hafi hann í framhaldi verið fluttur á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss. Í viðræðum við J hafi komið fram að árásin hafi verið hrottafengin þar sem ákærði hafi ítrekað sparkað og kýlt C. Hafi ástæða árásarinnar verið sú að ákærði héldi því fram að C skuldaði sér 5 milljónir króna vegna ummæla C um ákærða í fjölmiðl­um. Í viðræðum við J hafi komið fram að upptökur væru til af árásinni. Í skýrsl­unni kemur fram að K hafi verið að ræða við ákærða í farsíma þegar lögregla hafi komið á vettvang. Hafi lögreglumaður rætt við ákærða í síma og hann samþykkt að hitta lögreglumenn vegna atburðarins. Í viðtali sem lögreglumenn hafi átt við ákærða skömmu síðar hafi komið fram að ákærði hafi tjáð lögreglu að hann hafi ráðist á C. Hafi hann lýst yfir að hann hafi sparkað í hann og kýlt hann. Hafi komið fram í máli ákærða að C hafi stöðugt verið að reyna að æsa ákærða upp þegar þeir hafi verið að ræða saman. Af þeim sökum hafi ákærði ráðist á C. Stuttu síðar hafi starfsmenn Kompás komið á staðinn. Hafi ákærði staðhæft að hann hafi verið mjög reiður á þeirri stundu. Í frumskýrslu er tekið fram að ákærði hafi verið rólegur og samstarfsfús í viðræðum við lögreglumenn. Þá kemur fram í frumskýrslu að lögreglumenn hafi rætt við C á slysadeild. Hafi C tjáð lögreglu­mönnum að árás ákærða hafi verið tilefnislaus, en ákærði og C ættu sér langa forsögu. Þá hafi verið rætt við unnustu C og hún tjáð lögreglu að fjölskyldan væri stöðugt áreitt af ákærða og félögum hans. Hafi ákærði ítrekað haft í hótunum og væri fjölskyldan búin að leita sér lögfræðilegrar aðstoðar vegna þessara deilna sem staðið hafi í langan tíma. C mætti á lögreglustöð föstudaginn 1. ágúst 2008 og lagði þá fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás. Hlynur Þorsteinsson sérfræð­ingur á Landspítala háskólasjúkrahúsi hefur 15. ágúst 2008 ritað læknisvottorð vegna komu C á slysadeild 31. júlí 2008. Í vottorðinu kemur m.a. fram að við skoðun sé C með svolitla kúlu vinstra megin á enni og aumur í hársverði vinstra megin á höfði. Þegar hann hafi verið tekin úr hálskraga hafi hann verið farinn að stirðna í hálsi. Við skoðun á brjóstkassa hafi komið fram að hann hafi verið aumur í síðunni. Afráðið hafi verið að senda hann í sneiðmynd af höfði og röntgen­mynd af brjóstkassa og hálsliðum. Ekki hafi sést áverkamerki af þeim myndum. Við nánari skoðun á brjóstkassa sé C svolítið aumur í síðunni. Grein­ing á sjúkling séu yfirborðsáverkar á höfði og heilahristingur. Þá sé tognun í brjóst­kassa og tognun í hálsvöðvum. Grunur sé um rifbrot. Á meðal rannsóknargagna málsins er myndupptaka er starfsmenn frétta­skýringarþáttarins Kompás önnuðust gerð á og sýnir atburðarásina við Hafnarvogina að kvöldi fimmtudagsins 31. júlí 2008. Þá er á meðal gagnanna útprentun af samtali er fram fór á milli ákærða og C greint sinn. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins 1. september 2008. Ákærði bar að umrætt sinn hafi C beðið ákærða um að hitta sig til að fara yfir mál þeirra sem snérust um það að C hafi viðhaft óeðlileg ummæli um ákærða í fjölmiðlum auk þess sem ákærði kvaðst vera þeirrar skoðunar að C hafi kveikt í bifreið ákærða þó svo erfiðlega gengi að sanna það. Kvaðst ákærði kannast við að hafa tekið aðeins í C þetta kvöld. Hafi hann gefið honum hnéspark þannig að C hafi dottið í götuna. Í framhaldinu hafi ákærði kitlað C þannig að C hafi farið að væla. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa sent C sms símaskilaboð fyrir fundinn. Hafi gildra verið sett fyrir ákærða þetta kvöld. Er fyrir ákærða var spilað myndskeið úr fréttaskýringarþætti Kompás af umræddu atviki kvaðst ákærði kannast við að atvikið hafi átt sér stað og að hann væri á myndskeiðinu. Við þingfestingu málsins kvaðst ákærði játa sakarefnið að hluta. Kvaðst hann játa að hafa ráðist að C og sparkað í hann. Kvaðst hann neita því að hafa tekið C hálstaki og neita því að hafa sparkað nokkrum sinnum í höfuð hans. Kvaðst ákærði játa að hafa ýtt með fæti í andlit C en neita því að hafa sparkað nokkrum sinnum í andlit hans. Þá kvaðst ákærði neita að hafa veitt honum hnefahögg í andlit og neita því að hafa kýlt hann nokkrum hnefahöggum í líkamann, en að því leyti kvaðst ákærði játa að hafa kýlt hann eitt til tvö högg í líkamann. Við aðalmeðferð málsins bar ákærði að umrætt kvöld hafi C hringt í ákærða og viljað hitta hann í Hafnarfirði. Hafi C tjáð ákærða að hann vildi gera upp skuld sína við ákærða. Ákærði hafi ákveðið að hitta C þetta kvöld. Á þeim fundi hafi soðið upp úr í samskiptum þeirra. Í símtalinu fyrr um kvöldið hafi C látið eins og hann vildi gera upp skuld sína við ákærða en á staðnum hafi hann verið allt annar maður. Ákærði hafi nánast ekkert gert við C. Hafi hann ýtt við honum en ekki sparkað í hann. Hann hafi gefið honum hnéspark í maga og kýlt hann einu sinni í síðuna. Hafi hann verið að hræða C. Hann hafi ýtt með fæti ofan á höfuð hans. Ekki hafi hann tekið hann hálstaki svo sem honum væri gefið að sök eða kýlt hann í andlitið. Þeir áverkar er læknisvottorð geti um geti ekki stafað frá ákærða. C kvað ákærða hafa hótað sér margsinnis mánuðina áður en atvikið hafi átt sér stað. Hafi ákærði krafist þess að hitta C vegna um­mæla sem C hafi viðhaft í fjölmiðlum gagnvart ákærða. Þá hafi ákærði verið þeirrar skoðunar að C skuldaði honum einhverja fjármuni, sem ekki hafi verið rétt. Hafi ákærði sent C mörg sms símaskilaboð vegna þessa og C loks fallist á að hitta ákærða. Hafi C ákveðið að fundarstaður yrði við Hafnarvogina við Hafnarfjarðarhöfn. Ákærði hafi krafist fundarins en sms símaskilaboð væru til því til staðfestu. Starfsmenn fréttaskýringarþáttarins Kompás hafi verið búnir að fylgjast í talsverðan tíma við C vegna hótana sem C hafi verið búin að fá frá ákærða. Eftir að ákveðið hafi verið að ákærði og C myndu hittast hafi C haft samband við starfsmenn fréttaskýringarþáttarins og greint þeim frá fyrirhuguðum fundi. C hafi áður verið með starfsmenn fréttaskýringarþáttarins nálæga í sam­skiptum við ákærða og verið með upptökubúnað á sér. Áður hafi það gerst er fundur hafi verið haldinn á veitingastaðnum Thorvaldsen Bar í Austurstræti í Reykjavík. C kvaðst alltaf hafa haft samband við starfsmenn fréttaskýringarþáttarins að fyrra bragði. C hafi þetta kvöld farið á staðinn og ákærði komið til fundarins. Atburðarásin hafi síðan orðið sú sem fram komi á myndskeiði af atburðinum. Er ákærði hafi gengið í skrokk á C hafi starfsmenn fréttaskýringarþáttarins stöðvað atlöguna. Ákærði hafi í atlögunni sparkað í bak C, maga hans og háls. Þá hafi hann kýlt í rifbein C og höfuð. C kveðst eftir atburðinn hafa fengið frekari hótanir frá ákærða í gegnum þriðja aðila. Þá hafi honum verið bent á að ,,missa minnið“ við aðalmeðferð málsins. C kvaðst ekki hafa haft samband við lögregl­una vegna málsins áður en fundurinn hafi verið haldinn og vissi hann ekki til þess að aðrir hafi gert það. K kvað C hafa leitað til starfsmanna fréttaskýringarþáttarins Kompás í byrjun febrúar 2008 þar sem hann hafi verið að fá hótanir í tengslum við rekstur veitingastaða. Ákveðið hafi verið að fylgja C eftir í framhaldinu í tengslum við umfjöllun um undirheima á Íslandi. Umfjöllunarefnið hafi verið uppgjör og hótanir sem gengið hafi milli viðskiptamanna sem rekið hafi skemmtistaði. C hafi haft samband við starfsmennina og greint þeim frá því að ákærði ætlaði að hitta C við Hafnarvogina í Hafnarfirði að kvöldi fimmtudagsins 31. júlí 2008. Hafi komið fram í viðræðum við C að ákærði hafi óskað eftir fundinum en hann hafi verið að krefja C um skaðabætur vegna umfjöllunar um sig í fjölmiðlum. I kvaðst hafa séð á síma C sms símaskilaboð frá ákærða þar sem hann hafi óskað eftir þessum fundi. Starfsmenn fréttaskýringarþáttarins hafi komið sér fyrir á svæðinu og verið með myndavélar til að taka upp fyrirhugaðan fund. Fundurinn hafi síðan farið fram og ákærði ráðist á C. Í beinu framhaldi af árásinni hafi starfsmenn fréttaskýringarþáttarins stigið fram til að stöðva árásina. I kvaðst ekki hafa séð sjálfa árásina vel. Hafi hann séð ákærða hlaupa að C og byrja að lemja hann. Eftir atburðinn hafi starfs­mennirnir litið yfir atvikið en það hafi verið tekið upp á myndavél. J hafi fyrir atburðinn verið búinn að ræða við lögreglustjórann á höfuðborgar­svæðinu til að leita eftir samstarfi við lögreglu um að kvikmynda atburði í tengslum við undirheima borgarinnar. Hafi lögreglustjóri tjáð J að lögregla vildi ekki koma að slíku máli. I kvað C áður hafa verið með upptökutæki í samskiptum sínum við ákærða. Hafi t.a.m. verið haldinn fundur á veitingastaðnum Thorvaldsen Bar þar sem atburðarásin hafi verið tekin upp. Hafi það sennilega verið annað tveggja skipta þar sem C hafi verið með myndbandsupptökutæki falið á sér en hitt hafi verið atvikið í Hafnarfirði. Þar fyrir utan hafi C oftar verið með á sér hljóðupp­tökutæki. K kvað C hafa haft samband við starfsmenn frétta­skýringarþáttarins Kompás og greint frá hótunum er hann hafi fengið frá svo­nefndum handrukkurum. Hafi starfsmennirnir í framhaldinu ákveðið að skoða þann vettvang og fengið tækifæri til að fylgjast með C. Hafi C fyrst haft sam­band um mánaðarmótin janúar til febrúar 2008. Varðandi atburðina í Hafnarfirði hafi starfsmennirnir frétt af því frá C að einhver átök hafi átt sér stað milli ákærða og C tveim dögum fyrr. Hafi C tjáð þeim að ákærði hafi í framhaldinu krafist fundar með C. Hafi Ingi séð sms símaskilaboð hjá C því til staðfestu að ákærði hafi krafist fundarins. Í framhaldi hafi fundarstaður verið ákveðinn í Hafnar­firði. Ákærði og C hafi rætt saman í um 20 mínútur og ákærði hótað C. Að lokum hafi ákærði gengið í skrokk á C. J kvaðst hafa verið að mynda atburðinn og horft á hann í gegnum myndavélina. Er átökin hafi farið að stað hafi J og félagar hans reynt að stöðva atburðarásina. J kvaðst ekki hafa rætt formlega við lögreglu um atvikið áður en það hafi átt sér stað. Hafi Ingi rætt við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu um samvinnu í tengslum við umfjöllun um efni á þessum nótum. Fram hafi komið að maður væri að fara á fund við mann og væri hann hræddur. Starfsmenn Kompás hefðu í hyggju að mynda fundinn. Hafi lögreglustjóri tjáð J að engin slík samvinna kæmi til greina. J kvað starfsmenn fréttaskýringarþáttarins með engu móti hafa ýtt undir þann atburð er varð. Starfsmennina hafi ekki grunað að atburðarásin yrði svo ofbeldisfull sem orðið hafi. Atvikið hafi átt sér stað á vöktuðu svæði sem hafi átt að tryggja að engir alvarlegir atburðir ættu sér stað. Þá hafi C ekki verið gefin nein fyrirmæli um hvernig hann ætti að hegða sér. Starfsmennirnir hafi með engu móti haft áhrif á framvindu mála eða staðarvalið. L kvað starfsmenn Kompás hafa verið í samskiptum við C frá því í janúar 2008 en hann hafi greint frá samskiptum sínum við eigendur skemmtistaða. Hafi hann greint frá því að ákærði hafi komið að því máli og átt tiltekinn þátt í uppgjöri. Í tengslum við það mál hafi C í tvö til þrjú skipti borið á sér upptökuvél. Hafi það verið þegar fundur fór fram á veitingastaðnum Thorvaldsen Bar og síðan í Hafnarfirði. Hafi starfsmenn fréttaskýringarþáttarins verið að fjalla um heim handrukkara. Hafi verið ætlunin að varpa ljósi á þessa starfsemi. L kvað einn úr hópi starfsmanna fréttaskýringarþáttarins hafa látið lögreglu fyrir fram vita af því að C myndi hitta ákærða á fundi. Hafi C tjáð starfsmönnum að fundurinn færi fram á vöktuðu svæði en staðsetninguna hafi C ákveðið. Aðalbergur Sveinsson lögreglumaður kvað lögreglu hafa fengið tilkynningu um líkamsárás sem átt hafi sér stað í Hafnarfirði. Er lögreglumenn hafi komið á staðinn hafi fjórir einstaklingar verið þar til staðar. Tilkynning hafi hljóðað um að árásarmaðurinn væri farinn á brott af vettvangi og hafi svo reynst raunin. Sjúkra­flutningamenn hafi þá verið að hlúa að brotaþola. Hafi nafn ákærða verið nefnt sem nafn árásarmannsins. Kvaðst Aðalbergur á vettvangi hafa tekið við síma af einum starfsmanna fréttaskýringarþáttarins Kompás og rætt við ákærða. Í framhaldi af því hafi lögreglumenn hitt ákærða og rætt við hann. Í framburði ákærða hafi komið fram að hann hafi kýlt C og rekið hné í síðu hans. Aðalbergur kvaðst hafa verið í tilteknu verkefni í Garðabæ er tilkynningin hafi borist. Hafi því tekið nokkrar mínútur að komast á svæðið. Ekki hafi hann haft vitneskju um það fyrir fram að þessir atburðir væru að fara að gerast. Hlynur Þorsteinsson læknir staðfesti læknisvottorð sitt frá 15. ágúst 2008 og gerði grein fyrir einstökum atriðum í tengslum við það. Niðurstaða: Ákærði játar sakarefni málsins að hluta til. Hefur hann játað að hafa ráðist að C að kvöldi fimmtudagsins 31. júlí 2008 á bifreiðastæði við Hafnarvogina í Hafnarfirði og sparkað í hann. Hefur hann neitað því að hafa tekið C hálstaki og neitað því að hafa sparkað nokkrum sinnum í höfuð hans. Hefur ákærði játað að hafa ýtt með fæti í andlit C en neitað því að hafa sparkað nokkrum sinnum í andlit hans. Þá hefur ákærði neitað að hafa veitt honum hnefahögg í andlit og neitað því að hafa kýlt hann nokkur hnefahögg í líkamann, en að því leyti viðurkennt að hafa kýlt hann eitt til tvö högg í líkamann. Varnir ákærða í málinu lúta annars vegar að því að hann telur ekki alla þá atvikalýsingu sannaða er fram kemur í ákæru og vísar þar um til játningar sinnar. Hins vegar lúta varnir ákærða að því að tiltekinna rannsóknargagna í málinu hafi verið aflað með ólögmætum hætti og að brotaþoli hafi verið notaður sem tálbeita til að egna gildru fyrir ákærða. Hafi starfsmenn fréttaskýringarþáttarins Kompás egnt gildruna. Í málinu nýtur við myndupptöku af atburðinum við Hafnarvogina í Hafnarfirði sem tekin var af starfsmönnum fréttaskýringarþáttarins Kompás. Þá nýtur við útprent­unar af samtali ákærða og C það sinnið sem rituð hefur verið niður í samræmi við myndupptökuna. C hefur staðhæft að ákærði hafi sjálfur átt frum­kvæðið að því að ákærði og C hittust, en ákærði hafi ítrekað knúið á um fund til að ræða uppgjör þeirra á milli. Hafi C látið starfsmenn fréttaskýringar­þáttarins Kompás vita af fyrirhuguðum fundi og hafi starfsmennirnir fylgst með atburðinum. Þrír starfsmenn fréttaskýringarþáttarins, sem allir voru á vettvangi þetta kvöld, hafa staðfest að C hafi látið þá vita af því að til stæði að C myndi hitta ákærða þetta kvöld. Hafa tveir þeirra jafnframt staðfest að hafa séð af gsm síma C sms skeyti frá ákærða þar sem hann óskar eftir fundi með C. Hlutverk starfsmannanna hafi eingöngu verið að fylgjast með því sem fram fór og hafi þeir ekki lagt nein fyrirmæli fyrir C um hvernig hann skyldi hegða sér í samskiptum við ákærða. Þegar framburðir starfsmanna fréttaskýringarþáttarins eru virtir, sem og framburður C, telur dómurinn liggja fyrir að starfsmenn fréttaskýringarþáttarins hafi ekki átt frumkvæði að því að ákærði og C hittust greint sinn, auk þess sem dómurinn telur fyrir liggja með hliðsjón af fram­burðum þessara aðila að ákærði hafi leitað eftir fundi með C til að ræða uppgjör þeirra í milli. Fær það auk þess stoð í þeim staðhæfingum ákærða að C hafi skuldað honum fjármuni vegna ummæla C um ákærða í fjölmiðlum og þar sem C hafi valdið tjóni á bifreið ákærða. Með hliðsjón af þessu hefur þeirra sönnunargagna sem felast í myndskeiði af atburðinum eða útprentun á samtali ákærða og C ekki verið aflað með ólögmætum hætti. Við yfirferð á myndskeiði sem í rannsóknargögnum málsins er merkt IV/2 liggur fyrir atburðarás sem felst í því að ákærði kemur inn á bifreiðastæði við Hafnarvogina í Hafnarfjarðarhöfn. Ræða ákærði og C saman í ríflega 19 mínútur allt þar til ákærði ræðst á C. Atburðarásin samkvæmt myndskeiði leiðir í ljós að ákærði ræðst á C, veitir hann honum hnéspark og grípur um leið um háls C sem með réttu væri nefnt kverkatak en ákæruvald kýs að kalla hálstak. Í framhaldi af þessu þrýstir ákærði C í jörðina og kýlir hann einu sinni með hnefa og kemur höggið í andlit C. Því næst reynir ákærði í tvígang að sparka í höfuð C. Missir hann marks í fyrra sinnið þar sem C nær að víkja sér undan sparkinu. Í það síðara tekst ákærða að koma sparki í höfuð C. Eftir þetta kýlir ákærði C a.m.k. tvívegis með krepptum hnefa og koma höggin í líkama C. Þessi atburðarás er í samræmi við atvikalýsingu í ákæru. Þær afleið­ingar er um getur í ákæru eru í samræmi við framlagt læknisvottorð í málinu en fyrir liggur að C var fluttur á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss í kjölfar árásar­innar. Afleiðingar árásarinnar eru slíkar að á undir 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Svo sem áður var rakið liggur fyrir að starfsmenn fréttaskýringarþáttarins Kompás fylgdust með atburðarásinni þetta kvöld. Hafa þeir fullyrt að C hafi ekki verið leiðbeint að neinu leyti um framgöngu sína og samskipti við ákærða. Út­prentun á samtali ákærða og C leiðir í ljós að ákærði krefur C um fjármuni. Synjar C fyrir að greiða þessa fjármuni. Af því spretta deilur, sérstak­lega um tilurð kröfu ákærða. Að mati dómsins ögraði C ákærða á engum tíma með því móti að réttlætti framgöngu ákærða í málinu. Þá verður ekki talið fram komið að atvik þessi hafi átt sér stað með vitund og vilja lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Í ljósi þess sem áður var slegið föstu um aðdraganda þessara atburða fellst dómurinn ekki á þá málsvörn ákærða að C hafi verið tálbeita sem notuð hafi verið til að egna ákærða í gildru og að starfsmenn fréttaskýringarþáttarins Kompás hafi egnt gildruna. Er ekki annað fram komið í málinu en að framganga starfsmannanna hafi einungis verið fólgin í því að kvikmynda þá atburði er áttu sér stað. Í ljósi alls þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum lið ákæru og verður háttsemin, í ljósi heim­færslu ákæruvaldsins til refsiákvæða, felld undir 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði er fæddur í júlí 1973. Hann á að baki sakaferil allt frá árinu 1992. Ekki er ástæða til að rekja sakaferil ákærða að öðru leyti en að hann var með dómi 4. nóvember 2003 dæmdur í 3ja mánaða skilorðsbundið fangelsi til tveggja ára fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Háttsemi ákærða samkvæmt ákæru 20. nóvember 2008 sem fólst í því að sparka í höfuð A þar sem hann lá í götunni var fólskuleg og stórhættuleg. Þá var háttsemi ákærða samkvæmt b-lið ákæru 5. desember 2008 sértaklega hættuleg þar sem ákærði reyndi ítrekað að sparka í höfuð C þar sem C lá í jörðinni. Verður að telja mildi að fyrsta spark ákærða hafi ekki hitt C í höfuðið en C náði að víkja sér undan sparkinu. Slíkt spark hefði getað orðið lífsógnandi ef það hefði hitt C í höfuðið. Nýtur ákærði þess í málinu að ákæruvald hefur kosið að fella háttsemina einungis undir 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Þá er það niðurstaða dómsins að sú aðstaða að B hafi skuldað ákærða fjármuni vegna sakarefnis samkvæmt a-lið ákæru frá 5. desember 2008 hafi með engu móti réttlætt þann verknað ákærða að kýla B hnefahögg í andlitið. Leiðir það ekki til þess að refsing ákærða í málinu verði milduð á þeim grundvelli. Er refsing ákærða, að teknu tilliti til 3. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. laga nr. 19/1940, ákveðin fangelsi í 14 mánuði, sem engu leyti verður bundið skilorði. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt þrem sakarkostnaðaryfirlitum og til­dæmd málsvarnarlaun, að viðbættum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorði greinir. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Benjamín Þór Þorgrímsson, sæti fangelsi í 14 mánuði. Ákærði greiði 864.735 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, 683.256 krónur.
Mál nr. 160/2017
Einkahlutafélag Samruni Tekjuskattur Hæfi stjórnvalds Stjórnsýsla
Ágreiningur aðila laut að því hvort Ö ehf. hefði verið heimilt að gjaldfæra fjármagnskostnað, sem fallið hafði á hann vegna lánaskuldbindinga sem hann yfirtók við samruna tveggja félaga við sig árið 2007, móðurfélagsins L ehf. og systurfélagsins D ehf., á móti tekjum í skattskilum sínum á gjaldárunum 2008 til 2012. Ríkisskattstjóri úrskurðaði árið 2013 að fjármagnskostnaðurinn væri ekki frádráttarbær kostnaður í skilningi 1. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og staðfesti yfirskattanefnd þann úrskurð árið 2015. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var hvorki fallist á með Ö ehf. að sviðsstjóri eftirlitssviðs ríkisskattstjóra, og þar með starfsmanna þess, hefðu verið vanhæfir til að fjalla um endurákvörðun opinberra gjalda Ö ehf. né að ríkisskattstjóri hefði sýnt tómlæti við meðferð málsins sem hefði skapað Ö ehf. réttmætar væntingar um að ekkert yrði aðhafst í málefnum hans eftir samruna félaganna. Talið var að L ehf. hefði tekið umrætt lán í þágu eigenda þess félags til að greiða þáverandi eigendum Ö ehf. og D ehf. kaupverð hlutafjár í þeim félögum. Lántakan hefði því ekki varðað resktur Ö ehf. eftir samrunann og teldust vextir vegna hennar því ekki til frádráttarbærs rekstrarkostnaðar Ö ehf. í skilningi 1. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 49. gr. laganna. Var því fallist á með Í að heimildin til að framkvæma skattfrjálsan samruna samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/2003 færði Ö ehf. ekki ríkari rétt til gjaldfærslu rekstrarkostnaðar en 31. gr. sömu laga heimilaði. Loks var talið að fullt tilefni hefði verið til þess að beita 25% álagi við skattstofna Ö ehf. gjaldárin 2010 til 2012, eins og gert hafði verið í úrskurði ríkisskattstjóra og yfirskattanefnd staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og ViðarMár Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2017. Hannkrefst þess aðallega að felldirverði úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra 20. desember 2013 ogyfirskattanefndar 15. apríl 2015 um endurákvörðun opinberra gjalda ágjaldárunum 2008 til 2012. Til vara krefst hann þess að úrskurðum þessum verði breytt á þann hátt að frádráttarbær fjármagnskostnaður hans verðiákveðinn þannig að hann hækki um 138.193.217 krónur gjaldárið 2008,1.324.468.748 krónur 2009 og 964.462.796 krónur 2010, en verði byggður áskattframtölum hans gjaldárin 2011 og 2012. Verði þá einnig fellt niður 25%álag, sem bætt var í úrskurðunum við skattstofna áfrýjanda gjaldárin 2010, 2011og 2012. Bæði í aðalkröfu og varakröfu krefst hann þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér582.755.417 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 30. janúar 2014 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og rakið er í hinumáfrýjaða dómi reisir áfrýjandi framangreinda aðalkröfu sína meðal annars á þvíað starfsmenn ríkisskattstjóra hafi verið vanhæfir til að fara með mál umendurákvörðun opinberra gjalda hans. Vísar áfrýjandi í því sambandi einkum tilþess að svo hafi verið ástatt um Aðalstein Hákonarson, sem hafi gegnt starfisviðsstjóra eftirlitssviðs ríkisskattstjóra, en vegna vanhæfis hans hafi starfsmenná því sviði brostið hæfi til þessa verks. Áfrýjandi bar upp röksemdir á þessumgrunni þegar í bréfi 9. desember 2013 um andmæli sín gegn ráðagerðríkisskattstjóra um endurákvörðun gjalda hans, sem honum var tilkynnt um 15.nóvember sama ár. Af því tilefni var þess getið í úrskurði ríkisskattstjóra 20.desember 2013, sem dómkröfur áfrýjanda varða, að Aðalsteinn hefði ekki komið aðmáli áfrýjanda „enda hafði verið tilkynnt um yfirmannsskipti“ á fundiríkisskattstjóra með starfsmönnum eftirlitssviðsins 4. febrúar 2013, tæpumtveimur mánuðum áður en meðferð málsins hafi byrjað. Í úrskurðiyfirskattanefndar 15. apríl 2015 var vísað til þess sama með þeim orðum að„hinn 4. febrúar 2013 hafi umræddur starfsmaður embættisins látið af starfisínu sem yfirmaður eftirlitssviðs“, en „sú deild ríkisskattstjóra“ hafi fariðmeð málið. Í báðum úrskurðunum var málatilbúnaði áfrýjanda, sem að þessu laut,hafnað með vísan til þessa og varð niðurstaða héraðsdóms á sama veg.Í málinu hefur áfrýjandilagt fram gögn, sem hann telur sýna að fyrrnefndur Aðalsteinn hafi í raun ekkilátið af störfum sem sviðsstjóri eftirlitssviðs ríkisskattstjóra í byrjunfebrúar 2013, enda komi þar fram að hann hafi í þremur tilvikum verið nefndurmeð því starfsheiti í fjölmiðlum og fréttablaði ríkisskattstjóra í mars og maíá því ári. Vegna þessa málatilbúnaðar áfrýjanda beindi Hæstiréttur því tilstefnda að afla bréflegra upplýsinga frá ríkisskattstjóra um störf Aðalsteinsvið þá stofnun á árinu 2013, sbr. 2. mgr. 46. gr. og 5. málslið 1. mgr. 184.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í bréfi ríkisskattstjóra 12.september 2018, sem lagt var fram af þessu tilefni, er þess meðal annars getiðað um miðjan janúar 2013 hafi að frumkvæði Aðalsteins farið í hönd viðræður umstarfslok hans við stofnunina og niðurstaðan orðið sú að hann léti af stöðusviðsstjóra eftirlitssviðs, minnkaði starfshlutfall sitt í 60% og myndi upp fráþví sinna sérverkefnum. Hafi verið tilkynnt um ákvörðun um þetta á fundiríkisskattstjóra með starfsmönnum eftirlitssviðsins 4. febrúar 2013, svo semgetið hafi verið um í úrskurði hans 20. desember sama ár, og hafi Aðalsteinn íframhaldi af því „dregið sig út úr öllum verkefnum eftirlitssviðs“, en um þettasé þó ekki til „formleg staðfesting“. Samkvæmt 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991eru ekki efni til annars en að leggja þetta til grundvallar við úrlausn málsinsog hafna þegar af þeim sökum málsástæðum áfrýjanda, sem varða ætlað vanhæfiAðalsteins og þar með starfsmanna á eftirlitssviði ríkisskattstjóra til aðfjalla um endurákvörðun gjalda áfrýjanda, en við úrlausn um þetta getur ekkertvægi haft að úrskurður ríkisskattstjóra 20. desember 2013 beri ekki merki umhlutdrægni, svo sem vikið var að í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms.Með framangreindumathugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf., greiðistefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20.desember 2016IMál þetta, semdómtekið var 1. desember sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 16.október 2015. Stefnandi er Ölgerð Egils Skallagrímssonar ehf., Grjóthálsi 7-11í Reykjavík en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli í Reykjavík. Stefnandi krefstþess aðallega að úrskurður yfirskattanefndar nr. 103/2015, dagsettur 15. apríl2015, og úrskurður ríkisskattstjóra, dagsettur 20. desember 2013, umendurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 2008, 2009, 2010, 2011 og2012, verði felldur úr gildi og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda582.755.417 krónur ásamt dráttarvöxtum, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995,sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 30. janúar 2014, aukvaxtavaxta, sbr. 12. gr. síðarnefndra laga, allt til greiðsludags.Til vara krefststefnandi þess að úrskurði yfirskattanefndar nr. 103/2015, dagsettum 15. apríl2015, og úrskurði ríkisskattstjóra, dagsettum 20. desember 2013, umendurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 2008, 2009, 2010, 2011 og2012, verði breytt þannig að frádráttarbær fjármagnskostnaður stefnandagjaldárin 2008, 2009 og 2010 verði hækkaður frá því sem byggt er á íúrskurðunum um sem nemur 138.193.217 krónum gjaldárið 2008, 1.324.468.748krónum gjaldárið 2009 og 964.462.796 krónum gjaldárið 2010, en frádráttarbærfjármagnskostnaður stefnanda gjaldárin 2011 og 2012 verði byggður áskattframtölum stefnanda þau ár. Þá verði fellt niður 25% álag semríkisskattstjóri bætti við skattstofna stefnanda gjaldárin 2010, 2011 og 2012.Loks að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 582.755.417 krónur ásamtdráttarvöxtum, sbr. 2. mgr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, af þeirri fjárhæð frá 30. janúar 2014, auk vaxtavaxta, sbr. 12. gr.síðarnefndra laga, allt til greiðsludags.Í báðum tilvikumkrefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins.Stefndi krefst þessaðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verðitildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda.Til vara krefststefndi þess að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður verði látinnniður falla.Málið varupphaflega dómtekið 5. september sl. en flutt á ný 1. desember sl. og dómtekiðá ný sama dag eftir fyrirmælum 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IISnemma árs 2007keypti Límonaði ehf. alla eignarhluti í félögunum Ölgerð Egils Skallagrímssonarehf., Daníel Ólafssyni ehf. og fasteignafélaginu G-7 ehf. Kaupverðið var5.708.000.000 krónur og voru kaupin fjármögnuð með eigin fé Límonaðis ehf. og3.790.000.000 króna láni frá Kaupþingi banka hf. Hinn 31. ágúst 2007sameinuðust félögin þannig að Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. runnu inn ístefnanda. Fasteignafélagið G-7 ehf. var jafnframt fært inn í eignasafnstefnanda. Við samrunann tók stefnandi yfir lánaskuldbindingar Límonaðis ehf.að fjárhæð 3.870.743.826 krónur og gjaldfærði í kjölfarið fjármagnskostnað aflánunum í skattaskilum sínum.Í stefnu er þvílýst að ástæður þess að Límonaði ehf. rann inn í stefnanda en ekki öfugt, hafieinkum verið mikill fjöldi viðskiptasamninga í nafni stefnanda, auk þess semheiti og stefnanda og kennitala hafi verið vel þekkt á þeim samkeppnismarkaðisem hann starfaði á. Rekstrarlegar ástæður hafi því legið til grundvallarráðstöfuninni. Ríkisskattstjórióskaði eftir því með bréfum til stefnanda, dagsettum 2. apríl 2013 og 12. júní2013, að stefnandi legði til útskýringar og gögn vegna tiltekinna liða ískattaskilum félagsins gjaldárin 2008 til og með 2012. Stefnandi svaraðifyrirspurnum ríkisskattstjóra með bréfum, dagsettum 24. apríl 2013, 8. júlí2013, og 12. ágúst 2013. Með bréfi, dagsettu15. nóvember 2013, boðaði ríkisskattstjóri stefnanda endurákvörðun opinberragjalda gjaldárin 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012 á þeim grundvelli að sáfjármagnskostnaður, sem féll á stefnanda vegna umræddra lánaskuldbindinga, hafiekki verið frádráttarbær kostnaður í skattskilum hans, sbr. 1. tölul. 31. gr.sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003. Lánaskuldbindingarnar hafi upphaflegaverið gerðar til að fjármagna kaup Límonaðis ehf. á hlutabréfum í stefnanda ogDaníel Ólafssyni ehf. en ekki verið tengdar rekstri stefnanda. Upplýst var aðfjármagnskostnaður yrði lækkaður um 252.867.163 krónur gjaldárið 2008, um2.130.475.140 krónur gjaldárið 2009, um 1.408.445.927 krónur gjaldárið 2010, um380.980.352 krónur gjaldárið 2011 og um 398.291.306 krónur gjaldárið 2012. Þáskyldi 25% álag lagt á þá hækkun skattstofna, sem leiddi af breytingunnigjaldárin 2010, 2011 og 2012, með vísan til 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi andmæltiboðaðri endurákvörðun ríkisskattstjóra með bréfi, dagsettu 9. desember 2013.Breytingunum var mótmælt bæði með formlegum og efnislegum rökum. Stefnanditaldi að ríkisskattstjóri og starfsmenn embættisins væru vanhæfir til meðferðarmálsins, auk þess sem frestur til endurákvörðunar samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laganr. 90/2003 væri liðinn. Þá byggði stefnandi á því að hér væri um að ræðalögmæta skattalega gjaldfærslu fjármagnsgjalda af þeim lánum, sem hefðu veriðtekin yfir af stefnanda við samrunann, en hann hefði grundvallast áviðskiptalegum sjónarmiðum og gerður í þeim tilgangi að einfalda eignarhald ogrekstur samstæðu félaganna. Félögin hefðu haft með höndum skyldan rekstur eðastarfsemi í skilningi 54. gr. laga nr. 90/2003 og því hefði verið heimilt aðdraga frá yfirfært tap sem hefði myndast í rekstri Límonaðis ehf. Stefnandigerði sömuleiðis athugasemdir við aðferðarfræði og útreikninga ríkisskattstjóravegna lækkunar gjaldfærðs fjármagnskostnaðar. Umþrætt fjármagnsgjöld hefðuverið til komin vegna kaupa Límonaðis ehf. á fleiri félögum en stefnanda. aukþess sem stefnandi hefði gengið í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu 2010,m.a. með höfuðstólslækkun skulda, og bæri að taka tillit til þess við ákvörðunlækkunarfjárhæðar. Þá mótmælti stefnandi sérstaklega álagningu álags. Með úrskurðiríkisskattstjóra 20. desember 2013 var hinum boðuðu breytingum hrint íframkvæmd, að teknu tilliti til athugasemda stefnanda, þannig að lækkungjaldfærðs fjármagnskostnaðar varð lægri en boðað hafði verið og opinber gjöldendurákvörðuð í samræmi við það fyrir árin 2008 til og með 2012. Stefnandikærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattarnefndar hinn 12. febrúar 2014.Með úrskurði yfirskattanefndar 15. apríl 2015 var öllum kröfum stefnandahafnað. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til þess aðallega að fá báðum þessumúrskurðum hnekkt en til vara til að fá þeim breytt með þeim hætti aðfrádráttarbær fjármagnskostnaður stefnanda verði hækkaður, svo sem nánar errakið í stefnukröfu, og að fellt verði niður 25% álag ríkisskattstjóra.IIIStefnandi reisiraðalkröfu sína um ómerkingu úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar bæðiá formlegum og efnislegum rökum sem hann rekur ítarlega í stefnu málsins. Ísamræmi við e-lið 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verðahér rakin aðalatriði málatilbúnaðar stefnanda eftir því sem þurfa þykir.Rökstuðningurstefnanda varðandi ógildingu umþrættra úrskurða vegna galla á formhlið málsinser þríþættur. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að starfsmennríkisskattstjóra hafi verið vanhæfir til að fjalla um málið og taka afstöðu tilþess. Í öðru lagi að ríkisskattstjóri hafi sýnt af sér tómlæti og þá leiðisjónarmið um réttmætar væntingar stefnanda til þess að ógilda beri úrskurðihans og yfirskattanefndar. Í þriðja lagi byggir stefnanda á því, að tímafrestirvegna endurákvörðunar skatta stefnanda fyrir gjaldárið 2008, þ.e. vegnatekjuársins 2007, hafi verið liðnir. Stefnandi byggir ífyrsta lagi á því að ríkisskattstjóri og önnur skattyfirvöld hafi verið vanhæftil að fara með mál stefnanda og vísar að því leyti til ákvæða 104. gr. laganr. 90/2003, um tekjuskatt. Samkvæmt lagaákvæðinu megi maður ekki taka þátt írannsókn eða annarri meðferð máls, hvorki skattaákvörðun né kæru, ef honumhefði borið að víkja sæti sem héraðsdómari í málinu. Um hæfi ríkisskattstjóraog annarra skattayfirvalda í þessu máli fari því eftir hæfisreglum 5. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. Samkvæmt g-lið lagagreinarinnar sé maðurvanæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eða aðstæður sem eru tilþess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Bæði AðalsteinnHákonarson, fyrrverandi forstöðumaður eftirlitssviðs ríkisskattstjóra, ogundirmaður hans hafi því verið vanhæfir til meðferðar málsins þar sem dragamegi óhlutdrægni þeirra í efa. Vanhæfi AðalsteinsHákonarsonar felist í því að hann hafi skrifað tvær greinar í tímaritið Tíundábyrgðarmaður og útgefandi ritsins sé ríkisskattstjóri. Inntak greinanna sébeinlínis um þann ágreining sem sé til úrlausnar í þessu máli. Í greinunum séað finna dómharða umfjöllun um samruna með yfirtöku dótturfélags á móðurfélagi,svo kölluðum öfugum eða lóðréttum samruna, og dyljist engum augljós vandlætinggreinarhöfundar á álitaefninu. Þá hafi Aðalsteinn tjáð sig um málefni stefnandaí fréttatíma Stöðvar 2 2. desember 2009. Við það tækifæri hafi hann fjallað umætlað ólögmæti gjaldfærslu fjármagnsgjalda af lánum, sem tekin hefðu verið tilkaupa á hlutum í félagi, sem síðar hafi verið sameinað því félagi sem lániðtók. Þar hafi hann sagt að sér kæmi til hugar eitt nýlegt dæmi þar semuppsagnir séu sagðar vegna fyrirhugaðrar hækkunar á virðisaukaskatti en vandiþess fyrirtækis sé líklegast af völdum slíkrar yfirtöku. Aðspurður um það, hvorthann ætti við stefnanda í þessu máli, hafi hann játað því. Þessi ummæliAðalsteins hafi fengið talsverða umfjöllun í fjölmiðlum í kjölfarið, enda hafiafstaða hans til álitaefnisins komið skýrt fram. Aðalsteinn hafi svo svaraðgagnrýninni opinberlega með greinaskrifum þar sem hann hafi meðal annars sagtað „búið [væri] að eyðileggja mörg af glæsilegustu fyrirtækjum þjóðarinnar meðþví að skuldsetja þau upp fyrir haus“ og „jafnvel þessi samvöðluðu samtökatvinnulífsins virðast tilbúin til að reka upp gelt og styðja svonasjálfseyðingu“. Hann hafi þannig, sem yfirmaður þeirra starfsmanna, sem síðarönnuðust meðferð í máli stefnanda, látið opinberlega í ljósi augljósa afstöðusína til þess úrlausnarefnis sem málið lúti að. Stefnandi bendir áað af fordæmisgefandi dómum Hæstaréttar Íslands í málum, þar sem vikið hafiverið að hæfi ríkisskattstjóra og starfsmanna embættisins vegna ummæla þeirraum þau skattalegu álitaefni sem hafi verið til úrlausnar, megi ráða að meðalforsendna réttararins fyrir því að fallast ekki á málsástæður um vanhæfi semvaldi ómerkingu úrskurða, sé að mál hlutaðeigandi skattaðila hafi ekki veriðtil umfjöllunar eða þeir nefndir. Í þessu máli hafi starfsmaðurríkisskattstjóra hins vegar tjáð sig með beinum hætti á opinberum vettvangi um málefnistefnanda. Stefnandi mótmælir sérstaklega sem ósönnum og ótrúverðugumfullyrðingum ríkisskattstjóra og forsendum yfirskattanefndar um að Aðalsteinnhafi ekki komið að máli stefnanda þar sem hann hafi látið af stöfum semforstöðumaður eftirlitssviðs í febrúar 2003. Af hálfu ríkisskattstjóra hafiverið viðurkennt að vinnsla mála vegna skuldsettra yfirtaka og öfugs samrunabyggi á yfirgripsmikilli greiningarvinnu gagna sem skilað sé inn tilfyrirtækjaskrár. Að virtum fyrirliggjandi gögnum sé því ljóst að þeirrigreiningarvinnu hafi verið lokið hjá þeirri deild, sem Aðalsteinn stýrði, áðuren hann lauk störfum þar. Þá liggi fyrir í málinu tölvuskeyti hans til lögmannsstefnanda 14. janúar 2014 þar sem fram komi að starfsmaðurinn hafi kynnt sérinntak andmælabréfs stefnanda frá 9. desember 2013. Stefnandi vísarjafnframt til þess að annar þeirra undirmanna Aðalsteins, sem hafi komið aðmáli stefnanda frá upphafi, hafi skrifað meistararitgerð í lögfræði sem tekur áþví álitaefni sem hér sé til úrlausnar þar sem komist hafi verið að þeirriniðurstöðu að vaxtagjöld, sem falli til eftir samruna eignarhaldfélags ogrekstrarfélags og séu tilkomin vegna þeirra lánaskuldbindinga sem stofnað hafiverið til vegna skuldsettrar yfirtöku á rekstrarfélagi, teljist ekki verafrádráttarbær rekstrarkostnaður samkvæmt 1. tölul. 31. gr., sbr. 1. mgr. 49.gr., laga nr. 90/2003. Þar sem afstaða hans til álitaefnisins hafi verið ljósfrá upphafi og akademískur heiður hans jafnframt verið í húfi, sé ljóst aðóhlutdrægni hans við afgreiðslu máls stefnanda verði dregin í efa. Stefnandi byggir áþví að vegna þessa hafi hann haft gilda ástæðu til að ætla að mál hans hafiekki fengið sanngjarna og hlutlæga málsmeðferð og fari sú staða gegn megintilgangi settra hæfisreglna sem eigi að stuðla að réttri og málefnalegriniðurstöðu máls. Stefnandi byggir íöðru lagi á því að samkvæmt 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skuli ákvarðanir teknar svo fljótt sem unnt er. Afummælum Aðalsteins Hákonarsonar í áðurnefndu sjónvarpsviðtali síðla árs 2009liggi ljóst fyrir að ríkisskattstjóra hafi þegar á þeim tíma verið kunnugt umþað, hvernig staðið hafi verið að samruna stefnanda, Límonaðis ehf. og DaníelsÓlafssonar ehf. Engu að síður hafi ríkisskattstjóri látið vel á fjórða ár líðaþar til hann óskaði eftir frekari upplýsingum um málið. Þessi óhæfilega langidráttur undirstriki tómlæti af hálfu ríkisskattstjóra og það eitt og sér eigiað leiða til þess að úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar verðifelldir úr gildi. Ríkisskattstjóri hafi með athafnaleysi sínu og tómlæti skapaðréttmætar væntingar hjá stefnanda, hluthöfum hans og kröfuhöfum um að ekki yrðiaðhafst í málinu og stefnandi hafi gengið í gegnum fjárhagslegaendurskipulagningu í lok árs 2010 á þeim grundvelli. Stefnandi vísar jafnframttil þess að í skýrslum umboðsmanns Alþingis hafi verið fjallað um það að ísamræmi við vandaða stjórnsýsluhætti skuli gerð sú krafa til stjórnvalda að viðbreytingar á venjubundinni stjórnsýsluframkæmd skuli kynna þær fyrir fram svoaðilar, sem breytingin varði, eigi kost á því að bregðast við og gæta hagsmunasinna. Ljóst sé að í þessu máli hafi þessa ekki verið gætt og því hafimálsaðilar ekki getað brugðist við og gætt hagsmuna sinna. Þvert á móti hafiþeir gripið til ýmissa ráðstafana sem annað hvort hefði ekki verið gripið tileða með öðrum hætti en gert var, hefði afstaða ríkisskattstjóra legiðfyrir. Stefnandi byggir áþví að ríkisskattstjóra hafi ekki verið heimilt að endurákvarða skattastefnanda fyrir gjaldárið 2008 vegna rekstrarársins 2007, enda hafi stefnandi ískattframtölum sínum og fylgigögnum veitt fullnægjandi upplýsingar sem hafimátt byggja rétta álagningu á. Því séu heimildir yfirvalda til endurákvörðunartakmarkaðar með vísan til 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi vísarjafnframt til þess að samruni hans við Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf.hafi grundvallast af rekstrarlegum ástæðum en ekki á grundvelli skattalegrasjónarmiða. Félögin hafi fyrir samrunann myndað samstæðu, sem hefði máttskattleggja sameiginlega í samræmi við 55. gr. laga nr. 90/2003, og því séljóst að aðrar ástæður en skattalegar hafi legið að baki samrunanum. Slíkirsamrunar, þar sem dótturfélag taki yfir móðurfélag ásamt skattalegum réttindumog skyldum þess, hafi tíðkast hér á landi um árabil, án nokkurra athugasemda afhálfu skattayfirvalda. Lögin takmarki ekki að neinu leyti að dótturfélagyfirtaki móðurfélag. Meðal annars vegna vörumerkis stefnanda, einkaleyfa ogviðskiptasamninga og hagkvæmnissjónarmiðum hafi stefnandi yfirtekið Límonaði ehf.,auk þess sem það hafi janframt verið einfaldari og ódýrari leið. Þá sé málstefnanda frábrugðið öðrum dómsmálum, þar sem tekist hafi verið á um samrunamóðurfélags við dótturfélag, að því leyti að um hafi verið að ræða sameininguþriggja félaga, auk eins félags sem færst hafi inn í eignasafn stefnanda enekki tveggja félaga, líkt og í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr.555/2012 og 529/2013. Dómarnir hafi því ekki fordæmisgildi í þessu máli. Varakrafastefnanda byggist á málsástæðum, sem hann kveður eiga sér stoð í eðli máls ogmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sem sé lögfest í 12. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993.Varakrafa stefnandaer sett upp í fjórum liðum og byggir á því að hver þeirra um sig eða tveir eðafleiri saman leiði til þess að frádráttarbær fjármagnskostnaður af þeim lánumsem úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar fjalla um hækkar umtalsvertumfram það sem byggt er á í úrskurðunum. Í fyrsta lagi beri að líta svo á að sáhluti eigin fjár, sem lagður hafi verið til kaupanna á eignarhlutum ístefnanda, Daníel Ólafssyni ehf. og fasteignafélaginu G-7 ehf., hafi allurrunnið til kaupanna á eignarhlutum í stefnanda. Við það myndi hlutfall afupphaflegri lánsfjárhæð, sem notuð var til kaupa á eignarhlut í stefnandabreytast úr 64% í 41,3%. Þá myndi hlutfall ófrádráttarbærs fjármagnskostnaðaraf heildarlánum stefnanda, eftir fyrri endurfjármögnun félagsins 17. apríl2008, lækka úr 64,55% niður í 27,8%. Í öðru lagi að fjármagnsgjöld vegna þesslánshluta, sem ætla megi að hafi farið til kaupa á eignarhlutum í DaníelÓlafssyni ehf,. teljist frádráttarbær. Ríkisskattstjóri hafi fallist á þau rökstefnanda að fjármagnsgjöld vegna lána sem notuð voru til kaupa á hlutum ífasteignafélaginu G-7 ehf. hafi verið frádráttarbær í skattskilum stefnanda áþeim forsendum að fasteignafélagið G-7 ehf. hefði runnið inn í eignasafnstefnanda og því væri eign og skuld á sömu hendi. Hins vegar hafi hvorkiríkisskattstjóri né yfirskattanefnd fallist á að meðhöndla fjármagnskostnaðvegna kaupa á eignarhlutum í Daníel Ólafssyni ehf. með sama hætti með þeimrökum að eftir samrunann hefði stefnandi greitt fjármagnskostnað vegna kaupannaen eignin hafi verið komin í hendur hluthafa Límonaðis ehf. Á þessi rök sé ekkihægt að fallast, enda hafi Daníel Ólafsson ehf. verið rekstarafélag, sem áttieignir og til féllu tekjur af starfsemi félagsins, og tekjurnar hafi runnið tilstefnanda við samruna félaganna. Því sé ekki óeðlilegt að fjármagnsgjöld vegnaöflunar þeirra eignarhluta,, sem tekjurnar stafi frá komi til frádráttar þeimtekjum. Límonaði ehf. hafií mars 2007 greitt samtals 5.708.000.000 fyrir eignarhluti í stefnanda, DaníelÓlafssyni ehf. og fasteignafélaginu G-7 ehf. Kaupverðið hafi skipst þannig:eignarhlutir í stefnanda 3.674.000.000 krónur eða 64% af kaupverðinu,eignarhlutir í Daníel Ólafssyni ehf. 1.830.000.000 krónur, 32% af kaupverðinuog eignarhlutir í fasteignafélaginu G-7 ehf. 204.000.000 krónur eða 4% afkaupverðinu. Ef miðað væri við að lánsfjárhæðin skiptist milli þeirraeignarhluta sem keyptir voru af hálfu Límonaðis ehf. í stefnanda, DaníelÓlafssyni ehf. og fasteignafélagsins G-7 ehf. í hlutföllum út frá kaupverðieignarhlutanna, þá hafi að lágmarki 32% af hinni umþrættu lánsfjárhæð runniðtil kaupanna á eignarhlutum í Daníel Ólafssyni ehf. Þannig beri því að líta ásem svo að 64% af þeim lánum, sem stöfuðu frá Límonaði ehf., hafi verið vegnakaupanna á eignarhlutum í stefnanda. Sé það hlutfall af upphaflegri lánsfjárhæðlagt til grundvallar en að öðru leyti forsendur ríkisskattstjóra fyrirhlutfalli ófrádráttarbærs fjármagnskostnaðar af heildar lánum stefnanda eftirfyrri endurfjármögnun 17. apríl 2008, lækki hlutfall ófrádráttarbærs kostnaðarúr 64,55% niður í um það bil 43%. Í þriðja lagibyggir stefnandi á því að reikna beri út ófrádráttarbæran fjármagnskostnaðvegna þess hluta lánsfjárhæðarinnar, sem hafi gengið til kaupa á eignarhlutum ístefnanda, miðað við að allar greiðslur inn á lán stefnanda hafi gengið tilþess að greiða niður þann hluta lánsins sem hafi verið stefnanda hagstæðastmiðað við forsendur ríkisskattstjóra. Myndi það leiða til þess að frádráttarbærfjármagnsgjöld yrðu hærri en miðað hafi verið við í úrskurðum ríkisskattstjóraog yfirskattanefndar, á þeimforsendum annars vegar að miðað væri við að fjármagnsgjöld vegna þesslánshluta, sem ætli mætti að hafi farið til kaupanna á eignarhlutum í DaníelÓlafssyni ehf., teljist frádráttarbær, en hins vegar að sá hluti eigin fjár semlagður hafi verið til kaupanna á eignarhlutum í stefnanda, Daníel Ólafssyniehf. og fasteignafélaginu G-7, hafi allur runnið til kaupanna á eignarhlutum ístefnanda. Í fjórða lagi vísarstefnandi til þess að í lok árs 2010 hafi hann gengið í gegnum fjárhagslegaendurskipulagningu með nýju hlutafé og höfuðstólslækkun skulda. Nýr hlutahafihafi gengið inn í félagið og greitt 850.000.000 króna inn á skuldir þess.Viðskiptabanki félagsins, Arion banki hf., hafi jafnframt eignast hlut ífélaginu með því að breyta hluta krafna bankans á hendur félaginu samkvæmtlánasamningum í hlutafé, sem numið hafi um 472.000.000 króna. Þá hafi bankinnsömuleiðis leyst til sín hlutafé í fasteignafélaginu G-7 ehf. að verðmætiríflega 205.000.000 króna en um leið hafi stefnandi framselt kröfu sína áhendur fasteignafélaginu G-7 ehf. að fjárhæð 26,7 milljónir króna en hvorutveggja hafi gengið til lækkunar á lánum stefnanda hjá Arion banka hf. Þá hafibankinn lækkað skuldir félagsins samkvæmt lánasamningum um ríflega 1.342milljónir króna með höfuðstólsleiðréttingu. Um leið hafi eftirstöðvar eldrilánasamninga við Arion banka hf. verið gerðar upp með þremur nýjum samningum,samtals að fjárhæð 6.646 milljónum króna. Stefnandi telur aðréttast sé að líta svo á að sú lækkun, sem hafi átt sér stað á lánsfjárhæðinnimeð nýju hlutafé, greiðslum og leiðréttingunni, eigi að koma fyrst til lækkunará þeim hluta lánsfjárhæðinnar sem teljist tilheyra hinum ófrádráttarbæra hlutahennar að áliti ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Vísar stefnandi tilbindandi álits ríkisskattstjóra nr. 02/14 þessu til stuðnings. Framangreintleiði til þess að ætlaður ófrádráttarbær hluti lánaskuldbindinganna hafi veriðgreiddur upp í árslok 2010 og frádráttarbær fjármagnskostnaður stefnandagjaldárin 2011 og 2012 verði byggður á skattframtölum stefnanda þau ár. Ístefnu er gerð töluleg grein fyrir hækkun á frádráttarbærum fjármagnsgjöldumsamkvæmt þessari kröfugerð stefnanda. Stefnandi byggir varakröfu sínaum niðurfellingu 25% álags á því að samkvæmt heimildarákvæði ríkisskattstjóraum álagsbeitingu í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 sé ekki lögð skylda áríkisskattstjóra að beita slíku álagi. Því hafi fyrst og fremst verið beittþegar enginn vafi hafi ríkt eða mátt ríkja af hálfu skattaðila um aðskattstofnar væru vantaldir í skattframtölum. Álagi hafi að öllu jöfnu ekkiverið beitt í málum sem varði álitaefni um túlkun laga eða þegar skattaðilarhafi gert grein fyrir ráðstöfunum í skattskilum sínum. Þá vísar stefnandi tilþess að samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 skuli fella niðurálag færi skattaðili rök fyrir því að honum verði ekki kennt um annmarka áframtali. Vegna þeirra fjölmörgu álitaefna sem séu uppi í þessu máli, faribeiting ríkisskattstjóra á ákvæðinu um álagsbeitingu gegn venjubundinni notkunþess í framkvæmd og reglum um meðalhóf. Samruninn hafi verið eðlilegur og löglegurog slíkir samrunar hafi tíðkast hér á landi árum saman, án athugasemda af hálfuskattayfirvalda. Upplýsingar um samrunann hafi legið fyrir skattstjóra meðskýrum hætti allt frá árinu 2007 sem og upplýsingar um skuldir og eignir hversfélags fyrir sig og þá hafi komið fram með beinum hætti í skattframtölum aðfært væri á móti tekjum skattalegt tap yfirtekinna félaga. Jafnframt hafiembætti ríkisskattstjóra verið fullkunnugt um tilhögun skattskila stefnanda enengu að síður hafi ekki verið gerðar athugasemdir við skattframtöl stefnanda,heldur þau lögð til grundvallar álagningu opinberra gjalda stefnanda umræddgjaldár. Loks vísar stefnandi til þess að í frumvarpi, sem orðið hafi að lögumnr. 128/2009, hafi komið fram með ótvíræðum hætti að löggjafinn hafi taliðslíkan vafa leika á um réttarstöðu við skattlagningu fyrirtækja við öfugansamruna að lagasetningar um hana væri þörf. Stefnandi byggir málatilbúnaðsinn á þeim lagaákvæðum, sem hér að framan er gerð grein fyrir, auk þess semhann byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, sér í lagi 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laganna. IVStefndi hafnaröllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda og krefst sýknu af kröfumstefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Varðandi meintvanhæfi Aðalsteins Hákonarsonar vegna ummæla hans í viðtali við fréttastofuStöðvar 2 bendir stefndi á að í viðtalinu hafi ekki verið vikið sérstaklega aðskattskilum stefnanda. Þá sé leitt í ljós að Aðalsteinn hafi látið af störfumsem yfirmaður eftirlitssviðs ríkisskattstjóra 4. febrúar 2013 og hafi því ekkikomið að máli stefnanda þegar formlegur málarekstur gegn stefnanda hófst meðbréfi, dagsettu 2. apríl 2013. Stefndi vísar að þessu leyti til úrskurðaryfirskattanefndar þar sem komi fram að með vísan til þess að starfsmaðurinnhafi þegar verið hættur störfum hafi ekki verið fyrir hendi starfstengsl, semleitt geti til vanhæfis þeirra starfsmanna ríkisskattstjóra sem unnið hafi aðmálinu. Greiningarvinnan, sem þá hefði þegar farið fram, hafi eingöngu falist íöflun og yfirferð gagna frá hlutafélagaskrá og snúið að málaflokknum í heild enekki sérstaklega að stefnanda. Þá bendir stefndi á að yfirskattanefnd hafi íúrskurði sínum vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 661/2006þessu til stuðnings. Þá hafi yfirskattanefnd talið að engu breytti um ætlaðvanhæfi þótt fallist væri á að andmælabréf stefnanda eða hluti þess hefði veriðborið undir umræddan starfsmann. Varðandigreinaskrif starfsmannsins í Tíund, tímariti ríkisskattstjóra, byggir stefndi áþví að ummæli, sem höfð séu eftir starfsmanninum, séu almenn og aðeins séudregin fram meginsjónarmið tekjuskattslaga. Á ríkisskattstjóra hvíli ákveðinupplýsinga- og leiðbeiningarskylda og almenn ummæli og umfjöllunríkisskattstjóra um meginsjónarmið að baki tekjuskattslaga leiði ekki til þessað ríkisskattstjóri hafi tekið sérstaka afstöðu með starfmanninum. Um vanhæfiríkisskattstjóra vísar stefndi enn fremur til niðurstöðu dóma HæstaréttarÍslands í málum réttarins nr. 555/2012 og nr. 626/2010 en um sambærilegaaðstöðu sé að ræða hjá málsaðilum í því máli og stefnanda í þessu máli. Þá hafiyfirskattanefnd komist að sömu niðurstöðu um vanhæfi ríkisskattstjóra ísambærilegum málum, sbr. úrskurð yfirskattanefndar nr. 38/2013. Stefndi vísaralfarið á bug fullyrðingu stefnanda um að annar tilgreindur starfsmaðurríkisskattstjóra hafi verið vanhæfur til þess að vinna að máli stefnanda vegnaþess að akademískur heiður hans hafi verið í húfi. Loks mótmælir stefndi því aðum breytta stjórnsýsluframkvæmd ríkisskattstjóra hafi verið að ræða í málistefnanda. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda um málshraða, tómlæti ogréttmætar væntingar. Hann vísar til þess að ráðstafanir í andstöðu við lög getiekki leitt til réttmætra væntinga. Þá hafi verið gætt jafnræðis við afgreiðslumáls stefnanda hjá ríkisskattstjóra, auk þess sem ekki hafi verið um að ræðabreytingu á stjórnsýsluframkvæmd. Loks telur stefndiað ekki verði séð að óeðlileg töf hafi orðið á meðferð málsins og hafnar hannþví tilvísun stefnanda til ákvæða 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndivísar til þess að finna megi meginreglu um tímamörk endurákvörðunar í 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt henni sé heimilt að endurákvarða opinbergjöld samkvæmt 96. gr. laganna vegna tekna og eigna síðustu sex ár sem næst séuá undan því ári þegar endurákvörðun fari fram. Hafi skattaðili hins vegar látiðí té allar þær upplýsingar í framtali sínu eða fylgigögnum, sem byggja mættirétta álagningu á, sé aðeins heimilt að endurákvarða skattaðila skatt vegnasíðustu tveggja ára sem næst séu á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram,sbr. 2. mgr. 97. gr. sömu lagi. Í síðastgreindu lagaákvæði sé um að ræðaundantekningu frá meginreglunni og beri því að skýra hana þröngt. Þá komi framí athugasemdum í frumvarpi sem varð að lögum nr. 40/1978, um tekju- ogeignarskatt, að við skýringu á 2. mgr. 97. gr. laga beri að hafa til hliðsjónar95. gr. laganna og því hversu skamman tíma skattayfirvöld hafa til að fara yfirframtöl og fylgigögn, ásamt því að gera leiðréttingar áður en réttur tilendurákvörðunar er liðinn. Samkvæmt 95. gr. laga nr. 90/2003 geti skattstjórileiðrétt fjárhæðir einstakra liða, séu þeir í ósamræmi við gildandi lög ogfyrirmæli skattayfirvalda, svo og einstaka liði framtals ef telja megi aðóyggjandi upplýsingar séu fyrir hendi. Segi jafnframt að skattaðila skuli gertviðvart um slíkar breytingar. Framtöl stefnandahafi ekki uppfyllt þessi skilyrði og því hafi reynst nauðsynlegt að óska eftirfrekari skýringum um umrædd fjármagnsgjöld, enda hafi ekki verið unnt að greinaá framtölum stefnanda einum og sér hvort fjármagnsgjöldin hefðu verið gjaldfærðí skattskilum félagsins og ef svo hefði verið, hefði einnig þurft að aflaupplýsinga um það hversu há sú gjaldfærsla hafi verið. Framtalsgögn hafi þvíekki, án skýringa, gefið fullnægjandi upplýsingar um umrædda gjaldfærslufjármagnsgjalda svo á þeim mætti byggja rétta álagningu. Ríkisskattstjóra verðiþví ekki settar skorður vegna breytinga, sem hann gerði á umræddri gjaldfærslu,með vísan til 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, en við ákvörðunina hafi veriðgætt tímamarka sem um geti í 1. mgr. 97. gr. laganna. Máli sínu tilstuðnings vísar stefndi til þess að efnisþáttur málsins sé í grundvallaratriðumsá sami og í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 555/2012 og529/2013. Eignarhaldsfélag, sem hafi yfirtekið rekstarfélag með skuldsettumkaupum, hafi verið stofnað og að því búnu hafi eignarhaldsfélagið runnið inn írekstarfélagið með öfugum samruna. Um leið hafi allar eignir og skuldireignarhaldsfélagsins færst inn í rekstrarfélagið. Eina eigneignarhaldsfélagsins sé eignarhlutur í rekstrarfélaginu sem falli niður viðsamrunan því rekstrarfélagið geti ekki átt sig sjálft. Í rekstarfélaginu sitjieftir lánaskuldbindingar eignarhaldfélagsins sem rekstarfélagið greiði síðan afmeð rekstrartekjum sínum. Í kjölfarið dragi rekstrarfélagið vaxtagjöld vegnaumræddra lánaskuldbindinga, óviðkomandi rekstri félagsins, frá hagnaði þess ogum leið lækki skattgreiðslur þess. Liggi ljóst fyrir að lán Límonaðis ehf. hafiverið tekin til að greiða þáverandi eigendum stefnanda og Daníels Ólafssonarehf. kaupverð hlutafjár í þeim félögum og því hafi þau verið ótengd rekstristefnanda. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 555/2012 hafi verið komist aðþeirri niðurstöðu að slíkar ráðstafanir teljist ekki heimilar samkvæmt gildandilögum. Þá breyti hér enguþótt hin sameinuðu félög hafi verið þrjú en ekki tvö, líkt og í áðurnefndumdómum Hæstaréttar Íslands, enda hafi Daníel Ólafsson ehf., sem runnið hafisaman við stefnanda, verið að öllu leyti í sömu stöðu gagnvart Límonaði ehf. ogstefnandi. Sömuleiðis breyti það engu þótt Límonaði ehf. hafi búið yfirverulegu eigin fé sem hafi verið nýtt til kaupa á hlutum í stefnanda. Þáteljist það ekki vera eðlismunur við skuldsetta yfirtöku, þótt um það sé aðræða að dótturfélag yfirtakið móðurfélag í stað þess að móðurfélag yfirtakidótturfélag. Stefndi bendir á aðtúlka beri þröngri lögskýringu undanþágur í tekjuskattslögum frá almennumreglum um skattlagningu við slit félaga. Sömuleiðis hafi áralöng framkvæmdyfirskattanefndar og dómstóla verið á þann veg að ekki sé nægilegt að horfa tilþess, hvort orðalagi 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/2003 sé fylgt, heldur beri aðlíta til samrunans í heild sinni. Því sé ljóst að vaxtagjöld af skuldum, semstofnað sé til við þessar aðstæður, teljist jafnan ófrádráttarbær í skattskilumþegar skuldirnar eru ekki til komnar vegna öflunar tekna, til tryggingar þeirraeða viðhalds, sbr. 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003. Því beri að sýknastefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefndi hafnarvarakröfu stefnanda og þeim rökstuðningi sem hún er byggð á. Varðandi rökstuðning stefnanda að umþrættfjármagnsgjöld séu tilkomin vegna kaupa Límonaðis ehf. á eignarhlutum í fleirifélögum en í stefnanda, nánar tiltekið Daníel Ólafssyni ehf. ogfasteignafélaginu G-7 ehf., telur stefndi að líta beri til þess að lántaka tilkaupa á eignarhlutum í Daníel Ólafssyni ehf. standi ekki nær því að teljastvarða tekjuöflun í rekstri stefnanda, ekki frekar en gilda myndi um lánveitingutil kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Lántaka Límonaðis ehf. til kaupa áhlutabréfum í Daníel Ólafssyni ehf. og fasteignafélaginu G-7 ehf. hafi verið íþágu eiganda þess félags til öflunar eignarhluta í umræddum félögum og því beriað hafna kröfunni. Með sömu rökum beri að hafna sjónarmiðum stefnanda sem lútiað samsetningu fjármögnunar kaupa á eignarhlutum í stefnanda, enda byggist húná sömu forsendu og áður, þ.e. að vaxtagjöld af lánum til öflunar eignarhluta íDaníel Ólafssyni ehf. teljist frádráttarbær í rekstri stefnanda. Stefndi hafnarmálsástæðu stefnanda um að allar greiðslur, sem hafi átt sér stað inn á lánstefnanda, hafi gengið til að greiða niður þann hluta lánsins sem hafi veriðstefnanda hagstæðastur, þ.e. þann hluta lánanna sem ekki teljist berafrádráttarbær vaxtagjöld. Þá hafnar stefndi því að almenn höfuðstólslækkunskulda, hækkun hlutafjár og aðrar ráðstafanir í tengslum við endurskipulagningustefnanda á árinu 2010, sem hafi leitt til lækkunar á skuldum hans um rúmlega2,8 milljarða króna, skuli fyrst koma til lækkunar á þeim hluta skuldarstefnanda, sem teljist í skattalegu tilliti tilheyra þeim hluta skulda sem séóviðkomandi rekstri stefnanda, ásamt ófrádráttarbærum vaxtagjöldum af þeimhluta skuldar. Umrætt skuldabréfalán Límonaðis ehf. hafi verið að fjárhæð3.700.914.902 krónur en það hafi verið endurfjármagnað í apríl 2008 og reksturstefnanda endurnýjaður á nýjan leik í desember 2010. Ríkisskattstjóri hafibyggt á því í úrskurði sínum 20. desember 2013, að við fyrri endurfjármögnunstefnanda hefðu eftirstöðvar upphaflegs láns numið 64,5% af nýja láninu, meðtilliti til fjárfestingar í hlutafé í fasteignafélaginu G-7 ehf., þannig aðfjármagnskostnaður vegna hins nýja láns teldist ófrádráttarbær með þvíhlutfalli. Ríkisskattstjóri hafi áætlað skiptingu samkvæmt því hlutfalli ífrádráttarbæran og ófrádráttarbæran fjármagnskostnað og þannig hafi verið reyntað afmarka ófrádráttarbæran fjármagnskostnað með þeim hætti að hvorki meiri néminni kostnaður yrði felldur niður en sá sem leiða mætti af þeimlánaskuldbindingum sem færst hefðu yfir á efnahagsreikning stefnanda meðsamrunanum við Límonaði ehf. Almennar afborganir af nýjum lánum frá því í apríl2008 geti ekki talist tilheyra eingöngu þeim hluta lánanna sem hafi verið variðtil að endurfjármagna hið yfirtekna lán frá Límonaði ehf. Þá sé ljóst aðendurskipulagning á fjárhag stefnanda í desember 2010 hafi tekið til rekstrarstefnanda í heild en hafi ekki verið einskorðuð við skuldir stefnanda vegnalántöku Límonaðis ehf. frá árinu 2007. Varðandi vísunstefnanda í bindandi álit ríkisskattstjóra frá 30. september 2014, vísarstefndi til þess að álitið snúi að framtíðarráðstöfunum stefnanda en ekkiþannig að það hafi afturvirk áhrif eða haggi í einhverju afborgunum af lánum,sem þegar hafi verið inntar af hendi, þannig að almennar afborganir inn áhöfuðstól láns renni einungis inn á þann hluta láns sem telst grundvöllurófrádráttarbærra vaxtagjalda. Um hafi verið að ræða álit á fyrirhugaðriskiptingu láns. Krafa um niðurfellingu álagsStefndi mótmælirkröfu kröfu stefnanda um niðurfellingu álags og bendir á að í málinu hafistefnandi fært fjármagnskostnað ranglega inn á skattframtöl sín og því ekkiuppfyllt skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 49. gr. sömulaga. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á eða fært rök fyrir því að fella eiginiður álag með vísan til 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Séu aðstæður íþessu máli sambærilegar og í dómi Hæstaréttar í máli 555/2012 þar sem kröfu umniðurfellingu álags hafi verið hafnað. Vísun stefnanda í frumvarp, sem orðiðhafi að lögum 128/2009, breyti hér engu, enda hafi umrætt ákvæði verið fellt úrfrumvarpinu en með dómi héraðsdóms Reykjavíkur E-4614/2011, sem hafi veriðstaðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 555/2012, hafiverið skorið úr sambærilegum ágreining.Málskostnaðarkröfusína byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum129. og 130. gr. VStefnandi byggiraðalkröfu sína bæði á formlegum og efnislegum rökum. Varðandi formhlið málsinser á því byggt að ríkisskattstjóri og starfsmenn hans hafi verið vanhæfir tilað fjalla um mál stefnanda, einnig byggir stefnandi á því að tómlæti ogréttmætar væntingar hans eigi að leiða til ógildingar úrskurða ríkisskattstjóraog yfirskattanefndar. Þá hafi tímafrestir til endurákvörðunar skatta stefnandavegna gjaldársins 2008, tekjuársins 2007 verið liðnir. Um vanhæfiskattayfirvalda er fjallað í 104. gr. laga nr. 90/2003 en þar segir að maðurmegi ekki taka þátt í rannsókn eða annarri meðferð máls, hvorki skattákvörðunné kæru, ef honum hefði borið að víkja sæti sem héraðsdómari í málinu. Ía-g-liðum 5. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 eru raktar þær ástæðursem geta valdið vanhæfi héraðsdómara. Stefnandi byggir á því að starfsmennríkisskattstjóra hafi verið vanhæfir til meðferðar málsins þar sem draga mættióhlutdrægni þeirra í efa, sbr. ákvæði g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi bendir á að atvik þessa máls séu með talsvert öðrum hætti en í öðrumdómsmálum þar sem vikið hafi verið að hæfi ríkisskattstjóra og starfsmönnumhans. Í þeim málum þar sem ekki hafi verið fallist á málsástæður um ómerkinguúrskurða vegna ætlaðs vanhæfis ríkisskattstjóra eða starfsmanna hans, hafiverið byggt á því að mál hlutaðeigandi skattaðila hafi ekki til umfjöllunar eðaþeir nefndir á nafn. Í þessu máli hafi yfirmaður eftirlitssviðsríkisskattstjóra, Aðalsteinn Hákonarson, hins vegar komið fram á opinberumvettvangi, utan Tíundar, hins faglega tímarits ríkisskattstjóra, og tjáð sig ummálefni stefnanda með beinum hætti. Samkvæmt úrskurðiríkisskattstjóra, dagsettum 20. desember 2013, lét Aðalsteinn af störfum hjáeftirlitssviði ríkisskattstjóra 4. febrúar 2013. Samkvæmt gögnum málsins hófstformlegur málarekstur gegn stefnanda með bréfi ríkisskattstjóra, dagsettu 2.apríl 2013. Starfsmaðurinn hafði því látið af störfum þegar málefni stefnandavoru tekin til skoðunar. Þá er því lýst í úrskurðinum að sú greiningarvinna,sem hafði farið fram áður en málefni stefnanda voru tekin til formlegrarathugunar, hafi einungis falist í yfirferð gagna sem skilað hafi verið inn tilfyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra og vörðuðu samruna almennt. Ekkert hefur komiðfram í málinu sem leiðir líkur að því að því að Aðalsteinn hafi komið aðmeðferð málsins hjá ríkisskattstjóra og þá hefur hvorki með haldbærum rökum négögnum verið færðar sönnur fyrir því að hann hafi enn verið að störfum hjáeftirlitssviði ríkisskattstjóra þegar meðferð máls stefnanda hófst hjáríkisskattstjóra eða að hann hafi með einhverjum hætti komið að úrlausn þess.Þar sem Aðalsteinn hafði lokið störfum hjá eftirlitssviði ríkisskattstjóraþegar formlegur málarekstur gegn stefnanda hófst 2. apríl 2013 er þegar afþeirri ástæðu ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að fyrir hafilegið vanhæfi Aðalsteins sem valdi því að fella beri úr gildi úrskurðiríkisskattstjóra og yfirskattanefndar í máli stefnanda. Með sömu rökum þykirengu breyta um þá niðurstöðu, þótt andmælabréf lögmanns stefnanda frá 9.desember 2013 hafi verið borið undir Aðalstein, enda var í því vísað til ummælastarfsmannsins og því ekki óeðlilegt að borið væri undir hann hvort í bréfinuværi rétt eftir honum haft. Í ljósi framangreinds er það jafnframt niðurstaðadómsins að tilvitnuð ummæli Aðalsteins í fréttamiðlum, greinaskrifum og ítölvuskeyti hans til lögmanns stefnanda, sem dagsett er eftir að hann lét afstörfum á eftirlitssviði ríkisskattstjóra, geti engu breytt við úrlausn málsinsað þessu leyti. Óumdeilt er aðSveinn Gíslason kom að vinnu við úrlausn á máli stefnanda sem starfsmaðurríkisskattstjóra. Af hálfu stefnanda er byggt á því að hann hafi verið vanhæfurtil þeirrar aðkomu að málinu þar sem hann hafi komist að þeirri niðurstöðu ílokaritgerð sinni í lögfræði við Háskólann á Bifröst að vaxtagjöld, sem fallatil eftir samruna eignarhaldsfélags og rekstrarfélags og séu til komin vegnaþeirra lánaskuldbindinga sem stofnað hafi verið til vegna skuldsettrar yfirtökuá rekstrarfélaginu, teljist ekki vera frádráttarbær rekstrarkostnaður samkvæmt1. tölulið 31. gr., sbr. 1. mgr. 49. gr., laga nr. 90/2003. Ekki verður fallistá það með stefnanda að almenn ummæli og niðurstaða starfsmannsins um tilvitnuðákvæði tekjuskattslaga í ritgerð, sem samkvæmt lýsingu í stefnu var rituð þegarhann var enn við nám háskóla í júní 2011, geti talist vera atvik eða aðstæðursem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans við úrlausn á máli stefnandalöngu síðar með réttu í efa. Sjónarmið stefnanda sem lúta að akademískum heiðriSveins eru ekki studd haldbærum rökum og verður því ekki á þeim byggt. Að þessuvirtu og í ljósi þess, sem áður er komið fram um að Aðalsteinn Hákonarson,fyrrverandi yfirmaður Sveins, hafi verið hættur störfum þegar unnið var að málistefnanda hjá eftirlitssviði ríkisskattstjóra og hafi því ekki komið að úrlausnþess, og þar stefnandi hefur ekki fært fram önnur rök til stuðnings málsástæðusinni um vanhæfi Sveins Gíslasonar, verður ekki á hana fallist. Með vísan til allsframangreinds og þar sem ekki verður séð að úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar í máli stefnanda beri með einhverjum hætti merki umhlutdrægni verður ekki á það fallist með stefnanda að fella beri umrædda úrskurðiyfirskattanefndar og ríkisskattstjóra úr gildi á grundvelli vanhæfis. Stefnandi byggiraðalkröfu sína jafnframt á því, að óeðlilega langur tími hafi liðið frá því aðríkisskattstjóra hafi verið kunnugt um hvernig staðið hefði verið að samruna stefnandaog skattskilum hans þar til ríkisskattstjóri óskaði eftir frekari útskýringumvarðandi tiltekna liði í skattskilum hans. Ljóst sé að ríkisskattstjóri hafivitað hvernig málefnum stefnanda væri háttað 2. desember 2009 þegar umræddurstarfsmaður hafi í viðtali í fréttatíma Stöðvar 2 tjáð sig með beinum hætti ummálefni stefnanda. Með tómlæti og athafnaleysi sínu hafi ríkisskattstjóriskapað stefnanda, hluthöfum hans og kröfuhöfum réttmætar væntingar um að ekkertyrði aðhafst í málefnum hans. Þetta hafi leitt til aðgerða af hans hálfu semekki hefðu verið framkvæmdar ef fyrirfram hefði verið vitað hvert stefndi. Fram kemur íúrskurði ríkisskattstjóra, dagsettum 20. desember 2013, að ríkisskattstjórahafi á þeim tímapunkti þegar starfsmaðurinn viðhafði umrædd ummæli ekki veriðkunnugt um það að mál stefnanda hafi verið til sérstakrar skoðunar hjáembættinu. Málefni stefnanda hafi ekki komið til skoðunar fyrr en fyrri hlutaárs 2013 eftir yfirgripsmikla greiningarvinnu á þeim gögnum sem hafi veriðskilað inn til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra. Mál stefnanda hafi farið ísama ferli og önnur sambærileg mál í þessum málaflokki. Ríkisskattstjóri hafiekki tekið mál stefnanda til skoðunar fyrr en fyrri hluta árs 2013 og hafiðformlega skoðun á málefnum hans með bréfi, dagsettu 2. apríl 2013. Því sé ekkium að ræða tómlæti, athafnaleysi eða óeðlilega langan aðdraganda að meðferðmálsins hjá ríkisskattstjóra. Ekkert er komið fram í málinu sem bendir til þessað framangreindar yfirlýsingar ríkisskattstjóra séu rangar. Að því virtu verðurekki fallist á það með stefnanda að ríkisskattstjóri hafi með tómlæti skapaðhonum eða öðrum tilgreindum aðilum réttmætar væntingar um framhald málsstefnanda hjá ríkisskattstjóra. Með sömu rökum verður ekki byggt á sjónarmiðum stefnandaum að hann hefði hagað málum sínum með öðrum hætti en hann gerði og er þeim þvíhafnað. Stefnandi byggir áþví að allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn hafi legið fyrir til grundvallarréttri álagningu vegna gjaldársins 2008 og tekjuársins 2007. Tímafrestirendurákvörðunar skatta stefnanda fyrir það ár hafi því verið liðnir með vísantil 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 þegar ríkisskattstjóri ákvað aðendurákvarða opinber gjöld stefnanda. Meginreglu umtímamörk endurákvörðunar opinberra gjalda er að finna í 1. mgr. 97. gr. laganr. 90/2003. Samkvæmt þeirri reglu nær heimild til endurákvörðunar skattasamkvæmt 96. gr. sömu laga til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára semnæst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Undantekningarreglu erað finna í 2. mgr. 97. gr. laganna. Samkvæmt þeirri reglu er aðeins heimilt aðendurákvarða framteljanda skatt vegna síðustu tveggja ára, sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram, að því skilyrði uppfylltu að framteljandihafi látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum fullnægjandi upplýsingar sembyggja megi rétta álagningu á. Ef í ljós kemur fyrir eða eftir álagningu aðframtal, einstakir liðir þess eða fylgigögn eru ófullnægjandi, óglögg eðatortryggileg, eigi skráð á lögmætan hátt eða ófullnægjandi undirrituð, eða aðríkisskattstjóri telur frekari skýringa þörf á einhverju atriði, skal hannskriflega skora á framteljanda að bæta úr því innan ákveðins tíma og láta í téskriflegar skýringar og þau gögn sem ríkisskattstjóri telur þörf á að fá. Fáiríkisskattstjóri umbeðin gögn og telji hann þau fullnægjandi, endurákvarðarhann skattinn samkvæmt framtali og að fengnum skýringum og gögnum og eftiratvikum að viðbættu álagi. Sé hins vegar ekki bætt úr annmörkum á framtali,svar frá framteljanda berst ekki innan tiltekins tíma, skýringar hans eruófullnægjandi, ekki eru send þau gögn, sem óskað er eftir, gögnin eruófullnægjandi eða tortryggileg eða önnur þau gögn sem skattframtal byggir áverða ekki talin nægilega örugg um atvinnurekstur eða starfsemi skattaðila,skal ríkisskattstjóri áætla tekjur og eign skattaðila svo ríflega að eigi séhætt við að fjárhæðir séu áætlaðar lægri en þær eru í raun og veru og ákvarðaeða endurákvarða skatta hans í samræmi við þá áætlun og eftir atvikum að viðbættuálagi, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003. Með bréfumríkisskattstjóra, dagsettum 2. apríl 2013, 12. júní 2013 og 12. júlí sama ár,óskaði ríkisskattstjóri eftir útskýringum vegna tiltekinna liða í skattframtalistefnanda. Stefnandi svaraði fyrirspurnum ríkisskattstjóra með bréfum,dagsettum 24. apríl 2013, 8. júlí 2013 og 12. ágúst 2013. Liggur því ekki annaðfyrir í málinu en að ríkisskattstjóra hafi verið ógerlegt að greina afframtalinu eða fylgigögnum hvort umrædd fjármagnsgjöld hefðu verið gjaldfærð ískattskilum félagins og ef svo hafi verið hversu há sú gjaldfærsla var.Fullnægjandi upplýsingar fengust því ekki af framtalsgögnum svo byggja mættirétta álagningu á þeim. Eins og hér stóð á var ríkisskattstjóra því ekki heimiltað breyta skattframtölum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 95. gr. laganna, ánþess að leita áður skýringa stefnanda og gefa honum kost á andmælum. Því áttiregla 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 um tveggja ára frest til endurákvörðunaropinberra gjalda ekki við í málinu, heldur meginregla 1. mgr. sömu lagagreinarþar sem mælt er fyrir um heimild til endurákvörðunar skatta samkvæmt 96. gr.laganna vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegarendurákvörðun fer fram. Ekki verður fallist á það með stefnanda að möguleikiríkisskattstjóra á öflun upplýsinga úr Hlutafélagaskrá leiði til þess aðframangreind meginregla teljist ekki eiga við í málinu svo sem það liggurfyrir. Að þessu virtu og með vísan til þess, sem þegar hefur verið lýst ummálavexti við rannsókn og meðferð á máli stefnanda hjá ríkisskattstjóra, verðurekki fallist á það með stefnanda að ríkisskattstjóri hafi sýnt af sér tómlætivið málsmeðferðina. Stefnandi byggiraðalkröfu sína á því að samruni hans við Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf.hafi grundvallast á rekstrarlegum ástæðum og að skattalegar ástæður hafi ekkihafi legið til grundvallar samrunanum. Vísar stefnandi því til stuðnings tilþess að fyrir samrunann hafi félögin myndað samstæðu, sem unnt hefið verið að skattleggjasameiginlega á grundvelli 55. gr. laga nr. 90/2003, og ljóst sé að tilsamrunans hefði ekki komið ef stefnandi hefði gert sér grein fyrir því aðnúverandi staða kæmi upp. Loks byggir stefnandi á því að lög setji því enginskilyrði hvaða félag geti verið yfirtökufélag við samruna tveggja eða fleirifélaga og að svokallaðir öfugir, lóðréttir samrunar með yfirfærslum allraskattaréttarlegra réttinda og skyldna yfirtekna félagsins til yfirtökufélagsinshafi farið fram athugasemdalaust árum saman. Tilgreind fordæmi í dómumHæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 555/2012 og 529/2013 eigi ekki við ímáli þessu svo sem byggt sé á í umræddum úrskurðum ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar. Í úrskurðumríkisskattstjóra og yfirskattanefndar er atvikum í aðdraganda samrunastefnanda, Límonaðis ehf. og Daníels Ólafssonar ehf. lýst með ítarlegum hætti.Enginn ágreiningur virðist vera um þá lýsingu og þá liggur fyrir að ekki ertölulegur ágreiningur milli málsaðila. Í stefnu er því lýst að stefnandi, Límonaðiehf. og Daníel Ólafsson ehf. hafi verið sameinaðir með samruna þannig aðLímonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. hafi runnið inn í stefnanda 31. ágúst2007. Við samrunann hafi lánaskuldbindingar Límonaðis ehf. færst til stefnandasem þar með hafi tekið við því að greiða af þeim. Af hálfu stefnanda er byggt áþví að vegna þessa séu vextir af lánaskuldbindingum frádráttarbærir ískattskilum stefnanda, rétt eins og þeir hefðu verið hjá Límonaði ehf. ísamræmi við ákvæði 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/2003. Í 1. mgr. 51. gr.laga nr. 90/2003 segir að sé hlutafélagi slitið þannig að það sé algjörlegasameinað öðru hlutafélagi og hluthafar í fyrrnefnda félaginu fái eingönguhlutabréf í síðarnefnda félaginu sem gagngjald fyrir hlutafé sitt í félagi þvísem slitið var, þá skuli skiptin sem slík ekki hafa í för með sér skattskyldartekjur fyrir þann, sem hlutabréfin lét af hendi. Síðan er tekið fram ílokamálslið lagagreinarinnar að við slíkan samruna hlutafélaga skuli það félag,sem við tekur, taka vð öllum skattaréttarlegum skyldum og réttindum þess félagssem slitið var. Ákvæði lokamálsliðarins verða ekki skýrð óháð öðrum ákvæðumlaga nr. 90/2003 og ber því jafnframt að líta til ákvæða 31. gr. um frádráttfrá tekjum lögaðila sem stafa af atvinnurekstri og 49. gr. sömu laga þar sem erað finna nánari skilgreiningu á frádráttarbærum vöxtum, afföllum gengistapisamkvæmt 1. tölulið 31. gr. laganna. Í dómaframkvæmdhefur verið litið svo á að sú almenna regla felist í 1. tölulið 31. gr. laganr. 90/2003 að rekstrarkostnaður, sem draga má frá tekjum, skuli vera tengdurtekjuöflun í rekstrinum ár árinu. Þá sé í 2. mgr. 49. gr. laganna tekið afskarið um að þau rekstrargjöld, sem í 1. mgr. þeirrar greinar sé sérstaklegafjallað um, séu því aðeins frádráttarbær að fullu að þau séu tengdatvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Af því leiðir að vextir, afföll oggengistap, sem ekki uppfylli það skilyrði, séu því ekki frádráttarbærrekstrarkostnaður í skilningi framangreindra lagaákvæða. Óumdeilt er að lánLímonaðis ehf. voru tekin í þágu eigenda þess félags til þess að greiðaþáverandi eigendum stefnanda og Daníels Ólafssonar ehf. kaupverð hlutafjár íþeim félögum. Verður því ekki talið að lántakan hafi varðað rekstur stefnandaeftir samruna hans við Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. og teljast vextirvegna hennar því ekki til frádráttarbærs rekstrarkostnaðar stefnanda ískilningi 1. töluliðar 31. gr. laganna. Ekki verður séð aðlántaka til að fjármagna kaup á hlutum í Daníel Ólafssyni ehf. teljist frekarvarða tekjuöflun í rekstri stefnanda en gilti um lánveitingu vegna kaupa áhlutabréfum í stefnanda. Hins vegar var því öðruvísi farið þegar stefnandieignaðist hlut í Fasteignafélaginu G-7 ehf. Því er ómótmælt að svo virðist semFasteignafélagið G-7 ehf. hafi ekki verið sameinað stefnanda, heldur hafistefnandi eignast hlutabréfin, sem Límonaði ehf. átti í félaginu, við samrunafélaganna. Þá komst eign og skuld á sömu hendi og því var sá hluti lánanna, semnotaður var til að fjárfesta í Fasteignafélaginu G-7 ehf., frádráttarbær ískattskilum stefnanda, svo sem ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd byggðuniðurstöður sínar á.Í ljósi allsframangreinds verður því, þegar af framangreindum ástæðum, að fallast á þániðurstöðu ríkisskattstjóra að heimildin til að framkvæma skattfrjálsan samrunasamkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/2003 færi stefnanda ekki ríkari rétt tilgjaldfærslu rekstrarkostnaðar en 31. gr. sömu laga heimilar. Liggur fyrir ímálinu að yfirskattanefnd komst að sömu niðurstöðu. Í ljósi þessarar niðurstöðudómsins verður ekki fallist á það með stefnanda að neinu skipti við úrlausnþessa máls þótt um sameiningu þriggja félaga hafi verið að ræða, enda hefurstefnandi ekki fært fram haldbær rök fyrir þeim sjónarmiðum sínum. Þá er ósannað í málinu að í framkvæmdhafi skapast venja um þau ágreiningsatriði, sem uppi er í máli þessu, sem leiðitil annarrar niðurstöðu en hér að framan er komist að. Ekki verður að öðruleyti séð að umræddir úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar hafibyggst á ómálefnalegum og ólögmætum sjónarmiðum, hvorki að stjórnsýslulögum némeð öðrum hætti. Að ölluframangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að ekki séu efni til að fallast ámálsástæður stefnanda fyrir aðalkröfu sinni um niðurfellingu úrskurðaryfirskattanefndar nr. 103/2015 og úrskurðar ríkisskattstjóra frá 20. desember2013 og um greiðslu 582.755.417 króna með dráttarvöxtum, svo sem nánar er lýstí stefnu. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda.Stefnandi gerir þákröfu til vara að fellt verði niður 25% álag sem ríkisskattstjóri bætti viðskattstofna stefnanda gjaldárin 2010, 2011 og 2012. Samkvæmt 2. mgr. 108. gr.laga nr. 90/2003 er ríkisskattstjóra heimilt að bæta 25% álagi við áætlaða eðavantalda skattstofna, séu annmarkar á framtali, sbr. 96. gr. laganna, eðaeinstakir liðir ranglega framtaldir. Færi skattaðili rök fyrir því að honumverði eigi kennt um annmarka á framtali, bæri úr annmörkum á framtali eðaleiðrétti einstaka liði þess skal fella niður álag, sbr. 3. mgr. 108. gr. sömulaga. Fyrir liggur að ríkisskattstjóra var nauðsynlegt að óska eftir frekariupplýsingum hjá stefnanda varðandi skattskil hans svo unnt væri að leggja mat áskattskyldu hans. Samkvæmt úrskurði yfirskattanefndar nr. 103/2015 var staðfestað stefnandi hefði fært ranglega í skattframtöl sín til gjalda fjármagnskostnaðsem ekki uppfyllti skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr.49. gr. sömu laga. Stefnandi hefur heldur ekki með haldbærum rökum sýnt fram áað skilyrði fyrir beitingu 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 hafi veriðuppfyllt í málinu með þeim hætti að hann hafi fært rök að því að honum verði ekki kennt um annmarka á framtalieða vanskil þess, að óviðráðanleg atvik hafi hamlað því að hann skilaðiframtali á réttum tíma eða að hann hafi bætt úr annmörkum á framtali eðaleiðrétt einstaka liði þess. Vegna þessa voru aðstæður í málinu þær, semlýst er í 96. gr. laga nr. 90/2003, og voru því uppfyllt skilyrði 2. mgr. 108.gr. sömu laga til beitingar 25% álags, svo sem gert var.Í þessu ljósi verður að telja að fullt tilefnihafi verið til þess að beita álagi samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laganna, eins oggert var í úrskurði ríkisskattstjóra. Þá er ekkert fram komið í málinu semstyður að öðru leyti þau sjónarmið stefnanda að við ákvörðun um álag hafi ekkiverið gætt meðalhófs. Vísunstefnanda til ummæla í frumvarpi, sem varð að lögum nr. 128/2009, sem sýniréttaróvissu og sem skattyfirvöld hafi talið þörf á að bregðast við meðsérstakri lagasetningu haustið 2009, þykir engu breyta um þessa niðurstöðu. Aðþessu virtu og með vísan til dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands, m.a. í dómi ímáli réttarins nr. 555/2012, verður kröfu stefnanda um niðurfellingu álagshafnað. Varakrafa stefnandaað öðru leyti er byggð á málsástæðum, sem samkvæmt stefnu sækja stoð í tvennskonar sjónarmið, annars vegar á grundvelli eðli máls og hins vegar á grundvellimeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Stefnandi kveður varakröfuna að þessu leyti byggja á ítrustu kröfum. Hér að framan hefurdómurinn komist að því að fjármagnsgjöld stefnanda eftir samruna hans viðLímonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. teljist ekki til frádráttarbærsrekstrarkostnaðar stefnanda í skilningi 1. töluliðar 31. gr. laganna. Ekkiverður séð að lántaka til að fjármagna kaup á hlutum í Daníel Ólafssyni ehf.teljist frekar varða tekjuöflun í rekstri stefnanda en gilti um lánveitinguvegna kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Þá hefur dómurinn fallist á niðurstöðuríkisskattstjóra og yfirskattanefndar í úrskurðum þeirra um það, hvernig hagaskuli frádrætti fjármagnskostnaðar við skattskil stefnanda á umræddu árabili ogjafnframt forsendur úrskurðanna um það, hvað teljist vera frádráttarbærfjármagnskostnaður í máli stefnanda vegna umræddra viðskipta stefnanda. Fallastverður á að almennar afborganir af lánum frá því í apríl 2008 geti ekki talisttilheyra eingöngu þeim hluta þeirra sem hafi verið varið til að endurfjármagnayfirtekin lán frá Límonaði ehf. Jafnframt verður að líta svo á að endurskipulagningá fjárhag stefnanda í desember 2010 hafi tekið til rekstrar hans í heild enhafi ekki verið einskorðuð við skuldir stefnanda vegna lántöku Límonaðis ehf.frá árinu 2007, svo sem stefnandi gerir ráð fyrir í kröfugerð sinni. Loksverður vísan stefnanda til bindandi álits ríkisskattstjóra frá 30. september2014 ekki talin styðja varakröfu stefnanda eins og hún er fram sett, enda erálitið byggt á tilteknum forsendum til framtíðar og getur því ekki talist hafaað geyma einhvers konar úrlausn embættisins vegna þess ágreinings sem hér ertil meðferðar. Varakrafa stefnandabyggir í raun á forsendum, sem tekin var afstaða til í þeim úrskurðum semdómurinn telur ekki háða annmörkum hvað varðar form eða efni. Stefnandi hefurekki fært frekari rök fyrir þessari varakröfu sinni sem teljast haldbær í þvíljósi. Varakrafa stefnanda verður því ekki tekin til greina og ber að sýknastefnda af henni. Að ölluframangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að hafna beri bæði aðal- ogvarakröfum stefnanda en fyrir liggur að fjárkröfur í stefnu byggjast einnig áþeim málsástæðum sem hér að framan hefur verið hafnað. Verður stefndi þvísýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu.Í ljósi niðurstöðumálsins og að teknu tilliti til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð:Stefndi, íslenskaríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Ölgerðar Egils Skallagrímssonar ehf., ímáli þessu.Stefnandi greiðistefnda 1.000.000 króna í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 589/2008
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur Aðfinnslur
Á höfðaði mál á hendur G til greiðslu bóta vegna meintra mistaka við tannlæknisverk. Með málshöfðuninni freistaði Á þess í þriðja sinn að fá efnisdóm fyrir kröfum sínum á hendur G, en í málinu lágu fyrir m.a. tvær matsgerðir, auk álitsgerðar landlæknis. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms, sem vísaði kröfu Á frá dómi, þar sem málatilbúnaði hans og kröfum var þannig háttað að þau uppfylltu ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um skýrleika, og málið þannig úr garði gert að það væri ótækt til efnisdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér kærumálskostnað, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugast að sóknaraðili höfðaði mál þetta með birtingu héraðsdómsstefnu 23. nóvember 2006 og var það þingfest 25. janúar 2007. Í framhaldi af því var málinu frestað á reglulegu dómþingi í sextán skipti þar til varnaraðili tók loks til varna með greinargerð, sem lögð var fram 28. febrúar 2008. Þessi ítrekaða frestun málsins, sem var í brýnni andstöðu við ákvæði 1. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, hefur í engu verið réttlætt í gögnum þess. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ásgeir Elíasson, greiði varnaraðila, Gunnillu H. Skaptason, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 604/2013
Ráðningarsamningur Riftun Viðurkenningarkrafa Miskabætur
H höfðaði mál gegn I ehf. og krafðist þess meðal annars að viðurkennt yrði að I ehf. væri skaðabótaskylt gagnvart honum vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi aðila. Ástæða uppsagnarinnar var atvik er H var á heimleið með farþegaflugvél I ehf. eftir að hafa lokið verkefni á vegum félagsins. I ehf. taldi hegðun H hafa verið ósamrýmanlega stöðu hans sem flugstjóra hjá I ehf. Ekki var talið sannað að H hefði neytt áfengis í óhófi þannig að það hefði farið í bága við reglur I ehf. Þótt ljóst væri að hegðun H hefði verið með þeim hætti að ekki sæmdi stöðu hans var hegðunin ekki talin hafa verið þess eðlis að réttlætt gæti fyrirvaralausa uppsögn úr starfi. Þá var I ehf. ekki talið hafa áður veitt H áminningu vegna óviðeigandi hegðunar en telja yrði slíkt forsendu þess að I ehf. væri heimilt að rifta ráðningarsamningi við H. Því var fallist á viðurkenningarkröfu H. Loks var I ehf. talið hafa gengið lengra í ávirðingum gagnvart H en efni stóðu til í bréfi. Var I ehf. því dæmt til að greiða H 800.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2013. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 30. október 2013. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 3.000.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júlí 2012 til greiðsludags. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Aðilar máls eru þó sammála um að gagnáfrýjandi hafi drukkið tvö glös af bjór á Kastrupflugvelli áður en hann hélt þaðan hingað til lands með flugi FI217 28. ágúst 2010. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að aðaláfrýjandi sé skaðabótaskyldur gagnvart gagnáfrýjanda vegna ólögmætrar riftunar 30. september sama ár á ráðningarsamningi aðila. Dagana 2. og 15. september 2010 voru haldnir fundir þar sem viðstaddir voru auk gagnáfrýjanda flugrekstrarstjóri og starfsmannastjóri aðaláfrýjanda og annar af fulltrúum aðaláfrýjanda í sameiginlegu starfsráði hans og Félags íslenskra atvinnuflugmanna, formaður þess félags sem og lögfræðilegur ráðgjafi þess. Þá var lögmaður gagnáfrýjanda viðstaddur síðari fundinn. Samkvæmt minnisblaði um þessa fundi komu þar fram alvarlegar ásakanir í garð gagnáfrýjanda af hálfu aðaláfrýjanda, ekki aðeins í tilefni af framkomu hans í fluginu 28. ágúst 2010 og í kjölfar þess, heldur einnig vegna atvika sem áður áttu að hafa gerst. Í beiðni aðaláfrýjanda um umsögn starfsráðs 16. september sama ár var meðal annars komist svo að orði að gagnáfrýjandi hefði í fluginu 28. ágúst hagað sér ósæmilega um borð og verið drukkinn. Hefði hann gerst „sekur um kynferðislega áreitni gagnvart starfsmanni“ aðaláfrýjanda, ógnað starfsmönnum hans og sýnt samstarfsaðilum dónaskap og virðingarleysi. Síðar sagði í bréfinu: „Hegðun af þessu tagi hefur [gagnáfrýjandi] því miður ítrekað sýnt áður“. Miðað við þau gögn, sem fyrir lágu á þessum tíma og lögð hafa verið fram í málinu, gekk aðaláfrýjandi í áðurgreindum tilvikum lengra í ávirðingum gagnvart gagnáfrýjanda en efni stóðu til. Sérstaklega vógu þær fullyrðingar í bréfinu 16. september 2010, sem teknar eru upp orðrétt hér að framan, að æru og persónu gagnáfrýjanda án þess að þær styddust við nægileg gögn. Samkvæmt þessu og með vísan til b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda miskabætur sem verða ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum eins og kveðið er á um í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi, Icelandair ehf., greiði gagnáfrýjanda, Halldóri Þór Halldórssyni, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júlí 2012 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júní 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 23. maí sl., var höfðað 20. júní 2012. Stefnandi er Halldór Þór Halldórsson, Steinavör 6, Seltjarnarnesi. Stefndi er Icelandair ehf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi aðila 30. september 2010. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 króna í miskabætur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þegar liðinn er mánuður frá stefnubirtingu til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. I Stefnandi krefst í máli þessu viðurkenningar á skaðabótaskyldu, auk miskabóta, vegna riftunar á ráðningarsamningi hans hjá stefnda. Stefnandi hafði starfað hjá stefnda í 26 ár, þar af tæplega helming starfstímans sem flugstjóri, er ráðningarsamningi hans var rift. Upphaf málsins var það að laugardaginn 28. ágúst 2010 hafði stefnandi lokið fraktverkefni fyrir stefnda í Liege í Belgíu og átti sæti sem farþegi til Íslands með flugi stefnda númer FI503 frá Schiphol flugvelli í Hollandi klukkan 14. Stefnandi var sóttur af verktaka, sem annaðist áhafnaflutninga fyrir stefnda, á hótel í Liege klukkan 09:13 um morguninn og var ekið til Schiphol. Leiðin er 247 kílómetrar og tekur ferðin almennt ríflega 2½ klukkustund. Þennan dag urðu óvæntar tafir vegna lokunar á hraðbraut. Stefnandi hafði því samband við áhafnavakt stefnda og tilkynnti að óvíst væri hvort hann myndi ná fluginu frá Schiphol. Fór svo að bifreiðin kom að flugvellinum klukkan 13:53. Þegar stefnandi kom inn í flugstöðina var honum tjáð að búið væri að loka flugvélinni og hann kæmist því ekki með henni. Stefnandi hafði því aftur samband við áhafnavaktina. Fékk hann boð um að taka flug með SAS til Kaupmannahafnar og þaðan áfram með kvöldflugi stefnda FI217 til Keflavíkur. Í framhaldi var gefinn út farseðill og brottfararspjald og stefnandi fór til Kaupmannahafnar. Stefnandi beið í tvær til þrjár klukkustundir á Kastrup flugvelli í Kaupmannahöfn. Hann kveðst hafa fengið sér þar tvö glös af bjór, en hann hafi ekki verið með áfengisáhrifum er hann sté um borð í flugvél stefnda, þar sem hann átti samkvæmt brottfararspjaldi gluggasæti 3A á Saga Class farrými. Stefnandi sofnaði skömmu eftir flugtak. Er hann vaknaði var matarþjónustu lokið, en að beiðni stefnanda færði Björg Valdimarsdóttir, fyrsta flugfreyja, honum matarbakka, ásamt glasi af léttvíni og líkjör. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi hagað sér ósæmilega um borð í flugvélinni og eftir lendingu. Hann hafi verið drukkinn, gerst sekur um kynferðislega áreitni og ógnað starfsmönnum. Við komuna til Keflavíkur, laust eftir miðnætti, beið stefnandi þess að aðrir farþegar yfirgæfu vélina. Stefnandi lýsir því að hann hafi þá kastað kveðju á flugvirkja sem hann taldi sig kannast við og spurt að nafni. Hann hafi áréttað spurninguna í ákveðnari tón þegar fátt hafi orðið um svör. Í framhaldi af því hafi komið til orðaskipta milli hans og Gunnlaugs Rafns Björnssonar, flugstjóra FI217, um háttalag flugvirkjans. Stefnandi fékk svo far með áhafnabifreið á vegum stefnda heim til sín. Fimmtudaginn 2. september var stefnandi kvaddur á fund stefnda þar sem honum var tjáð af Hilmari Baldurssyni flugrekstrarstjóra og Svala Björgvinssyni starfsmannastjóra að stefnda hefðu borist alvarlegar ásakanir um ógnandi hegðun, kynferðislega áreitni og mikla ölvun hans á leið heim frá Kaupmannahöfn helgina áður og var stefnandi beðinn um að svara fyrir sig. Stefnandi svaraði stefnda með bréfi daginn eftir þar sem fram kom að hann kannaðist ekki við slíka háttsemi, en bæðist afsökunar ef einhver úr hópi starfsmanna stefnda hafi skynjað framkomu hans sem ósæmilega. Um svipað leyti hófu Hilmar og Svali óopinbera rannsókn á hendur stefnanda og öfluðu tölvuskeyta frá Kristni hjá áhafnavakt stefnda, Valdimar Péturssyni hjá flugumsjónarmiðstöð stefnda, Gunnlaugi Rafni, flugstjóra FI217, Björgu, fyrstu flugfreyju FI217, Michael Benjamin David, flugvirkja hjá stefnda, og frá Philippe, starfsmanni áhafnaþjónustunnar, sem ók stefnanda frá Liege til Schiphol. Miðvikudaginn 15. september var stefnandi boðaður aftur á fund stefnda þar sem honum var tjáð af Svala Björgvinssyni starfsmannastjóra að hann ætti ekki lengur samleið með stefnda og yrði vikið úr starfi, enda hefði hann gerst sekur um alvarleg brot, nánar tiltekið ölvun, ógnandi hegðun og endurtekna kynferðislega áreitni í flugi FI217 frá Kaupmannahöfn. Þá var einnig vísað til eldri ávirðinga í þessu sambandi. Í lok fundarins var stefnanda tjáð að í samræmi við 11. gr. og 13. gr. b í starfsaldursreglum í kjarasamningi stefnda og Félags íslenskra atvinnuflugmanna (FÍA) yrði málinu vísað til umsagnar hjá starfsráði FÍA, en stefnandi yrði því næst rekinn, óháð niðurstöðu ráðsins. Fimmtudaginn 16. september óskaði stefndi umsagnar starfsráðs FÍA „varðandi þá ákvörðun“ að víkja stefnanda fyrirvaralaust úr starfi. Í kjölfar framangreindra ásakana ákvað stefnandi að fara í áfengismeðferð á Vogi 21. september 2010, til könnunar á því hvort hann væri haldinn áfengissýki. Í vottorði SÁÁ, sem gefið er út eftir tveggja vikna dvöl stefnanda þar, kemur fram að hann uppfylli engin greiningarviðmið fyrir áfengissýki og að við útskrift hafi ekki verið talin ástæða til frekari meðferðar. Með læknisvottorði, dagsettu 29. september, var staðfest að stefnandi væri með járnofhleðslu í blóði (hemochromatosis), sem er arfgengur og alvarlegur sjúkdómur, og hafði áður leitt til óvinnufærni stefnanda. Samhliða nefndum sjúkdómi hefði og þróast tímabundin sykursýki. Vottorðið var móttekið samdægurs af stefnda og Flugmálastjórn Íslands. Í kjölfarið tilkynnti Flugmálastjórn, með bréfi dags. 7. október 2010, að við svo búið uppfyllti stefnandi ekki kröfur til útgáfu heilbrigðisvottorðs atvinnuflugmanna. Þann 21. september 2010 tók starfsráð FÍA beiðni stefnda til meðferðar á fundi með fulltrúum stefnda. Í framhaldinu var lögmanni FÍA veittur frestur til að skila greinargerð vegna stefnanda. Því næst var skilað greinargerð af hálfu stefnda og loks veitti lögmaður FÍA andmæli við þeirri greinargerð. Þann 30. september 2010 komst meirihluti starfsráðs FÍA að þeirri niðurstöðu að stefnda væri heimilt að víkja stefnanda úr starfi flugstjóra vegna brota gegn jafnréttisstefnu stefnda og gegn ákvæðum í grein 1.4.1 í flugrekstrarhandbók stefnda (FOM). Hegðun og framkoma stefnanda í umrætt sinn, og þá einkum ölvunarástand hans hafi falið í sér mjög alvarlegt brot á starfsskyldum hans. Minnihluti starfsráðsins taldi hins vegar að ávirðingar, sem á stefnanda væru bornar, réttlættu ekki tafarlausa riftun ráðningarsamnings. Stefndi tilkynnti stefnanda samdægurs með bréfi að honum væri sagt upp störfum fyrirvaralaust frá 1. október 2010 að telja. Væri ástæðan óviðurkvæmileg hegðun á leið heim úr fraktverkefni á vegum stefnda 28. ágúst 2010, sem væri ósamrýmanleg stöðu hans sem flugstjóri, en með hegðun sinni hefði stefnandi brotið gróflega gegn skyldum sínum gagnvart stefnda og fyrirgert því trausti sem stefndi yrði að geta borið til flugstjóra sinna. Með bréfi lögmanns FÍA 1. október 2010 var uppsögninni mótmælt sem tilefnislausri og ólögmætri, og því jafnframt hreyft að óheimilt væri að segja stefnanda upp í veikindaforföllum. Sjónarmið stefnanda voru áréttuð með bréfi 12. nóvember 2010 og réttur áskilinn til að krefja stefnda um miskabætur, auk bóta fyrir ólögmætan brottrekstur. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 11. febrúar 2011 var óskað eftir tilteknum gögnum og fyrri sjónarmið stefnanda áréttuð. Stefnda var enn sent bréf 17. mars 2011. Þann 25. sama mánaðar barst svar þess efnis að verið væri að taka saman umbeðin gögn. Með bréfi lögmanns stefnanda 1. apríl 2011 var ítrekaður réttur stefnanda til launa í veikindaforföllum og skorað á stefnda að greiða ógreidd laun í sex mánuði, sem þá voru liðnir frá uppsögninni. Þá var gerð krafa um að stefndi greiddi í það minnsta samkvæmt bókun með kjarasamningi um rétt stefnanda til starfslokasamnings. Með svarbréfi lögmanns stefnda 2. maí 2011 var kröfum stefnanda hafnað, enda hefði ráðningarsamningi verið einhliða rift, auk þess sem réttur til starfslokasamnings ætti einvörðungu við um flugmenn í starfi, sem náð hefðu 60 ára aldri. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu auk stefnanda, Karl Ó. Karlsson hæstaréttarlögmaður, Ástráður B. Hreiðarsson læknir, Þengill Oddsson læknir, yfirlæknir hjá Flugmálastjórn Íslands, Kjartan Norðdahl héraðsdómslögmaður, lögfræðilegur ráðgjafi FÍA, Már Gunnarsson, fyrrverandi starfsmannastjóri stefnda og fulltrúi í starfsráði, Jens Bjarnason, fyrrverandi flugrekstrarstjóri, Rannveig Eir Einarsdóttir, forstöðumaður flugþjónustudeildar, Michael Benjamin David flugvirki, Björg Valdimarsdóttir flugfreyja, Gunnlaugur Rafn Björnsson flugstjóri, Ómar Guðnason flugmaður, Kristinn Arnar Svavarsson starfsmaður á áhafnavakt, Elínborg Anna Siggeirsdóttir fyrrverandi flugfreyja, Valdimar Pétursson starfsmaður í flugumsjón, Þorgeir Haraldsson yfirflugstjóri, Geirþrúður Alfreðsdóttir flugstjóri, Sigurður Helgason stjórnarformaður Icelandair Group og fyrrverandi forstjóri Flugleiða, Hilmar Baldur Baldursson flugrekstrarstjóri stefnda, Svali Björgvinsson framkvæmdastjóri starfsmannasviðs stefnda og Trausti Tómasson fyrrverandi starfsmaður Flugleiða. Verður framburður þeirra rakinn eftir því sem ástæða þykir til. II Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að riftun stefnda á ráðningarsambandi við hann 30. september 2010 sé ólögmæt og saknæm að vinnurétti. Ákvörðunin hafi í senn helgast af ómálefnalegum sjónarmiðum og afbökun mikilvægra staðreynda af hálfu yfirmanna stefnda. Framferði viðkomandi yfirmanna feli í sér ólögmæta meingerð gegn persónu og æru stefnanda og á því beri stefndi fébótaábyrgð samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar utan samninga um vinnuveitandaábyrgð. Stefnandi byggi kröfu sína um viðurkenningu skaðabótaskyldu vegna ólögmætrar riftunar á því að fyrirvaralaus brottvikning hans úr starfi flugstjóra hafi ekki verið á nægum rökum reist og brjóti gegn þeirri grundvallarreglu íslensks vinnuréttar að óheimilt sé að rifta ráðningarsamningi við launþega án greiðslu skaðabóta, nema annaðhvort liggi fyrir gróft brot í starfi eða svo óviðurkvæmileg hegðun utan starfs að ekki fái samrýmst stöðu hlutaðeigandi starfsmanns. Stefndi beri óskoraða sönnunarbyrði fyrir því að svo hátti til í þessu máli. Í báðum tilvikum sé það jafnframt nær ófrávíkjanlegt skilyrði vinnuréttarins að á undan fari aðvörun, sem gefin sé í beinu framhaldi af háttsemi, sem vinnuveitandi telji síðar réttlæta brottrekstur, enda hafi viðkomandi starfsmaður ekki bætt ráð sitt. Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að einhverjar efnislegar forsendur séu fyrir hendi, sem réttlæti frávik frá hinni ríku aðvörunarskyldu í máli þessu. Loks byggi stefnandi á því að riftun ráðningarsamningsins brjóti í bága við kjarasamning stefnda og FÍA, en samkvæmt ákvæði 10-0 „RANNSÓKN OG REFSING“, sé óheimilt að refsa eða víkja flugmanni úr starfi fyrir brot á lögum eða opinberum flugreglum, nema í samráði við stjórn FÍA eða að undangenginni dómsrannsókn, sem leiði sekt í ljós. Brottvikning stefnanda verði þannig aldrei réttlætt á grundvelli 11. gr. starfsaldursreglna kjarasamningsins, enda hvergi minnst á heimild til riftunar í téðri 11. gr. Stefnandi hafi ekki fengið viðvörun eða áminningu vegna ætlaðra vanefnda á ráðningarsamningi við stefnda laugardaginn 28. ágúst 2010. Stefndi hafi á hinn bóginn teflt fram annars vegar röngum og ósönnuðum fullyrðingum um áminningu 7. október 1998 vegna kynferðislegrar áreitni, og hins vegar áminningu frá 17. nóvember 1999 „vegna sinnuleysis um að svara ósk“ um upplýsingar vegna tiltekins flugs milli Keflavíkur og Frankfurt 27. ágúst 1998. Stefnandi hafi sent umbeðnar upplýsingar 18. nóvember 1999 og beðist afsökunar á drætti sem orðið hefði á skilum viðbótarskýrslu um nefnt flug. Varðandi fyrra tilvikið mótmæli stefnandi því alfarið að honum hafi verið veitt áminning 7. október 1998, jafnframt því sem hann mótmæli tilefni ætlaðrar áminningar. Hvað sem öðru líði telji stefnandi einsætt að hvorugt tilvikanna standi í rökrænum tímatengslum við ætlaða háttsemi hans 28. ágúst 2010 og geti því fráleitt haft réttaráhrif sem undanfarandi aðvörun og þannig réttlætt bótalausa riftun stefnda á ráðningarsamningi. Þá stoði það stefnda ekki að réttlæta riftunina með vísan til samkomulags stefnanda og Flugleiða hf. 1. desember 1999 um að stefnandi færi í sex mánaða launalaust leyfi. Stefnandi byggi á því að stefndi beri óskoraða sönnunarbyrði fyrir því að stefnandi hafi eitthvað til saka unnið sem réttlætt geti bótalausa riftun ráðningarsamningsins. Skilyrði þessa séu að stefnandi hafi framið svo alvarlegt brot í starfi flugstjóra, eða sýnt af sér svo óviðurkvæmilega hegðun utan starfs að hvorki samrýmist stöðu hans hjá stefnda né dugi önnur vægari úrræði en fyrirvaralaus brottvikning. Í málinu sé stefnandi borinn þungum sökum um ölvun, ógnandi hegðun og ítrekaða kynferðislega áreitni um borð í flugi FI217 frá Kaupamannahöfn til Keflavíkur. Þá sé hann og sakaður um ógnandi hegðun í áhafnabifreið á leið frá Keflavíkurflugvelli. Stefnanda sé nokkur vandi að bera hönd fyrir höfuð sér varðandi nefndar sakir, enda hafi málatilbúnaður stefnda á fyrri stigum einkennst af órökstuddum fullyrðingum um að stefnandi hafi verið „á vakt“ og hann gerst sekur um „alvarleg brot“ á ýmsum „reglum“, án þess að unnt sé að festa fingur á hver brotin eigi að hafa verið og við hvaða viðurlagareglur þau varði. Í ljósi þessa telji stefnandi réttast að miða við niðurstöðu starfsráðs FÍA um að hann hafi brotið gegn jafnréttisstefnu stefnda og grein 1.4.1 í FOM, að sú háttsemi varði viðurlögum samkvæmt 11. gr. starfsaldursreglna í kjarasamningi stefnda og FÍA, og að á þessum grunni hafi stefndi vikið stefnanda úr starfi með bréfi sínu 30. september 2010. Stefnandi byggi á því að hann hafi verið farþegi í flugi FI217 en ekki hluti áhafnar og hvorki gegnt né mátt gegna skyldum flugverja um borð. Stefnandi vísi hér til laga nr. 60/1998 um loftferðir, en samkvæmt 1. mgr. 29. gr. sé áhöfn skipuð þeim flugverjum, sem gegni starfi um borð meðan á fartíma standi og lúti yfirstjórn flugstjóra, sbr. 42. gr., sem í þessu tilviki hafi verið Gunnlaugur Rafn Björnsson. Nánar sé kveðið á um störf flugverja í reglugerð nr. 1043/2008 um flug- og vinnutímamörk og hvíldaríma flugverja, en í kafla OPS 1.1095 í viðauka I við reglugerðina séu hugtökin „vinna“ „vakt“ „flugvakt“ „bakvakt“ og „aukin flugáhöfn“ svo rækilega skilgreind að ekki geti leikið vafi á því að stefnandi hafi verið farþegi um borð í flugi FI217. Þá staðreyni vinnuskrá stefnanda að hann hafi verið skráður farþegi í flugi FI503 frá Schiphol til Keflavíkur, en eftir að hafa misst af þeirri vél hafi hann fengið í hendur almennt brottfararspjald og ferðast samkvæmt því sem farþegi til Keflavíkur. Fullyrðingum stefnda um hið gagnstæða sé vísað á bug, auk þess sem minnt sé á að hafi stefnandi verið „á vakt“ eða „í starfi sem flugstjóri“ um borð í flugi FI217 sé með ólíkindum að fyrsta flugfreyja hafi veitt honum áfengi. Samkvæmt framansögðu telji stefnandi einsætt, að komist dómur að þeirri niðurstöðu að hann hafi eitthvað til saka unnið, þá verði brot hans í það minnsta ekki talin hafa verið framin í starfi, og því fráleitt að geti varðað brottvísun úr starfi án undanfarandi aðvörunar. Stefnandi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að hann hafi verið ölvaður umrætt sinn. Að því marki sem hann kunni að hafa verið með áfengisáhrifum skömmu fyrir lendingu FI217 sé á því byggt að þau áhrif hafi virst að mun meiri sökum þess að stefnandi hafi verið örþreyttur eftir 18 klukkustunda vöku og ærið langan og erfiðan ferðadag. Stefndi hafi ekki talið ástæðu til að láta færa stefnanda til blóðsýnatöku eftir lendingu og verði að bera hallann af því, en ef marka ætti fullyrðingar þess efnis að stefnandi hafi verið starfandi flugstjóri um borð, sé með hreinum ólíkindum að lögregla skuli ekki hafa verið kvödd á vettvang. Stefnandi vísi því einnig á bug að hann hafi sýnt ógnandi hegðun um borð í FI217 eða í áhafnabifreið stefnda á leið frá Keflavík, en stefndi hafi engin gögn lagt fram, sem styðji þá niðurstöðu. Stefnandi efist um að bílstjóri áhafnabifreiðarinnar hefði sýnt þá greiðvikni að aka honum heim hefði hann verið ógnandi í hans garð. Hefði þá verið nær að aka á næstu lögreglustöð eða skilja við stefnanda fyrir framan aðalstöðvar stefnda í Reykjavík, eins og almennt tíðkist. Loks mótmæli stefnandi því að hafa áreitt Björgu Valdimarsdóttur, fyrstu flugfreyju, kynferðislega, en þar standi orð hans gegn síðbúnum orðum hennar, sem gangi þvert á áhafnarskýrslu hennar, en samkvæmt henni hafi Björg staðhæft að ekkert markvert hefði gerst í flugi FI217, sem ástæða væri til að tilkynna stefnda. Stefnandi kunni ekki skýringu á breyttri frásögn Bjargar, en bendi á að samkvæmt OPS 1.085 í viðauka I við reglugerð nr. 1263/2008 um flutningaflug flugvéla beri flugverji ábyrgð á réttri framkvæmd starfa sinna. Þá séu ítarleg fyrirmæli í kafla 10.3.3 FOM um hvernig áhöfn beri að bregðast við ósæmilegri hegðun farþega um borð, meðal annars með tafarlausri ritun nákvæmra vitnaskýrslna annarra farþega og áhafnarmeðlima meðan á flugi standi. Ætla verði að Björg hafi verið starfi sínu vaxin, og að formleg áhafnarskýrsla hennar sé sönn og rétt um það að ekkert hafi út af borið í nefndu flugi, enda hafi hún staðfest það með nafnritun undir orðin „NOTHINGTO REPORT“ og/eða „NTR“. Stefnandi byggi á því að leggja beri skýrsluna til grundvallar við sönnunarmat í málinu. Stefnandi sé borinn alvarlegum og þungum sökum um ölvun í starfi flugstjóra, röskun á öryggi loftfars með ógnandi hegðun og kynferðislega áreitni, en háttsemi af þessu tagi sé lýst refsiverð í 141. gr. loftferðalaga og 168. gr., 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefndi hafi og borið stefnanda á brýn að hafa brotið gegn 22. gr. laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sem og ótilgreind brot gegn reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað. Starfsráð FÍA hafi þó ekki tekið undir þau sjónarmið stefnda, en talið hegðun stefnanda brjóta gegn jafnréttisstefnu stefnda og „ákvæðum í gr. 1.4.1“ í flugrekstrarhandbók stefnda (FOM). Að því er jafnréttisstefnuna varði bendi stefnandi á að kynferðisleg áreitni verði því aðeins höfð í frammi að hún sé framin í óþökk þess sem fyrir verði og sé haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Liggi ekkert fyrir um hvort téðum skilyrðum sé fullnægt, en telja verði með ólíkindum að jafn reynd flugfreyja og Björg Valdimarsdóttir hafi ekki í eitt skipti, heldur sex sinnum, látið viðgangast átölulaust að stefnandi drægi hana til sín og reyndi að koma á hana kossi, og það án þess að minnast einu orði á slíkt í áhafnarskýrslu sinni. Stefnandi mótmæli frásögn Bjargar og minni á að hann hafi setið í gluggasæti 3A á Saga Class. Þaðan sé ómögulegt að draga til sín flugfreyju, ekki síst í tilviki stefnanda, sem sé fremur lágvaxinn og með handleggi því til samræmis. Stefnandi líti það alvarlegum augum að stefndi hafi, undir forystu Hilmars Baldurssonar flugrekstrarstjóra og Svala Björgvinssonar starfsmannastjóra, lagt rangar upplýsingar fyrir starfsráð FÍA í því skyni að fá samþykki fyrir brottvísun stefnanda úr starfi. Ráðið hafi öðrum þræði byggt niðurstöðu sína á því að stefnandi hefði brotið gegn grein 1.4.1 í FOM. Til grundvallar þeirri niðurstöðu hafi ráðið haft falska útgáfu af grein 1.4.1. Af réttri útgáfu megi sjá að grein 1.4.1 fjalli eingöngu um þann flugstjóra sem beri ábyrgð á viðkomandi loftfari frá upphafi til loka ferðar, sem í þessu tilviki hafi verið Gunnlaugur Rafn Björnsson, Því geti eðli máls samkvæmt enginn annar starfsmaður brotið gegn greininni. Stefndi hafi hins vegar, á ófyrirleitinn hátt, skeytt tveimur óskyldum ákvæðum inn í texta þann sem starfsráð hafi fengið í hendur. Hið fyrra hljóði svo: „When crew members are travellingas passengers, the Commander or a crew member designated by himshall check in the wholecrew.“ Stefnandi hafi ferðast frá Schiphol á almennu brottfararspjaldi og því aldrei verið í samfloti með áhöfn FI217. Seinna ákvæðið hafi stefndi tekið úr kafla 06-01 í FOM, nánar tiltekið grein 6.1.4.1, skeytt því inn í útgáfuna til starfsráðs og látið líta svo út að greinin væri lokamálsliður í grein 1.4.1. Þannig hafi hinni fölsku útgáfu lokið með ákvæðinu: „Crew memberstravelling as passengers in civilianclothes should behave in accordancewith the above requirements. Crew members shall dress elegantly and show moderation with regards toalcohol consumption.“ Í kafla 6.1.4.1 af FOM sé fjallað um áfengisneyslu áhafnarmeðlima, sem eðli máls samkvæmt megi ekki neyta áfengis fyrir eða við störf um borð. Jafnframt segi berum orðum að þær reglur gildi EKKI um starfsmenn sem ferðist borgaralega klæddir, en æskilegt sé að þeir sýni hófsemi í meðferð áfengis. Stefnandi telji mikilvægt að þessi staðreynd liggi réttilega fyrir í málinu, þótt ljóst sé að stefndi hafði ákveðið að reka hann úr starfi, óháð niðurstöðu starfsráðs FÍA. Sú brottvísun verði hins vegar fráleitt studd við brot á grein 6.1.4.1 í FOM og því síður við brot á grein 1.4.1 í FOM, enda hafi stefnandi ekki verið flugstjóri FI217. Stefnandi byggi loks á því að óheimilt hafi verið að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi flugstjóra á grundvelli 11. gr. starfsaldursreglna flugmanna í kjarasamningi stefnda og FÍA, en þar segi skýrum orðum að vanræki flugmaður skyldur sínar, eða gerist sekur um aðrar misfellur í starfi, eða stórfelldar ávirðingar utan starfs, megi beita aðvörun, tímabundnu starfsbanni, stöðulækkun, eða uppsögn ráðningarsamnings. Hins vegar sé óheimilt að rifta ráðningarsamningi, enda fari um riftun eftir kafla 10-0 í kjarasamningnum. Stefndi hafi brotið kjarasamninginn freklega og þannig knúið fram með ólögmætum hætti missi starfsaldursréttar stefnanda samkvæmt 7. gr. starfsaldursreglnanna, en að réttu hafi stefnandi átt öruggt starf hjá stefnda til 65 ára aldurs, sbr. b-lið 5. gr. starfsaldursreglnanna. Miskabótakrafa stefnanda byggist á því að aðgerðir stefnda gagnvart honum, sér í lagi framferði Hilmars Baldurssonar flugrekstrarstjóra og Svala Björgvinssonar starfsmannastjóra, hafi helgast af ómálefnalegum ástæðum, lítt eða órökstuddum áburði um refsiverða hegðun, rangfærslu skjala og afbökun mikilvægra staðreynda málsins, allt í því augnamiði að bola stefnanda burt úr starfi flugstjóra. Hafi tilgangurinn helgað meðalið strax frá upphafi og stefnandi aldrei átt sér viðreisnar von eftir fundi með stefnda 2. og 15. september 2010. Þannig hafi áhafnarskýrslu Bjargar Valdimarsdóttur, fyrstu flugfreyju FI217, verið stungið undir stól, gengið hafi verið að henni að breyta fyrri frásögn og bera á stefnanda rangar sakir. Þá hafi stefnandi ítrekað verið vændur um ósannindi varðandi ferðir sínar frá Liege til Schiphol flugvallar og virðist þar engu hafa breytt þótt skjalfest gögn frá stefnda sjálfum staðreyni réttmæti frásagnar stefnanda. Stefndi hafi og dregið fram í dagsljósið minni háttar ávirðingar frá 1998, blásið þær út gegn betri vitund, og lagt ofuráherslu á að þær hafi réttlætt bótalausa riftun ráðningarsamningsins við stefnanda. Stefnandi telji að fyrir samantekin ráð Hilmars og Svala, sem notið hafi fulltingis Más Gunnarssonar og Jens Bjarnasonar, fulltrúa stefnda í starfsráði FÍA, hafi hann þannig verið rekinn með ólögmætum og saknæmum hætti fyrir litlar eða engar sakir, en hverjar þær hafi verið viti stefnandi vart enn í dag, og því síður viti hann hvaða reglur hann eigi að hafa brotið. Stefnandi eigi að baki nær flekklausan 26 ára starfsferil hjá stefnda, og því sitji hann ekki undir því að vera nú ranglega vændur um ölvun og dólgshátt í starfi flugstjóra, eða endurtekna kynferðislega áreitni um árabil. Nafngreindir yfirmenn stefnda hafi staðið saman að ákvörðun um riftun ráðningarsamningsins og fylgt henni eftir af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Beri stefndi ábyrgð á ólögmætu framferði þeirra á grundvelli meginreglu skaðabótaréttar utan samninga um vinnuveitandaábyrgð, en með brottrekstrinum hafi stefnanda ekki aðeins verið valdið verulegu fjártjóni, heldur einnig ómældum álitshnekki og ævarandi smán, sem varði bótaábyrgð samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli 177/1998 og að teknu tilliti til röskunar á starfsöryggi stefnanda, aldurs hans og takmarkaðra atvinnutækifæra sem flugmaður vegna hinnar alvarlegu og ólögmætu meingerðar stefnda, telji stefnandi að miskabætur séu hæfilega metnar 3.000.000 króna. Stefnandi reisi kröfur sínar á meginreglum samninga-, vinnu- og kröfuréttar, loftferðarlögum nr. 60/1998, viðaukum við reglugerðir nr. 1043/2008 og 1263/2008, kjarasamningi stefnda og FÍA frá 10. febrúar 2010 og loks reglum í flugrekstrar- og áhafnarhandbókum stefnda. Um miskabótakröfuna vísi stefnandi til meginreglu skaðabótaréttarins utan samninga um vinnuveitandaábyrgð og til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Krafa um dráttarvexti á dæmdar miskabætur styðjist við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir slíkum skatti úr hendi stefnda. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. III Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að riftun hans á ráðningarsamningi stefnanda hafi verið lögmæt. Stefnandi hafi með hegðun sinni gerst sekur um vítavert brot gegn ráðningarbundnum skyldum sínum gagnvart stefnda og fyrirgert því trausti sem stefndi verði að geta borið til flugstjóra sinna. Hegðun stefnanda, sem hafi sannanlega verið í starfi á vegum stefnda, hafi verið bæði óviðurkvæmileg og ósamrýmanleg stöðu hans. Kynferðisleg áreitni sé litin afar alvarlegum augum enda skýrt tekið fram í starfsmannastefnu stefnda að kynferðisleg áreitni verði ekki liðin í nokkurri mynd né annar yfirgangur í samskiptum starfsmanna. Stefndi geri þá kröfu að starfsmenn, og þá sérstaklega yfirmenn, sýni samstarfsfólki og samstarfsaðilum tilhlýðilega kurteisi. Sú krafa sé áréttuð í 10. mgr. greinar 1.4.1 í flugrekstrarhandbók stefnda (FOM). Stefnandi hafi óumdeilanlega verið í starfi á ferðalagi sínu sem farþegi á vegum stefnda heim frá Kaupmannahöfn, hvað sem vakttíma hans hafi liðið. Þá hafi honum borið, sem flugstjóra hjá stefnda, að haga sér með tilteknum hætti um borð í flugvélum stefnda, þar á meðal að gæta hófsemi við neyslu áfengis, sbr. greinar 6.1.4.1 og 1.8.11 í FOM. Það skipti því ekki sköpum við úrlausn málsins hvort stefnandi hafi ennþá verið á vakt, sbr. álit starfsráðs. Á umræddu flugi hafi stefnandi dregið flugfreyjuna að sér og reynt að koma á hana kossi í óþökk hennar í hvert sinn sem hún hafi fært honum mat eða aðrar veitingar, alls 5-6 sinnum, í ásýnd farþega. Þá hafi hann sýnt flugvirkja, sem hafi verið að sinna störfum sínum, ógnandi tilburði eftir komuna til Keflavíkur. Stefnandi hafi verið áberandi drukkinn og átt erfitt um gang við komuna til Keflavíkur. Flugstjórinn hafi þurft að beita fortölum til að fá hann frá borði. Þegar flugstjórinn hafi gengið frá borði hafi stefnandi hreytt í hann ónotum. Stefnanda hafi því verið ekið til Reykjavíkur í öðrum bíl en áhöfn flugvélarinnar hafi farið með. Af hálfu Kynnisferða, sem sé samstarfsaðili stefnda, hafi verið kvartað yfir því að stefnandi hafi verið mjög dónalegur við bílstjórann. Stefndi taki undir það með starfsráði að þegar þessi háttsemi stefnanda sé virt samanlagt verði að telja að hegðun og framkoma hans hafi falið í sér mjög alvarlegt brot á starfsskyldum hans. Þannig hafi stefnandi brotið gegn jafnréttisstefnu stefnda og þeim reglum sem honum hafi borið að fylgja samkvæmt flugrekstrarhandbók stefnda. Hann hafi því ekki mátt neyta áfengis nema í miklu hófi. Eins og bent sé á í áliti starfsráðs sé talið heimilt að víkja manni fyrirvaralaust úr starfi mæti hann ölvaður til vinnu. Brot gegn fyrirmælum um takmörkun á notkun áfengis séu því litin mjög alvarlegum augum. Þar sem stefnandi hafi verið í starfi hafi honum borið að hegða sér óaðfinnanlega. Þess í stað hafi hann sýnt af sér framkomu sem ekki sæmdi manni í hans stöðu. Með því hafi hann vanrækt skyldur sínar sem flugstjóri og gerst sekur um stórfelldar ávirðingar utan starfs í skilningi 11. gr. starfsaldursreglna flugmanna stefnda. Stefnda hafi því verið heimilt að víkja honum úr starfi án undangenginna aðvarana. Stefndi vísi máli sínu til stuðnings einnig til almennra reglna um trúnaðar- og hlýðniskyldu starfsmanna. Þá vísi hann til þess að honum beri samkvæmt jafnréttislögum að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsfólk hans verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað, sbr. 22. gr. laga nr. 10/2008. Stefndi telji alvarleika brots stefnanda einnig verða að skoðast í því ljósi að stefnandi hafi áður verið kallaður fyrir forstjóra stefnda vegna kynferðislegrar áreitni af hans hálfu árið 1998. Þáverandi starfsmannastjóri hafi í framhaldi af því átt samtal við stefnanda þar sem farið hafi verið yfir það mál. Nokkur tilvik hafi síðan komið upp þar sem áhafnarmeðlimir hafi borið fram kvartanir um kynferðislega áreitni af hálfu stefnanda en ekki treyst sér til að fara með málið áfram. Stefnandi muni áður hafa sýnt starfsmönnum stefnda ógnandi hegðun og haft í hótunum sem skýri að þeir hafi ekki viljað koma fram undir nafni. Það sé einnig ástæða þess að stefndi hafi talið mikilvægt að gæta nafnleyndar. Jafnframt verði að hafa í huga að flugstjórinn sé yfirmaður, sá sem ráði um borð og sé ábyrgur fyrir áhöfninni til loka ferðar. Flugstjóri þurfi að njóta óskoraðs trausts. Þá bendi stefndi á að hann hafi áður gert stefnanda að sækja námskeið í mannlegum samskiptum. Stefndi telji brot stefnanda vera þess eðlis að ekki verði horft fram hjá fyrri áminningum þótt langur tími sé liðinn. Umfjöllun í stefnu um ferða- og áhafnarskýrslu þá sem flugfreyju sé ætlað að fylla út eftir hvert flug sé misvísandi. Umrædd skýrsla snúi fyrst og fremst að almennum þjónustu- eða tæknilegum atriðum, fari í dreifingu og komi fyrir sjónir margra. Því sé brýnt fyrir flugfreyjum að þar eigi ekki að geta atriða sem varði einstakar persónur. Slíkar upplýsingar séu sendar til viðkomandi yfirmanna í tölvupósti eða bréfi. Fyrrgreind skýrsla hafi því ekkert sönnunargildi í máli þessu. Þá mótmæli stefndi því að honum hafi borið skylda til að láta færa stefndanda til blóðsýnatöku eftir lendingu, enda hafi hann ekki verið við stjórn loftfarsins. Þá eigi reglur flugrekstrarhandbókar um viðbrögð við ósæmilegri hegðun farþega ekki við í máli þessu. Vegna ummæla í stefnu um að stefnanda hafi verið veitt áfengi í trássi við skýr fyrirmæli í áhafnarhandbók telji stefndi rétt að minna á stöðu stefnanda sem flugstjóra. Stefnanda hafi verið tilkynnt um uppsögn 15. september 2010 og þá jafnframt að þeirri ákvörðun yrði ekki breytt. Fyrirvaralaus uppsögn stefnanda hafi verið staðfest skriflega 30. september 2010. Réttindi og skyldur samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda hafi þar með fallið niður. Læknisvottorð það sem stefndi hafi móttekið 29. september 2010 breyti í engu þeirri niðurstöðu. Stefndi bendi á að veikindi starfsmanns hamli ekki uppsögn af hálfu vinnuveitanda. Jafnvel í því tilviki hefði læknisvottorðið engin réttaráhrif, enda hafi það ekki að geyma neins konar staðfestingu á óvinnufærni stefnanda. Framlögð tilkynning til stefnanda um að hann uppfylli ekki kröfur sem gerðar séu til heilbrigðisvottorðs sé dagsett eftir að stefnanda hafi formlega verið tilkynnt um fyrirvaralausa uppsögn. Stefndi ætti af þeim sökum aðeins rétt á veikindalaunagreiðslum til loka þriggja mánaða uppsagnarfrests síns. Stefndi telji að þótt litið yrði svo á að skilyrði fyrirvaralausrar uppsagnar væru ekki fyrir hendi hefði stefnda þess í stað verið heimilt að segja stefnanda upp störfum með kjarasamningsbundnum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi geti því ekki átt rétt á bótum umfram það sem nemi þriggja mánaða uppsagnarfesti. Stefndi bendi jafnframt á að samkvæmt dómvenju samsvari bætur vegna ólögmætrar uppsagnar starfsmanna á almennum vinnumarkaði, svo sem trúnaðarmanna sem njóti verndar gegn uppsögnum, þriggja mánaða launum. Þá mótmæli stefndi því sem röngu að í starfsaldursreglum flugmanna felist æviráðning. Starfsaldursreglurnar hafi að geyma ákvæði um rétt flugmanna til framgangs í starfi og reglur sem beri að vinna eftir við fækkun starfsmanna vegna samdráttar. Útreikningi á launakröfu stefnanda fram til 2016 sé því mótmælt sem þýðingarlausum. Stefnandi eigi auk þess ekki forræði á lífeyriskröfunni. Þá mótmæli stefndi því að það leiði af ákvæðum 10. kafla kjarasamnings FÍA og stefnda að riftun ráðningarsamnings sé óheimil í öðrum tilvikum en þar greini. Ákvæðin eigi einungis við um atvik í flugi er varði brot á opinberum flugreglum eða lögum og verði því ekki beitt í máli þessu. Til marks um það bendi stefndi á að sú málsástæða hafi ekki verið höfð uppi af hálfu FÍA við meðferð málsins fyrir starfsráði. Þess skuli þó getið að samráð hafi verið haft við FÍA varðandi málið. Stefndi andmæli miskabótakröfu stefnanda, enda séu skilyrði miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki uppfyllt. Meðferð máls stefnanda hafi í alla staði verið eðlileg og liggi fyrir í gögnum málsins. Stefnda hafi borið skylda til að kanna atvik þess. Málið hafi verið rætt á fundum með stefnanda og hafi fulltrúum FÍA og stefnanda verið gefinn kostur á að tjá sig áður en komið hafi til fyrirvaralausrar uppsagnar hans. Uppsögnin hafi síðan verið tekin til umfjöllunar í starfsráði flugmanna stefnda eins og kjarasamningur geri ráð fyrir. Ástæða fyrirvaralausrar uppsagnar stefnanda hafi verið hegðun hans um borð í flugvélinni frá Kaupmannahöfn og eftir komu til Keflavíkur. Upplýsingar um seina komu hans til Amsterdam, sem hafi byggst á röngum skilaboðum frá fólksflutningafyrirtækinu, hafi ekki haft áhrif á þá ákvörðun. Afstaða stefnda hafi byggst á upplýsingum frá fyrirtækinu sem hafi séð um flutning stefnanda á flugvöllinn í Amsterdam. Réttar upplýsingar hafi fyrst komið fram undir rekstri málsins fyrir starfsráði. Ljóst sé að stefndi hafi á engan hátt komið með meiðandi hætti fram gagnvart stefnanda og því séu ekki lagaskilyrði fyrir greiðslu miskabóta. Þá sé kröfunni andmælt sem allt of hárri. Stefndi byggi kröfur sínar aðallega á almennum reglum vinnuréttar um skyldur starfsmanna í ráðningarsambandi og uppsögn, kjarasamningi FÍA og stefnda, flugrekstrarhandbók stefnda, 22. gr. laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og reglugerð nr. 1000/2004 um einelti á vinnustöðum. Þá byggi stefndi einnig á meginreglum samninga- og kröfuréttar. Um miskabótakröfuna vísi stefndi til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Stefnandi starfaði sem flugstjóri hjá stefnda. Ráðningarsamningi hans var rift 30. september 2010. Stefnandi krefst í máli þessu viðurkenningar á skaðabótaskyldu, auk miskabóta, vegna riftunar á ráðningarsamningi hans. Í uppsagnarbréfi til stefnanda er greint frá því að ástæður uppsagnarinnar séu atvik sem hafi átt sér stað þann 28. ágúst 2010, er stefnandi hafi verið á vakt og á heimleið úr fraktverkefni á vegum félagsins. Hafi hegðun stefnanda verið bæði óviðurkvæmileg og ósamrýmanleg stöðu hans sem flugstjóra, en með henni hafi stefnandi brotið gróflega gegn skyldum sínum gagnvart stefnda og fyrirgert því trausti sem stefndi yrði að geta borið til flugstjóra sinna. Stefnandi var umrætt sinn á leið heim úr fraktverkefni fyrir stefnda í Belgíu. Hann missti af flugi vegna umferðartafa, en fór aðra leið heim, með millilendingu í Kaupmannahöfn. Óumdeilt er að stefnanda verður ekki kennt um að hafa misst af fluginu. Stefnandi ferðaðist umrætt sinn sem farþegi, en ágreiningur er með aðilum um hverjar skyldur hans voru í þeirri ferð. Stefndi hefur gefið stefnanda að sök að hafa í þessari ferð áreitt flugfreyju kynferðislega er hann hafi dregið hana að sér og reynt að koma á hana kossi í óþökk hennar. Hann hafi einnig sýnt flugvirkja ógnandi tilburði. Hann hafi verið áberandi drukkinn og átt erfitt um gang og flugstjórinn hafi þurft að beita hann fortölum til að fá hann frá borði. Þá hafi verið kvartað undan dónaskap hans af hálfu fyrirtækis sem hafi ekið honum heim. Stefndi telur að þegar framangreind atvik séu virt samanlagt verði að telja hegðun og framkomu stefnanda hafa falið í sér mjög alvarlegt brot á starfsskyldum hans. Fyrir liggur að í umræddri ferð stefnanda til landsins 28. ágúst 2010 með flugi FI217 var stefnandi skráður farþegi. Hann var hins vegar á vegum stefnda sem starfsmaður hans. Um slíka ferð gilda sérstakar reglur í flugrekstrarhandbók stefnda (FOM). Samkvæmt grein 1.8.11 eru meðal annars gerðar þær kröfur til áhafnarmeðlima sem ferðast sem almennir farþegar í borgaralegum klæðnaði að þeir klæðist af smekkvísi og sýni hófsemi í neyslu áfengis. Það liggur því fyrir, og er óumdeilt, að stefnanda var heimilt að neyta áfengis á ferð sinni. Ekki verður fallist á að stefnandi teljist hafa verið á vakt á þessum tíma, enda bar hann engar skyldur um borð í flugvélinni þetta sinn. Sérstakar reglur um flugstjóra giltu því ekki fyrir hann. Fram kemur í stefnu málsins að stefnandi hafi fengið sér tvö bjórglös á meðan hann beið á flugvellinum í Kaupmannahöfn, en hann hafi ekki verið með áfengisáhrifum er hann steig um borð í flug FI217. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði ekki neytt áfengis áður en hann steig um borð. Hann hafi fengið sér litla rauðvínsflösku með matnum og einn líkjör eftir matinn. Skömmu fyrir lækkun flugsins hafi hann fengið sér annan líkjör. Hann hafi ekki fundið til áfengisáhrifa fyrr en hugsanlega undir lok flugsins. Björg Valdimarsdóttir flugfreyja lýsti því hins vegar að stefnandi hefði fengið eina rauðvínsflösku og fimm líkjöra. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við áfengisáhrif á stefnanda þegar hann steig um borð í flugvélina. Það liggur því ekki fyrir nákvæmlega hversu mikið áfengi stefnandi drakk þetta kvöld. Stefnandi hefur lagt fram í málinu læknisvottorð Ástráðs Hreiðarssonar læknis, dags. 29. september 2010, þar sem fram kemur að stefnandi sé með járnofhleðslu (hemokromatosu) sem hafi valdið tímabundinni sykursýki með allháum blóðsykri. Læknirinn bar fyrir dóminum að enginn vafi léki á því að stefnandi hafi þann 28. ágúst 2010 verið komin með einkenni járnofhleðslu og sykursýki. Sjúkdómurinn gæti valdið því að viðkomandi fyndi fyrir meiri ölvunaráhrifum en ella. Þá benti hann á að einkenni sjúkdómsins væru meðal annars slappleiki og liðverkir. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki talið sannað að stefnandi hafi drukkið áfengi í óhófi í framangreindri ferð sinni 28. ágúst 2010. Stefndi hefur gefið stefnanda að sök kynferðislega áreitni gagnvart flugfreyju með því að hafa dregið hana að sér og reynt að koma á hana kossi í óþökk hennar. Samkvæmt 4. tölulið 2. gr. laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er kynferðisleg áreitni hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi kynferðisleg hegðun sem er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt. Stefnandi hefur hafnað því að hann hafi gerst sekur um kynferðislega áreitni. Björg Valdimarsdóttir flugfreyja lýsti háttsemi stefnanda svo í tölvupósti til Hilmars Baldurssonar flugrekstrarstjóra, dags. 10. september 2010, að stefnandi hefði, þegar hún hafi komið með matarbakka og vínglas til hans, dregið sig að sér og reynt að koma á sig kossi. Það sama hafi gerst þegar hún hafi fært honum líkjör eftir matinn í alls fimm skipti. Björg lýsti þessari háttsemi fyrir dóminum á þann veg að stefnandi hefði tekið í kjól hennar og myndast við að koma á hana kossi, sem hafi reyndar ekki tekist. Þetta hafi gerst í öll þau skipti sem hún hafi komið með drykk til hans. Hún lýsti því að stefnandi hafi verið orðinn aðeins drukkinn, en ekki verið til vandræða. Viðbrögð hennar hafi verið þau að ýta góðlátlega við honum og segja nei, eða ekki neitt. Hún kvað þetta hafa verið vandamál að því leyti að þetta hafi truflað hana í starfi og hún hafi því látið flugstjóra flugvélarinnar vita. Gunnlaugur Rafn Björnsson flugstjóri staðfesti að Björg hafi komið í flugstjórnarklefann og látið vita af því að stefnandi hefði verið að áreita hana. Hann taldi að henni hefði verið misboðið. Þá staðfesti Ómar Guðnason flugmaður þetta jafnframt og bar að Björg hefði greint frá því að stefnandi hefði sýnt henni óviðeigandi hegðun, hefði reynt að toga hana til sín og koma á hana kossi. Ekki hafa verið leidd önnur vitni að háttsemi stefnanda. Með framburði Bjargar og stuðningi í framburði flugstjóra og flugmanns í umræddri ferð þykir sýnt að stefnandi sýndi af sér óviðeigandi hegðun gagnvart Björgu umrætt sinn sem misbauð henni. Sú staðreynd að þessa atviks hafi ekki verið getið í skýrslum vegna flugsins þykir ekki geta haft áhrif á þessa niðurstöðu. Hins vegar er ekki sannað að það skilyrði fyrir því að háttsemi teljist kynferðisleg áreitni sé uppfyllt, að gerandi haldi háttsemi sinni áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Þá verður að líta til þess að Björg lýsti því að háttsemin hefði ekki verið sérstakt vandamál, en hefði þó truflað hana í starfi. Þá taldi hún ekki ástæðu til þess að fá aðra flugfreyju til að þjónusta stefnanda í hennar stað eða til að hætta að veita stefnanda áfengi. Stefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi sýnt flugvirkja ógnandi tilburði og flugstjóri hafi þurft að beita hann fortölum til að fá hann frá borði. Í framlögðum tölvupósti frá Michael Benjamin David flugvirkja, dags. 12. september 2010, greinir hann frá því að hann hafi heilsað stefnanda, sem hafi verið drukkinn, um borð í flugvélinni. Hann hafi ekki skilið hvað stefnandi hafi verið að segja, ekki nennt að hlusta á hann og ætlað að fara fram í flugvélina til að ræða við flugmennina. Stefnandi hafi þá rifið í hann og heimtað fullt nafn. Þegar spurt hafi verið hvers vegna hafi stefnandi sagst eiga rétt á því. Áhöfnin og hann hafi þurft að hafa svolítið fyrir því að koma stefnanda út úr flugvélinni. Michael lýsti atvikum með sama hætti fyrir dóminum og sagði flugfreyju og báða flugmennina hafa orðið vitni að orðaskiptum þeirra stefnanda. Flugstjóri flugs FI217, Gunnlaugur Rafn Björnsson, lýsti atvikum þannig í skýrslu sem hann ritaði vegna málsins 2. september 2010, að þegar hann hefði komið út úr flugstjórnarklefanum hafi stefnandi verið með ógnandi tilburði við flugvirkjann og beðið hann um að láta sig hafa nafn hans skriflega. Þeir Michael hafi beðið hann um að útskýra hvers vegna hann þyrfti nafnið skriflega, þar sem hann hafi þegar fengið það munnlega, en hann hafi ekki getað það. Þar sem þeir hafi verið fyrir hreinsunarfólki og „catering“, sem hafi verið komið í flugvélina, hafi hann beðið stefnanda um að yfirgefa vélina. Stefnandi hafi hins vegar ekki orðið við því fyrr en hann og flugfreyjan hafi hvesst sig við hann. Er stefnandi hafi gengið frá borði hafi hann hreytt ónotalegum athugasemdum í sig fyrir að hafa ekki orðið við beiðni hans um að fá nafn flugvirkjans skriflega. Gunnlaugur lýsti atburðum með svipuðum hætti fyrir dóminum. Ómar Guðnason flugmaður greindi frá því fyrir dóminum að hann hefði orðið vitni að því að stefnandi hafi verið í orðaskiptum við flugvirkjann og krafist einhverra persónuupplýsinga um hann. Stefnandi hafi haldið í flugvirkjann. Flugstjórinn hafi komið þar að og átt orðaskipti við stefnanda, sem hafi krafið hann um upplýsingar um flugvirkjann. Stefnanda hafi svo verið vísað úr vélinni. Björg Valdimarsdóttir flugfreyja lýsti atvikum þannig að stefnandi hafi neitað að fara frá borði við lendingu þar sem hann ætti óuppgerð mál við flugvirkja. Hann hafi beðið flugvirkjann um nafn og flugvirkinn hafi farið að hlægja. Stefnandi hafi gripið í hann, en í því hafi flugstjórinn komið að. Þegar starfsmenn flugvallarins hafi verið komnir um borð í flugvélina hafi hún og flugstjórinn beðið stefnanda um að fara frá borði, sem hann hafi gert. Stefnandi kvaðst fyrir dóminum hafa kannast við flugvirkjann, en ekki munað nafn hans og því spurt hann að nafni. Hann kvaðst ekki hafa þrifið til hans, en hafa snert öxl hans. Af framangreindum lýsingum vitna þykir sýnt fram á að stefnandi greip í Michael BenjaminDavid flugvirkja og krafði hann um nafn hans. Þá þurfti að beita hann fortölum til að fá hann frá borði. Hins vegar hefur Michael sjálfur ekki lýst háttseminni á þann hátt að stefnandi hafi ógnað honum og verður framburður vitna ekki talinn styðja að svo hafi verið. Stefnanda var að beiðni Gunnlaugs Rafns Björnssonar flugstjóra ekið heim af bílstjóra félagsins Kynnisferða. Samkvæmt Kristni Arnari Svavarssyni starfsmanni áhafnavaktar barst honum kvörtun félagsins daginn eftir um að stefnandi hafi verið dónalegur við bílstjórann. Honum hafi verið tjáð að stefnandi hafi áreitt bílstjórann á leiðinni og sakað félagið um að valda seinkunum á flugi. Bílstjóri sá sem um ræðir kom ekki fyrir dóminn. Stefndi telur alla framanlagða háttsemi stefnanda réttlæta fyrirvaralausa uppsögn hans. Eins og fram kom hér að framan þykir ekki sannað að stefnandi hafi neytt áfengis í óhófi þannig að það hafi farið í bága við reglur félagsins. Hins vegar var stefnandi undir áhrifum áfengis. Ljóst er að hann sýndi af sér ókurteisi og hegðaði sér með hætti sem ekki sæmdi stöðu hans. Þótt sýnt hafi verið fram á að hegðun stefnanda hafi verið óviðeigandi þykir hún þó ekki hafa verið þess eðlis að réttlætt geti fyrirvaralausa uppsögn úr starfi. Bar stefnda samkvæmt því að veita stefnanda áminningu ef framganga hans í starfi gaf tilefni til þess áður en honum yrði sagt upp starfi. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi áður fengið áminningar vegna brota í starfi. Hafi verið um að ræða munnlega áminningu sem stefnanda hafi verið veitt árið 1998 og skriflega áminningu árið 1999. Í málinu liggur fyrir minnisblað, dags. 7. október 1998, frá Sigurði Helgasyni þáverandi forstjóra Flugleiða, sent þáverandi starfsmannastjóra, þar sem fram kemur að minnisblaðið sé staðfesting á fundi sem hann hafi átt með stefnanda þann dag. Tilefnið hafi verið kvartanir sem borist hafi vegna kynferðislegrar áreitni stefnanda í garð samstarfsfólks. Hann hafi greint stefnanda frá skilyrðislausri kröfu félagsins um að hann léti algerlega af háttsemi af þessu tagi. Jafnframt hafi honum verið veitt munnleg áminning og kveðið skýrt á um að endurtæki þessi háttsemi sig yrði fyrirtækið knúið til að grípa til viðeigandi ráðstafana. Sigurður staðfesti það fyrir dóminum að hann hefði veitt stefnanda áminningu þessa efnis. Þáverandi starfsmannastjóri, Már Gunnarsson, staðfesti að hann hafi vitað af þessum ávirðingum. Þá liggur fyrir í málinu bréf til stefnanda frá stefnda, dags. 17. nóvember 1999. Kemur þar fram að stefnandi hafi ekki sinnt tilmælum stefnda um að gefa skriflega skýrslu um atvik sem gerðust um borð í flugvél þar sem hann var flugstjóri 27. ágúst 1998. Segir að félagið geti ekki liðið slíka framkomu og sjái sig knúið til að veita stefnanda áminningu. Stefndi treysti því að stefnandi láti sér þetta að kenningu verða og slíkt endurtaki sig ekki. Ljóst er að seinni áminningin er ekki í neinum rökrænum tengslum við það mál sem hér er til umfjöllunar og verður hún því ekki talin hafa þýðingu í málinu. Varðandi fyrri áminninguna er hins vegar til þess að líta að ekki verður séð að hún hafi borið það ótvírætt með sér að ráðningarsamningi yrði rift við endurtekið brot. Þá verður talið að of langt sé um liðið frá því að áminningin var veitt til þess að hún geti haft áhrif í máli þessu. Stefndi hefur leitast við að sýna fram á að stefnandi hafi að öðru leyti sýnt af sér óviðeigandi hegðun og honum hafi meðal annars verið gert að sækja námskeið í mannlegum samskiptum árið 1999. Það er hins vegar óumdeilt að stefnanda hafa ekki verið veittar áminningar vegna neinna slíkra tilvika, en telja verður að slíkt sé forsenda þess að stefnda sé heimilt að rifta ráðningarsamningi við stefnanda. Með hliðsjón af framangreindu verður talið að fyrirvaralaus uppsögn stefnanda 30. september 2010 hafi verið ólögmæt. Ber stefndi skaðabótaábyrgð á uppsögninni eftir almennum reglum. Í málinu krefst stefnandi viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda, svo sem honum er heimilt, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Verður því ekki tekin afstaða til málsástæðna stefnda sem varða umfang bótaréttar stefnanda, en fallist verður á viðurkenningarkröfuna. Í ljósi ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi stefnanda og atvika málsins þykir stefnandi eiga rétt til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Við ákvörðun þeirra verður meðal annars litið til þeirra upplýsinga sem stefndi lagði fyrir starfsráð FÍA og stefnda, og þess að stefnandi virðist ekki hafa fengið raunverulegt tækifæri til þess að andmæla ávirðingum sem bornar voru á hann áður en stefndi tók ákvörðun um uppsögnina. Fól framkoma stefnda í sér ólögmæta meingerð gegn persónu og æru stefnanda. Þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Fallist verður á kröfu stefnanda um dráttarvexti, eins og nánar greinir í dómsorði, en stefndi hefur ekki andmælt henni. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, Icelandair ehf., gagnvart stefnanda, Halldóri Þór Halldórssyni, vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi aðila 30. september 2010. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í miskabætur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 20. júlí 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 342/2009
Kærumál Gæsluvarðhald Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki uppfyllt skilyrði í ákvæði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 29. júní 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 22. júní 2009 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbók í hvaða skyni kært væri svo sem áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 6/2017
Lánssamningur Starfslok Tómlæti
S ehf. krafðist þess að S yrði gert að greiða sér eftirstöðvar láns sem félagið hafði veitt S til kaupa á bifreið, en S hafði verið starfsmaður félagsins þegar lánið var veitt. S hafnaði greiðsluskyldu og byggði á því að við starfslok sín hefðu aðilar gert með sér samkomulag um að fallið yrði frá því að innheimta eftirstöðvar lánsins. Í dómi sínum rakti héraðsdómur framburð þeirra vitna sem höfðu verið viðstödd fund þar sem starfslok S voru til umræðu, en þau báru að gert hefði verið munnlegt samkomulag milli aðila um eftirgjöf á eftirstöðvum lánsins. Þá vísaði dómurinn til þess að við launauppgjör eftir fundinn hefði engu verið haldið eftir af launum S til greiðslu lánsins þrátt fyrir ótvíræða heimild til þess, auk þess sem þrjú ár hefðu liðið frá því að S hefði hafnað greiðsluskyldu og þar til S ehf. höfðaði málið. Með vísan til þessa taldi héraðsdómur að leggja bæri til grundvallar að S ehf. hefði gefið eftir kröfu sína um greiðslu eftirstöðva lánsins við starfslok S og sýknaði hana af kröfum félagsins. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og GretaBaldursdóttir og Eggert Óskarsson fyrrverandi héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. janúar 2017. Hann krefst þessað stefndu verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtumfrá 19. ágúst 2010 til 1. júlí 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, alltað frádregnum 1.080.000 krónum, sem greiddar hafi verið með 18 jöfnum innborgunumfyrsta hvers mánaðar á tímabilinu frá 1. október 2010 til 1. mars 2012. Þákrefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, SAB ehf. greiði stefndu,Stefaníu Valgeirsdóttur, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2016.Málþetta, sem var dómtekið 8. f.m., var höfðað 7. mars 2016 af SAB ehf., Lundi 1 íKópavogi, á hendur Stefaníu Valgeirsdóttur, Suðurgarði 3 í Reykjanesbæ.Stefnandikrefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 3.000.000 króna ásamt 7,75%vöxtum frá 19. ágúst 2010 til 1. október sama ár, með 6,5% vöxtum frá þeim degitil 21. desember sama ár, með 5,75% vöxtum frá þeim degi til 11. febrúar 2011,með 5,5% vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, með 5,75% vöxtum fráþeim degi til 11. sama mánaðar, með 6% vöxtum frá þeim degi til 1. apríl 2012,með 6,25% vöxtum frá þeim degi til 1. júní sama ár, með 6,75% vöxtum frá þeimdegi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum innborgunum samtals að fjárhæð 1.080.000 krónur sem inntar voru afhendi með greiðslu að fjárhæð 60.000 krónur 1. október, 1. nóvember og 1.desember 2010, 1. janúar, 1. febrúar, 1. mars, 1. apríl, 1. maí, 1. júní, 1.júlí, 1. ágúst, 1. september, 1. október, 1. nóvember og 1. desember 2011 og 1.janúar, 1. febrúar og 1. mars 2012. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiðahenni málskostnað, auk álags.IStefndastarfaði á skrifstofu stefnanda, sem áður hét Ný-Fiskur ehf., frá 3. febrúar2009 fram til ársins 2012. Þann 19. ágúst 2010 veitti stefnandi stefndu lán aðfjárhæð 3.000.000 króna til kaupa á bifreið af gerðinni Volkswagen Touareg. Afþví tilefni undirritaði stefnda skjal sem ber yfirskriftina „skuldaviðurkenningog samkomulag um endurgreiðslu láns“. Samkvæmt því skuldbatt stefnda sig til aðendurgreiða lánið með því að 60.000 krónur yrðu mánaðarlega dregnar af launumhennar. Kæmi til starfsloka væristefnanda heimilt að halda eftir óuppgerðum launum, orlofi eða öðrum launum semstefnda kynni þá að eiga inni og mögulegar eftirstöðvar að meðtöldum vöxtumfalla í gjalddaga á sama tíma. Heldur stefnandi því fram að til samræmis viðþetta hafi stefnda innt af hendi 18 innborganir á lánið á tímabilinu 1. október2011 til 1. mars 2012 samtals að fjárhæð 1.080.000 krónur og svo sem kröfugerðhans ber með sér. Stefnda staðhæfir á hinn bóginn að samtala innborgana hennarnemi 1.350.000 krónum þar sem 270.000 krónum hafi að hennar ósk verið haldiðeftir aukalega af launum hennar fyrir febrúar 2012 við launauppgjör 29. samamánaðar. Aðilagreinir á um hvenær starfslok stefndu hjá stefnanda áttu sér stað. Hefurstefnandi miðað við 1. júlí 2012 í því sambandi, það er að loknum þriggjamánaða uppsagnarfresti, og hafi lánið þá fallið í gjalddaga. Stefnda byggir áhinn bóginn á því að eiginleg starfslok hafi orðið 12. mars 2012. Stefnda lýsiraðdraganda starfslokanna á þann veg að hún og samstarfskona hennar, DórótheaJónsdóttir, hafi þann 12. mars 2012 verið boðaðar til fundar við BirgiKristjánsson, framkvæmdastjóra stefnanda, en þær hefðu stuttu áður lýst yfiráhyggjum sínum vegna óeðlilegra fjármagnshreyfinga út úr fyrirtækinu og að þærkynnu að flækjast inn í mögulega brotastarfsemi fyrirsvarsmanna félagsins.Kveður stefnda það hafa verið sameiginlegan skilning fundarmanna að komið væriað starfslokum hennar og Dórótheu hjá stefnanda og að þær hefðu við lokfundarins afhent lykla að húsnæði fyrirtækisins og yfirgefið starfsstöð þess ísíðasta sinn. Daginn eftir hafi verið búið að loka á allan aðgang stefndu aðbönkum, fiskmarkaði og vinnutengdu netfangi.Uppsagnarbréf,dagsett 20. mars 2012, barst stefndu 23. sama mánaðar. Dórótheu Jónsdóttur vareinnig sagt upp störfum. Þann 26. mars boðaði Albert Sveinsson,stjórnarformaður stefnanda, þær til fundar til að ræða „lok mála“, og var hannhaldinn sama dag. Á hann mættu stefnda ásamt eiginmanni sínum, Kristmundi Á.Jónssyni, Dóróthea Jónsdóttir ásamt eiginmanni sínum, Pétri Rúnari Haukssyni,og Albert Sveinsson fyrir hönd stefnanda. Á fundinum mun hafa legið fyrirtillaga frá stefndu um skuldauppgjör við starfslok, en í tillögunni fólst aðhenni yrðu greidd laun í 24 mánuði og að með því móti væri gerð upp skuldhennar vegna bifreiðakaupanna. Í greinargerð kveður stefnda að fyrirsvarsmannistefnanda hafi ekki hugnast þessi tillaga en hafi þess í stað lagt til aðstefnda fengi greidd laun út marsmánuð auk þriggja mánaða launa íuppsagnarfresti og ógreidds orlofs og að stefnandi gæfi að fullu eftir kröfu umendurgreiðslu höfuðstóls og vaxta samkvæmt skuldaviðurkenningunni. Hafi stefndafallist á þá tillögu. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins vísaði AlbertSveinsson þessu alfarið á bug. Á fundinum hafi krafa stefndu verið rædd fram ogtil baka en niðurstaðan orðið sú að hafna henni með öllu. Af hálfu stefnandahafi verið ákveðið að borga stefndu út laun á uppsagnarfresti og haldainnheimtu lánsins áfram. Samkvæmt gögnum málsins voru stefndu í einu lagi 31.mars 2012 greidd laun fyrir marsmánuð auk þriggja mánaða launa og ógreittorlof. Engu var haldið eftir til greiðslu á skuld stefndu við stefnandasamkvæmt skuldaviðurkenningunni. Stefnandifól lögmannsstofu að innheimta eftirstöðvar skuldar stefndu við félagið. Vargreiðsluáskorun og viðvörun um innheimtuaðgerðir beint til stefndu með bréfilögmannsstofunnar 29. nóvember 2012. Með bréfi lögmanns stefndu 12. desember2012 var greiðsluskyldu hafnað á þeim grundvelli að endanlegt skuldauppgjörhefði þegar farið fram. Eru málsatvik þar ítarlega rakin út frá sjónarhólistefndu. Er þar meðal annars vísað til þess að þegar stefndu hafði boristuppsagnarbréf hefðu átt sér stað samningaviðræður um starfslok hennar. Í ljósiaðstæðna sem voru uppi við starfslokin, sem óþarft væri að rekja frekar, hafistefnda farið fram á það að henni yrði veittur 24 mánaða uppsagnarfrestur. Áframangreindum fundi 26. mars 2012 hafi niðurstaðan á hinn bóginn orðið sú semáður er getið. Í bréfinu var einnig tekið fram að yrði andmælum ekki hreyftinnan fjórtán daga yrði litið svo á að málið hefði verið látið niður falla.Engar frekari innheimtuaðgerðir áttu sér stað fyrr en stefnandi höfðaði málþetta 7. mars 2016.IIStefnandibyggir á því að stefnda hafi fengið lán frá stefnanda sem hún hafi lofað aðendurgreiða með tilteknum hætti og til samræmis við skuldaviðurkenningu sem húnhafi undirritað. Krafan hafi ekki verið efnd nema að hluta. Mótmælir stefnandisem röngum og ósönnuðum þeim málatilbúnaði stefndu að krafan hafi verið felldniður. Stefnandibyggir á því að umsamdir vextir hafi verið kjörvextir óverðtryggðra útlánasamkvæmt gjaldskrá Íslandsbanka á hverjum tíma og því sé gerð krafa um slíka vextifram að því að krafan féll í gjalddaga.Stefnandikveður kröfuna hafa gjaldfallið við starfslok stefndu líkt og fram komi íniðurlagi skuldaviðurkenningar. Stefnandi byggir á því að starfslok hafi orðið1. júlí 2012 og því beri krafan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandikveður stefndu hafa greitt samtals 1.080.000 krónur inn á lánið sem dragist frá höfuðstól kröfunnar tilsamræmis við einstakar innborganir og nánar með þeim hætti sem greinir ídómkröfu stefnanda. Tilstuðnings kröfunni vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttarum skuldbindingargildi samninga og efndir in natura. IIIStefndabyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd, hafihún á annað borð á einhverjum tíma verið dómtæk. Í greinargerð er um þessamálsástæðu vísað til þess að stefnda hafi lokið störfum í þágu stefnanda 12.mars 2012 og engin krafa verið gerð um frekara vinnuframlag af hennar hálfu. Þáverði ákvæði lánssamningsins ekki skilin á annan veg en þann að starfslok takitil þess tíma er skylda stefndu til að inna ef hendi vinnuframlag í þágustefnanda falli niður. Krafa stefnanda um endurgreiðslu lánsins, auk vaxta,hafi því fallið í gjalddaga 12. mars 2012. Byggir stefnda á því að þar semkröfugerð stefnanda eigi rætur að rekja til uppgjörs á láni sem stefndu varveitt af vinnuveitanda sínum sé ekki um hefðbundin lánaviðskipti að ræða helduruppgjör starfstengdra hlunninda. Um slíkar kröfur gildi almennurfyrningarfrestur 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Engin rökhnígi í þá átt að horfa til undantekninga frá þeim fyrningarfresti, eins og málþetta sé vaxið. Af framangreindu verður ráðið að af hálfu stefndu væri við þaðmiðað að upphafsdagur fyrningarfrests væri 12. mars 2012. Við aðalmeðferðmálsins var því á hinn bóginn haldið fram að fjögurra ára fyrningarfrestur hafibyrjað að líða 1. desember 2011 og í þeim efnum byggt á tilgreiningu ágjalddaga kröfunnar í innheimtubréfi frá stefnanda 29. nóvember 2012. Af hálfustefnanda var þessum skilningi hafnað og að í öllu falli væri hér um nýjamálsástæðu að ræða sem ekki kæmist að í málinu. Verði ekki fallist á kröfu umsýknu á grundvelli fyrningar byggir stefnda á því að fullnaðaruppgjör á láninuhafi átt sér stað í kjölfar starfsloka 12. mars 2012. Eftir að skuldin varfallin í gjalddaga hafi samningsaðilar átt þann kost að semja um uppgjör áhenni enda hafi stefnda sjálf átt frumkvæði að því að leggja fram drög að slíkuuppgjöri. Af atvikum máls megi ráða að engum geti hafa dulist sameiginlegurskilningur aðila á því starfslokasamkomulagi sem aðilar urðu ásáttir um. Íkjölfar fundar 26. mars 2012 hafi stefndu að fullu verið greidd laun vegnamarsmánaðar auk þriggja mánaða launa fyrir apríl, maí og júní og ógreiddsorlofs. Hafi þetta verið í fyrsta og eina skiptið frá því að lánið var veittsem stefnda fékk greidd laun án þess að haldið væri eftir afborgun af láninu.Telur stefnda þetta augljósa staðfestingu á þeim sameiginlega skilningi að ílokauppgjöri hefði falist fullnaðargreiðsla lánsins. Stefnda byggir á því að það séfjarstæðukennt að stefnandi hafi greitt henni laun að fjárhæð 3.636.293 krónurán þess að halda eftir nokkurri greiðslu vegna lánsins, enda hafi stefnandiengar tryggingar haft fyrir endurgreiðslu þess er hann var ekki lengur íaðstöðu til að halda eftir greiðslum af launum stefndu. Hafi stefnandi vartákveðið að ganga til uppgjörs í tengslum við starfslok stefndu án þess að takatillit til eftirstöðva lánsins. Þyngst vegi þó í málinu að fyrir liggiundirritaðar yfirlýsingar þeirra sem sóttu fundinn sem haldinn var 26. mars2012, utan fyrirsvarsmanns stefnanda, þar sem þeir lýsa þeim sameiginlegaskilningi á niðurstöðu fundarins að fullnaðaruppgjör á láninu færi fram viðstarfslok stefndu. Stefnandi hafi fengið afrit umræddra yfirlýsinga sent meðsvari lögmanns stefndu í tilefni af innheimtuviðvörun stefnanda, sem áður ergetið. Stefnda kveður lánið til komiðvegna starfssambands sem var í gildi milli aðila. Óumdeilt sé að lánskjörinhafi staðið stefndu til boða með vísan til þess að hún var starfsmaðurstefnanda og myndi almennt ekki standa öðrum en starfsmönnum stefnanda tilboða. Þannig sé ekki um að ræða almennt viðskiptalán heldur fyrirgreiðslu sem stóðí beinu sambandi við starfskjör hennar. Á stefnanda hafi því hvílt sérstökskylda að því er varðar greiðslu og uppgjör á láninu og það hafi staðiðstefnanda nær að gæta að öllum þáttum er snerta innheimtu þess. Verði ekki fallist á að komisthafi á skuldbindandi samkomulag um fullnaðaruppgjör byggir stefnda á því aðkrafa stefnanda sé niður fallin vegna tómlætis stefnanda sem verði að teljaststórfellt. Stefnandi hafi ekki gert reka að því að innheimta kröfu sína fyrr ení lok nóvember 2012. Þá hafi stefnandi ekkert aðhafst í þessum efnum í rúm þrjúár eftir að framangreindum innheimtutilraunum var hafnað og skorað á stefnandaað taka afstöðu til andmæla stefndu innan 14 daga. Hafi stefnda mátt treysta því að stefnandisem vinnuveitandi hennar hagaði uppgjöri launa til samræmis við þær skyldur semá honum hvíldu, meðal annars með því að draga af launum hennar afborganir áláninu. Að auki hafi stefnda mátt treysta því þegar um fjögur ár voru liðin frástarfslokum, án þess að hreyft væri við kröfu um greiðslu eftir aðinnheimtutilraunum var andmælt, að skuldin hefði verið að fullu uppgerð ísamræmi við þann skilning sem hún byggði starfslok sín á. Byggir stefnda á þvíað með því að koma fram svo löngu seinna með kröfugerð, sem auk þess sé ekki ísamræmi við upphaflegt innheimtuerindi, hafi stefnandi sýnt af sér svostórfellt tómlæti að kröfur hans, hafi þær einhvern tímann verið dómtækar, séuniður fallnar. Stefnda telur tilvist málsinseinkum skýrast á því að fyrirsvarsmenn stefnanda freistist til að koma á hanahöggi þar sem vitnisburður hennar hjá skattrannsóknarstjóra hafi ekki veriðþeim hagfelldur. Haldi stefnandi á lofti kröfum og staðhæfingum semfyrirsvarsmenn félagsins viti að séu rangar og haldlausar og geri stefnda þvíkröfu um að málskostnaður verði dæmdur með álagi. IV Í aðilaskýrslu sinni viðaðalmeðferð málsins skýrði Albert Sveinsson, stjórnarformaður stefnanda, svofrá aðdraganda starfsloka stefndu hjá félaginu að hann hafi átt fund með henniog Dórótheu Jónsdóttur 12. mars 2012 þar sem þær hefðu framvísað gögnum „umeitt og annað sem þær töldu að viðkæmi þessu máli“ og lagt fram kröfur umstarfslok sem fólu það í sér að þeim yrðu greidd laun í tvö ár gegn því að þærmyndu ekki fara með þessi gögn til „samstarfsaðila okkar eða meðeiganda“ íBelgíu. Kvaðst Albert ekkert umboð hafa haft til að taka afstöðu til þessarakrafna og ekki gert það. Hann hafi rætt málið daginn eftir við framkvæmdastjórastefnanda, Birgi Kristinsson, sem hafi alfarið hafnað þessum kröfum. Hefðustefnda og Dóróthea hætt störfum hjá stefnanda þennan sama dag þóttuppsagnarbréf hafi ekki verið send fyrr en viku seinna. Aðspurður kannaðistAlbert við að hafa boðað stefndu og Dórótheu til fundar 26. mars 2012. Hafihann viljað fá að vita hvað þær hygðust gera og þá verið með í huga hótunþeirra um afhendingu gagna, enda hafi hún ekki samræmst hagsmunum félagsins.Öllum kröfum þeirra hafi að endingu verið hafnað og hann hafi aldrei veittsamþykki sitt fyrir þeim. Stefndu hafi þannig ekki verið veitt sérstök ívilnunvið starfslok og Dórótheu ekki heldur, en hún hafi starfað sem verktaki hjástefnanda og því ekki átt rétt á uppsagnarfresti. Við uppgjör til stefndu hafiþó verið ákveðið að halda ekki eftir greiðslu vegna lánsins heldur setja það íinnheimtu þar sem hún yrði áfram krafin um mánaðarlega greiðslu upp á 60.000krónur. Innheimta á eftirstöðvum lánsins hafi ekki verið sérstaklega rædd. Þáer þess að geta að í skýrslu Alberts kom fram að þau gögn sem hér hefur veriðvísað til hafi komist í hendur samstarfsaðilanna í Belgíu og að stefnda hafisent þeim þau eftir að gengið hafði verið frá starfslokum hennar hjá stefnanda. Í skýrslu Birgis Kristjánssonarframkvæmdastjóra stefnanda fyrir dómi kom fram að hann hafi aldrei samþykkt aðgefa eftir þá kröfu á hendur stefndu sem málið tekur til. Við starfslok stefnduhafi uppgjöri verið hagað til samræmis við það að hún ætti rétt að þriggjamánaða uppsagnarfresti og ekkert umfram það. Spurður um hvort Dórótheu hafieinnig verið greidd laun í uppsagarfresti kvaðst hann ekki muna það. Þá gafhann þá skýringu á því að ákveðið var að greiða stefndu laun fyrir mánuðinamars, apríl, maí og júní 2012 án þess að halda eftir greiðslu vegna lánsins aðfyrirsvarsmenn stefnanda hefðu viljað klára starfslokin með þessum hætti ogsetja lánið síðan í innheimtu. Í skýrslu sinni fyrir dómi lýstistefnda aðdraganda starfsloka sinna hjá stefnanda. Var sú lýsing í öllumatriðum í samræmi við það sem fram kemur um málsatvik í greinargerð. Kom framhjá henni að í störfum sínum hjá stefnanda, en hún hafi þar gegnt stöðuaðstoðarframkvæmdastjóra, hafi hún orðið þess áskynja að ekki væri allt meðfelldu í rekstri félagsins. Hún hafi haft áhyggjur af eigin stöðu vegna þessaog óttast að hún væri flækt í stórfellt skattsvikamál. Hún hafi leitað á náðirstjórnarformanns stefnanda, Alberts Sveinssonar, af þessu tilefni þar sem húnhafi treyst honum. Þá hafi hún rætt málið við Dórótheu, samstarfskonu sína, semhafi líka haft áhyggjur af stöðu mála vegna upplýsinga sem hún bjó yfir ogvörðuðu rekstur félagsins. Niðurstaðan eftir samtöl við Albert og BirgiKristinsson, framkvæmdastjóra stefnanda, hafi orðið sú að hún léti af störfumhjá stefnanda. Samið hafi verið við hana um starfslok og til samræmis við þaðsem málatilbúnaður hennar í málinu tekur mið af. Gaf hún þá skýringu á þeirrikröfu sinni að lánið yrði gefið eftir að hún hafi óttast opinbera málsókn vegnaþeirrar stöðu sem uppi var í félaginu og að erfitt gæti verið fyrir hana að fáatvinnu að nýju. Áhyggjur hennar hefðu ekki verið ástæðulausar enda hafi hún ítvö ár, eða allt til 31. desember 2014 samkvæmt gögnum málsins, haftréttarstöðu sakbornings við rannsókn skattrannsóknarstjóra á bókhaldi ogskattskilum stefnanda, en sú rannsókn hafi meðal annars lotið að gögnum ummillifærslur sem hún hafi á sínum tíma haft undir höndum og borið undirstjórnarformann stefnanda í aðdraganda þess að henni var sagt upp störfum.Aðspurð neitaði stefnda því alfarið að hafa hótað því áður en samið var umstarfslok hennar 26. mars 2012 að fara með gögnin til samstarfsaðila eðaeigenda félagsins í Belgíu. Hún og Dóróthea hefðu á hinn bóginn upplýst umræddaaðila í Belgíu um stöðu mála 23. apríl 2012 og hefðu þeir í kjölfarið dregiðsig út úr félaginu. Loks er vert að geta þess að í skýrslu stefndu kom fram aðgengið hafi verið frá starfslokum Dórótheu á þann veg að henni hafi veriðgreidd laun fyrir mánuðina mars til og með júní 2012 enda þótt hún hafi starfaðsem verktaki hjá stefnanda. Vitnin Dóróthea Jónsdóttir,Kristmundur Á. Jónsson og Pétur Rúnar Hauksson, eiginmaður stefndu, komu fyrirdóm og staðfestu yfirlýsingar sínar um niðurstöðu fundar 26. mars 2012 sem áðurer getið. Í vitnisburði Dórótheu kom fram að hún hafi starfað sem verktaki hjástefnanda á þeim tíma sem til skoðunar er í málinu. Aðspurð um fund með fyrirsvarsmönnumstefnanda 13. mars 2012 svaraði hún því til að á honum hefðu hún og stefndakynnt þeim gögn sem að þeirra mati bentu til þess að eitthvað kolólöglegt værií gangi í rekstri félagsins. Þeim hafi þá verið tjáð að þetta kæmi þeim ekkivið. Fram að þessum fundi hefðu þær talið sig eiga stuðning stjórnarformannsinsvísan en það hafi breyst þarna. Þær hefðu haft orð á því að þær væru reiðubúnartil að starfa áfram hjá félaginu ef þetta yrði lagað en það hafi greinilegaenginn áhugi verið á því. Á fundi 26. mars 2012 hafi niðurstaðan orðið sú aðhún fengi greidd þriggja mánaða laun enda þótt hún ætti sem verktaki ekki réttá uppsagnarfresti. Upphafleg tillaga hennar hafi hljóðað upp á laun í 24mánuði, en þetta orðið niðurstaða. Þá kom fram hjá vitninu að á fundinum hafiverið sammælst um að gefa þá skýringu á starfslokum hennar og stefndu að leiðirþeirra og félagsins hafi ekki lengur legið saman. Þær hefðu á hinn bóginn fréttþað nokkrum mánuðum síðar að þeir væru að bera út þá sögu að þær hefðu veriðlátnar fara þar sem þær hefðu stolið svo miklum peningum. Þá hafi komið í ljósað þrátt fyrir orð þeirra um annað hefðu þeir ekki farið til fundar við aðila íBelgíu til að gera hreint fyrir sínum dyrum. Þær hefðu því látið Belgana vita. VSamkvæmtskuldaviðurkenningu stefndu og samkomulagi málsaðila um endurgreiðslu láns aðhöfuðstól 3.000.000 króna féllu eftirstöðvar þess í gjalddaga við starfslokhennar hjá stefnanda. Hefur í málatilbúnaði hennar verið miðað við að þau hafiorðið 12. mars 2012. Í málinu eru engin efni til að miða gjalddagann við fyrratímamark en af þessu leiðir, en við aðalmeðferð málsins var á því byggt afhálfu stefndu að stefnandi hafi sjálfur gjaldfellt kröfuna rúmum þremur mánuðumáður en til starfsloka kom og í þeim efnum vísað til innheimtubréfs frálögmannsstofu sem stefnandi fól að innheimta hana. Kemur samkvæmt þessu ekkitil álita að krafa stefnanda hafi verið fyrnd við höfðun málsins 7. mars 2016. Sýknukrafastefndu er jafnframt byggð á því að við starfslok hennar hafi málsaðilar gertmeð sér samkomulag sem meðal annars hafi falið það í sér að fallið væri frá þvíað innheimta eftirstöðvar lánsins. Þessu hefur stefnandi alfarið hafnað. Þegartekin er afstaða til þessarar málsástæðu stefndu er þess fyrst að gæta að húnber sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu sinni að stefnandi hafi gefiðeftir kröfu sína samkvæmt skuldaviðurkenningunni, en á þeim tíma sem það á aðhafa verið gert hafði hún í mesta lagi greitt 1.330.000 krónur inn á höfuðstóllánsins og áfallna vexti. Svo sem áður greinir var stefndu og öðrum starfsmannistefnanda, Dórótheu Jónsdóttur, sagt upp störfum á sama tíma. Er ekki annaðfram komið en að ástæða starfsloka þeirra hafi verið sú sama, en ýmislegt er áhuldu um hana. Í kjölfar þess að þeim bárust uppsagnarbréf, undirrituð afframkvæmdastjóra stefnanda, boðaði stjórnarformaður félagsins, AlbertSveinsson, þær til fundar þar sem ræða skyldi „lok mála“, eins og það var orðaðí smáskilaboðum sem hann sendi þeim. Á fundinn, sem haldinn var 26. mars 2012,mættu auk þeirra þriggja Kristmundur Á. Jónsson, eiginmaður stefndu, og PéturRúnar Hauksson, eiginmaður Dórótheu. Er af þessu ljóst að þegar hér var komiðsögu var það mat stefnanda að atriði sem tengdust starfslokum stefndu ogDórótheu væru enn ekki að fullu til lykta leidd. Í málinu liggja fyrirskriflegar yfirlýsingar þeirra Dórótheu, Kristmundar og Péturs Rúnars, sem þauhafa staðfest fyrir dómi, þar sem fram kemur að á fundinum hafi verið gertmunnlegt samkomulag á milli málsaðila um lokauppgjör vegna starfsloka stefndusem fæli það í sér að auk launa í uppsagnarfresti fengi hún fulla eftirgjöf ákröfu sem ætti rætur sínar að rekja til láns sem stefnandi veitti henni tilkaupa á bifreið. Við mat á sönnunargildi þessa vitnisburðar þarf sérstaklega aðhuga að afstöðu vitnanna til málsaðila, en auk þess sem ráða má um hana afmálsatvikum er fram komið að á milli stefndu og eiginmanns hennar og hjónannaDórótheu og Péturs Rúnars er kunningsskapur. Að þessu sögðu er til þess að lítaað við launauppgjör nokkrum dögum síðar, nánar tiltekið 31. mars 2012, sem tóktil launa fyrir þann mánuð, launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti, orlofs,ökutækjastyrks, desemberuppbótar og orlofsuppbótar, samtals að fjárhæð3.636.239 krónur, var engu haldið eftir til greiðslu lánsins þrátt fyrirótvíræða heimild stefnanda til þess, en útborgun til stefndu þegar frá hafðiverið dregin staðgreiðsla og iðgjöld í lífeyrissjóð og séreignarsjóð nam2.017.771 krónu. Er þessi ráðstöfun stefnanda vandskýrð hafi hann á annað borðlitið svo á að fjárkrafa hans á hendur stefndu stæði óhögguð og þannig ótvírætttil þess fallin að renna stoðum undir þá málsástæðu stefndu sem hér er tilumfjöllunar. Þar við bætist að ekki liggur annað fyrir en að Dórótheu hafi viðstarfslok hennar verið greidd laun fyrir mánuðina apríl, maí og júní enda þóttóumdeilt sé að hún hafi ekki átt rétt til þeirra. Þá er þess að gæta að þegar því var fyrsthreyft eftir starfslok stefndu að krafan væri enn til staðar, en það var gertmeð innheimtubréfi 29. nóvember 2012, var greiðsluskyldu þegar í stað hafnað afhennar hálfu og þar um vísað til samkomulags aðila við starfslokin. Erefnislegu inntaki samkomulagsins og tilurð þess lýst í bréfi sem lögmaðurstefndu ritaði af þessu tilefni 12. desember 2012 og er sú lýsing í fullusamræmi við það sem málsvörn stefndu að þessu leyti er reist á. Þá kemur fram íbréfinu að framangreindar yfirlýsingar hafi fylgt því ásamt öðrum gögnum semvörðuðu starfslokin. Gaf svarbréfið sérstakt tilefni til skjótra viðbragða afhálfu stefnanda teldi hann sig enn eiga tilkall til endurgreiðslu lánsins. Tilþess kom ekki heldur liðu rúm þrjú ár þar til stefnandi hófst næst handa viðfrekari innheimtuaðgerðir með málshöfðun þessari. Meðvísan til þess sem að framan greinir og að því virtu sem fram kom viðskýrslutökur fyrir dómi og rakið er í kafla IV hér að framan verður fallist áþað með stefndu að leggja beri til grundvallar við úrlausn málsins að stefnandihafi í tengslum við starfslok hennar hjá félaginu gefið eftir kröfu sína á hendurhenni um greiðslu eftirstöðva umrædds láns, en gagnvart stefndu stoðar ekkifyrir stefnanda að bera fyrir sig umboðsskort til þeirra málalykta. Féllgreiðsluskylda stefndu þar með niður og ber þegar af þeirri ástæðu að sýknahana af kröfum stefnanda. Eftirframangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað. Ekkieru efni til að beita álagi á málskostnað samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laganna.Þykir málskostnaður til handa stefndu hæfilega ákveðinn 850.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjórikvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, StefaníaValgeirsdóttir, er sýknuð af kröfum stefnanda, SAB ehf.Stefnandi greiði stefndu 850.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 397/2016
Kærumál Aðför Útburðargerð
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að B ehf. skyldi með beinni aðfarargerð borinn út úr nánar tilgreindri fasteign. Talið var að kaupsamningur aðila um fasteignina hefði verið bundinn fyrirvörum sem ekki gengu eftir og hefði hann því fallið niður. Samkvæmt þessu hefði komist á ótímabundinn leigusamningur milli aðila sem B13 ehf. hefði verið rétt að segja upp með sex mánaða fyrirvara. Þá var fallist á með B13 ehf. að réttilega hefði verið staðið að uppsögn leigusamningsins.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 23. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2016, þar sem tekin var til greinakrafa varnaraðila um að sóknaraðili skyldi með beinni aðfarargerð borinn út úrhúsnæði varnaraðila að Bergstaðastræti 13 í Reykjavík, fastanúmer 225-9038,merkt 01-0102, ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Kæruheimild er í 4. mgr. 84.gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með því að varnaraðili skrifaði undir ogsamþykkti þar með kauptilboð sóknaraðila 26. febrúar 2013 komst á kaupsamningurmilli þeirra, sbr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, enskuldbindingargildi hans var háð fyrirvörum sem ekki gengu eftir. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Bernhöftsbakarí ehf., greiði varnaraðila, B13 ehf., 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2016Með aðfararbeiðni,sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjavíkur 11. janúar 2016, hefur sóknaraðili, B13 ehf. kt. [...], Skútuvogi 11a, Reykjavík,krafist dómsúrskurðar um að varnaraðili, Bernhöftsbakarí ehf., kt. [...], Bergstaðastræti 13, Reykjavík,verði ásamt öllu því sem honum tilheyrir, borinn með beinni aðfarargerð út úrhúsnæði á jarðhæð fasteignarinnar að Bergstaðastræti 13 í Reykjavík, meðfastanúmerið 225-9038, merkt 010102 ogað fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Jafnframtkrefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmtmálskostnaðarreikningi.Varnaraðili krefstþess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendisóknaraðila samkvæmt mati dómsins.Málið var tekið tilúrskurðar 27. apríl sl. að loknum munnlegum málflutningi.IMálavextirMál þetta á sér nokkurn aðdraganda. Sóknaraðili er þinglýstur eigandifasteignarinnar að Bergstaðarstræti 13 í Reykjavík, með fastanúmerið 225-9038,eignarhluta 010102. Upphaflega var gerður leigusamningur um húsnæðið 22. júní1982 sem skyldi gilda til 1. júlí 1997. Gerður var nýr samningur um húsnæðið10. september 1987 sem skyldi gilda frá 1. september 1987 til 1. júlí 1997. Ennvar gerður samningur um húsnæðið við nýjan eiganda þess 30. maí 2001. Skyldileigutími vera frá 1. júlí 2001 til 31. desember 2011. Með dómi Hæstaréttar ímáli nr. 752/2012 var sóknaraðila heimilað að fá varnaraðila borinn út úráðurnefndu húsnæði með beinni aðfarargerð og ekki fallist á þau rök varnaraðilaað síðastnefndur samningur hefði framlengst ótímabundið frá þeim tíma ágrundvelli 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Fram kemur í beiðni sóknaraðila um tilefni máls þessa að þrátt fyrir dómHæsta­réttar hafi varnaraðili ekki farið úr húsnæðinu og hafi útburðarbeiðni þáverið send sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Við fyrstu fyrirtöku málsins hjásýslu­manni hafi varnaraðili óskað eftir að kaupa húsnæðið af sóknaraðila. Vargerðinni þá frestað af þeim sökum í tvær vikur. Aftur hafi gerðinni veriðfrestað og 26. febrúar 2013 hafi aðilar skrifað undir kauptilboð sem háð vartilteknum fyrirvörum sem þar eru nánar tilgreindir. Málið var síðar fellt niðurhjá sýslumanni.Samkvæmt kauptilboðinu, sem dagsett er 26. febrúar 2013 og áritað umsamþykki af hálfu sóknaraðila, skyldi varnaraðili greiða 275.000 krónur ímánuði í leigu af húsnæðinu fram að afhendingu eignarinnar. Þá skyldi hanneinnig greiða hússjóðsgjöld af eigninni. Um afhendingu eignarinnar sagði að húnfæri fram „við kaup­samning“. Kaupverðið var 40.500.000 krónur og skyldigreiðast við undirritun kaupsamnings gegn skilyrtu veðleyfi. Í beiðni sóknaraðila kemur fram að þrátt fyrir að kaupin hafi ekki gengiðeftir hafi varnar­aðili haldið áfram afnotum af eigninni og greitt 275.000krónur á mánuði auk hússjóðsgjalda. Því hafi ótímabundinn leigusamningurstofnast milli aðila. Sendi sóknar­aðili varnaraðila bréf 29. maí 2015 þar semleigusamningi var sagt upp með sex mánaða fyrirvara með vísan til 2. töluliðar56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Skyldi uppsagnarfrestur hefjast fyrsta dagnæsta mánaðar og skyldi leigjandi hafa lokið rýmingu húsnæðisins 1. desember2015.Sóknaraðili kveður varnaraðila ekki hafa orðið við kröfu hans um að rýmahúsnæðið og hafi honum því verið nauðugur sá kostur að senda útburðarbeiðni tilhéraðsdóms.IIMálsástæður og lagaröksóknaraðilaSóknaraðili byggir kröfu sína á því að enginn leigusamningur sé í gildimilli aðila og varnaraðili haldi áfram að hagnýta húsnæðið, í leyfisleysi ogóþökk sóknaraðila. Kaup­tilboð sem undirritað hafi verið 26. febrúar 2013 ogsamþykkt af hálfu sókn­araðila hafi aldrei komið til framkvæmda þar sem þeirfyrirvarar sem þar voru tilgreindir voru ekki uppfylltir samkvæmt efni sínu.Fyrirvari hvað varðar fjármögnun hafi haft gildi í fjórar vikur. Með vísan til8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup hafi aðrir fyrirvarar fallið niðurinnan þess tíma sem þar er tilgreindur. Enginn kaup­samn­ingur hafi því komistá milli aðila. Fráleitt sé að halda því fram að varnaraðili bíði ennafhendingar húsnæðisins. Varnaraðili hafi ekki gert neinn reka að því að haldakaupsamningi upp á sóknaraðila. Þá hafnar sóknaraðili því alfarið að stofnasthafi nýr tímabundinn samningur sem eigi þó að vera í gildi fram í hiðóendanlega þar til afhending fer fram. Enn fremur hafnar sóknaraðili því aðunnt sé að líta svo á að samn­ingur hafi verið í gildi allt frá árinu 1982. Sénóg að vísa til dóms Hæstaréttar í máli aðila nr. 752/2012 frá 17. desember2012 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að enginn samningur væri í gildimilli aðila á þeim tíma.Sóknaraðili kveðst þó hafa litið svo á þar sem kaup tókust ekki umeignina að stofnast hafi nýr ótímabundinn leigusamningur um húsnæðið 1. janúar2012 er tekið hafi við af fyrri leigumála er lauk 31. desember 2011. Það hafiverið leigutaka í hag. Sóknaraðili hafi svo sagt samningnum upp með sex mánaðafyrirvara í samræmi við ákvæði laga nr. 26/1994. Varnaraðili hafi ekki rýmthúsnæðið, þrátt fyrir áskoranir sóknar­aðila þar um og sýni ekki á sér neittfararsnið. Sóknaraðila sé því nauðsyn á að höfða útburðarmál þetta og fáheimild til að bera varnaraðila og allt sem honum til­heyrir borinn út úrhúsnæðinu, enda sé ljóst að varnaraðili sé í húsnæðinu án þess að í gildi sésamningur um afnot þess. Engu máli skipti þótt varnaraðili greiði sóknaraðilamán­aðarlega leigu enda geti hann ekki gert ráð fyrir að honum sé heimilt aðhagnýta hús­næðið án endurgjalds. Til stuðnings kröfum sínum vísar sóknaraðili til 78. gr. laga nr. 90/1989um að­för, til húsaleigulaga nr. 36/1994, einkum 56. og 57. gr. og laga nr.91/1991 um með­ferð einkamála hvað varðar málskostnað. Þá krefst sóknaraðiliþess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili kveðsthafa verið leigutaki umrædds húsnæðið allt frá 22. júní 1982, fyrst ágrundvelli leigusamninga þar að lútandi til 31. desember 2011 en frá 26.febrúar 2013 á grundvelli samþykkts kauptilboðs í húseignina. Varnaraðili hafiallt frá því að hús­næðið hafi komist í eigu sóknaraðila, 10. maí 2012, staðiðskil á leigu til hans og geri enn. Sé því engum vanskilum á leigu fyrir aðfara. Varnaraðili kveðsthafa gert kauptilboð í húsnæðið 26. febrúar 2013 sem sókn­ar­aðili hafisamþykkt. Með þessu hafi komist á gildur kaupsamningur með aðilum sem ekki hafiverið felldur úr gildi. Varnaraðili bíði enn eftir efndum á þessum kaup­samn­ingiog afhendingu eignarinnar. Í samningnum sé kveðið á um að varnaraðili greiði275.000 krónur í leigu á mánuði „fram að afhendingu og hússjóð fyrir húsnæðið“.Það hafi varnaraðili gert og geri enn. Á meðan óvíst sé um afdrif þessasamþykkta kaup­til­boðs, sem enn sé í gildi eins og áður segi, getiútburðarkrafa sóknaraðila ekki náð fram að ganga. Beri því þegar af þeirriástæðu að hafna henni.Enn fremur beri aðlíta svo á að leigusamningur sá sem komist hafi á á grundvelli hins samþykktakauptilboðs 26. febrúar 2013 sé í reynd tímabundinn en ekki ótíma­bundinn og aðhonum ljúki við afhendingu húsnæðisins til varnaraðila. Sá tími sé enn ekkikominn. Í þeim efnum sé við sóknaraðila að sakast en ekki varnaraðila. Samkvæmt2. mgr. 58. gr. laga nr. 36/1994 verði tímabundnum leigusamningi ekki slitiðmeð uppsögn á umsömdum leigutíma Uppsögn sú sem sóknaraðili telji að hafi áttsér stað sé markleysa. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu sóknaraðila. Verði talið aðafdrif ofangreinds kaupsamnings hafi ekki áhrif í máli þessu eða að tíma­bundinnleigusamningur sé ekki í gildi um eignina, heldur ótímabundinn samn­ingur semsóknaraðili geti sagt upp, kveðst varnaraðili hafna því sem röngu og ósönn­uðuað sóknaraðili hafi sagt þeim samningi upp með skeytum 29. maí 2015. Ósannað séað skeyti þessi hafi verið send og einnig sé ósannað að þau hafi verið birt meðrétt­um hætti. Fært sé inn á skeytin undir liðnum „kvittað fyrir af“ orðið„ólæsilegt“. Þegar af þeirri ástæðu verði að leggja til grundvallar að hinumótíma­bundna leigusamningi aðila, verði hann á annað borð talinn vera fyrirhendi, hafi ekki verið sagt upp og því verði af hafna kröfu sóknaraðila afþeirri ástæðu.Hvernig sem á máliðsé litið séu skilyrði ekki uppfyllt til að fara þá leið sem sóknar­aðili geri,þ.e. að gera útburðarkröfu á grundvelli laga nr. 90/1989, þegar af þeirriástæðu að réttur hans er ekki það skýr og ljós að þessu úrræði verði beitt.Beri því, með vísan til 3. mgr. 83. gr. laganna, að hafna beiðni sóknaraðilaþar sem var­huga­vert verði talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelliþeirra sönnunargagna sem heimilt sé að afla í málum af þessu tagi. Óvíst sé umafdrif kaupsamningsins frá 26. febrúar 2013 sem leiði sjálfstætt til þess aðútburðarkröfu sóknaraðila verði að hafna.Til stuðnings kröfum sínum vísar sóknaraðili til 78. gr. laga nr. 90/1989um aðför, til húsaleigulaga nr. 36/1994 og laga nr. 91/1991 hvað varðarmálskostnað.IVNiðurstaðaÍ máli þessu hefursóknaraðili krafist útburðar varnaraðila úr fasteign þess fyrrnefnda aðBergstaðastræti 13 í Reykjavík, fastanúmer 225-9038, eignarhluta 010102. Kveður sóknar­aðili varnaraðila veraí húsnæðinu án þess að í gildi sésamningur um afnot þess þar sem tímabundnum samningi aðila hafi verið sagt upp29. maí 2015 í samræmi við ákvæði laga nr. 36/1994. Varnaraðili hefur hafnaðkröfu sóknaraðila og byggir á því að gildandi kaupsamningur hafi stofnast milliþeirra á grundvelli kauptilboðs og hann bíði enn efnda á samningnum. Því sé ígildi tímabundinn samningur þeirra í milli sem sóknaraðila sé ekki heimilt aðsegja upp. Þá hefur varnaraðili einnig byggt á því að krafa sóknaraðila sé ekkiþað skýr að færðar verði sönnur á hana með þeim sönn­un­ar­gögn­um sem heimilséu í málum af þessu tagi þar sem óvíst sé um afdrif kaup­samn­ings aðila. Aðilagreinir því í grunninn á um hvort samningur sé í gildi um húsnæðið, hvort honumhafi verið réttilega sagt upp og þar með hvort skilyrði útburðar varn­ar­aðilaá grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför séu fyrir hendi.Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför er manni,sem með ólögmætum hætti er aftrað að neyta réttinda sinna, heimilað að beinatil héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis sem getur í 72. eða 73. gr.laganna verði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr.laganna liggi ekki fyrir. Ákvæði 72. gr. fjallar um skyldu gerðarþola til aðvíkja af fasteign eða til að láta gerðarbeiðanda af hendi umráð hennar aðeinhverju leyti eða öllu, eða til að fjarlægja hluti af henni.Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna skal að jafnaði hafnaaðfararbeiðni ef var­huga­vert verður talið að gerðin nái fram að ganga ágrundvelli þeirra sönnunargagna, sem heimilt er að afla samkvæmt 1. mgr. sömugreinar. Í þessu máli verður þar af leiðandi ein­ungis leyst úr því hvortréttur sóknaraðila til umráða yfir hinni umþrættu eign að Berg­staðastræti 31 íReykjavík sé nægilega skýr til þess að krafa hans verði tekin til greina ogekki verði talið varhugavert að hún nái fram að ganga í ljósi þeirrar tak­mörk­uðusönnunarfærslu sem gert er ráð fyrir í lögum nr. 90/1989.Eins og áður errakið gerði varnaraðili kauptilboð í umrætt húsnæði 26. febrúar 2013 sem varsamþykkt af hálfu varnaraðila með þeim fyrirvörum sem þar voru til­greindir.Enginn skriflegur kaupsamningur var gerður um eignina í kjölfar tilboðsins ogafhending þess hefur ekki farið fram en með vísan til 7. gr. laga nr. 40/2002verður að telja bindandi kaupsamning hafa komist á um eignina við samþykkitilboðsins enda kom fram tilgreining kaupverðs og afhendingar eignarinnar aðtileknum skilyrðum upp­fylltum. Hefur sóknaraðili á því byggt að fyrirvarar ítilboðinu hafi ekki gengið eftir og sé samningurinn því, með vísan til 8. gr.laga nr. 40/2002, niður fallinn. Í um­ræddu kauptilboði segir að „seljandigerir breytingu á eignaskiptasamning fyrir kaupsamning þar sem hið selda verðursérgreint“. Þá segir einnig um gildistíma fyrirvara að „með fyrirvara umfjármögnun, gildir fyrirvari í 4 vikur frá því að nýjum eigna­skiptasamningihefur verið þinglýst samkvæmt ofangreindu“. Þá segir að af hálfu seljanda sékauptilboðið m.a. með þeim fyrirvörum að það takist að skipta jarðhæðinni í tvoeignarhluta og að kaupandi samþykki nýjar húsfélagsreglur. Þá segir að kaupandigeri engar athugasemdir við nýtingu og notkun, að hann standi straum afkostnaði skjala­gerðar og umsýslu til fasteignasölu, og að hann greiði 275.000krónur í leigu á mánuði fram að afhendingu og hússjóð fyrir húsnæðið.Varnaraðili kveðst enn bíða afhend­ingar húsnæðisins liðlega þremur árum eftirundirritun kauptilboðsins.Engin gögn liggjafyrir í málinu um samskipti aðila í kjölfar tilboðsins, hvorki hvað varðar hinaumræddu fyrirvara né annað er varðar kaup varnaraðila á húsnæðinu, veru hans íhúsnæðinu eða afhendingu þess samkvæmt kauptilboðinu. Fram kom við munn­leganmálflutning að fyrirvari vegna eignaskiptasamnings hefði ekki getað gengiðeftir þar sem ekki hefði fengist leyfi til þess. Hvað sem því líður verður aðtelja ljóst að samkvæmt efni sínu var fyrirvörunum markaður fjögurra viknagildistími. Jafn­vel þótt talið yrði að um fyrirvarana skyldi gilda hið almennatímafrestsákvæði áður­nefndrar 8. gr. laga nr. 40/2002 er ljóst að sá tími erlöngu liðinn. Má því ljóst vera, hvernig sem á málið er litið, að umrættkauptilboð var niður fallið. Benda atvik ekki til annars en að aðilar hafisjálfir talið svo vera enda krafðist sóknaraðili aldrei kaup­verðsins ogvarnaraðili krafðist aldrei afhendingar húsnæðisins. Þegar litið er tilatvika málsins verður því að fallast á með sóknaraðila að komist hafi áótímabundinn leigusamningur með aðilum um afnot og leigu fyrir umrætt hús­næðiþegar ljóst var að þeir tímabundnu fyrirvarar sem tilgreindir voru í tilboðinuurðu ekki að veruleika. Var sóknaraðila því rétt að segja samningum upp með sexmánaða fyrirvara í samræmi við ákvæði laga nr. 26/1994, sem hann og gerði meðbréfi sínu til fyrir­svarsmanna varnaraðila 29. maí 2015. Varnaraðili hefurhaldið því fram að ósannað sé að uppsagnarbréfið hafi verið afhent meðsannarlegum hætti. Umrætt bréf var sent sem skeyti. Á það er ritað að það hafiverið „afhent“ 29. maí 2015, annað þeirra kl. 20:28 en hitt 20:52 en um kvittunsegir „ólæsilegt“. Dómurinn hafnar þeim sjónarmiðum varnaraðila að áritunin„ólæsi­legt“ geti falið í sér að afhendingin hafi ekki verið fullnægjandi ogverður að telja skýrt og óumdeilanlegt að skeytið var „afhent“. Samkvæmtmeginreglu 13. gr. laga nr. 36/1994 hafði yfirlýsing sóknaraðila um uppsögnsamningsins þau áhrif að lögum sem henni var ætlað. Það er því mat dómsins aðréttilega hafi verið staðið að uppsögn samn­ingsins og að hún hafi verið ísamræmi við lög. Verður ekki talið varhugavert að gerðin nái fram að ganga ágrundvelli þeirra gagna sem lögð hafa verið fram í málinu og er sjónarmiðumvarnaraðila hvað það varðar hafnað.Samkvæmtframansögðu hefur sóknaraðili sýnt fram á að leigusamningi um um­rætt húsnæðihafi verið réttilega sagt upp og að hann eigi skýlausan rétt á að fá umráð yfirumræddu húsnæði sem hann er þinglýstur eigandi að. Varnaraðili hefur ekki orðiðvið því að rýma húsnæðið að kröfu sóknaraðila. Er því ljóst að hann er íhúsnæðinu án heim­ildar og í óþökk sóknaraðila. Samkvæmt öllu framansögðuverður því talið að full­nægt sé skilyrðum 78. gr., sbr. 72. gr., laga nr.90/1989 um að varnaraðili verði borinn út úr húsnæði sóknaraðila með beinniaðfarargerð.Með vísan tilþessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989, verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 450.000krónur í málskostnað.Ekki eru efni tilþess að mæla sérstaklega fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði afvæntanlegri gerð, sbr. ákvæði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinntók við meðferð málsins 7. mars sl.Ú r s k u r ð a r o r ð:Varnaraðili,Bernhöftsbakarí ehf., skal með beinni aðfarargerð borinn út úr húsnæðisóknaraðila, B13 ehf., að Bergstaðastræti13 í Reykjavík, fastanúmer 225-9038, merkt 01-0102, ásamt öllu því semhonum tilheyrir. Varnaraðili greiðisóknaraðila 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 52/2021
Reglugerðarheimild Lögmætisregla Stjórnarskrá Félagsleg aðstoð Jafnræðisregla
Í málinu var deilt um hvort að TR hefði verið heimilt á árunum 2011 til 2015 að reikna greiðslur til A á sérstakri uppbót á lífeyri vegna framfærslu, samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, í samræmi við búsetu hennar hér á landi. A hafði búið í Danmörku um hríð áður en hún var metin til 75% varanlegrar örorku árið 2011. Ákvörðun TR var reist á fyrirmælum 3. mgr. 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1052/2009 um að fjárhæð uppbótar á lífeyri skyldi greiðast í samræmi við búsetu hér á landi. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í lögum nr. 99/2007 hafi verið að finna reglugerðarheimild fyrir ráðherra í 5. mgr. 9. gr. til að mæla nánar fyrir um uppbætur á lífeyri, meðal annars um tekju- og eignamörk. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 mætti greiða lífeyrisþega sérstaka uppbót á lífeyri ef sýnt þætti að hann gæti ekki framfleytt sér án þess og mælt fyrir um mörk tekna sem miðað skyldi við. Hæstiréttur tók fram að með því að binda fjárhæð uppbótar á lífeyri við búsetu hér á landi, eins og gert var með 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, gæti komið til þess að fjárhæðin skerðist þannig að hún næði ekki þeirri fjárhæð sem miðað væri við í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007. Taldi Hæstiréttur því að áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir uppbótinni samrýmdist ekki tilgangi laga nr. 99/2007 um að lífeyrisþegar byggju við tiltekna lágmarksframfærslu. Þá væri slíkur áskilnaður ekki tilgreindur í lögum heldur í reglugerð sem sett var með vísan til almennrar reglugerðarheimildar. Væri því ekki fullnægt kröfu lögmætisreglunnar um að almenn fyrirmæli stjórnvalda eigi sér stoð í lögum og fari ekki í bága við þau. Þá leiddi skýring eftir innra samræmi jafnframt til þess að ekki væri lagaheimild fyrir ákvæði reglugerðarinnar. Varðandi þá málsástæðu TR að lífeyrisþegar sem hefðu sætt skerðingu á uppbót á lífeyri vegna búsetu erlendis kynnu að hafa þegið fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi sem taka bæri tillit til tók Hæstiréttur fram TR hefði hvorki upplýst um slíkar greiðslur til A né skorað á A að gera það. Var því fallist á kröfur A á hendur TR.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. nóvember 2021. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.4. A lést […]. desember 2021. Í samræmi við 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur dánarbú hennar tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort áfrýjanda hafi verið heimilt á árunum 2011 til 2015 að reikna greiðslur til A á sérstakri uppbót á lífeyri vegna framfærslu, samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, í samræmi við búsetu hennar hér á landi. Ákvörðunin var reist á fyrirmælum 3. mgr. 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri um að fjárhæð sérstakrar uppbótar skyldi greiðast í samræmi við búsetu hér á landi.6. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ákvörðun um að reikna lífeyrisuppbót til A í samræmi við búsetu hennar hér á landi ætti sér ekki lagastoð og tók til greina fjárkröfu hennar um leiðréttingu. Með dómi Landsréttar var sú niðurstaða staðfest. 7. Með ákvörðun Hæstaréttar 25. nóvember 2021 var veitt leyfi til áfrýjunar á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi meðal annars um rétt til lífeyrisuppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 og um lagastoð þágildandi reglugerðar nr. 1052/2009.Málsatvik og málsmeðferð8. A var búsett á Íslandi til ársins […] þegar hún flutti til Danmerkur en þá var hún […] ára. Þar mun hún hafa búið til ársins […], þegar hún flutti aftur til Íslands, að undanskildum tveimur tímabilum sem hún var búsett hér á landi. Hún var metin til 75% örorku frá 1. mars 2011 og fékk greiddan frá áfrýjanda örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót og tekjutryggingu samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar og sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt lögum nr. 99/2007.9. Við upphaflegan útreikning bóta lagði áfrýjandi til grundvallar að A hefði ávallt búið hér á landi. Hinn 10. maí 2011 mun henni hafa verið tilkynnt um leiðréttingu á bótunum í samræmi við búsetu hennar hér á landi. Með þeim útreikningi var búsetuhlutfall hennar lækkað úr 100% í 57,81% og bætur ákveðnar miðað við það frá 1. júlí 2011. Þetta breytta búsetuhlutfall tók mið af búsetu hennar hér á landi frá […] ára aldri til þess tíma er örorka hennar var metin auk þess sem miðað var við sama hlutfall frá þeim tíma til 67 ára aldurs. Hún var ekki endurkrafin um ofgreiddar bætur vegna tímabilsins frá 1. mars til loka júní 2011.0. Með bréfi Öryrkjabandalags Íslands 21. júní 2013 fyrir hönd A var þess krafist að henni yrði ekki gert að sæta skerðingu á lífeyrisuppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 vegna búsetu hennar erlendis. Sá áskilnaður ætti sér enga stoð í lögunum og gengi gegn markmiði þeirra um að tryggja lífeyrisþegum lágmarksframfærslu. Þessari kröfu synjaði áfrýjandi með bréfi 9. ágúst sama ár. A skaut þeirri ákvörðun til úrskurðarnefndar almannatrygginga með kæru 17. september það ár. Með úrskurði 9. apríl 2014 í máli nr. 300/2013 staðfesti nefndin synjun áfrýjanda.1. A höfðaði málið í héraði 29. ágúst 2016 til að fá hnekkt þeirri ákvörðun áfrýjanda að reikna bætur að teknu tilliti til búsetu hennar hér á landi, bæði eftir lögum nr. 100/2007 og lögum nr. 99/2007. Eftir að umboðsmaður Alþingis skilaði áliti sínu […] 2018 í máli nr. […] um útreikning á réttindahlutfalli miðað við búsetu samkvæmt lögum nr. 100/2007 gerðu aðilar með sér réttarsátt 27. apríl 2020 um greiðslur samkvæmt þeim lögum auk þess sem áfrýjandi féllst á að inna af hendi frekari greiðslur lífeyrisuppbótar samkvæmt lögum nr. 99/2007. Við það hækkaði búsetuhlutfall A úr 57.81% í 78,5% og bætur í samræmi við það. Eftir stóð þá aðeins ágreiningur um hvort hún ætti rétt á greiðslu lífeyrisuppbótar árin 2011 til 2015 án skerðingar vegna búsetuhlutfalls. Ágreiningslaust er að fjárhæð þeirrar kröfu nemur 676.110 krónum. A hafði þá kröfu uppi í héraði og Landsrétti og var hún tekin til greina á báðum dómstigum eins og áður greinir.LagaumhverfiStjórnarskrá og almenn lög2. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ákvæði þetta verið skýrt þannig að skylt sé að lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi sem ákveðið er á málefnalegan hátt og að gættu jafnræði svo sem einnig verður leitt af 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt er þess að gæta að Ísland á aðild að ýmsum alþjóðasamningum um félagsleg réttindi sem stefna að því sama og er vísað til þeirra í greinargerð með frumvarpi sem varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 um skýringar á fyrrgreindu ákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000. 3. Til samræmis við þennan áskilnað í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefur með almennum lögum verið komið á fót velferðarkerfi til að styðja við þá sem standa höllum fæti fjárhagslega og félagslega. Er þá helst til að taka lög nr. 100/2007 sem kveða meðal annars á um rétt öryrkja og ellilífeyrisþega til bótagreiðslna úr almannatryggingum. Ýmis önnur löggjöf stefnir einnig að þeim markmiðum sem lýst er í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar á meðal lög nr. 99/2007, sem mæla fyrir um félagslega aðstoð af ýmsum toga, svo sem sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna.4. Eins og nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 8. október 2020 í máli nr. 13/2020 er ýmist að löggjöf mæli fyrir um skýlausan rétt manna til ótímabundinna greiðslna fullnægi þeir ákveðnum skilyrðum, svo sem á við um lög nr. 100/2007, eða að um heimildarákvæði sé að ræða, eins og gildir um lög nr. 99/2007. Þá mæla enn önnur lög fyrir um tímabundnar greiðslur sem geta komið til viðbótar öðrum greiðslum og má hér benda á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga eftir lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Öll löggjöf af þessum toga hefur áðurgreindan tilgang þótt réttur til aðstoðar sé með ýmsu móti eins og rakið hefur verið. Frumskylda í þeim efnum hvílir á ríkinu en aðrir koma einnig þar við sögu og má þar nefna sveitarfélög og lífeyrissjóði.Um félagslega aðstoð og sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu5. Vegna aðildar Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, var nauðsynlegt að gera greinarmun í lögum á bótum almannatrygginga og félagslegri aðstoð. Helgaðist þetta af því að aðildarríkjum samningsins bar skylda til að greiða lífeyri almannatrygginga til elli- og örorkulífeyrisþega óháð búsetu. Það sama átti ekki við um bætur vegna félagslegrar aðstoðar. Ákvæði um þær voru því með lögum nr. 118/1993 um félagslega aðstoð færð úr heildarlögum um almannatryggingar nr. 67/1971 í sérstaka löggjöf. Í 10. gr. þeirra laga var mælt fyrir um eina tegund bóta en þar sagði að heimilt væri að greiða frekari uppbætur til elli- og örorkulífeyrisþega ef sýnt þætti að lífeyrisþegi gæti ekki framfleytt sér án þess. Þessi lög voru síðan endurútgefin sem lög nr. 99/2007, sbr. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 166/2006. Í 9. gr. þeirra laga var að finna samhljóða ákvæði um heimild til að greiða frekari uppbætur til elli- og örorkulífeyrisþega. Í málinu liggja ekki fyrir upplýsingar um greiðslu uppbótar á þessum lagagrunni áður en reglum var breytt í þá veru sem síðar varð og reynir á í málinu.6. Með reglugerð nr. 878/2008 um sérstaka uppbót til framfærslu lífeyrisþega var fyrst útfærð nánar heimild til að veita þessa aðstoð. Reglugerðin var sett með stoð í 2. mgr. 14. gr. laga nr. 99/2007 en það ákvæði veitti ráðherra almenna heimild til að setja „frekari ákvæði um greiðslu félagslegrar aðstoðar samkvæmt lögunum“. Í reglugerðinni var meðal annars mælt fyrir um tekjumörk við mat á því hvort lífeyrisþegi gæti framfleytt sér og voru þau mörk breytileg eftir því hvort hann fékk greidda heimilisuppbót samkvæmt 8. gr. laganna. Þá var tilgreint til hvaða tekna ætti að líta við ákvörðun uppbótar en hún átti að nema mismuni þessara tekna lífeyrisþega og fyrrgreindra tekjumarka sem leggja átti til grundvallar við mat á því hvort hann gæti framfleytt sér. Þá sagði í 3. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar að fjárhæð uppbótar skyldi greiðast í samræmi við búsetu hér á landi, sbr. 1. mgr. 17. gr. og 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007. Reglugerðin var sett 16. september 2008 en kom til framkvæmda 1. sama mánaðar. Hún mun hafa verið liður í aðgerðum stjórnvalda vegna efnahagshrunsins þá um haustið.7. Með lögum nr. 120/2009 voru felld inn í lög nr. 99/2007 helstu ákvæði reglugerðar nr. 878/2008. Eftir þá lagabreytingu hljóðaði 9. gr. laganna svo með fyrirsögn:Uppbætur á lífeyriHeimilt er að greiða lífeyrisþega uppbót á lífeyri vegna kostnaðar sem ekki fæst greiddur eða bættur með öðrum hætti ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Við mat á því hvort lífeyrisþegi geti framfleytt sér án uppbótar skal taka tillit til eigna og tekna.Heimilt er að greiða lífeyrisþega sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Við mat á því hvort lífeyrisþegi sem fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur séu undir 180.000 kr. á mánuði. Við mat á því hvort lífeyrisþegi sem ekki fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur séu undir 153.500 kr. á mánuði.Til tekna samkvæmt ákvæði þessu teljast allar skattskyldar tekjur, þar á meðal bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sem og erlendar tekjur sem ekki eru taldar fram hér á landi.Tryggingastofnun ríkisins metur þörf samkvæmt ákvæði þessu.Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd ákvæðis þessa, m.a. um tekju- og eignamörk.8. Eftir að lög nr. 120/2009 voru sett hafa fjárhæðir í 2. mgr. 9. gr. þeirra verið uppfærðar auk annarra breytinga á greininni sem ekki hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins. Jafnframt var reglugerð nr. 878/2008 leyst af hólmi með reglugerð nr. 1052/2009. Í 16. gr. hennar sagði að hún væri sett með stoð í 5. mgr. 9. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 99/2007 og 70. gr. laga nr. 100/2007.9. Svo sem áður greinir var í 3. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 878/2008 ákvæði um að sérstök uppbót á lífeyri skyldi greiðast í samræmi við búsetu hér á landi og var samhljóða ákvæði í 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 sem eins og fyrr segir kom í stað hennar. Aftur á móti var ekki mælt fyrir um þetta atriði í lögum, eins og gert var um ýmis önnur atriði um sérstaka uppbót á lífeyri sem áður voru í reglugerðinni. Hér má til samanburðar benda á að með fyrrgreindum lögum nr. 120/2009 var lögfest í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007 að endurhæfingarlífeyri ætti að greiða miðað við búsetu hér á landi í samræmi við 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007.20. Reglugerð nr. 1052/2009 hefur verið leyst af hólmi með gildandi reglugerð nr. 1200/2018 með sama heiti. Þau ákvæði eldri reglugerðar sem hér hefur verið vísað til standa óbreytt í gildandi reglugerð, sbr. 3. mgr. 14. gr. og 15. gr. hennar.Niðurstaða21. Eins og hér hefur verið rakið var í 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 mælt fyrir um að sérstök uppbót á lífeyri greiddist í samræmi við búsetu hér á landi. Fjárkrafa stefnda á hendur áfrýjanda svarar til skerðingar á uppbótinni til A árin 2011 til 2015 vegna búsetu hennar erlendis. Eins og áður greinir er útreikningur kröfunnar ágreiningslaus með aðilum.22. Að stjórnlögum gildir sú regla að athafnir stjórnvalda þurfa að eiga sér viðhlítandi stoð í settum lögum ef þær íþyngja borgurunum eða takmarka réttindi þeirra og birtist hún meðal annars í ákvæðum stjórnarskrárinnar sem mæla fyrir um heimildir til að takmarka mannréttindi. Á þessum grunni hvílir svonefnd lögmætisregla stjórnsýslunnar en af henni leiðir meðal annars að almenn fyrirmæli stjórnvalda með reglugerðum verða annars vegar að eiga sér stoð í lögum og mega hins vegar ekki vera í andstöðu við þau. Þann áskilnað verður jafnframt að gera að heimildir stjórnvalda til að setja slík fyrirmæli séu skýrar og afdráttarlausar, ef þær takmarka réttindi borgaranna eða íþyngja þeim, svo að fyrir fram megi vera ljóst að til slíkra ráðstafana geti komið og þeir geti tekið ákvarðanir sínar með hliðsjón af því. Af þessu leiðir jafnframt að því meira íþyngjandi sem ákvæði reglugerðar eru þeim mun strangari kröfur verði að gera til skýrleika þeirrar lagaheimildar sem þau eru byggð á. Til viðbótar er þess að gæta að þegar gerður er greinarmunur á rétti manna til að njóta félagslegra réttinda sem fram koma í lögum, svo sem vegna búsetu eða stöðu að öðru leyti, leiðir af 65. gr. stjórnarskrárinnar að ekki aðeins verður slík mismunun að hvíla á málefnalegum sjónarmiðum heldur einnig að byggjast á skýrri lagaheimild.23. Í lögum nr. 99/2007, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 120/2009, var að finna reglugerðarheimild fyrir ráðherra í 5. mgr. 9. gr. til að mæla nánar fyrir um uppbætur á lífeyri, meðal annars um tekju- og eignamörk. Þessi heimild er nú í 6. mgr. þeirrar greinar. Þá er að finna almenna heimild í 2. mgr. 14. gr. laganna til að setja ákvæði um greiðslu félagslegrar aðstoðar samkvæmt lögunum sem fyrr var lýst. 24. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 greiðast bætur félagslegrar aðstoðar eingöngu þeim sem lögheimili eiga hér á landi og að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og reglugerða sem settar eru með stoð í þeim. Þar segir einnig að heimilt sé að tengja greiðslu bótanna við aðrar tekjur en húsaleigubætur, eftir því sem við á, en þessi heimild um tekjumörk að því er varðar uppbætur á lífeyri er áréttuð í 5. mgr. 9. gr. laganna, eins og áður greinir. Um sérstaka uppbót á lífeyri segir í 2. mgr. sömu greinar að hana megi greiða lífeyrisþega ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Í ákvæðinu er jafnframt mælt fyrir um mörk tekna sem ekki eru taldar nægja til að lífeyrisþegi geti framfleytt sér án uppbótar á lífeyri. Þær tekjur sem miða á við eru svo tilgreindar í 3. mgr. 9. gr. laganna.25. Með því að binda fjárhæð sérstakrar uppbótar á lífeyri við búsetu hér á landi, eins og gert var með 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, getur komið til þess að fjárhæðin skerðist þannig að hún nái ekki þeirri fjárhæð sem miðað er við í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 að lífeyrisþegi þurfi til að geta framfleytt sér án þessarar uppbótar. Þannig samrýmist áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir uppbótinni ekki þeim tilgangi nefndra laga að lífeyrisþegar búi við tiltekna lágmarksframfærslu. Auk þess er sem fyrr greinir slíkur áskilnaður ekki tilgreindur í lögum heldur í reglugerð sem sett var með vísan til almennrar heimildar ráðherra í 5. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. laganna. Er því ekki fullnægt kröfu lögmætisreglunnar um að almenn fyrirmæli stjórnvalda eigi sér stoð í lögum og fari ekki í bága við þau.26. Eins og áður er rakið voru helstu ákvæði eldri reglugerðar nr. 878/2008 um sérstaka uppbót á lífeyri lögfest með lögum nr. 120/2009 að frátalinni heimild til að binda fjárhæð uppbótarinnar við búsetu hér á landi. Ólíkt þessu var með sömu lögum mælt fyrir um slíka heimild að því er varðaði endurhæfingarlífeyri, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007. Hlýtur skýring eftir innra samræmi umræddra breytingalaga jafnframt að leiða til þess að ekki sé fyrir hendi lagaheimild til að mæla fyrir um í reglugerð að uppbót á lífeyri skuli skert vegna búsetu erlendis. Þegar af þeirri ástæðu að ákvæði reglugerðar nr. 878/2008 um heimild til að binda fjárhæð uppbótar við búsetu hér á landi voru ekki tekin upp í lög nr. 120/2009 geta ummæli í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögunum, um að ekki væri gert ráð fyrir efnislegum breytingum á gildandi reglugerð eða framkvæmd áfrýjanda, enga sérstaka þýðingu haft fyrir úrlausn málsins.27. Að öllu framangreindu virtu ber að staðfesta þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að lagastoð hafi brostið til að ákveða með reglugerð að greiðsla sérstakrar uppbótar á lífeyri til A yrði skert miðað við búsetu hér á landi. Fyrir niðurstöðu málsins skiptir heldur engu þótt ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 sé orðað sem heimild til að veita aðstoð en ekki réttur til hennar, enda er ekki unnt að gættum tilgangi laganna um lágmarksframfærslu lífeyrisþega að tengja þá aðstoð við búsetutíma hér á landi ef á annað borð var ákveðið að nýta heimildina með þeim almenna hætti sem gert hefur verið allar götur frá 1. september 2008, fyrst með reglugerð nr. 878/2008 og síðan á grundvelli laga nr. 99/2007 eins og þeim var breytt með lögum nr. 120/2009.28. Áfrýjandi hefur borið því við að lífeyrisþegar sem sætt hafi skerðingu á sérstakri uppbót á lífeyri vegna búsetu erlendis kunni að hafa þegið fjárhagsaðstoð af þeim sökum frá sveitarfélagi á grundvelli laga nr. 40/1991. Þeim verði ekki gert að endurgreiða það framlag og því muni þeir auðgast sem þessu nemur fái þeir uppbótina greidda án tillits til búsetu erlendis. Að réttu lagi ber að taka tillit til slíkrar aðstoðar við uppgjör til lífeyrisþega sem sætt hafa slíkri ólögmætri skerðingu. Þetta getur hins vegar engu breytt fyrir niðurstöðu málsins þegar af þeirri ástæðu að áfrýjandi hefur hvorki upplýst um þessar greiðslur til A né skorað á gagnaðila að gera það.29. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Um málskostnað og gjafsókn fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, dánarbús A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þess, 900.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=94d3e6b7-f5a0-49d1-97d3-cf9a4db46572&verdictid=31c0c7b3-bcc7-4599-9a4e-b54545ad8e22
Mál nr. 18/2000
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Óðalsréttur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
J seldi G, syni sínum, jörð. Í afsalinu var tekið fram að jörðin væri óðalsjörð og að gamalt íbúðarhús væri undanskilið í kaupunum. Við andlát G varð eiginkona hans eigandi jarðarinnar samkvæmt skiptayfirlýsingu. Seldi hún hluta jarðarinnar að undanskildu húsinu. S, dóttir J taldi til eignar yfir gamla íbúðarhúsinu. Í dómsmáli sem hún höfðaði krafðist hún bæði viðurkenningar á eignarrétti sínum að því og ógildingar á kaupsamningum sem gerðir höfðu verið um jörðina. Var ógildingarkrafan byggð á því að jörðin hefði verið gerð að óðalsjörð og hefði því borið að bjóða systkinum G að taka við henni áður en hún var seld. Héraðsdómur vísaði ógildingarkröfunum frá dómi á þeim forsendum að ekki lægi fyrir að S ætlaði að nýta sér rétt sinn til jarðarinnar ef fallist yrði á kröfur hennar. Hæstiréttur felldi frávísunarúrskurðinn úr gildi. Var niðurstaðan rökstudd með því að það væri á færi S að tryggja að hugsanlegur réttur til ættaróðals færi ekki forgörðum. Hefði hún lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um þessar kröfur sínar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. janúar 2000. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 16. desember 1999, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila um að ógilt verði annars vegar sala varnaraðilans Sigríðar J. Valdimarsdóttur á hluta jarðarinnar Breiðabólsstaðar í Borgarfjarðarsveit til Jónasar Árnasonar og varnaraðilanna Hákonar Bjarnasonar og Birnu Jónasdóttur með afsali 6. mars 1997 og hins vegar sala þeirra tveggja síðastnefndu og dánarbús Jónasar Árnasonar á sama hluta jarðarinnar til varnaraðilanna Halldórs Bjarnasonar, Flosa Ólafssonar og Ólafs Flosasonar með kaupsamningi 30. október 1998. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað. I. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði fékk Ingólfur Guðmundsson afsal 12. maí 1909 frá íslenska ríkinu fyrir jörðinni Breiðabólsstað. Sonur hans, Jón Ingólfsson, eignaðist jörðina úr hendi hans. Mun Jón hafa átt þrjú börn, Gunnar, Unni og Sigrúnu, sem er sóknaraðili málsins. Hinn 13. janúar 1971 gerðu þeir Jón og Gunnar kaupsamning um jörðina, sem jafnframt var afsal fyrir henni til Gunnars. Undanskilið í kaupunum var „gamla íbúðarhúsið“ á jörðinni, sem svo var nefnt í samningnum. Þá sagði þar ennfremur: „Jörðin er óðalsjörð.“ Gunnar Jónsson lést 9. apríl 1990 og var eftirlifandi eiginkona hans, varnaraðilinn Sigríður J. Valdimarsdóttir, einkaerfingi eftir hann. Varð hún eigandi jarðarinnar samkvæmt skiptayfirlýsingu 7. maí 1990. Varnaraðilinn Sigríður gerði kaupsamning 18. mars 1996 við varnaraðilana Hákon og Birnu ásamt Jónasi Árnasyni um hluta jarðarinnar Breiðabólsstaðar. Var hið selda afmarkað þannig að um væri að ræða þann hluta jarðarinnar, sem væri ofan þjóðvegar, með mannvirkjum að frátöldu sumarhúsi. Þá fylgdi í kaupunum réttur til nánar tiltekinna nota af heitu vatni úr borholu í landi jarðarinnar handan þjóðvegar. Gaf varnaraðilinn Sigríður út afsal til kaupendanna fyrir eignarhlutanum 6. mars 1997. Fyrir liggur í málinu að Jónas Árnason lést 5. apríl 1998, en erfingjar hans, varnaraðilarnir Birna, Jón, Árni Múli, Ingunn Anna og Ragnheiður, fengu leyfi til einkaskipta á dánarbúi hans 28. september sama árs. Stóðu þau í nafni dánarbúsins, Birna jafnframt í eigin nafni og varnaraðilinn Hákon að kaupsamningi 30. október 1998, þar sem sami eignarhluti var seldur varnaraðilunum Halldóri, Flosa og Ólafi. Var meðal annars tekið fram í þeim kaupsamningi að ágreiningur væri um lóðarréttindi sumarhúss á jörðinni, en kaupendur tækju að sér „lausn þess máls.“ Síðastnefndu varnaraðilarnir fengu afsal fyrir eignarhlutanum 13. janúar 1999. Sóknaraðili höfðaði málið með stefnu 19. apríl 1999, þar sem þess var krafist að ógilt yrði sala varnaraðilans Sigríðar á fyrrnefndum eignarhluta í jörðinni með afsalinu 6. mars 1997 til Jónasar Árnasonar og varnaraðilanna Hákonar og Birnu, að ógilt yrði sala dánarbús Jónasar og síðastnefndra varnaraðila á eignarhlutanum með kaupsamningnum 30. október 1998 til varnaraðilanna Halldórs, Flosa og Ólafs, að viðurkenndur yrði eignarréttur sóknaraðila að íbúðarhúsi á hinu selda landi ásamt lóð, aðallega 6.544 m2 að stærð en til vara 1.536 m2 með nánar tilteknum mörkum, og að viðurkenndur yrði eignarréttur sóknaraðila að þriðjungi heitavatnslagna í landi jarðarinnar og réttur hennar til endurgjaldslausra nota af heitu og köldu vatni úr landinu. Ekki er deilt um að íbúðarhús, sem sóknaraðili telur til eignarréttar yfir samkvæmt framansögðu, sé það sama og nefnt var „gamla íbúðarhúsið“ í kaupsamningi og afsali 13. janúar 1971 og síðan sumarhús í kaupsamningunum frá 18. mars 1996 og 30. október 1998. Fyrir héraðsdómi krafðist varnaraðilinn Sigríður þess að vísað yrði frá dómi þremur fyrstnefndu kröfum sóknaraðila, sem getið er hér að framan. Varnaraðilarnir Hákon, Birna, Jón, Árni Múli, Ingunn Anna og Ragnheiður kröfðust frávísunar á tveimur fyrstnefndu kröfunum. Varnaraðilarnir Halldór, Flosi og Ólafur kröfðust þess að vísað yrði frá kröfu um ógildingu á sölu eignarhlutans til sín með kaupsamningnum frá 30. október 1998. Með hinum kærða úrskurði var tveimur fyrstnefndu kröfum sóknaraðila vísað frá dómi, en hafnað kröfu varnaraðilans Sigríðar um frávísun þriðju kröfunnar. Er úrskurðurinn hér aðeins til endurskoðunar að því er varðar þær kröfur, sem vísað var frá dómi með honum. II. Sóknaraðili reisir kröfur sínar, sem var vísað frá dómi með hinum kærða úrskurði, á því að með áður tilvitnaðri yfirlýsingu í kaupsamningi og afsali frá 13. janúar 1971 hafi jörðin Breiðabólsstaður orðið ættaróðal. Varnaraðilanum Sigríði hafi því borið að bjóða eftirlifandi systkinum eiginmanns síns að taka við óðalinu með þeim skilmálum, sem er getið í 51. gr. jarðalaga nr. 65/1976, sbr. 11. gr. laga nr. 90/1984, áður en því yrði ráðstafað til annarra. Þar sem varnaraðilinn hafi vanrækt þetta séu skilyrði til að ógilda sölu hennar á jörðinni, svo og ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á grunni þeirrar sölu. Efnislega verður afstaða ekki tekin til umræddra krafna sóknaraðila nema með því að leyst verði úr hvort Breiðabólsstaður hafi verið gerður að ættaróðali, svo sem hún heldur fram. Sóknaraðila var því engin þörf á að gera sérstaka dómkröfu um að viðurkennt yrði að jörðin væri óðalsjörð. Úrlausn um slíka dómkröfu myndi heldur ekki ein og sér fela í sér niðurstöðu um gildi eigendaskipta, sem hafa orðið að hluta jarðarinnar. Eru því engin efni til að finna að kröfum sóknaraðila af ástæðum, sem að þessu snúa, eins og varnaraðilar hafa gert. Hafi Breiðabólsstaður orðið óðalsjörð með áðurnefndri ráðstöfun, sem sóknaraðili vísar til, væru ráð yfir henni háð margvíslegum frávikum frá almennum reglum, sem um ræðir í VII. kafla jarðalaga með áorðnum breytingum, þar á meðal höft um ókomna tíð á því hverjir gætu orðið eigendur að henni, sbr. 63. gr. laganna. Þótt sóknaraðili myndi ef á reyndi afsala sér rétti samkvæmt síðastnefndu ákvæði til að taka við óðalinu, fengi það ekki breytt því að öðrum skyldmennum látins eiginmanns varnaraðilans Sigríðar, sem getið er í c. lið þess, væri geymdur sá réttur. Yrði ekki unnt að bjóða þann rétt og virða ef ráðstöfun þessa varnaraðila á jörðinni yrði látin standa óhögguð. Sem einn rétthafa samkvæmt umræddum c. lið 63. gr. jarðalaga er á færi sóknaraðila að höfða mál til að tryggja að réttur til ættaróðals fari ekki forgörðum, hafi jörðin löglega verið gerð að ættaróðali. Hefur hún lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfur sínar þótt hún láti í engu uppi hvort hún myndi krefjast þess að taka við óðalinu þegar lögákveðin skilyrði kynnu að verða til eigendaskipta að því. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur sóknaraðila til efnismeðferðar. Aðilarnir skulu hver bera sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka kröfur sóknaraðila til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Stefnandi máls þessa er Sigrún Jónsdóttir, kt. 310823-4309, Krummahólum 17 Reykjavík. Þessum mönnum er stefnt: Hákoni Bjarnasyni, kt. 200360-2069 og Birnu Jónasdóttur, kt. 180356-0029, báðum til heimilis á Geldingalæk, Hellu; Jóni B. Jónassyni, kt. 081045-4459, Sæbraut 18 Seltjarnarnesi; Árni Múli Jónasson, kt. 140559-7769, Hjarðarhaga 36 Reykjavík; Ingunni Önnu Jónasdóttur, kt. 300848-4009, Brekkubraut 10 Akranesi; Ragnheiði Jónasdóttur, kt. 080250-4449, Kópareykjum Reykholtsdal, Borgarfjarðarsveit; Sigríði Valdimarsdóttur, kt. 140230-2199, Gnoðarvogi 24 Reykjavík; Halldóri Bjarnasyni, kt. 151140-4839, Leirutanga 33 Mosfellsbæ; Flosa Ólafssyni, kt. 271029-2179, Bergi Reykholtsdal, Borgarfjarðarsveit, og Ólafi Flossyni, kt. 131056-3549, Breiðabólsstað, Reykholtsdal, Borgarfjarðarsveit. Mál þetta var þingfest 4. maí 1999. Greinargerðir stefndu voru lagðar fram 7. september sl. og málinu þá frestað til 5. október. Þá var ákveðinn málflutningur um frávísunarkröfur sem komnar voru fram af hálfu stefndu. Fór hann fram föstudaginn 3. desember sl. Var málið þá tekið til úrskurðar. Dómkröfur stefnanda eru þessar í heild: a) Að ógilt verði sala stefndu Sigríðar Valdimarsdóttur með afsali, dagsettu 6. mars 1997, til stefndu Hákonar Bjarnasonar, Birnu Jónasdóttur og Jónasar Árnasonar, á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu, þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber. b) Að ógilt verði sala stefndu Hákonar Bjarnasonar, Birnu Jónasdóttur og Jónasar Árnasonar með kaupsamningi, dags. 30. október 1998, til stefndu Flosa Ólafssonar, Halldórs Bjarnasonar og Ólafs Flosasonar, á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu, þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber. c) Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda að íbúðarhúsi og 6.544 m2 lóð umhverfis það á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu, sem auðkennd er á meðfylgjandi uppdrætti, þannig hnitmerkt: Frá punkti nr. 36 (x-hnit 656657.035, y-hnit 467365.083) að punkti nr. 37 (x-hnit 656552.974, y-hnit 467355.405), frá þeim punkti að punkti nr. 38 (x-hnit 656558.773, y-hnit 467293.054) og frá þeim punkti að punkti nr. 39 (x-hnit 656662.834, y-hnit 467302.732), auk umferðarréttar að greindri fasteign, nánar tiltekið um malarveg, sem liggur frá þjóðvegi að gamla íbúðarhúsinu og útihúsum. Til vara er þess krafist að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda að íbúðarhúsi og 1.536 m2 lóð umhverfis það á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi, sem auðkennd er á meðfylgjandi uppdrætti, þannig hnitmerkt: Frá punkti nr. 32 (x-hnit 656649.464, y-hnit 467358.666) að punkti nr. 33 (x-hnit 656601.623, y-hnit 467354.758), frá þeim punkti að punkti nr. 34 (x-hnit 656604.229, y-hnit 467322.864), og frá þeim punkti að punkti nr. 35 (x-hnit 656652.069, y-hnit 467326.773), auk umferðarréttar að greindri fasteign, nánar tiltekið um malarveg, sem liggur frá þjóðvegi að gamla íbúðarhúsinu og útihúsum. d) Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda að 1/3 hluta í heitavatnslögnum á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu. e) Þá krefst stefnandi að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til endurgjaldslausrar notkunar á heitu og köldu vatni jarðarinnar. f)Að stefndu verði í öllum tilvikum dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram á síðari stigum málsins og við þá ákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Frávísunarkröfur stefndu eru sem hér greinir: Stefnda Sigríður Valdimarsdóttir krefst þess að vísað verði frá dómi kröfum stefnanda samkvæmt kröfuliðum a og b í stefnu, sbr. hér að framan, og kröfu um viðurkenningu á eignarrétti að “gamla íbúðarhúsinu” að Breiðabólsstað samkv. kröfulið c í stefnu. Stefnda Sigríður krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda í þessum þætti máls og að við málskostnaðarákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefndu Hákon Bjarnason, Birna Jónasdóttir, Jón B. Jónasson, Árni Múli Jónasson, Ingunn Anna Jónasdóttir og Ragnheiður Jónasdóttir krefjast þess að kröfum stefnanda skv. kröfuliðum a og b í stefnu verði vísað frá dómi. Þau krefjast þess að stefnandi verði dæmd til að greiða þeim málskostnað að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu Halldór Bjarnason, Flosi Ólafsson og Ólafur Flosason, krefjast þess að vísað verði frá dómi kröfu stefnanda skv. kröfulið b í stefnu. Þeir krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda og að við málskostnaðarákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Hér er ekki ástæða til að rekja aðrar kröfur en frávísunarkröfurnar. Stefnandi krefst þess í þessum þætti máls að frávísunarkröfum stefndu verði hafnað og málið tekið til efnislegrar meðferðar. Hann krefst málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málavextir eru í stuttu máli þessir: Björn Jónsson ráðherra afsalaði jörðinni Breiðabólsstað, Reykholtsdalshreppi Borgarfjarðarsýslu, fyrir hönd landsjóðs til Ingólfs Guðmundssonar, ábúanda jarðarinnar, með afsali dags. 12. maí 1909. Einkabarn Ingólfs og konu hans, Jón, varð síðar eigandi jarðarinnar. Jón eignaðist þrjú börn, Unni, stefnanda Sigrúnu og Gunnar. Gunnar tók við búskap á jörðinni af foreldrum sínum. Árið 1955 byggði Gunnar nýtt íbúðarhús á jörðinni. Stefnda Sigríður telur að hún hafi flust að Breiðabólsstað í maí 1964 sem ráðskona Gunnars. Þau gengu í hjónaband 30. desember 1965. Með kaupsamningi og afsali 13. janúar 1971 seldi Jón Ingólfsson syni sínum Gunnari jörðina Breiðabólsstað með öllum gögnum hennar og gæðum. Undanskilið sölunni var þó “gamla íbúðarhúsið”. Gunnar lést 9. apríl 1990. Þau Gunnar og stefnda, Sigríður voru barnlaus, og var hún einkaerfingi hans. Með kaupsamningi dags. 18. mars 1996, seldi stefnda Sigríður, stefndu Hákoni, Birnu og Jónasi Árnasyni, föður Birnu, þann hluta jarðarinnar Breiðabólsstaðar sem liggur ofan þjóðvegar. Jónas er látinn. Í kaupsamningum segir að kaupendum sé kunnugt um “sumarhús sem stendur á jörðinni”. Með kaupsamningi dags. 30. október 1998 seldu stefndu Hákon og Birna og dánarbú Jónasar Árnasonar stefndu Halldóri, Flosa og Ólafi jörðina, þ.e. þann hluta sem seljendur keyptu 29. janúar 1996. Málsástæður og lagarök stefndu. Í greinargerð stefndu Halldórs, Flosa og Ólafs, er höfð uppi sú málsástæða fyrir því að vísa beri frá b-lið í kröfugerð stefnanda, að kröfuliður þessi sé þeim annmarka háður, að hann skapaði stefnanda ekki neinn rétt, jafnvel þótt á hann yrði fallist. Stefnandi hafi því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þetta atriði, og beri að vísa kröfuliðnum frá dómi samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Önnur stefndu taka undir þessa málsástæðu og þessi lagarök og gera að sínum í greinargerðum sínum, hvað varðar kröfuliði a og b. Um kröfu stefndu Sigríðar um að vísað verði frá dómi stefnukröfu í c-lið, um að viðurkenndur verði eignarréttur stefnanda að íbúðarhúsi, segir í greinargerð stefndu: “Stefnda [Sigríður] hefur ávallt litið svo á að stefnandi væri eigandi “gamla íbúðarhússins”, án þess að hafa fyrir því áreiðanlegar skjalfestar heimildir. Yfirfærsla eignarréttar á “gamla íbúðarhúsinu” til stefnanda er mál sem snertir annars vegar dánarbú Jóns Ingólfssonar, sem er þinglesinn eigandi, og hins vegar stefndu. Kröfum um viðurkenningu á eignarrétti á “gamla íbúðarhúsinu” er ranglega beint að stefndu og ber að vísa frá dómi, sbr. 1. og 2. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnda, Sigríður J. Valdimarsdóttir, getur ekki ein ráðstafað réttindum dánarbús Jóns Ingólfssonar, en hefur ekki og mun ekki standa í vegi fyrir eignarréttartilkalli stefnanda á “gamla íbúðarhúsinu”.” Í greinargerð stefndu Halldórs, Flosa og Ólafs, segir að þeir leiði hjá sér deilu um eignarrétt að gamla íbúðarhúsinu. Þeir telji ekki til eignarréttar að þessu húsi, og sé kröfunni ranglega beint að þeim. Telja þeir að af þeim sökum eigi að sýkna þá af þessari kröfu. Undir þessa málsástæðu og kröfu taka stefndu Hákon og Jónasarbörn og gera að sínum. Niðurstöður. Sem fyrr segir keypti Gunnar Jónsson jörðina Breiðabólsstað af föður sínum með kaupsamningi og afsali 13. janúar 1971. Í afsalinu segir: “Jörðin er óðalsjörð”. Í stefnu segir að stefnandi “byggir [a-lið og b-lið kröfugerðar] á því að í umræddu afsali felist yfirlýsing um að jörðin sé ættaróðal og með undirritun sinni á afsalið hafi Gunnar undirgengist og samþykkt að lúta þeim reglum sem um ættaróðul gilda. Þar með hafi jörðin Breiðabólsstaður verið bundin þeim kvöðum og sérákvæðum laga sem um slíkar jarðir giltu og gilda enn að meginstefnu til.” Í framhaldi af þessu heldur stefnandi því fram að stefndu Sigríði hafi borið að leita til systkina Gunnars áður en hún ráðstafaði jörðinni og bjóða þeim jörðina með þeim skilmálum sem lagareglur um ættaróðul kváðu á um. Ef fallist yrði á þá málsástæðu stefnanda sem hér var tilgreind og þar með á kröfuliði a og b, skapaði það henni ákveðinn rétt að lögum. Hún er með öðrum orðum að leita eftir úrlausn dómsins á því hvort hún á tiltekinn rétt að lögum, án þess að séð verði hvort eða hvernig hún ætlar að nýta sér þann rétt. Hér er því að mati dómara um svokallaða lögspurningu að ræða, en samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er dóminum óheimilt að leysa úr slíku álitaefni. Ber því að verða við kröfum stefndu um að kröfuliðum a og b í kröfugerð stefnanda verði vísað frá dómi. Stefnandi telur til eignarréttar yfir “gamla íbúðarhúsinu” á Breiðabólsstað. Hana skortir skilríki fyrir þessum eignarrétti. Í stefnu kemur fram að stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á eignarréttinum á því að faðir hennar, Jón Ingólfsson, hafi gefið henni húsið, en ekki hafi verið gengið frá skriflegum gerningi um gjöfina. Stefnda Sigríður ber ekki brigður á eignarrétt stefnanda, en telur kröfunni ranglega að sér beint, þar sem hún sé ekki ein bær um að ráðstafa sakarefninu, heldur verði dánarbú Jóns Ingólfssonar að koma þar til. Í málinu hefur verið lagt fram bréf sýslumannsins í Borgarnesi til lögmanns stefnanda, dags. 24. september 1999. Þar kemur fram, að við athugun á dánarbúi Jóns Ingólfssonar (d. 2. febrúar 1982) hafi komið í ljós erfðafjárskýrsla, dags. 13. maí 1984, þar sem dánarbúið er lýst eignalaust. Tveir erfingjar Jóns Ingólfssonar eru á lífi, dætur hans, stefnandi þessa máls og Unnur Jónsdóttir. Lögð hefur verið fram í málinu yfirlýsing Unnar, dags. 1. desember 1999, vottuð tveimur vottum, svohljóðandi: “Ég undirrituð, Unnur Jónsdóttir, kt. 140620-4169, Deildartungu, vil árétta að ég samþykki að systir mín, Sigrún Jónsdóttir, eigi gamla íbúðarhúsið ásamt lóð á jörðinni Breiðabólsstað og hafði ég lýst því yfir við hana að hún gæti farið ein í mál til viðurkenningar á því, sbr. yfirlýsingu mína frá 3. maí 1998. Í þessari yfirlýsingu minni fólst því jafnframt að ég væri samþykk dómkröfum Sigrúnar, sem koma fram í stefnu hennar dags. 19. apríl 1999 og þingfestri í Héraðsdómi 4. maí 1999.” Að fram kominn framanritaðri yfirlýsingu Unnar Jónsdóttur, telur dómari að ekki geti valdið frávísun kröfu stefnanda um eignarrétt að gamla íbúðarhúsinu, að ekki er fleiri aðiljum stefnt í málinu en gert hefur verið. Verður kröfunni ekki vísað frá dómi skv. 1. eða 2. mgr. 18. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Ekki er fram komið að efni séu til að vísa frá dómi öðrum kröfum stefnanda í máli þessu en þeim sem hér hefur verið fjallað um. Dómari telur rétt að ákvörðun um málskostnað bíði endanlegrar úrlausnar í máli þessu fyrir héraðsdóminum. Athuga ber að jörðin Breiðabólsstaður er í Reykholtsdal í Borgarfjarðarsveit, en það er nafn sveitarfélagsins sem til varð við sameiningu Andakílshrepps, Lundareykjadalshrepps, Reykholtsdalshrepps og Hálsahrepps vorið 1998. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Vísað er frá dómi kröfu stefnanda skv. a-lið í kröfugerð hennar um, að ógilt verði sala stefndu Sigríðar Valdimarsdóttur með afsali, dagsettu 6. mars 1997, til stefndu Hákonar Bjarnasonar, Birnu Jónasdóttur og Jónasar Árnasonar, á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi (nú í Borgarfjarðarsveit), þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber. Vísað er frá dómi kröfu stefnanda skv. b-lið í kröfugerð hennar um, að ógilt verði sala stefndu Hákonar Bjarnasonar, Birnu Jónasdóttur og Jónasar Árnasonar með kaupsamningi, dags. 30. október 1998, til stefndu Flosa Ólafssonar, Halldórs Bjarnasonar og Ólafs Flosasonar, á jörðinni Breiðabólsstað í Reykholtsdalshreppi (nú í Borgarfjarðarsveit), Borgarfjarðarsýslu, þ.e. þeim hluta jarðarinnar sem er ofan þjóðvegar, ásamt mannvirkjum og öllu sem fylgir og fylgja ber. Hafnað er kröfu stefndu Sigríðar Valdimarsdóttur um að vísað verði frá dómi kröfu stefnanda um viðurkenningu á eignarrétti að “gamla íbúðarhúsinu” að Breiðabólsstað samkv. kröfulið c í stefnu. Ákvörðun um málskostnað bíður endanlegrar úrlausnar í máli þessu fyrir héraðsdóminum.
Mál nr. 181/2003
Kærumál Félagsdómur Frávísunarkröfu hafnað
F höfðaði mál fyrir Félagsdómi og krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að túlka bæri tiltekna grein í kjarasamningi F og A þannig, að á meðan engin verkefni væru á Íslandi væri A skylt að bjóða félagsmönnum F ráðningu í flugliðastörf, sem yrðu til vegna erlendra verkefna félagsins. Jafnframt var þess krafist að í þeim tilvikum bæri A að greiða félagsmönnum F laun samkvæmt fyrrnefndum kjarasamningi. Af hálfu A var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Í niðurstöðu Félagsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna, segir að málið sé höfðað til viðurkenningar á túlkun F á kjarasamningi aðila, en ekki væri deilt um að farið hafi verið eftir kjarasamningi aðila eftir að hann féll úr gildi í árslok 2001. Samkvæmt lögum nr. 80/1938 væri meðal verkefna Félagsdóms að dæma í málum sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. Félli málið því undir valdsvið dómsins. Samkvæmt því og með því að ekki væri hald í öðrum málsástæðum A til stuðnings frávísunarkröfu var henni hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Félagsdóms 5. maí sl., þar sem hafnað var frávísunarkröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. tölulið 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og málinu vísað frá Félagsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Félagsdómi og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar á úrskurði Félagsdóms og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Flugfélagið Atlanta hf., greiði varnaraðila, Félagi íslenskra flugliða, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Félagsdóms 5. maí 2003. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 30. apríl síðastliðinn um frávísunarkröfu stefnda, er höfðað 24. febrúar 2003. Málið úrskurða Helgi I. Jónsson, Gylfi Knudsen, Kristjana Jónsdóttir, Valgeir Pálsson og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson. Stefnandi er Félag íslenskra flugliða, Mosfellsbæ. Stefndi er Flugfélagið Atlanta hf., við Álafossveg, Mosfellsbæ. Dómkröfur stefnanda Að viðurkennt verði með dómi að túlka beri gr. 03.07 í kjarasamningi Félags íslenskra flugliða og Flugfélagsins Atlanta ehf. þannig að á meðan engin verkefni séu á Íslandi sé Flugfélaginu Atlanta ehf. skylt að bjóða félagsmönnum Félags íslenskra flugliða ráðningu í flugliðastörf, sem verða til vegna erlendra verkefna félagsins, og skipti ekki máli í því sambandi hvar í heiminum verkefnin eru, og til viðmiðunar skuli farið eftir starfsaldurslistum. Að viðurkennt verði með dómi að Flugfélaginu Atlanta ehf. beri að greiða félagsmönnum Félags íslenskra flugliða laun samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra flugliða og Flugfélagsins Atlanta ehf. í þeim tilvikum er félagsmennirnir neyta forgangsréttar til nýráðninga í erlend verkefni samkvæmt gr. 03.07 í kjarasamningnum. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati Félagsdóms. Dómkröfur stefnda Aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara krefst stefndi að hann verði sýknaður að svo stöddu. Til þrautaþrautavara er krafist að einungis verði viðurkenndur forgangur aðila Félags íslenskra flugliða í nýráðningar komi upp verkefni erlendis á sama tíma og engin verkefni eru á Íslandi, sbr. gr. 03.07. í kjarasamningi, en stefndi verði sýknaður af kröfu stefnanda um að honum beri að greiða félagsmönnum Félags íslenskra flugliða laun samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra flugliða og Flugfélagsins Atlanta hf. í þeim tilvikum sem félagsmenn hljóta nýráðningu á grundvelli ákvæðis gr. 03.07. í kjarasamningi. Þá krefst stefndi í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Málavextir Félag íslenskra flugliða (FÍF) er stéttarfélag sem starfar samkvæmt lögum nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Tilgangur félagsins er að sameina alla starfandi flugliða hjá Flugfélaginu Atlanta, sem starfa á félagssvæði þess, efla hag félagsmanna, meðal annars með því að semja um kaup þeirra og kjör, vinna að bættum aðbúnaði við vinnu og gæta þess að ekki sé gengið á rétt félagsmanns og vinna að fræðslumálum. Rekstur stefnda er aðallega fólginn í leiguflugi á svonefndum ACMI kjörum (Aircraft, Crew, Maintenance, Incurance). Hafa verkefni félagsins bæði verið hérlendis, það er flug til og frá Íslandi, og önnur verkefni því tengd, og erlendis. Innlend verkefni félagsins lögðust nánast af vorið 2001 í framhaldi af gjaldþroti tiltekinnar ferðaskrifstofu en þá var öllum fastlaunuðum flugliðum hjá stefnda sagt upp. Í 1. kafla kjarasamnings málsaðila eru meðal annars ákvæði um helstu verkefni flugliða. Í gr. 01.10 segir að kjarasamningurinn nái yfir allt flug til og frá Íslandi og önnur verkefni því tengdu enda hafi upphaflegur fartími hafist við brottför frá Íslandi. Í 3. kafla kjarasamningsins eru ákvæði um ráðningar, reynslutíma og uppsagnir. Í gr. 03.07 er svohljóðandi ákvæði: „Komi upp verkefni erlendis á sama tíma og engin verkefni eru á Íslandi skulu aðilar FÍF hafa forgang í nýráðningar í þau verkefni og skal þar farið eftir starfsaldurslistum”. Stefndi hefur framfylgt þessu ákvæði í svonefndu pílagrímaflugi á vegum félagsins og hefur félagsmönnum FÍF þá verið boðin ráðning í viðkomandi verkefni og greidd laun fyrir þau í samræmi við kjarasamning aðila. Í öðrum erlendum verkefnum en pílagrímafluginu hefur stefndi samið við svonefndar áhafnaleigur en það eru fyrirtæki sem leigja áhafnir til flugfélaga. Hefur félagsmönnum stefnanda verið boðin ráðning í verkefni á vegum stefnanda samkvæmt verktakasamningum sem gerðir hafa verið gerðir milli áhafnaleigunnar og viðkomandi félagsmanns stefnanda en kjör samkvæmt þeim kveður stefnandi vera mun lakari en þau sem kveðið er á um í kjarasamningi stefnanda og stefnda. Stefnandi telur að með þessu brjóti stefnandi gegn forgangsréttarákvæði gr. 03.07 í kjarasamningi aðila og og komi sér þannig undan því með ólögmætum hætti að greiða félagsmönnum laun fyrir verkefnin samkvæmt kjarasamningnum og uppfylla aðrar kjarasamningsbundnar skyldur sínar en því andmælir stefndi. Málsástæður og lagarök stefndu vegna frávísunarkröfu Stefndi byggir frávísunarkröfu á því að umfjöllun sakarefnis, eins og það er lagt fyrir dóminn, falli utan dómsviðs Félagsdóms. Beri að hafa í huga að Félagsdómur sé sérdómstóll og beri að túlka dómsvið hans þröngt. Sakarefni málsins falli utan gildissviðs kjarasamnings. Sé gildissvið kjarasamnings samkvæmt gr. 01.10. skilgreint svo að það taki til alls flugs til og frá Íslandi og önnur verkefni því tengdu enda hafi upphaflegur fartími hafist við brottför frá Íslandi. Af málatilbúnaði og kröfugerð stefnanda sé sýnt að dómkröfur þessa máls taki ekki til viðfangsefna, sem falla innan gildissviðs kjarasamnings samkvæmt gr. 01.10, þ.e. dómkröfur varði einungis verkefni tengda starfsemi stefnda erlendis og án viðkomu eða tengsla við Ísland. Af framangreindu megi ljóst vera að umrædd starfsemi falli utan gildissviðs kjarasamnings, sbr. gr. 01.10, eins og það sé skilgreint í ótvíræðu og afdráttarlausu orðalagi kjarasamnings. Af því leiði að dómkröfur og sakarefni þessa máls varði ekki ágreining um skilning á vinnusamningi (kjarasamningi) eða gildi hans eins og áskilið sé í 2. tölul. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Þá er krafan á því byggð að utan dómsviðs Félagsdóms falli að fjalla um ágreining og sakarefni er varðar starfsemi stefnda utan Íslands enda takmarkist lögsaga íslenskra dómstóla við Ísland. Ágreiningur sá, sem stefnandi hefur nú lagt fyrir Félagsdóm og sakarefni tekur til, varði einungis starfsemi stefnda á erlendri grundu, ýmist í Evrópu, Bandaríkjunum, Asíu, Saudi Arabíu o.s.frv. Með því sé átt við verkefni sem stefndi sinnir fyrir flugfélög víða um heim og án viðkomu á Íslandi. Samkvæmt framangreindu teljist Félagsdómur hvorki bær til að fjalla um ágreining, er varðar túlkun og framkvæmd verkefna stefnda á erlendri grundu, né löggjöf og gildi kjarasamninga í viðkomandi löndum eða á hlutaðeigandi atvinnusvæðum. Takmarkist dómsvið Félagsdóms samkvæmt 44. gr. laga nr. 80/1938 við lögsögu íslenskra dómstóla og teljist dómurinn því hvorki bær né geti hann á bindandi hátt fjallað um lögskipti og/eða samningsskyldur aðila utan lögsögu Íslands. Vísar stefndi m.a. í því sambandi til ákvæða IV. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum ákvæði 24. gr. Þá hafi dómkröfur stefnanda að geyma spurningar um lögfræðileg álitaefni sem Félagsdómi beri ekki að fjalla um, sbr. 25.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í huga beri að hafa samkvæmt framansögðu að í hlutaðeigandi löndum sé í gildi vinnulöggjöf sem og kjarasamningar stéttarfélaga. Geti ákvæði í kjarasamningi aðila með engu móti gengið framar ákvæðum kjarasamninga stéttarfélaga sem samið hafa á hlutaðeigandi atvinnusvæði. Af ákvæðum þeirra laga, sbr. einkum I. kafli þeirra, verði ráðið að samnings- og félagssvæði takmarkist við Ísland. Þá takmarkist gildissvið laga stefnanda við starfssvæði þess, eins og það sé skilgreint í 1. gr. þeirra, en þar segi að það taki yfir allt Ísland. Verði því að telja að lagaskilyrði skorti fyrir því að íslenskir dómstólar geti fjallað um ágreiningsmál þetta. Einnig er á því byggt af hálfu stefnda að ágreiningur aðila varði hvorki kjarasamning sem slíkan né kjarasamningslegar skyldur stefnda í nokkrum skilningi heldur, í besta falli, vilyrði eða viljayfirlýsingu um að veita tilteknum félagsmönnum stefnanda nýráðningar í störf, eftir atvikum að uppfylltum öðrum skilyrðum. Í því sambandi beri að hafa í huga að það sé hvorki hlutverk né á samningssviði stefnanda sem stéttarfélags að tryggja félagsmönnum nýráðningar í störf hjá vinnuveitanda. Samkvæmt því geti yfirlýsing í besta falli talist yfirlýsing, einkaréttar eðlis, frá stefnda til einstakra félagsmanna stefnanda en kveði ekki á um kjarasamningslegar skyldur né heldur taki efni hennar til slíkra skyldna. Sé utan dómsviðs Félagsdóms að fjalla um efni slíkrar yfirlýsingar og um leið dómkröfur og sakarefni, sbr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Ennfremur byggir stefndi á því að enginn fastráðinn starfsmaður, sem falli undir samningssvið stefnanda eða eigi aðild að stefnanda, sé nú að störfum hjá stefnda. Samkvæmt því geti fyrst reynt á ágreiningsefni þegar slíkar aðstæður koma upp og beri því að vísa máli frá dómi, sbr. 1. mgr. 26. gr laga nr. 91/1991. Að lokum byggir stefndi kröfu um frávísun máls á því að kröfugerð stefnanda, eins og hún er lögð fram, eigi enga stoð í ákvæði kjarasamnings og sé orðalag og efni bæði ónákvæmt og ófullkomið. Samkvæmt því teljist dómkröfur ekki dómtækar og geti ekki orðið grundvöllur að dómsorði. Kröfugerð sér miklu víðtækari en tilgreint ákvæði gr. 03.07. í kjarasamningi gefi tilefni til svo og sem leiða megi af öðrum ákvæðum kjarasamnings. Brjóti málatilbúnaður samkvæmt því gegn ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr. einkum ákvæði IV. kafla. Ber því að vísa máli frá dómi ex officio eða samkvæmt kröfu. Rökstuðningur stefnanda gegn frávísunarkröfu Stefnandi gerir þá kröfu að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að ákvöðrun málskostnaðar verði látin bíða efnisdóms. Stefnandi byggir á því að ótvírætt sé að mál þetta eigi undir Félagsdóm samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938 en í gr. 03.07 í kjarasamningi aðila sé kveðið á um þýðingarmikla atvinnuhagsmuni félagsmanna stefnanda. Tilvísun stefnda til 25. gr. laga nr. 91/1991 sé í engu rökstudd og þá sé heimild til viðurkenningardóms að finna í 2. mgr. þeirrar greinar. Snúist mál þetta um túlkun á kjarasamningi aðila og hafi dómurinn vald til að takmarka kröfu stefnanda í dómsorði. Niðurstaða Mál þetta er höfðað til viðurkenningar á túlkun stefnanda á kjarasamningi aðila en ekki er deilt um að farið hafi verið eftir kjarasamningi aðila eftir að hann féll úr gildi í árslok 2001. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938 er meðal verkefna Félagsdóms að dæma í málum sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. Fellur málið því undir valdsvið dómsins. Samkvæmt því og með því að ekki er hald í öðrum málsástæðum stefnda til stuðnings frávísunarkröfu er henni hafnað. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms. Frávísunarkröfu stefnda, Flugfélagsins Atlanta hf., er hafnað. Málskostnaðarákvörðun bíður efnisdóms.
Mál nr. 381/2005
Kærumál Lögræði
Fallist var á að X yrði svipt sjálfræði tímabundið í tólf mánuði, enda væri hún ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 16. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. ágúst 2005, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila um að hún verði svipt sjálfræði verði hafnað. Til vara krefst hún þess að hún verði svipt sjálfræði tímabundið í sex mánuði, en að því frágengnu að sviptingin vari í tólf mánuði. Þá er þess krafist að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að sóknaraðili verði svipt sjálfræði tímabundið. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrði séu til að svipta sóknaraðila sjálfræði. Að virtum gögnum málsins eru þó ekki efni til annars en að þeirri sviptingu verði markaður ákveðinn tími, sbr. 1. mgr. 12. gr. lögræðislaga. Er því rétt að svipta sóknaraðila sjálfræði í tólf mánuði frá uppsögu þessa dóms að telja. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðili, X, er svipt sjálfræði í tólf mánuði. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Sifjar Thorlacius héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 449/1998
Verksamningur
Systkinin S leituðu til smiðsins H vegna viðgerða á húsi í þeirra eigu í Arnarfirði. Útbjó H skjöl þar sem fram kom kostnaður vegna einstakra þátta verksins og sýndi hann systkinunum skjölin á fundi sem hann átti með þeim. Á fundinum upplýsti H einnig um tímagjald sem hann reiknaði sér fyrir vinnu og óvissuþætti varðandi fúa. Hóf H síðan vinnu við viðgerðir, án þess að aðilar gerðu með sér skriflegan samning um verkið. Eftir að verkinu lauk risu deilur um hvort umrædd skjöl hefðu verið kostnaðaráætlun eða bindandi tilboð H í viðgerðina, en verkið varð kostnaðarsamara en H hafði ætlað. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að útlit og uppsetning skjalanna hefði verið þannig að vart hefði verið hægt að skilja það sem bindandi tilboð H. Þá var litið til þess að þegar H sendi systkinunum skjölin aftur voru þau merkt með orðinu kostnaðaráætlun og gerðu viðtakendur ekki athugasemdir við það. Því var talið að skjölin hefðu verið áætlun H um væntanlegan viðgerðarkostnað og að systkinunum hefði mátt vera ljóst á meðan á framkvæmd verksins stóð að verkið var orðið umfangsmeira en áætlanir gerðu ráð fyrir. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna og systkinunum gert að greiða H stefnufjárhæðina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 22. september 1998. Af þeirra hendi varð ekki af þingfestingu málsins fyrir Hæstarétti og áfrýjuðu þau á ný 12. nóvember 1998 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Einn stefndu í héraði, Sigríður Ragnarsdóttir, lést 30. ágúst 1998 og hefur dánarbú hennar tekið við aðild að málinu. Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Anika Jóna Ragnarsdóttir, Bergþóra Ragnarsdóttir, Gunnar Ragnarsson og dánarbú Sigríðar Ragnarsdóttur, greiði óskipt stefnda, Helga Magnúsi Gunnarssyni, 60.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 10. júní sl., var höfðað með stefnu, birtri 24. nóvember og 10. desember 1997. Stefnandi er Helgi Magnús Gunnarsson, kt. 041264-5439, Snorrabraut 83, Reykjavík. Stefndu eru Anika Ragnarsdóttir, kt. 141234-4399, Hjallalandi 38, Reykjavík, Bergþóra Ragnarsdóttir, kt. 040537-3929, Víðilundi 11, Garðabæ, Sigríður Ragnarsdóttir, kt. 130924-3449, Hrafnabjörgum, Arnarfirði og Gunnar Ragnarsson, kt. 200626-4789, Eskihlíð 10, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Að stefndu verði gert að greiða stefnanda in solidum 429.826 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. október 1997. Þá er þess krafist að dæmt verði að dráttarvextir legggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 29. október 1998, sbr. 12. gr. sömu laga. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum. Dómkröfur stefndu Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda þar með talin málflutningslaun að mati dómsins. Málavextir Í byrjun maí 1997 tók stefnandi, sem er húsasmíðameistari, að sér að gera við íbúðarhúsið að Hrafnabjörgum í Arnarfirði að ósk stefndu, sem eru sameigendur að húsinu. Að sögn stefnanda er húsið bárujárnsklætt timburhús frá fyrri hluta aldarinnar. Viðgerðin var í aðalatriðum fólgin í því að skipt var um bárujárn á þaki hússins, skipt um alla glugga, viðbygging við inngang hússins rifin og ný reist í staðinn og gert við gafl þess. Stefnandi segir stefndu hafa fengið styrk til verksins frá húsafriðunarsjóði 200.000 krónur. Styrkurinn hafi verið veittur með því skilyrði að viðgerðin miðaðist við að halda upprunalegu útliti hússins og aðferðum, þar sem það átti við, í samræmi við óskir Magnúsar Skúlasonar framkvæmdastjóra húsafriðunarnefndar, sem hafi haft umsjón með verkinu. Fljótlega eftir að stefndu óskuðu eftir liðsinni stefnanda við verkið, eða þann 17. maí 1997, kveðst stefnandi hafa farið vestur að Hrafnabjörgum til þess að taka saman það magn af efni sem til verksins þurfti, taka mál af gluggum og bárujárni og til þess að meta ástand eldri glugga hússins. Ef hægt væri hafi átt að fúabæta gömlu gluggana og láta nægja að skipta um lausa gluggaramma sem í þeim voru. Niðurstaðan varð hins vegar sú að það borgaði siga að skipta um gluggana að öllu leyti. Í framhaldi af þessari ferð segir stefnandi að haldinn hafi verið fundur með stefndu og stefnanda 2. júní 1997. Stefnda Sigríður sótti ekki fundinn. Á fundinum kynnti stefnandi áætlun sem hann hafði gert vegna væntanlegs kostnaðar við verkið. Áætlunina kveðst stefnandi hafa gert að ósk stefndu svo þau gætu betur áttað sig á væntanlegum kostnaði vegna verksins. Á fundinum var ákveðið að stefnandi skyldi hefja undirbúning verksins. Ákveðið var að gera við gafl, skipta um glugga og endurbyggja viðbyggingu við útidyr hússins. Stefnandi segir að beðið hafi verið með að ákveða hvort gera ætti við þak hússins. Skömmu eftir fund þennan kveðst stefnandi hafa fengið upphringingu frá Guðjóni Ármanni Eyjólfssyni, eiginmanni stefndu Aniku, þar sem hann hafi tilkynnt stefnanda að stefndu hefðu ákveðið að ráðist yrði í alla fjóra verkþættina. Í þessu samtali kveðst stefnandi hafa tjáð Guðjóni Ármanni að hann tæki 1.400 kr. á tímann auk virðisaukaskatts og 100 kr. vegna leigu rafmagnsverkfæra auk virðisaukaskatts. Að sögn stefnanda gerði Guðjón Ármann enga athugasemd við tímagjaldið en óskaði eftir að fá send fjögur vinnublöð þar sem stefnandi hafði tekið áætlunina saman. Skömmu síðar sendi stefnandi honum blöðin. Stefnandi kveðst hafa hafist handa við verkið 27. júní 1997 og lokið því 1. ágúst 1997. Auk framangreindrar viðgerðar segir stefnandi að sér hafi verið falið að annast öll efniskaup vegna verksins fyrir hönd stefndu og að hafa samskipti við Magnús Skúlason og trésmiðjuna Borg hf. í Borgarnesi, sem annaðist smíði glugga og hurða vegna verksins. Til að standa straum af kostnaði vegna efniskaupa, flutnings- og ferðakostnaðar, greiddu stefndu í upphafi inn á reikning stefnanda 1.100.000 krónur. Stefnandi segir að þegar á verkið leið hafi komið í ljós að fúaskemmdir í húsinu voru verulega miklar og hafi það leitt til þess að vinna við verkið hafi orðið umtalsvert meiri og tafsamari en gert hafi verið ráð fyrir. Þá hafi bæst við verkefni sem stefnandi hafi ekki reiknað með þar á meðal hafi hann klætt panil upp í loft í herbergi á annarri hæð hússins að ósk stefndu Sigríðar og lagt múrhúð í gólf viðbyggingar. Þegar upp var staðið kom í ljós að sögn stefnanda, að kostnaður vegna efnis-, flutnings- og ferðakostnaðar varð 76.199 kr. hærri en áætlunin gerði ráð fyrir og kostnaður vegna verklauna, tækjaleigu og aksturs 404.910 kr. hærri en áætlunin gerði ráð fyrir. Í lok verksins barst stefnanda greiðsla frá húsafriðunarsjóði upp á 200.000 kr. og frá stefndu Sigríði 300.000 kr. Höfðu stefndu því greitt 1.600.000 krónur vegna verksins en af því runnu 1.087.763 kr. í útlagðan kostnað vegna efniskaupa, flutnings- og ferðakostnaðar. Inn á reikning stefnanda vegna verklauna, tækjaleigu og aksturs höfðu verið greiddar 512.237 kr., en sá reikningur hljóðaði upp á 942.063 kr. með virðisaukaskatti 142.093kr. Eftirstöðvar vegna reikningsins séu því 429.826 kr. eða stefnufjárhæð. Stefnandi kveðst hafa krafið stefndu um greiðslu þessara eftirstöðva en þau hafnað greiðslu á þeim forsendum að stefnandi hafi gert þeim bindandi tilboð og séu þau búin að standa að fullu skil á greiðslum samkvæmt því. Samkvæmt reikningi nr. 3 frá 29. sept. 1997 sem stefnufjárhæðin byggir á skiptist heildarkrafa stefnanda vegna verksins á eftirfarandi máta: Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Stefnandi byggir á því að komist hafi á bindandi verksamningur milli hans og stefndu um að verkið yrði unnið samkvæmt tímagjaldi sem skyldi vera 1.400 kr. auk virðisaukaskatts og 100 kr. fyrir tækjaleigu auk virðisaukaskatts. Reikningur stefnanda byggi á þeim tíma sem í verkið hafi farið og fyrrnefndu tímagjaldi auk virðisaukaskatts. Beri stefnanda því greiðsla eftirstöðva samkvæmt útgefnum reikningi. Á fundinum, sem haldinn var 2. júní 1997, hafi stefnandi kynnt áætlun þá sem hann hafi gert með þeim orðum, að um áætlun væri að ræða sem miðaðist við áætlun hans á þeim tíma sem færi í verkið og tímagjaldi sem hann tæki fyrir þjónustu sína og þeim efnis-, flutnings- og ferðakostnaði sem félli til vegna þess. Hafi stefnandi jafnframt tekið fram að hann gæti ekki gert áætlun um kostnað vegna viðgerða á fúa í húsinu þar sem engin leið væri að sannreyna fúann fyrr en farið yrði að vinna við verkið. Sá þáttur væri því ekki innifalinn í áætluninni. Mætti því búast við að aukinn kostnaður fylgdi viðgerðinni ef húsið reyndist skemmt af fúa. Auk þess hafi hann gert stefndu grein fyrir að liðurinn um flutningskostnað væri ekki sérstaklega áreiðanlegur þar sem stefnandi hefði ekki tök á að áætla hann nema með algerri ágiskun. Hafi það því ekki farið á milli mála á fundinum að kostnaður vegna verksins kynni að verða meiri en áætlunin gerði ráð fyrir. Slæmt ástand hússins sé ekki eitthvað sem hann hafi tekið ábyrgð á. Hann hafi gert stefndu grein fyrir þeirri hættu sem gæti verið á því að húsið væri illa farið af völdum fúaskemmda. Því hafi ekki verið hægt að sjá endanlegan kostnað við verkið fyrr en við lok þess. Verkið allt hafi verið tafsamt og dýrt vegna erfiðra aðstæðna þar sem flytja hafi þurft efni langar leiðir og vegna verulegra fúaskemmda í húsinu. Þar að auki hafi vinnuaðferðir við viðgerðir á húsinu kallað á seinlega handavinnu á köflum í samræmi við kröfur húsafriðunarnefndar um aðferðir og efnisval. Þá verði áætlun aldrei skoðuð sem bindandi tilboð heldur liggi það í eðli máls að kostnaður, sem kunni að vera umfram áætlunina, sé eins og annar kostnaður við verkið á ábyrgð verkkaupa. Um leið og vinna hófst á Hrafnabjörgum og síðustu vikuna sem verkið stóð hafi stefnda Sigríður innt stefnanda þráfaldlega eftir því hvort kostnaður vegna verksins færi ekki fram úr áætlun. Hafi stefnandi tjáð Sigríði að svo væri og veitt henni um það upplýsingar eftir því sem unnt var. Megi því ljóst vera að stefnda Sigríður hafi gert ráð fyrir að um áætlun á væntanlegum kostnaði hafi verið að ræða. Einnig hafi stefnda Sigríður tjáð stefnanda að hún myndi greiða þann kostnað við verkið sem færi fram úr áætlun og hafi hún í samræmi við það verið búin að greiða það mikið að heildarupphæð greiðslna hafi verið 1.600.000 kr. í stað 1.564.633 eins og áætlunin hljóði upp á. Styðji þetta kröfu stefnanda þar sem stefndu Sigríði hafi verið ljóst hver upphæð áætlunarinnar var og hversu mikið hafði verið greitt inn á verkið. Hafi hún því með þessu verið að viðurkenna frekari greiðsluskyldu vegna verksins, sem hafi átt að koma til eftir útgáfu reiknings samkvæmt samkomulagi stefnanda og stefndu Sigríðar. Stefnandi byggir einnig á því að stefnda Anika og eiginmaður hennar Guðjón Ármann hafi staðfest í verki að um kostnaðaráætlun hafi verið að ræða. Stefnandi hafi sent þeim snemma í júní afrit af áætluninni. Áætlunin hafi verið á fjórum blöðum og hafi þau öll verið árituð orðunum „áætlun”. Þar sem fyrrnefnd áætlun hafi borist stefndu þetta snemma hafi þau getað haft samband við stefnanda ef þau hafi verið ósammála því að blöðin geymdu áætlun á kostnaði og talið að þar væri um að ræða tilboð. Þetta hafi ekki verið gert og með þessu tómlæti hafi þau viðurkennt í verki að samningur aðila hafi verið um tímagjald en ekki tilboð eins og þau kjósi að halda fram að verki loknu. Eigi þetta að leiða til þess að þau geti ekki, þegar verkinu er lokið, borið fyrir sig að þau hafi litið á samning aðila sem bindandi tilboð. Megi af þessu ljóst vera að stefndu hafi gert samning við stefnanda sem hafi hljóðað upp á að verkið yrði unnið gegn tímagjaldi en ekki væri um að ræða fast tilboð. Teljist ekki sannað að efni samnings stefnanda við stefndu hafi verið svo sem stefnandi heldur fram byggir stefnandi á því að honum beri greiðsla samkvæmt framlögðum reikningi á grundvelli grunnreglu 5. gr. kaupalaga nr. 39/1922. Reikningur stefnanda byggi á tímaskýrslum hans og nákvæmri sundurliðun og lýsingu einstakra verkþátta. Framangreindu tímagjaldi sé verulega í hóf stillt þar sem 1.400 kr. auk virðisaukaskatts sé rétt meðaldagvinnugjald fyrir útselda vinnu manns með hans menntun og reynslu auk þess sem vel rúmlega helmingur tímanna hafi verið unninn á næturvinnutíma, sem ekki sé krafist neins aukagjalds fyrir. Sé gjald vegna tækjaleigu eðlilegt og þeim tíma sem hún sé reiknuð af í hóf stillt. Akstursgjald sé vegna útlagðs kostnaðar við snúninga til innkaupa og við umsjón verksins og styðjist við sundurliðaða akstursskýrslu stefnanda og gjald á kílómetra eins og aksturskostnaðarnefnd ríkisins ákvarði það. Verði því að telja að uppsett gjald fyrir veitta þjónustu stefnanda sé ekki ósanngjarnt heldur þvert á móti sanngjarnt og eigi hann þess vegna að fá það viðurkennt óskert í samræmi við útgefinn reikning. Stefnandi styður kröfu sína við almennar reglur samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga, lögvernd kröfuréttinda, grunnreglu 5. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og 1. mgr. 32. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 2. gr., laga nr. 11/1986. Málkostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 3. mgr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um dráttarvexti er studd við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, aðallega 9., 12. og 2. mgr. 14. gr. Málsástæður og rökstuðningur stefndu Af hálfu stefndu er því haldið fram að stefnanda hafi verið kunnugt um að stefndu hugðust einungis leggja 1.500.000 kr. í verkið að meðtöldum styrk húsafriðunarnefndar. Stefnanda hafi einnig verið kunnugt að í umsókn stefndu til húsafriðunarnefndar hafi verið byggt á bindandi verksamningi við trésmið. Hinn 2. júní 1997 hafi stefnandi komið á fund stefndu til að ræða samning um verkið. Á fundinum hafi stefnandi lagt fram þau fjögur blöð sem lögð hafa verið fram sem dskj. 14. Orðið „kostnaðaráætlun” hafi ekki verið ritað á blaðið þá. Það sé síðar til komið. Samkvæmt blöðum þessum hafi kostnaður í aðalatriðum verið þessi: Engir fyrirvarar séu í tilboði stefnanda að því undanskildu að við fjárhæðina flutningskostnaður sé í öllum þáttunum settur einskonar fyrirvari með orðinu „ca”. Í öllum liðunum sé að finna vinnulið sem sé skilgreindur þannig „Vinna, tækjaleiga og vsk” og sundurliðist þannig: Stefndu hafi samþykkt tilboð stefnanda á fundinum að því undanskildu að þeir hafi ekki tekið ákvörðun þar um það hvort ráðist skyldi í þakviðgerðina. Með því að fresta henni hefði kostnaður aðeins orðið 1.400.000 kr. og þar af hafi húsafriðunarnefnd greitt 200.000 kr. Í framhaldi af fundinum hafi verið ákveðið að taka þakið með og hafi Guðjón Ármann Eyjólfsson tilkynnt stefnanda um það. Jafnframt hafi hann beðið stefnanda að senda sér til baka blöðin á dskj. 14 og það hafi stefnandi gert. Hann hafi þá bætt orðinu „kostnaðaráætlun” á blöðin. Ekki skipti máli að stefndu brugðust ekki við áritun þessari enda hafi þá þegar verið samið um fast verð. Meðan á verkinu stóð hafi stefndu greitt stefnanda 1.400.000 kr. og að auk hafi hann fyrir mistök fengið greiðsluna frá húsafriðunarnefnd, sem hafi átt að renna til stefndu. Þar sem 1.600.000 kr. hafi runnið til stefnanda hafi samningsverðið verið að fullu greitt. Í þeirri greiðslu felist engin viðurkenning á því að stefnanda hafi verið heimilt að fara framúr samningsverðinu. Hafa beri í huga að stefnandi hafi fengið stefndu Sigríði til þess að greiða sér fé enda þótt hún vissi ekki nákvæmlega hvaða fjárhæðir aðrir stefndu höfðu innt af hendi. Stefnandi hafi hafist handa um verkið fyrir vestan. Stefndu hafi ekki fylgst með framvindu þess. Stefnda Sigríður hafi verið að heiman vegna veikinda mestan þann tíma sem stefnandi vann að verkinu. Stefnandi hafi gert kröfu um að ráðin yrði ráðskona til að elda honum mat og hafi það verið gert og María Brink ráðin. Sambýlismaður hennar, Sigmundur, hafi verið á bænum tímabundið og þá unnið að trésmíðinni með stefnanda án þess að krefja hann um endurgjald. Stefnandi hafi komið að verkinu á Hrafnabjörgum 3. júní og farið 1. ágúst 1997. Samkvæmt framlagðri tímaskýrslu hafi hann ekki verið við störf 10. og 14. júlí en hina 28 dagana kveðist hann hafa unnið að meðaltali 15,5 stundir á dag, sem stefndu véfengi. Hinn 14. ágúst 1997 hafi stefnandi lagt fram reikning að fjárhæð 965.224 kr. fyrir vinnulaun, tækjaleigu og aksturskostnað auk vsk. Reikningur þessi hafi ekki verið í lögbundnum búnaði, án númers og virðisaukaskattsnúmers stefnanda. Reikningi þessum hafi verið hafnað þar sem hann hafi ekki verið í samræmi við samning aðila. Stefnandi hafi lagt fram nýja reikninga, sem einnig hafi verið hafnað þar sem þeir hafi ekki verið í samræmi við samning aðila. Reynt hafi verið að sætta málið en það strandað á því að stefnandi hafi ekki sagst vera bundinn af tilboði sínu. Honum væri heimilt að skrifa hvern þann tímafjölda sem ekki teldist bersýnilega ósanngjarn. Tímskýrsla stefnanda beri með sér að stefnandi krefji stefndu um greiðslu fyrir tíma sem hann hafi unnið áður en samningurinn var gerður 2. júní 1997. Þessu er mótmælt af hálfu stefndu. Stefnandi hafi farið vestur til að afla gagna til að gera tilboð. Kostnaður hans þar af sé kostnaður við verkefnaöflun og stefndu óviðkomandi. Því er mótmælt að stefnandi hafi aflað allra tilboða og undirbúið öll efniskaup. Stefnandi geti ekki gert grein fyrir því hvers vegna vinnukostnaður fór úr böndum. Því er mótmælt að fúi í þessu gamla húsi hafi verið óvæntur og ófyrirsjáanlegur. Stefnandi haldi því fram að samið hafi verið um 1.400 kr. í tímagjald án þaks. Hvergi sé minnst á þetta tímagjald í kostnaðaráætluninni á dskj. 14 og styðji það þá staðhæfingu stefndu að um fast verð hafi verið að ræða. Enginn fyrirvari hafi verið gerður á fundinum 2. júní að kostnaðurinn yrði annar en nefnt hafi verið og stefnanda hafi verið fullkunnugt um að stefndu hefðu ekki lagt í verkið nema búið væri að fastsetja verðið. Því er mótmælt að í samtölum stefnanda við stefndu Sigríði hafi falist fyrirvari um að hækka verðið eða að það færi fram úr því sem samið hafði verið um. Hafi stefnandi komist að því að verkið yrði miklu dýrara en um var rætt 2. júní hafi honum borið að tilkynna þeim stefndu er á fundinum voru um þá breytingu svo þeim gæfist kostur á að hætta við það enda hafi stefnanda verið kunnar forsendur stefndu. Stefndu hafi ekki sýnt af sér tómlæti með því að gera ekki athugasemdir við síðar tilkomið orðið „kostnaðaráætlun” eins og byggt sé á í stefnu. Sé óheiðarlegt af stefnanda að bera fyrir sig þá málsástæðu. Því er mótmælt að 5. gr. kaupalaga leiði til þess að stefnandi geti krafið stefndu um annað en samið var um og byggt var á. Stefnandi vinni ekki rétt með því að staðhæfa að verð hans hafi verið sanngjarnt. Verðið hafi verið markaðsverð. Næturvinna skipti engu máli í verksamningi þessum. Því er mótmælt að stefnandi hafi haft þann kostnað af verkinu fram yfir það sem hafi verið rætt og samið 2. júní 1997 en jafnframt á því byggt að stefnandi hafi sem aðrir verktakar tekið áhættuna af tapi og hagnaði í verktakastarfsemi sinni. Stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að stefndu hafi tekið þá áhættu að skrifa uppá opinn tékka í þágu stefnanda. Venja sé að gera bindandi samninga um verð þegar svo standi á sem hér greinir. Slíkt hafi verið forsenda stefndu og það hafi stefnanda verið kunnugt um og það hafi hann samþykkt. Af hálfu stefndu er vísað til almennra reglna samningalaga um stofnun samninga og efndir þeirra. Enn fremur til laga um meðferð einkamála og vaxtalaga. Skýrslutökur Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi: Stefndu Anika og Bergþóra, Guðjón Ármann Eyjólfsson eiginmaður stefndu Aniku, Eyjólfur Ármann Guðjónsson sonur stefndu Aniku, Sigrún Ragnarsdóttir systir stefndu og María Brink. Niðurstaða Stefndu leituðu til stefnanda í því skyni að hann annaðist fyrir þau viðgerðir á íbúðarhúsi í þeirra eigu að Hrafnabjörgum í Arnarfirði. Vegna þessa fór stefnandi í maí 1997 að Hrafnabjörgum til þess að taka saman efni sem þyrfti til verksins og til þess að athuga glugga, það er hvort hægt væri að gera við gömlu gluggana eða rétt væri að smíða nýja. Í framhaldi af því gerði stefnandi plagg þar sem kostnaður vegna glugga er talinn 864.378 kr., kostnaður vegna gafls 205.709 kr., kostnaður vegna dyraskúrs 338.753 kr., kostnaður vegna þaks 155.793 kr. eða samtals 1.564.633 kr. Plagg þetta sýndi stefnandi stefndu á fundi sem haldinn var á heimili stefndu Bergþóru 2. júní 1997. Fram er komið að á fundinum upplýsti stefnandi að hann reiknaði sér sem endurgjald fyrir vinnu sína 1.400 kr. á klukkustund auk virðisaukaskatts. Jafnframt að á fundinum talaði stefnandi um óvissuþætti varðandi fúa í gafli. Málsaðilar hafa ekki gert skriflegan samning um verk það sem málið er af risið. Ágreiningur er með aðilum hvort plaggið, sem stefnandi sýndi á fundinum 2. júní 1997, sé kostnaðaráætlun eða bindandi tilboð stefnanda í viðgerð á húsinu að Hrafnabjörgum. Plagg þetta er fjögur handskrifuð blöð óundirrituð og ódagsett og þannig að útliti og uppsetningu að það verður vart skilið sem bindandi tilboð stefnanda um að vinna verkið fyrir þetta tiltekna verð. Þegar plaggið var sent stefndu skömmu eftir fundinn 2. júní 1997 var það áritað orðinu kostnaðaráætlun. Stefndu gátu gert athugasemd við þessa áritun hafi þau viljað líta á plaggið sem bindandi tilboð, enda verkið ekki hafið þegar plaggið var sent stefndu. Það gerðu stefndu ekki. Þá ber einnig að líta til þess að þegar samið er um fast verð verður að gera strangari kröfur til gerðar samnings heldur en ef um tímavinnu er að ræða. Hinir sérfróðu meðdómendur segja það algengast þegar samið er um viðgerðir á gömlum timburhúsum að fúaviðgerðir séu mældar upp og greiddar sérstaklega samkvæmt umfangi verksins eða greitt samkvæmt tímavinnu.. Verður plagg þetta því ekki talið annað en áætlun stefnanda um væntanlegan viðgerðarkostnað. Skoðun þessa styðja og upplýsingar stefnanda, sem fram komu á fundinum 2. júní 1997 og síðar um tímalaun og tækjaleigu. Hér er og á það að líta að stefndu samþykktu tilboð í glugga, sem þau hefðu ekki þurft að gera ef þau hefðu gert bindandi samning við stefnanda. Framlagðar ljósmyndir sýna að nauðsynlegt hefur verið að skipta um hluta af burðarvirki í austurgafli hússins. Fram er komið að á verktíma sagði stefnandi stefndu, Sigríði, sem er bóndi að Hrafnabjörgum, frá því að kostnaður við verkið færi fram úr áætlun. Fram kom hjá stefndu, Bergþóru, að vitnið, María Brink, sem dvaldi að Hrafnabjörgum þann tíma sem stefnandi vann þar, hafi sagt að gaflinn væri illa farinn. Fram kom hjá stefndu Aniku að á tímabilinu 26. júlí til 1. ágúst hafi hún heyrt að gafl og fótstykki væri fúið. Það sem hér hefur verið rakið þykir gefa til kynna að verk það sem stefnandi vann fyrir stefndu hafi orðið umfangsmeira en framangreind áætlun gerði ráð fyrir og það hafi stefndu mátt vera ljóst á meðan á framkvæmd stóð. Ekki var stefnandi beðinn um að draga úr framkvæmdum. Verður þá tekin afstaða til reiknings stefnanda og tímafjölda. Dómurinn telur eðlilegt að stefndu greiði stefnanda fyrir ferð að Hrafnabjörgum í maí 1997 og fyrir vinnu hans við efniskaup og undirbúning verksins. Einnig er fram komið að stefnandi vann við glerjun á Þingeyri áður en hann fór að Hrafnabjörgum og hófst handa um viðgerðina á húsinu. Hinir sérfróðu meðdómendur telja tímafjölda stefnanda ekki óeðlilegan þegar miðað er við umfang verksins eftir því sem það verður ráðið af framlögðum skjölum og litið til fúaviðgerða á austurgafli. Þá er einnig til framburðar vitnisins Maríu Brink að líta varðandi tilgreindan vinnustundafjölda á dag, en hún bar að stefnandi hafi unnið frá morgni og fram á nótt. Hér er og á það að líta, varðandi daglegan vinnustundafjölda, að stefnandi fór út á land til þess að vinna verk, sem ljúka átti á ákveðnum tíma. Ekki er óeðlilegt í slíku tilviki að starfsmaður taki sér lítinn daglegan frítíma. Hinir sérfróðu meðdómendur telja tímakaup stefnanda, sem er jafnaðarkaup, 1.400 kr. á klukkustund auk virðisaukaskatts sanngjarnt. Með vísan til framanritaðs eru kröfur stefnanda teknar til greina með vöxtum eins og krafist er. Stefndu greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 100.000 krónur. Málið dæma Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari, Vífill Oddsson verkfræðingur og Þorkell Jónsson byggingatæknifræðingur. Dómsorð: Stefndu, Anika Jóna Ragnarsdóttir, Bergþóra Ragnarsdóttir, Sigríður Ragnarsdóttir og Gunnar Ragnarsson, greiði in solidum stefnanda, Helga Magnúsi Gunnarssyni, 429.826 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. október 1997 og 100.000 krónur í málskostnað. Heimilt er að leggja áfallna dráttarvexti við höfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 29. október 1998.
Mál nr. 43/2004
Kærumál Endurupptaka Vitni
B ehf. kærði þá ákvörðun héraðsdóms að heimila vitnaleiðslur í máli sem það hafði höfðað gegn G. Hafði málið verið dómtekið að lokinni aðalmeðferð en endurupptekið samkvæmt ákvörðun dómara og var aðilum gefinn kostur á að afla frekari gagna. Í kjölfar endurupptöku lagði varnaraðili fram tvö skjöl og óskaði jafnframt eftir að leiða matsmann og fleiri vitni um þau atriði er voru tilefni endurupptökunnar. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. janúar 2004, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að leiða tiltekin vitni fyrir héraðsdóm í máli aðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að beiðni varnaraðila verði hafnað og honum gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða honum kærumálskostnað. Málið var dómtekið 28. október 2003 að lokinni aðalmeðferð, en endurupptekið 20. nóvember sama árs. Slík ákvörðun dómara um endurupptöku máls sætir ekki kæru til Hæstaréttar samkvæmt XXIV. kafla laga nr. 91/1991, og því koma forsendur fyrir henni ekki til endurskoðunar með þeim hætti. Af forsendum hins kærða úrskurðar verður að ætla að dómurinn hafi talið nauðsyn vera á endurupptöku málsins, vegna brests í skýrleika varðandi framlagða matsgerð og að endurupptakan hafi verið á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991, en dómurinn gaf aðilum kost á að afla frekari gagna með vísan til 2. mgr. 46. gr. sömu laga. Í kjölfar endurupptöku lagði varnaraðili fram tvö skjöl og óskaði jafnframt eftir að leiða matsmann og fleiri vitni um þau atriði er voru tilefni endurupptökunnar. Samkvæmt öllu framanrituðu verður ekki komist hjá að staðfesta hinn kærða úrskurð. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var tekið til úrskurðar 19. desember 2003 um ágreining aðila varðandi skýrslugjöf vitna. Stefnandi er Brimborg ehf., kt. 701277-0239, Bíldshöfða 6, Reykjavík en stefndi er Gunnar Guðmundsson, kt. 110619-3919, Köldukinn 13, Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða 168.169 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. október 2002 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að viðurkennd verði riftun hans á kaupum vélar af stefnanda af gerðinni Volvo Penta 230 hestöfl. Jafnframt er krafist málskostnaðar. I. Stefndi keypti vél af tegundinni Volvo Penta, 230 hestöfl, af stefnanda í september 1995 á um 1.700.000 krónur. Vélin var sett niður í bát stefnda, Snarp HF 141. Stefndi segir að eftir niðursetningu vélarinnar hafi komið maður frá stefnanda og breytt olíuverkinu. Fram hafi komið hjá þessum starfsmanni stefnanda að á þessum tíma hafi stefnandi verið búinn að skipta um stimpla í 5 eða 6 samskonar nýlegum vélum þar sem þær hafi bilað. Stefnda hafi ennfremur verið tjáð að síðar yrði skipt um stimpla í vélinni og jafnframt að til stæði að skipta um stimpla í öllum samskonar vélum. Umræddur starfsmaður hafi síðan breytt olíuverkinu. Vorið 1996 hafi stefndi hafið róðra á bátnum og hafi allt gengið mjög vel það sumar. Vélin hafi verið keyrð með eðlilegum hætti og ekki hreyft olíu. Báturinn hafi gengið upp í 28-29 sjómílur. Stefndi hafi haft samband við stefnanda haustið 1996 og óskað eftir að skipt yrði um stimpla fyrir næsta sumar. Stefnandi hafi tekið vélina úr bátnum, skipt um stimplana á verkstæði sínu veturinn 1997 og sett vélina niður aftur, allt á sinn kostnað. Reyndar hafi stefnandi gert stefnda reikning vegna strekkjarhjóls og reima við dælu en stefndi neitað að greiða. Hafi stefnandi fallist á það. Eftir þessa aðgerð stefnanda hafi komið í ljós að vélin hafi brennt mikilli smurolíu. Stefndi kvartaði yfir því við stefnanda. Ekkert hafi verið gert í þessu það sumarið en næsta vetur hafi stefnandi skipt aftur um stimpla í vélinni og eins og áður á sinn kostnað. Stefnda hafi verið sagt að stimplar vélarinnar hafi verið ónýtir í upphafi og þeir sem hafi verið settir í 1997 hafi einnig verið gallaðir. Eftir þetta kvaðst stefndi hafa keyrt vélina í nokkur sumur en hún hafi alltaf brennt óeðlilega mikilli olíu. Stefndi kvaðst hafa kvartað og hafi tveir starfsmenn stefnanda, Ólafur Árnason og Eiríkur Þóroddsson, prufukeyrt vélina. Þeir hafi sagt stefnda að keyra þyrfti vélina í 600 klukkutíma til að sannreyna hvort vélin væri í lagi. Segir stefndi að þessir starfsmenn stefnanda hafi jafnframt sagt við hann að ef vélin yrði ekki í lagi eftir 600 tíma yrði stefnda bættur skaðinn með nýrri vél eða með öðrum hætti. Kvaðst stefndi hafa treyst þessum orðum starfsmannanna en jafnframt gert sér grein fyrri því að það tæki tíma að keyra vélina í 600 tíma þar sem hann hafi aðeins gert út á sumrin. Sumarið 2002 hafi stefndi ekki verið búinn að keyra vélina lengi er hún hafi bilað. Hann hafi þá snúið sér til þjónustuaðila stefnanda, VER ehf., sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að vélin væri stórgölluð og bilanir í henni hinar undarlegustu og erfitt að greina orsakir. Stefndi kvaðst nú hafa fengið sig fullsaddan af erfiðleikum sínum með þessa vél. Bilanir hafi verið tíðar og frátafir frá veiðum. Hann hafi því hringt í Þröst Árnason, starfsmann stefnanda, í júnímánuði og tilkynnt honum að Þröstur skyldi hirða vélina og hún færi ekki aftur í bátinn. Menn á vegum stefnanda hafi síðan tekið vélina og sé hún enn í vörslum stefnanda. Stefndi hafi aftur á móti keypt nýja vél af stefnanda í bátinn þar sem samskonar vél gangi við drifbúnaðinn í bátnum. Stefndi heldur því fram að mikil raunasaga sé tengd umræddri vél og sé það vegna þess að hann hafi keypt hana gallaða af stefnanda og stefnandi hafi vitað um þennan galla er hann hafi selt stefnda vélina. Stefndi hafi skaðast um milljónir króna vegna bilana í vélinni. Síðastliðið sumar hafi hann glatað 19 dögum í róðri vegna bilana á vélinni. Stefndi heldur því fram að reikningur sá er stefnukrafa byggir á sé rangur. Í stefnu segi um málsatvik og málsástæður að skuldin sem stefndi sé krafinn um greiðlslu á hafi stofnast vegna kaupa á varahlutum og viðgerðarþjónustu af stefnanda. Þessi staðhæfing stefnanda sé röng. Stefndi hafi ekki tekið út eða keypt þær vörur hjá stefnanda sem fram komi í reikningi stefnanda. Stefndi hafi heldur ekki óskað eftir þessari þjónustu stefnanda og hafi því ekki stofnað til skuldar við stefnanda. Stefnandi hafi tekið vélina sjálfur til sín og viðurkennt með því skila- og riftunarrétt stefnanda á vélinni. Stefnandi hafi sjálfur sótt vélina og tekið hana upp úr bátnum og flutt á verkstæðið sitt. Stefnandi hafi rift kaupunum á umræddri vél og skilað henni til stefnanda í samræmi við rétt sinn vegna galla á vélinni og framangreinds loforðs starfsmanna stefnanda. Undir rekstri málsins óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna. Matsbeiðni er dagsett 14. maí 2003 og er matsmaður beðinn um að svara eftirfarandi spurningum: ,,1. Hvort upprunalegir stimplar í vélinni hafi verið gallaðir eða aðrar ástæður valdið því og þá hverjar að nauðsyn bar til að skipta um þá og það tvívegis? 2. Af hvaða orsökum vélin hafi brennt mikilli smurolíu eftir að skipt hafði verið um stimpla í henni? 3. Hvort og, ef svo er, hvaða þýðingu hafði fyrir notkun vélarinnar að skipt var um olíuverkið við hana og af hvaða orsökum olíuverkið bilaði í tvígang? 4. Hvað hafi orsakað ítrekaðar bilanir vélarinnar árið 2002 sem lýst er í skýrslu VER ehf. á dskj. 16 og hvort þær tengjast stimplum vélarinnar eða cylenderum? 5. Hvað hafi orsakað bilun vélarinnar árið 1998 (alltaf loft í hráolíukerfi) sem lýst er í reikningi á dskj. nr. 14? 6. Hvort öndunarop að vélinni sé mjög lítið og vélin hafi af þeirri ástæðu verið svelt á lofti? Ef svo er, hvort og þá hvaða þýðingu það hefur í sambandi við bilanir á vélinni? 7. Hvort vélarpanna sé tærð af rafmagnsútleiðslu og, ef svo er, hvort og þá hvaða þýðingu rafmagnsútleiðsla hefur í sambandi við bilanir vélarinnar? 8. Hvort vélin sé viðgerðarhæf eða svari kostnaði að gera við hana, hvað það kosti að koma henni í fullnægjandi lag, hvernig sá kostnaður sundurliðast og hvort sú viðgerð sé líkleg til að endast í viðunandi tíma? 9. Hvert sé verðmæti (söluverð) annars vegar í núverandi ástandi og hins vegar eftir viðgerð samkvæmt matsspurningu í tl. 8?“ Matsgerð er dagsett 7. júlí 2003 og segir m.a. í henni: ,,1. Samkvæmt upplýsingum frá Brimborg ehf. hafði Iðntæknistofnun fundið sprungur í bullum sem voru í samskonar vél og sett var í Snarp HF 141 og var því ákveðið að skipta um bullur í vélinni. Vegna þess að ekki var búið að smíða eða fá til landsins rétta gerð af bullum var í fyrra skiptið sem skipt var um bullur í vélinni settir í vélina bullur sem áttu að vera betri en þær sem voru í henni í upphafi. Þegar réttu bullurnar komu til landsins vorið 1998 voru þær settar í vélina. Ástæðan fyrir því að bullurnar sem voru í vélinni fyrst dugðu ekki voru þær að Boss hafði gert breytingar á eldsneytiskerfinu án þess að láta Volvo vita og því urðu þessi mistök hjá Volvo. Ástæðan fyrir því að ekki var skipt strax um bullur og settar réttar bullur var sú að það tók Volvo tíma að hanna og smíða rétta gerð af bullum sem hentaði fyrir olíukerfið. 2. Upphaflega eru strokkfóðringarnar slípaðar á sérstakan hátt þannig að smurolíueyðslan verði í lágmarki þegar bullurnar og fóðringarnar slípa sig saman. Þegar skipt var um bullurnar í fyrra skiptið voru bullurnar sem skipt var um búnar að hafa einhver áhrif á fóðringarnar svo að það er eðlilegt að það taki nokkurn tíma fyrir nýju bullurnar að aðlagast gömlu strokkfóðringunum. Á sama hátt tekur það tíma fyrir bullurnar sem voru settar í seinna að aðlagast gömlu strokkfóðringunum. Matsmaður telur það ekki óeðlilegt að það geti tekið 600 keyrslustundir áður en bullurnar og fóðringarnar ná að slípa sig saman svo að smurolíunotkunin verði viðunandi. Það getur líka farið eftir því hvernig vélin er keyrð hvort að smurolíueyðslan verði eðlileg. Hafi bullurnar sem voru í vélinni fyrst verið búnar að slíta slípiáferðinni á fóðringunum áður en réttu bullurnar voru settar í hana er ekki víst að smurolíueyðsla verið nokkurn tímann viðunandi. 3. Eins og kom fram á matsfundinum var ekki skipt um olíuverk þegar vélin var afhent heldur var tímastillingunni breytt. Sennilega hefur það átt að draga úr hættu á því að það kæmu sprungur í bullurnar. Ástæðan fyrir því að olíuverkið bilaði er sennilega vegna þess að einhver óhreinindi hafi verið í olíunni (vatn eða sjór) enda vélin orðin nokkuð gömul, keypt 1995. Á matsfundinum upplýstist að fæðidælan í olíuverkinu hafi bilað og verið skipt um hana. Er ekki ólíklegt að megi rekja það til fyrrnefndra ástæðna. 4. Þegar skolloftsblásarinn bilaði 2002 var vélaverkstæðið VER fengið til að laga hann. Fyrst var reynt að laga blásarann sem var á vélinni og var skipt um þéttingar í honum, vélin prufukeyrð og reyndist í lagi. Í fyrsta róðrinum sem farinn var eftir viðgerðina bilaði blásarinn eins og áður. Var þá tekinn blásari sem til var á verkstæði VERS og hann settur við vélina. Farið var í prufuferð og blásarinn prófaður. Reyndist hann vel í prufuferðinni en þegar farið var á leið í land úr fyrstu sjóferðinni eftir blásaraskiptin bilaði hann eins og áður hefur komið fram. Þegar vélin var tekin úr bátnum var farið með hana á viðgerðarverkstæði Brimborgar og fylgdi blásarinn sem VER átti með vélinni. Þegar verið var að gera við vélina hjá VER sást mikil smurolía í skolloftsgöngunum frá loftsíu að blásara og út í skolloftskæli. Viðgerðarmenn hjá VER losuðu öndunarslönguna sem liggur frá ventlahlífinni inn á skolloftsgöngin eftir loftsíu og sáu að dropaði úr henni olía þegar vélin snérist 1500 sn/mín. Matsmaður telur hugsanlegt að þegar farið var að keyra á fullu í land hafi loftstraumurinn í skolloftsgöngunum rifið með sér olíudropa inn á skolloftsblásarann sem aftur hafði þau áhrif á þéttingarnar í blásaranum að hann gaf sig. Ef öndunin frá sveifarhúsinu er ekki það mikil að það safnist olía í skolloftsgöngin getur þetta fyrirkomulag vel gengið en ef það berst olía með öndunarrörinu inn í skolloftsgöngin getur það haft í för með sér bilun í afgastúrbínunni. Bent skal á að Volvo hefur breytt fyrirkomulaginu á öndunarrörinu og leiðir það nú inn á skolloftskerfið fyrir loftsíu á nýjum vélum af þessari gerð. Vegna þess að búið var að taka sundur vélina og gera hana ógangfæra þegar matsmaður kom að henni getur hann ekki staðhæft hvers vegna öndunin frá sveifarhúsinu jókst það mikið að það fór að berast smurolía inn í skolloftsgöngin, þó telur hann líklegt að það megi rekja það til þess að bullurnar og strokkfóðringarrnar hafi aldrei náð að slípa sig saman. Vegna þess að öndunin frá sveifarhúsinu er tekin inn á sogrörið sem liggur frá loftsíunni að skolloftsblásaranum eftir loftsíuna er hugsanlegt að aukið olíustreymi inn á skolloftskerfið hafi stafað af því að loftsían hafi verið orðin óhrein. Ekki er hægt að segja til um ástand loftsíunnar vegna þess að hún fannst ekki. 5. Sjá at. 3 6. Loftinntakið í vélarrúmið var mælt á framhaldsmatsfundinum og reyndist 290 sm2 . Samkvæmt gögnum sem fylgdu vélinni á loftinntakið að vera A=1,9 x vélaraflið eða 1,9 x 170 = 323sm2 Matsmaður sá ekki að vélina hafi skort loft enda sennilega sjaldan verið keyrð á fullu álagi. 7. Matsmaður sér ekki að ástæðan fyrir því að olíupannan undir vélinni er tærð stafi frá rafmagnsútleiðslu eða að bilanir á vélinni tengist því að útleiðsla hafi verið í bátnum. Allur botninn á pönnunni er meira og minna tærður og þegar ryðskánin var skafin af pönnunni kom í ljós að komið var gat á hana. 8. Matsmaður telur vélina ekki það mikið slitna að ekki væri hægt að gera við hana með sæmilegu móti. Kostnaður við viðgerð. Vegna þess að ekki hefur náðst viðunandi árangur með því að skipta um bullurnar í vélinni telur matsmaður að skipta verði um bullur og strokkfóðringar til að vélin geti talist í lagi. Viðgerð á skolloftsblásara og smurolíupönnu....kr 420.000 Varahlutir...motorsett..........................................kr. 230.000 Vinna...................................................................kr. 180.000 Heildarviðgerðarkostnaður 830.000 9. Söluverð í núverandi ástandi kr. 50.000-100.000 Söluverð eftir viðgerð kr. 200.000-300.000“ Stefndi vísar til almennra reglna samningaréttarins og til 53. gr., sbr. 2.mgr. 52. gr. laga nr. 39/1992 II. Sem áður sagði byggist krafa stefnanda á framlögðum reikningi en stefnandi taldi sig vera að vinna verk að beiðni stefnda. Ólafur Árnason bifvélavirkjameistari og Eiríkur Þóroddsson vélfræðingur voru starfsmenn stefnanda á þessum tíma. Þeir komu fyrir dóm og í máli þeirra kom fram að vart hafi orðið við bilun í nýlegri vél sumarið 1995. Bilunin hafi lýst sér sem gat á stimpli. Bilanatilvikum hafi fjölgað og þá hafi farið fram rannsókn. Í september hafi komið þrír menn frá Volvo í Svíþjóð og farið í siglingu á Breiðafirði og gert prófanir og rannsóknir. Þessar rannsóknir hafi verið bornar saman við vélar sem hafi verið í notkun erlendis. Niðurstaða þessara athugana hafi verið sú að breyta þyrfti olíuverkinu. Fljótlega hafi komið í ljós að það hafi ekki dugað og hafi því verið ákveðið að skipta um stimpla í um 20 vélum hér á landi. Í nóvember 1995 hafi Volvo í Svíþjóð ákveðið að stöðva alla sölu á þessum vélum á meðan málið væri rannsakað að fullu. Þá hafi verið ljóst að þessar bilanir hafi aðeins orðið vart í vélum sem væru í notkun á norðlægum slóðum. Engar kvartanir hafi hins vegar borist um bilanir í samskonar vélum sem hafi verið í notkun í hlýrra loftslagi. Skipt hafi verið um stimpla í vél stefnda tvisvar sinnum. Ástæða þess hafi verið sú að í fyrra skipti hafi gallaðir stimplar verið settir í vélina. Stefnanda hafi verið fyrirskipað að farga öllum stimplum á lager og tjáð að nýir stimplar yrðu sendir í flugi. Svo óheppilega hafi viljað til að í millitíðinni hafi komið sending af gömlu gerðinni með skipi. Vegna mistaka hafi starfsmenn stefnanda talið að um nýja stimpla væri að ræða og sett þá í nokkrar vélar, þar á meðal vél stefnda. Í máli Ólafs kom jafnframt fram að það væri rangt hjá matsmanni að einungis hafi verið skipt um stimpla en ekki strokkfóðringar og því hafi stimplar og strokkfóðringar ekki náð að slípa sig saman. Þetta væri rangt hjá matsmanni vegna þess að stimpill og strokkfóðring væru eitt sett og hafi ávallt verið skipt um þetta í heilu lagi á verkstæði stefnanda. Þeir Ólafur og Eiríkur fóru í reynslusiglingu með stefnda. Þeir kváðust ekki hafa fundið neitt athugunarvert við vélina og talið hana ógallaða. Ekki hafi komið neitt fram í þessari siglingu sem hafi gefið til kynna mikla olíubrennslu en það hafi verið umkvörtunarefni stefnda. Fram hafi komið hjá stefnda í þessari bátsferð að hann vildi gjarnan losna við þessa vél og hafi Ólafur boðið honum að taka hana á markaðsverði upp í nýja vél. Þeir Ólafur og Eiríkur kváðu það hins vegar ekki rétt hjá stefnda að þeir hafi lofað honum að hann fengi nýja vél ókeypis. Þröstur Arnarson vélfræðingur hefur starfað sem þjónustufulltrúi hjá stefnanda frá 2000. Hann sagði stefnda hafa hringt í sig og sagst vilja skila vélinni og fá nýja vél í staðinn. Þröstur kvaðst hafa sagt stefnda að það væri ekki hægt en hins vegar boðist til þess að taka vélina og greina hana svo sjá mætti hvað væri að vélinni og hvað það myndi kosta að gera við hana. Hann sagðist einnig hafa sagt stefnda að hann myndi fá það bætt ef í ljós kæmi að vélin reynist vera með upprunalegan galla. Stefnandi hafi komist að þeirri niðurstöðu að stimplaskiptingin hafi tekist en núverandi bilun mætti rekja til vandamála varðandi túrbínuna. Stefndi sundurliðar reikning sinn þannig: ,,Heiti Fj. Einingarv. Verð VINNA VOLVO PENTA 23,0 4.066 93.518 EFNI FRÁ VERKSTÆÐI 1 4.675 PAKKNINGASETT EFRA 41,42 1 23.471 23.471 STILLIBOLTI 1 208 208 AKSTUR PER FERÐ 1 800 800 VOLVO SÉRVERKFÆRI 1 500 500 Hífa vél og flutningur 1 11.903 11.903 SAMTALS 135.075 VIRÐISAUKASKATTUR 33.094 SAMTALS 168.169 Í skýringum með reikningnum stendur að vél hafi verið rifin úr bátnum í Hafnarfirði. Hún hafi verið bilanagreind og þjöppumæld af öðrum. Þegar hún hafi verið tekin í sundur hafi engin bilun sést eða ástæða fyrir því að hún ætti ekki að þjappa. Því hafi verið farið í Hafnarfjörð og aðstæður skoðaðar um borð og þjöppukort sótt. Öndunarop að vél sé mjög lítið og hafi vélin trúlega verið svelt af lofti. Eftir að hafa skoðað þjöppukort hafi mælingin verið dæmd ómarktæk og eftir ítarlega skoðun hafi vélin verið sett saman aftur og þjöppumælt. Þá hafi þjappa verið góð utan á nr. 5. Trúlega hafi verið útleiðsla um borð því olíupannan sé ónýt af tæringu. Stefnandi byggir kröfu sína á framangreindum reikningi. Stefndi hafi óskað eftir því við stefnanda að hann bilanagreindi vélina og hafi stefnandi látið sækja vélina í bát stefnda. Stefnandi mótmælir því að hann hafi beitt stefnda svikum. Sú fullyrðing stefnda sé ekki studd sönnunargögnum en auk þess hafi komið fram í málinu að það hafi ekki verið fyrr en í nóvember 1995 sem Volvo í Svíþjóð hafi stöðvað sölu á umræddri vélargerð. Þá hafi stefndi sýnt af sér tómlæti með því að grípa ekki til neinna ráðstafana vegna meintra svika heldur samþykkt að stefnandi bætti úr galla á vélinni. Auk þess hafi stefndi verið upplýstur um öll atvik og ekki leyndur neinu sbr. framlögð gögn þar að lútandi. Gallinn hafi að lokum verið lagfærður með samþykki stefnda. Staðhæfing stefnda um að honum yrði bættur skaðinn með nýrri vél sé algjörlega ósönnuð. Þá mótmælir stefnandi matsgerð hins dómkvadda matsmanns og telur að ályktanir hans standist ekki. III. Mál þetta var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 28. október 2003. Dómurinn skoðaði bátsvélina fyrir aðalmeðferð á verkstæði stefnanda ásamt lögmönnum aðila, stefnda og tveim starfsmönnum stefnanda, þeim Þresti Arnarsyni og Ólafi Árnasyni. Matsmaður var einnig viðstaddur skoðunina. Fyrir skoðun lá fyrir niðurstaða matsmanns um að bilanir á vélinni mætti meðal annars rekja til þess að stefndi hafi aðeins skipt um stimpla í vélinni en látið undir höfuð leggjast að skipta jafnframt um strokkfóðringar. Skoðun hinna sérfróðu meðdómsmanna á vettvangi beindist því sérstaklega að þessu atriði. Þeir sáu hins vegar engin ummerki á strokkfóðringum sem gáfu til kynna að þessi niðurstaða matsmanns ætti við rök að styðjast. Fyrir dómi sagði vitnið Ólafur Árnason, starfsmaður stefnanda, að ávallt hafi verið skipt um strokkfóðringar og stimpla í einu lagi á verkstæði stefnanda því þessir hlutir væru eitt sett í þessari gerð véla. Meðdómsmenn telja að ekkert bendi til annars en að staðhæfing vitnisins Ólafs sé rétt að þessu leyti. Bilanir á vél stefnda verða því ekki raktar til þess að stefnandi kallaði inn vélina og skipti um stimpla í henni. Málið var hins vegar flutt af hálfu stefnda á þeim grunni að orsök bilana mætti rekja til stimplaskiptanna og væru á ábyrgð stefnanda. Í ljósi alls þessa og í ljósi nýgengins dóms Hæstaréttar í málinu nr. 152/2003 þótti rétt að endurupptaka málið eftir dómtöku þess og vekja athygli aðila á því að dómurinn væri ósammála matsmanni í veigamiklum atriðum. Í þinghaldi 20. nóvember var aðilum gerð grein fyrir þessu og þeim gefinn kostur á að afla frekari gagna í samræmi við ákvæði 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi fékk frest til frekari gagnaöflunar og í þinghaldi 19. desember síðastliðinn lagði hann fram tvö skjöl, bréf hans til matsmanns og svarbréf matsmanns. Stefnandi mótmælti framlagningu þessara skjala en dómurinn tók ákvörðun skv. 112. gr. laga nr. 91/1991 að heimila framlagningu þeirra. Dómurinn ákvað nú að málið yrði flutt á ný. Stefndi óskaði þá eftir að leiða matsmann aftur fyrir dóminn og þau vitni er komu að því að taka vélina í sundur. Stefnandi mótmælti þessum vitnaleiðslum og var sá ágreiningur lagður í úrskurð dómsins enda taldi dómurinn ákvörðun ekki eiga við í því tilviki, sbr. 112. gr., sbr. a- og b- lið 143. gr. laga nr. 91/1991. Eins og rakið er hér að framan gengur álit hinna sérfróðu meðdómsmanna þvert á álit matsmanns um orsakir þess að vél stefnda bilaði. Stefndi hefur hins vegar byggt málatilbúnað sinn á niðurstöðu matsmanns um að vélin hafi verið haldin galla frá upphafi. Var málið einnig flutt á þeim grunni. Þessar breyttu forsendur valda því að stefndi á nú rétt á að afla nýrra gagna og leiða öll þau vitni er hann telur að geti upplýst málið varðandi þessi atriði. Umbeðnar vitnaleiðslur verða því heimilaðar. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan ásamt meðdómsmönnunum Ásgeiri Guðnasyni vélfræðingi og Þór Þórssyni rennismíða­meistara. Umbeðnar vitnaleiðslur eru heimilaðar.
Mál nr. 391/1998
Opinberir starfsmenn Ráðningarsamningur Uppsögn
B krafði íslenska ríkið um skaða- og miskabætur vegna uppsagnar hans sem framkvæmdastjóra verndaðs vinnustaðar. B hafði verið ráðinn tímabundið og átti ráðningu hans að ljúka sjálfkrafa 31. desember 1987. Honum var sagt upp störfum 13. október 1987 með þriggja mánaða fyrirvara, og var síðasti starfsdagur hans 31. janúar 1988. Talið var talið að uppsögn samningsins hefði verið óþörf og leitt til þess eins að B var lengur við störf en þurft hefði að vera. Þótti ekki hafa verið brotið gegn lögvörðum rétti B með uppsögninni. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á að skilyrðum 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri fullnægt til að B ætti rétt á miskabótum. Þá þóttu ákvæði um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins ekki geta leitt til bótaskyldu ríkisins, eins og starfslokum hans var háttað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 1998. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.806.904 krónur í skaða- og miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. janúar 1998 til greiðsludags. Til vara er krafist vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 9. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var áfrýjandi framkvæmdastjóri Kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar í Vestmannaeyjum, en verksmiðjan er verndaður vinnustaður, sem nú er rekinn á grundvelli laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Áfrýjandi var frá upphafi 1984 ráðinn af stjórn vinnustaðarins með tímabundnum ráðningarsamningum til eins árs í senn. Síðasti ráðningarsamningur hans gilti frá 1. janúar til ársloka 1987. Stjórnin sagði áfrýjanda upp störfum með bréfi 13. október 1987 með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. nóvember 1987 og var síðasti starfsdagur hans hjá verksmiðjunni 31. janúar 1988. Í bréfinu voru ekki tilgreindar ástæður uppsagnarinnar. Samkvæmt ráðningarsamningnum skyldi ráðningu áfrýjanda ljúka sjálfkrafa 31. desember 1987. Vinnuveitandi þurfti ekki að tilgreina sérstakar ástæður þess, ef ákveðið yrði að framlengja ekki samninginn. Við þær aðstæður, sem fyrir hendi voru, var uppsögn samningsins með öllu óþörf og leiddi til þess eins, að áfrýjandi var lengur við störf en þurft hefði að vera. Það veitti honum þó ekki rýmri rétt gagnvart vinnuveitanda en verið hefði, ef samningurinn hefði verið látinn renna skeið sitt á enda án sérstakra aðgerða, en áfrýjandi heldur því ekki fram, að samningurinn hafi verið endurnýjaður með einhverjum hætti. Með uppsögninni var því ekki brotið gegn lögvörðum rétti áfrýjanda og var hún lögmæt. Fébótakröfur áfrýjanda eru einungis að hluta í tengslum við þá uppsögn, sem hér er deilt um. Að einhverju leyti eiga þær rætur að rekja til ágreinings um afhendingu gagna, sem um var dæmt með dómi Hæstaréttar 29. júní 1995, H.1995.1890. Í málatilbúnaði áfrýjanda eru ekki skýr skil hér á milli. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að telja, að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á, að skilyrði séu til bótaábyrgðar stefnda samkvæmt þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en lagaákvæði um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins geta ekki leitt til bótaskyldu, eins og starfslokum áfrýjanda var háttað. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um annað en málskostnað. Með hliðsjón af því, að uppsögn ráðningarsamningsins var óþörf, eins og að framan greinir, og þeim erfiðleikum, sem hún kann að hafa skapað áfrýjanda, þykir rétt að láta málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti falla niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað af Bjarna Jónassyni, kt. 041037-4909, Brekkugötu 1, Vestmannaeyjum, gegn félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu birtri 9. desember 1997. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi fjármálaráðherra verði f.h. ríkissjóðs dæmdur til að greiða stefnanda 1.706.904 krónur í skaðabætur, eða aðra hæfilega fjárhæð að mati dómsins, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. janúar 1998. Einnig að stefndi fjármálaráðherra verði samkvæmt 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 dæmdur til greiðslu 1.100.000 króna miskabóta, eða annarrar hæfilegrar fjárhæðar að mati dómsins, vegna þjáninga, hneisu, óþæginda og röskunar á stöðu og högum, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. janúar 1998. Og loks að stefndi fjármálaráðherra verði f.h. ríkissjóðs dæmdur til að greiða stefnanda hæfilegan málskostnað að mati dómsins auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá tveimur vikum eftir dómsuppsögu til greiðsludags. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og að í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Yfirlit yfir málsatvik og ágreiningsefni. Í gögnum málsins kemur fram að stjórn Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum ákvað að ráða stefnanda sem framkvæmdastjóra Kertaverk-smiðjunnar Heimaeyjar í janúar 1984. Í verksmiðjunni unnu nokkrir fatlaðir starfsmenn auk stefnanda og verkstjóra. Síðar var ráðinn vélgæslumaður til að annast vélar og leiðbeina starfsmönnum við kertaframleiðsluna. Á árinu 1987 kvartaði fatlaður starfsmaður undan samskiptaörðugleikum við stefnanda og framkomu hans í garð fatlaðra starfsmanna. Einnig kvartaði hann undan launum. Málið var tekið fyrir á fundi Svæðisstjórnar Suðurlands um málefni fatlaðra sem haldinn var í Vestmannaeyjum þann 3. júní 1987. Stjórn Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum kom á fundinn. Þar var kynnt skýrsla framkvæmdastjóra og yfirfélagsráðgjafa hjá Svæðisstjórninni sem voru í Vestmannaeyjum dagana 12. og 13. maí það ár vegna framangreindrar kvörtunar. Þeir höfðu rætt við stefnanda, verkstjóra kertaverksmiðjunnar, fatlaða starfsmenn, stjórn vinnustaðarins og fleiri í Vestmannaeyjum. Niðurstaða þeirra var sú að fatlaðir starfsmenn væru fremur óánægðir og óvissir um stöðu sína. Óljóst virtist vera á hvaða forsendum hver og einn þeirra væri í verksmiðjunni og hvert væri markmið með dvölinni þar. Ekki væri nein festa eða regla í mati eða endurmati á stöðu fatlaðra einstaklinga, hópa eða varðandi framleiðsluna. Fatlaðir starfsmenn flyttust ekki á milli starfa. Mikill fjöldi véla til kertagerðar væri enn ónotaður og engin tilraun hefði verið gerð til að láta á það reyna hvort hinir fötluðu starfsmenn gætu á einn eða annan hátt annast stjórn og umsjón vélanna, með eða án leiðsagnar. Síðan segir í niðurstöðum að vantraust og óánægja brytist áberandi fram gagnvart stefnanda sem ekki virtist hafa tekist að virkja hóp hinna fötluðu til samstöðu og samstarfs. Þá kemur þar fram að gagnkvæmt vantraust virtist vera milli stefnanda og stjórnar, sem hvorki virtist hafa fylgst með sem skyldi né veitt stefnanda það aðhald og stuðning sem hann hafi þurft í upphafi við að marka vinnustaðnum verksvið og markmið. Gerðar voru ákveðnar tillögur til úrbóta þar sem m.a. var lagt til að fengnir yrðu sálfræðingur og félagsráðgjafi eða félagsmálastjórinn í Vestmannaeyjum til að vera ráðgefandi um innra starf, bæði varðandi samskipti almennt milli starfsmanna og yfirmanna og við mat og endurmat á störfum fatlaðra og markmiðum með dvöl þeirra á vinnustaðnum. Bent var enn fremur á að stjórn Verndaðs vinnustaðar yrði að gera skýrari verklýsingu á störfum stefnanda og verkstjóra, svo og á ábyrgð þeirra hvors gagnvart öðrum, gagnvart stjórninni og gagnvart fötluðum starfsmönnum. Ástæða virtist til að ráða starfsmann til að annast vélar og viðhald þeirra. Þannig gæti stefnandi betur einbeitt sér að sölustarfi og markaðsöflun. Á fundinum óskaði stjórn Verndaðs vinnustaðar eftir stuðningi Svæðisstjórnarinnar og var fallist á að veita hann. Vegna þessa var ákveðið að fá Önnu Karin Júlíussen félagsráðgjafa og Brynjar Eiríksson sálfræðing, sem bæði voru starfsmenn Vestmannaeyjabæjar, til að gera úttekt á samskiptum á vinnustaðnum og líðan öryrkjanna sem þar unnu. Ræddu þau við yfirmenn og starfsmenn og greindu vandann. Þau skiluðu tveimur skýrslum um það til stjórnar Verndaðs vinnustaðar með bréfum dagsettum 15. júlí og 6. október 1987 ásamt viðtölum við starfsmenn. Í fyrra bréfinu er tekið fram að öryrkjum, sem rætt var við, verkstjóra og framkvæmdastjóra hafi verið gefið loforð um að viðtölin yrðu hvergi birt opinberlega. Í fyrri skýrslunni kemur m.a. fram að fötluðum starfsmönnum virtist almennt líða illa. Þeir byggju við miklu lakari kjör en almennir launþegar og þeir hefðu ekki verið upplýstir um réttindi sín. Að auki þyrftu þeir að búa við verulegt álag vegna streitu milli stefnanda og verkstjóra. Voru lagðar til ákveðnar úrbætur þar að lútandi. Í síðari skýrslunni er því lýst að hvaða leyti tillögur þeirra til úrbóta höfðu komið til framkvæmda. Ekki hafði tekist að færa til betri vegar togstreitu yfirmanna á vinnustaðnum. Að áliti skýrsluhöfunda yrði líðan fatlaðra starfsmanna óbreytt með óbreyttu mannahaldi sem leiddi til skerðinga á heilsu, náms- og starfsgetu þeirra. Stefnanda var sagt upp störfum með bréfi stjórnar Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum dagsettu 13. október 1987. Samkvæmt bréfinu var stefnanda sagt upp með þriggja mánaða umsömdum uppsagnarfresti frá 1. nóvember 1987 og var síðasti vinnudagur stefnanda því 31. janúar 1988. Í málinu er deilt um lögmæti uppsagnarinnar. Af hálfu stefndu er því haldið fram að ekki hafi þurft að vera fyrir hendi nokkrar ástæður fyrir uppsögninni enda hafi stefnandi verið ráðinn tímabundið til starfans. Einnig er ágreiningur um réttmæti miskabótakröfu stefnanda sem hann byggir á 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi heldur því fram að honum hafi að ástæðulausu verið sagt upp starfi því er hann gegndi sem framkvæmdastjóri Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum. Ástæðan sem stefnanda hafi verið gefin fyrir uppsögninni, þ.e. að hann hafi ekki viljað kenna vélgæslumanni á framleiðsluna og að hann hafi neitað að gefa upp uppskriftir og formúlur að litablöndun, sem þó sé eign kertaverksmiðjunnar, sé tilhæfulaus og uppsögnin því ólögmæt. Stefnandi heldur því fram að hann hafi kennt vélgæslumanninum að búa til kerti og hafi hann enn fremur farið í einu og öllu eftir starfslýsingu þeirri er til hafi verið um starfið. Í lýsingunni hafi ekki verið gert ráð fyrir að vélgæslumaðurinn lærði að blanda liti enda hafi nægar birgðir verið til. Þá hafi engar uppskriftir fylgt verksmiðjunni þegar hún hafi verið keypt á sínum tíma en blöndun lita byggi á aðferðafræði og verklegri þjálfun sem ekki sé hægt að miðla nema við frið og góðar aðstæður, sem hafi ekki verið til staðar á þessum tíma á vinnustaðnum. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda er miðuð við laun í tvö ár og er krafan þannig sundurliðuð: laun, föst yfirvinna og orlof 71.121 krónur x 24 mánuðir = 1.706.904 krónur. Miskabótakröfuna sundurliðar stefnandi þannig: Varðandi kröfu stefnanda um bætur vegna þjáninga vísar hann til þess að það hafi valdið sér mikilli andlegri þjáningu og hugarangri að hafa þurft að berjast við fólk í þjónustu félagsmálaráðherra í nærri 10 ár fyrir þeim sjálfsögðu réttindum að fá að kynna sér hvað um hann var sagt. Stefnandi vísar í því sambandi til álits umboðsmanns Alþingis frá 30. júní 1989 í máli nr. 25/1989 og til úrskurðar úrskurðarnefndar um upplýsingamál í máli nr. A-28/1997 frá 10. nóvember 1997. Kröfu um bætur fyrir hneisu byggir stefnandi á því að það hafi verið mjög niðurlægjandi fyrir hann að vera rekinn úr starfi með skömm vegna tilbúinna ástæðna og að fá ekki tækifæri til að verja hendur sínar. Vísar hann í því sambandi til 10. og 11. gr. laga nr. 31/1976 með síðari breytingum. Þá er krafa stefnanda um bætur fyrir óþægindi studd þeim rökum að hann hafi haft af því mikið ómak hve mikillar tregðu hann hafi mætt þegar hann hafi reynt að fá réttindi sín viðurkennd og enn standi mál þannig að félagsmálaráðuneytið komi sér hjá að fara að úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál um að afhenda honum þau skjöl sem hann eigi rétt á að fá. Krafa um bætur fyrir röskun á stöðu og högum er byggð á því að stefnandi hafi hvergi fengið vinnu við sitt hæfi vegna þeirrar miklu og neikvæðu umfjöllunar sem brottrekstur hans hafi fengið í litlu samfélagi. Þessa umfjöllun megi rekja til fólks í þjónustu þáverandi félagsmálaráðherra. Vísar stefnandi í því sambandi til blaðagreinar í Fréttum 2. febrúar 1988 svo og til ummæla Vilhjálms Árnasonar um geðveiki stefnanda og starfsmanns um ofsóknaræði hans. Þetta ástand hafi haldist í rúm þrjú ár og eimi enn eftir af því. Stefnandi vísar til III. kafla laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, einkum 10. og 11. gr. Þá vísar hann til núgildandi laga nr. 70/1996 og 150/1996. Enn fremur vísar hann til jafnræðisreglu, álits umboðsmanns Alþingis dags. 30. júní 1989, úrskurðar úrskurðarnefndar um upplýsingamál dags. 10. nóvember 1997 og loks til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttarins. Málsástæður og lagarök stefndu. Af hálfu stefndu er málatilbúnaði og bótakröfum stefnanda eindregið vísað á bug. Í greinargerð stefndu komi fram að stefnandi krefjist bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar úr starfi sem framkvæmdastjóri Verndaðs vinnustaðar í Vestamannaeyjum. Miði hann kröfur sínar við tveggja ára laun auk þess sem hann krefjist miskabóta og málskostnaðar. Hann byggi á því að honum hafi ekki verið gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákveðið hafi verið að segja honum upp starfi og að hann telji uppsögnina brjóta í bága við 10. og 11. gr. þágildandi laga um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna nr. 38/1954. Stefndu vísa til þess að í viðtölum þeirra Eggerts Jóhannessonar framkvæmdastjóra Svæðisstjórnar Suðurlands og Sævars Bergs Guðbergssonar við stefnanda og stjórn Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum þann 12. og 13. maí 1987 hafi báðir þessir aðilar greint frá því að ekki hafi ríkt traust milli stefnanda og stjórnarinnar. Óánægja stjórnarinnar með störf stefnanda hafi bæði varðað atriði er lotið hafi að því að skort hafi á að hann gæfi stjórninni greinargóða og skýra mynd af fjárhagsstöðunni og að hann hafi ekki skráð niður litaformúlur og kertablöndur þannig að aðrir starfsmenn gætu annast slíkt í fjarveru hans. Þá hafi framkoma hans við fatlaða starfsmenn verið særandi. Stjórnin hafi ekki á því stigi ákveðið endanlega hvernig hún ætti að bregðast við en þá þegar hafi verið rætt um þann möguleika að segja stefnanda upp eða fá hann til að segja upp. Stefndu byggja á því að ráðning stefnanda sem framkvæmdastjóra hafi frá upphafi verið tímabundin til eins árs í senn, svo sem framlagðir ráðningarsamningar á dskj. 36 og 37 beri með sér. Síðast­gildandi ráðningarsamningur hafi náð yfir tímabilið frá 1. janúar til 31. desember 1987. Samkvæmt ákvæðum hans hafi gagnkvæmur uppsagnarfrestur verið þrír mánuðir og hafi ekki þurft að koma til sérstakrar uppsagnar til þess að ráðningu lyki sjálfkrafa. Engin laga- eða samningsskylda hafi staðið til endurráðningar stefnanda. Uppsögnin, sem hafi verið með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 31. janúar 1988, hafi því í reynd verið óþörf til að binda endi á ráðningu stefnanda. Samkvæmt framangreindu hafi stefnandi ekki verið skipaður ótímabundið til starfans svo sem málatilbúnaður hans geri ráð fyrir. Reglur í 10. og 11. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi því ekki átt við. Samkvæmt 5. gr. samþykkta fyrir Verndaðan vinnustað í Vestmannaeyjum ráði stjórnin framkvæmda-stjóra. Stjórnin hafi því í hvívetna verið innan lagalegra heimilda sinna er hún hafi sagt stefnanda upp störfum með bréfi frá 13. október 1987. Ekkert í efni þess bréfs geti heldur skoðast sem móðgandi eða meiðandi í garð stefnanda. Því er eindregið mótmælt af hálfu stefndu að ástæður er þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga hafi kveðið á um hafi ráðið viðbrögðum stefndu til afhendingar gagna sem stefnandi hafi fengið án óþarfa dráttar eftir því sem lög hafi staðið til og vísa stefndu í því sambandi til dskj. nr. 10, 15, 20 og dóms Hæstaréttar í máli stefnanda frá 29. júní 1995. Ekki fáist reyndar séð að dráttur á slíku geti að lögum varðað áfalli miskabóta. Af hálfu stefnanda hafi síðan verið hafðar uppi frekari kröfur um gögn með bréfi 27. ágúst sl. Stefnandi hafi án tafar fengið frekari gögn í fullu samræmi við úrskurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál frá 10. nóvember 1997. Engum þeim atvikum sé þannig til að dreifa varðandi uppsögnina, framkvæmd hennar eða síðari ákvarðanir tengdum afhendingu gagna varðandi skýrslur Önnu Karenar Júlíussen og Brynjars Eiríkssonar til stjórnar vinnustaðarins, sem hafi verið afhentar sumarið og haustið 1987, er varðað geti stefndu bótaskyldu að lögum. Þá séu bótakröfur byggðar á ólögmætri uppsögn nú löngu fallnar niður fyrir tómlæti og fyrningu, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Í stefnu reisi stefnandi kröfur sínar um miskabætur við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 en þau lög hafi öðlast gildi 1. júlí 1993 og geti því ekki átt hér við. Ekki sé heldur rökstutt í stefnu og framlögðum skjölum hvernig ástæður, sem byggt er á til stuðnings miskabótakröfu stefnanda, tengist máli þessu eða geti grundvallað kröfugerð á hendur stefndu. Verði reyndar ekki annað séð en að um þessi atriði hafi þegar verið dæmt í þeim dómsmálum sem stefnandi hafi höfðað á undanförnum áratug, annars vegar á hendur stefndu, sbr. Hrd 1995:1890, og hins vegar í einkarefsimálum sem stefnandi hafi höfðað þar sem bótakröfur hafi verið hafðar uppi á hendur Arnmundi Þorbjörnssyni, sbr. Hrd. 1993:932, og Vilhjálmi Árnasyni, sbr. Hrd. 1994:1823. Kröfum stefnanda er til vara mótmælt sem allt of háum með vísan til þess sem hér að framan greinir. Krafist er stórkostlegrar lækkunar þeirra, fari svo að dómurinn hafni sýknukröfu stefndu. Niðurstaða. Í ráðningasamningi, sem stefnandi undirritaði þann 9. febrúar 1987 og ráðuneytið þann 19. sama mánaðar, kemur fram að stefnandi var ráðinn forstöðumaður Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum frá 1. janúar 1987 þar til ráðningu skyldi ljúka sjálfkrafa þann 31. desember sama ár. Stefnandi var því ráðinn tímabundið til starfans. Honum var síðan sagt upp störfum, eins og hér að framan greinir, þann 13. október 1987 með þriggja mánaða uppsagnarfresti frá 1. nóvember sama ár og lauk starfstíma stefnanda samkvæmt því þann 31. janúar 1988. Ekki er um að ræða að stefnandi hafi hlotið skipun í starfið. Verður bótakrafa hans þegar af þeirri ástæðu ekki byggð á þeim réttarreglum sem eiga við um þá sem hlotið hafa skipun í starf samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38/1954 sem þá giltu. Ákvæði 10. og 11. gr. laganna, sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum, eiga því ekki við um uppsögn stefnanda. Verður hvorki á þeim byggt varðandi skyldu stjórnar Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum til að gefa upp ástæður fyrir uppsögninni né til að veita stefnanda kost á að tala máli sínu áður en sú ákvörðun var tekin. Þegar stefnanda var sagt upp störfum var í gildi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1994. Samkvæmt þeirri lagagrein má dæma þann sem hefur reynst sekur um refsiverða meingerð gegn persónu, friði eða æru annars manns eða aðra meingerð, sem telja má drýgða af illfýsi, til að greiða þeim sem misgert er við, fégjald fyrir þjáningar, hneisu, óþægindi, svo og fyrir röskun á stöðu og högum. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 1995 bls. 1891 var þeim sem félagsráðgjafi og sálfræðingur áttu viðtal við á Vernduðum vinnustað í Vestmannaeyjum heitið því að viðtölin yrðu trúnaðarmál þeirra og stjórnar vinnustaðarins. Þóttu hagsmunir þeirra eiga að ráða því að réttmætt væri að synja stefnanda um hin skráðu viðtöl. Stefnandi hefur hvorki sýnt fram á að erfiðleikar hans við að fá að kynna sér hvað um hann var sagt né óþægindi, sem hann telur sig hafa orðið fyrir við að fá rétt sinn viðurkenndan í því sambandi, verði rakin til þeirra atvika er 264. gr. almennra hegningarlaga tók á þeim tíma til. Með vísan til þess sem fram hefur komið í málinu og hér að framan greinir verður hvorki á það fallist að stefnandi hafi verið rekinn úr starfi með skömm vegna tilbúinna ástæðna né að hann hafi ekki fengið að verja hendur sínar þannig að bótaábyrgð varði samkvæmt framangreindri lagagrein. Þá þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að stefndu beri ábyrgð á, af þeim ástæðum sem tilgreindar eru í lagagreininni, að stefnandi fékk ekki vinnu eftir að honum var sagt upp störfum af stjórn Verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum. Samkvæmt þessu verður að telja ósannað að uppsögn stefnanda megi rekja til atvika sem varða stefndu og 264. gr. almennra hegningarlaga tekur til. Kröfur stefnanda á hendur stefndu sem á því eru byggðar hafa því ekki lagastoð. Samkvæmt 28. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eiga lögin ekki við um skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem varð fyrir gildistöku laganna en þau tóku gildi 1. júlí 1993. Verður ekki séð að 26. gr. laganna, sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum, geti átt við um sakarefnið. Þar sem kröfur stefnanda í málinu skortir lagastoð ber að sýkna stefndu af þeim. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að stefnandi greiði stefndu málskostnað sem þykir hæfilegur 150.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Bjarna Jónassonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 209/2007
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Matsmenn
C og dánarbú D kröfðust aðallega ómerkingar úrskurðar héraðsdóms um dómkvaðningu matsmanna, þar sem héraðsdómara hefði borið að hafna framlagningu greinargerðar af hálfu matsbeiðenda en ella gefa C og dánarbúinu færi á að koma að athugasemdum við efni hennar. Til vara kröfðust þau að beiðni um dómkvaðningu yrði hafnað. Ekki var á það fallist að við meðferð beiðninnar hefði verið brotið gegn almennum málsmeðferðarreglum laga nr. 91/1991 þannig að það varðaði ómerkingu hins kærða úrskurðar. Þá var talið að skilyrði væru uppfyllt til að dómkveðja matsmenn til að framkvæma hið umbeðna mat. Úrskurðurinn var því staðfestur um að matsmenn skyldu dómkvaddir í samræmi við matsbeiðnina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2007 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu menn til að leggja mat á nánar tilgreind atriði varðandi ágreining aðila. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til vara að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og synjað um dómkvaðninguna. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Ekki liggur fyrir að varnaraðilar hafi haft uppi kröfu í dómsmáli vegna þeirra atriða sem þeir óska mats á. Um heimild til að beiðast dómkvaðningar fer því eftir XII. kafla laga nr. 91/1991, en samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laganna ber að fara eftir IX. kafla þeirra við öflun slíkrar matsgerðar eftir því sem við getur átt. Aðalkrafa sóknaraðila er á því reist að héraðsdómara hafi borið að hafna framlagningu greinargerðar varnaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi þar sem málið var tekið til úrskurðar, en ella gefa sóknaraðilum færi á að koma að athugasemdum við efni greinargerðarinnar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er ekki í IX. kafla laga nr. 91/1991 kveðið á um framlagningu greinargerða þegar aðila greinir á um hvort verða skuli við beiðni um dómkvaðningu matsmanna. Í XII. kafla laganna er heldur ekki mælt fyrir um að aðilar leggi fram greinargerðir ef ágreiningur rís um matsbeiðni samkvæmt þeim kafla. Ber dómara að meta af sjálfsdáðum hvort skilyrði séu til að fallast á slíka beiðni, sbr. 3. mgr. 78. gr. laganna, en ef hann telur svo ekki vera eða ágreiningur rís um það kveður hann upp úrskurð þar um. Í þinghaldi 9. mars 2007, þar sem matsbeiðnin var fyrst tekin fyrir, mótmæltu sóknaraðilar að dómkvaðningin færi fram og óskuðu eftir fresti svo þeim gæfist kostur á að tjá sig frekar um mótmælin. Þegar málið var næst tekið fyrir 16. sama mánaðar lögðu sóknaraðilar fram skriflega greinargerð, þar sem athugasemdir þeirra við matsbeiðnina komu fram. Óskuðu varnaraðilar þá eftir fresti til að taka afstöðu til greinargerðarinnar og var sá frestur veittur. Í fyrirtöku 23. sama mánaðar lögðu varnaraðilar fram skriflega greinargerð, þar sem athugasemdir voru gerðar við mótmæli sóknaraðila. Mótmæltu sóknaraðilar framlagningu þessarar greinargerðar. Var málið síðan tekið til úrskurðar og hinn kærði úrskurður kveðinn upp 30. mars 2007. Athugasemdir varnaraðila í ofngreindri greinargerð lúta einkum að lagaatriðum, sem dómara ber af sjálfsdáðum að gæta að við úrlausn málsins. Sóknaraðilar höfðu áður lagt fram skriflega greinargerð þar sem afstaða þeirra til matsbeiðninnar var skýrð. Ber dómara almennt að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanna samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 nema að skilyrði 77. gr. og 78. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að beiðnin beinist að atriði, sem ekki heyrir undir matsmann að fjalla um, sbr. 2. mgr. 60. gr. laganna. Verður ekki séð að sérstök þörf hafi verið á framlagningu umræddra greinargerða svo dómari gæti lagt mat á beiðnina. Með hliðsjón af þessu verður ekki fallist á með sóknaraðilum að við meðferð málsins hafi verið gengið gegn almennum málsmeðferðarreglum laga nr. 91/1991 þannig að varði ómerkingu hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar telst matsbeiðnin uppfylla kröfur 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Í henni er tengslum varnaraðila við D heitinn lýst. Í ljósi þeirra upplýsinga verður við það að miða að skilyrði 1. mgr. 77. gr. laganna séu einnig uppfyllt. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans um að matsmenn skuli dómkvaddir í samræmi við matsbeiðnina staðfest. Með hliðsjón af 4. mgr. 79. gr. sömu laga verður úrskurðurinn staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðilar greiði kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað, sem fellur niður í héraði. Sóknaraðilar, C og dánarbú D greiði sameiginlega varnaraðilum, A og B, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað. Málið barst dóminum 12. febrúar sl. Það var þingfest 9. mars sl. og tekið til úr­skurðar 23. mars sl. Matsbeiðendur eru A, [...], Reykjavík og B, [...], Reykjavík. Matsþoli er C, persónulega og f.h. dánarbús D, [...], Reykjavík, Matsbeiðendur óska, með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála, að dómkvaddir verði tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til þess að meta hvort D, [kt.], sem lést 29. október 2006, hafi verið það heill heilsu andlega og líkamlega, hinn 26. október 2006, þegar hann undirritaði erfðaskrá skömmu fyrir andlát sitt, að hann hafi gert sér fulla grein fyrir því hvað fólst í þeirri ráðstöfun. Samkvæmt því sem fram kemur í matsbeiðni lést D hinn 29. október 2006 eftir erfið veikindi. Skömmu fyrir andlátið, eða hinn 26. október 2006, hafi hann undirritað erfðaskrá þar sem hann hafi arfleitt matsþola C að „helstu eignum“ sínum eins og það sé orðað í erfðaskránni. Áður en D hafi látist hafi hann verið alvarlega veikur af krabbameini og gengið í gegnum erfiða sjúk­dómslegu. Hafi hann dvalið á Landspítalanum við Hringbraut þegar hann hafi undir­ritað erfðaskránna og allt til dauðadags. Hafi hann m.a. verið á sterkum lyfjum sem hafi haft það í för með sér að hann hafi „stundum dottið út“ og hafi virst sem hann væri engan veginn með sjálfum sér. Hafi stundum virst sem hann þekkti ekki nána vini sína og ættingja. Matsbeiðendum sé m.a. kunnugt um að skömmu áður en hann hafi undirritað ofangreinda erfðaskrá, hafi hann verið í „annarlegu ástandi“ að þessu leyti. Þá hafi D verið mjög heyrnardaufur sem hafi leitt til misskilnings hans um marga hluti, ekki síst meðan á veikindum hans hafi staðið. Matsbeiðendum sé kunn­ugt um að erfðaskráin sé ekki í samræmi við það sem D heitinn hafi áður látið frá sér fara við suma ættingja sína og vini, um ráðstöfun eigna eftir sinn dag. Matsbeiðendur kveða ástæðu matsbeiðninnar vera þá að þeir hafi ástæðu til að ætla að D heitinn hafi, við undirritun erfðaskrárinnar, hvorki verið svo heill heilsu and­lega né líkamlega, að hann hafi gert sér grein fyrir hvað hafi falist í ráðstöfun hans samkvæmt erfðaskránni. Telji matsbeiðendur því að nauðsynlegt sé að dómkvaddir verði matsmenn til að láta í ljós álit sitt á því hvort andleg og líkamleg heilsa D heitins hafi verið með þeim hætti, að telja megi víst að hann hafi vitað með fullri vissu, hvað hafi falist í þeirri ráðstöfun sem hann hafi gert þegar hann hafi undirritað erfða­skrána. Þess er óskað að hinir dómkvöddu matsmenn láti matsbeiðendum í té skriflegt og rök­stutt álit á eftirgreindum atriðum: 1. Þeir kanni og upplýsi í hverju veikindi D heitins fólust á þeim tíma sem hann undirritaði erfðaskrána. 2. Þeir kanni og upplýsi á hvaða lyfjum D heitinn hafi verið á og í hvaða magni hann hafi tekið þau, skömmu fyrir undirritun erfðaskrárinnar og þegar hann undirritaði hana. 3. Þeir lýsi þeim áhrifum sem líklegt sé að lyfjagjöfin hafi haft á D heitinn og/eða hvaða áhrif slík lyfjagjöf hafi almennt á sjúklinga, andlega og líkam­lega. 4. Þeir gefi álit sitt á því með tilliti til allra fyrirliggjandi gagna um heilsu D heitins, þ.m.t. sjúkraskráa, hvort líklegt sé að veikindi hans og sú með­ferð sem hann fékk, þ.m.t. í formi lyfjagjafar, hafi dregið úr andlegu og líkamlegu hæfi hans til að gera sér grein fyrir hvað fólst í erfðaskránni sem hann undirritaði. Ef svo er, þá hvers vegna? Matsþoli lagði fram á dómþingi í héraði, þann 16. mars sl., greinargerð vegna fram­kominnar matsbeiðni. Þar koma fram athugasemdir sem lúta að matsspurningum þeim sem þar koma fram. Í greinargerð segir að ætlast sé til þess að matsmenn sjálfir annist öflun gagna sem síðan sé ætlast til að þeir meti. Engin gögn séu lögð fram um heilsu­far D fyrir andlát hans og ekki heldur um lyf sem hann kynni að hafa tekið, heldur sé matsmönnum sjálfum ætlað að upplýsa um það hvaða lyf það hafi verið sem D heitinn hafi notað. Í 4. tl. sé óskað eftir áliti matsmanna „m.t.t. allra fyrirliggjandi gagna um heilsu [D] heitins“, hvort líklegt sé að veikindi hans og sú meðferð sem hann hafi fengið hafi dregið úr andlegu og líkamlegu hæfi hans til að gera sér grein fyrir því sem hafi falist í erfðaskránni. Telji matsþolar þessa spurningu út í hött en í henni sé m.a. vísað til fyrirliggjandi gagna án þess að nokkur gögn séu lögð fram. Beri allt að sama brunni þar sem matsbeiðendur leitist við að fá dómkvadda mats­menn til að annast gagnaöflun í stað þess að afla sjálfir gagna sem hægt væri að leggja fyrir matsmenn. Matsþoli telji beiðnina ekki vera í samræmi við IX. kafla laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 61. gr. laganna skuli í matsbeiðni koma skýrlega fram hvað eigi að meta, hvar það sé sem meta skuli og hvað aðili hyggist sanna með mati sínu. Ljóst sé að matsbeiðnin uppfylli ekki þessi einföldu skilyrði. Í henni sé hins vegar farið fram á að dómkvaddir verði einhvers konar rannsóknarmenn til að afla gagna eftir því sem þeir telji sjálfir nauðsynlegt eða gagnlegt og að þeir eigi síðan sjálfir að meta þessi sömu gögn. Þegar metið sé hvort að efni beiðninnar samrýmist 61. gr. sé, að mati varnar­aðila, líka rétt að líta til efnis 64. gr. laganna sem fjalli um yfirmat. Yfirmat yrði nánast óframkvæmanlegt ef hægt yrði að fá undirmat unnið eftir þeim leiðum sem sóknaraðilar geri ráð fyrir. Krafist sé málskostnaðar á grundvelli 130. gr. laga nr. 91/1991. Matsbeiðendur lögðu fram greinargerð sína á dómþingi 23. mars sl. Matsþoli mót­mælti framlagningu hennar. Í IX. kafla laga nr. 91/1991 er ekki kveðið á um fram­lagningu greinargerða aðila þegar ágreiningur rís um matsbeiðni. Hins vegar þykir rétt að heimila framlagningu hennar til að varpa frekara ljósi á þau atriði sem mót­mælin beinast gegn, enda tjái þeir sig ekki sérstaklega um matsbeiðnina. Telja verður að matsbeiðendum sé því heimilt að leggja fram greinargerð með andsvörum við mótmælum gerðarþola. Í greinargerð matsbeiðenda kemur fram að sóknaraðilar byggi á því að í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um einkamál í héraði sé beinlínis gert ráð fyrir því að mats­menn geti sjálfir aflað gagna til afnota við matið. Telji matsbeiðendur að það eigi sér­stak­lega við í máli þessu þar sem um sé að ræða flókið úrlausnarefni sem varði læknis- og lyfjafræði, sem matsbeiðendur hafi litla eða enga þekkingu á. Þá sé og á það líta að aðilar geti tjáð sig um þau gögn sem matsmenn afli, skv. 2. mgr. 62. gr. lag­anna. Matsbeiðendur byggi á því að samkvæmt 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, teljist matsgerðir til svokallaðra rannsóknaraðgerða en í því felist að matsmenn hafi nokkurt forræði á því sem rannsakað sé í krafti sérþekkingar þeirra. Þá byggi gerðarbeiðendur á því að í 3. mgr. 62. gr. laganna sé gert ráð fyrir því að þeim sem hafi umráð þess sem matsgerð lúti að sé skylt að láta matsmann hafa umráð þess. Þannig hafi matsmenn víðtækari heimildir en matsbeiðendur til þess að afla gagna. Það skipti sérstaklega máli í þessu tilviki, þar sem matið lúti að sérhæfðum og við­kvæmum persónulegum upplýsingum. Þá byggi matsbeiðendur á því að hvorki sé venja, né að IX. kafli laga nr. 91/1991 geri ráð fyrir því að gögn fylgi matsbeiðni. Ekkert sé því til fyrirstöðu að leggja fram frekari gögn á matsfundum í málinu. Þá krefjast matsbeiðendur málskostnaðar, sbr. 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 auk virðisaukaskatts á málskostnað, sbr. lög nr. 50/1988, en sóknaraðilar séu ekki virðis­aukaskattskyldir. Niðurstaða. Andmæli matsþola beinast annars vegar að framsetningu matsspurninga og því að hann telur matsmenn ekki geta, eða mega, afla gagna af sjálfsdáðum. Samkvæmt 1. mgr. 61. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 skal koma skýr­lega fram í matsbeiðni hvað eigi að meta, hvar það sé sem meta eigi og hvað aðili hyggist sanna með mati. Að mati dómsins er beiðnin nægilega skýr að þessu leyti en hafa skal í huga að matsmenn láta aðeins í té skriflegt og rökstutt álit á þeim atriðum sem þeir telja sér fært að meta á grundvelli kunnáttu sinnar. Þá er ekki gert ráð fyrir því í IX. kafla nr. 91/1991 að gerðarbeiðanda sé sérstaklega ætlað að leggja fram gögn sem matsmenn byggi mat sitt á. Geta matsmenn sjálfir aflað gagna og fengið umráð þess sem nauðsynlegt er talið ef svo ber undir, sbr. 2. og 3. mgr. 62. gr. laganna. Einnig verður að skoða matsbeiðnina með hliðsjón af 3. mgr. 46. gr. laganna en telja verður að ekki sé svo ástatt sem þar greinir. Loks ber að líta til þess að matsbeiðandi ber áhættu af kostnaði af öflun matsgerðar og áhættu af sönnunargildi hennar en um þetta má m.a. vísa til dóms Hæstaréttar Íslands frá 30. ágúst 2000 í máli nr. 292/2000. Með vísan til þess, sem rakið hefur verið, þykja ekki efni til að hafna beiðni um dóm­kvaðningu matsmanna og skal hún því fara fram. Matsþoli greiði matsbeiðanda 56.025 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður J. Hjaltested, settur héraðsdómari, kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð. Kveðja skal til matsmenn í samræmi við beiðni matsbeiðenda, A og B. Matsþoli greiði matsbeiðanda 56.025 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 415/2015
Líkamstjón Skaðabætur Fasteign Ábyrgðartrygging Eigin sök Gjafsókn
Í málinu krafðist A viðurkenningar á því að H sf. o.fl. bæru óskipta skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem hann kvaðst hafa orðið fyrir árið 2006 er hann féll tæpra níu ára gamall við klifur í byggingarkrana á lóð H sf. Með hliðsjón af gögnum málsins og framburði vitna fyrir dómi var talið nægilega í ljós leitt að slysið hefði orðið með þeim hætti sem A hefði lýst. Fallist var á með A að H sf. o.fl. hefðu ekki viðhaft fullnægjandi öryggisráðstafanir eða varnaraðgerðir til að koma í veg fyrir að börn yrðu þar við hættulegan leik. Þá þótti ekki standa rök til að fella eigin sök á A, sem var barn að aldri þegar slysið varð. Var krafa A því tekin til greina.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2015. Hann krefst þess aðviðurkennt verði að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem hannvarð fyrir í slysi 16. mars 2006 á byggingarlóð stefnda Húsafls sf. við […] 22í […]. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillitstil gjafsóknar sem sér hefur verið veitt. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti, en til vara að þeir verði „einungis dæmdir skaðabótaskyldir aðhluta vegna þess tjóns sem áfrýjandi varð fyrir þann 16. mars 2006, er hannféll og handleggsbrotnaði“ og að málskostnaður verði felldur niður. Ekki erugerðar sérstakar kröfur af hálfu réttargæslustefnda. IÓumdeilt er að áfrýjandi brotnaði á hægri hendi 16. mars 2006 á byggingarsvæði[…]. Var hann þá rétt tæpra 9 ára gamall að leik með jafnaldra sínum, G. Bjóáfrýjandi á þessum tíma í fjölbýlishúsi um það bil 120 metrum frá byggingarsvæðinu.Svæðið var ógirt en náði yfir lóðir nr. 16 til 22 við […] og var á hverri lóðhús í smíðum, mislangt á veg komið. Voru byggingarframkvæmdir á lóð nr. 22 ávegum stefnda Húsafls, sem er sameignarfélag í eigu annarra stefndu, með þanntilgang að annast verktakastarfsemi í byggingariðnaði. Félagið var meðábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda. Áfrýjandi var fluttur á bráðamóttöku landspítalans sama dag og slysiðvarð þar sem gert var að brotinu. Áfrýjandi útskrifaðist úr meðferð næreinkennalaus 11. apríl 2006 en á hinn bóginn kom í ljós síðar að afleiðingarslyssins urðu varanlegar og verulegar. Varð áfrýjandi fyrir vaxtarskerðingu ífjærenda sveifar hægri handar og gekkst hann meðal annars undir skurðaðgerð 15.mars 2010 í því skyni að stýra vexti beina hægri handar hans. Af hálfuáfrýjanda er því lýst að ástæða þess að ekki var krafist bóta úr hendi stefndufyrr en nokkrum árum eftir slys séu hinar síðbúnu og ófyrirséðu afleiðingar þess.Áfrýjandi kveður slysið hafa komið þannig til að hann hafi klifrað upp ísteyptar einingar aftan á byggingarkrana sem verið hafi á vegum stefnda Húsaflssf., en fallið á jörðina úr rúmlega tveggja metra hæð. Stefndu kveðast fyrsthafa fengið tilkynningu um slysið með bréfi lögmanns áfrýjanda 22. september 2010og geti því eðli málsins samkvæmt ekkert fullyrt nánar um málsatvik, sem þeir teljaósönnuð. Hafi áfrýjandi fallið úr vinnukrana verði að líta til þess að áeinhverjum tíma að minnsta kosti hafi einnig verið annar vinnukrani ánærliggjandi lóðum sem síðar hafi verið fjarlægður. Kunni það að vera sá krani semáfrýjandi hafi verið að klifra upp í. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi deila málsaðilar að öðru leyti umhvort frágangi byggingarsvæðisins og þess krana sem áfrýjandi hafi fallið úrhafi verið svo áfátt að stefndu beri af þeim sökum skaðabótaábyrgð á því tjónisem áfrýjandi varð fyrir umrætt sinn.IISamkvæmt vottorðum landspítalans var bókuð við komu áfrýjanda þangað áslysdegi sú frásögn að slysið hafi orðið vegna klifurs hans í byggingarkrana. Degieftir slysið skráði H, starfsmaður heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar sem bjóí sama húsi og áfrýjandi, kvörtun um ástand vinnusvæðisins þar sem sérstaklegavar tilgreind hætta vegna kranans. Þá eru í gögnum málsins loftmynd tekin 7.júlí 2006 er sýnir einn krana á vinnusvæðinu við […] nr. 22 og ljósmynd semmálsaðilar eru sammála um að sé af krana sömu gerðar. Voru myndir þessar bornarundir áfrýjanda og vitni við meðferð málsins í héraði. Staðfesti áðurnefndur G,frásögn áfrýjanda um að hann hafi fallið vegna klifurs í krana við lóð nr. 22 áþann hátt sem að framan greinir. Þá báru áðurnefndur H og foreldrar áfrýjandaað þau hefðu þekkt til vettvangsins og að krani sá sem áfrýjandi hafi fallið úrhafi staðið við lóð nr. 22. Af framburði þeirra verður einnig ályktað að á þeimtíma sem slysið varð hafi þetta verið eini kraninn á svæðinu. Loks kom fram hjástefnda C, sem var byggingarstjóri að verkinu, að þótt annar krani hafi veriðvið lóðir nr. 16 til 20 á vinnusvæðinu á einhverjum tíma þá hafi krani sá sem kæmifram á áðurnefndri loftmynd af svæðinu örugglega verið sá krani sem notaður varvið framkvæmdir stefnda Húsafls sf. á þeim tíma sem um ræðir, en verið var aðreisa sökkla á lóðinni. Samkvæmt framansögðu er nægilega í ljós leitt að slysáfrýjanda varð með þeim hætti sem hann lýsir. Framkvæmdum á byggingarsvæðinu fylgdi mikið rask og bera gögn málsins meðsér að frágangur þar hafi ekki verið í góðu horfi þegar litið er til aðstæðnaallra. Þannig lá svæðið við þétta íbúðarbyggð og var krani sá sem um ræðirstaðsettur við göngustíg. Mátti beinlínis gera ráð fyrir að börn myndu nýtasvæðið til leikja, sem var og raunin, með afleiðingum eins og þeim sem um ræðirí máli þessu. Þótt fallist verði á með stefndu að um kranann hafi legið keðjameð þeim hætti sem þeir lýsa, var hún á engan hátt hindrun fyrir börn sem leikavildu sér í honum. Verður ekki séð að reynt hafi verið að ganga þannig frá ávinnusvæðinu að börn yrðu hindruð við hættulegan leik. Bera stefndu því skaðabótaábyrgðá slysi áfrýjanda eftir almennum reglum skaðabótaréttar og standa ekki rök tilþess að fella eigin sök á áfrýjanda, sem var tæpra 9 ára gamall er slysið varð.Stefndu verða dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorðigreinir. Það athugast að í hinum áfrýjaða dómi er ítrekað rætt um móður áfrýjandasem stefnanda málsins í héraði þótt hún hafi þar aðeins komið fram semfyrirsvarsmaður hans í málinu þar til hann varð lögráða fimm dögum fyriruppsögu dómsins. Dómsorð:Viðurkennt er að stefndu, Húsafl sf., B, C, D, E og F, beri óskiptaskaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem áfrýjandi, A, varð fyrir 16. mars 2006 ábyggingarlóð stefnda Húsafls sf. við […] 22 í […].Stefndu greiði óskipt áfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði.Stefndu greiði óskipt 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti semrenni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 1.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 24.febrúar 2015, var höfðað 23. júní 2014 af I, […] f.h. ólögráða sonar síns, A,sama stað, á hendur Húsafli sf., […], Reykjavík og fyrirsvarsmönnum Húsaflssf., þeim E, […], B, […], C, […], D, […] og F, […], óskipt til viðurkenningar áskaðabótaskyldu vegna slyss sem A varð fyrir þann 16. mars 2006 ogSjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til réttargæslu.Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði sameiginleg óskipt skaðabótaskylda stefndu Húsafls sf. og E, B,C, D og F vegna líkamstjóns sem A varð fyrir í slysi þann 16. mars 2006. Þá er þess krafist að stefnduverði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt og sameiginlega málskostnaðsamkvæmt málskostnaðarreikningi. Jafnframt er þess krafist að dæmdurmálskostnaður taki mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur.Stefndukrefjast þess aðallega að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og aðstefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins.Stefndu krefjast þess til vara að þeir verði einungis dæmdirskaðabótaskyldir að hluta og að einungis verði viðurkenndur að hluta, rétturstefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu Húsafls sf. hjá réttargæslustefndaSjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna þess tjóns sem hann varð fyrir þann 16.mars 2006, er hann féll og handleggsbrotnaði að […] og að í því tilviki verðimálskostnaður felldur niður. Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaHelstumálsatvik eru þau að A, þá tæpra níu ára gamall, handleggsbrotnaði þann 16.mars 2006 á framhandlegg hægri handar, nánar tiltekið á fjærenda sveifar, þegarhann var við leik á byggingarsvæði við […]. Þegar slysið varð bjó hann að […],sem er í námunda við iðnaðarhverfið við […] og þá var verið að reisa hús við þágötu á lóðum númer 16-22. Stefndi Húsafl sf. og meðstefndu, sem eru eigendurHúsafls sf., unnu á þessum tíma að því að reisa hús að […] 22 og verið var að steypabotnplötu hússins um það leyti sem slysið varð. Stefndi Húsafl sf. var þá meðfrjálsa ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda Sjóvá-Almennum tryggingum. Stefnandilýsir slysinu svo að á ógirtri lóðinni hafi staðið byggingarkrani á vegumstefnda Húsafls. A hafi farið upp á neðsta hluta kranans og fallið niður u.þ.b.tvo og hálfan metra. Stefnandi I hafi haft áhyggjur af því að aðgengi barna inná byggingarsvæðið væri algerlega hindrunarlaust. Hafihún gert sér ferð þangað nokkru áður en slysið varð, þar sem þá hefði sést tilungra drengja að leik á og við byggingarlóðina, og lýst áhyggjum sínum fyrirmönnum sem þar hafi verið að störfum.Fariðvar með stefnanda á bráðamóttöku og gert að handleggsbrotinu og var skráð komaklukkan 19.25 þann 16. mars 2006. Í skýrslu bráðamóttöku var skráð að enginvitni hefðu verið að fallinu, en í gögnum málsins er skrifleg yfirlýsing, dags.3. febrúar 2012, frá félaga drengsins um að hann hafi orðið vitni að atburðum,þá átta ára gamall.Stefnandiupplýsti nágranna sinn, H, um slysið. Hann bjó þá einnig að […] og starfaði semheilbrigðisfulltrúi hjá Reykjavíkurborg. H fór og skoðaði aðstæður við […]16-22 og setti eftir skoðunarferðina athugasemdir sínar inn í tölvukerfiborgarinnar. Þar kemur fram að kvörtun hafi komið fram vegna […] 16-22 ogstaðfest sé að byggingarsvæðið sé ógirt, aðgengi barna opið og íbúðabyggðnálægt. Líklegast taki byggingarreglugerð á þessu máli. Rætt hafi verið við J áembætti byggingarfulltrúa og hann upplýstur um málið og aðilar væru sammála umað þetta félli undir verksvið byggingarfulltrúa sem tæki við málinu. H ítrekaðivið byggingarfulltrúa að kvartanir hefðu borist vegna girðingarleysis rúmummánuði síðar, 19. apríl 2006.Áárinu 2007 handleggsbrotnaði A aftur á hægri hönd og þá var brotið við nærendasveifar. Á árinu 2009 kom í ljós að vaxtaskerðing hefði orðið í fjærenda sveifarog ölnin í handlegg hans væri orðin hlutfallslega lengri en sveifin. Í mars2010 gekkst hann undir skurðaðgerð þar sem frekari vöxtur alnar var stöðvaðurtil að hindra frekara ósamræmi.Stefndubárust upplýsingar um slysið rúmum fjórum árum eftir að það varð, með bréfilögmanns stefnanda til stefnda Húsafls sf., 22. september 2010. Þar kom fram aðstefnandi teldi fyrirtækið og byggingastjórann bera skaðabótaábyrgð á slysinu. Í kjölfar kröfubréfsins var réttargæslustefndi upplýstur um kröfuna umbætur úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Húsafls sf. Í framhaldinu vorunokkrar bréfaskriftir milli lögmanns stefnanda og starfsmannaréttargæslustefnda þar sem þess var freistað að afla frekari gagna um slysið ogaðstæður á slysstað, s.s. afrits af lögregluskýrslu eða ljósmyndir af vettvangien án árangurs þar sem engin slík gögn voru til. Af hálfu réttargæslustefndavar greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu hafnað. Stefnandi vildi ekki una þeirriniðurstöðu og skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Meðúrskurði nefndarinnar, dags. 27. mars 2012, var bótaskyldu hafnað. Stefnandihefur ekki viljað una þeirri niðurstöðu og hefur því höfðað mál þetta. Dómari gekk á vettvang í upphafiaðalmeðferðar málsins. Við aðalmeðferðina gáfu skýrslur I, móðir A og stefnandifyrir hans hönd, pilturinn A, K, faðir hans,G, félagihans og H, fyrrum nágranni hans. Þá kom stefndi C fyrir dóminn og gaf skýrslu, en hann var byggingarstjóri framkvæmda við […] 22 ímars 2006. Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi byggi málatilbúnað sinná því að slys A verði rakið til þess að stefndu hafi ekki viðhaft fullnægjandiöryggisráðstafanir eða varnaraðgerðir á og við byggingarlóðina að […] 22 í […].Vegna nálægðar við íbúðabyggð hafi verið sérstaklega mikilvægt að hagaöryggisráðstöfunum eða varnaraðgerðum þannig að börn kæmust ekki inn ábyggingarlóðina eða að sérstaklega hættulegum stöðum inni á lóðinni svo sem aðbyggingarkrananum sem A hafi fallið úr. Vegna nálægðar við íbúðabyggð hafistefndu mátt vera fullljóst að börn myndu fara inn á lóðina enda vel þekkt aðbörn leiti inn á byggingarlóðir til leikja.Þrátt fyrir augljósa hættu áslysi eins og því sem A hafi orðið fyrir hafi stefndu ekki gripið tilöryggisráðstafana eða varnaraðgerða til að fyrirbyggja hættuna. Slys A séafleiðing af þessari vanrækslu stefndu. Í tölvupósti fráréttargæslustefnda, dags. 8. júní 2011, segi að lóðin hafi verið girt út viðgötu. Þetta sé ekki rétt, lóðin hafi verið ógirt. Stefnandi bendi engu að síðurá að það hefði verið með öllu ófullnægjandi ráðstöfun af hálfu stefndu, einkumHúsafls, að girða aðeins þá hlið sem snúi að götu, þegar fjölmenn íbúðabyggð séá hina hliðina og göngustígur liggi með fram tveimur hliðum lóðarinnar. Þærhliðar hefðu stefndu sömuleiðis átt að girða. Girða hefði þurft alla lóðina tilað hindra aðgang að henni.Í sama tölvupósti komi fram aðstefndi hafi hengt keðju á fjóra vegu kringum kranann og keðjurnar verið festarí fætur kranans. Stefnandi bendi á að þetta sé í ósamræmi við frásögn móður A,sem segist fyrst hafa séð þessa keðju eftir að slys A hafi orðið. Stefnandibendi engu að síður á að slík ráðstöfun hefði verið gagnslaus til að koma í vegfyrir að börn kæmust að krananum og klifruðu upp í hann.Kröfur stefnanda gagnvart Húsaflisem verktaka framkvæmda að […] 22 séu reistar á hinni almennu sakarregluskaðabótaréttar, reglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, ákvæðumbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, ákvæðum reglna nr. 547/1996, um aðbúnað,hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðratímabundna mannvirkjagerð, ákvæðum laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhættiog öryggi á vinnustöðum, og lögreglusamþykktReykjavíkur, nr. 506/2004.Byggingarframkvæmdir að […] 22hafi verið unnar af stefnda Húsafli, en tilgangur félagsins samkvæmtfyrirtækjaskrá sé verktakastarfsemi í byggingariðnaði. Það sé því ljóst aðstefnda Húsafl hafi borið ábyrgð á aðstæðum og aðbúnaði á og viðbyggingarlóðina. Stefnandi byggi á eftirfarandi:.Gáleysi - sakarreglan og regla skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgðAðbúnaður á og viðbyggingarsvæðið að […] 22 hafi verið óforsvaranlegur, enda hafi stefndi Húsafleða starfsmenn sem hann beri ábyrgð á á grundvelli reglna skaðabótaréttar umvinnuveitendaábyrgð ekki gripið til fullnægjandi öryggisráðstafana eðavarnaraðgerða til að koma í veg fyrir að börn kæmust inn á byggingarlóðinaog/eða kæmust að sérstaklega hættulegum stöðum inn á byggingarlóðinni eins ogkrananum sem A hafi fallið úr. Stefnandi telji að gera eigimiklar kröfur til stefnda sem verktaka og byggingafyrirtækis um að grípa tilfullnægjandi öryggisráðstafana eða varnaraðgerða þegar íbúðarbyggð sé í næstanágrenni við framkvæmdasvæðið. Það sé vel þekkt staðreynd að börn fari inn ábyggingarsvæði í leit að leiksvæði. Þetta megi verktökum eins og stefnda veraljóst. Stefnandi telji að fullyrða megi að það hafi verið því sem næstfyrirsjáanlegt í ljósi aðstæðna að börn úr nálægðri byggð færu inn ábyggingarlóðina og gerðu sér að leik að klifra í umræddum krana. Þrátt fyrirframangreint hafi stefndi Húsafl ekki gripið til öryggisráðstafana eðavarnaraðgerða til að koma í veg fyrir þessa slysahættu. Stefnandi bendi á að stefndiHúsafl hefði ekki þurft að grípa til umfangs- eða kostnaðarmikilla ráðstafanatil að draga verulega úr hættu á slysinu. Setja hafi mátt upp girðingu úrvírneti umhverfis byggingarlóðina og/eða í kringum byggingarkranann enda hættansem af honum hafi stafað verið augljós sé byggingarlóðin ógirt. Slíkar girðingarmegi víða sjá umhverfis byggingarsvæði, sérstaklega þegar byggt sé nálægtíbúðabyggð. Þá bendi stefnandi á að göngustígar liggi með fram og mjög nærribyggingarlóðinni, og þannig sé beinlínis gert ráð fyrir umferð fótgangandi meðfram byggingarsvæðinu. Slys A sé afleiðing afófullnægjandi öryggisráðstöfunum eða varnaraðgerðum af hálfu stefnda Húsafls.Stefndi Húsafl beri því skaðabótaábyrgð á slysi A á grundvelli sakarreglunnarog reglu skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð.2.Brot á ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðumStefndi Húsafl sé atvinnurekandiskv. 12. gr., sbr. einnig 90. gr. laga nr. 46/1980. Á slysdegi hafi […] 22verið vinnustaður í skilningi 41. gr. laga nr. 46/1980.Samkvæmt 13. gr. laganna hafistefnda borið að tryggja að gætt væri fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar oghollustuhátta á vinnustað. Í ákvæðinu sé sérstaklega vísað til VI. kaflalaganna sem fjalli um vinnustaði og VII. kafla laganna sem fjalli um vélar,tækjabúnað og fleira. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. skuli vinnustaður þannig úrgarði gerður að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta.Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. skulu vélar, tæki og búnaður þannig úr garði gerð aðgætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta.Stefnandi telji að þar semstefndi hafi ekki gripið til öryggisráðstafana eða varnaraðgerða til að koma íveg fyrir að óviðkomandi, þ. á m. börn, kæmust inn á byggingarlóðina eða aðbyggingarkrananum hafi hann vanrækt þær skyldur sem á honum hvíli samkvæmtáðurnefndum ákvæðum laga nr. 46/1980, enda geti það ekki talist fyllsta öryggieða góður aðbúnaður eða hollustuhættir að láta byggingarlóð og byggingarkranasvo nærri fjölmennri íbúðarbyggð standa óvarða og/eða gæslulausa. 3.Brot á öryggisreglumStefndi Húsafl sem verktakiframkvæmdanna hafi ekki fullnægt skyldum sínum samkvæmt ákvæðum reglna nr.547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, og það hafi leitttil slyssins. Reglurnar séu settar með stoð í 38. gr. laga nr. 46/1980.Samkvæmt 8. gr. reglnanna skuluatvinnurekendur eða verktakar gera ráðstafanir sem samræmist kröfum sem gerðarséu í IV. viðauka og hafa hliðsjón af leiðbeiningum samræmingaraðila til aðtryggja öryggi á byggingarvinnustaðnum. Samkvæmt gr. 1.2 í A-hluta IV. viðaukavið reglurnar, skuli við ófullgerð hús og önnur mannvirki gengið þannig frá aðsem minnst hætta geti stafað af fyrir óviðkomandi. Hér sé beinlínis mælt fyrirum skyldu stefnda sem verktaka til að haga öryggisráðstöfunum með tilliti tilþeirra sem kunni að eiga leið hjá framkvæmdasvæðinu, þar séu börn enginundantekning, og stefnda hafi borið að taka tillit til þess að framkvæmdirnarhafi staðið svo nærri íbúðarbyggð að umferð óviðkomandi, einkum barna hafiverið fyrirsjáanleg. Þrátt fyrir þessa skyldu hafi stefndi Húsafl ekki gripiðtil aðgerða til að koma í veg fyrir slysahættu fyrir óviðkomandi, t.d. með þvíað reisa girðingu umhverfis byggingarlóðina og/eða kranann sem A hafi falliðúr.Samkvæmt f-lið 6. gr. reglna nr.547/1996 skuli samræmingaraðili á framkvæmdastigi gera nauðsynlegar ráðstafanirtil að tryggja að aðeins þeir sem þangað eigi erindi fái aðgang aðbyggingarsvæðinu. Hvort sem slíkur samræmingaraðilihafi verið skipaður eða ekki, og óháð því hvort skylda hafi verið til að skipasamræmingaraðila vegna framkvæmdanna að […] 22, hafi það ekki áhrif á skyldustefnda til að tryggja að aðeins þeir sem þangað hafi átt erindi fengju aðgangað byggingarsvæðinu. Ástæðan sé sú að samkvæmt 1. mgr. 7. gr. reglnanna leysiþað verktaka ekki undan ábyrgð þeirri, sem kveðið sé á um í 6. gr., að ekkihafi verið skipaður samræmingaraðili. Af þessu leiði að stefnda Húsafli hafiborið skylda til að tryggja að aðeins þeir sem þangað hafi átt erindi hefðuaðgang að byggingarsvæðinu. Það hafi stefndi ekki gert. Slys A sé afleiðing afþessari vanrækslu stefnda og beri stefndi því skaðabótaábyrgð á afleiðingumslyssins. Í reglum nr. 547/1996komi einnig fram að verktökum sé skylt að sjá til þess að skipulag á vinnustaðsé fullnægjandi, m.a. að því er varði samskipti við einstaklinga í nágrennibyggingarsvæðisins, sjá. j-lið 8. gr. reglnanna. Stefnandi telji að ákvæðiðskuli skýra svo að verktökum sé skylt að huga sérstaklega að öryggisráðstöfunummeð tilliti til einstaklinga í nágrenni byggingarsvæðisins. Þessi skylda sé ennríkari þegar byggingarsvæðið standi nálægt fjölmennri íbúðabyggð. Ákvæðið verðiekki túlkað öðruvísi en þannig að á stefnda Húsafli hafi hvílt skylda til aðeiga frumkvæði að samskiptum við nágranna byggingarlóðarinnar. Engin slíksamskipti hafi farið fram, en ekki sé hægt að útiloka að slík samskipti hefðuleitt til aðgerða af hálfu Húsafls til að koma í veg fyrir að börn legðu leiðsína inn á byggingarlóðina.Þá telji stefnandi að stefndiHúsafl hafi ekki fullnægt skyldum sem á stefnda hvíli samkvæmt ákvæðumbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, einkum ákvæði 4. mgr. 56. gr. Í ákvæðinusegi að ef byggingarvinnustaður liggur við götu eða svo nálægt götu að hættageti stafað af fyrir gangandi vegfarendur sé skylt að girða hann af. Girðingarskuli þó ekki hindra umferð fótgangandi um götuna eða aðra umferð. Samkvæmt tilvitnaðri 4. mgr. 56. gr.byggingarreglugerðarinnar kunni aðstæður að vera með þeim hætti að girða beriaf byggingarsvæði til að koma í veg fyrir slysahættu vegfarenda. Stefnanditelji að ákvæðið verði ekki túlkað þannig að því sé aðeins ætlað að mæla fyrirum skyldu til að girða byggingarsvæðið af við götu, heldur umhverfis byggingarsvæðiðenda segi í ákvæðinu að girðing skuli ekki hindra umferð utan lóðar.Göngustígur liggi með fram og fyrir ofan byggingarsvæðið.Einnig byggi stefnandi á því að stefndi Húsafl hafi ekki uppfyllt skyldursínar skv. 17. gr. lögreglusamþykktar Reykjavíkur, nr. 506/2004, sem í gildihafi verið á slysdegi. Samkvæmt því ákvæði sé eiganda eða verktaka skylt aðforðast að valda hættu fyrir vegfarendur þegar hús sé byggt, og setja uppskilti til leiðbeiningar, sbr. 1. mgr. 17. gr. samþykktarinnar. Samkvæmt 2. mgr.sömu greinar skuli girðingar sem reistar séu vegna mannvirkjagerðar fjarlægðarþegar þeirra sé ekki lengur þörf. Af þessum ákvæðum verði að mati stefnanda aðdraga þá ályktun að skylda verktaka til að koma í veg fyrir tjón á vegfarendumfeli meðal annars í sér skyldu til að setja upp girðingu umhverfisbyggingarsvæðið.Þar sem stefnda Húsafl sé sameignarfélag meðstefndu beri þeir sameiginlega ogóskipta ábyrgð á skuldbindingum þess samkvæmt 8. sbr. 2. gr. laga nr. 50/2007,og sé þeim stefnt fyrir hönd félagsins og persónulega skv. 18. gr. laga nr.91/1991.Þá byggi stefnandi á því aðslysið verði rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi F, húsasmíðameistarabyggingarinnar að […] 22. Störf hans sem húsasmíðameistara byggingarinnar hafiverið unnin í þágu stefnda Húsafls. Stefndi Húsafl beri því ábyrgð á því tjónisem rakið verði til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi F samkvæmt reglumskaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð.Kröfur stefnanda á hendur F byggieinnig á þeirri málsástæðu að á honum sem húsasmíðameistara við framkvæmdirnarhafi hvílt skylda til að grípa til viðeigandi öryggisráðstafana eðavarnaraðgerða á byggingarstaðnum einkum hvað varði aðbúnað við kranann sem Ahafi fallið úr og aðgengi að honum.Stefnandi vísi til þess að skv.52. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 skuli iðnmeistaribera ábyrgð gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeirverkþættir sem hann taki að sér að hafa umsjón með séu unnir í samræmi viðviðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir.Í byggingarreglugerð nr. 441/1998séu nánari ákvæði um skyldur húsasmíðameistara. Í 38. gr. segi aðhúsasmíðameistari beri ábyrgð á allri trésmíðavinnu við bygginguna, steypumótum,stokkum og götum sem sett séu á steypumót. Samkvæmt ákvæði 56.6 íbyggingarreglugerðinni sé iðnmeisturum skylt að sjá um að sem minnst hætta,óþrifnaður eða önnur óþægindi stafi af framkvæmdum og viðhafðar séu fyllstuöryggisráðstafanir, eftir því sem aðstæður leyfi. Við öryggisráðstafanir ávinnustað þurfi bæði að hafa í huga þá sem þar séu vegna vinnu sinnar og þá semþar kunni að koma af öðrum ástæðum. Af framangreindu leiði að það sé á ábyrgðhvers og eins iðnmeistara að viðeigandi öryggisráðstafana sé gætt á starfssviðihans.Stefnandi telji að líta verði svoá að notkun byggingarkrana falli innan starfssviðs húsasmíðameistara og sé áhans ábyrgð, enda verði ekki séð hvernig öll trésmíðavinna og steypuvinna í svostórri byggingarframkvæmd eins og hér er um ræði, verði unnin ánbyggingarkrana. Með vísan til framangreinds og þess að byggingarlóðin hafistaðið nærri íbúðarbyggð hafi F, sem húsasmíðameistara byggingarinnar, borið aðgrípa til fullnægjandi öryggisráðstafana til að koma í veg fyrir að börn kæmustað byggingarkrananum. Það hefði mátt gera án mikillar fyrirhafnar eðakostnaðar, t.d. með því að reisa girðingu í kringum lóðina.Stefnandi bendi á að jafnvel þóað gripið hafi verið til einhverra ráðstafana, t.d. að strengja keðju kringumkranann eins og haldið sé fram af hálfu réttargæslustefnda, breyti það engu umskaðabótaskyldu bæði Húsafls og F, enda sé slík ráðstöfun eða varnaraðgerð meðöllu ófullnægjandi, og eigi ekki að koma í veg fyrir að börn geri sér að leikað klifra í krananum. Á slysdegi hafi A verið níu áragamall. Stefnandi telji að engar forsendur séu fyrir því að skerða bótarétthans vegna hugsanlegrar eigin sakar. Háttsemi hans sé í engu frábrugðin þeirriháttsemi sem vænta megi af níu ára gömlu barni. Vanræksla stefndu á að grípatil fullnægjandi öryggisráðstafana sé það mikill og ráðandi þáttur í því aðslysið hafi átt sér stað að ekki komi til greina að skerða bótarétt í málinuvegna meðábyrgðar A.Stefnandi vísi einnig til 2. mgr.24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. A þurfi að búa með afleiðingum þessa slyssalla sína ævi. Afleiðingarnar séu honum þungbærar, enda alvarlegar, t.d.stytting á hægri handlegg, eins og rakið sé í læknisvottorði L, dags. 16.október 2013. Stefnandi telji því að ekki komi til álita að skerða bótaréttsökum eigin sakar í málinu. Málskostnaðarkrafa stefnanda sébyggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Málskostnaður stefnanda beri virðisaukaskatt skv. lögum nr. 50/1988um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því sénauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Umvarnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr., 1. mgr. 41. gr. og 1. mgr. 42. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um heimild stefnanda til að höfðamál til viðurkenningar á skaðabótaábyrgð stefndu, Húsafls sf. og F, vísist til2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi hafi augljósalögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, enda hafi hann orðið fyrir varanlegulíkamstjóni vegna slyssins sem honum beri að fá bætt samkvæmt ákvæðumskaðabótalaga nr. 50/1993 verði fallist á viðurkenningarkröfu hans. Um afleiðingarslyssins vísist m.a. til læknisvottorðs L þar sem afleiðingarnar séu raktar ogsérstaklega tekið fram að frekari bata sé ekki að vænta og tímabært sé að metaafleiðingar slyssins. Um málshöfðun á hendurSjóvá-Almennum tryggingum hf. vísist til 21. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991, en félaginu sé stefnt til réttargæslu.Málsástæður og lagarök stefndu ogréttargæslustefndaAðalkrafa stefndu um sýknu sé áþví byggð að ósannað sé að tjón stefnanda sé að rekja til aðstæðna eða atvikasem stefndu beri ábyrgð á að lögum. Stefndu telji að tjón stefnanda sé fyrst ogfremst að rekja til gáleysislegrar hegðunar af hans hálfu og/eðaóhappatilviljunar.Stefndu telji í fyrsta lagiósannað að slys stefnanda hafi orðið á lóð sem verið hafi á ábyrgð stefndu ogað hann hafi fallið úr byggingarkrana sem verið hafi í eigu og á ábyrgðstefndu. Sönnunarbyrðin um það hvernig slysið hafi átt sér stað hvíli ástefnanda. Þá sé jafnframt stefnanda að sanna að slysið hafi orðið á lóðinni […]22 en ekki á nærliggjandi lóðum og að stefnandi hafi fallið úr byggingarkrana íeigu og á ábyrgð stefnda Húsafls sf. Það liggi fyrir að […] hafi á þessum tímaverið að byggjast upp og framkvæmdir hafi einnig verið til að mynda á nærliggjandilóðum, […] 20 og […] 16-18. Byggingarkranar hafi verið á þessum lóðum áákveðnum tímabilum. Ekki liggi fyrir í gögnum málsins hvort byggingarkranarhafi verið á þessum lóðum á slysdegi. Skortur á upplýsingum um hvernig aðstæðurhafi verið á byggingarsvæðinu á slysdegi séu á ábyrgð stefnanda. Stefnandi eðaforráðamenn stefnanda hafi ekki kallað lögreglu á vettvang né upplýst stefnduum slysið. Slysið hafi átt sér stað utan vinnutíma og stefndu hafi fyrst heyrtaf því um fjórum og hálfu ári eftir að það hafi átt sér stað. Eðli málssamkvæmt geti stefndu ekki munað nákvæmlega hvernig aðstæður hafi verið átilteknum degi mörgum árum áður. Eina samtímagagnið sem finna megií gögnum málsins sé samantekt H, sem gerð hafi verið 17. mars 2006. H hafi áþessum tíma unnið sem heilbrigðisfulltrúi og hafa beri í huga að skoðunarferðirá byggingarverkstaði og úttekt á byggingarkrönum hafi ekki verið hluti af hansdaglegu störfum, sbr. tölvupóst frá M. Þá beri einnig að hafa í huga við mat ávitnaframburði H að hann hafi verið búsettur í sama húsi og stefnandi. Ljóst séþví að óhlutdrægni H sé ekki algjör. Þá skuli einnig á það bent að í skýrslunnifrá 17. mars 2006 fjalli H um byggingarsvæðið að […] 16-22 og geri engangreinarmun á þessum þremur lóðum. Í gögnum málsins sé að finna bréf frá H,dags. 3. mars 2011, og þá sé umfjöllunin sögð vera eingöngu um […] 22. Stefndumótmæli því harðlega að djúpur pollur hafi verið á lóðinni að […] 22 og teljiað þar hljóti að vera um misminni hjá H að ræða. Á lóðinni hafi einungis veriðflatur grunnurinn og engin vatnssöfnun möguleg í honum. Þá hafi aldrei veriðrætt við forsvarsmenn byggingarsvæðisins um nauðsyn þess að koma í veg fyrirauðvelt aðgengi barna í hverfinu. Þeirri fullyrðingu í bréfi H sé því harðlegamótmælt. Mótmælt sé þeirri fullyrðingu ístefnu að forráðamenn stefnanda hafi haft samband við fyrirsvarsmenn stefndaHúsafls sf. og lýst yfir áhyggjum af skorti á öryggis- og varnarráðstöfunum ásvæðinu. Þá hafi stefndu ekki verið kunnugt um það að svæðið væri vinsæltleiksvæði hjá börnunum í hverfinu líkt og haldið sé fram í stefnu. Í vottorði N, sem sinnt hafistefnanda á bráðamóttöku sé haft eftir stefnanda að engin vitni hafi verið aðfallinu. Í gögnum málsins sé aftur á móti að finna yfirlýsingu frá G, dags. 3.febrúar 2012, um að hann hafi orðið vitni að atburðum. Stefndu leggi áherslu áað G muni hafa verið 8 ára á slysdag og yfirlýsingin sé skrifuð tæpum 6 árumeftir slysið. Þá sé orðlag yfirlýsingarinnar þannig að telja verði ólíklegt að14 ára drengur hafi ritað hana. Stefndu telji að líta beri til þessa þegarsönnunargildi yfirlýsingar G sé metið.Sönnunarbyrði um að orsakirslyssins sé að rekja til saknæms gáleysis af hálfu stefndu hvíli á stefnanda.Stefndu mótmæli því alfarið að skort hafi á að viðhafðar væru nauðsynlegaröryggisráðstafanir og að slysið hafi orsakast af skorti á varúðar- ogöryggisráðstöfunum.Stefndu byggi sýknukröfu sína áþví að ekki hafi skort á öryggisráðstafanir á verkstað og að varnaraðgerðir áog við byggingarlóðina hafi að öllu leyti fullnægt gildandi reglum og kröfumeftirlitsaðila. Þá hafi aðstæður og aðbúnaður á verkstað einnig verið í samræmivið það sem almennt hafi tíðkast við byggingarframkvæmdir á þessum tíma.Stefndu bendi á að kröfu til stefndu um að afgirða lóðina hefðibyggingarfulltrúi getað sett fram en slík krafa hafi aldrei verið gerð og þaðþrátt fyrir að byggingarfulltrúi hafi komið margsinnis á byggingarsvæðið tilúttekta, m.a. 11. janúar 2006, 30. janúar 2006, 4. mars 2006 og 6. mars 2006,samkvæmt byggingarsögu hússins. Allur málatilbúnaður stefnandabyggi á því að verksvæðið hafi átt að vera afgirt til að varna því að börn íaðliggjandi hverfum kæmust inn á svæðið. Hvergi sé í skráðum reglum gerð krafaum að byggingarsvæði séu girt af að öllu leyti. Þá verði að hafa í huga að áþessum tíma hafi […] öll verið að byggjast upp og gatan því í raun eitt stórtbyggingarsvæði. Til að mynda var á sama tíma verið að reisa […] 16-18 og […]20. Þessar þrjár lóðir séu samliggjandi og það liggi fyrir að þessar lóðir hafiekki heldur verið afgirtar. Stefnandi hafi því getað komist inn ábyggingarsvæðið í gegnum nærliggjandi lóðir. Það sé algjörlega ósannað að hannhafi komið inn á svæðið nákvæmlega á þeirri lóð sem verið hafi á ábyrgðstefndu, þ.e. […] 22.Í stefnu sé þessi meinta skyldatil að afgirða lóðina talin byggja á því að byggingarsvæðið hafi verið ínámunda við íbúðabyggð og því ljóst að börn myndu leita í að leika sér álóðinni. […] sé í atvinnu- og iðnaðarhverfi, en það sé rétt að handan við mönsem liggi austan við […] sé íbúðahverfi. Það sé ekki nýtt af nálinni að húsnæðiséu reist í námunda við íbúðabyggð né að börn stelist til að leika sér á slíkumsvæðum en þrátt fyrir það hafi ekki verið settar neinar almennar reglur semkrefjist þess að byggingarsvæði séu afgirt þannig að enginn fótgangandi komistþar inn. Svo ríkar kröfur verði því ekki lagðar á stefndu. Varúðarskylda hvíliað sjálfsögðu fyrst og fremst á einstaklingunum sjálfum og forráðamönnumþeirra.Stefndu hafi á framkvæmdartímasett upp girðingu að […] 22 á þeim hluta lóðarinnar sem snúið hafi að götunni.Aldrei hafi verið sett upp girðing á hinum hliðunum enda hafi stefndu enginskylda borið til þess og aldrei hafi komið fram krafa um slíkt fráeftirlitsaðilum. Því fylgi ávallt hætta að klifraupp á hluti. Stefnandi hafi kosið í umrætt sinn að klifra upp byggingarkranasem staðsettur hafi verið á byggingarsvæði þar sem var verið að reisa nokkrarbyggingar. Stefndu telji fullljóst að stefnandi hafi í umrætt sinn haft þroskatil að vita að hann væri á svæði sem hann hafi ekki mátt vera á og að því hafifylgt hætta að klifra upp á byggingarkranann. Þrátt fyrir það hafi stefnandikosið að klifra upp kranann. Nákvæmlega hversu hátt hann hafi klifrað liggiekki fyrir. Í stefnu sé talað um að hann hafi fallið niður um það bil 2,5metra. Í vottorði L, sé því haldið fram að fallið hafi verið 3,5 metrar og ívottorði N segi að stefnandi hafi klifrað upp byggingarkrana, litið niður þegarhann hafi verið kominn eitthvað áleiðis, brugðið við hversu hár kraninn væri ogdottið niður á útrétta hægri höndina. Það liggi því ekki nákvæmlega fyrir úrhvaða hæð stefnandi hafi dottið. Stefndu vilji benda á að handleggsbrot getiorsakast af falli úr lítilli hæð eða jafnvel á jafnsléttu. Þá skuli því einnighaldið til haga að stefnandi hefði eins vel getað dottið eftir að hafa klifraðupp á t.d. húsvegg en enginn geri þó kröfu um að allir húsveggir séu afgirtir.Það hafi ekki verið hættueiginleikar byggingarkranans sem slíks eðabyggingarsvæðisins sem orsakað hafi slysið heldur einungis það að stefnandihafi klifrað upp og dottið. Þá megi líka halda því fram að þeir sem ætla inn ábyggingarsvæði til að klifra í byggingarkrönum láti ekki grindverk stöðva sigog jafnvel klifri yfir það. Engin orsakatengsl séu milli þess að ekki hafiverið grindverk allt í kringum framkvæmdasvæðið að […] og þess að stefnandihafi fallið niður úr krana eftir að hafa klifrað í honum.Stefndu byggi einnig á því að þaðsé algjörlega ósannað að stefnandi hafi fallið úr byggingarkrana í eigustefndu. Nokkur hús, m.a. […] 20 og […] 16-18, hafi verið í byggingu í mars2006. Byggingarkranar hafi einnig verið við þessi hús á tímabili en ekkertliggi fyrir um það í gögnum málsins hvort kranarnir hafi verið þarna í mars2006 eða ekki. Það sé því algjörlega ósannað að byggingarkraninn sem stefnandihafi fallið úr hafi verið í eigu og á ábyrgð stefndu. Jafnvel þó að gengið séút frá því að stefnandi hafi í umrætt sinn fallið úr byggingarkrana í eigu og áábyrgð stefndu þá beri stefndu ekki bótaábyrgð á tjóni hans. Því sé sérstaklegamótmælt að af krananum hafi stafað augljós hætta. Byggingarkrani stefndu hafiað öllu leyti uppfyllt gildandi lög og reglur, þ. á m. ákvæði reglna nr. 609/1999um öryggisbúnað krana og lyftibúnað. Þá liggi fyrir að kraninn hafi veriðskoðaður af Vinnueftirlitinu án athugasemda. Kraninn hafi verið útbúinn keðjuallt umhverfis fætur kranans. Sérstaklega sé tilgreint í skýrslu H að á svæðinuhafi verið krani sem ekki hafi verið lokaður aðgengi. Þar sem krani stefnduhafi verið lokaður með keðjum auki það líkurnar á að H hafi ekki verið að vísatil krana stefndu í tölvufærslunni. Þá verði auðvitað einnig að leggja á þaðáherslu að eftirlit með byggingarkrönum hafi ekki fallið innan verksviðs H.Eftirlit með vinnuvélum sé á hendi Vinnueftirlitsins og kraninn sem verið hafií eigu og á ábyrgð stefndu hafi uppfyllt allar kröfur sem Vinnueftirlitið hafigert.Stefndu hafi fyrst heyrt af slysistefnanda rúmum fjórum árum eftir slysið eða í lok september 2010 með bréfilögmanns stefnanda til stefnda Húsafls sf., dags. 22. september 2010. Stefnandihafi aftur á móti skilað inn tjónstilkynningu til réttargæslustefnda rúmu ári áðureða þann 19. ágúst 2009, þar sem farið hafi verið fram á bætur úrfrítímaslysatryggingu föður stefnanda. Athygli veki að í þessari tilkynningu séslysstaður ekki tilgreindur með sama hætti og í stefnu. Í tjónstilkynningunnisegi að slysstaður hafi verið […] en í stefnu og kröfubréfi, dags. 22.september 2010, sé slysstaður tilgreindur sem […] 22. Af tjónstilkynningunnifrá 2009 sé ekki að sjá að stefnandi hafi á þeim tíma talið saknæmt gáleysibyggingarverktaka að […] hafa orsakað slysið.Þar sem stefndu hafi ekki fréttaf slysinu fyrr en rúmum fjórum árum eftir að það hafi átt sér stað og þar semþeim hafi aldrei borist neinar kvartanir vegna aðbúnaðar eða öryggisráðstafanaá svæðinu þá hafi stefndu ekki haldið nákvæmlega utan um t.d. hvernig aðstæðurhafi verið þarna í mars 2006, hvar nákvæmlega verkið hafi verið statt og hvortbúið hafi verið að setja upp grindverk götumegin við byggingarvæðið. Skortur ánákvæmari upplýsingum sé þó ekki á ábyrgð stefndu og áhersla sé lögð á aðsönnunarbyrðin hvíli að sjálfsögðu á stefnanda. Það sé stefnanda að sýna fram áað aðstæður hafi verið með þeim hætti að bótaskylda hafi stofnast. Stefnandihafi engin gögn lagt fram sem styðji slíkar fullyrðingar.Í stefnu komi fram að nágrannistefnanda, H, sem á þessum tíma hafi starfað sem heilbrigðisfulltrúi, hafifarið á vettvang eftir slysið og skoðað aðstæður. Í bókun um heimsóknina tali Halltaf um svæðið 16-22 og geri engan greinarmun á þessum þremur lóðum. Þá komieinnig fram í bókuninni að málinu hafi verið vísað áfram til byggingarfulltrúaþar sem þetta sé mál sem raunverulega eigi heima á borði byggingarfulltrúa enekki hjá heilbrigðiseftirliti. Þetta hafi svo fengist staðfest í tölvupósti Mdeildastjóra, þar sem skýrt komi fram að frágangurá byggingarsvæði sé á verksviði byggingarfulltrúa og aðheilbrigðiseftirlitið hafi ekki eftirlit með frágangi og aðbúnaðibyggingarkrana heldur Vinnueftirlit ríkisins sem hafi eftirlit með vinnuvélum.Í tölvupósti M komi einnig fram að það verði ekki ráðið af gögnumheilbrigðiseftirlitsins að verktakanum hafi verið gerð grein fyrir málinu. Af bókun H og tölvupósti, dags.19. apríl 2006, megi sjá að byggingarfulltrúi hafi í tvígang verið látinn vitaaf fram kominni kvörtun vegna girðingaleysis við […] 16-22. Þrátt fyrir þaðhafi byggingarfulltrúi engar kröfur gert um úrbætur. Samkvæmt tölvupósti frástarfsmanni byggingarfulltrúa, þá sé ekki neitt skráð inn á byggingarleyfiðvegna […] 22, um kvartanir eða aðfinnslur við aðbúnað eða öryggisráðstafanir.Þá sé ekkert minnst á slíkt í byggingarsögu hússins. Af þessu hljóti að verahægt að draga þá ályktun að byggingarfulltrúi hafi ekki talið þörf á umbótumeða þörf á að skylda stefndu og/eða aðra, sem verið hafi viðbyggingarframkvæmdir við […] á þessum tíma, til að girða í kringumbyggingarsvæði og byggingarkrana.Stefndu mótmæli öllum málsástæðumstefnanda sem fram komi í stefnu. Þar á meðal sé því mótmælt að stefndu hafigerst brotleg við ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, ákvæði reglna nr. 547/1996 um aðbúnað hollustuhætti og öryggisráðstafanirá byggingarvinnustöðum, ákvæði byggingarreglugerðar nr. 441/1998 eðalögreglusamþykkt Reykjavíkur nr. 506/2004. Hvergi í lögum og reglum sé gerðkrafa um að byggingarsvæði séu afgirt að fullu né að byggingarkranar séuafgirtir. Stefndu mótmæli því að slysið séað rekja til skaðabótaskyldrar háttsemi stefnda F húsasmíðameistara. Stefndi Fhafi gripið til allra þeirra öryggisráðstafana og varnaraðgerða ábyggingarstaðnum sem lög, reglur og eftirlitsaðilar hafi krafist af honum. Stefndumótmæli því sérstaklega að stefndi F hafi gerst brotlegur við 52. gr.þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr.441/1998. Stefndu telji ljóst vera að sýknaberi þá alfarið af öllum kröfum stefnanda þar sem algjörlega ósannað sé aðslysið sé að rekja til saknæmra aðstæðna og aðbúnaðar á ábyrgð stefndu. Slysstefnanda hafi eingöngu verið að rekja til gáleysislegrar hegðunar hans sjálfsog/eða óhappatilviljunar. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.Verði ekki fallist á aðalkröfustefndu um sýknu sé þess krafist að sök verði skipt og stefndu verði einungisdæmdir skaðabótaskyldir að hluta og að einungis verði viðurkenndur að samahluta réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefndu.Stefndu telji að jafnvel þótttalið yrði að slys stefnanda sé á einhvern hátt að rekja til atvika eðaaðbúnaðar sem stefndu beri ábyrgð á sé mestan hluta tjóns stefnanda að rekjatil gáleysislegrar hegðunar stefnanda og/eða óhappatilviljunar. Stefnandi hafivissulega einungis verið níu ára gamall er slysið hafi átt sér stað en níu árabarn hafi þroska og vitsmuni til að vita að það fylgi því fallhætta að klifraupp á háa hluti. Þá hafi hann haft þroska til að vita að honum væri óheimilt aðfara inn á annarra manna lóðir og sér í lagi lóðir sem séu í byggingu þar semþví fylgi hættur. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda hafi forráðamönnum stefnandaþá verið kunnugt um að börn í hverfinu hafi sótt í að leika á byggingarsvæðinuog móðir stefnanda hafi haft af því áhyggjur. Þá hafi einnig komið fram íyfirlýsingu G að hann og stefnandi hafi oftáður, þ.e. fyrir slysið 16. mars 2006, gert [sér] að leik að fara inn ábyggingarsvæðið. Af þessu megi draga þá ályktun að móðir stefnanda hafi semforráðamaður hans gert honum grein fyrir þeim hættum sem fylgdu því að leikasér á byggingarsvæðinu og óskað eftir því að hann myndi láta af því. Stefnandahafi því verið fullljós hættan sem fylgt hafi háttsemi hans. Að öðru leyti sé um röksemdir fyrirvarakröfu vísað til umfjöllunar um aðalkröfu eftir því sem við eigi. Stefndumótmæli því að skilyrði 2. mgr. 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu fyrirhendi í málinu.Um lagarök vísi stefndu einkum til meginreglnaskaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, saknæmi, eigin sök tjónþolaog óhappatilvik. Þá sé vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum og reglna sem settar hafi verið á grunni þeirra laga. Þásé sérstaklega vísað til reglna nr. 609/1999 um öryggisbúnað krana oglyftibúnaðar.Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.NiðurstaðaStefnandi byggir kröfu sína, umviðurkenningu á bótaskyldu stefndu, á því að slysið sem A varð fyrir hafi orðiðá byggingarsvæði sem stefndu hafi borið ábyrgð á og að orsakir slyssins séu þærað stefndu hafi ekki viðhaft fullnægjandi öryggisráðstafanir eða varnaraðgerðirá og við byggingalóðina. Sönnunarbyrði um þessi atriði hvílir á stefnanda.Óumdeilt er að drengurinn slasaðist og að hann hefur lögvarða hagsmuni af þvíað úr því verði skorið með dómi hvort bótaskylda stefndu sé fyrir hendi. Slysið var ekki tilkynnt tillögreglu og ekki liggja fyrir um það nein samtímagögn önnur en vottorð frábráðamóttöku þar sem fram kemur að engin vitni hafi verið að slysinu ogupplýsingar frá nágranna stefnanda, H. Hann var þá starfsmaðurheilbrigðiseftirlits borgarinnar og skoðaði byggingarsvæðiá lóðum númer 16 til 22 við […] eftir slysið og færði daginn eftir inn í tölvukerfi á vinnustað sínum upplýsingar um að byggingarsvæðið væriógirt og líklegast væri að grein 56.6 í þágildandi byggingarreglugerðnr. 441/1998 tæki á málinu. Samkvæmt þeirri grein var byggingarstjóra og iðnmeisturumskylt að sjá um að sem minnst hætta, óþrifnaður eða önnur óþægindi stöfuðu afframkvæmdum og að viðhafðar væru fyllstu öryggisráðstafanir, eftir því semaðstæður leyfðu, og að við öryggisráðstafanir á vinnustað þyrfti bæði að hafa íhuga þá sem væru þar vegna vinnu sinnar og þá sem þar kynnu að koma af öðrumástæðum. Í athugasemd H kemur fram að byggingarfulltrúi hafi verið upplýstur ummálið, þetta félli undir verksvið byggingarfulltrúa sem tæki við málinu.Samkvæmt minnisblaði um símtal H sama dag við nafngreindan starfsmann embættisbyggingarfulltrúa ætlaði sá að „taka á málinu“ og senda mann strax á staðinntil þess að skoða aðstæður. Í grein 56.2í fyrrnefndribyggingarreglugerð sagði að meisturum og byggingarstjóra væri skylt, efbyggingarfulltrúi ákvæði, að sjá svo um að hindruð væri umferð óviðkomandiaðila um vinnustað og enn fremur sagði í grein 56.7 í reglugerðinniaðbyggingarstjóra væri skylt að framfylgja tilmælum byggingarfulltrúa/byggingarnefndar um öryggisráðstafanir á lóðarmörkum byggingarstaðar. Samistarfsmaður byggingarfulltrúa og tók við tilkynningu H hafði samkvæmtupplýsingum sem fyrir liggja í málinu brugðist á árinu 2002 við kvörtunvarðandi hættu fyrir börn á öðru byggingarsvæði við […] með kröfu um aðframkvæmdasvæði yrði girt. Kvörtun H virðist samkvæmt því hafa verið borin uppvið þann aðila sem sinnti því hlutverki að krefjast úrbóta þegar tilefni væritil, sem byggingaraðila hefði verið skylt að hlíta. Engin gögn liggja fyrir frá byggingarfulltrúa um að athugasemdir hafiverið gerðar við stefndu af hálfu byggingarfulltrúa varðandi frágang ábyggingarlóð stefndu, númer 22 við […]. Rennir það stoðum undir það sem stefnduhalda fram um að aldrei hafi verið gerðar neinar athugasemdir viðfyrirsvarsmenn eða starfsmenn stefnda Húsafls sf. um að ekki væri staðiðnægilega vel að öryggis- og varúðarráðstöfunum, eða tilmæli um að girða bæriumhverfis svæðið eða auka varnir við byggingarkrana. Líkur standaþví til þess að þessi opinberi eftirlitsaðili hafi ekki talið tilefni til þessað gera athugasemdir við byggingarsvæði stefndu, þrátt fyrir skoðun eftir þáábendingu sem borist hafði frá nágranna stefnanda. Þær líkur styður einnig það að samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum úr færslubókbyggingarfulltrúa voru gerðar úttektir á framkvæmdum stefndu, merktarplötupróf, botnplata, fokheldi, botn, burðarþol og frárennsli í grunni, átímabilinu janúar til maí 2006, án þess að þar sé getið athugasemda um að lóðinsé ógirt eða annað varðandi öryggi á lóð. Sumar þessara úttekta voru gerðar afþeim starfsmanni byggingarfulltrúa, sem áður er getið og tók við kvörtunnágranna stefnanda eftir slysið. Verður því að ætla að aðbúnaður og frágangur álóðinni hafi verið í samræmi við þágildandi reglur.Samkvæmtfyrrnefndum reglum skyldi girða af byggingarvinnustað ef hann lægi við götu, engirðingar skyldu þá ekki hindra umferð fótgangandi um götuna eða aðra umferð.Af hálfu stefndu er því haldið fram, sem stefnandi mótmælir, að sett hafi veriðupp girðing við lóðarmörkin sem liggja að götunni […] í samræmi við þær reglur.Stefnandi heldur því ekki fram í málinu að aðgengi um þau lóðarmörk, sem liggjafjærst fyrrum heimili stefnanda, skipti máli um orsakir slyssins og hefur vafium girðingu þar ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins.Stefnandiheldur því fram að athygli manna að störfum á lóð stefnda hafi verið vakin áþví nokkru fyrir slysið að foreldrar í nærliggjandi íbúðahverfi teldu að svæðiðværi hættulegt börnum. Stefndu kannast ekki við að neinar ábendingar í þessaveru hafi borist þeim og liggur ekkert fyrir um það hvaða menn það hafi veriðsem rætt hafi verið við. Þetta er óupplýst og verður ekki á því byggt aðstefndu hafi verið kunnugt um áhyggjur foreldra vegna svæðisins.Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum fengu stefndu upplýsingar um slysið, sem varð 16. mars2006, með bréfi lögmanns stefnanda 22. september 2010. Ekki hefur verið sýntfram á það í málinu að stefndu hafi fyrir þann tíma haft vitneskju um slysiðeða hafi vitað um framkomna kvörtun yfir aðstæðum á byggingarlóðum við […]16-22 eða umhverfis þær. Þegar upplýsingar bárust um slysið höfðu stefndutakmarkaða möguleika til að tryggja sér sönnun um þau atriði sem stefnandiheldur fram í málinu að ábótavant hafi verið. Á það meðal annars við um ástandbyggingarkrana stefndu, sem stefnandi byggir á að klifrað hafi verið í, en hannmun ekki lengur vera í eigu stefndu. Stefndu hefur ekki tekist að aflastaðfestingar frá Vinnueftirliti um ástand þesskrana við skoðun, en engar vísbendingar liggja fyrir um að Vinnueftirlit hafigert athugasemdir við búnað hans á þeim tíma sem stefndu áttu hann. Í ljósþykir leitt, meðal annars með framburðum vitna fyrir dóminum, að um fæturkranans sem A klifraði upp í hafi verið strengd keðja og töldu vitni umbúnaðsvipaðan og á ljósmynd af öðrum krana sem fyrir liggur í málinu, þar sem gildrauð og hvít keðja er strengd milli fóta kranans í um það bil eins metra hæðfrá jörðu. Þótt keðjan hafi ekki komið í veg fyrir að A klifraði upp íbyggingarkranann sem hann féll úr, þá gefur slíkur frágangur til kynna aðaðgengi sé óheimilt. Byggingarsvæði stefndu var ekkileiksvæði og hafði börnum í hverfinu verið bannað að leika sér þar samkvæmt þvísem fram er komið af hálfu stefnanda. Svæðið var í um það bil 120 metrafjarlægð frá lóð hússins þar sem stefnandi bjó samkvæmt því sem greinir ístefnu. Börn sem bjuggu þar gátu ekki svo séð verði villst óviljandi inn ábyggingarsvæðið við […] frá görðum eða öðrum leiksvæðum við heimili sín, heldurhefðu þau þurft að ætla sér inn á svæðið og gera sér ferð þangað og það gátuþau gert, þegar þau léku sér útivið án eftirlits foreldra eða forráðamanna,þrátt fyrir bönn og jafnvel hindranir. Af vettvangsgöngu við meðferð málsins,og loftmyndum af svæðinu sem teknar voru nokkrum mánuðum fyrir og eftir slysið,er ljóst að þar á milli var meðal annars lóð annars húss, bílastæði,bílskúrslengja, göngustígur og loks jarðvegsupphækkun þar sem nú er grasi gróinhæð. Ekki þykir unnt að fallast á það með stefnanda að lóðin þar sembyggingarkrani stefndu stóð sé svo nærri íbúðabyggð að umferð barna umbyggingarsvæðið hafi verið fyrirsjáanleg og kallað á frekari aðgerðir stefndu,án þess að tilmæli byggingarfulltrúa kæmu til, til þess að varna börnum aðgengiað lóðinni eða byggingarkrananum. Það er niðurstaða dómsins að ölluframangreindu virtu að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að slysið hafi orðiðvegna vanbúnaðar á byggingarsvæði sem stefndu beri ábyrgð á. Ekki hefur veriðsýnt fram á að byggingarsvæði stefndu við […] 22 hafi í mars 2006 veriðhættulegt eða að gengið hafi verið frá því á óforsvaranlegan hátt og eru meintbrot stefndu gegn þeim varúðarreglum, sem í gildi voru og stefnandi vísar til,ósönnuð. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að frágangur á svæðinu eða umbúnaðurbyggingarkranans hafi brotið gegn almennum öryggisreglum eða að umrætt slysverði rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefndu eða annarra atvika semstefndu beri ábyrgð á. Stefnandi ber hallann af þeim sönnunarskorti. Ber þegaraf þeirri ástæðu að sýkna alla stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Af þeirriniðurstöðu leiðir jafnframt að stefnandi á ekki kröfu til bóta úrábyrgðartryggingu stefndu hjá réttargæslustefnda.Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður. Dóminn kveður upp KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari. DÓ M S O R ÐStefndu, Húsafl sf., E, B, C, Dog F, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, I, f.h. ólögráða sonar síns, A, í máliþessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 465/2010
Kærumál Útburður Fjöleignarhús Útivist
Hafnað var kröfu H um útburð B úr fasteign hans vegna hávaða, sbr. 55. gr. laga nr. 26/1994, þar sem talið var að ekki hafi legið fyrir að B hafi gerst sekur um gróf eða ítrekuð brot þegar honum var veitt áminning H þar að lútandi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá varnaraðila borinn út úr fasteign sinni að [...] í Reykjavík með beinni aðfarargerð og að varnaraðila yrði gert að selja eignarhluta sinn í fasteigninni. Sóknaraðili, sem ekki var viðstaddur uppkvaðningu úrskurðarins, kveður sér hafa orðið um hann kunnugt 13. júlí 2010. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að beiðni hans um aðför nái fram að ganga og að varnaraðila verði gert að selja eignarhluta sinn í fasteigninni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili sótti ekki dómþing í héraði og hlaut málið því meðferð samkvæmt 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 78. gr. og 1. mgr. 84. gr. laga nr 90/1989. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 80/2008
Verkkaup Samningur
Hugbúnaðarfyrirtækið EC, fól G sem verktaka að flytja hýsingu léna af netþjónum EC til ANZA hf., en til stóð að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir EC. Málsaðilar deildu um hvort tæknilegir örðugleikar hefðu komið upp við flutning lénanna. G taldi sér heimilt, vegna örðugleika sem upp komu, að flytja gögnin yfir á netþjóna sína og hýsa lénin fyrir EC gagn gjaldi. Gegn andmælum EC var ekki talið að G hefði tekist sönnun um að honum hefði verið heimilt á grundvelli munnlegs samkomulags við EC að flytja umrædd gögn á ný frá ANZA hf., yfir á eigin netþjóna og annast hýsingu fyrir EC gegn gjaldi. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að G hefði hótað EC að loka aðgangi að öllu sem hann hýsti fyrir EC yrðu reikningar ekki greiddir sem hefði leitt af sér tjón fyrir EC. Í ljósi andmæla EC og þvingunum af hálfu G var ekki talið að í greiðslu EC á einum reikningi G hefði falist samþykki við greiðsluskyldu vegna annarra reikninga G fyrir hýsingu lénanna. Var EC því sýknað af kröfu G um greiðslu umræddra reikninga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. desember 2007, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. janúar 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 12. febrúar 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að kröfur verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Krafa stefnda, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, byggir á sex reikningum, sem gefnir eru út frá 1. janúar til 1. mars 2007 og eru samtals að fjárhæð 837.473 krónur. Stefndi kveður áfrýjanda hafa falið sér í árslok 2005 að flytja hýsingu léna frá ASP Tölvuþjónustu ehf. til ANZA hf., en til hafi staðið að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir áfrýjanda. Á þessum tíma hafi fjárhagsstaða ASP Tölvuþjónustu ehf. verið orðin erfið. Hafi það orðið til þess að stefndi hafi keypt búnaðinn fyrir lénahýsingu af ASP Tölvuþjónustu ehf. í mars 2006. Vinnan við flutning gagna hafi gengið illa sökum tæknilegra erfiðleika hjá ANZA hf. Í júní 2006 hafi tekist að flytja pósthólf sem tengdust umræddum lénum en þeir flutningar hafi gengið til baka vegna vélabilunar hjá ANZA hf. Hafi stefndi því annast hýsingu fyrir áfrýjanda þar til endanlegum flutningi DNS léna til ANZA hf. hafi verið lokið í byrjun árs 2007. Umræddri lénahýsingu hafi aldrei verið mótmælt og hafi það verið skilningur stefnda að framkvæmdin hafi verið í fullri sátt við áfrýjanda enda hafi hann greitt fyrsta reikninginn sem stefndi hafi gert honum vegna hennar án fyrirvara. Hafi áfrýjandi þannig í framkvæmd viðurkennt greiðsluskyldu sína. Áfrýjandi, sem er hugbúnaðarfyrirtæki, hefur hannað hugbúnað sem það nýtir við þjónustustarfsemi sína. Áfrýjandi kveðst jafnframt hafa boðið viðskiptavinum sínum hýsingarþjónustu fyrir netþjóna sem byggð hafi verið á tæknilausnum ASP Tölvuþjónustu ehf. Þegar síðar nefnda fyrirtækið hafi ákveðið að hætta að veita áfrýjanda hýsingarþjónustu, kveðst áfrýjandi hafa samið við það um að fá tæknilausnir þess inn í fyrirtæki sitt. Hafi stefndi unnið sem verktaki að yfirfærslu á þessum tæknilausnum til áfrýjanda frá 25. júní 2005 til 31. júlí 2006 en hann hafi áður verið starfsmaður ASP Tölvuþjónustu ehf. Á tímabilinu apríl til júlí 2006 hafi stefndi meðal annars átt að færa öll gögn af tölvuþjónum stefnda, sem áður voru í eigu ASP Tölvuþjónustu ehf., yfir til ANZA hf., en áfrýjandi hafi samið við síðar nefnda fyrirtækið um hýsingarþjónustu. Samkvæmt tölvupósti 4. júlí 2006 hafi stefndi staðfest flutning á 93 lénum af netþjónum ASP Tölvuþjónustu ehf. og í tölvupósti 14. júlí 2006 hafi stefndi staðfest að allir sem notað hafi kerfið séu komnir á nýja kerfið hjá ANZA hf. Áfrýjandi mótmælir því að tæknilegir erfiðleikar hafi komið í veg fyrir flutning lénanna til ANZA hf. Í óþökk áfrýjanda hafi stefndi hins vegar fært lénin til baka yfir á vélbúnað sinn og tekið að veita honum óumbeðið þá þjónustu sem ASP Tölvuþjónusta ehf. veitti áfrýjanda áður. Hafi stefndi síðan gert áfrýjanda reikninga fyrir hýsingu sem deilt sé um í málinu. Stefndi hafi haft áfrýjanda í hálfgerðri gíslingu þar sem áfrýjandi hafi verið samningsbundinn um að veita viðskiptavinum sínum DNS þjónustu sem stefndi réð einn yfir þar sem hann hafði ekki flutt tæknilausnir yfir á netþjóna ANZA hf. eins og þó hafi verið samið um. Áfrýjandi hafi látið undan hótunum stefnda um að loka fyrir þessa þjónustu til viðskiptavina áfrýjanda í ljósi þess tjóns er af hlytist og greitt 4. október 2006 einn af hinum umdeildu reikningum. Áfrýjandi telur að sú greiðsla feli ekki í sér viðurkenningu á greiðsluskyldu á öðrum reikningum. Hafi hin umbeðnu gögn og tæknilausnir ekki verið færðar yfir á netþjóna ANZA hf. á ný fyrr en í ársbyrjun 2007 og þá aðeins tekið stefnda 18,5 klukkustundir. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að enginn samningur hafi verið um að stefndi færði gögnin á ný frá ANZA hf. yfir á netþjóna sína heldur hafi það verið gert gegn andmælum áfrýjanda. Af þeim sökum geti stefndi ekki krafið áfrýjanda um greiðslu fyrir nethýsingu sem áfrýjandi hafi frá öndverðu andmælt. Af þessum sökum mótmælir hann skyldu sinni til greiðslu á 672.063 krónum fyrir nethýsingu en viðurkennir að sér hafi borið að greiða 638.730 krónur af hinni umkröfðu fjárhæð en það hafi hann gert 21. desember 2006 svo og 12. og 21. janúar 2007, með samtals 800.000 krónum. II Óumdeilt er að áfrýjandi fól stefnda sem verktaka að flytja hýsingu léna af netþjónum stefnda, en þeir höfðu verið í eigu ASP Tölvuþjónustu ehf. og voru seldir stefnda í mars 2006. Skyldu lénin flutt til ANZA hf., en til stóð að síðarnefnda fyrirtækið tæki yfir hýsingarþjónustu fyrir áfrýjanda. Málsaðila greinir á um hvort tæknilegir örðugleikar hafi komið upp við flutning lénanna. Telur stefndi að sér hafi verið heimilt, vegna slíkra örðugleika, að flytja gögnin til baka yfir á netþjóna sína og hýsa lénin áfram fyrir áfrýjanda gegn gjaldi. Meðal gagna málsins er tölvubréf 19. júlí 2006 frá Ásgeiri Halldórssyni, starfsmanni áfrýjanda, þar sem stefndi var beðinn um að breyta ekki neinu í kerfi áfrýjanda „frá og með núna.“ Jafnframt var óskað eftir að stefndi sendi áfrýjanda lista yfir verk sem hann væri að vinna að fyrir áfrýjanda. Þá er í gögnum málsins einnig að finna tölvubréf 8. september 2006 frá Bjarna S. Bjarnasyni, starfsmanni áfrýjanda, til stefnda þar sem fram kom að reikningur frá stefnda væri ekki í samræmi við ofangreind fyrirmæli Ásgeirs. Áfrýjandi telur að í tölvupóstum þessum felist fyrirmæli um að stefnda hafi verið óheimilt að flytja lénin á ný á eigin netþjóna og gera reikninga fyrir hýsingu þeirra og hvorki hafi verið beðið um þá þjónustu né hún samþykkt síðar. Gegn andmælum áfrýjanda verður ekki talið að stefnda hafi tekist sönnun um að honum hafi verið heimilt á grundvelli munnlegs samkomulags við áfrýjanda að flytja umrædd gögn á ný frá ANZA hf. yfir á eigin netþjóna og annast hýsingu fyrir áfrýjanda gegn gjaldi. Í gögnum málsins liggur fyrir að stefndi hótaði áfrýjanda að loka aðgangi að öllu sem hann hýsti fyrir áfrýjanda yrðu reikningar ekki greiddir. Af hálfu áfrýjanda er fullyrt að slík lokun hefði haft í för með sér mikið tjón fyrir rekstur hans. Í ljósi þeirra andmæla sem fram höfðu komið af hálfu áfrýjanda og þeim þvingunum sem hann var beittur verður ekki talið að í greiðslu hans á einum reikningi stefnda hafi falist samþykki við greiðsluskyldu vegna annarra reikninga stefnda fyrir hýsingu á lénum. Verður krafa áfrýjanda um sýknu því tekin til greina. Samkvæmt úrslitum málsins verður stefndi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til þess að annað mál vegna sömu lögskipta hefur verið rekið samhliða þessu, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Áfrýjandi, EC Hugbúnaður ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Gests Andrésar Grjetarssonar. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnandi kveðst sérhæfa sig í hýsingu á vefjum með Microsoft SQL gagnagrunns­tengingum ásamt vistun á lénum fyrir sína viðskiptamenn og tengdri starfsemi. Þá kveðst hann einnig bjóða upp á hýsingu á hefðbundnum HTML vefjum og tengingar við MySQL gagnagrunna. Kveðst stefnandi hafa unnið sem verktaki hjá ASP Tölvuþjónustu ehf. áður en hann hóf að vinna fyrir stefnda en hann hafi fært sig yfir til stefnda haustið 2005. ASP Tölvuþjónusta ehf. sá um DNS hýsingu og pósthýsingu fyrir stefnda og kveður stefndi sig hafa verið eitt fárra fyrirtækja sem notaðist við þær lausnir sem ASP Tölvuþjónustan ehf. bauð upp á og hafi stefndi gert marga samninga við sína viðskiptavini um svokallaða heildarpakka sem hafi meðal annars innihaldið hýsingarþjónustu fyrir netþjóna. ASP Tölvuþjónustan ehf. ákvað að hætta starfsemi um áramótin 2005/2006 og keypti stefnandi búnaðinn og telur sig þar með hafa yfirtekið þjónusturnar á þeim búnaði. Í kjölfarið að ASP Tölvuþjónustan ehf. hætti starfsemi samdi stefndi við fyrirtækið ANZA ehf. um hýsingarþjónustu. Kveðst stefndi hafa talið mikilvægt að fá tæknilausnir þessarar þjónustu inn í fyrirtæki sitt frá ASP Tölvuþjónustunni ehf. Stefnandi gerði samning við stefnda um að flytja umræddar þjónustur frá ASP Tölvuþjónustunni ehf. yfir til ANZA hf. og hófst sá flutningur í mars 2006. Kveður stefnandi að verkið hafi tafist verulega vegna bilana sem hann hafi enga ábyrgð borið á heldur hafi tækniörðugleikar komið við sögu auk þess sem tæknibúnaður hafi bilað og gallar komið upp hjá ANZA hf. Vegna þessara bilana hafi hann þurft að flytja þau gögn sem þegar höfðu verið flutt aftur til baka en um hafi verið að ræða flutninga á svokallaðri DNS þjónustu, póstþjónustu og vefþjónustu. Hangi þetta allt saman en mikilvægust sé DNS þjónustan og hana megi ekki flytja fyrr en póstþjónustan og vefþjónustan hafi verið fluttar, en vegna bilana hafi það ekki gengið sem skyldi. Stefnandi byggir kröfu sína á reikningum og mótmælir stefndi þeim öllum sem röngum og tilhæfulausum þar sem þegar hafi verið greitt fyrir flutninga á DNS hýsingu auk þess sem aldrei hafi verið samið við stefnanda um hýsingu á lénum. Um þetta snýst meginágreiningur í málinu. Þá er ágreiningur um hvort stefndi eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar. Krafa stefnanda er byggð á sex reikningum sem sundurliðast svo: Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 01.01.2007 15.01.2007 89.951 02.01.2007 15.01.2007 121.388 01.02.2007 15.02.2007 195.776 01.02.2007 15.02.2007 25.896 01.03.2007 15.03.2007 25.896 01.03.2007 14.03.2007 378.566 Stefnandi kveður ofangreinda reikninga vera vegna hýsingar á lénum, kerfisþjónustu, og þjónustugjalda ásamt vinnu stefnanda í þágu stefnda. Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en sú regla fái lagastoð í 45., 47., og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Um gjalddaga sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísar hann til 33. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda að fullu fyrir flutning á þjónustum með greiðslum sem inntar hafi verið af hendi vegna vinnu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Hafi greiðslur verið eins og um fulla vinnu hafi verið að ræða eða 312.500 krónur á mánuði. Samkvæmt vinnuskýrslum stefnanda, sem hann hafi skilað inn til stefnda, hafi farið 21 tími í apríl í önnur verkefni en flutninga, 9 tímar í maí í önnur verkefni en flutninga og 19 tímar í júní í önnur verkefni en flutninga. Engar tímaskýrslur hafi borist frá stefnanda fyrir júlí. Fyrir þetta tímabil hafi stefnandi fengið greiddar 1.247.000 krónur. Þá kveður stefndi stefnanda aldrei hafa lokið við flutning á tölvulausnum af tölvuþjónum ASP yfir til ANZA og hafi því aldrei skilað umbeðnu og þegar greiddu verki. Þrátt fyrir það haldi stefnandi því fram í tölvupósti 14. júlí 2006 að flutningi á öllum gögnum og pósthólfum yfir til ANZA sé lokið. Að mati stefnda hafi verið um að ræða tveggja daga verk. Hafi stefnandi keypt vélbúnað ASP Tölvuþjónustunnar ehf. og yfirtekið þjónustuna sem ASP Tölvuþjónustan ehf. hafði veitt stefnda, án samþykkis eða vitundar stefnda. Í framhaldi hafi stefnandi sent reikninga til stefnda fyrir ýmiss konar þjónustu og sömuleiðis sent reikninga til viðskiptavina stefnda fyrir netþjónahýsingu (DNS hýsingu og pósthýsingu) en um sé að ræða þjónustu sem innifalin sé í pakkasamningum þessara aðila við stefnda. Með aðgerðum sínum hafi stefnandi yfirtekið hóp viðskiptavina stefnda og sent þeim reikninga sem þeir hafi mótmælt upp til hópa. Hafi stefnandi síðan skilað stærstum hluta viðskiptavina stefnda til baka en haldið eftir einum tíu til fimmtán aðilum sem hann hafi fullyrt að vildu frekar eiga viðskipti við hann en stefnda, sem síðan hafi komið í ljós að var rangt. Hafi þessar aðgerðir stefnanda valdið stefnda ómældri fyrirhöfn, kostnaði og missi viðskiptavina. Stefndi mótmælir reikningi nr. 224 að fjárhæð 89.951 krónu vegna opnunargjalds. Þar sem stefndi hafi þegar greitt fyrir flutninga á DNS þjónustunni eigi opnunargjaldið ekki við. Þar sem aldrei hafi verið samið við stefnanda eða beðið um hýsingar­þjónustu geti ekki verið um neitt opnunargjald að ræða. Reikningum nr. 225 að fjárhæð 121.388 krónur, nr. 223 að fjárhæð 25.896 krónur og nr. 235 að fjárhæð 25.896 krónur sé öllum mótmælt þar sem þegar hafi verið greitt fyrir flutninga á DNS hýsingu, sbr. tímaskýrslur og innborganir til stefnanda vegna vinnu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Þá hafi aldrei verið samið um eða beðið um hýsingarþjónustu. Sé hér verið að rukka fyrir þjónustu á lénum sem ýmist séu ekki til eða séu með DNS tilvísun hjá stefnda. Þá mótmæli stefndi reikningi nr. 229 að fjárhæð 195.776 krónur sem röngum og tilefnislausum með sömu rökum og varðandi ofangreinda reikninga. Reikningur nr. 236 að fjárhæð 378.566 krónur sé vegna pósthólfa/gagnamagns en stefnandi eigi ekki að geyma nein gögn fyrir stefnda og hafi stefndi aldrei óskað eftir eða samið um þessa þjónustu auk þess sem þegar hafi verið greitt fyrir umbeðna þjónustu um flutning á DNS hýsingu. Stefndi bendir á að yfirlýsing stefnanda í tölvupósti 14. júlí 2006, um að flutningi á öllum gögnum og pósthólfum yfir á vélar stefnda sé lokið, hafi verið röng. Hafi yfirfærslunni ekki lokið fyrr en í janúar 2007, sbr. reikning stefnanda, útgefinn í janúar 2007. Með þeim reikningi sé stefnandi enn á ný að reyna að innheimta fyrir þegar greidda vinnu. Samkvæmt þeim reikningi sé um að ræða vinnu við DNS flutning, frágang og prófanir. Vinnu sem samkvæmt eigin yfirlýsingu stefnanda hafi lokið í júlí 2006. Einnig bendi stefndi á að milli stefnanda og stefnda hafi aldrei verið samningur um hýsingarþjónustu á netþjónum hvorki fyrir stefnda sjálfan né sem hluta af pakkasamningum hans við viðskiptavina sinna. Kröfum stefnanda vegna þjónustu sem aldrei hafi verið beðið um sé því með öllu mótmælt. Hafi stefndi þegar greitt stefnanda 1.048.359 krónur vegna þeirra reikninga sem mál þetta byggi á og vegna samskipta aðila. Telji stefndi að hann hafi ofgreitt til stefnanda 409.629 krónur en að hluti krafna stefnanda samkvæmt reikningum nr. 99, 210, 211 og 222 að fjárhæð 638.730 hafi átt rétt á sér. Ástæður þess að stefndi hafi ofgreitt með þessum hætti séu að stefndi hafi ekki með nokkrum hætti viljað styggja stefnanda fyrr en flutningi á tölvuþjónustunni væri að fullu lokið. Hafi stefnandi haldið stefnda í hálfgerðri gíslingu. Hafi stefndi verið skuldbundinn til þess að veita viðskiptavinum sínum DNS þjónustu en stefnandi hafi ráðið yfir tæknil­ausnum sem til hafi þurft. Tæknilausnum sem stefnandi hafi löngu átt að vera búinn að flytja yfir til stefnda og þar með að skila umbeðnu og þegar greiddu verki. Hafi stefndi ekki getað hætt á að stefnandi lokaði fyrir DNS þjónustuna til viðskiptavina sinna en því hefði fylgt verulegur kostnaður og óhagræði fyrir viðskiptavinina. Þess vegna hafi þessar greiðslur átt sér stað umfram það sem stefndi telji sig eiga að greiða. Þá hafi stefnandi verið með síma fyrir tímabilið ágúst 2006 til mars 2007 sem stefndi hafi greitt, eða 108.903 krónur, og enn fremur hafi stefnandi tekið út þjónustu í nafni stefnda frá Hive fyrir 37.165 krónur eftir að verktakasamningi aðila lauk. Telji stefndi að hann eigi að fá hvort tveggja greitt til baka frá stefnanda. Samtals eigi stefndi því 555.697 krónur inni hjá stefnanda. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu telji stefndi að lækka eigi kröfur stefnanda. Sé verðlagning stefnanda fyrir netþjónahýsinguna alltof há og í engu samræmi við það sem gangi og gerist hjá sambærilegum þjónustuaðilum. Sem dæmi taki sambærilegt fyrirtæki 250 krónur í árgjald fyrir 1 lén á netþjóni en stefnandi rukki allt að 1.300 krónur á mánuði. Þá sé kostnaður við rekstur á DNS þjónustu ekki nema að óverulegu leyti háður fjölda tilvísana sem þjónustan veiti. Stefndi hafi sjálfur verið með þessa þjónustu á vélum sínum hjá ANZA. Fallist dómurinn ekki á mótmæli stefnda gerir stefnandi kröfu til þess að tekið sé tillit til ofannefndra innborgana á skuld stefnanda og að skuld stefnanda við stefnda vegna símanotkunar og úttektar hjá Hive, komi til skuldajafnaðar gegn dómkröfu hans. Stefndi vísar til almennra reglna samninga og kröfuréttarins um efndir skuldbindinga. Þá sé byggt á reglum um skuldajöfnuð. Málskostnaðarkröfu sína reisir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir kröfur sínar á reikningum vegna vinnu sem hann kveðst hafa innt af hendi í þágu stefnda. Eru reikningar þessir meðal annars vegna hýsingar léna á tímabilinu desember 2006 til febrúar 2007. Þá er reikningur vegna DNS flutninga, mælingar pósthólfa í janúar og febrúar 2007 og þjónustugjald vegna opnunarvinnu. Stefndi mótmælir þessum reikningum þar sem þegar hafi verið greitt fyrir allt sem snertir DNS flutninga með greiðslum í apríl, maí, júní og júlí 2006. Þá hafi aldrei verið samið við stefnanda að hann hýsti lén eða geymdi gögn fyrir stefnda. Í málinu nýtur ekki við skriflegs samnings milli aðila og stendur því orð gegn orði um hvað hafi samist með þeim. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi tekið að sér umdeild verk fyrir stefnanda sem verktaki og bera reikningar hans þess glögg merki og mánaðarleg greiðsla hans í starfsmannasjóð breytir engu þar um. Stefndi heldur því fram að aldrei hafi verið samið um að stefnandi hýsti lén fyrir stefnda og mótmælir stefndi reikningum varðandi það. Stefndi er hugbúnaðarfyrirtæki sem gerði samning við stefnanda um að hann tæki að sér ákveðin verk í samvinnu við starfsmenn stefnda. Verður að gera þær kröfur til fyrirtækis sem þannig ræður til sín sérhæfðan verktaka að hann gangi frá skriflegum samningi við hann. Verður stefndi að bera hallann af sönnunarskorti um hvað samist hafi milli aðila. Meðal gagna málsins er reikningur að fjárhæð 248.359 krónur sem ber með sér að vera vegna DNS hýsingar í júní, júlí og ágúst 2006 og að hann hafi verið greiddur af stefnda hinn 4. október 2006 án fyrirvara eftir því sem næst verður komist. Með greiðslu á þessum reikningi verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi viðurkennt að samið hafi verið við stefnanda um hýsingu léna. Þá liggur fyrir að stefnandi tók yfir þjónustu þá sem ASP Tölvuþjónustan ehf. hafði veitt stefnanda og liggur því í hlutarins eðli að stefnandi hýsti lénin á því tímabili frá því að ASP Tölvuþjónustan ehf. hætti starfsemi þar til þjónustan hafði verið flutt yfir til ANZA hf. en fyrir liggur að verkinu var ekki lokið fyrr en í byrjun árs 2007. Stefndi mótmælir þeim hluta reikninga stefnanda sem varða svokölluð DNS mál þar sem hann telur að þegar hafi verið greitt fyrir þessa þjónustu í apríl, maí, júní og júlí 2006. Þau gögn sem liggja frammi í málinu varðandi greiðslur þessar bera ekki með sér svo óyggjandi sé fyrir hvað var greitt auk þess sem fyrir liggur að verkinu var ekki lokið þegar þeir voru greiddir. Þykir stefndi því ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að hann hafi þegar greitt fyrir þessa þjónustu og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup skal sá sem kaupir þjónustu greiða það verð sem telja má sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan er mikil og hvers eðlis hún er, hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það að reikningar stefnanda séu ósanngjarnir eða að verk það sem stefnandi innti af hendi í þágu stefnda hefði átt að taka mun skemmri tíma en raun varð. Hefði stefnda verið í lófa lagið að afla matsgerðar máli sínu til stuðnings. Stefndi kveðst eiga gagnkröfur til skuldajafnaðar vegna skuldar stefnanda við stefnda vegna símanotkunar að fjárhæð 108.903 og úttektar hjá Hive, samtals að fjárhæð 37.165 krónur. Ekki verður séð af þeim gögnum sem stefndi hefur lagt fram þessum kröfum sínum til stuðnings að þær varði stefnanda og verða gagnkröfur stefnda til skuldajafnaðar því ekki teknar til greina. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verða dómkröfur stefnanda teknar til greina eins og þær eru framsettar með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxta­kröfu stefnanda hefur ekki verið andmælt sérstaklega. Með hliðsjón af atvikum öllum og því að rekið er annað dómsmál, mál E-2153/2007, sem hefði mátt komast hjá með því að sækja kröfur í báðum þessum málum í einu máli, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 150.000 krónur í málskostnað, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Eiríkur Gunnsteinsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Sonja M. Hreiðarsdóttir hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, EC Hugbúnaður ehf., greiði stefnanda, Gesti Andrési Grjetarssyni, 837.473 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 211.339 krónum frá 15. janúar 2007 til 15. febrúar 2007, af 433.011 krónu frá þeim degi til 15. mars 2007 og af 837.473 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 150.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisauka­skattur.
Mál nr. 190/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2005. Kærumálsgögn bárust réttinum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. júní 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Ákæra var gefin út í dag á hendur varnaraðila og fjórum öðrum mönnum. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að X [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 15. júní n.k. kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að honum hafi þann 30. mars sl. borist til meðferðar mál frá lögreglunni í Reykjavík er varði stórfellt fíkniefnabrot kærða o.fl. Af gögnum málsins megi ráða að kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á 7.649,98 g af amfetamíni til landsins. Umrædd fíkniefni hafi verið keypt í Hollandi í byrjun júlí 2004 og send til Íslands frá Þýskalandi með skipi sem hafi komið til landsins 19. s.m. Hafi fíkniefnin fundist við leit tollvarða í sendingunni. Þáttur kærða í málinu sé talin verulegur þar sem hann sé grunaður um að hafa staðið að skipulagningu, fjármögnun og kaupum á fíkniefnunum. Kærði neiti sök. [...] [...] Hafi Hæstiréttur ítrekað tekið undir það álit ákæruvalds að fyrir liggi sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem geti varðað hann allt að 12 ára fangelsi. sbr. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. lög nr. 64/1974, sbr. lög nr. 32/2001. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 27. október 2004, fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna en frá 9. desember 2004 með úrskurði á grundvelli almanna­hags­muna, sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar 13. desember 2004. Muni ríkissaksóknari gefa út ákæru í máli þessu þann 6. maí n.k. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, og dóma Hæstaréttar í málum kærða nr. 432/2004, 470/2004, 489/2004, 32/2005, 92/2005 og 143/2005, sé þess krafist að framangreind krafa nái fram að ganga. Kærði var handtekinn þann 27. október 2004 og hefur sætt gæsluvarðhaldi síðan. Á gæsluvarðhaldstímabilinu hefur kærði neitað allri aðild að málinu og talið fram­komnar upplýsingar frá öðrum sakborningum rangar og ósannaðar, [...]. Með dómum Hæstaréttar Íslands, síðast í málinu nr. 143/2005, var talið að brot þau er kærði væri undir grun um að hafa framið væru þess eðlis að telja yrði að gæsluvarðhald væri nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Væri því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir kærða. Á þessu hefur ekki orðið breyting. Ríkissaksóknari hefur nú málið til meðferðar og mun ákæra gefin út þann 6. maí n.k. Skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er fullnægt samkvæmt framansögðu og verður krafa ríkissaksóknara um gæsluvarðhald tekin til greina eins og hún er fram sett. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 15. júní nk. kl. 16.00.
Mál nr. 562/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Máli ÁB og F ehf. gegn ÁÞ o.fl var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að fallast yrði á með héraðsdómara að reifun málsins í stefnu væri verulegum annmörkum háð að því er varðaði skýrleika þeirra málsástæðna sem kröfur þeirra á hendur einstökum varnaraðilum væru reistar á. Þá skorti á að viðhlítandi sönnunargögn hafi verið lögð fram til stuðnings ýmsum meginatriðum í málatilbúnaði ÁB og F ehf. Var talið að þessara annmarka gætti í þeim mæli að ÁÞ o.fl. yrði ekki gert að una því að ÁB og F ehf. gæfist kostur á að ráða bót þar á undir frekari rekstri málsins. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Hjörtur J. Hjartar og KPMG hf. krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðilarnir Standhóll ehf. og Róbert Melax krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað og þeim „dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti að skaðlausu samkvæmt mati réttarins.“ Varnaraðilinn Ágúst Þórhallsson hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilarnir Standhóll ehf. og Róbert Melax hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms. Verður því ekki litið svo á að áðurgreint orðalag dómkrafna þeirra fyrir Hæstarétti feli í sér að leitað sé endurskoðunar á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um málskostnað, enda kæmist slík krafa ekki að hér fyrir dómi án málskots af þeirra hendi. Eins og lýst er í hinum kærða úrskurði höfðuðu sóknaraðilar mál þetta gegn varnaraðilum 23. apríl 2008, en einn varnaraðila, Standhóll ehf., höfðaði gagnsök, sem þingfest var á dómþingi 10. júní sama ár. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi og tóku þær lyktir þess jafnframt sjálfkrafa til gagnsakarinnar. Fallast verður á með héraðsdómara að reifun málsins í stefnu sé af hendi sóknaraðila verulegum annmörkum háð að því er varðar skýrleika þeirra málsástæðna, sem kröfur þeirra á hendur einstökum varnaraðilum eru reistar á, auk þess sem á skortir að viðhlítandi sönnunargögn hafi verið lögð fram til stuðnings ýmsum meginatriðum í málatilbúnaði sóknaraðila. Þessara annmarka gætir í þeim mæli að varnaraðilum verður ekki gert að una því að sóknaraðilum gefist kostur á að ráða bót þar á undir frekari rekstri málsins. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Árni Benóný Sigurðsson og FS13 ehf., greiði í sameiningu varnaraðilum Hirti J. Hjartar, Standhóli ehf., Róberti Melax og KPMG hf. hverjum fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 7. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Árna B. Sigurðssyni og FS13 ehf., báðum til heimilis að Fellsmúla 11, Reykjavík á hendur Ágústi Þórhallssyni, Háabergi 17, Hafnarfirði, Hirti J. Hjartar, Fáfnisnesi 1, Reykjavík, Standhóli ehf., Stórhöfða 23, Reykjavík, Róberti Melax, Bretlandi og KPMG hf., Borgartúni 27, Reykjavík með stefnu birtri 23. apríl 2008. Dómkröfur stefnenda eru þessar: 1. Að öllum stefndu verði gert að greiða stefnanda FS13 ehf., in solidum, € 2.312.398,24 (evrur),- auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem hér segir; af € 50.492,41 frá 12.12.2007 til 17.12.2007 en af € 520.798,61 frá þ.d. til 19.12.2007 en af € 658.815,32 frá þ.d. til 07.01.2008 en af € 1.312.398,24 frá þ.d. til þingfestingardags en af € 2.312.398,24 frá þ.d. til greiðsludags. 2. Að stefnda KPMG hf. verði gert að greiða stefnanda FS13 ehf. € 307.840 og 2.940.000 kr. ásamt með dráttarvöxtum frá 1.1.2008 til greiðsludags. 3. Að stefndu öðrum en Róberti Melax gert að greiða stefnanda Árna B. Sigurðssyni € 1.000.000 en til vara skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.1.2008 til greiðsludags en til þrautavara að viðurkennd verði bótaskylda stefndu, in solidum, gagnvart stefnanda. 4. Að stefnda Róberti Melax verði gert að greiða stefnanda Árna B. Sigurðssyni € 2.169.000 en til vara skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.1.2008 til greiðsludags en til þrautavara að viðurkennd verði bótaskylda stefnda gagnvart stefnanda. 5. Að auki er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu hafa allir gert sýknukröfu í málinu, auk þess sem stefndi, Standhóll ehf., hefur gert kröfu til að riftun dags. 14. desember 2007 verði staðfest með dómi. Þá hefur stefndi, KPMG hf., krafist þess að kröfum stefnenda á hendur honum verði vísað frá dómi og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda. Í þessum þætti málsins er krafa stefnda, KPMG hf., um frávísun tekin til úrskurðar. Stefnendur hafna frávísunarkröfu stefndu og krefjast málskostnaðar úr hans hendi. Ágreiningsefni Mál þetta er tilkomið af viðskiptum stefnanda, Árna B. við stefndu, Róbert Melax og Standhól ehf., vegna fyrirhugaðrar stofnsetningar verksmiðju í Króatíu sem framleiða átti viðarkurl til iðnaðarbrennslu. Vegna þessa var þjónustusamningur gerður við KPMG hf. og CF Fyrirtækjasölu ehf. Stefndu, Ágúst og Hjörtur, munu hafa verið starfsmenn KPMG hf. eða/og CF Fyrirtækjasölu ehf. og Hjörtur auk þess fyrrum starfsmaður stefnanda FS13 ehf. Vegna samskipta málsaðila hafa gengið dómar í Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. dóma í málunum nr. S-1489/2009 og E-3998/2008. Málsástæður og lagarök stefnda, KPMG hf., fyrir frávísun Stefndi tekur í upphafi fram að mál þetta, auk annarra mála sem tengst hafa sama ágreiningi, beri keim af einkaréttarlegri deilu Árna B. og Róberts Melax. Upp hefur komið óleysanlegur ágreiningur milli fyrrum viðskiptafélaga, ágreiningur sem stefnda að ósekju er dregið inn í. Dómkröfur og málsástæður gagnvart stefnda bera keim af þessu, enda stendur að mati stefnda ekki steinn yfir steini í málatilbúnaði stefnenda gagnvart stefnda. Bent er á að málsatvikum er lýst með ítarlegum hætti á 11 blaðsíðum. Málsástæður á hendur stefnda eru þó eingöngu útlistaðar í einni málsgrein, 7 línur, og með engum hætti reynt að tengja lýstum málsatvikum við málsástæður gagnvart stefnda. Telur stefnda að kröfur stefnenda séu verulega vanreifaðar og augljóslega í andstöðu við 80. grein laga nr. 91/1991, nánar tiltekið d. e. og g. liði greinarinnar. Stefndi telur ómögulegt að taka með eðlilegum hætti til varna í málinu. Stefndi gerir eftirfarandi athugasemdir við málatilbúnað stefnenda: § Ljóst er af Samningi um þjónustu vegna sölu á hlut í FS13, sbr. dskj. nr. 3, að hlutverki stefnda í viðskiptum aðila lauk mörgum mánuðum áður en þau atvik gerðust sem stefnendur telja leiða til skaðabótaskyldu. Í engu er því lýst af hverju stefnendur telja að stefnda beri samt sem áður skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum á grundvelli þess þjónustusamnings. Engu broti á umræddum samningi er lýst, enda ekkert við þjónustu stefnda samkvæmt samningnum að athuga. Ekki er hægt að verjast kröfu er byggir á samningsbroti þegar samningsbrotinu er í engu lýst og slíkur málatilbúnaður uppfyllir ekki lágmarkskröfur réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. § Það er ljóst að meðstefndi Ágúst átti hlut í meintri riftun á kaupum Árna B. á hlutafé í félaginu FS13 ehf. Þar kom Ágúst fram fyrir hönd einkahlutafélagsins CF Fyrirtækjasala ehf., en hann er framkvæmdastjóri þess félags, prókúruhafi og meirihlutaeigandi. Í engu er lýst af hverju því félagi er ekki stefnt og af hverju það félag ber ekki vinnuveitendaábyrgð á verkum meðstefnda Ágústs. Er stefnda fyrirmunað að sjá hvernig það geti borið vinnuveitendaábyrgð á störfum meðstefnda Ágústs fyrir annað félag. § Krafa á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar verður að byggjast á saknæmri háttsemi starfsmanns sem sannanlega var til þess fallin að valda tjóni. Til að skaðabótakrafa stofnist verða stefnendur að sýna fram á þátt umrædds starfsmanns í fjárhagslegu tjóni stefnenda. Orsakatengsl eru í engu rökstudd í stefnu, það er hvernig þáttur Ágústs orsakaði tjón stefnenda. Í engu er lýst eða færð rök fyrir mögulegum þætti meðstefnda Ágústs í millifærslu fjármuna og sviptingu viðskiptatækifæra. Í engu er rökstudd grandsemi Ágústs varðandi síðar tilkomnar millifærslur á fjármunum. Í engu er rökstutt eða því lýst hvaða stjórnendur stefnda það eru sem eiga að hafa gefið Ágústi fyrirmæli um að liðsinna meðstefnda Róberti. Vegna þessa er krafa byggð á vinnuveitendaábyrgð vanreifuð og ekki hægt að taka til varna gegn henni. § Krafa stefnenda byggist meðal annars á meintu tjóni króatísks félags, FS13 d.o.o., og millifærslum af reikningi þess félags yfir á reikninga félaga í eigu meðstefnda Róberts Melax. Tengsl stefnenda og umrædds króatísks félags eru alfarið ósönnuð, enda hafa ekki verið lögð fram nein gögn er sýna fram á tengslin, eignaraðild stefnenda eða hæfi þeirra til að ráða yfir umræddu félagi. Gögn á króatísku hafa ekki sönnunargildi fyrir íslenskum dómstóli nema einnig sé lögð fram þýðing löggilts skjalaþýðanda og staðfesting á gildi þeirra. Kröfur stefnenda, tengsl við meintan tjónþola og það hvernig íslenskt einkahlutafélag og einstaklingur verða fyrir tjóni vegna mögulegs tjóns króatísks félags eru alfarið ósannaðar. Kröfur byggðar á slíkum tengslum eru vanreifaðar og ekki hægt að taka til varna gegn þeim. § Aðalkrafa stefnanda, FS13 ehf., um greiðslu € 2.312.398,24, samanstendur meðal annars af millifærslu af reikningi FS13 ehf. inn á reikning meðstefnda Standhóls ehf., samtals að fjárhæð € 662.398,24. Í engu er útskýrt í stefnu í hverju ábyrgð stefnda eða meðstefnda, Ágústs, varðandi þá millifærslu er fólgin. Er því ekki hægt að taka til varna gegn þeirri kröfu. § Aðalkrafa stefnanda, FS13 ehf., um greiðslu € 2.312.398,24, samanstendur einnig af millifærslu af reikningi FS13 d.o.o. í PBZ bankanum í Zagreb, Króatíu, inn á reikning félags sem mun heita Ernir d.o.o. í Króatíu, auk þess sem hluti er fjárhæð sem ekki er vitað hvert fór. Í engu er útskýrt í stefnu í hverju ábyrgð stefnda eða meðstefnda Ágústs varðandi þær millifærslur er fólgin. Ekki er útskýrt hvernig stefnandi, FS13 ehf., getur átt kröfu um skaðabætur vegna mögulegs tjóns sem króatískt félag, FS13 d.o.o., kann að hafa orðið fyrir. Að auki er með engum hætti reynt að útskýra hvort stefnendur hafi með einhverjum hætti reynt að takmarka tjón sitt með því að krefjast endurgreiðslu þessara fjárhæða. Er krafan því vanreifuð. § Aðalkrafa stefnanda, FS13 ehf., um greiðslu € 2.312.398,24, samanstendur að lokum af kröfu vegna fjártjóns vegna eyðileggingar á viðskiptatækifæri í Króatíu, samtals að fjárhæð € 1.000.000. Í engu er útskýrt í stefnu í hverju ábyrgð stefnda eða meðstefnda Ágústs varðandi missi þess viðskiptatækifæris er fólgið. Því er að auki í engu lýst hvernig stefnandi, FS13 ehf., hefur orðið fyrir þessu fjártjóni, enda kemur það hvergi fram í gögnum málsins og því ekki haldið fram að það félag hafi leitað eftir viðskiptatækifæri í Króatíu eða orðið af því. Er krafan því vanreifuð. § Krafa um endurgreiðslu/skaðabætur vegna þóknunar er byggð á því að stefnda hafi fyrirgert rétti sínum til þóknunar. Það er með engu útskýrt í stefnu í hverju ætluð brot á þjónustusamningi voru fólgin, enda var þjónustu samkvæmt honum lokið löngu fyrir deilur aðila. Hvorki eru lögð fram gögn til stuðnings fjárkröfunni né til að sýna fram á að stefnda hafi fengið þá greiðslu sem fullyrt er. Hið rétta er að viðtakandi greiðslu var ekki stefnda heldur CF Fyrirtækjasala ehf., auk þess sem kröfufjárhæð er hærri en umrædd greiðsla og í öðrum gjaldmiðli en greitt var. Að lokum er í engu útskýrt hvernig millifærsla hinn 7. desember 2007 tengist umræddum þjónustusamningi, sem hún gerir ekki. Er krafan því vanreifuð. § Krafa um endurgreiðslu/skaðabætur vegna þóknunar er að auki óskýr, óviss og getur aldrei orðið grundvöllur dómsorðs, líkt og gert er að skilyrði í einkamálaréttarfari. Má nefna að krafist er tvenns konar greiðslu í mismunandi mynt í sömu dómkröfunni. Er krafan því vanreifuð. § Í dómkröfukafla er stefnukrafa Árna B um € 1.000.000 sögð vera krafa um skaðabætur að framangreindri fjárhæð, til vara skaðabætur að álitum með dráttarvöxtum og til þrautavara krafa um viðurkenningu á bótaskyldu. Í umfjöllun um kröfugerð í stefnu er krafan aftur á móti sundurliðuð sem skaðabætur vegna eyðileggingar á viðskiptatækifæri, missis arðs, útlagðs kostnaðar og fleira. Ekki er einu orði minnst á skaðabætur að álitum eða rök fyrir þeim eða viðurkenningu á bótaskyldu. Slík vanreifun á kröfugerð, skortur á rökstuðningi fyrir dómkröfum og almenn óvissa um raunverulegar kröfur Árna B gerir það að verkum að krafan er vanreifuð og ber að vísa henni frá dómi. § Eins og fyrr segir virðist krafa Árna B vera um skaðabætur vegna eyðileggingar á viðskiptatækifæri, missis arðs, útlagðs kostnaðar og fleira, samtals að fjárhæð € 1.000.000. Í engu er útskýrt hvernig stefnda getur borið ábyrgð á framangreindu. Í engu er reynt að rökstyðja kröfufjárhæð, í hverju eyðileggingin er fólgin, hvaða viðskiptatækifæri hafi farið forgörðum, hvaða arðs var að vænta, hvaða útlagðan kostnað Árni B lagði út í eða af hverju hann eigi umrædda kröfu en ekki hið króatíska félag sem sannanlega var sá lögaðili sem stóð í umræddum viðskiptum. Með engum hætti er hægt að taka til varna gegn þessari kröfu og er hún því vanreifuð. § Krafist er skaðabóta til handa Árna B að álitum eða viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda gagnvart honum án þess að einu orði sé eytt í að fjalla um þá kröfu, sanna meinta skaðabótakröfu eða sýna fram á tjón stefnanda, Árna B. Ekki er hægt að taka til varna gagnvart kröfum sem í engu eru útskýrðar eða rökstuddar í stefnu. § Krafa um dráttarvexti í dómkröfum nr. 1 og 2 er vanreifuð, enda ekki vísað til lagaákvæða henni til stuðnings. Dráttarvaxtakrafan er þannig ekki mörkuð nánar með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót eða með vísun í tiltekin ákvæði laga nr. 38/2001. Fullnægir hún því ekki skilyrðum d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 207/2007 og 238/2007. Með vísan til framanritaðs, sem þó sé ekki tæmandi, telur stefndi að málatilbúnaður stefnenda sé svo meingallaður að með engu móti sé hægt að ætlast til þess að stefnda sé gert að taka til efnislegra varna á grundvelli hans. Dómkröfur eru vanreifaðar og í engu rökstuddar. Aðild til sóknar að teknu tilliti til krafna er svo ruglingsleg að það ætti að mati stefnda að hafa í för með sér frávísun í stað sýknu. Engin tengsl eru á milli kröfugerðar og málsástæðna gagnvart stefnda, auk þess sem málsástæður gagnvart stefnda eru ekkert rökstuddar. Að mati stefnda er málatilbúnaður stefnenda hvorki skýr né glöggur, í miklu ósamræmi við þær kröfur sem gerðar eru í 80. gr. laga nr. 91/1991 og geta ekki haft annað en frávísun á öllum kröfum gagnvart stefnda í för með sér, enda ekki hægt að bæta úr þeim undir rekstri málsins. Málsástæður og lagarök stefnenda gegn frávísun Stefnendur hafna frávísunarkröfu stefndu og telja að þau atriði er þeir byggja á varði efnisatriði málsins sem gerð verður grein fyrir á síðari stigum þess. Stefnendur telja kröfugerðina skýra og í samræmi við d- lið 80. gr. eml. Málsástæður gagnvart stefnda KPMG hf. séu tvær. Þær komi greinilega fram í stefnu málsins og séu stuttorðar og gagnorðar og ekkert fari á milli mála hvert sakarefnið sé. Þær fullnægi því skilyrðum e. liðar 80. gr. eml. Stefnendur taka fram að Ágúst Þórhallsson sé starfsmaður stefnda, KPMG hf., sem beri vinnuveitendaábyrgð á störfum hans. Hann mótmælir því að hann sé starfsmaður CF fyrirtækjasölu ehf. og telur ekki þörf á aðild þess félags að málinu. Hann bendir á að fyrirliggjandi þjónustusamningur sé einungis undirritaður af Ágústi Þórhallssyni og að hann hafi verið í sérstökum ráðgjafarhóp KPMG hf. vegna viðskiptanna. Ítrekað er að þær málsástæður sem stefndi byggir frávísun sína á séu efnislegar og leiði ekki til frávísunar málsins, þar sem frekari skýringar geti komist að síðar. Hann tekur fram að FS13 ehf. sé einkaeigandi FS13 d.o.o. Niðurstaða Í máli þessu er fimm aðilum stefnt til greiðslu skaðabóta. Málsatvik eru rakin á ellefu blaðsíðum í stefnu. Í kaflanum um málsástæður er gerð grein fyrir þeim málsástæðum sem byggt er á gagnvart stefndu. Í stefnu segir orðrétt: „Gagnvart stefnda KPMG er byggt á því, í fyrsta lagi, að stefndi Ágúst sé starfsmaður KPMG og hafi kom fram sem slíkur gagnvart fyrirtækjaskrá RSK við blekkingarnar og stjórnendur KPMG hafi gefið Ágústi fyrirmæli um að liðsinna stefnda Róberti við að brjóta með ólögmætum hætti á hagsmunum FS13 ehf. og Árna B. og svipta FS13 félögin fjármunum sínum, án undangengins dómsmáls um riftun á fjárfestingarsamningi hans og Árna B. Sigurðssonar f.h. FS13 ehf. Í öðru lagi, er byggt á því að KPMG hafi vanefnt þjónustusamninginn, brotið trúnað gagnvart Árna B. og félaginu og valdið tjóni og beri því að greiða skaðabætur til stefnenda.“ Á sama hátt liggja fyrir í stefnu þær málsstæður sem byggt er á gagnvart öðrum stefndu. Er þeirra getið í stuttu máli, þ.e. í sjö og uppí þrettán línur hjá hverjum stefnda. Síðan eru dómkröfurnar settar fram í fimm töluliðum og sundurgreint að hverjum hver einstök krafa beinist. Aðrir stefndu en KPMG hf. hafa ekki gert kröfu um frávísun málsins, en komið með ábendingar um að málatilbúnaður stefnenda sé vanreifaður og gæti varðað frávísun ex officio. Stefnendur málsins eru Árni B. Sigurðsson og FS13 ehf. Í sundurliðun á fyrstu dómkröfu málsins, þar sem gerð er sú krafa að stefndu greiði stefnanda FS13 ehf. in solidum € 2.312.398,24, kemur fram að af reikningi FS13 ehf. í Glitni hafi verið teknar € 662.398,24 og af reikningi FS13 d.o.o. í Króatíu hafi verið teknar € 650.000. Hér er um króatískt einkahlutafélag að ræða og engin gögn hafa verið lögð fram er sýna fram á tengslin, eignaraðild stefnenda eða hæfi þeirra til að ráða yfir greindu félagi. Þá eru skjöl lögð fram á erlendri tungu án þess að íslensk þýðing fylgi og er það í andstöðu við 10. gr. eml. Því er hér um vanreifun til sóknar að ræða. Stefnendur hafa lagt fram þjónustusamning frá 16. mars 2007 og byggja á honum gagnvart stefnda, KPMG hf. Samningur þessi er gerður á milli fyrirtækjasviðs KPMG hf. og CP Fyrirtækjasölu ehf. annars vegar og FS13 ehf. hins vegar. Hann er einungis undirritaður af stefnda, Ágústi Þórhallssyni, sem undirritar hann sem lögfræðingur og löggiltur fasteignasali. Undirritun þessa verður að skilja á þann veg að Ágúst sé að undirrita samninginn fyrir hönd CP Fyrirtækjasölu ehf., en því félagi er ekki stefnt í máli þessu. Stefnendur byggja á því gagnvart stefnda, KPMG hf., að þeir hafi „vanefnt þjónustusamninginn, brotið trúnað gagnvart Árna B. og félaginu og valdið tjóni“ án þess að vísa til þess á hvern hátt samningurinn hafi verið brotinn. Málsástæður stefnenda gagnvart stefndu eru því vanreifaðar. Fyrsta dómkrafa stefnenda beinist að öllum stefndu og byggist á ætlaðri ólögmætri töku á fé af bankareikningum FS13 ehf. og FS13 d.o.o. Gagnvart stefnda, KPMG hf., segir „að stefndi Ágúst sé starfsmaður KPMG og hafi kom fram sem slíkur gagnvart fyrirtækjaskrá RSK við blekkingarnar og stjórnendur KPMG hafi gefið Ágústi fyrirmæli um að liðsinna stefnda Róberti við að brjóta með ólögmætum hætti á hagsmunum FS13 ehf. og Árna B. og svipta FS13 félögin fjármunum sínum, án undangengins dómsmáls um riftun á fjárfestingarsamningi hans og Árna B. Sigurðssonar f.h. FS13 ehf.“ Hér er um órökstuddar fullyrðingar að ræða. Það vantar að gera grein fyrir því hvernig atburðarásin var, þ.e. hvernig háttsemi þessi tengist úttekt af bankareikningum og hvað styður það. Þá er þáttur stjórnenda KPMG hf. vanreifaður og hvaða háttsemi þeirra valdi bótaskyldu. Þá er vinnuveitendaábyrgðin í engu reifuð. Sé af hálfu stefnenda byggt á dómi Héraðsdóms í málinu nr. S-1489/2009 þarf að tilgreina það og hvernig refsiverð háttsemi skapi KPMG hf. skaðabótaábyrgð. Á það einnig við varðandi stefndu Ágúst og Hjört. Hér er því um vanreifun að ræða. Stefnendur gera kröfu um greiðslu á fjártjóni vegna eyðileggingar á viðskiptatækifærum í Króatíu, € 1.000.000. Ekki er reifað um hvaða viðskiptatækifæri sé að ræða né gögn lögð fram þar að lútandi. Krafan er því í engu rökstudd. Önnur dómkrafan beinist að KPMG hf. Þar er krafist greiðslu á € 307.840 og 2.940.375 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 1.1. 2008 til greiðsludags. Hér er ekki vísað til tiltekins vaxtafótar né lagaákvæðis og fullnægir krafan því ekki skilyrðum d. liðar 80. gr. eml. Ekki eru lögð fram gögn til stuðnings kröfunni né sýnt fram á að stefndi, KPMG hf., hafi þegið greiðslurnar. Krafa þessi er því vanreifuð. Þriðja dómkrafan er krafa stefnanda Árna B. og beinist hún að öðrum stefndu en stefnda, Róberti, og er að fjárhæð € 1.000.000. Ekkert er vikið að henni í kaflanum um málsástæður en í sundurliðun dómkrafna segir að krafan sé vegna eyðileggingar á viðskiptatækifæri, missis arðs, útlagðs kostnaðar og fleira. Engin gögn fylgja kröfunni né frekari umfjöllun og er hún vanreifuð. Í þessum kröfulið er til vara gerð krafa um bætur að álitum og til þrautavara er krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefndu, in solidum, gagnvart stefnanda. Þessar kröfur eru í engu rökstuddar. Í fjórða lagi krefst stefnandi Árni B þess að stefndi, Róbert, greiði honum € 2.169.000 en til vara krefst hann bóta að álitum og til þrautavara viðurkenningar á bótaskyldu. Krafan byggist á missi umboðslauna af vélum skv. samningi við 3D Tech € 1.169.000 og € 1.000.000 vegna fjártjóns vegna brota á „Non-Compete Agreement“, ólögmætrar hagnýtingar á viðskiptaupplýsingum og eyðileggingar á viðskiptatækifæri Árna B./FS 13 ehf. í Króatíu. Kröfur þessar eru ekki studdar neinum gögnum og vanreifaðar af hálfu stefnanda. Eins og að framan greinir skortir verulega á að stefnan uppfylli skilyrði d. og e. liðar 80. gr. eml. og fullnægjandi gögn hafa ekki verið lögð fram af hálfu stefnenda málinu til stuðnings. Í stefnu eru heldur ekki tilgreind þau gögn sem stefnendur telja sig enn þurfa að afla svo sem áskilið er í g. lið 80. gr. eml. Slíkt ætti ekki að vera vandkvæðum bundið fyrir stefnendur. Dómurinn telur að of mikið skorti hér á sönnun fyrir kröfum stefnenda og gagnaframlagningu og að ekki sé forsvaranlegt að stefnendur leggi fram grundvallargögn undir rekstri málsins. Það er ekki bara í andstöðu við nefnt ákvæði g. liðar 80. gr., heldur veldur það stefndu einnig erfiðleikum til varna í málinu. Þá eru málsástæður stefnenda á hendur stefndu vanreifaðar. Málavaxta er getið á ellefu blaðsíðum en málsástæðna í nokkrum línum. Skortir á að gerð sé fullnægjandi grein fyrir þeim og á hvaða málsatvikum þær byggjast, hvaða gögn liggi þeim til grundvallar og hvernig málsástæðurnar renni stoðum undir dómkröfurnar. Þá skortir einnig að grein sé gerð fyrir orsakatengslum, þ.e. hvernig einstök háttsemi stefndu hafi valdið stefnendum tjóni. Hér dugar ekki að fyrir liggi dómur í sakamáli, heldur verður að reifa á hvaða ólögmætu og refsiverðu háttsemi sé byggt. Með vísan til þess sem að framan greinir er máli þessu vísað frá dómi að kröfu stefnda, KPMG hf., en ex officio varðandi aðra stefndu. Stefnendur greiði stefnda, KPMG hf., 300.000 kr. í málskostnað. Eftir atvikum þykir rétt að fella málskostnað niður varðandi aðra stefndu. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Málinu er vísað frá dómi. Stefnendur, Árni B. Sigurðsson og FS13 ehf., greiði stefnda, KPMG hf., 300.000 kr. í málskostnað. Málskostnaður annarra stefndu fellur niður.
Mál nr. 183/2000
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
N höfðaði gagnsök gegn R og krafðist skaðabóta vegna tjóns, sem hann taldi R hafa valdið á fiskeldisstöð hans með því að opna botnloku á stíflugarði sínum og hleypa þannig gífurlegu magni af leðju og aur í í stöðuvatnið M, en fiskeldisstöðin tók vatn úr M. Talið var að af málsástæðum N og framsetningu aðalkröfu hans yrði ráðið að hann teldi tjón sitt nema verðmæti fiskeldisstöðvarinnar auk tjóns vegna fiskdauða og framleiðslutaps. Verulega þótti skorta á að grundvöllur þessarar kröfu N og samhengi hennar við málsástæður hans hefði verið skýrt með fullnægjandi hætti og var henni sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Varakrafa N, sem reist var á áætlunum um hagnað af sölu fisks, sem drapst eða þyngdist ekki eðlilega á árinu 1995, og áætlunum um hagnað miðað við nánar tiltekið framleiðslumagn á árunum 1996 til 2004, þótti hins vegar ekki svo óljós eða reifun hennar svo miklum annmörkum háð að ekki yrði bætt úr undir rekstri málsins. Þóttu ekki næg efni til að vísa þessari kröfu N frá dómi vegna vanreifunar og var úrskurður héraðsdóms, þar sem gagnsökinni var í heild vísað frá héraðsdómi, því felldur úr gildi að þessu leyti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 11. apríl 2000, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að gagnsök sóknaraðila í máli, sem varnaraðili hefur höfðað gegn þeim fyrrnefnda, yrði vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka gagnsökina til efnislegrar meðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I. Eins og er rakið í úrskurði héraðsdóms höfðaði sóknaraðili gagnsök gegn varnaraðila 25. október 1999, en mál varnaraðila gegn sóknaraðila var þingfest 28. september sama árs. Í gagnsök krefst sóknaraðili aðallega 617.113.645 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. ágúst 1995 til greiðsludags, en til vara 492.740.318 króna með dráttarvöxtum frá sama degi. Til þrautavara krefst hann lægri fjárhæðar með dráttarvöxtum frá sama degi. Sóknaraðili reisir kröfur sínar á því að starfsmenn varnaraðila hafi valdið honum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti með því að opna botnloku á stíflugarðinum við Stífluvatn í Fljótum á árinu 1994 og aftur árið 1995 og hleypa þannig gífurlegu magni af leðju og aur í Fljótaá, sem rennur í Miklavatn, en fiskeldisstöð sóknaraðila taki vatn úr Miklavatni. Það hafi haft þau áhrif að vatn í fiskeldiskerjum mengaðist með þeim afleiðingum að fiskurinn hafnaði fóðri og mikill hluti hans drapst í kjölfarið. Sóknaraðili telur að nýrnaveiki, sem upp kom í stöðinni árið 1994, hafi orsakast af þessum gerðum starfsmanna varnaraðila. Hann telur einnig að fiskdauðann megi rekja til lífrænnna efna, sem borist hafi í Miklavatn, þegar stíflan var opnuð 1994. Afleiðingarnar af því að áðurgreind botnloka var opnuð séu þær að ekki sé lengur unnt að nota vatn úr Miklavatni til venjulegs fiskeldis. Hafi aðgerðir varnaraðila á árunum 1994 og 1995 valdið því að sóknaraðili hafi þurft að hætta rekstri stöðvarinnar. II. Í gagnstefnu segir að aðalkrafa sóknaraðila sé við það miðuð að sams konar fiskeldisstöð hefði verið reist annars staðar og tekin í notkun af sóknaraðila í ársbyrjun 1998. Við nánari sundurliðun kröfunnar framreiknar sóknaraðili kostnað við smíði stöðvarinnar á árunum 1988 til 1989, sem hann telur nema um það bil 400.000.000 krónum og framreiknar hann kostnaðinn á grundvelli lánskjaravísitölu frá 1. janúar 1989 til 1. október 1999. Miðað við þær forsendur telur hann kostnaðinn nema samtals 664.677.490 krónum. Við þessa fjárhæð bætir sóknaraðili 173.995.318 krónum, sem hann telur svara til tjóns síns vegna fiskdauða og framleiðslutaps á árunum 1996 og 1997. Frá fjárhæðum þessum eru dregnar 221.559.163 krónur með eftirfarandi athugasemd í gagnstefnu: „Frá dragast 5 ár af 15 sem liðið höfðu áður en gagnstefnendur eignuðust stöðina.“ Samkvæmt þessu telur sóknaraðili heildartjón sitt nema 617.113.645 krónum, sem er fjárhæð aðalkröfu hans. Af málsástæðum sóknaraðila og framsetningu aðalkröfu hans verður ráðið að hann telji tjón sitt nema verðmæti umræddrar fiskeldisstöðvar, sem nú sé ónýt af völdum varnaraðila, auk tjóns vegna fiskdauða og framleiðslutaps. Af hálfu sóknaraðila hefur hins vegar engin grein verið gerð fyrir verðmæti stöðvarinnar miðað við þann tíma, sem sóknaraðili telur að skaðabótaábyrgð varnaraðila hafi stofnast, heldur kveðst hann, svo sem fyrr var vikið að, miða við að sams konar fiskeldisstöð hefði verið komið upp annars staðar og tekin í notkun í ársbyrjun 1998. Þann kostnað áætlar sóknaraðili miðað við útgjöld við smíði eigin stöðvar á árunum 1988 til 1989, sem hann telur um það bil 400.000.000 krónur auk verðbóta samkvæmt lánskjaravísitölu til 1. október 1999. Í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki að finna neinn rökstuðning fyrir því hvers vegna hann telur að bæta beri sér tjón með fjárhæð, sem nemi framangreindum kostnaði. Sú fjárhæð, sem sóknaraðili dregur frá með þeirri athugasemd að frá dragist 5 ár af 15, sem liðið höfðu áður en sóknaraðili eignaðist stöðina, er einnig óútskýrð og hefur enga stoð í gögnum málsins eða málatilbúnaði hans. Samkvæmt framangreindu skortir verulega á að grundvöllur aðalkröfu sóknaraðila og samhengi hennar við málsástæður hans hafi verið skýrt með fullnægjandi hætti. Vegna þessarar vanreifunar verður aðalkröfu sóknaraðila sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. III. Varakröfu sína miðar sóknaraðili við fjölda fiska, sem drápust á árinu 1995 og áætlun um fisk, sem ekki hafi á því ári þyngst eins og vænta mátti, svo og áætluðu tjóni vegna framleiðslutaps á árunum 1996 til 2004. Sóknaraðili leggur til grundvallar skráðan fiskdauða á árinu 1995 og að þessi fiskur hefði náð sláturstærð, sem sé 3,5 kg, og hefði söluverðmæti hans numið 29,58 norskum krónum á hvert kg. Að frádregnum nánar tilgreindum eldiskostnaði nemi tjón hans vegna ársins 1995 samtals 70.551.621 íslenskri krónu. Tjón sitt af töpuðum hagnaði vegna áranna 1996 og 1997 reiknar sóknaraðili út á grundvelli áætlaðs framleiðslumagns, söluverðs fisks og eldiskostnaðar. Tjón sitt vegna áranna 1998 til 2004 áætlar sóknaraðili að hafi numið um það bil 5.000.000 norskum krónum á ári með hliðsjón af áætlaðri arðsemi stöðvarinnar 1996 og 1997. Sóknaraðili lætur þess getið í sundurliðun varakröfu sinnar að ending þeirrar fiskeldisstöðvar, sem hér um ræðir, sé um það bil 15 ár og hefði stöðin því þurft fullkominnar endurnýjunar við árið 2004. Samkvæmt framangreindu reisir sóknaraðili varakröfu sína á áætlunum um hagnað af sölu fisks, sem drapst eða þyngdist ekki eðlilega á árinu 1995, og áætlunum um hagnað miðað við nánar tiltekið framleiðslumagn á árunum 1996 til 2004. Það er á forræði sóknaraðila að ákveða hvaða hagsmuni hann krefst að fá bætur fyrir úr hendi sóknaraðila og hvaða gögn hann telur nægja til þess að sanna tjón sitt að þessu leyti. Verður ekki á það fallist að krafan sé svo óljós eða að reifun hennar í stefnu sé svo miklum annmörkum háð að ekki verði úr bætt undir rekstri málsins. Mótmæli varnaraðila við gildi þeirra gagna, sem sóknaraðili styður útreikninga sína um tapaðan hagnað við, og aðrar fullyrðingar hans um að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á tjón sitt með viðhlítandi gögnum, varða efnishlið málsins og geta ekki leitt til frávísunar kröfunnar. Sömuleiðis varða staðhæfingar varnaraðila um tómlæti sóknaraðila við að afla gagna um tjón sitt og halda rétti sínum fram efnishlið málsins. Samkvæmt framangreindu eru ekki næg efni til þess að vísa varakröfu sóknaraðila frá dómi vegna vanreifunar. Með því að gagnsök sóknaraðila fullnægir skilyrðum 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er tekur til varakröfu sóknaraðila. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar frávísun á varakröfu í gagnsök og er lagt fyrir héraðsdómara að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 435/2004
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Umgengni
K og M deildu um forsjá dóttur þeirra til bráðabirgða og umgengni við hana. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms um að K færi með forsjánna á meðan á rekstri málsins stæði. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt M við hana.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 15. október 2004, þar sem skorið var úr ágreiningi aðilanna um forsjá dóttur þeirra til bráðabirgða og umgengni við hana. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að honum verði falin forsjá barnsins til bráðabirgða og að umgengni varnaraðila og barnsins verði eina helgi í mánuði „frá fimmtudagssíðdegi eftir skóla til sunnudagskvölds“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er forsjá dóttur aðila hjá varnaraðila samkvæmt staðfestu samkomulagi þeirra í mars 1992. Sóknaraðili höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra með stefnu 31. ágúst 2004 og gerði kröfu um að honum verði einum falin forsjá stúlkunnar. Jafnframt gerði hann, með vísan til 1. mgr. 35. gr. barnalaga, kröfu um að honum yrði fengin forsjá hennar til bráðabirgða. Varðar málskot þetta úrlausn héraðsdómara um þá kröfu. Í niðurstöðu úrskurðarins er vísað til álitsgerðar frá 16. september 2004, sem sálfræðingur gaf að beiðni sviðsstjóra Fjölskyldu- og þjónustusviðs [...]. Stúlkan dvelst nú hjá sóknaraðila og hefur lýst vilja sínum til þess að gera það áfram. Héraðsdómari tók rökstudda afstöðu til þessa atriðis, sem er eitt af því sem ber að líta til þegar komist er að niðurstöðu í deilu aðila um hvað sé barninu fyrir bestu. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili því fram að í áliti sálfræðingsins sé talið vafasamt að senda stúlkuna til varnaraðila gegn vilja hennar. Varnaraðili bendir hins vegar á að þar sé talið vafasamt að hún verði send norður til hennar með valdi gegn vilja sínum, haldi hún óbreyttri afstöðu. Þess sé að vænta að hún verði fengin með góðu til að fara til varnaraðila þegar barnaverndaryfirvöld kynni henni stöðu mála, verði úrskurður héraðsdóms staðfestur. Kæmi til aðfararmáls yrði afstaða hennar til flutnings könnuð fyrir héraðsdómi við fyrirtöku þess samkvæmt 45. gr., sbr. 43. gr. barnalaga. Að þessu athuguðu og með vísan til þess sem rakið er í forsendum héraðsdóms að öðru leyti, verður staðfest niðurstaða hans um að varnaraðili fari með forsjá dóttur aðila á meðan á rekstri málsins stendur. Þá er ekki ástæða til að breyta niðurstöðu héraðsdóms um umgengnisrétt sóknaraðila við hana. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómkröfur sóknaraðila. Sóknaraðili krefst þess, að honum verði til bráðabirgða ákvörðuð forsjá, X, en hún er dóttir hans og varnaraðila. Krafan nær til þess tíma sem forsjármál sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur varnaraðila varðandi telpuna er rekið. Þá er þess krafist að dómurinn ákveði inntak umgengnisréttar varnaraðila og dótturinnar meðan forsjármálið er rekið. Loks gerir sóknaraðili kröfu um málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti að mati dómsins úr hendi varnaraðila. Dómkröfur varnaraðila. Varnaraðili krefst þess, að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá er gerð krafa um málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi sóknaraðila. Málsatvik. Aðilar máls þessa bjuggu saman í óvígðri sambúð í um níu ára skeið og eignuðust á þeim tíma tvær dætur. Við sambúðarslitin var ákveðið að varnaraðili færi ein með forsjá telpnanna og var það samkomulag staðfest í mars 1992. Sóknaraðili hefur haft umgengnisrétt við telpurnar og mun umgengnin að mestu hafa gengið eðlilega fyrir sig. Þó heldur sóknaraðili því fram að fyrir hafi komið að varnaraðili hafi brotið gróflega á umgengnisrétti hans. Varnaraðili heldur því aftur á móti fram að sóknaraðili hafi ítrekað hótað því að ná af henni börnunum og þannig gert henni erfitt fyrir og a.m.k. fyrstu árin lítið sinnt umgengnisskyldum sínum. Sóknaraðili er búsettur í [...] en varnaraðili á [...] þar sem telpan er uppalin. Í byrjun júlímánaðar síðastliðið sumar fór X til til Svíþjóðar og dvaldi þar í nokkrar vikur en kom þaðan um miðjan ágúst og fór þá í umgengni til sóknaraðila. Hún kom hins vegar ekki norður til [...] í haust þegar skólar byrjuðu. Er dvöl stúlkunnar hjá sóknaraðila í óþökk varnaraðila en stúlkan hefur lýst því að hún vilji dvelja hjá föður sínum. Af hálfu félagsmálayfirvalda á [...] var hlutast til um að dr. Gunnar Hrafn Birgisson klínískur sálfræðingur talaði við telpuna og foreldra hennar og hefur skýrsla hans verði lögð fram í málinu. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili heldur því fram að telpan hafi nú í sumar áður en hún kom í umgengni til hans dvalið í Svíþjóð um nokkurt skeið. Allan þann tíma og í sumar, alls í tæpa þrjá mánuði, hafi varnaraðili ekki reynt að hafa samband við stúlkuna. Þá heldur sóknaraðili því fram að telpan hafi ítrekað komið í umgengni til hans með sjáanlega áverka og hún hafi jafnframt greint frá miklu andlegu ofbeldi sem hún hafi orðið fyrir á heimili varnaraðila. Sóknaraðili kveðst ítrekað hafa tilkynnt barnaverndarnefnd og félagsmálayfirvöldum [...] um aðstæður dætra sinna en lítil viðbrögð fengið. Sóknaraðili byggir kröfu sína á 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Telur hann að í ljósi vilja stúlkunnar, sem harðneitar að fara til varnaraðila, og þeirra gagna sem fyrir liggja um ofbeldisfulla hegðun varnaraðila sé brýnt að honum verði til bráðabirgða falin forsjá stúlkunnar. Sóknaraðili telur nauðsynlegt að hann fari með forsjá stúlkunnar þar til forsjármál sem nú er rekið verði til lykta leitt. Þá lýsir sóknaraðili því yfir að hann muni leggja sig fram um að stuðla að friðsamlegum samskiptum við varnaraðila og fúslega leyfa dótturinni að umgangast varnaraðila. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili vísar til 35. gr. barnalag nr. 76/2003 og telur það vera andstætt hagsmunum telpunnar að verða við kröfum sóknaraðila. Stúlkan dvelji nú hjá sóknaraðila í óþökk varnaraðila og heldur varnaraðili því fram að sóknaraðili hafi áður haldið telpunni hjá sér með sama hætti. Varnaraðili heldur því fram að í framburði fóstru eldri dóttur aðila, sem lagður hefur verið fram í málinu, komi vel fram hvernig sóknaraðili reyni að koma dætrum þeirra upp gegn móður sinni. Þá bendir varnaraðili á að dr. Gunnar Hrafn komi inn á þessa annmarka á forsjárhæfni sóknaraðila og sé mat hans í samræmi við skoðun varnaraðila í þessu efni. Í skýrslu Gunnars Hrafns komi fram að framkoma sóknaraðila í máli þessu sé ámælisverð, hans innsýn í siðferðisbresti telpunnar takmarkaða og framferði hans í vinnu með telpunni beri vott um skort á skilningi á ábyrgð foreldris. Varnaraðili bendir á að framferði sóknaraðila komi í veg fyrir að stúlkan sæki skóla en sóknaraðili hafi blekkt skólayfirvöld í [...] til samvinnu við sig. Sóknaraðili hefði, þegar fyrir lá að telpan fengi ekki skólavist í [...], átt að senda hana norður þannig að hún gæti hafi skólaárið og síðan beðið niðurstöðu í forsjármálinu eða því máli sem hér er til umfjöllunar. Varnaraðili heldur því fram að ábyrgð á skólamálum telpunnar hvíli alfarið hjá sóknaraðila. Þá heldur varnaraðili því fram að sóknaraðili hafi með einhverjum hætti komið því að hjá telpunni að það sé varnaraðila að kenna að hún sé ekki í skóla og þetta segi nokkuð um það hvernig sóknaraðili talar við telpuna. Varnaraðili segir heimili sitt ávallt opið fyrir stúlkuna og hún eigi vísa skólavist á [...]. Þar eru forsvarsmenn skólans líkt og varnaraðili tilbúnir til að hjálpa telpunni við að vinna upp það tjón sem hún hefur orðið fyrir í skólastarfi og þessir aðilar séu best til þess fallnir vegna góðrar þekkingar á stöðu og þörfum telpunnar. Þá sé mikilvægt að koma telpunni sem fyrst í það stöðuga uppeldisumhverfi sem hún hefur vanist. Varnaraðili bendir á að dr. Gunnar Hrafn taki undir sjónarmið þessi í álitsgerð sinni. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að skólar í [...] hafi litla þekkingu á stöðu telpunnar og vandamálum. Af þeim sökum sé hætta á að skólaárið færi fyrir lítið. Þetta skólaár sé telpunni mjög mikilvægt enda sé hún nú á síðasta ári í grunnskóla. Dr. Gunnar Hrafn hafi komist að þeirri niðurstöðu, eftir viðtöl við telpuna og eftir fyrri kynni hans af hennar málum, að best sé fyrir hana að fara aftur til varnaraðila og halda áfram námi sínu fyrir norðan. Telur varnaraðili að framhjá rökum dr. Gunnars Hrafns sé ekki unnt að horfa við úrlausn máls þessa. Varnaraðili bendir á að við ákvörðun forsjár til bráðabirgða sé það grundvallarsjónarmið að raska sem minnst högum barns. Með því að taka kröfu sóknaraðila til greina verði högum telpunnar raskað verulega og það rask geti haft varanleg áhrif til hins verra á allt líf hennar og framtíðarhorfur. Miðað við fyrri reynslu af dvöl stúlkunnar hjá sóknaraðila megi búast við að hann gefist fljótlega upp á að hafa hana, þar sem hann hefur ekki viðurkennt siðferðisbresti telpunnar sem taka þarf á og vinna með og sérstaklega þurfi að taka skólamál hennar föstum tökum. Fráleitt sé að verðlauna sóknaraðila fyrir hina ólögmætu sjálftöku. Varnaraðili heldur því fram að vilji telpunnar einn og sér verði ekki lagður til grundvallar í máli þessu þar sem sá vilji sé bersýnilega andstæður hagsmunum hennar. Telur varnaraðili að líta beri framhjá meintum vilja telpunnar þar sem hún sé ekki fær um að meta hvað sé henni fyrir bestu og hún velji þann kost sem feli í sér mesta lausung, mesta óreglu og mest agaleysi. Festa, regla og agi séu einmitt þeir þættir sem telpan þurfi mest á að halda til að ná árangri í lífi og námi. Varnaraðili kveðst reiðubúinn til að takast á við þann vanda sem leiða kann af því að telpan verður látin koma til hans gegn vilja hennar og lýsti varnaraðili því yfir að hann muni leita eftir þeirri aðstoð sem nauðsynleg er í því sambandi. Varnaraðili telur að þessi sjónarmið eigi auk þess ekki við í málinu því eingöngu skuli hafa hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Þá heldur varnaraðili því fram að telpan muni koma til hennar án atbeina yfirvalda enda sýni sagan að hún dvelji aldrei lengi í einu fjarri heimahögum. Leitað verði eftir aðstoð barnaverndaryfirvalda við að koma telpunni heim til sín með góðu. Niðurstaða Báðir aðilar vísa máli sínu til stuðnings til 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 en í 1. mgr. greinarinnar er heimild fyrir dómara að úrskurða um forsjá til bráðabirgða eftir því sem barni er fyrir bestu. Hér skal því eins og ávallt í málum er varða forsjá barns niðurstaðan verða eftir því hvað kemur barninu sjálfu best. Dr. Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur vann álitsgerð vegna málsins. Hann átti viðtal við telpuna svo og aðila málsins sitt í hvoru lagi og saman. Hann leitaðist við að kanna vilja telpunnar og lét einnig í ljós álit sitt á því hvernig væri best að fara með málið. Þá kom fram hjá dr. Gunnari að hann hefði áður, bæði á vegum sýslumannsins í Hafnarfirði og Fjölskyldu- og þjónustusviðs Skagafjarðar, átt viðtöl við þær mæðgur bæði saman og sitt í hvoru lagi og einnig eitt viðtal við föður. Í niðurstöðu og mati dr. Gunnars Hrafns kemur m.a. fram að hann telji það telpunni fyrir bestu að fara aftur til móður sinnar og halda námi sínu áfram þar. Móðirin þekki telpuna, styrkleika og veikleika hennar betur en aðrir, þar með talinn faðirinn sem hafi takmarkaða innsýn í siðferðisbresti telpunnar. Dr. Gunnar Hrafn telur að sóknaraðili hafi unnið með telpunni í því að fara á bak við varnaraðila og slíkt beri vott um skort á skilningi á ábyrgð foreldris. Þá telur hann að sóknaraðili hafi ekki gert nægilega vel grein fyrir því hvers vegna hann hafi ekki fyrr en nú haft uppi kröfu um forsjá telpunnar fyrr ef hann vissi um harðræði sem telpan var beitt heima fyrir. Þá telur hann sóknaraðila og telpuna ýkja sögur um andlegt og líkamlegt ofbeldi móður gagnvart telpunni og að sóknaraðili horfi framhjá því sem varnaraðili hefur gert vel. Í álitsgerðinni kemur ennfremur fram að vilji telpunnar byggist annars vegar á því að hún vilji komast undan uppeldi móður sem setur henni mörk og að hún geti farið sínu fram hjá föður. Telur dr. Gunnar Hrafn að stúlkan hafi ekki gott af því að komast undan foreldravaldi á þann hátt sem hún ætlar sér. Reynslan sýni að föður og konu hans muni reynast erfitt til lengdar að veita telpunni það aðhald sem hún þarf. Fyrir liggur að telpan hefur á ákveðinn hátt lýst áhuga sínum á að dvelja hjá sóknaraðila. Dr. Gunnar Hrafn hefur lýst því að hann telji að sá vilji hennar markist nokkuð af því að hún sé að reyna að losna undan agavaldi móður. Að teknu tilliti til þessa og þegar horft er til þeirra atriða sem að framan eru rakin úr áliti dr. Gunnars Hrafns svo og þess að engin gögn hafi verið lögð fyrir dóminn sem styðja fullyrðingar sóknaraðila um alvarlegt líkamlegt og andlegt ofbeldi varnaraðila gagnvart telpunni eru ekki efni til að verða við kröfu sóknaraðila í máli þessu. Þá ber einnig að hafa í huga að stúlkan hefur nánast alla sína tíð gengið í skóla á Sauðárkróki og í málinu liggur fyrir vottorð skóla hennar um góðan árangur af stuðningi við hana. Ætla verður að líkur séu til þess að henni muni sækjast betur námið í sínum gamla skóla þar sem þarfir hennar náms- og félagslegar eru vel þekktar og unnið með þær. Fyrir liggur að í forsjármáli því sem rekið er fyrir dóminum mun verða gerð ítarlegri úttekt á högum aðila og með nánari hætti leitað eftir afstöðu telpunnar sem vissulega að teknu tilliti til aldurs hennar hefur mikið að segja um úrlausn þess máls. Ekki er að svo stöddu tilefni til að gera breytingu á umgengnisrétti frá því sem nú er. Rétt þykir að ákvörðun um málskostnað bíði efnisdóms í forsjármáli aðila. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist nokkuð vegna dvalar dómarans erlendis. Kröfu sóknaraðila, um breytingu á forsjá X til bráðabirgða er hafnað. Kröfu um breytingu á umgengnisrétti er hafnað. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms í forsjármáli aðila.
Mál nr. 20/2001
Sjómaður Vinnuslys Líkamstjón Örorka
Þ hlaut varanlegt líkamstjón eftir að hafa orðið fyrir slysi við vinnu sína um borð í fiskiskipi í eigu H. Féll Þ aftur fyrir sig yfir þil eða brík er hann var að toga í trolllínur í því skyni að greiða þær sundur. Þ krafði H um bætur á þeirri forsendu að hemlabúnaður vindu hefði bilað, sem hefði valdið slaka á línunni sem Þ var að toga í er slysið varð. Sú atvikalýsing var ekki talin fá stoð í framburði vitna eða áfrýjanda sjálfs við sjópróf. Þá hafi ekkert komið fram um að stjórnandi vindunnar hafi ætlað að stöðva hana skömmu áður en slysið varð. Var því ekki talið að tjónið hefði orðið vegna atvika sem H bæri ábyrgð á. Var H sýknaður af kröfum Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2001. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 14.531.972 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi tekur undir sjónarmið stefnda í málinu. I. Áfrýjandi varð fyrir slysi 5. apríl 1993 við vinnu um borð í fiskiskipi stefnda, Hólmatindi SU 220. Þegar slysið varð var skipið að veiðum á Selvogsgrunni með bakborðstrollið úti. Á meðan unnu nokkrir skipverjar, þar á meðal áfrýjandi, við að fara yfir og gera við stjórnborðstroll skipsins, sem lá á þilfari þess. Í því skyni að breiða úr trollinu hafði það verið híft upp í gálga á svokallaðri fljúgandalínu, sem liggur milli höfuðlínu og fiskilínu, og síðan var því slakað niður aftur með gilsvindu skipsins. Hlutverk áfrýjanda var að toga á meðan í höfuðlínu eða fiskilínu trollsins í því skyni að greiða þær sundur. Gekk hann við það verk aftur á bak skáhallt fram eftir þilfari skipsins frá stjórnborði að bakborði og féll aftur fyrir sig yfir þil eða brík, sem afmarkar bobbingarennu. Hlaut hann við það meiðsl í baki. Eftir slysið hélt skipið til Vestmannaeyja. Var áfrýjandi lagður þar inn á sjúkrahús, þar sem hann lá í vikutíma. II. Sjópróf vegna slyssins var haldið í Héraðsdómi Austurlands 21. desember 1993. Þar bar áfrýjandi að veltingur hafi komið á skipið þegar hann var að toga höfuðlínuna að sér og stóð við enda bobbingarennunnar með þeim afleiðingum að hann hafi dottið aftur fyrir sig og lent með bakið á brún. Í sjóprófinu lýsti hann atvikum meðal annars svo: „Ég er með höfuðlínuna hérna bakborðsmegin og hann er að slaka hérna niður og ég labba hérna aftur á bak héðan, ég bið hann að slaka meira og meira og meira til að fá hana eins strekkta og hægt er þannig að við gátum mælt keðjuna, höfuðlínukeðjuna. Ég labba svona aftur á bak og ég er kominn að brúninni hérna megin, þá er smá eftir og ég bið hann að slaka meira og um leið og hann slakar, ég veit ekki hvort hann hefur slakað of ört eða ekki, en þá kemur akkúrat veltingur og dett aftur fyrir mig ...“. Þrír skipverjar á Hólmatindi, sem voru vitni að atvikinu, komu fyrir dóm við sjóprófið. Voru það Einar Birgir Kristjánsson annar stýrimaður, sem stýrði vindunni sem trollinu var slakað með og var staddur í stjórnklefa fyrir vindur á þilfari, Sævar Sigurjón Þórsson, sem stóð stjórnborðsmegin á þilfarinu, til móts við þann stað þar sem áfrýjandi féll og Björgvin Pétur Erlendsson. Í framburði Einars kom fram að hann taldi að velta skipsins á bakborða hafi verið orsök slyssins. Þar lýsti hann því að þegar þeir hafi verið að slaka fljúgandalínunni „niður aftur þá kemur velta akkúrat í bak, hann er að toga þetta út í bak, Þorsteinn. Hann bakkar undan en línan fylgir honum alltaf eftir, höfuðlínan líka þannig að hún ýtir eiginlega á hann, hann hefur ekkert hald og dettur svo um garðinn ... sem stýrir bakborðstrollinu í rennuna ...“. Í framburði Sævars kom fram að hann taldi áfrýjanda hafa gengið aftur á bak á fyrrnefnda brík og dottið um hana. Hann taldi að ekki hafi verið veltingur á skipinu og mætti kenna klaufaskap áfrýjanda um slysið. Björgvin taldi áfrýjanda hafa rekið fæturna í bobbingarennuna þegar hann gekk aftur á bak og togaði í línuna og hafi hann fallið við það. Hann taldi að veltingur á skipinu gæti hafa átt þátt í slysinu. Við sjópróf kom þannig ekkert fram, hvorki af hálfu áfrýjanda né vitna, sem benti til að aðrar orsakir kynnu að vera fyrir falli áfrýjanda en veltingur skipsins eða vangæsla hans. Í októbermánuði 1995 gaf Sturlaugur Stefánsson skýrslu hjá lögreglunni á Eskifirði vegna framhaldsrannsóknar á slysi því, sem áfrýjandi hafði orðið fyrir tveimur og hálfu ári áður. Sturlaugur var fyrsti stýrimaður á Hólmatindi þegar slysið átti sér stað, en var ekki vitni að því, þar sem hann var þá sofandi á frívakt. Í skýrslu sinni taldi Sturlaugur að hemlum á vindum skipsins hafi verið ábótavant á þessum tíma. Hafi vindurnar verið búnar svonefndum segulbremsum, sem hafi verið í ólagi þannig að vindurnar hafi „fríhjólað“ í eina til tvær sekúndur þegar stöðva átti þær og fjórir til fimm metrar af vír þá gengið út af vindunum áður en hemlarnir virkuðu. Áfrýjandi reisir málsókn sína á því að slysið hafi orðið með þeim hætti að Einar Birgir Kristjánsson, stjórnandi gilsvindunnar, hafi ákveðið að stöðva hana og hætta að gefa eftir, en þá hafi vindan „fríhjólað“ vegna fyrrnefndrar bilunar í hemlabúnaði, sem hafi valdið slaka á línunni, sem áfrýjandi var að toga í, og þar með falli hans. Þessi atvikalýsing fær hvorki stoð í framburði vitna að slysinu né í áðurgreindum framburði áfrýjanda sjálfs við sjóprófið, en ætla verður að þeir hlytu að hafa orðið varir við ef svo skyndilegur slaki hefði komið á línuna. Þá hefur ekkert komið fram um að stjórnandi vindunnar hafi ætlað að stöðva hana skömmu áður en slysið varð. Í ljósi þessa hefur áfrýjanda ekki tekist að sýna fram á að tjón hans verði rakið til atvika, sem stefndi ber ábyrgð á. Þar sem stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 13. nóvember s.l., er höfðað með stefnu birtri 19. apríl s.l. Stefnandi er Þorsteinn Joensen, kt. 130465-3669, Skeljagranda 4, Reykjavík. Stefndi er Hraðfrystihús Eskifjarðar, kt. 630169-4299, Strandgötu 39, Eskifirði. Réttargæslustefndi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnukröfu. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og hann gerir engar kröfur í málinu. Málavextir. Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglunni á Eskifirði 9. nóvember 1993. Kvaðst hann hafa verið að toga í höfuðlínuna og gengið með hana aftur á bak og dottið um skeifu­brún bakborðsmegin og fallið með bakið ofan á þil á milli bobbingarenna um leið og skipið valt yfir í bak. Stefnandi kvaðst vera vanur sjómennsku og kvaðst hann hafa verið skipverji á Hólmatindi frá ársbyrjun 1993. Vegna þessa atburðar fóru fram sjópróf í Héraðsdómi Austurlands 21. desember 1993. Þar lýsti stefnandi því hvernig hann gekk aftur á bak með höfuðlínuna og þegar hann var kominn að brúninni við bobbingarennuna kvaðst hann hafa beðið um meiri slaka en hann vissi ekki hvort slakað var of ört eða ekki, en í þann mund hafi komið velt­ingur og stefnandi dottið aftur fyrir sig. Sævar Sigurjón Þórsson var sjónarvottur að slysinu og að mati hans datt stefnandi vegna eigin klaufaskapar en ekki vegna veltings. Björgvin Pétur Erlendsson skýrði svo frá við sjópróf að stefnandi hafi rekið fæt­urna í bobbingarennuna þegar hann gekk aftur á bak og hafi hann fallið við það. Björgvin taldi að veður hafi verið þannig að aðeins hafi verið veltingur. Einar Birgir Kristjánsson var stýrimaður á Hólmatindi og skýrði hann svo frá við sjó­próf að bakborðstrollið hafi verið úti en þeir hafi verið að mæla línur á stjórn­borðs­troll­inu. Hann kvaðst hafa verið að slaka höfuðlínunni eða fljúgandalínunni þegar kom velta í bak, en stefnandi hafi bakkað með línuna. Hafi hún fylgt honum eftir með þeim afleiðingum að hann datt um garðinn af bakborðstrollinu á miðbríkina í renn­unni. Einar lýsti spilinu þannig að um rafmagnsspil hafi verið að ræða en þau séu þyngri í vöfum en önnur. Séu þau með svokallaðri segulbremsu sem hætt sé að nota í nýrri spilum. Kvað Einar alltaf ákveðinn tíma líða frá því spilinu sé slegið á 0 þar til bremsan tæki. Skipstjóri Hólmatinds, Árbjörn Magnússon, skýrði svo frá við sjópróf að hann hafi ekki séð slysið. Hann kvað að gleymst hafi að bóka um veður en hann minnti að verið hafi 4-5 vindstig, en þungur sjór og mikil hreyfing á skipinu. Aðspurður hvort raf­magnsspilið hafi verið í góðu lagi og virkað fljótt og vel svaraði hann því játandi. Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglunni á Eskifirði 2. október 1995 og skýrði hann þá svo frá að hann hafi heyrt Einar Birgi stýrimann skýra frá því að bremsa á gilsa­vind­unni hafi verið biluð, en hann hafi ekkert minnst á þetta í sjóprófum. Af þessu til­efni var tekin skýrsla af Sturlaugi Stefánssyni, en hann var yfirstýrimaður á Hólma­tindi þegar stefnandi slasaðist. Sturlaugur lýsti vindunni þannig að um væri að ræða sam­byggða togvindu, grandaravindu og gilsavindu. Hafi hún verið knúin rafmagni, þ.e. rafmótor knúði þær á einum öxli og síðan voru loftkúplingar á hverri tromlu fyrir sig. Við rafmótorinn á öxlinum hafi verið svokölluð segulbremsa, en hún hafi átt að vinna þannig að væru stjórntæki sett á 0 átti segulbremsan að grípa strax og stöðva öxul­inn og þá um leið þá tromlu sem notuð var hverju sinni. Sturlaugur kvað ólag hafa verið á segulbremsunni sem lýsti sér þannig að væri stjórntækið sett á 0 hafi orðið hraða­aukning áður en segulbremsan greip, þ.e.a.s. vindan fríhjólaði augnablik, eða 1-2 sekúndur og hafi gengið út 4-5 metrar af vír áður en bremsan virkaði. Hann kvað menn hafa vitað af þessum galla og reynt hafi verið að gera við hann án árangurs. Áðurgreindur Einar Birgir var yfirheyrður hjá lögreglu 2. júní 1997 og staðfesti hann þá að mótorbremsan tók stundum seint við sér. Lögð hafa verið fram í málinu ljósrit úr véladagbók skipsins. Þar kemur fram að dag­ana 9. - 30. mars 1993 var alloft unnið við að stilla og herða hemla togspilsins. Eftir slysið var Hólmatindi siglt til hafnar í Vestmannaeyjum og var stefnandi fluttur á sjúkrahúsið þar. Lá hann þar í viku og eftir það var honum ráðlagt að vera rúm­liggjandi í þrjár vikur. Stefnanda var vísað til Atla Þór Ólasonar, bæklunarlæknis og við rannsókn hans 18. maí 1993 kom í ljós brjósklos á neðsta mjóhryggjarliðbili með ertingu í taug hægra megin. Grétar Guðmundsson, sérfræðingur í taugalækningum, var fenginn til þess að meta örorku stefnanda. Niðurstaða hans er dagsett 20. mars 1999 og er svohljóðandi: „Í vinnuslysi 5. apríl 1993 hlýtur Þorsteinn mjóbaksáverka og strax í kjölfar hans mjög slæma verki. Þessir verkir hafa síðan valdið miklum þjáningum og gert slasaða óvinnu­færan langtímum saman eins og glögglega má sjá og rekja í heimildum. Verk­irnir eru nú í baki, fótlimum, hálsi og höfði. Þessir verkir magnast við álag á bak og reyndar allan líkamann. Læknisskoðun sýnir mikinn stirðleika í mjóbaki og útbreidd vöðva­eymsli. Það er við læknisskoðun grunur um skaða á mjóbakstaugarót hægra megin en ekki vissa og rannsóknir eru ámóta grunsamlegar hvað þetta varðar með breyt­ingum sem ekki eru afgerandi hvað taugaskaða varðar (röntgenrannsóknir og vöðva­taugarit). Tölvusneiðmynd og segulómun af mjóbaki sýnir brjósklos milli L5 og S1 liðbola. Þorsteinn hefur að öllum líkindum hlotið brjósklos milli 5. mjóbaksliðbols og spjaldhryggjar í þessu slysi. Brjósklosið veldur ekki taugarótarskaðaklemmu með vissu og því hefur líklega ekki var (svo) talin þörf á að fjarlægja það með skurðaðgerð eða lagfæra á annan máta það bakmein sem virðist valda og viðhalda miklu af slæm­um verkjum Þorsteins. Við fallið 5. apríl 1993 hefur Þorsteinn eflaust marist og togn­að í mjóbaki og spjaldhrygg þótt ekki sjáist um það merki á röntgenmyndum enda tæp­ast við því að búast. Niðurstöður beinaskanns styðja þennan möguleika. Hluti af verkjum Þorsteins er að mati undirritaðs af þessum orsökum. Að mati undirritaðs eru yfir­gnæfandi líkur á að þráláta bakverki og fötlun Þorsteins megi rekja til vinnu­slyss­ins þann 5. apríl 1993. Bakáverki í mars 1993 á sama vinnustað veldur tæpast nokkru um þetta þráláta verkjavandamál. Ekki virðist heldur líklegt að væg hryggskekkja, háar ristar, örlítið mislangir fætur og afleiðingar ökklabrots 1985 eigi þátt í verkja­vanda­málinu þótt hugsanlega gætu þessir þættir hafa gert hann eitthvað viðkvæmari fyrir afleiðingum slyssins 5/4 ´93. Rannsóknir síðari ára á orsökum bakverkja styðja ekki að þessir þættir skipti máli í tilurð þeirra. Að mati undirritaðs er Þorsteinn nið­ur­brotinn og þunglyndur. Það er vel þekkt að þrálátir verkir geta spillt skapi og valdið þunglyndi. Einnig að andleg vanlíðan geti magnað verki, dregið úr verkjaþoli og gert meðferð þeirra erfiðari. Ekkert kemur fram í heimildum eða sögu Þorsteins um geðræn vandamál fyrir slysið 5. apríl 1993. Því telst líklegra að skap­breyt­ing­arn­ar megi rekja til slyssins en að þær séu óháðar því og þar með verkir ef til vill að nokkru eða verulegu leyti líka. Félagsleg staða Þorsteins er slæm sem má eflaust að hluta rekja til slyssins (óbeint) og væntanlega gerir hún verkjavandamálið í heild sinni erf­iðara. Það er ljóst að afleiðingar vinnuslyssins 5. apríl 1993 valda Þorsteini veru­legri fötlun. Vinnugeta hans er skert, andleg og líkamleg líðan slæm og afleiðingar þess hafa áhrif á allt daglegt líf hans. Fremur einhæf menntun og starfsreynsla tak­mark­ar möguleika hans á vinnu sem hentar líkamlegri fötlun hans. Með í huga hversu langt er liðið frá slysinu, gang mála undanfarið og allt það sem hefur verið gert til að draga úr afleiðingum þess í meginatriðum án árangurs virðist líklegt að ástand Þorsteins verði áfram svipað og það hefur verið síðustu mánuði.“ Læknirinn mat tímabundna örorku stefnanda 100% í 12 mánuði og varanlega læknis­fræðilega örorku taldi hann hæfilega metna 30%. Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, reiknaði tvívegis út örorkutjón stefn­anda vegna slyssins á grundvelli framangreinds örorkumats, eða 6. apríl 1999 og 31. ágúst s.l. Við fyrri útreikning var miðað við meðaltekjur sjómanna en við síðari út­reikn­ing miðaði tryggingafræðingurinn við tekjur stefnanda síðustu árin fyrir slysið. Stefn­andi reisir kröfugerð sína á fyrri útreikningnum. Stefnda var kynnt kröfugerð stefn­anda með bréfi dagsettu 13. apríl 1999 og endanlegar dómkröfur sínar sundurliðar stefn­andi með þessum hætti: Tímabundið tjón í 12 mánuði:kr. 2.340.200.- Varanleg örorka 30%:" 18.583.100.- Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda:" 1.115.000.- Frádr. v/skatt og eingreiðsluhagr. 30%:" 6.611.490.- Miskabætur:" 300.000.- Vextir skv. útreikningi Jón Erlings:" 638.670.- Útlagður kostnaður vegna örorkumats:" 53.000.- Útlagður kostnaður vegna útreiknings:" 19.920.- Útlagður kostnaður vegna læknisvottorðs:" 19.900.- Útlagður kostnaður vegna skattframtala:" 940.- Frádr. v/gr. tímab. tjón:" 404.320.- Frádr. v/gr. bóta úr slysatryggingu:" 1.522.948.- Samtals:kr. 14.531.972.- Stefnandi gerði upphaflega ráð fyrir því í kröfugerð sinni til stefnda að frádráttur vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis næmi 35% eða 7.731.405 krónum. Stefn­andi kveðst í kröfugerð sinni hér fyrir dómi hafa fellt niður frádrátt vegna ein­greiðslu­hag­ræðis bóta, enda telur hann ljóst að þegar hafi verið tekið tillit til þess með af­vöxt­un í útreikningi tryggingafræðingsins. Málsástæður og lagarök. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að slys hans verði rakið til bilunar í spilbúnaði um borð í Hólmatindi SU-220. Hafi yfirstýrimaður staðfest að segulbremsa á því spili sem notað var til þess að hífa í fljúgandalínu stjórnborðstrollsins hafi verið biluð. Hafi bil­unin lýst sér þannig að spilið hafi fríhjólað augnablik þegar átti að stöðva það með þeim afleiðingum að skyndileg hraðaaukning varð á spilvírnum í stað þess að hann stöðvaði. Þegar stöðva átti hífingu á fiskilínunni, sem stefnandi togaði í, hafi spilið frí­hjólað í nokkrar sekúndur. Stefnandi hafi því misst alla mótstöðu í þeirri línu sem honum hafði verið sagt að toga í þegar trollið féll niður. Hafi afleiðingin því aug­ljós­lega orðið sú að stefnandi féll aftur fyrir sig með línuna í höndunum. Stefnandi byggir á því að stefndi beri fulla og ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á slysinu vegna van­bún­að­ar á spilvindunni. Telur stefnandi bilunina meginorsök slyssins og beri stefndi fulla ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð vegna bilunar eða galla í tækjum. Sé stefndi ábyrgur vegna tjónsins hvort sem honum var kunnugt um bilunina eða ekki. Stefnandi byggir á því að yfirmönnum á skipinu hafi verið fullkunnugt um fram­an­greindan vanbúnað og telur hann skýrslur þeirra lýsa saknæmu hátterni af hálfu þeirra. Það sé ein af frumskyldum yfirmanna um borð í fiskiskipum að sjá til þess að tæki og tól sem skipverjar vinni með fullnægi sjálfsögðum öryggiskröfum, sbr. og lög­jöfnun frá ákvæðum laga nr. 46/1980 um ábyrgð og hlutverk verkstjórnanda. Beri stefndi ábyrgð á saknæmu atferli yfirmannanna á grundvelli almennra reglna skaða­bóta­réttar um vinnuveitendaábyrgð. Stefnanda hafi verið ókunnugt um bilunina og hann hafi ekki getað gert ráð fyrir því að skyndilegur slaki kæmi á spilvírinn með fyrr­greind­um afleiðingum. Stefnandi reisir kröfur sínar aðallega á almennum reglum skaðabótaréttar um skaða­bótaskyldu vegna bilunar og galla í tækjum, almennum reglum um sakar- og vinnu­veitendaábyrgð, 264. gr. almennra hegningarlaga og vaxtalögum. Máls­kostn­að­ar­krafa er studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á mál­flutn­ingsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefndi hafnar því að slysið verði rakið til vanbúnaðar í spilbúnaði. Stefnandi hafi í sjóprófum margítrekað að orsök slyssins hafi verið sú að hann missti fótanna vegna veltings. Þá hafi enginn þeirra sjónarvotta sem gáfu skýrslur í sjóprófum nefnt að um einhverja bilun hafi verið að ræða í spilbúnaði skipsins sem gæti hafa valdið slysinu. Byggir stefndi á því að um óhappatilvik hafi verið að ræða og sé ekki við aðra að sakast en stefnanda sjálfan. Stefndi telur með ólíkindum að enginn sem gaf skýrslu við sjópróf hafi minnst á vanda­mál með bremsurnar og telur stefndi ótrúverðugt að stefnandi, sem verið hafði á skip­inu í þrjá mánuði, skyldi ekki vita um slík vandamál. Sá eini sem tjái sig um bilun í bremsunum sé yfirstýrimaður, en hann hafi ekki verið vitni að slysinu og geti engu lýst um tildrög þess. Stefndi byggir varakröfu sína um lækkun á því að verði fallist á það með stefn­anda að um bilun hafi verið að ræða, verði hann að bera verulegan hluta tjónsins sjálfur vegna eigin sakar. Stefnandi sé vanur sjómaður og vann einfalt og algengt verk og máttu honum vera ljósar þær hættur sem í því fólust. Hafi verið um bilun í bremsu­bún­aði að ræða, hlyti honum að hafa verið kunnugt um það eftir rúmlega þriggja mán­aða veru um borð í skipinu. Þá leggi stefnandi á það áherslu í upphaflegri skýrslu sinni í sjóprófum að veltingur skipsins hafi valdið slysinu. Megi vönum sjómönnum vera það ljóst að skip velti og hljóti það að metast honum til eigin sakar ef hann var óvið­búinn veltingi skipsins. Stefndi mótmælir örorkutjónsútreikningi og telur að miða beri við framtaldar tekjur en ekki við meðaltekjur sjómanna. Þá krefst stefndi þess að bætur, sem kunni að verða dæmdar, verði lækkaðar vegna skattfrelsis og hagræðis af eingreiðslu. Stefndi mótmælir miskabótakröfu sem of hárri og andstæðri dómvenju. Hafa beri í huga að nokkur miski sé innifalinn í örorkumati lækna og miski því í raun tvíkrafinn í málinu. Beri að miða ákvörðun miskabóta við slysdag en ekki dómsuppsögudag. Stefndi mótmælir sérstaklega reikningi sem virðist vera innheimtuþóknun vegna upp­gjörs slysatryggingar, en ekki sé venja að greiða slíka þóknun fyrir slíka innheimtu. Stefndi byggir á því að vextir áfallnir fyrir 19. apríl 1996 séu fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að hann hafi stundað sjó­mennsku 10-13 ár fyrir slysið og kvaðst hann hafa verið starfað í nokkra mánuði um borð í Hólmatindi. Hann kvaðst oft hafa sinnt umræddu starfi og væru spilin not­uð í hverjum túr. Stefnandi kvað Sturlaug hafa skýrt svo frá að spilin væru biluð og hafi allir vitað af því. Einar Birgir Kristjánsson, kt. 120565-4519, skýrði svo frá fyrir dómi að komið hafi fyrir að spilið fríhjólaði en þá hafi þurft nokkurn þunga til. Hann mundi ekki eftir um­ræðum um ólag á spilunum. Björgvin Pétur Erlendsson, kt. 130464-5809, skýrði svo frá fyrir dómi að stefn­andi hafi bakkað með línuna, rekið fótinn í eitthvað og steyptist hann þá aftur fyrir sig. Sævar Sigurjón Þórsson, kt. 100865-3009, skýrði svo frá fyrir dómi að stefnandi hafi gengið aftur á bak og dottið. Hann mundi ekki eftir ólagi á spilinu. Sturlaugur Stefánsson, kt. 270448-4459 skýrði svo frá fyrir dómi að hann stað­festi framburð sinn hjá lögreglu um ólag á segulbremsunni. Hann kvaðst ekki vita til þess að slys hafi orðið áður af þessum sökum. Þá kvað hann þá sem unnu við spilið hafa vitað af vandamálinu. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi bar við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hafi verið að toga í höf­uð­línuna og gengið með hana aftur á bak og dottið um leið og skipið valt yfir í bak. Í sjó­prófum lýsti stefnandi því hvernig hann gekk aftur á bak með höfuðlínuna og þegar hann var kominn að brúninni við bobbingarennuna kvaðst hann hafa beðið um meiri slaka en hann vissi ekki hvort slakað var of ört eða ekki, en í þann mund hafi komið velt­ingur og hann dottið aftur fyrir sig. Skipsfélögum stefnanda bar ekki saman um at­vik að slysinu en þeir voru sammála að stefnandi hafi dottið eftir að hann rak fót í eitt­hvað. Taldi einn skipverja klaufaskap stefnanda um að kenna. Ekki kemur fram, svo óyggjandi sé, að mikill veltingur hafi verið á skipinu. Hvergi er að því vikið í sjó­próf­um að bilun hafi verið í hemlabúnaði spilsins og vangaveltur um það koma ekki fram fyrr en 2. október 1995 þegar stefnandi gefur skýrslu hjá lögreglunni á Eskifirði. Sturlaugur Stefánsson staðfesti við yfirheyrslu hjá lögreglu daginn eftir og hér fyrir dómi að ólag hefði verið á segulbremsunni og reynt hafi verið að gera við þennan galla án árangurs. Hafa ber í huga að Sturlaugur var ekki sjónarvottur að slysinu. Komið hefur fram í máli þessu að stefnandi er þaulvanur sjómennsku og þá hafði hann starfað í nokkra mánuði um borð í skipi stefnda og oft sinnt starfi því sem hér hefur verið lýst. Það var mat stefnanda við yfirheyrslu í sjóprófum að hann hafi dottið vegna veltings á skipinu. Stefnandi var þaulkunnugur aðstæðum um borð í skipinu og verður að gera þá kröfu til hans að hann hafi átt að koma því á framfæri án tafar teldi hann að rekja mætti slysið til bilunar á tækjabúnaði. Stefnandi minntist ekkert á þetta í sjó­prófum og það er ekki fyrr en tveimur og hálfu ári eftir slysið sem stefnandi nefnir hugs­anlega bilun á hemlabúnaði. Þetta aðgerðarleysi stefnanda leiddi til þess að ekki var unnt að ganga úr skugga um það svo löngu eftir slysið hvort hemlabúnaðurinn hafi verið gallaður. Verður stefnandi af þessum sökum að bera hallann af því að ekki var unnt að kanna þetta atriði. Samkvæmt framansögðu hefur stefnanda því ekki tekist að sanna að tjón hans verði rakið til bilunar á hemlabúnaði umræddrar gilsavindu. Það er því álit dómsins að slys stefnanda verði ekki rakið til atvika sem stefndi beri ábyrgð á, heldur hafi það orðið vegna óhappatilviljunar þegar stefnandi hrasaði vegna veltings á skipinu. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin mál­flutn­ings­þóknun lögmanns stefnanda, Jóhanns Halldórssonar, hdl., 600.000 krónur að með­töld­um virðisaukaskatti. Samkvæmt yfirliti lögmannsins er útlagður kostnaður vegna máls­ins samtals 118.070 krónur. Það athugast að hluti útlagðs kostnaðar er innifalinn í stefnukröfum málsins. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Hraðfrystihús Eskifjarðar hf. skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Þorsteins Joensen í máli þessu.
Mál nr. 425/2010
Gjafsókn Handtaka Miskabætur
S var handtekinn 4. júlí 2007 og sætti gæsluvarðhaldi frá 5. júlí til 9.sama mánaðar vegna gruns um að hann hefði framið brot sem varðaði við 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga. S var síðan sleppt úr haldi eftir að hafnaðhafði verið kröfu um framlengingu gæsluvarðhalds, en aðrir grunaðir höfðu þáverið yfirheyrðir og tæknideild lögreglu hafði unnið skýrslu um rannsóknmálsins. S var tilkynnt í maí 2009 að málið hefði verið fellt niður og höfðaðihann í kjölfarið bótamál á hendur Í. Í héraðsdómi var talið að skilyrðiþágildandi a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra málahefði verið uppfyllt til að S sætti gæsluvarðhaldi enda hafði S ekkert gert tilþess að upplýsa málið eða auðvelda rannsókn þess. Var því ekki fallist á að S ættirétt á bótum á grundvelli 176. gr. laga nr. 19/1991. Nægilegt tilefni hefðiverið til þess að úrskurða S í gæsluvarðhald og ekki hefði verið sýnt fram á aðhandtaka hans og gæsluvarðhald hefðu verið framkvæmd á óþarflega særandi,móðgandi eða hættulegan hátt. Ekki var því fallist á að skilyrði væru til þessað fella bótaábyrgð á Í á grundvelli almennu sakarreglunnar eða 26. gr.skaðabótalaga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfesturaf Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4.júlí 2007 til 1. nóvember 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð ogmálskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falliniður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem ídómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, SigmundarGeirs Helgasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2010. Mál þetta, sem tekið vartil dóms 25. mars sl., er höfðað með stefnu birtri 29. september sl. Stefnandi er SigmundurGeir Helgason, Suðurgötu 80, Hafnafirði. Stefndi er íslenskaríkið. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.000.000 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá4. júlí 2007 til 10. október 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnanda. Málsatvik Lögreglu barst tilkynningfrá fjarskiptamiðstöð 4. júlí 2007, kl 19.07, um að verið væri að ganga ískrokk á manni í húsnæði vélhjólaklúbbsins Fáfnis, að Hverfisgötu 61,Reykjavík. Tilkynningin barst frá konu, sem reyndist vera Aðalheiður ÓskÞorsteinsdóttir, sem skýrði frá því að maðurinn hennar, Adam Bjarki Ægisson,hefði tengst vélhjólaklúbbnum Fáfni og hefði hún hlustað á barsmíðar á honum ígegnum farsíma hans. Lögregla brá skjótt viðog þegar hún kom á vettvang var stefnandi, ásamt Einari Marteinssyni, að gangaút um dyr á húsinu, en skammt þar frá var nefndur Adam Bjarki. Utan við húsið tjáði AdamBjarki lögreglu að hann hefði verið laminn inni í Fáfnisheimilinu og nefndisérstaklega til sögunnar í því efni, tvo menn, þá Einar og ,,Simba“. SkýrðiAdam Bjarki svo frá á vettvangi, að hann hefði ætlað sér að hætta í nefndumvélhjólaklúbbi og hafi verið að skila fatnaði, merkjum og fleiri munum. Hafimeðlimir Fáfnis ráðist á sig skömmu áður en lögregla kom á vettvang. Áverkarvoru sjáanlegir á baki og handleggjum Adams Bjarka, og var hann áberandihaltur, en jafnframt var hann sjáanlega skelkaður, skjálfandi og átti erfitt ummál. Stefnandi var handtekinnásamt öllum öðrum sem á vettvangi voru, alls níu manns. Var stefnandi færður álögreglustöð ásamt öðrum þeim er handteknir voru. Adam Bjarki tjáðilögreglu á lögreglustöð að eftir að hann kom í húsnæði Fáfnis hefði hann veriðlokaður inni og Einar og ,,Simbi“, sem vísar til stefnanda, hafi farið að lemjasig, m.a. með áhöldum. Á líkama Adams voru áverkar og m.a. skófar á baki hans.Mynstur á skóm stefnanda virtist svara til skófars á baki hans. Adam Bjarki gaf skýrslu álögreglustöð, að kvöldi 4. júlí 2007. Þar kom m.a. fram hjá honum að hann hefðiverið þátttakandi í umræddum vélhjólaklúbbi um skeið, en ákveðið að hætta því.Það hefði hins vegar mælst mjög illa fyrir hjá forsvarsmönnum klúbbsins oghonum verið bannað það og hann þvingaður til þátttöku eftir að hann hefðiviljað hætta. Hann hafi svo verið boðaður á fund í félagsheimilinu vegna þessa.Hann hefði verið lokaður inni í herbergi með stefnanda og öðrum manni og hefðuþeir báðir ráðist að sér, m.a. með barefli, og hefði stefnandi barið sig meðjárnröri. Hafi honum tekist aðhringja til unnustu sinnar, Aðalheiðar Óskar, en síma sinn hefði hann fyrirfram stillt þannig að það gæti hann gert, aðeins með því að styðja á einn hnappog hafi hún þá vitað að hringja ætti á lögreglu. Tekin var skýrsla afAðalheiði Ósk daginn eftir, eða 5. júlí 2007, og skýrði hún frá aðdraganda ogatvikum á sama veg og Adam Bjarki. Stefnandi sat ífangageymslu lögreglu frá því að hann var handtekinn 4. júlí 2007 þar til hannvar úrskurðaður í gæsluvarðhald frá 5. júlí 2007 til 9. júlí 2007. Var gerðkrafa um að honum yrði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til 3.september 2007, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur.Var stefnandi látinn laus úr haldi 9. júlí 2007. Stefnandi var meðréttarstöðu sakbornings meðan á rannsókn málsins stóð, en með bréfi frá 22. maí2009 hætti lögreglustjórinn í Reykjavík rannsókn málsins, varðandi þáttstefnanda. Stefnandi telur að hannhafi verið látinn sæta ólögmætri handtöku og ólögmætu gæsluvarðhaldi og er málþetta höfðað til greiðslu skaðabóta úr hendi íslenska ríkisins vegna þess. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að hannhafi á öllum stigum málsins neitað að tjá sig um málið, enda hafi hann ekkertsér til sakar unnið. Þannig hafi hann hvorki viðhaft ofbeldi né gert siglíklegan til að hafa nokkurt ofbeldi í frammi gagnvart meintum brotaþola erhann var handtekinn 4. júlí 2007 og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald,sem hann sætti í fjóra sólarhringa. Telur stefnandi að þessi frelsissvipting,þ.e. handtaka og gæsluvarðhaldsvist, hafi verið með öllu ólögmæt enda hafiengin áþreifanleg sönnunargögn legið fyrir varðandi meinta refsiverða háttsemistefnanda, önnur en framburður meints brotaþola, sem og óbeinn vitnisburðurAðalheiðar Þorsteinsdóttur. Telji stefnandi að hvorki hafi verið uppfylltskilyrði þágildandi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra málaum að til staðar hafi verið rökstuddur grunur um refsivert brot, sem sætt gætiákæru, er hann hafi verið handtekinn 4. júlí 2007, né skilyrði 1. mgr. 103. gr.sömu laga um fram kominn rökstuddan grun um að stefnandi hafi framið verknaðsem fangelsisrefsing er lögð við. Þá hafi rannsóknarhagsmunir ekki verið slíkirað réttlætt gætu umrædda frelsissviptingu. Lögreglu hafi þannig verið í lófalagið að kalla stefnanda til skýrslutöku síðar án þess að frelsissvipting færifram. Hafi frelsissviptingin því verið með öllu óþörf, ólögmæt og gengið langtút fyrir allt meðalhóf. Stefnandi hafi þannig verið sviptur frelsi í fimmsólarhringa án haldbærra gagna og röksemda sem réttlætt gætu slíkafrelsissviptingu. Samkvæmt 5. mgr. 67. gr.stjórnarskrárinnar skuli sá sem hafi verið sviptur frelsi að ósekju eiga rétt áskaðabótum. Í 1. málslið 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga um meðferð opinberramála komi fram að dæma megi bætur ef rannsókn máls á hendur sakborningi hafiverið hætt, sbr. nú 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt og því heimilt að dæma stefnanda bætur.Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 skuli bæta fjártjón og miska ef þvísé að skipta. Í 176. gr. laga nr.19/1991 segi m.a. að dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni og annarraaðgerða sem hafi frelsisskerðingu í för með sér, ef lögmæt skilyrði hafibrostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hafi, eins og á hafi staðið, veriðnægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflegahættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefnandi telji að lögmæt skilyrði hafibrostið til handtökunnar þann 4. júlí 2009 og gæsluvarðhaldsvistar frá 5. júlí2007 til 9. júlí 2007 og því beri stefnda að greiða honum bætur. Þá teljistefnandi lengd vistunartímans hafa verið allt of langan og að það eitt nægitil þess að hann eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, sbr. einkum 1. mgr.101. gr. og 2. mgr. 105. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála. Í 2. málslið 1. mgr. 175.gr. þágildandi laga nr. 19/1991, sbr. nú 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr.88/2008, komi fram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækkaþær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisikröfur sínar á. Stefnandi telji að túlka beri þetta ákvæði þröngt, í ljósiákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að hafi maður veriðsviptur frelsi að ósekju, skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sé sú túlkuneinnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi bendir á, aðsamkvæmt 2. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála, sbr. nú 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, skuli bæðibæta fjártjón og miska, en stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 1.000.000króna. Auk framangreinds getiákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga um ólögmæta meingerð gegn æru, valdið þvíað réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda, en þar segi meðalannars að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysiberi ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns,greiða miskabætur til þess sem misgert sé við. Jafnframt leiði afmeginreglu íslensks skaðabótaréttar að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinuvegna aðgerða sinna. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi bendir á aðskýrslur hafi verið teknar 5. júlí 2007,af öðrum þeim sem handteknir höfðu verið á vettvangi. Þeir hafi ýmistneitað að tjá sig eða ekki viljað kannast við það sem Adam Bjarki hafi skýrtfrá. Sá sem Adam Bjarki hafði nefnt sem hinn gerandann, Einar Ingi Marteinsson,hafi ekki viljað tjá sig neitt um það sem hann var grunaður um og skýrðistmálið ekki við skýrslugjöf hans. Með framburði AdamsBjarka, ástandi hans á vettvangi, framburði Aðalheiðar og símtali frá henni tillögreglu, sem og ummerkjum á líkama Adams Bjarka, hafi verið fram kominnrökstuddur grunur um að Adam Bjarki hefði orðið fyrir líkamsárás sem gæti eftiratvikum varðað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hafi verið ljóst aðrökstuddur grunur beindist að því að stefnandi ætti þar hlut að máli. Hafi verið nauðsynlegtfyrir lögreglu að handtaka stefnanda, sem og alla aðra í félagsheimili Fáfnisumrætt sinn, enda ljóst að trúverðugur framburður hafi legið fyrir umlíkamsárás, sem aðstæður á vettvangi hafi rennt stoðum undir. Hafi boriðnauðsyn til að handtaka stefnanda til að hindra áframhaldandi brot, til aðtryggja nærveru hans og til að hindra að hann gæti torveldað rannsókn, en ljósthafi verið að hann hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa framið brot, semgæti sætt ákæru og varðað fangelsisrefsingu. Þá hafi jafnframt verið vafalaustað ekki hafi verið unnt að ljúka afgreiðslu málsins gagnvart stefnanda, strax ávettvangi, enda um yfirgripsmikið mál að ræða og aðstæður þannig að ómögulegthafi verið að ljúka rannsókn. Hafi atvik á vettvangi um margt verið óljós ogmálið augljóslega þurft nánari rannsóknar við. Hafi handtakan þannig veriðlögmæt og í samræmi við heimildir lögreglu til slíkrar valdbeitingar. Hafi verið ljóst aðrannsaka þyrfti alla þætti málsins þar með talið aðdragandann, sem sneri aðúrsögn Adams Bjarka úr Fáfni, sem og að kanna vitneskju allra hlutaðeigandi ímálinu. Af aðstæðum og framburði Adams Bjarka hafi mátt ráða að ætluð áráshefði á sér yfirbragð fyrir fram skipulagningar, sem og að allir ífélagsheimilinu hefðu a.m.k. vitað um hana fyrir fram, eða jafnvel tekið þátt íhenni sem vitorðs- eða hlutdeildarmenn. Hafi mat lögreglu verið það aðaðdragandi og aðstæður á vettvangi væru þannig að um væri að ræða mjögalvarlegt mál. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 5. júlí 2007 hafi stefnanda verið gert að sæta gæsluvarðhalditil 9. júlí 2007, vegna rannsóknarhagsmuna málsins, en ljóst hafi verið aðhéldi stefnandi frelsi sínu óskertu, hefði hann öll tök á því að torveldarannsókn málsins, s.s. með því að hafa áhrif á vitni og samseka, koma undanmunum og afmá merki um ætluð brot. Mat héraðsdóms um rannsóknarhagsmuni, ognauðsyn gæsluvarðhalds á grundvelli þeirra, hafi án vafa verið rétt, að matistefnda, burtséð frá því að lögregla hafi krafist gæsluvarðhalds til mun lengritíma og jafnframt stutt kröfu sína með vísun til 2. mgr. 103. gr. laga nr.19/1991. Stefnandi hafi veriðlátinn laus 9. júlí 2007, þegar gæsluvarðhaldið sem hann sætti rann út, en þáhafi lögregla tekið af honum aðra framburðarskýrslu sama dag. Þar hafistefnandi neitað að tjá sig. Eftir það hafi stefnandi verið látinn laus. Stefndi telji að miðaðvið umfang málsins hafi stefnandi verið skamman tíma í gæsluvarðhaldi. Um hafiverið að ræða alvarlega kæru og málið ekki upplýst nema að litlu leyti þegarstefnanda hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi. Margir menn hafi legið undirgrun þegar í upphafi og jafnframt meðan á gæsluvarðhaldi hans hafi staðið, enauk þess hafi þurft að afla frekari gagna, s.s. læknisvottorðs. Þá telji stefndi aðstefnandi hafi sjálfur valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann krefjistbóta fyrir, bæði með háttsemi sinni gagnvart Adam Bjarka og annarri framkomu ávettvangi, og jafnframt með því að neita að svara spurningum lögreglu viðskýrslugjöf 5. júlí 2007 og stuðla ekki að því að upplýsa málið með því, en þaðhefði átt að vera honum vandræðalaust. Hafi stefnanda mátt vera fullljóstmikilvægi þess að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllu sem varðað hafimálið, en það hafi hann ekki gert. Stefnandi hafi veriðlátinn laus um leið og ekki voru lengur efni til þess að halda honum áfram ígæsluvarðhaldi. Um hafi verið ræðaalvarlegt brot og nokkra sakborninga sem margir hafi neitað að tjá sig.Stefnandi hafi ekki rennt stoðum undir að lögregla hafi haldið að sér höndumvið rannsókn málsins og bendir stefndi á að unnið hafi verið að rannsókninni ánnokkurra tafa meðan stefnandi sat í gæsluvarðhaldi. Þá hafi þvingunarráðstafanirekki verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefndi kveður kröfustefnanda um greiðslu 1.000.000 króna miskabóta algerlega órökstudda. Fjárhæðkröfunnar sé í miklu ósamræmi við dómvenju á þessu sviði og það ósamræmi sé íengu rökstutt. Stefnandi hafi bæði vísaðtil bótareglna þágildandi laga um meðferð opinberra mála sem og sakarreglunnarog 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki sýntfram á að skilyrði neinna bótareglna séu uppfyllt. Gildi það jafnt umbótareglur laga um meðferð opinberra mála, sem og um skilyrði sakarreglunnar ogsé til að mynda ekki sýnt fram á ólögmæta og saknæma háttsemi starfsmannastefnda. Ekki sé heldur sýnt fram á að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt, hvað varðiólögmæta meingerð. Liggi ekki fyrir neitt í málinu um sök starfsmanna stefnda,en í því sambandi breyti engu að rannsókn málsins hafi ekki leitt til ákæru áhendur stefnanda. Stefndi telji jafnframt að starfsmenn stefnda hafi gættmeðalhófs í aðgerðum sínum. Ekki verði séð að sýnt hafi verið fram á aðstefnandi hafi mátt þola andlega þjáningu og miska vegna lögmætra aðgerðalögreglu í því skyni að upplýsa alvarleg brot. Stefndi telji því að ekkiséu uppfyllt skilyrði neinna þeirra bótareglna sem stefnandi vísi til, en í þvíefni taki stefndi fram að ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála veitistefnanda ekki rýmri bótarétt en ákvæði 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Niðurstaða Stefnandi hefur höfðaðmál þetta til greiðslu miskabóta úr hendi ríkisins, annars vegar vegna meintrarólögmætrar handtöku hans 4. júlí 2007, og hins vegar vegna meints ólögmætsgæsluvarðhalds sem stefnandi var látinn sæta frá 5. júlí 2007 til 9. júlí 2007. Samkvæmt frumskýrslulögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu barst tilkynning frá fjarskiptamiðstöð um aðverið væri að ganga í skrokk á manni í húsnæði vélhjólaklúbbsins Fáfnis aðkvöldi 4. júlí 2007. Tilkynnandi var Aðalheiður Ósk Þorsteinsdóttir, sem kvaðsthafa hlustað á það í gegnum síma, er manni hennar, Adam Bjarka Ægissyni, varmisþyrmt. Fór lögregla á vettvang og handók stefnanda ásamt öllum þeim semstaddir voru í húsnæðinu. Fyrir utan húsnæðið hitti lögregla fyrir Adam Bjarkasem tjáði lögreglu að hann hefði verið laminn af stefnanda. Á Adam Bjarka vorusjáanlegir áverkar á baki hans og handleggjum, auk þess sem hann var haltur ogmjög skelkaður. Í áverkavottorði AdamsBjarka frá 5. júlí 2007, sem Hlynur Þorsteinsson sérfræðingur undirritar, kemurfram að á líkama hans hafi verið dreifðir yfirborðsáverkar, þar á meðal megisjá merki um skóför á tveimur stöðum við herðablöð. Samkvæmt 176. gr.þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 var heimilt að dæma bæturvegna handtöku og gæsluvarðhalds auk annarra þvingunaraðgerða sem þar erutaldar upp. Samkvæmt ákvæðinu er skilyrði greiðslu bóta að brostið hafi lögmætskilyrði til slíkrar aðgerðar eða, að ekki hafi verið eins og á stóð, nægilegttilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflegahættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Í málinu er fram komið aðer lögregla hitti Adam Bjarka á vettvangi, 4. júlí 2007, voru á honumsjáanlegir áverkar. Frásögn hans um barsmíðar af hálfu stefnanda og annarsmanns, í húsnæði Fáfnis, kom heim og saman við þá tilkynningu sem lögregluhafði borist frá konu hans, sem kvaðst hafa hlustað á það er gengið var ískrokk á honum. Þegar framangreint er virt er hvorki fallist á að handtakastefnanda hafi verið tilefnislaus né að lögmæt skilyrði hafi brostið til slíkraaðgerða. Þvert á móti er það mat dómsins að atvik á vettvangi hafi verið meðþeim hætti að handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg og í samræmi viðheimildir lögreglu til slíkrar valdbeitingar, sbr. 1. mgr. 97. gr. þágildandilaga nr. 19/1991 um meðferð sakamála. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 5. júlí 2007 var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 9.júlí 2007. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að rökstuddur grunur liggi fyrirum að kærði, þ.e. stefnandi máls þessa, hafi framið brot sem varðað getifangelsisrefsingu samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og varfallist á að hann sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli 1. mgr. 103. gr. laga nr.19/1991, vegna rannsóknarhagsmuna. Kvöldinu áður en stefnanda var gert að sætagæsluvarðhaldi hafði verið tekin skýrsla af Adam Bjarka hjá lögreglu, en þátjáði hann lögreglu að stefnandi hefði umrætt sinn ráðist á sig í félagi viðannan mann í húsnæði Fáfnis. Hann hefði ítrekað sparkað í sig og að lokum hefðihann náð í járnrör og slegið hann með því, mest í bakið. Í skýrslu, semAðalheiður Ósk Þorsteinsdóttir gaf hjá lögreglu 5. júlí 2007, kom fram að AdamBjarki hefði stillt símann sinn þannig að hann þyrfti einungis að ýta á einntakka til að ná símasambandi við hana, áður en hann fór til fundar viðFáfnismenn að kvöldi 4. júlí, þar sem hann hefði grunað að eitthvað stæði til.Síminn hefði svo hringt um sjöleytið og hefði hún heyrt að verið var að ganga ískrokk á Adam Bjarka. Þá hefði hún þekkt rödd stefnanda við þessar aðfarir. Stefnandi var yfirheyrðurhjá lögreglu 5. júlí 2007. Hann kvaðst ekki geta gefið neina skýringu á því aðAdam Bjarki hefði kært hann og Einar Inga Marteinsson fyrir líkamsárás og kvaðengan hafa gengið í skrokk á Adam Bjarka. Hann kvaðst vera ,,saklaus í þessumáli“. Þá voru teknar skýrslur af öðrum sem handteknir voru þennan dag íhúsnæði Fáfnis. Þeir ýmist neituðu að tjá sig, eða könnuðust ekki við það semAdam Bjarki hafði tjáð lögreglu. Lögregla aflaði úrskurðar um símasamskipti 6.júlí 2007 og vann að rannsókn á skófatnaði stefnanda og samanburði á skóm hansog skóförum á baki Adams Bjarka. Þá var gerður samanburður á sári Adams Bjarkaá upphandlegg hans og á járnröri sem lagt var hald á í húsnæðinu þar semstefnandi var handtekinn. Í skýrslu tæknideildarlögreglu kemur fram að samanburður á skófatnaði stefnanda og skóförum á bakiAdams Bjarka sýni að áverkar hans gætu hafa stafað frá skóm sömu gerðar ogstefnandi var í er hann var handtekinn. Skýrsla tæknideildar er dagsett 9. júlí2007. Er stefnandi varhandtekinn, og gert að sæta gæsluvarðhaldi í fjóra daga, var hann grunaður umað hafa í félagi við annan mann gerst sekur um líkamsárás, og að hafa við þáárás m.a. notað járnrör. Þannig gat verknaður sá sem stefnandi var grunaður um,varðað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Unnið var að rannsóknmálsins á þeim tíma sem stefnandi sat í gæsluvarðhaldi, aðrir grunaðir voruyfirheyrðir og tæknideild lögreglu vann að rannsókn, sem gerð er grein fyrir ískýrslu hennar 9. júlí 2007. Stefnandi var svo leystur úr haldi þann dag. Stefnandi gerði hinsvegar ekkert til þess að upplýsa málið eða auðvelda rannsókn þess. Að álitidómsins voru í ljósi framangreinds á þessu stigi málsins uppfyllt skilyrðia-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til þess að stefnanda yrði gert aðsæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem það varði. Verður því ekki fallist á aðstefnandi eigi rétt á bótum á grundvelli 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991,enda lítur dómurinn svo á að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðumsem hann reisir kröfur sínar á, sbr. a-lið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Nægilegt tilefni var til þess aðúrskurða stefnanda í gæsluvarðhald og hefur ekki verið sýnt fram á að handtakastefnanda og gæsluvarðhald hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi, móðgandieða hættulegan hátt. Með vísan til þess sem aðframan er rakið, fellst dómurinn ekki heldur á að skilyrði séu í málinu tilþess að fella bótaábyrgð á hendur stefnda á grundvelli almennu sakarreglunnareða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Breytir þar engu um að rannsókn málsinshafi ekki leitt til ákæru á hendur stefnanda. Stefnandi hefur vísað til5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, með áorðnum breytingum kröfum sínum tilstuðnings, en eins og ítrekað hefur komið fram í dómum Hæstaréttar veitirumrætt bótaákvæði ekki ríkari rétt en reglur XXI. kafla laga nr. 91/1991 mæltufyrir um. Samkvæmt framangreinduverður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir réttað málskostnaður falli niður milli aðila. Stefnandi nýturgjafsóknar í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 26. ágúst 2009.Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, Arnar KormáksFriðrikssonar héraðsdómslögmanns, og ákveðst 450.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Ingveldur Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkiðer sýknað af kröfu stefnanda, Sigmundar Geirs Helgasonar. Málskostnaður fellurniður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 54/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. janúar 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum 2. febrúar sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 31. janúar 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. febrúar 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. [...] Kærði er grunaður um aðild að tilraun til íkveikju og fjársvika, sbr. 164. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, liggur fangelsisrefsing við brotunum ef sök sannast. Kærði hefur neitað sakargiftum, en rannsóknargögn þau sem fyrir liggja veita sterka vísbendingu um aðild hans að málinu. Kærði mætti samkvæmt boðun á lögreglustöð í Reykjavík og var handtekinn þar. Grunur leikur á að tilraun hafi verið gerð til íkveikju í tengslum við tryggingasvik og gat almannahætta stafað af háttseminni. Verður að fallast á það með fulltrúa lögreglustjóra að rannsóknargögn bendi til þess að kærði tengist meintum brotum. Hann er eigandi þeirrar eignar sem tilraun var gerð til að kveikja í. Verður að fallast á það með fulltrúa lögreglustjóra að rökstuddur grunur um aðild kærða að framangreindri háttsemi sé til staðar í málinu. Með hliðsjón af því að rannsókn málsins er á byrjunarstigi, meint brot eru alvarleg og kærði neitar sök, enn á eftir að yfirheyra nánar þá aðila sem því tengjast og vitni og afla frekari gagna, þá verður að telja að hætta sé á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna, með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast meintum brotum og hann hefur tengsl við og torvelda öflun gagna, þykja skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála því vera fyrir hendi og ber að taka til greina kröfu lögreglustjórans á Selfossi um að kærði sæti gæsluvarðhaldi, en hæfilegt þykir að marka því tíma til miðvikudagsins 4. febrúar n.k. kl. 16:00. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.
Mál nr. 369/2017
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ávörðun L um að X yrði gert að halda sig á tilgreindum dvalarstað. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2017, þar sem felldvar úr gildi ákvörðun sóknaraðila frá 5. júní 2017, þar sem varnaraðila vargert að halda sig á tilgreindum dvalarstað frá þeim degi til 3. júlí sama ár. Umkæruheimildvísar sóknaraðili til l. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verðivísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þákrefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili reisir aðalkröfu sína á því að hvorkil. liður 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 né aðrir stafliðir málsgreinarinnarhafi að geyma kæruheimild í máli þessu, enda sé ekki um að ræða mál samkvæmtXIV. kafla laganna. Í upphafsorðum l. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008er mælt fyrir um hvaða úrskurðir héraðsdómara sæti kæru eftir nánari fyrirmælumí ákvæðinu. Samkvæmt l. lið 1. mgr. greinarinnar sætir kæru úrskurðurhéraðsdómara um gæsluvarðhald og aðrar ráðstafanir eftir XIV. kafla laganna,þar á meðal um tilhögun gæsluvarðhalds. Þar sem krafa sóknaraðila verður ekkireist á fyrrnefndum kafla laga nr. 88/2008 verður um kæruheimild ekki vísað till. liðar 1. mgr. 192. þeirra. Þá er slíka heimild hvorki að finna í öðrumstafliðum málsgreinarinnar né öðrum lögum. Verður málinu því vísað fráHæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 greiðstþóknun skipaðs talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstaréttiúr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Þóknun talsmanns varnaraðila, X, fyrir Hæstarétti, Ómars Arnar Bjarnþórssonarhéraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 10. júní 2017.Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar aðloknum málflutningi í dag, 10. júní 2017, barst Héraðsdómi Reykjavíkur 7. júnísl. með kröfu Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl., talsmanns sóknaraðila, umúrskurð dómara á grundvelli 3. mgr. 114. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016,og XV. kafla laga nr. 88/2008. Sóknaraðili er X, kt. [...], með dvalarstað að[...] í Reykjavík. Varnaraðili er lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu,Hverfisgötu 113 í Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að ákvörðunvarnaraðila frá 5. júní 2017, þar sem sóknaraðila var gert að halda sig á [...]í Reykjavík og á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis húsnæðiðalla daga frá þeim degi til 3. júlí nk., verði felld úr gildi. Þá krefstsóknaraðili þess að málskostnaður að mati dómsins verði greiddur úr ríkissjóði.Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað.Sóknaraðili var handtekinn við komu sínahingað til lands þann [...], þar sem hann var talinn hafa framvísað fölsuðuvegabréfi. Í kjölfarið sótti sóknaraðili um hæli hér á landi og er umsókn hanstil meðferðar í Útlendingastofnun. Sóknaraðili kveðst vera 17 ára gamall, hannhafi komið hingað til lands án forráðamanna og sé hann því fylgdarlaust barn ískilningi laga um útlendinga nr. 80/2016.Þann 9. maí sl. tók varnaraðili ákvörðun,með vísun til heimildar í a- og b- lið 1. mgr. 114. gr. laga um útlendinga, umað sóknaraðili skyldi halda sig innandyra á dvalarstað sínum að [...] íReykjavík frá þeim degi til 6. júní 2017. Varnaraðili taldi sóknaraðila hafabrotið gegn ákvörðuninni með því að fara tvisvar sinnum út úr húsnæðinu oghandtók sóknaraðila 16. maí sl. Sama dag krafðist varnaraðili þess aðsóknaraðili sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli 115. gr. laga um útlendinga til30. maí sl. Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði kröfunni sama dag og staðfestiHæstiréttur þann úrskurð 19. maí sl. með dómi í máli réttarins nr. 307/2017.Með ákvörðun varnaraðila 22. maí sl. varákvörðun hans frá 9. maí sl. breytt með þeim hætti að sóknaraðila var gert aðhalda sig á [...] og á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfishúsnæðið. Sóknaraðili bar þá ákvörðun undir dómara með erindi sínu þann 24. maísl., en ekki náðist að leiða það mál til lykta áður en sú ákvörðun féll úrgildi þann 6. júní sl. Með nýrri ákvörðun varnaraðila 5. júní sl. var þessiráðstöfun framlengd til 3. júlí nk. Ákvörðunin var birt sama dag og tók þegargildi. Í máli þessu er til úrlausnar krafa sóknaraðila um að þessi ákvörðunverði felld úr gildi.Málsástæður oglagarök sóknaraðilaSóknaraðili telur að ekki séu uppfyllt þaulagaskilyrði sem tilgreind eru í 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016, umútlendinga. Samkvæmt 1. mgr. 114. gr. laganna sé lögreglu veitt heimild til aðskylda útlending til að sinna reglulegri tilkynningaskyldu eða dveljast á ákveðnum stað, að nánartilgreindum skilyrðum uppfylltum, sem tilgreind séu í stafliðum a til f íákvæðinu. Heimild lögreglu til að skylda útlending samkvæmt ákvæðinu til aðdveljast á ákveðnum stað geti ekki falið í sér rýmri heimildir en þær að ákveðahonum tiltekinn dvalarstað. Samkvæmt almennri málvenju merki orðið dvalarstaður aðsetur, eða staður þar semeinhver hafi fasta búsetu. Í ákvörðun varnaraðila sé sóknaraðila aftur á mótigert að „halda sig á [...] í Reykjavík og á svæði sem afmarkast við 50 metraradíus umhverfis húsnæðið alla daga“. Sóknaraðili byggi á því að ákvörðunvarnaraðila gangi lengra en lagaákvæðið heimili. Í því sé ekki mælt fyrir umheimild varnaraðila til að skylda sóknaraðila til að halda sig alla daga í húsnæðinueða í tilteknum radíus umhverfis það, heldur einungis að dveljast þar.Heimildir yfirvalda til þess að skerðaathafnafrelsi borgara þurfi að byggja á skýrri lagaheimild. Heimildir til aðgera mönnum að halda sig á ákveðnum stað eða innan ákveðins svæðis megi finna í100. gr. laga nr. 88/2008, sem heimilt sé að beita þegar skilyrðigæsluvarðhalds séu uppfyllt. Í þeim tilvikum sé lögreglu skylt að bera slíktundir dómara eftir að ákvörðun hefur verið tekin. Ákvæði 1. mgr. 114. gr. lagaum útlendinga veiti varnaraðila ekki slíka heimild og því sé ljóst að ákvörðunvarnaraðila skerði frelsi sóknaraðila umfram það sem ákvæðið heimili og beriþegar af þeim sökum að fella ákvörðun varnaraðila úr gildi. Sóknaraðili byggi einnig á því að samkvæmtorðalagi 1. mgr. 114. gr. laganna um ákveðinn stað geti varnaraðili ekkisniðið sóknaraðila svo þröngan stakk að afmarka athafnafrelsi hans við 50 metraradíus. Í athugasemdum við ákvæðið með frumvarpi til laga um útlendinga nr.80/2016 komi fram að með hugtakinu ákveðnumstað sé átt við tiltekinn bæjarhluta eða aðra aðstöðu sem komið yrði uppfyrir þá útlendinga sem hér um ræði. Auk þess sem ákvæðið vísi til þess aðviðkomandi dveljist á ákveðnum stað en þurfi ekki að halda sig á honum öllumstundum eins og sóknaraðila sé gert að gera samkvæmt ákvörðun varnaraðila. Sóknaraðili byggi enn fremur á því aðákvörðun varnaraðila brjóti gegn meginreglu stjórnsýsluréttar um meðalhóf, sbr.12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga nr.88/2008. Við þær aðstæður að þurfa að halda sig innan 50 metra frá [...] sésóknaraðili sviptur öllum þeim möguleikum að sækja sér þjónustu á svæðinu ogskorti hann töluvert uppá að komast í næstu matvöruverslun. Í raun sé ekkert í50 metra radíus umhverfis [...] sem talist geti til grunnþjónustu. Brjóti þettafreklega gegn hans athafna- og ferðafrelsi, og það án lagaheimildar, og beriþví að fella ákvörðun varnaraðila úr gildi. Loks byggi sóknaraðili á því að enginnstafliða 1. mgr. 114. gr. laga um útlendinga eigi við um hann. Hann hafi gefiðupp upplýsingar um hver hann sé, hafi ekki sýnt af sér hegðun sem ógniallsherjarreglu eða öryggi ríkisins og engin ákvörðun hafi verið tekin um aðhonum skuli gert að yfirgefa landið. Um lagarök vísist til 114. gr. laga nr. 80/2016um útlendinga, 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 3. mgr. 53. gr.sakamálalaga nr. 88/2008. Um greiðslu málskostnaðar talsmanns sé vísað til 5.mgr. 13. gr. laga nr. 80/2016.Málsástæður og lagarökvarnaraðilaÍ rökstuðningi varnaraðila fyrir ákvörðun sinni kemurfram að við skýrslutöku hjá lögreglu við komu til landsins hafi sóknaraðili ekki getað gefið upp fæðingardag en hafi sagst vera um 17ára. Hann væri fæddur í [...], hann hafi ekki með nákvæmum hætti getað sagt tilum það hvenær hann hafi farið frá [...] en hafi talið að það hefði verið fyrirum einu og hálfu ári síðan. Hann hafi endað í Þýskalandi þar sem hann hafi sóttum hæli en þar hefði hann síðar keypt japanskt vegabréf sem hann hafi komið áhingað til lands. AlþjóðadeildRíkislögreglustjóra hafi upplýst 2. janúar sl. að samkvæmt gagnagrunni Eurodachefði sóknaraðili verið í Noregi árið 2015 og Þýskalandi í lok árs 2016.Samkvæmt upplýsingum frá Útlendingastofnun hafi hann fyrir komu hingað tillands sótt um hæli í Noregi og hafi samkvæmt norskum lögregluyfirvöldum sættrannsókn þar sem honum hafi verið gefið að sök að hafa stungið annanhælisleitanda með hnífi. Fyrir liggi upplýsingar frá norskum yfirvöldum um aðgerð hafi verið aldursgreining á sóknaraðila í febrúar 2016 og að niðurstaðagreiningarinnar hafi verið sú að hann væri um 20 ára gamall. Sóknaraðili hafisótt um hæli hér á landi og hafi haft aðsetur í húsnæði á vegumÚtlendingastofnunar við [...] í Reykjavík. Samkvæmt upplýsingum fráÚtlendingastofnun verði sóknaraðili sendur aftur til Noregs á grundvelliDublinar-reglugerðarinnar. Mál hans sé í forgangsmeðferð og yfirvöld í Noregihafi samþykkt að taka við honum.Sóknaraðilihafi sýnt af sér ógnandi hegðun, hótanir og áreiti gagnvart starfsmönnumÚtlendingastofnunar sem hafi haft aðkomu að hans málum. Vísað sé um það ískýrslu lögreglu af starfsmanni Útlendingastofnunar frá 5. maí sl. þar sem húnlýsi hótunum og áreiti sóknaraðila. Þá hafi sóknaraðili sýnt af sérsjálfskaðandi hegðun og hafi í fimm skipti verið færður á geðdeildLandspítalans vegna ástands síns. Starfsfólk Útlendingarstofnunar hafi veriðfarið að hafa verulegar áhyggjur af hegðun sóknaraðila og hafi óttast hann. Varnaraðilibyggi ákvörðun sína á a- og b- lið 1. mgr. 114. gr. laga um útlendinga, nr.80/2016.NiðurstaðaSamkvæmt 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016er heimilt að skylda útlending til að sinna reglulegri tilkynningarskyldu umveru sína hér á landi eða dveljast á ákveðnum stað í tilteknum tilvikum.Útlendingur á rétt á að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort skilyrði fyrirslíkri ákvörðun séu til staðar og hvort grundvöllur sé fyrir að framfylgjaákvörðuninni, sbr. 3. mgr. 114. gr. laganna, og er málið lagt fyrir dóminn áþeim grundvelli. Varnaraðili telur þau tilvik eiga við um sóknaraðila sem erutilgreind í stafliðum a og b í 1. mgr. lagaákvæðisins. Annars vegar, samkvæmta-lið, að ekki liggi fyrir hver útlendingurinn sé, útlendingurinn neiti að gefaupp hver hann sé eða rökstuddur grunur sé um að hann gefi rangar upplýsingar umhver hann sé. Hins vegar, samkvæmt b-lið, að útlendingur sýni af sér hegðun semgefi til kynna að hann ógni allsherjarreglu, öryggi ríkisins eðaalmannahagsmunum.Við málflutning lagði varnaraðili fyrirdómara öll rannsóknargögn málsins. Er þar um að ræða sömu gögn og fyrir láguþegar varnaraðili krafðist gæsluvarðhalds 16. maí sl., en þeirri kröfu varhafnað. Var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar í máli nr. 307/2017,þar sem sérstaklega var tekið fram að ekki lægju fyrir læknisfræðileg gögn semgeri það að verkum að unnt sé að beita heimild 1. mgr. 100. gr. laga nr.88/2008 um vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun. Meðal rannsóknargagna ersvokölluð samantekt, höfundur ókunnur, um komur sóknaraðila til læknis áLandspítala í marsmánuði á þessu ári. Þar kemur fram að sóknaraðili hafi veriðútskrifaður 24. mars sl. Aðrar upplýsingar liggja ekki fyrir um heilsufarsóknaraðila. Varnaraðili vísar til tölvupósts frá norskum yfirvöldum þar semfram kemur að 25. júlí 2016 hafi sóknaraðili verið sakaður um að hafa beitthnífi í átökum við annan hælisleitanda í Noregi. Engar upplýsingar liggja fyrirum málavexti eða niðurstöður af rannsókn á því atviki. Geta þessar takmörkuðuupplýsingar, ásamt frásögn hjá lögreglu í byrjun maí sl. um meint áreiti viðstarfsmann Útlendingastofnunar, ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að b-liður 1.mgr. 114. gr. laga um útlendinga eigi við um sóknaraðila. Þessi stafliður, umað útlendingur sýni af sér hegðun sem gefi til kynna að hann ógniallsherjarreglu, öryggi ríkisins eða almannahagsmunum, er samhljóða skilyrði 5.mgr. 115. gr. laga um útlendinga fyrir því að hælisleitanda sem er yngri en 18ára verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í fyrrgreindum úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 16. maí sl., sem staðfestur var í Hæstarétti m.a. með vísan tilforsendna hans, kom fram að af gögnum málsins og greinargerð varnaraðila verðiekki ráðið að af sóknaraðila stafi þvílík ógn sem áskilin sé í ákvæðinu. Ekkertnýtt hefur komið fram í málinu að þessu leyti og verður ekki fallist á aðskilyrði stafliðarins eigi við um sóknaraðila.Í fyrrnefndum tölvupósti frá norskumstjórnvöldum er mynd af sóknaraðila og telur varnaraðili engan vafa leika á þvíað um hann sé að ræða. Þá liggur fyrir vottorð norsks barnalæknis umaldursgreiningu, sem varnaraðili byggir á að eigi við um sóknaraðila. Svo semvarnaraðili bendir á kemur þar fram að líklegt sé að sóknaraðili sé um tvítugt,en þar kemur einnig fram að læknirinn geti ekki útilokað að hann sé yngri en 18ára. Við mat á því hvort a-liður 1. mgr. 114. gr. laga um útlendinga eigi viðum sóknaraðila verður að líta til þess að hann hefur gefið yfirvöldum hér álandi og í Noregi sömu upplýsingar um sjálfan sig. Það bendir til þess að hannsé sá sem hann segist vera. Á hinn bóginn liggur fyrir að hann getur ekki framvísaðskilríkjum sem færi sönnur á það hver hann sé eða hvaða dag hann sé fæddur ogverður varnaraðila því talið heimilt að byggja á því að hann hafi ekkifullvissu um það hver sóknaraðili sé. Því geta upphafsorð a-liðar ákvæðisinsátt við um sóknaraðila, þ.e. að ekki liggi fyrir hver útlendingurinn sé. Afþessu leiðir að varnaraðila var heimilt að beita heimild 1. mgr. 114. gr. lagaum útlendinga til að skylda sóknaraðila til að sinna reglulegritilkynningarskyldu um veru sína hér á landi eða dveljast á ákveðnum stað.Við beitingu ákvæðisins bar varnaraðila aðgæta meðalhófs og taka mið af þeim forsendum sem ákvörðun hans gat byggst á. Stjórnvald skal því aðeins taka íþyngjandi ákvörðunþegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægaramóti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til,sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Lögmætamarkmiðið sem varnaraðila er játuð heimild til að stefna að með ákvörðun áþessum grundvelli verður að teljast það að tryggja vitneskju yfirvalda um verusóknaraðila hér á landi. Til að ná því markmiði átti varnaraðili þess kost aðgera sóknaraðila að sinna reglulegri tilkynningarskyldu þar um. Ekkerthefur komið fram í málinu sem bendi til þess að sóknaraðili hafi reynt aðleynast fyrir yfirvöldum eða að hann hafi hug á að flytja frá dvalarstað sínumvið [...] í Reykjavík. Var varnaraðila rétt að láta á það reyna hvort hiðvægara úrræði um tilkynningarskyldu skilaði viðhlítandi árangri áður en gripiðvar til svo íþyngjandi ákvörðunar sem fyrir liggur.Að öllu framangreindu virtu er fallist á þaðmeð sóknaraðila að ákvörðun varnaraðila skerði ferða- og athafnafrelsi hansumfram það sem varnaraðili hefur sýnt fram á að tilefni hafi verið til. Með þvíbraut varnaraðili gegn fyrrgreindri meðalhófsreglu og verður ákvörðunin þvífelld úr gildi svo sem sóknaraðili krefst. Þá er fallist á kröfu sóknaraðila ummálskostnað úr ríkissjóði og er þóknun skipaðs talsmanns hans, Ómars ArnarBjarnþórssonar hdl., ákveðin 200,000 krónur.Úrskurð þennan kveður upp KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari.ÚrskurðarorðFelld er úr gildi ákvörðun varnaraðila,lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, frá 5. júní 2017 þar sem sóknaraðila, X,var gert að halda sig á [...] í Reykjavík og á svæði sem afmarkast við 50 metraradíus umhverfis húsnæðið alla daga frá þeim degi til 3. júlí nk.Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, ÓmarsArnar Bjarnþórssonar hdl., 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 296/2003
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Miski Þjáningarbætur Gjafsókn Sératkvæði
S slasaðist alvarlega í umferðarslysi. Varanleg örorka hennar var metin 100%, en varanlegur miski 90%. Kröfu S um bætur fyrir tímabundna örorku var hafnað þar sem S þótti ekki hafa sýnt fram á að hún hafi misst af launatekjum á því tímabili sem um ræddi. S krafðist 50% álags á miskabætur á grundvelli 3. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993. Með sérstakri hliðsjón af alvarlegum afleiðingum slyssins fyrir andlegt heilsufar S, var talið að bætur fyrir 90% miska næðu ekki að bæta varanlegan miska hennar og var því krafa um álag tekin til greina. Þá var ekki á það fallist með S, að skilyrði væru fyrir hendi til að beita undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna, en talið að ákveða ætti árslaun hennar samkvæmt 3. mgr. 7. gr. Um fjárhæð bótanna sem tildæmdar voru S á þeim grundvelli var ekki ágreiningur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2003. Krefst hún þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 79.062.138 krónur með 4,5% ársvöxtum af 11.918.370 krónum frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001, af 79.062.138 krónum frá þeim degi til 30. september sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 54.244.632 krónur með 4,5% ársvöxtum af 11.077.631 krónu frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001, af 79.062.138 krónum frá þeim degi til 30. september sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 10.477.282 krónum sem greiddar voru aðaláfrýjanda 4. febrúar 2003. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að honum verði einungis gert að greiða aðaláfrýjanda 21.237.304 krónur með 4,5% ársvöxtum af 5.017.780 krónum frá 20. maí 2000 til 19. mars 2001 og af fjárhæðinni allri frá þeim degi til 29. apríl 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 10.477.282 krónum, sem greiddar voru aðaláfrýjanda 4. febrúar 2003. Til vara er krafist staðfestingar héraðsdóms. Þá er þess krafist að málskostnaður í héraði verði lækkaður, en felldur niður fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi gerir ekki athugasemdir við þá aðild til varnar, sem aðaláfrýjandi mótaði með stefnu sinni til héraðsdóms. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðist aðaláfrýjandi alvarlega í umferðarslysi á Klofningsvegi við Nýpurhlíð á Skarðsströnd 24. maí 2000, en þá var hún rúmlega 32 ára gömul. Samkvæmt matsgerð tveggja lækna 6. júní 2001 var hún talin með öllu óvinnufær frá slysdegi til 19. mars 2001, sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Þá var talið að hún hafi á sama tímabili verið veik og rúmliggjandi, sbr. 3. gr. sömu laga. Varanlega örorku hennar töldu matsmenn 100% og varanlegan miska 90%. Er ekki ágreiningur um niðurstöðu matsins. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi hafi verið með gilda vátryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Hún krafðist bóta og greiddi tjónafulltrúi gagnáfrýjanda hér á landi henni 10.477.282 krónur 4. febrúar 2003. Í málinu er annars vegar ágreiningur um hvort greiða eigi aðaláfrýjanda bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og annað fjártjón og hins vegar um fjárhæð bóta vegna þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjanda dæmdar 16.219.524 krónur í bætur fyrir varanlegra örorku, 6.980.850 krónur vegna varanlegs miska og 502.320 krónur í þjáningabætur, samtals 23.702.694 krónur. Fyrir Hæstarétti féll gagnáfrýjandi frá þeirri kröfu að aðaláfrýjandi ætti sjálf að bera hluta af tjóni sínu vegna eigin sakar, en í héraðsdómi var ekki fallist á þá kröfu. Breytti gagnáfrýjandi kröfu sinni í samræmi við það. II. Aðaláfrýjandi krefst 3.435.200 króna í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Miðar hún kröfu sína við helming heildartekna og hagnaðar áranna 2000 og 2001 í atvinnurekstri sameignarfélagsins Himins, sem hún telur að hefði fallið henni í skaut hefði hún ekki slasast, að frádregnum bótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Hafi starfsemi félagsins, sem hún átti að jöfnu með eiginmanni sínum og stofnað var í lok ársins 1998, falist í söfnun og vinnslu á dúni og sölu á honum til erlendra kaupenda. Vegna ástands hennar og óvinnufærni eftir slysið hafi allar tekjur og hagnaður vegna starfseminnar verið færðar á eiginmann hennar. Sjónarmið, sem krafan er reist á, eru að öðru leyti rakin í héraðsdómi. Í greinargerð til Hæstaréttar segir að aðaláfrýjandi hafi áður nýtt vinnugetu sína í þágu sameiginlegs atvinnurekstrar hjónanna og til að halda heimili þeirra og er vísað til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Í athugasemdum aðaláfrýjanda vegna gagnsakar er þetta nánar skýrt svo að ekki sé um nýja kröfu eða málsástæðu að ræða, en krafan hafi frá upphafi verið reist á því að aðaláfrýjandi hefði haft tekjur af þátttöku sinni í samrekstri sínum og eiginmanns hennar. Sé ljóst að „sá samrekstur fólst annars vegar í rekstri Himins sf. og hins vegar í að halda sameiginlegt heimili þeirra.“ Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lagði aðaláfrýjandi fram yfirlit frá ríkisskattstjóra um staðgreiðslu skatts af launum hennar tekjuárið 2000 frá áðurnefndu sameignarfélagi. Gagnáfrýjandi telur tilvísun aðaláfrýjanda til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga fela í sér nýja kröfu og málsástæðu, sem ekki komist að í málinu. Hinu sama gegnir um nýtt skjal, sem að framan er getið. Í stefnu til héraðsdóms er krafa um bætur fyrir tímabundna örorku á því reist að aðaláfrýjandi hafi orðið af launatekjum frá áðurnefndu sameignarfélagi. Ekki er þar krafist bóta á þeim grunni að hún hafi orðið óvinnufær til heimilisstarfa vegna afleiðinga slyssins. Samkvæmt skýringu aðaláfrýjanda felur tilvísun hennar til 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga í sér viðmiðun um ákveðna fjárhæð skaðabóta fyrir tapaðar launatekjur. Yfirlit frá ríkisskattstjóra barst löngu eftir að frestur samkvæmt 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var liðinn og kemur ekki til álita við úrlausn málsins. Hefur aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á að hún hafi misst af launatekjum á því tímabili, sem hér um ræðir. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að skilyrði séu ekki fyrir hendi til að taka þennan lið bótakröfu aðaláfrýjanda til greina. III. Eins og fyrr segir er ekki ágreiningur um að varanlegur miski aðaláfrýjanda sé réttilega metinn 90% í matsgerð. Hefur gagnáfrýjandi greitt henni 4.653.900 krónur í samræmi við það miskastig. Hún krefst hins vegar að auki 50% álags á miskabætur á grundvelli heimildarákvæðis 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, eins og því var breytt með 3. gr. laga nr. 37/1999. Gagnáfrýjandi mótmælir því að skilyrði séu fyrir hendi til að beita ákvæðinu eins og hér stendur á. Í matsgerð kemur meðal annars fram að aðaláfrýjandi, sem er móðir þriggja ungra barna, hefur fengið alvarlega fjöláverka. Afleiðingar þeirra eru meðal annars mikill heilaskaði, sem hefur verulega skert andlegt atgervi hennar. Hún er lítt sjálfbjarga og þarf aðstoð við frumathafnir daglegs lífs, svo sem klæðnað, borðhald og hreinlæti, er frumkvæðislaus og dauf og ber greinileg merki alvarlegrar heilatruflunar. Auk þess er lömun í hægri líkamshelmingi, aðallega hægri handlegg, og hún hefur skerta hreyfingu frá hálsi vegna hálsbrots sem hún hlaut í slysinu. Fram er komið að aðaláfrýjandi hefur dvalið fjarri heimili sínu á stofnuninni Skógarbæ í Reykjavík. Þegar litið er til þess, sem fram er komið um miska aðaláfrýjanda og þá einkum afleiðinga slyssins fyrir andlegt heilsufar hennar, er fallist á með héraðsdómi að bætur fyrir 90% miska nái ekki að bæta varanlegan miska hennar að fullu og að hækka beri bætur til hennar sem nemi 50%. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest um þennan kröfulið. IV. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun tjónþola metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en sá, sem fæst eftir meginreglu 1. mgr. sömu greinar. Byggir aðaláfrýjandi kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku á því að undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna eigi hér við og krefst þess að leggja eigi til grundvallar útreikningi bótanna fjárhæð, sem samsvari helmingi reiknaðs endurgjalds og hreins hagnaðar í áðurnefndum rekstri sameignarfélags hennar og eiginmanns hennar á árunum 2000 og 2001. Af skattalegum ástæðum hafi eiginmaður aðaláfrýjanda, en hún ekki, reiknað sér endurgjald. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að miðað verði við reiknað endurgjald við starfsemina, sem eiginmaður hennar taldi fram hjá sér árið 2001, þar sem hún hefði starfað að jöfnu með honum við fyrirtæki þeirra og augljóst að hún hafi orðið fyrir tekjutapi. Aðaláfrýjandi hafði óverulegar tekjur næstu árin fyrir slysið og ekki hefur verið sýnt fram á tekjuöflun af hennar hálfu á árinu 2000 fyrir slysdag. Ekki er heldur rétt að blanda saman tekjum af atvinnurekstri og launatekjum svo sem gert er í kröfugerð aðaláfrýjanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í máli nr. 143/2001. Tekjuviðmiðun við meðallaun iðnaðarmanna er jafnframt haldlaus. Verður ekki fallist á að skilyrði séu fyrir hendi til að beita undantekningarákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga á þeim grunni að aðstæður hafi verið óvenjulegar og ætla megi annan mælikvarða réttari á líklegar framtíðartekjur aðaláfrýjanda. Með vísan til framangreinds og forsendna héraðsdóms verður ekki hjá því komist að fallast á þá niðurstöðu hans að ákveða árslaun aðaláfrýjanda samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Ekki er ágreiningur um að þannig ákveðnar nemi bæturnar 16.219.524 krónum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um bætur fyrir þjáningar og að hafna beri kröfu um bætur fyrir annað fjártjón. Eftir þessum málsúrslitum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um heildarfjárhæð bóta og vexti. Verða ákvæði hans um málkostnað og gjafsóknarkostnað jafnframt staðfest. Hvor aðilanna skal bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Sigríðar Hrefnu Sigurðardóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur. Ég er sammála atkvæði annarra dómenda um varanlega örorku, varanlegan miska, þjáningabætur og annað fjártjón, málskostnað og gjafsókn. Eins og fram kemur í atkvæði þeirra í II. kafla krefst aðaláfrýjandi 3.453.200 króna í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Í stefnu miðar hún kröfu sína um „fullar bætur“ við helming heildartekna og hagnaðar áranna 2000 og 2001 í atvinnurekstri sameignarfélagsins Himins, sem hún telur að hefði fallið henni í skaut hefði hún ekki slasast. Frá þeim skuli dragast bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Ég er sammála niðurstöðu meiri hluta dómenda um að aðaláfrýjandi skuli ekki fá bætt tímabundið atvinnutjón á þeim grunni að hún hafi orðið af launatekjum frá sameignarfélaginu Himni. Kemur þá til skoðunar hvort miða skuli tímabundið atvinnutjón aðaláfrýjanda við vinnu vegna heimilisstarfa. Hefur þeirri skipan verið komið á með lögum að sá, sem gegnir ekki launuðu starfi utan heimilis, teljist verða fyrir fjártjóni vegna þess eins að hann fari vegna líkamstjóns á mis við að geta sinnt heimilisstörfum, sbr. dóma Hæstaréttar 14. október 1999 í máli nr. 153/1999 og 10. febrúar 2000 í máli nr. 362/1999. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á aðaláfrýjandi rétt á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. laganna vegna vinnu sinnar við heimilisstörf. Verður ekki talið að hér sé um að ræða kröfu of seint fram komna heldur viðmið sem rúmast innan kröfugerðar aðaláfrýjanda í stefnu í héraði um „fullar bætur“ fyrir tímabundið atvinnutjón og er ég ósammála þeirri niðurstöðu meiri hluta dómenda að aðaláfrýjandi hafi ekki krafist bóta á þeim grunni að hún hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa vegna afleiðinga slyssins. Er skylt að leggja verðmæti vinnu við heimilisstörf að jöfnu við launatekjur viðkomandi. Þar sem miða verður við að aðaláfrýjandi hafi ekki stundað launaða vinnu utan heimilis í nokkur ár fyrir slysdag verður í þessu sambandi að notast við lágmarksviðmiðun í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt öllu framanrituðu er ég samþykkur niðurstöðu annarra dómenda að því einu breyttu að taka beri kröfu aðaláfrýjanda að því er tekur til tímabundins atvinnutjóns til greina í samræmi við lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, að frádregnum slysadagpeningum frá Tryggingastofnun ríkisins. Um fjárhæð bótanna eru þó ekki efni til að fjalla nánar, eins og úrslitum málsins er varið. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2003. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 26. febrúar 2003, er höfðað með stefnu útgefinni 26. júní 2002 og var málið þingfest þann 27. júní 2002. Málið var endurupptekið með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991 í dag 29. apríl 2003. Var málið samdægurs munnlega flutt og dómtekið að nýju. Stefnandi málsins er Ólafur Gústafsson, hrl., skipaður lögráðamaður, vegna Sigríðar Hrefnu Sigurðardóttur, kt. 101167-3569, Skuld, Búðardal. Stefndu eru Baldvin Hafsteinsson, hrl. og Tjónamat og skoðun ehf., f.h. Loyds of London, One Lime street, London, Bretlandi. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda þjáningabætur, bætur fyrir varanlegan miska, bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, örorkubætur og bætur fyrir annað fjártjón, aðallega að fjárhæð kr. 79.062.138,-, með 4,5% ársvöxtum frá 24. maí 2000 til 30. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að fjárhæð kr. 54.244.632,- með 4,5% ársvöxtum frá 24. maí 2000 til 30. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 10.477.282,-. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær, aðallega, að stefnanda verði gert að bera allt að helming tjónsins gegn greiðslu á kr. 9.574.523,- auk 4,5% almennra vaxta af kr. 2.508.890,- frá slysdegi til 19. mars 2001, en af fjárhæðinni allri frá þeim degi til dómsuppsögudags, en til vara, að stefnanda verði gert að bera allt að 1/3 hluta tjónsins og stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu á kr. 13.630.698,- auk 4,5% almennra vaxta af kr. 3.345.187,ö- frá slysdegi til 19. mars 2001, en af fjárhæðinni allri frá þeim degi til dómsuppsögudags, en til þrautavara, að stefnufjárhæð verði verulega lækkuð að mati dómsins. Þá gerir stefndi kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendi stefnanda að því tekur til aðalkröfu og varakröfu, en að hvor aðili verði látinn bera sinn málskostnað að því tekur til þrautavarakröfu. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 20. september 2002. Málsatvik: Stefnandi, Sigríður Hrefna Sigurðardóttir, slasaðist alvarlega í umferðarslysi þann 24. maí 2000 á Klofningsvegi við Nýpurhlíð á Skarðströnd. Hún var ökumaður bifreiðarinnar NL-192. Með henni í bílnum voru dætur hennar Þórunn Lilja Hilmarsdóttir, 12 ára, og Kristný María Hilmarsdóttir, 7 ára. Í stefnu segir, að slysið muni hafa orðið með þeim hætti, að stefnandi hafi misst stjórn á bifreiðinni, þegar hún hafi komið að steini á veginum. Bifreiðin hafi rásað til og rekist á grjót í hægri vegarkanti og endastungist, en lent að lokum á hjólunum. Eftir Þórunni Lilju er haft, að stefnandi hafi eftir slysið hangið í öryggisbeltinu með höfuðið útum hliðarglugga og hafi korrað í henni. Þórunn hafi náð að losa stefnanda og koma henni út úr bifreiðinni og hlúa að henni þar til hjálp hafi borist. Stefnandi var síðan flutt á Sjúkrahús Reykjavíkur. Upplýsingar um atvik að slysinu eru mjög af skornum skammti. Í lögregluskýrslu er haft eftir Þórunni, að móðir hennar hafi misst stjórn á bifreiðinni er hún hafi komið að steini á veginum, bifreiðin hafi fyrst kastast til, rásað og síðan rekist í grjót á hægri vegkanti og síðan endastungist og stöðvast á hjólunum. Þá segir í skýrslunni, að ljóst sé af ummerkjum á veginum og við hann, að bifreiðin hafi byrjað að rása nær vinstri vegkanti um það bil 49 metra frá stöðvunarstað og síðan um 20 metra löng hemlaför eftir bifreiðina, en þá hafi hún sveigt til hægri og þar hafi hægra horn bifreiðarinnar rekist í stóran stein og rifið hann með sér og síðan endastungist og runnið á efri hluta vinstri hliðar og vélarhlífinni og stöðvast síðan loks á hjólunum. Loft hafi einungis verið í hægri hjólbarða að aftan. Stefnandi hlaut margvíslega áverka í slysinu. Í greinargerð Jóhanns Gunnars Þorbergssonar, læknis dags. 7. nóvember 200, segir, að stefnandi hafi hlotið alvarlegan fjöláverka. Hún hafi fengið heilamar, flysjun í rismeginæð og hafi flysjunin gengið upp í vinstri samhálsslagæð. Hún hafi einnig fengið brot á I. og II. hálslið og brot á mjaðmargrind. Endurteknar tölvusneiðmyndir af höfði sýni vefjaskemmd vinstra megin í framhluta heilans. Þá segir, að stefnandi hafi hlotið alvarlega skerðingu á vitrænni og hugrænni getu og minnistruflanir séu miklar, bæði skammtíma og langtímaminni. Auk þess sýni hún framtaksleysi, frumkvæði sé af skornum skammti og hún sé tilfinningalega deyfð, sem rekja megi til vefrænna truflana. Þessar vitrænu truflanir leiði til mjög skertra lífsgæða. Sýnt þyki, að stefnandi muni þurfa á vistun á stofnun að halda framvegis. Vátryggjandi bifreiðarinnar sem stefnandi ók var stefndi, Lloyds of London. Ekki er deilt um, að stefnandi hafi verið með gilda vátryggingu samkvæmt 92. gr. umfl. Læknarnir Ragnar Jónsson og Jónas Hallgrímsson, mátu afleiðingar slyss stefnanda og voru þá metnir bótaþættir samkvæmt skaðabótalögum. Niðurstöður læknanna voru þessar: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skbl.: Frá 24.05.2000-19.03.2001, 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. gr.: Sigríður Hrefna telst hafa verið veik og rúmliggjandi skv. 3. gr. skaðabótalaga frá 24.05.2000-19.03.2001. 3. Varanlegur miski skv. 4. gr. 90% 4. Varanleg örorka skv. 5. gr. 100%. 5. Ekki var að vænta frekari bata frá 19.03.2001. Ekki er ágreiningur um matsniðurstöður læknanna. Um hagi Sigríðar Hrefnu fyrir og eftir slys, segir í stefnu, að þegar slysið varð hafi Sigríður Hrefna starfað ásamt eiginmanni sínum, Hilmari Kristinssyni, að uppbyggingu atvinnurekstrar þeirra. Saman hafi þau rekið þau bú að bænum Skuld í Dalasýslu og hafi haft uppi áform um söfnun og vinnslu á dún fyrir erlendan markað. Á árunum 1997 og 1998 hafi verið unnið að því að finna erlendan aðila sem keypt gæti af þeim þann dún sem þau gátu útvegað og hreinsað. Á árinu 1999 tókust samningar við traustan erlendan dúnkaupmann og á árinu 2000 hófst rekstur þeirra af krafti. Í bréfi Ólafs Helgasonar, rekstrarfræðings, dags. 17. ágúst 2001, var upplýst að tekjur vegna starfseminnar hefðu numið kr. 6.863.837,- á árinu 2000, þ.e. samtala reiknaðs endurgjalds og hreins hagnaðar. Er það einnig staðfest í fylgiskjali með skattframtali ársins 2001. Síðar hefur komið í ljós að tekjur vegna starfseminnar hafa farið mjög hækkandi og var hreinn hagnaður af rekstri þeim sem Sigríður Hrefna og eiginmaður hennar hugðust standa að saman, að viðbættu reiknuðu endurgjaldi, kr. 14.732.290,- á árinu 2001. Málsástæður stefnanda: Í máli þessu gerir stefnandi kröfur á hendur stefnda um fullar bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, varanlega örorku, varanlegan miska, þjáningar og annað fjártjón auk vaxta og málskostnaðar og verða nú raktar málsástæður stefnanda varðandi þessa kröfugerð. Tímabundið atvinnutjón Stefnandi gerir þá kröfu að stefnda verði gert að greiða henni kr. 3.435.200,- vegna tímabundins atvinnutjóns. Um lagagrundvöll kröfunnar er vísað til 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eins og áður sé rakið hafi stefnandi nýhafið störf við sameiginlegan rekstur hennar og eiginmanns hennar þegar slysið varð. Áður hafði ekki verið grundvöllur fyrir því þar sem samningar um sölu á þeirri dúnframleiðslu sem var og er grundvallaruppistaða í rekstrinum hafi ekki legið fyrir. Af sömu ástæðu séu tekjur stefnanda fyrir slys ekki réttur mælikvarði á tjón hennar vegna tímabundinnar óvinnufærni. Vegna ástands stefnanda og óvinnufærni hennar eftir slysið hafi allar tekjur og hagnaður vegna starfseminnar verið skráðar á eiginmann hennar, Hilmar Kristinsson. Á því er byggt að helmingur þeirra tekna og hagnaðar af rekstri hefði fallið stefnanda í skaut ef slysið hefði ekki orðið. Heildartekjur og hagnaður af rekstri ársins 2000 hafi numið kr. 6.863.837. ­Helmingur þeirrar fjárhæðar sé kr. 3.431.919,-. Fyrir tímabilið 24. maí 2000, sem er slysdagur, til 31. desember 2000, hefðu tekjur stefnanda numið kr. 2.077.956.­ Heildartekjur og hagnaður af rekstri ársins 2001 hafi numið kr. 14.732.290. Helmingur þeirrar fjárhæðar sé kr. 7.366.145,-. Fyrir tímabilið 1. janúar 2001 til 19. mars 2001, en þá telst heilsa stefnanda hafa orðið stöðug samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð, hefðu tekjur hennar numið kr. 1.574.135,­-. Samtals hefðu tekjur stefnanda á tímabili tímabundinnar óvinnufærni því numið kr. 2.077.956,- + kr. 1.574.135,- = kr. 3.652.091,-. Frá þeirri fjárhæð ber, vegna ákvæðis 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga, að draga greidda slysadagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins, að fjárhæð kr. 216.891,-. ­Mismunarins, kr. 3.435.200,- er krafist nú úr hendi stefnda. Varanleg örorka Stefnandi gerir þá kröfu að stefnda verði gert að greiða henni kr. 67.143.768,- vegna varanlegrar örorku. Um lagagrundvöll kröfunnar er vísað til 5. - 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt matsgerð er varanleg örorka stefnanda talin vera 100%. Upphafstími varanlegrar örorku er talin vera 19. mars 2001. Á þeim degi var stefnandi 33 ára og 129 daga gömul. Margföldunarstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga verður því 12,067. Eins og áður segir höfðu atvinnuhagir stefnanda breyst mjög á árinu 2000, stuttu áður en slysið varð. Á árunum 1996 til 1999 voru árstekjur hennar lágar og á stundum engar. Þegar sú breyting varð á högum hennar og eiginmanns hennar að samningar tókust um vinnslu og sölu á hreinsuðum dún til útlanda gjörbreyttust allar forsendur hennar til tekjusköpunar. Er á því byggt, að af þessum sökum komi ekki til greina að miða bótauppgjör hennar við meðaltekjur síðastliðinna þriggja ára fyrir slys, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, né heldur við lágmarkstekjur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þess í stað verði miðað við þær tekjur sem sannanlega var aflað á árunum 2000 og 2001 í þeim rekstri sem stefnandi hefði átt fulla aðild að, ef slysið hefði ekki gerst. Sá mælikvarði gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum hennar, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Árslaunaviðmið við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku er þannig fundið að helmingur tekna og hagnaðar ársins 2000, að viðbættri vísitöluuppfærslu samkvæmt launavísitölu, sbr. 7. gr. skaðabótalaga, og að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð og helmingur tekna og hagnaðar ársins 2001, að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð, eru lagðir saman og deilt með 2. Þannig fæst fjárhæð meðalárstekna fyrir þessi tvö ár. Helmingur tekna og hagnaðar ársins 2000 var kr. 3.431.919,­-. Vísitöluuppfærsla samkvæmt launavísitölu er 207,0/196,4 og er þá miðað við launavísitölu í mars 2001 annars vegar, við upphaf varanlegrar örorku, og meðaltal launavísitölu ársins 2000 hins vegar. Árslaun verða því 3.617.145,-. ­Að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð verða árstekjur ársins 2000 kr. 3.834.174,-. Helmingur tekna og hagnaðar ársins 2001 var kr. 7.366.145,-. Að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð verða árstekjur ársins 2001 kr. 7.808.114,-. Samtals nema þessar fjárhæðir kr. 11.642.288,- og sé deilt í þær með 2 fæst fjárhæð árslauna til útreiknings bóta fyrir varanlega örorku, kr. 5.821.144. Fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku verði því 5.821.144,- x 12,067 = 70.243.744,-. Frá þeirri fjárhæð beri, vegna ákvæðis 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, að draga eftirtaldar greiðslur og réttindi stefnanda: a. Greiddan endurhæfingarlífeyri, örorkulífeyri og tekjutryggingu frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð kr. 505.976,­ b. 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði Vesturlands, frádráttur samsvarar kr. 2.064.000,­ e. 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði bænda, frádráttur samsvarar kr. 530.000,­ Samtals nemur frádráttur kr. 3.099.976,- en mismunarins, kr. 67.143.768,- er krafist nú úr hendi stefnda. Varanlegur miski Svo sem fyrr var getið var varanlegur miski stefnanda metinn 90%. Ekki er ágreiningur um að leggja beri þá niðurstöðu til grundvallar. Stefnandi telur að til viðbótar miskabótum samkvæmt þessu beri að beita heimild í 4. gr. skaðabótalaga til að ákveða henni hærri bætur en leiða af viðmiðunarfjárhæð greinarinnar, sem nam, vegna ákvæðis 15. gr. skaðabótalaga, kr. 5.171.000,- í ágúst 2001 þegar kröfubréf var sent stefnda. Miskabótakrafa stefnanda reiknast þannig: kr. 5.171.000 x 90% = 4.653.900, ­50% hækkun nemur kr. 2.326.950,-. Miskabótakrafa samtals er því að fjárhæð kr. 6.980.850,­-. Að mati stefnanda þurfi varla að deila um, að fullt tilefni sé til að beita heimildinni til hækkunar í máli stefnanda. Áður hafi verið lýst niðurstöðum Jóhanns Gunnars Þorbergssonar læknis um afleiðingar slyssins. Í matsgerð læknanna Ragnars og Jónasar er þess til viðbótar getið að stefnandi hafi skert sjónsvið til vinstri og að göngulag sé afbrigðilegt vegna hægri helftarlömunar. Hún gangi með krepptan handlegg. Ljóst sé að við slysið stefnandi fengið alvarlega fjöláverka og séu alvarlegastar afleiðingar mikils heilaáverka, sem hafi algjörlega skert andlegt atgervi hennar. Allt séu þetta atriði sem hljóti að leiða til þess, að rétt teljist að beita hækkunarheimild 4. gr. skaðabótalaganna.. Minnt sé á að hér er um unga konu að ræða sem er gift og á þrjár dætur með manni sínum, 9, 11 og 14 ára gamlar. Ljóst er að slysið hefur auk annars haft varanleg og afgerandi áhrif á möguleika hennar til að njóta frístunda og samvista með eiginmanni sínum, börnum þeirra og fjölskyldu sinni allri. Þjáningabætur Í matsgerð læknanna tveggja segir að stefnandi hafi verið veik og rúmliggjandi frá slysdegi 24. maí 2000 til 19. mars 2001. Samtals var hún því veik og rúmliggjandi í 299 daga. Fjárhæð þjáningabóta fyrir hvern dag, samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, var kr. 1.680,- í ágúst 2001, að teknu tilliti til verðlagsbreytinga, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt því er krafist þjáningabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 502.320,­-. Annað fjártjón Í matsgerðinni er lýst hinum miklu og alvarlegu afleiðingum sem slys Sigríðar Hrefnu hefur haft fyrir hana. Stefnandi telur augljóst að hún muni verða fyrir margvíslegum kostnaði og útgjöldum vegna sérþarfa sem tengjast afleiðingum slyssins. Erfitt er að meta þann kostnað nákvæmlega en að álitum telst hann hóflega metinn kr. 1.000.000,-. Er þeirrar fjárhæðar krafist úr hendi stefnda og er um lagagrundvöll kröfunnar vísað til 1. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt framansögðu sundurliðast aðalkrafa stefnanda þannig: 1. Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns kr. 3.435.200,- 2. Bætur vegna varanlegrar örorku kr. 67.143.768,- 3. Bætur vegna varanlegs miska kr. 6.980.850,- 4. Þjáningabætur kr. 502.320,- 5. Bætur vegna annars fjártjóns kr. 1.000.000,- Samtals kr. 79.062.138.- Krafist er 4,5% ársvaxta, samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, frá slysdeginum til upphafsdags dráttarvaxta 30. ágúst 2001, en þá var mánuður liðinn frá dagsetningu kröfubréfs lögmanns stefnanda. Vísast í þessu efni til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Verði ekki fallist á með stefnanda að við útreikninga bóta til hennar fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku skuli meðal annars tekið mið af þeim tekjum sem hún hefði aflað á árinu 2001, ef slysið hefði ekki gerst, er þess krafist til vara að umræddar bætur verði hvað sem öðru líður ekki ákvarðaðar með hliðsjón af lægri tekjum en þeim sem sannanlega urðu til í þeim rekstri sem Sigríður Hrefna hafði hafið störf við á árinu 2000. Er þá haft í huga að hvernig sem á mál Sigríðar Hrefnu verður litið, sé ljóst að tekjur síðustu þriggja ára fyrir slys gefi alranga mynd af þeim tekjum sem hún mátti vænta að hafa til framtíðar af þeim rekstri sem hófst fyrir alvöru á árinu 2000 og hún starfaði við, þótt í stuttan tíma væri, vegna slyssins. Tímabundið atvinnutjón. Séu bætur vegna tímabundins atvinnutjóns miðaðar við þær tekjur, sem stefnandi sannanlega missti af á árinu 2000, vegna slyssins og þær tekjuforsendur einnig notaðar vegna tímabundinnar óvinnufærni á árinu 201, reiknist bæturnar með eftirfarandi hætti: Tapaðar árstekjur á árinu 2000 nema kr. 3.431.919. Fyrir tímabilið 24. maí 2000 til 19. mars 2001 nemi bætur vegna tímabundins atvinnutjóns því kr. 2.811.352. Frá þeirri fjárhæð dragist greiddir slysadagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð kr. 216.891. Eftir standi þá óbætt tjón vegna tímabundinnar óvinnufærni, kr. 2.594.461. Varanleg örorka Séu bætur vegna varanlegrar örorku aðeins reiknaðar með hliðsjón af árstekjum ársins 2000, að viðbættri vísitöluuppfærslu samkvæmt launavísitölu, sbr. 7. gr. skaðabótalaga, og að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð, reiknast þær þannig: Helmingur tekna og hagnaðar ársins 2000 var kr. 3.431.919,­-. Vísitöluuppfærsla samkvæmt launavísitölu er 207,0/196,4 og er þá miðað við launavísitölu í mars 2001 annars vegar, við upphaf varanlegrar örorku, og meðaltal launavísitölu ársins 2000 hins vegar. Árslaun verða því 3.617.145,­-. Að viðbættu 6% mótframlagi í lífeyrissjóð verða árstekjur ársins 2000 kr. 3.834.174,-. Örorkubætur verða því kr. 3.834.174,- x 12,067 = 46.266.977,-. ­Frá þeirri fjárhæð ber, vegna ákvæðis 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, að draga eftirtaldar greiðslur og réttindi stefnanda: a. Greiddan endurhæfingarlífeyri, örorkulífeyri og tekjutryggingu frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð kr. 505.976,­ b. 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði Vesturlands, frádráttur samsvarar kr. 2.064.000,­ c. 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði bænda, frádráttur samsvarar kr. 530.000,-. Samtals nemur frádráttur kr. 3.099.976,- en mismunarins, kr. 43.167.001,- er krafist úr hendi stefnda. Að öðru leyti er um lagagrundvöll og rökstuðning fyrir kröfunni vísað, að breyttu breytanda, til umfjöllunar í lið 2 vegna aðalkröfu. Sömu kröfur um bætur vegna varanlegs miska, þjáninga, annars fjártjóns og útlagðs kostnaðar eru hafðar uppi í varakröfu og í aðalkröfu. Samkvæmt framansögðu sundurliðast varakrafa stefnanda þannig: 1. Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns kr. 2.594.461,- 2. Bætur vegna varanlegrar örorku kr. 43.167.001,- 3. Bætur vegna varanlegs miska kr. 6.980.850,- 4. Þjáningabætur kr. 502.320,- 5. Bætur vegna annars fjártjóns kr. 1.000.000,- Samtals kr. 54.244.632,- Málsástæður stefnda: Aðalkröfu sína um að stefnanda verði gert að bera 1/2 sakar byggir stefndi á því, að stefnandi hafi brotið gegn V. kafla umferðarlaga, með þeim afleiðingum að slys hlaust af. Bendir stefndi á að samkvæmt uppdrætti lögreglu og mælingum, hafi bifreiðin byrjað að rása nær vinstri kanti vegarins um það bil 49 metra frá þeim stað þar sem hún lendir utan vega. Af þessum 49 metrum séu að því er talið er um 20 metra löng hemlaför eftir bifreiðina. Hún hafi síðan rekist með hægra framhorn á stóran stein sem þar var utan vega, rifið hann með sér, endastungist og runnið á efri hluta vinstri hliðar og vélahlíf og loks stöðvast á hjólum. Aðstæður þegar slysið varð hafi verið þannig, að það var dagsbirta, skýjað og rigning. Yfirborð vegar hafi verið óslétt malarslitlag og laust og færð blaut. Miðað við þessar aðstæður telji stefndi, að stefnandi hafi ekið langt umfram leyfilegan hámarkshraða og allt of hratt miðað við möguleika hennar á að hafa fullt vald á ökutækinu og geta stöðvað það á þeim hluta vegar sem framundan var og hún hafði yfirsýn yfir, sbr. 36. gr. umfl. 1. og 2. mgr. stl. h. sbr. 37. gr. 2. mgr. sl. Stefnandi hafi sýnt af sér slíkt gáleysi, að leggja beri á hana að bera hluta tjóns síns sjálf að því er nemur helming. Bætur til handa stefnanda eru reiknaðar út á grundvelli ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Með matsgerð læknanna Ragnars Jónssonar og Jónasar Hallgrímssonar dags. 6. júní 2001 voru lögboðin matsefni skaðabótalaga metin. Ekki er ágreiningur um niðurstöðu matsins og verður á henni byggt. Af framlögðum skattframtölum áranna 1998, 1999 og 2000, kemur fram að meðaltekjur stefndu hafi ekki náð lágmarkslaunaviðmiðum skv. 7. gr. skaðabótalaga og eru lágmarkslaunin því lögð til grunvallar bótaútreikningi. Stefndu byggja á að bætur til stefnanda verða því þannig ákveðnar: Tímabundið atvinnutjón sbr. 2. gr. skbl. Eins og fyrir liggur í gögnum málsins stundaði stefnandi búrekstur að Bænum Skuld í Dalasýslu. Tekjur hennar voru bæði stopular og óvissar. Af skattframtali ársins 2000 vegna tekjuársins 1999, næsta árs á undan slysinu, voru engar tekjur skráðar á skattframtal stefnanda aðrar en greiðsla frá Saurbæjarhreppi vegna átaksverkefnis. Ákvæði 2. gr. skbl. er ætlað að bæta tímabundið atvinnutjón, þegar um raunverulegt atvinnutjón er að ræða. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingarstofnun ríkisins, sem dags. eru 13. desember 2001, hefur stefnandi vegna slyssins notið greiðslna að fjárhæð kr. 1.376.949,-. Með öllu er ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir öðru og meira atvinnutjóni en þegar hefur verið bætt. Varanleg örorka, sbr. 5-7. gr. skbl.: Ekki er ágreiningur um niðurstöðu læknamats að því er varðar þennan þátt matsins. Eins og 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var breytt með lögum nr. 37/1999 þá ber að miða útreikning örorkubóta við meðalatvinnutekjur tjónþola þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag. Meðaltekjur stefnanda þessi þrjú ár, uppfærðar miðað við vísitölu launa eru lægri en það lágmarksviðmið sem lögin gera sjálf ráð fyrir, sbr. 3. mgr. 7. gr. Engin forsenda er til að leggja önnur viðmið til grundvallar bótaútreikningi, eins og krafist er af stefnanda. Framsetning stefnanda á tekjuviðmiðum miðar við reiknað endurgjald atvinnurekanda í eigin atvinnurekstri að viðbættum hlaupandi og óvissum hagnaði af atvinnurekstrinum, sem í þessu tilfelli er hreinsun og sala æðardúns, og háður er markaðsaðstæðum hverju sinni. Þá bendir stefndi á, að umrædd starfsemi sé rekin í formi sameignarfélags, Himins sf.og bendir stefndi, að hér sé um algerlega sjálfstæða lögpersónu að ræða og því með engu móti hægt að leggja hagnað félagsins að jöfnu við atvinnutekjur stefnanda í skilningi skaðabótalaganna. Framsetning stefnanda á tekjuviðmiðum með þeim hætti sem í stefnu greinir er því algerlega óraunhæf sbr. dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í málinu nr. 143/2001. Þá er framsetningu stefnanda á launatekjum mótmælt sem röngum, ósönnuðum og óstaðfestum. Að þessu virtu telur stefndi að bætur fyrir varanlega örorku verði rétt bættar þannig: kr. 1.200.000 / 3282 x 4379 = 1.601.000 x 12,067 x 100% = 19.319.267,-. Af því beri stefnandi sjálfur 1/2. Bætur til stefnanda verði því kr. 9.659.633,-. Frá því beri að draga eingreiðsluverðmæti Lífeyrissjóðs Vesturlands kr. 40% af kr. 5.159.000 eða 2.063.600 og eingreiðsluverðmæti Lífeyrissjóðs bænda, 40% af 1.326.000 eða 530.400,-. Réttar bætur fyrir varanlega örorku verði því kr. 7.065.633,-. Varanlegur miski, sbr. 4. gr. skbl. Ekki er ágreiningur um niðurstöðu læknamats að því er varðar þennan lið. Eins og fram kemur í stefnu nemur miskafjárhæðin samkvæmt skaðabótalögum kr. 5.171.000,- 90% miski samsvarar því kr. 4.653.900. Stefndi hafnar því hins vegar alfarið að þær forsendur séu fyrir hendi sem réttlæti hækkun þessa liðar m.t.t. 4. gr. skbl. Á það skal bent, að jafn hátt miskastig og stefnandi hefur hlotið hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera afleiðing alvarlegra áverka, hvort sem um er að ræða einstakan áverka eða fjöláverka sem óhjákvæmilega leiðir til töluverðrar röskunar á lífsgæðum. Stefnandi hefur hins vegar ekki sýnt fram á að sú röskun sem orðið hefur á lífi sínu og talist geta afleiðingar slyssins, sé önnur og meiri en búast hafi mátt við þegar um jafn alvarlegt slys er að ræða. Tilvísun stefnanda til niðurstöðu Hæstaréttar í málinu H. 15. mars 2001 nr. 395/2000 er ekki raunhæf og í raun er hér um algerlega ósambærilega hluti að ræða. Þá bendir stefndi og á að hér er um frávik frá meginreglu laganna að ræða, sem eingöngu verður notað í undantekningartilvikum. Því ber að gæta ýtrustu varúðar við beitingu á hækkunarákvæði laganna, sérstaklega þegar um lægra miskastig en 100 er að ræða. Bætur fyrir þjáningu sbr. 3. gr. skbl. Eins og fram kemur í 3. gr. skbl., er hámark við greiðslu fullra þjáningabóta sett við kr. 200.000.- sem með uppfærslu samkvæmt vísitölu nemur kr. 266.850,-. Tímabil bótagreiðslna reiknast vera 299 dagar. Skv. þessu telur stefndi réttar og eðlilegar bætur samkvæmt þessari grein vera þannig: 158 d. á kr. 1,680,- kr. 265,440,­- 141 d. á kr. 840,- kr. 118,440,- ­ Samtals kr.363,880,­- Annað fjártjón. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir útgjöldum eða fjártjóni umfram það sem bætur samkvæmt framansögðu standa til greiðslu á. Þessum lið er því algerlega hafnað og mótmælt sem ósönnuðum og óstaðfestum. Samkvæmt því telur stefndi bótakröfu stefnanda vera þannig: 1. Varanleg örorka kr. 19,319,267 2. Varanlegur miski kr. 4,653,900 3. Þjáningabætur kr. 363,880 Samtals kr. 24,337,047 og beri stefnanda að bera verulegan hluta þess eða allt að helming. Bætur til stefnda verði samkvæmt því kr. 12.168.524, en frá því ber að draga eingreiðsluverðmæti lífeyrissjóðsgreiðslna frá bæði Lífeyrissjóði Vesturlands kr. 2.063.600 og Lífeyrissjóði bænda kr. 530.400. Bætur til handa stefnanda verði samkvæmt því kr. 9.574.523.­ Varakrafa: Stefndi byggir varakröfu sína á öllum sömu rökum og getið er í aðalsök, nema hvað stefnanda verði gert að bera annan lægri hluta tjónsins sjálfur þó aldrei minna en 1/3. Bætur til stefnanda myndu því að breyttu breytanda verða þannig: 24.337.047 x 2/3 16.224.698 að frádregnu eingreiðsluverðmæti lífeyrissjóðsgreiðslna frá bæði Lífeyrissjóði Vesturlands kr. 2.063.600 og Lífeyrissjóði bænda kr. 530.400. Bætur til handa stefnanda verði samkvæmt því kr. 13.630.698.­ Þrautavarakrafa: Þrautavarakrafa stefnda byggir á því, að með engu móti sé hægt að leggja tölur stefnanda um launaviðmið til grundvallar útreikningum um bótafjárhæð. Til viðbótar þeim rökum sem að framan er getið bendir stefndi á að tekjuviðmið þau, sem stefnandi byggir kröfugerð sína á í stefnu, eru rekstrartekjur lögaðila, Himins sf., sem engin nánari grein er gerð fyrir í málatilbúnaði, né með hvaða hætti stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að geta notið afraksturs af. Með öllu er óeðlilegt að blanda saman tekjum af atvinnurekstri annars vegar og launatekjum einstaklings hins vegar. Hið fyrrnefnda er háð utanaðkomandi sveiflum, andstætt við launatekjur, auk þess sem slíkar tekjur ganga yfirleitt að stórum hluta til aftur inn í fyrirtækið til áframhaldandi uppbyggingar þess og reksturs. Af málatilbúnaði stefnanda má ráða, að slys stefnanda hafi í engu raskað tekjuöflun búsins eða fyrirtækis stefnanda. Engin gögn hafa verið lögð fram um hið gagnstæða, hvað þá að rekstrarárangur hefði orðið annar eða meiri, hefði starfskrafta stefnanda notið við. Vandséð er, í hverju meint tjón stefnanda liggur, hvað þá með hvaða hætti stefnandi telur að stefnda beri að bæta henni samkvæmt tryggingar- skilmálum, það að hún nýtur ekki afraksturs, sem talinn er hafa orðið af rekstri sameiginlegs fyrirtækis þeirra hjóna. Af orðum stefnanda í greinargerð er ljóst, að hér er um bókhaldslega hagræðingu að ræða, en ekki raunverulegt tjón. Uppgjör sameignaraðila í sameignarfélagi sín á milli er einkamál þeirra, sem á engan hátt varðar skyldur stefnda til greiðslu bóta samkvæmt ákvæðum 92. gr. umferðarlaga. Um lagarök vísar stefndi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 og umferðarlaga nr. 50/1987 eins og til er vísað hér að framan Um vexti vísar stefndi til 16. gr. skbl. svo og 5. gr. 3. mgr. og 7. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Þá vísar stefndi til 130. gr. sbr. 129 gr. sl. um málskostnað. Niðurstaða: I. Þegar slysið 24. maí 2000 varð, var stefnandi ökumaður bifreiðarinnar NL-192, en farþegar voru dætur hennar tvær, Þórunn Lilja Hilmarsdóttir 12 ára og Kristný María Hilmarsdóttir, 7 ára. Í lögregluskýrslu frá vettvangi er haft eftir Þórunni, að móðir hennar hafi misst stjórn á LN-192, er hún hafi komið að steini á veginum, bifreiðin hafi kastast til, rásað og síðan rekist á grjót á hægri vegkanti og síðan endastungist og stöðvast á hjólunum. Í lögregluskýrslu hefur lögreglumaðurinn, sem hana gerði, lýst vettvangi þannig, að ljóst sé af ummerkjum á veginum og við hann, að NL-192 hafi byrjað að rása nær vinstri vegkanti um það bil 49 metra frá stöðvunarstaðnum og síðan hafi verið ca. 20 metra löng hemlaför eftir bifreiðina, er hafi sveigt til hægri og þar hafi hægra fram horn bifreiðarinnar rekist í stóran stein og rifið hann með sér og síðan endastungist og runnið á efri hluta vinstri hliðar og vélarhlífinni og stöðvast loks á hjólunum, en loft hafi einungis verið í hægri hjólbarða að aftan. Lögregluskýrslunni fylgdi uppdráttur af vettvangi, sem staðfestir lýsingu lögreglumannsins. Þá hafa verið lagðar fram ljósmyndir af veginum og bifreiðinni eftir slysið. Engar skýrslur hafa verið teknar af stefnanda eða dætrum hennar hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi. Af þessum gögnum verður ekki, svo óyggjandi sé, ráðið, hvað hefur valdið því, að stefnandi missti stjórn á bifreiðinni. Hefur þá ekki verið sýnt fram á, að stefnandi hafi valdið tjóninu af stórkostlegu gáleysi. Verður þá ekki tekin til greina krafa stefnda um að bætur verði lækkaðar með vísun til 2. mgr. 88. gr. umfl. eða 5. gr. vátryggingaskilmála stefnda. II. Tímabundið atvinnutjón. Stefnandi var ekki í launaðri vinnu hjá öðrum þegar slysið varð, heldur hafði hún tekið þátt í sameiginlegum atvinnurekstri með eiginmanni sínum. Samkvæmt því, sem fram kemur í framtali hennar til skatts, fyrir árið 2000 hafa tekjur af samrekstri þeirra skilað hagnaði kr. 6.607.193. Stefnandi gefur sér, að helmingur þessara tekna hefði fallið til stefnanda, ef vinnu hennar hefði notið við. Þegar litið er til þess, eðlis þeirrar starfsemi, sem stefnandi stundaði, og vaxandi tekna af henni, verður ekki séð, að hún hafi orðið fyrir tekjutapi að þessu leyti. Má einnig líta til þess, að stefnandi hefði fengið greidd laun á nokkrum hluta þessa tímabils, ef hún hefði verið í launavinnu, en í skattframtali hennar fyrir árið 2001, um tekjur á slysárinu, eru engar launatekjur taldar fram á árinu, þrátt fyrir, að stefnandi hafi ekki orðið óvinnufær fyrr en á slysdegi þann 24. maí það ár. Verða því ekki ákveðnar bætur til stefnanda fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga. III. Varanleg örorka. Þegar litið er til þeirra upplýsinga, sem fyrir liggja um tekjur stefnanda síðust þrjú almanaksár fyrir slys, kemur í ljós, að meðaltekjur hennar þessi ár hafa, að öllu meðtöldu, verið kr. 747.319. Stefnandi hefur haldið því fram, að þær óvenjulegu aðstæður séu fyrir hendi, að allur tekjugrundvöllur stefnanda hafi breyst á árinu 2000 og eigi því samkvæmt 2. mgr. 6. gr. skaðabótalaga að meta árslaun hennar sérstaklega. Sé réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda, að líta til tekna sameignarfélags hennar og eiginmanns hennar og draga af þeim ályktanir um tjón hennar. Af framlögðum gögnum í málinu um sameiginlegar tekjur þeirra hjóna, stefnanda og eiginmanns hennar, má ráða, að fyrir slysið hafi tekjur þeirra verið litlar og stopular. Ef farið er yfir framtöl þeirra síðustu þrjú almanaksár fyrir slys, sést, að árið 1997 hafa tekjur stefnanda verið skráðar þannig: Launatekjur kr. 17.446, Greiðslur úr lífeyrissjóðum kr. 27.377 atvinnuleysisbætur kr. 667.065, eða samtals kr. 711.888. Árið 1998 eru engar launatekjur taldar, en reiknað endurgjald við eigin atvinnurekstur er talið kr. 364.674, hreinar tekjur af eigin atvinnurekstri kr. 2.057.448 og atvinnuleysisbætur kr. 730.482, eða samtals kr. 3.152.604. Í landbúnaðarskýrslu kemur fram, að sameiginlegar hreinar tekjur þeirra hjóna af rekstri eru 2.743.263, sem hefur verið skipt á framtölum þeirra, þannig að 685.815 eru taldar sem tekjur eiginmanns stefnanda, en kr. 2.057.448 sem tekjur stefnanda. Í þessari sömu skýrslu kemur fram, að umboðslaun af dún eru kr. 3.610.661, en "styrkur Iðja -Iðnaður" kr. 500.000 og "Byggðastofnun/fjármálaráðuneyti kr. 650.000. Árið 1999 eru engar launatekjur taldar fram af stefnanda, en undir liðnum "Lífeyrisgreiðslur. Greiðslur frá Tryggingastofnun. Aðrar bótagreiðslur, styrkir o.fl." og þar undir liðnum "Annað, hvað? Saurbæjarhr. V/átaksverkefnis" kr. 434.912. Þann 31. desember 1998 stofnuðu þau stefnandi og eiginmaður hennar Hilmar Jón Kristinsson, sameignarfélagið Himin um rekstur sinn. Í félagssamningnum, segir, að ágóða og halla af atvinnurekstrinum skipti félagsmenn með sér til helminga. Þá segir í samningnum, að um laun, þóknun, vinnuframlag og verkaskiptingu félagsmanna skuli gert sérstakt samkomulag. Ekki hafur verið lagt fram í málinu slíkt samkomulag. Samkvæmt upplýsingum eiginmanns stefnanda og félaga hennar í sameignarfélaginu Himni, hafði stefnandi með höndum alla skrifstofuvinnu, bókhald og samskipti við við erlenda viðskiptavini auk nokkurrar vinnu við framleiðslustörf. Taldi hann, að hún hefði verið í fullri vinnu við þetta frá því í ársbyrjun 2000, en fram að því hafi reksturinn ekki gefið tilefni til fullrar vinnu. Samkomulag hefði verið með þeim um, að tekjum skiptu þau á milli sín að jöfnu. Gögn hafa verið lögð fram um það, að tekjur þeirra af atvinnurekstrinum hafi stóraukist á slysárinu 2000 og enn frekar árið 2001. Upplýst hefur verið, að þann 1. janúar 2002 gekk stefnandi úr sameignarfélaginu Himni og inn í félagið gekk Þórunn Hilmarsdóttir, tengdamóðir hennar. Dómurinn skoraði á stefnanda að leggja fram gögn um launagreiðslur til Þórunnar Hilmarsdóttur, til athugunar á því, hvort af þeim mætti draga ályktanir um tjón stefnanda. Fram voru lögð ljósrit af innborgunarnótum um greiðslur Himins sf. inn á bankareikning Þórunnar, árið 2001 17. ágúst kr. 497.000, 31. ágúst kr. 1.112.648, 21. september kr. 1.968.100 og 7. desember kr. 141.000, eða samtals kr. 3.718.748. Í rekstrarreikningi fyrirtækisins fyrir árið 2001 kemur fram, að greidd laun og launatengd gjöld á árinu hafa verið kr. 3.393.974, og þar munu vera reiknuð laun eignmanns stefnanda kr. 2.400.000. Er þá ljóst að greiðslur til Þórunnar hafa ekki nema að litlu leyti verið laun. Árið 2002 var greitt þann 28. febrúar kr. 326.500, 21. maí kr. 1.089.000, þann 27. september kr. 1.254.000 og þann 14. nóvember kr. 2.000.000, eða samtals kr. 4.669.500. Rekstrarreikningur fyrir 2002 liggur ekki fyrir. Engar skýringar eru á greiðslum þessum á innborgunarnótunum og verða því engar ályktanir dregnar af þeim um launagreiðslur til þess, sem virðist hafa tekið við verki stefnanda í fyrirtækinu. Ekki verður fallist á, að sú mikla tekjuaukning, sem varð hjá fyrirtæki stefnanda, verði talin grundvöllur mats á tjóni hennar vegna varanlegrar örorku, þar sem tekjur þessar stafa augljóslega ekki af venjulegu vinnuframlagi. Eins og að ofan segir, eru meðaltekjur stefnanda síðustu þrjú ár fyrir slysið svo lágar, að þær verða ekki notaðar sem viðmiðun um tjón stefnanda. Ekki hafa verið færðar fram í málinu sannanir eða líkur fyrir því, hverjar hefðu orðið framtíðarvinnutekjur stefnanda, ef slysið hefði ekki orðið. Þá hafa ekki verið færð fram nein rök fyrir þeim ábendingum stefnanda, að miða beri við meðaltekjur iðnaðarmanna. Verður þá að ákveða árslaun stefnanda samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Verður bótafjárhæðin þá miðuð við árslaun kr. 1.200.000, sem samkvæmt breytingum á lánskjaravísitölu reiknast kr. 1.601.000. Ekki er ágreiningur um að margföldunarstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga er 12,067 og verða þá bætur eftir þessum kröfulið kr. 19.319.500. Frá þeirri fjárhæð ber samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að draga bætur frá Tryggingastofnun ríkisins kr. 505.976, 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði Vesturlands kr. 2.064.000 og 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris frá Lífeyrissjóði bænda kr. 530.000, og nema þá eftirstöðvarnar kr. 16.219.524. IV. Varanlegur miski. Ekki er ágreiningur um mat á varanlegum miska 90%, né á þeirri fjárhæð, sem leiðir af þessu miskastigi samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hefur gert kröfu um að beitt verði heimild í 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga til að ákveða henni hærri bætur, allt að 50% hærri en samkvæmt töflunni í 2. mgr. 4. gr. Í greinargerð Jóhanns Gunnars Þorbergssonar, læknis, segir: „Sigríður Hrefna hefur hlotið alvarlega skerðingu á vitrænni og hugrænni getu og minnistruflanir eru miklar, bæði skammtíma- og langtímaminni. Auk þess sýnir hún framtaksleysi, frumkvæði er af skornum skammti og hún sýnir tilfinningalega deyfð, sem rekja má til vefrænna truflana. Þessar vitrænu truflanir leiða til mjög skertra lífsgæða. Sýnt þykir að Sigríður Hrefna muni þurfa vistun á stofnun framvegis. ” Í matsgerð læknanna Ragnars Jónssonar og Jónasar Hallgrímssonar, segir að taugasálfræðingur hafi metið hana og hafi komið fram miklar minnistruflanir, máltruflanir í formi orða, leitunar og erfiðleika með tölur og einnig sjónsviðsskerðing og gaumstol til hægri og erfiðleikar með rúmvíddarskyn. Lýst er almennu áhugaleysi, framkvæmdaleysi, tilfinningalegri deyfð og minnisskerðingu sem munu hafa mikil áhrif á allar athafnir daglegs lífs. Fram kemur að hún sé háð aðstoð annarra í flestum athöfnum og geti lítið stjórnað sínu atferli eða praktískum málum. Einnig kemur fram, að ekki sé hægt að búast við því að þessi skerðing muni ganga til baka. Í lýsingu á skoðun kemur fram í matsgerðinni, að göngulag stefnanda sé afbrigðilegt vegna hægri helftarlömunar. Þá segir, að ekki sé hægt að byggja á frásögn stefnanda, Hún virðist frumkvæðislaus og dauf og með greinileg merki alvarlegrar heilatruflunar. Loks segir í matsgerðinni: „Við umferðarslysið 24.05 2000 hefur Sigríður fengið alvarlega fjöláverka eins og lýst er í greinargerð Jóhanns G. Þorbergssonar. Alvarlegastar eru afleiðingar mikils heilaáverka sem algjörlega hefur skert andlegt atgervi Sigríðar Hrefnu. Einnig er lömun í hægri líkamshelmingi, aðallega hægri handlegg.” Niðurlagsákvæði 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, verða ekki skilin með öðrum hætti en þeim, að heimilt sé að hækka fjárhæð bóta, þegar sérstaklega stefndur á, án þess, að þá sé um leið hækkað miskastig. Eins og ástandi stefnanda hefur verið lýst hér að ofan, verður að telja, að svo sérstaklega standi á, að rétt sé, að nýta þá heimild að fullu, að ákveða bætur samkvæmt þessum lið 50%, hærri en segir í töflunni í 2. mgr. 4. gr. eða samtals kr. 6.980.850. V. Þjáningabætur. Í matsgerðinni kemur fram, að stefnandi teljist hafa verið veik og rúmliggjandi samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001, eða 299 daga. Ekki er fallist á þá skoðun stefndu, sem fram kemur í greinargerð, að hámark greiðslu fullra þjáningabóta sé kr. 200.000, eða með uppfærslu samkvæmt vísitölu kr. 266.850, skv. 3. gr. skaðabótalaga. Hefur stefnandi ekki borið fram önnur rök fyrir lækkun bóta eftir þessum lið. Ekki er fram komið tilefni til þess að víkja frá mati á þjáningabótum skv. 3. gr. skaðabótalaga og er krafa stefnanda undir þessum lið tekin til greina að fullu með kr. 502.320. VI. Annað fjártjón. Í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga segir, að greiða skuli skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af líkamstjóni hlýst. Telja verður, að þar sem ræðir um annað fjártjón, sé átt við raunveruleg fjárútlát, sem tengist slysinu þannig, að eðlilegt sé, að greitt sé. Stefnandi hefur ekki fært fram nein gögn um slíkt fjártjón stefnanda og verður krafa hans um bætur að álitum ekki tekin til greina. VII. Samkvæmt því, sem að ofan greinir verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda samtals kr. 23.702.694 (16.219.524+6.980.850+502.320), með 4,5% ársvöxtum af kr. 7.483.170 frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001 og af kr. 23.702.694 frá þeim degi til 30. september 2001 og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 10.477.282, sem stefndi greiddi inn á kröfuna þann 4. febrúar 2003. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, útlagður kostnaður vegna málsins kr. 30.730 og málflutningsþóknun talsmanns stefnanda Heimis Arnar Herbertssonar hdl. kr. 1.800.000. Stefndu greiði málskostnað kr. 1.830.730, sem rennur í ríkissjóð. Dóm þennan kveður upp Logi Guðbrandsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Baldvin Hafsteinsson, hrl. og Tjónamat og skoðun ehf., fh. Lloyds of London, greiði stefnanda, Sigríði Hrefnu Sigurðardóttur, kr. 23.702.694, með 4,5% ársvöxtum af kr. 7.483.170 frá 24. maí 2000 til 19. mars 2001 og af kr. 23.702.694 frá þeim degi til 30. september 2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 10.477.282, sem stefndi greiddi inn á kröfuna þann 4. febrúar 2003. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 1.830.730 greiðist úr ríkissjóði. Stefndu greiði kr. 1.830.730 í málskostnað, er renni í ríkissjóð.
Mál nr. 219/2000
Starfsábyrgð Ökutæki Lausafjárkaup
Bifreiðasalinn R, sem var jafnframt aðaleigandi og stjórnarformaður G ehf., átti milligöngu um sölu bifreiðar til S fyrir hönd G ehf. og undirritaði afsalið fyrir hönd seljanda. Bifreiðin var boðin til sölu á bifreiðasölu þar sem R starfaði. R vanefndi loforð sitt til S um að aflétta tiltekinni veðskuld af bifreiðinni og það leiddi til þess að bifreiðin var tekin af S og seld á nauðungaruppboði. S varð fyrir tjóni og krafði Í um bætur á þeim forsendum að leyfi R til bifreiðasölu hefði verið veitt án þess að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar hefði verið framfylgt og það hefði orðið til þess að R hefði ranglega verið veitt leyfið. S hélt því fram að með eðlilegum vinnubrögðum hefði mátt tryggja að R hefði verið synjað um leyfið og þá hefði ekkert orðið af viðskiptum þeirra á milli og hann ekki orðið fyrir tjóni. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn og sýknaði Í af bótakröfu S með þeim athugasemdum að S hefði átt persónuleg viðskipti við R fyrir hönd G ehf. og því yrði tjónið ekki rakið til starfa R sem bifreiðasala. Þrátt fyrir vanefnd R var sú áhætta, sem S tók með því að greiða andvirði bifreiðarinnar út í hönd án þess að fá tryggingu fyrir að veðinu yrði aflétt, talin vera á hans ábyrgð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Svo sem í héraðsdómi greinir á mál þetta rætur að rekja til þeirrar háttsemi Ragnars Lövdal bifreiðasala að vanefna loforð, sem hann gaf áfrýjanda þegar hann f.h. Gosa ehf. seldi honum bifreið 11. mars 1997, um að aflétta veði af bifreiðinni, svo og til þess að Ragnar hafði falsað yfirlýsingu um starfsábyrgðartryggingu frá Sparisjóði Mýrasýslu, dagsetta 10. júní 1995, sem tekin hafði verið gild af sýslumanninum í Reykjavík, en hann hafi 12. júlí 1995 veitt Ragnari leyfi til sölu notaðra ökutækja. Þá hafi Ragnar einnig falsað staðfestingu um ábyrgðartryggingu í símbréfi 25. ágúst 1997 til iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, sem einnig hafði verið tekin gild. Telur áfrýjandi að þeir starfsmenn stefnda, sem lagt hafi þessi skjöl til grundvallar því að veita umrætt starfsleyfi, hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins og með því bakað honum tjón með saknæmum hætti. Með eðilegum vinnubrögðum, varkárni, rannsókn og athugun hvort skjölin fullnægðu 4. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994 um sölu notaðra ökutækja og 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994 um tryggingarskyldu við sölu notaðra ökutækja, hefði átt að draga gildi þeirra í efa og synja Ragnari Lövdal um leyfi til sölu notaðra ökutækja. Hefði Ragnar ekki fengið leyfið hefði hann ekki starfað sem bifreiðasali og áfrýjandi ekki átt við hann kaupin og orðið fyrir þessu tjóni. Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins á því, að héraðsdómari hafi ekki tekið á þessari höfuðmálsástæðu sinni. II. Áfrýjandi hefur í lögregluskýrslu í málinu lýst kaupunum á bifreiðinni svo, að hann hafi verið að leita að breyttri Toyota Double Cap jeppabifreið í nokkurn tíma hjá bílasölum borgarinnar er hann rakst á bifreiðina IÖ 054, sem boðin var til sölu á bílasölunni Bílatorgi hf. Ásett verð hafi verið 1.250.000 krónur og hafi honum litist vel á bifreiðina og skoðað hana vel og farið í reynsluakstur, auk þess sem hann hafi fengið kunningja sína til að líta á hana. Hann hafi sagt starfsmanni á bílasölunni að hann hygðist bjóða 900.000 krónur fyrir bifreiðina, en starfsmaðurinn hafi sagt eigandann hafa hafnað einnar milljón króna boði. Starfsmaðurinn hafi sagst þurfa að bera tilboðið undir Ragnar Lövdal, þar sem hann hefði með þessa bifreið að gera. Af samskiptunum þarna á bílasölunni hafi áfrýjandi dregið þá ályktun að Ragnar hefði „eitthvert umboð til sölunnar“ en ekki að Ragnar ætti sjálfur í bifreiðinni. Áfrýjandi kveður Ragnar þá hafa gert gagntilboð um rúmlega eina milljón krónur, en sjálfur hafi hann þá aftur gert tilboð símleiðis einum til tveim dögum síðar um 950.000 krónur að frádregnum smávægilegum viðgerðarkostnaði. Starfsmaður bílasölunnar hafi tekið við þessu tilboði og hann hafi skömmu síðar fengið staðfest að þessu tilboði yrði tekið. Fastmælum var bundið að áfrýjandi kæmi þegar hann hefði aflað fjár til kaupanna, sem tekið hafi um fimm daga. Áfrýjandi kveðst síðan hafa gengið frá kaupunum 11. mars 1997 og hafi Ragnar séð um alla samningsgerð á bílasölunni. Hann hafi spurt Ragnar um fyrirtækið Gosa ehf., sem var skráður eigandi bifreiðarinnar, og hafi Ragnar einungis svarað því til að þetta væri fyrirtæki, sem keypti og seldi bifreiðir. Þegar gengið var frá kaupunum hafi Ragnar kynnt honum að „um 7-800.000 kr. veð“ hvíldi á bifreiðinni og yrði því aflétt innan fimmtán daga og hafi það verði tekið fram í afsali. III. Fram er komið í málinu að áfrýjandi keypti bifreiðina IÖ 054 af Gosum ehf. og að Ragnar Lövdal undirritaði afsal fyrir hönd seljandans. Var hann aðaleigandi félagsins og stjórnarformaður þess. Áfrýjandi átti persónuleg viðskipti við Ragnar fyrir hönd þessa einkahlutafélags og honum var ljóst að Ragnar kom fram sem umboðsmaður þess. Ragnar lofaði fyrir hönd seljanda að aflétta áhvílandi veðskuld af bifreiðinni innan 15 daga frá útgáfu afsalsins. Hann stóð ekki við það. Tjón áfrýjanda vegna þessarar vanefndar seljanda verður því ekki rakið til starfa Ragnars sem bifreiðasala. Eru þar með ekki uppfyllt skilyrði til þess að fá tjónið bætt úr hinni lögboðnu ábyrgðartryggingu bifreiðasala, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 3. gr. þágildandi laga nr. 69/1994. Tjón áfrýjanda verður rakið til vanefnda Ragnars fyrir hönd Gosa ehf., en áfrýjandi tók þá áhættu í kaupunum að greiða andvirði bifreiðarinnar út í hönd án þess að fá tryggingu fyrir því að veðinu yrði aflétt. Af þessu leiðir að ekki er orsakasamband milli starfa Ragnars sem bifreiðasala og tjóns áfrýjanda. Ber þegar af þeirri ástæðu að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, sbr. og dóm Hæstaréttar 16. desember 1999 í máli nr. 326/1999. Verður þá jafnframt hafnað kröfu áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun málsins. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Snorri Freyr Garðarsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 17. mars s.l., er höfðað með stefnu birtri 13. apríl s.l. Stefnandi er Snorri Freyr Garðarsson, kt. 251172-4129, Hraunbæ 12, Reykjavík. Stefndu eru sýslumaðurinn í Reykjavík, kt. 640692-2199, Skógarhlíð 6, Reykja­vík, viðskiptaráðherra vegna viðskiptaráðuneytisins, Arnarhváli, Reykjavík og fjár­mála­ráðherra vegna fjármálaráðuneytisins, Arnarhváli, Reykjavík, vegna ríkissjóðs. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefn­anda kr. 1.045.000 ásamt 2% ársvöxtum frá 1. júní 1998 til þingfestingardags, 20. apríl 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðslu­dags. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara eru þær kröfur gerðar að stefnu­kröfur verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi keypti 11. mars 1997 bifreiðina IÖ-054 af Gos­um ehf., kt. 560296-2589 á kr. 945.000. Samkvæmt afsali tók seljandi að sér að af­létta áhvílandi veðskuld innan 15 daga. Viðskiptin fóru fram fyrir milligöngu bíla­söl­unnar Bílatorgs sem Ragnar Lövdal rak og mun Ragnar hafa undirritað afsalið vegna Gosa ehf. Stefnandi segir Ragnar hafa lofað að aflétta veðinu innan 15 daga frá kaup­degi og hafi hann sagt að seljandi bifreiðarinnar væri fyrirtæki, sem stundaði bif­reiða­við­skipti og hefði hann umboð frá félaginu, sem löggiltur bifreiðasali, til að ganga er­inda þess. Er stefnandi hugðist selja bifreiðina þá um haustið, komst hann að því að veð­inu hafði ekki verið aflétt. Kvaðst stefnandi þá hafa rætt við Ragnar og krafist þess að veðinu yrði aflétt, ella yrði kaupum rift. Ragnar mun hafa lofað að aflétta veð­inu, en hann stóð ekki við það. Stefnandi leitaði til lögmanns og mun hafa fengið þá ráð­gjöf að rifta ekki kaupum, heldur greiða veðskuldina og ganga að þeim trygg­ing­um sem Ragnar hlyti að hafa til grundvallar leyfi sínu. Stefnandi greiddi veðskuldina hins vegar ekki þar sem í ljós kom að Ragnar hafði ekki gilda starfsábyrgðartryggingu. Stefnandi lagði þá fram kæru á hendur Ragnari hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykja­vík. Með ákæru lögreglustjóra dagsettri 6. október 1998 var höfðað opinbert mál á hendur Ragnari fyrir margvísleg brot framin á árunum 1995 -1998. Hann var m.a. ákærður fyrir skjalafals með því að hafa tvisvar sent yfirvöldum með símbréfi yfir­lýsingar sem hann falsaði frá rótum í nafni Sigfúsar Sumarliðasonar, spari­sjóðs­stjóra Sparisjóðs Mýrasýslu, þess efnis að ákærði hefði aflað sér starfs­ábyrgð­ar­trygg­ingar hjá sparisjóðnum í samræmi við lög nr. 69/1994 um sölu notaðra ökutækja og reglugerð nr. 406/1994 um tryggingarskyldu við sölu notaðra ökutækja og fengið þannig útgefið leyfi til sölu notaðra ökutækja í atvinnuskyni sér til handa. Var annars vegar um að ræða yfirlýsingu sem send var stefnda sýslumanninum í Reykjavík 10. júní 1995 og hins vegar yfirlýsingu sem send var stefnda viðskiptaráðuneytinu 26. ágúst 1997. Á grundvelli fyrri yfirlýsingarinnar og annarra gagna gaf stefndi sýslu­mað­urinn í Reykjavík út leyfi til Ragnars til sölu notaðra ökutækja, en með lögum nr. 20/1997 var stefnda viðskiptaráðuneytinu falið að gefa út slík leyfi. Mun ráðuneytið í fram­haldi af því hafa óskað eftir því við sýslumannsembætti landsins að gögn vegna útgáfu leyfanna yrðu send ráðuneytinu. Ráðuneytið mun síðan hafa óskað stað­fest­ingar á að starfsábyrgðartryggingar væru í gildi og barst ráðuneytinu slík staðfesting frá Ragnari í símbréfi dagsettu 25. ágúst 1997. Ragnari var með sömu ákæru gefið að sök að hafa þann 11. mars 1997 blekkt stefnanda til að kaupa umrædda bifreið á kr. 945.000 með veðböndum fyrir skuld að fjárhæð kr. 688.447, sem hann skuldbatt sig til að aflétta innan 15 daga frá söludegi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveð­inn var upp 26. janúar 1999, var Ragnar sakfelldur fyrir ofangreind brot. Bifreiðin var síðan tekin af stefnanda í maí 1998 og var hún seld á nauð­ung­ar­upp­boði 16. maí sama ár. Stefnandi mætti ekki á uppboðið og taldi vonlaust fyrir sig að gæta hagsmuna sinna þar sökum þess hve veðskuldin var há. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi kaupverði bif­reið­ar­innar og hafi hinir opinberu aðilar sem áttu að hafa eftirlit með starfsemi bif­reiða­sala samkvæmt lögum nr. 69/1994, 20/1997 og reglugerð nr. 406/1994, brugðist skyldu sinni. Með eðlilegum vinnubrögðum hefði mátt tryggja að Ragnari Lövdal hefði verið synjað um leyfi til sölu notaðra bifreiða samkvæmt lögum nr. 69/1994 og hefði stefnandi þá ekki orðið fyrir tjóni. Í fyrsta lagi er á því byggt að gerð hafi verið stór­kostleg mistök með því að taka einungis við myndsendum yfirlýsingum sem full­nægjandi sönnun þess að Ragnar uppfyllti lagaskilyrði fyrir leyfisveitingu. Skilríki sam­kvæmt 4. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994 hafi því aldrei komið til viðkomandi stjórn­valds. Myndbréf geti aldrei talist skilríki í þeirri merkingu sem leggja verður í það orð. Þá séu myndbréfin ekki stíluð á viðkomandi stjórnvöld, en það hefði átt að gefa tilefni til frekari fyrirspurna af hálfu stjórnvalda. Í öðru lagi er á því byggt að yfir­lýsingarnar séu ekki ritaðar á bréfsefni Sparisjóðs Mýrasýslu og aðeins und­ir­rit­að­ar af einum manni. Af framansögðu telur stefnandi ljóst að hin stefndu stjórnvöld hafi ekki sinnt rann­sóknarskyldu sinni. Þeirra gagna hafi ekki verið aflað sem nauðsynlegt var að rann­saka áður en sú ákvörðun var tekin að gefa út hið opinbera leyfi sem var þess eðlis að það gat snert fjárhagslega hagsmuni fjölmargra einstaklinga. Þá bendir stefn­andi á að engin tímamörk hafi verið í yfirlýsingunni frá 10. júní 1995, en samkvæmt reglu­gerðinni sé kveðið á um tólf mánaða tryggingatímabil. Þá sé gert ráð fyrir því sem meginreglu að vátrygging sé keypt hjá vátryggingafélagi. Stefnandi byggir einnig á því að hann hafi mátt treysta því að leysti Ragnar ekki bif­reiðina úr veðböndum, kæmi til kasta þeirrar tryggingar sem hann hefði sett þar til bær­um yfirvöldum. Sé því fráleitt að stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi við kaup bif­reið­arinnar. Orsakir tjóns stefnanda sé hins vegar gáleysi starfsmanna stefndu og megi rekja tjónið beint til þess að Ragnari var veitt leyfi til bifreiðasölu, þrátt fyrir að hann fullnægði ekki þeim lagaskilyrðum sem fyrir leyfinu voru sett. Beri stefndu því með gáleysi sínu ábyrgð á að stefnandi átti ofangreind viðskipti við Ragnar og þar með ábyrgð á tjóni stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að stefndu beri ábyrgð á því að rann­sóknarregla stjórnsýsluréttar var brotin, en stefnandi telur tjón sitt verða rakið til þess. Til vara byggir stefnandi á því að tjón hans verði rakið til stórfellds gáleysis og svika Ragnars sem bifreiðasala, sbr. 4. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994 og 7. gr. sömu laga. Hefði Ragnar haft starfsábyrgðartryggingu leiki ekki vafi á því að stefnandi hefði fengið tjón sitt bætt úr þeirri tryggingu. Megi rekja tjón stefnanda til þess að Ragnar hafði ekki slíka tryggingu og beri stefndu ábyrgð á því. Með eðlilegum vinnu­brögð­um hefði mátt tryggja að Ragnari hefði verið synjað um leyfi til sölu notaðra bif­reiða nema hann legði fram fullgildar tryggingar. Stefnandi bendir á að hann hafi orðið fyrir tjóni sínu 11. mars 1997. Með hlið­sjón af 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994 og því að Ragnar fékk leyfi útgefið 12. júlí 1995, hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sínu á tryggingatímabilinu 12. júlí 1996 til 12. júlí 1997. Við gildistöku laga nr. 20/1997 þann 17. apríl 1997 hafi stefndi við­skipta­ráð­herra átt að taka til sjálfstæðrar skoðunar og athugunar hvort Ragnar héldi leyfi sínu, sbr. 3. gr. laganna. Þá komi fram í myndbréfinu að það berst frá fyrirtæki Ragnars, en ekki frá sparisjóðnum. Hefðu rétt vinnubrögð ráðuneytisins leitt til þess að upp hefði komist um svik Ragnars það tímanlega að stefnandi hefði strax getað gætt réttar síns. Stefnandi byggir á því að samkvæmt reglum sönnunarréttar í stjórnsýslumálum verði stefndu að sýna fram á að hve miklu leyti bótakrafa stefnanda hefði ekki greiðst úr viðkomandi tryggingum, hefðu þær verið fyrir hendi, verði bótum neitað á þeim grund­velli að vátryggingarfjárhæðin eða höfuðstóll tryggingarinnar nægi ekki að fullu til greiðslu bóta. Lánist stefndu ekki slík sönnun, verði að taka dómkröfu stefnanda til greina að fullu. Stefnandi bendir á að hefðu tryggingar Ragnars verið fullnægjandi, hefði stefnandi leitað til ráðuneytisins og krafist bóta. Hefði ráðuneytið þá átt að taka málið til afgreiðslu og ganga að þeim tryggingum sem væru fyrir hendi. Hefði þá komið í hlut ráðuneytisins að sýna fram á að hvaða leyti tryggingarnar næðu ekki yfir tjón stefnanda, ef svo hefði verið. Einnig hefði ráðuneytið orðið að sýna fram á hvaða ástæður lægju því að baki, að tjón stefnanda greiddist ekki að fullu. Stefnandi rökstyður bótakröfu sína þannig að fjárhagslegt tjón hans sé kaupverð bif­reiðarinnar kr. 945.000, en til að kaupa slíka bifreið í maí 1998 hefði hann orðið að greiða svipað verð og hann greiddi fyrir bifreiðina 11. mars 1997, en hann hefði gert ýmsar endurbætur á bifreiðinni. Þá gerir stefnandi kröfu um kr. 100.000 í miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar Ragnars. Beri stefndu ábyrgð á slíkum bótum til jafns við aðrar skaðabætur, en stefnandi hafi orðið fyrir miklum óþægindum vegna svik­anna. Hafi fylgt því ákveðin niðurlæging að missa bifreiðina með þessum hætti. Stefnandi reisir kröfur sínar á sakarreglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð, svo og reglunni um bótaábyrgð hin opinbera vegna gáleysis starfsmanna þess. Þá vísar stefn­andi til skilyrðiskenningar skaðabótaréttar og reglna um að hið opinbera beri ábyrgð á gáleysi starfsmanna sinna þegar sök er fyrir hendi, en óvíst hver vann skaða­verkið. Stefndi vísar til reglu stjórnsýsluréttar um rannsóknarskyldu stjórnvalda, sbr. 2. mgr. 1. gr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Þá vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga. Stefndu byggja á því að samkvæmt 4. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994 skyldi um­sækjandi leggja fram skilríki því til sönnunar að hann hefði gilda tryggingu. Komi hvers konar skilríki er sannað geti tilvist tryggingar til álita og sé þess ekki krafist að frum­rit tryggingarskírteinis eða bankatryggingar fylgi umsókn. Ekki verði á það fall­ist að á stjórnvöldum hvíli almennt að lögum rannsóknarskylda varðandi falsleysi skjala er þeim berast og engum þeim atvikum hafi verið til að dreifa er gáfu tilefni til að tortryggja innsend gögn og synja um leyfisveitingu. Við gildistöku laga nr. 20/1997 hafi þessi málaflokkur horfið til stefnda viðskiptaráðuneytisins og hafði ráðu­neytið enga ástæðu til að ætla að annmarkar væru á leyfisveitingu til Ragnars né var til að dreifa neinum atvikum er gáfu ástæðu til að ætla að endurstaðfesting á starfs­ábyrgð­artryggingu væri fölsuð. Leyfi Ragnars hafi verið í fullu gildi við laga­breyt­ing­una og röskuðu þau lög í engu rétti þeirra sem fengið höfðu útgefið starfsleyfi. Hafi því ekki komið til skoðunar hvort Ragnar héldi leyfi sínu heldur var þvert á móti á því byggt að leyfið væri í fullu gildi. Stefndu vísa því á bug að stjórnvöld hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi eða nokkurt samband sé á milli tjóns stefnanda, leyfisveitingar til Ragnars sem bifreiðasala eða skorts á starfsábyrgðartryggingu hans. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi átt við skipti við Gosa ehf. um kaup á bif­reið­inni og samkvæmt afsali hvíldi skuldbinding til að aflétta áhvílandi veðskuld á Gos­um ehf. sem seljanda. Vanefndir Gosa ehf. sem seljanda bifreiðarinnar á að af­létta veðskuldinni verði ekki raktar til þess að Ragnar hafði gilt leyfi til sölu notaðra öku­tækja. Starfsskyldum bifreiðasala sé lýst í 4.-7. gr. laga nr. 69/1994 og felist ekki í störfum þeirra að þeir takist á hendur ábyrgð á því að kaupsamningar séu efndir og sé því ekki tilgangur lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar bifreiðasala að tryggja bætur vegna vanefnda samningsaðila í bifreiðaviðskiptum. Stefnandi hafi því aldrei átt nokkra kröfu í lögboðna starfsábyrgðartryggingu bifreiðasala yrðu vanefndir af hálfu seljanda bifreiðarinnar á því að aflétta áhvílandi veðskuld sem leiddi til tjóns. Skýrt komi fram í gögnum málsins að stefnanda duldist ekki að við kaupsamning og gerð af­sals kom Ragnar fram sem umboðsmaður seljanda, hvort sem stefnanda var ljóst að Ragnar var sjálfur aðaleigandi Gosa ehf. eða ekki. Stefnandi hafi sjálfur tekið þá áhættu að staðgreiða allt kaupverðið og taka við afsali án þess að nein trygging yrði sett fyrir því að áhvílandi veðskuld yrði aflétt. Stefnandi hafi ekki hirt um að ganga úr skugga um hvort staðið yrði við þær skuldbindingar og koma í veg fyrir eða takmarka tjón sitt. Stefndu byggja einnig á því að bótakröfur stefnanda uppfylli ekki skilyrði fyrir stofnun bótaréttar úr lögboðinni tryggingu bifreiðasala. Trygging bifreiðasala sé sam­kvæmt 3. gr. laga nr. 69/1994 og reglugerðar nr. 406/1994 ábyrgðartrygging sem nái yfir fjártjón sem bifreiðasalar kunna að valda viðskiptamönnum sínum með störfum sínum sem bifreiðasalar. Þau skilyrði séu sett í lögunum og reglugerðinni að fulln­að­ar­dómur eða réttarsátt hafi gengið um skaðabótaábyrgð bifreiðasalans og upphæð bót­anna ákveðin. Stefnandi hafi ekkert aðhafst í því skyni að fá staðfesta skaða­bóta­skyldu Ragnars sem bifreiðasala eða fá ákvörðun um bætur vegna fjártjóns. Sé þannig ekki fullnægt því skilyrði fyrir stofnun bótaréttar er kynni að verða leiddur af reglum um ábyrgðartryggingu bifreiðasala. Þá takmarkist heildarfjárhæð tryggingarbóta innan hvers 12 mánaða tryggingartímabils við kr. 9.000.000, sbr. 1. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á að það skilyrði standi ekki í vegi bótakröfu hans. Stefndu mótmæla kröfum um miskabætur og telja þær ekki hafa lagastoð. Þá sé ljóst að eini kostnaður stefnanda sem tengdur yrði bótaskyldu tjóni felist í þeim hluta upp­boðsandvirðis bifreiðarinnar er gekk til greiðslu áhvílandi veðskuldar að fjárhæð kr. 290.643. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefndu beri skaðabótaábyrgð á því gagnvart stefnanda að Ragnari Lövdal var veitt leyfi til sölu notaðra ökutækja m.a. á grundvelli falsaðra gagna um að hann hefði aflað sér starfsábyrgðartryggingar. Byggir stefnandi á því að hefði Ragnari verið synjað um leyfi hefði stefnandi ekki orðið fyrir tjóni við það að Ragnar stóð ekki við loforð um að aflýsa áhvílandi veði á bif­reiðinni IÖ-054, sem stefnandi keypti af Gosum ehf. 11. mars 1997, en í ljós hafi komið að Ragnar hafði ekki gilda starfsábyrgðartryggingu. Verði tjón stefnanda því rakið til gáleysis starfsmanna stefndu. Samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 406/1994 um tryggingarskyldu við sölu notaðra öku­tækja, sem sett var með heimild í 4. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 69/1994, sbr. c-lið 3. gr. laga nr. 20/1997 um breytingu á þeim lögum, sbr. nú lög nr. 28/1998 um versl­un­ar­atvinnu, varð hver sá, sem vildi reka verslun eða umboðssölu með notuð ökutæki, að hafa til þess leyfi sýslumanns í viðkomandi umdæmi, síðar viðskiptaráðherra. Meðal þeirra skilyrða, sem uppfylla þurfti, var að lögð væru fram skilríki því til sönn­unar að þeir hafi gilda tryggingu sem bæti viðskiptavinum tjón er þeir kunna að verða fyrir vegna ásetnings eða gáleysis bifreiðasala. Í 2. gr. reglugerðarinnar kemur fram að bif­reiðasala beri eftir almennum reglum skaðabótaréttar að bæta viðskiptamönnum sínum það tjón sem hann kann að baka þeim með störfum sínum. Þá er ráð fyrir því gert í lögunum, sbr. 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar, að kaupanda skuli greitt af trygg­ing­ar­fénu að gengnum fullnaðardómi eða að gerðri réttarsátt um vanefnd og þegar ljóst er að seljandi getur ekki efnt skyldu sína samkvæmt dóminum eða sáttinni. Af gögnum málsins er ljóst að Ragnar Lövdal undirritaði yfirlýsingu þess efnis fyrir hönd seljanda bifreiðarinnar IÖ-054, Gosa ehf., að áhvílandi veðskuld yrði aflétt innan 15 daga. Við þetta var ekki staðið og er ljóst að stefnandi varð fyrir tjóni af þeim sökum. Verður tjónið því rakið til þessara vanefnda Gosa ehf. eða eftir atvikum Ragnars Lövdal. Skilyrði þess, að þeir sem verði fyrir tjóni vegna starfa bifreiðasala geti fengið greitt af tryggingarfé, er samkvæmt framansögðu að fullnaðardómur hafi gengið eða réttarsátt verið gerð um vanefnd. Stefnandi hefur ekki beint málatilbúnaði sínum að Ragnari Lövdal í því skyni að fá úr því skorið hvort tjón hans verði rakið til starfa Ragnars sem bifreiðasala, en telja verður það nauðsynlegt til að staðreyna or­saka­samband milli athafna starfsmanna stefndu og tjóns stefnanda. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, sýslumaðurinn í Reykjavík, viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, skulu vera sýknir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 770/2009
Fjármálafyrirtæki Skaðabætur Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Y o.fl. voru eigendur að hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóðinum Peningabréf Landsbankans ISK sem rekinn var af LV, en vörsluaðili sjóðsins var LÍ. Stjórn LV ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum og í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið skipaði skilanefnd yfir LÍ 7. október 2008 var sjóðnum slitið og sjóðfélögum, þar á meðal Y. o.fl., greitt út 29. sama mánaðar í hlutfalli við eign hvers og eins. Útgreiðsluhlutfall fyrir sjóðinn var 68,8%. Y o.fl. höfðuðu mál þetta aðallega til heimtu tilgreindra skaðabóta úr hendi LV og LÍ, en til vara til viðurkenningar skaðabótaskyldu þeirra vegna verðrýrnunar á eignarhlutunum í umræddum sjóði, sem mætti rekja til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ þeirra við rekstur hans frá því að Y o.fl. eignuðust þar hlut þangað til sjóðnum var slitið. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að LÍ hafi 5. desember 2008 fengið heimild til greiðslustöðvunar og samkvæmt 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 129/2008, hafi verið lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti slíkrar heimildar. Ákvæði þetta hafi verið í lögum til 22. apríl 2009, en að þessu hafi ekki verið gætt við höfðun málsins 16. apríl 2009. Hvað varðaði aðalkröfu Y o.fl. um skaðabætur kemur fram að hún miðaði að því að gera Y o.fl. eins setta við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Engar viðhlítandi skýringar hefðu komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008. Ekki hafi heldur verið reifað hvernig markaðssetning eða upplýsingar um sjóðinn gætu hafa vakið væntingar Y o.fl. um að afleiðingar efnahagshruns gætu ekki haft áhrif á verðmæti hlutdeildarskírteina. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að Y o.fl. teldust eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kynnu ranglega að hafa fengið, heldur bæri Y o.fl. lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Y o.fl. hefðu með málatilbúnaði sínum ekki leitast við að afmarka hvert tjónið gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða fyrir sig tæki til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en í aðalkröfu. Hvað varðaði varakröfu Y o.fl. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu LV og LÍ kemur fram að þar væri engin afmörkun á því hver sú háttsemi gæti verið, sem þar væri rætt um. Kröfur Y o.fl. væru af þessum ástæðum haldnar slíkum annmörkum að efnisdómur yrði ekki lagður á þær. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi Landsvaki hf. skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2009. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi Landsbanki Íslands hf. skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2010. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. apríl 2010. Þau krefjast þess aðallega að aðaláfrýjendum verði í sameiningu gert að greiða gagnáfrýjandanum Pétri Steingrímssyni 16.797.735 krónur, Birni Óskari Birgissyni 494.355 krónur, Helgu Arnberg Gestsdóttur 653.460 krónur, Sigurveigu Sigtryggsdóttur 3.433.691 krónu, Guðjóni Hjörleifssyni 386.032 krónur, Haraldi Böðvarssyni & Co. ehf. 2.237.873 krónur, Körlu ehf. 951.366 krónur, Alberti Sveinssyni 1.576.493 krónur, Theodóru Gunnarsdóttur 2.244.294 krónur, GTG fjárfestingu ehf. 1.505.582 krónur, Valgerði Bjarnadóttur 1.043.313 krónur, Magnúsi Jóhanni Magnússyni 6.809.912 krónur, Önnu Björgu Björgvinsdóttur 1.169.003 krónur, Aroni Baldurssyni 1.828.404 krónur, Axel Ketilssyni 10.467.346 krónur og Axel Axelssyni Living Trust 21.557.340 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. apríl 2009 til greiðsludags. Til vara krefjast gagnáfrýjendur þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til skaðabóta sameiginlega úr hendi aðaláfrýjenda „vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta þeirra í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefndu við rekstur sjóðsins frá því að gagnáfrýjendur fjárfestu í sjóðnum og þar til honum var slitið þann 28. október 2008.“ Að þessu frágengnu krefjast gagnáfrýjendur staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en í öllum tilvikum verði aðaláfrýjendum sameiginlega gert að greiða þeim málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjenda voru þau hvert fyrir sitt leyti eigendur að hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK og rekinn var af aðaláfrýjandanum Landsvaka hf., en svokallaður vörsluaðili hans var aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn, sem stjórn fyrrnefnda aðaláfrýjandans samþykkti 23. júlí 2008, sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði“. Sjóðnum væri ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma.“ Tekið var fram í reglunum að þessar skammtímakröfur gætu verið verðbréf og aðrar kröfur með ríkisábyrgð eða ábyrgð sveitarfélaga, bankavíxlar, svokölluð peningamarkaðsskjöl eða innlán, í hverjum flokki fyrir sig allt að 100% af eignum sjóðsins, og að auki skuldabréf fjármálafyrirtækja fyrir að hámarki 80% af eignum og önnur skuldabréf að hámarki 50%, en í engu tilviki var áskilin lágmarkseign sjóðsins í einstökum tegundum krafna. Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigendur þeirra áttu að njóta „réttarstöðu lánadrottins gagnvart sjóðnum“ og jafns réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Engar takmarkanir áttu að vera á eigendaskiptum að hlutdeildarskírteinum, en aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. bar skyldu til að leysa þau til sín á svokölluðu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti það að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“ Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn aðaláfrýjandans Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Fjármálaeftirlitið tók 7. sama mánaðar yfir vald hluthafafundar í aðaláfrýjandanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í framhaldi af því lét aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“, þar sem meðal annars var greint frá því að fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK yrði 68,8% og greiðsla sem því svaraði lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar. Gagnáfrýjendur kveðast hvert fyrir sitt leyti hafa átt eignarhlut í sjóðnum 6. október 2008 að því andvirði, sem hér segir: Pétur Steingrímsson 53.838.895 krónur, Björn Óskar Birgisson 1.584.472 krónur, Helga Arnberg Gestsdóttir 2.094.424 krónur, Sigurveig Sigtryggsdóttir 11.005.419 krónur, Guðjón Hjörleifsson 1.237.282 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 7.172.669 krónur, Karla ehf. 3.049.250 krónur, Albert Sveinsson 5.052.862 krónur, Theodóra Gunnarsdóttir 7.193.249 krónur, GTG fjárfesting ehf. 4.825.584 krónur, Valgerður Bjarnadóttir 3.343.951 króna, Magnús Jóhann Magnússon 21.826.642 krónur, Anna Björg Björgvinsdóttir 3.746.804 krónur, Aron Baldursson 5.860.269 krónur, Axel Ketilsson 33.549.185 krónur og Axel Axelsson Living Trust 69.094.039 krónur. Aðaláfrýjendur hafa ekki andmælt því að hver gagnáfrýjandi fyrir sig hafi átt hlutdeild í sjóðnum eins og að framan greinir, en ekkert liggur fyrir í málinu um hvenær þau hafi eignast þessa hlutdeild eða hvað greitt hafi verið fyrir hana. Við útborgun úr sjóðnum 29. október 2008 fékk hver gagnáfrýjenda greiðslu á innlánsreikning sem hér segir: Pétur Steingrímsson 37.041.160 krónur, Björn Óskar Birgisson 1.090.117 krónur, Helga Arnberg Gestsdóttir 1.440.964 krónur, Sigurveig Sigtryggsdóttir 7.571.728 krónur, Guðjón Hjörleifsson 851.680 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 4.934.796 krónur, Karla ehf. 2.097.884 krónur, Albert Sveinsson 3.476.369 krónur, Theodóra Gunnarsdóttir 4.948.955 krónur, GTG fjárfesting ehf. 3.320.002 krónur, Valgerður Bjarnadóttir 2.300.638 krónur, Magnús Jóhann Magnússon 15.016.730 krónur, Anna Björg Björgvinsdóttir 2.577.801 króna, Aron Baldursson 4.031.865 krónur, Axel Ketilsson 23.081.839 krónur og Axel Axelsson Living Trust 47.536.699 krónur. Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta 16. apríl 2009 aðallega til heimtu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjenda sem svaraði mismuninum á fyrrgreindu innlausnarverði hlutdeildar hvers gagnáfrýjanda, eins og það stóð 6. október 2008, og fjárhæðinni, sem hvert þeirra fékk í hendur við slit sjóðsins. Í samræmi við það, sem að framan greinir, kröfðust gagnáfrýjendur hver fyrir sitt leyti skaðabóta sem hér segir: Pétur Steingrímsson 16.797.735 krónur, Björn Óskar Birgisson 494.355 krónur, Helga Arnberg Gestsdóttir 653.460 krónur, Sigurveig Sigtryggsdóttir 3.433.691 króna, Guðjón Hjörleifsson með reikniskekkju 386.032 krónur, Haraldur Böðvarsson & Co. ehf. 2.237.873 krónur, Karla ehf. 951.366 krónur, Albert Sveinsson 1.576.493 krónur, Theodóra Gunnarsdóttir 2.244.294 krónur, GTG fjárfesting ehf. 1.505.582 krónur, Valgerður Bjarnadóttir 1.043.313 krónur, Magnús Jóhann Magnússon 6.809.912 krónur, Anna Björg Björgvinsdóttir 1.169.003 krónur, Aron Baldursson 1.828.404 krónur, Axel Ketilsson 10.467.346 krónur og Axel Axelsson Living Trust 21.557.340 krónur. Þetta eru sömu kröfur og gagnáfrýjendur gera aðallega fyrir Hæstarétti, en fyrir héraðsdómi gerðu þau jafnframt sömu varakröfu og hér fyrir dómi. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfum gagnáfrýjenda, en varakrafa þeirra var á hinn bóginn tekin til greina á þann hátt að viðurkenndur var réttur þeirra til skaðabóta óskipt úr hendi aðaláfrýjenda „að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B“, svo sem sagði í dómsorði. II Aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. fékk 5. desember 2008 heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum nr. 161/2002, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Með 2. gr. síðastnefndu laganna, sem tóku gildi 15. nóvember 2008, varð til nýtt ákvæði í 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, en með því var lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti heimildar til greiðslustöðvunar. Ákvæði þetta var í lögum til 22. apríl 2009 þegar það var fellt úr gildi með 3. gr. laga nr. 44/2009. Að þessu var ekki gætt við höfðun málsins 16. apríl 2009. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjenda eru allar kröfur þeirra reistar á sömu málsástæðum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi bera gagnáfrýjendur fyrir sig í fyrsta lagi að fjárfestingar Peningabréfa Landsbankans ISK og skipting á eignum sjóðsins hafi ekki verið í samræmi við þá stefnu, sem honum hafi borið að fylgja, í öðru lagi að markaðssetning sjóðsins hafi ekki samrýmst raunverulegri áhættu hans og fjárfestingarstefnu, í þriðja lagi að eigendum hlutdeildarskírteina hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra 6. október 2008 og í fjórða lagi að takmarka hefði átt útgáfu hlutdeildarskírteina þegar ljóst hafi orðið að stækkun sjóðsins myndi auka mjög áhættu af greiðslufalli skuldara. Að því verður að gæta að aðalkröfur gagnáfrýjenda um skaðabætur miða að því að gera þau eins sett við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Af hendi gagnáfrýjenda hafa engar viðhlítandi skýringar komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið er til þeirra tegunda krafna, sem sjóðnum var heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerðust frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að gagnáfrýjendur teldust eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kunna ranglega að hafa fengið, heldur bæri þeim lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Loks er sú málsástæða gagnáfrýjenda, sem síðast var getið, ekki skýrð með tilliti til þess hvernig hún gæti leitt til að aðalkröfur þeirra yrðu teknar til greina. Í málatilbúnaði gagnáfrýjenda er ekki leitast við að afmarka hvert tjón þeirra gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða þeirra fyrir sig tekur til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en um ræðir í aðalkröfum þeirra. Að þessu virtu er málið svo vanreifað af hendi gagnáfrýjenda að ekki er fært að fella efnisdóm á þessar kröfur þeirra. Varakrafa gagnáfrýjenda lýtur sem fyrr greinir að því að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjenda vegna verðrýrnunar á eignarhlut þeirra í umræddum sjóði, sem rekja megi til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ aðaláfrýjenda við rekstur hans frá því að gagnáfrýjendur „fjárfestu í sjóðnum“ þangað til honum var slitið. Í þessari kröfu er engin afmörkun á því hver sú háttsemi aðaláfrýjenda geti verið, sem þar er rætt um, og er heldur ekki gerð grein fyrir því hvenær einstakir gagnáfrýjendur eignuðust hlutdeild í sjóðnum. Þegar af þessum ástæðum er þessi krafa haldin slíkum annmörkum að efnisdómur verður ekki lagður á hana. Samkvæmt framangreindu verður máli þessu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Allt að einu verða aðilarnir látnir bera hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2009. Mál þetta var höfðað 16. apríl 2009 og dómtekið 4. þ.m. Stefnendur eru Pétur Steingrímsson, Ásbúð 44, Garðabæ, Björn Óskar Birgisson, Dalbraut 3, Grindavík, Helga Arnberg Gestsdóttir, Ásvöllum 4a, Grindavík, Sigurveig Sigtryggsdóttir, Ásbúð 44, Garðabæ, Guðjón Hjörleifsson, Dverghamri 35, Vestmannaeyjum, Haraldur Böðvarsson & Co ehf., Birkihæð 1, Garðabæ, Karla ehf., Birkihæð 1, Garðabæ, Albert Sveinsson, Jörundarholti 184, Akranesi, Theodóra Gunnarsdóttir, Bandaríkjunum, GTG fjárfestingar ehf., Laufásvegi 10, Reykjavík, Valgerður Bjarnadóttir, Víkurási 2, Reykjavík, Magnús J. Magnússon, Birkiási 35, Garðabæ, Anna Björg Björgvinsdóttir, Birkiási 35, Garðabæ, Aron Baldursson, Fensölum 8, Kópavogi, Axel Ketilsson, Sunnufelli, Mosfellsbæ og Axel Axelsson Living Trust, kt. 500408-9790, Sunnufelli, Mosfellsbæ. Stefndu eru Landsvaki hf., Hafnarstræti 5, Reykjavík og Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 11, Reykjavík en fyrir hönd þess félags var stefnt Lárusi Finnbogasyni, formanni skilanefndar. Stefnandi, Pétur Steingrímsson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 16.797.735 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Björn Óskar Birgisson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 494.355 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Helga Arnberg Gestsdóttir, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni in solidum 653.460 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Sigurveig Sigtryggsdóttir, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni in solidum 3.433.691 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Guðjón Hjörleifsson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum. 386.032 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Haraldur Böðvarsson & Co ehf., krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða félaginu in solidum 2.237.873 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðslu­dags. Stefnandi, Karla ehf., krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða félaginu in solidum 951.366 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Albert Sveinsson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 1.576.493 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Theodóra Gunnarsdóttir, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni in solidum 2.244.294 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, GTG fjárfestingar ehf., krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða félaginu in solidum 1.505.582 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Valgerður Bjarnadóttir, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni in solidum 1.043.313 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Magnús J. Magnússon, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 6.809.912 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Anna Björg Björgvinsdóttir, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni in solidum 1.169.003 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Aron Baldursson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 1.828.404 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Axel Ketilsson, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 10.467.346 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi, Axel Axelsson Living Trust, krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum insolidum 21.557.340 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnendur krefjast þess allir til vara að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til skaðabóta úr hendi stefndu, in solidum, vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta þeirra í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja megi til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu við rekstur sjóðsins frá því stefnendur fjárfestu í sjóðnum og þar til honum var slitið þann 28. október 2008. Bæði vegna aðalkröfu og varakröfu krefjast stefnendur þess að báðir stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða þeim málskostnað. Stefndi, Landsvaki hf., krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra. I A Í málinu ræðir um tjón sem stefnendur hafi orðið fyrir sem eigendur hlutdeildarskírteinis í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, fjárfestingarsjóði starfræktum af stefnda, Landsvaka hf., dótturfélagi stefnda, Landsbanka Íslands hf. en nú NBI hf. Sjóðir stefnda, Landsvaka hf., eru starfræktir á grundvelli laga um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003 en þar segir í 2. mgr. 1. gr. að verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir hafi það eingöngu að markmiði að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og örum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Um þrjár tegundir sjóða getur verið að ræða, þ.e. verðbréfasjóði, sem eru sjóðir með starfsleyfi á EES-svæðinu, fjárfestingarsjóði, sem hafa starfsleyfi án heimildar til markaðs­setningar á EES-svæðinu og sjóði um sameiginlega fjárfestingu sem veita ekki viðtöku fé frá almenningi (fagfjárfestasjóðir). Stefnendur voru eigendur hlutdeildarskírteina í sjóðnum er honum var slitið 28. október 2008. Í 2. gr. laga nr. 30/2003 er orðið hlutdeildarskírteini skýrt sem fjármálagerningur sem sé staðfesting á tilkalli allra þeirra, sem eigi hlutdeild í sjóði um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild hans, til verðbréfaeignar sjóðsins og eigendur hlutdeildarskírteina eigi sama rétt til tekna og eigna sjóðsins eða viðkomandi deildar í hlutfalli við hlutdeild sína. Í málinu liggja frammi reglur fyrir Peningabréf Landsbankans ISK frá því í júlí 2008 svo og útboðslýsing og útdráttur úr útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK, hvort tveggja frá því í júlí 2008. Í lögum nr. 30/2003 er í 28. gr. kveðið á um útreikning innlausnarvirðis og í 29. gr. auglýsingu þess, í 47.-49. gr. er fjallað um útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu sjóðanna og um kynningarefni í 51. gr. Um öll framangreind ákvæði vísast jafnframt til 1. mgr. 52. gr. laganna. Í 53. gr. téðra laga er kveðið á um innlausnarskyldu en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar er heimilt með sérstökum takmörkunum að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Stefndi, Landsvaki hf., annast rekstur verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða og fagfjárfestasjóða um sameiginlega fjárfestingu í samræmi við lög, ákvörðun stjórnar og reglur sjóðanna. Hann tekur ákvarðanir um fjárfestingar sjóðanna og annast fram­kvæmd þeirra. Landsvaki hf. fól stefnda, Landsbanka Íslands hf., sölu- og markaðs­setningu og önnur umsýsluverkefni varðandi sjóði sína, sbr. 18. gr. laga nr. 30/2003. Einnig var umsjá og varðveisla fjármálagerninga sjóðanna falin bankanum sem vörslufyrirtæki samkvæmt skilgreiningu 20. gr. laga nr. 30/2003. Í 6. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK og bls. 6 í útboðslýsingu segir: „Markmið með útgáfu Peningabréfa Landsbankans ISK er að ná góðri ávöxtum og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma. Þau skuldabréf, sem fjárfest er í, geta verið í mismunandi myntum þrátt fyrir að uppgjör sjóðsins sé í ISK. Við það getur myndast gjaldmiðlaáhætta sem leitast er við að eyða út jafnóðum með afleiðuviðskiptum. Markmiðið með fjárfestingarstefnunni er að Peningabréf Landsbankans ISK henti öllum fjárfestum, einstaklingum, sveitarfélögum, fyrirtækjum og sjóðum sem vilja jafna ávöxtum, hvort sem fjárfest er til lengri eða skemmri tíma. Ávöxtunarviðmið sjóðsins er þriggja mánaða REIBID-vextir skráðir af Seðlabanka Íslands. . . “ Um fjárfestingarheimildir innan hvers fjárfestingarflokks, þ.e. hverrar tegundar verðbréfa og sjóða, segir m.a. að heimilt sé að fjárfesta í skuldabréfum fjármálafyrirtækja að 80% en í öðrum skuldabréfum að 50%. Áhættuflokkar sjóða stefnda Landsvaka hf. voru sjö og því hærra númer sem flokkur hafði því meiri var áhættan. Sjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK var í flokki 1 og auk hans munu aðeins hafa verið í þeim flokki Peningabréf EUR, DKK, GBP og USD. Í lögum nr. 30/2003 eru ýmis ákvæði sem lúta að eftirliti Fjármálaeftirlitsins með sjóðunum. Í minnisblaði stefnda Landsvaka hf. 14. nóvember 2008 vegna slita á peningamarkaðssjóðum segir um eftirlit: „Samkvæmt 66. gr. verðbréfasjóðalaganna hefur Fjármálaeftirlitið eftirlit með því að starfsemi verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða, rekstrarfélaga og vörslufyrirtækja sé í samræmi við lög og reglugerðir. Til að sinna því eftirliti hefur Fjármálaeftirlitið aðgang að öllum gögnum og upplýsingum hjá þeim aðilum sem lögin taka til og það telur nauðsynlegt að fá. Um eftirlitið með sjóðunum gilda einnig lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Landsvaki hf. er undir innra eftirliti sjálfstæðrar eftirlitsdeildar auk innri endurskoðunar Innri endurskoðunar­deildar Landsbankans í samræmi við samning þar um. Þar til viðbótar sjá ytri endurskoðendur Landsvaka hf., Pricewaterhouse Coopers, um endurskoðun félagsins og hafa í samræmi við skyldur sínar verið með reglubundið eftirlit á starfsemi félagsins.“ B Hinn 29. september 2008 lýsti íslenska ríkisstjórnin því yfir að íslenska ríkið hygðist koma Glitni banka hf., sem þá var kominn í töluverða erfiðleika, til hjálpar með því að leggja til verulegt fjármagn og bæta þar með eiginfjárstöðu bankans. Yfirlýstur tilgangur með þessari aðgerð var að tryggja stöðugleika á fjármálamarkaði og voru aðgerðirnar í samræmi við fyrri yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að ríkið myndi styðja við íslenskt fjármálakerfi. Engu að síður fylgdi í kjölfar þessa órói og óvissa á markaði. Lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem um ræðir í málinu, 6. október 2008. Sú ákvörðun var tekin af hálfu stefnda, Landsvaka hf., á grundvelli umróts sem var á fjármálamörkuðum og þeirrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins að lokað yrði tímabundið fyrir öll viðskipti með verðbréf útgefin af stefnda, Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf., SPRON, Exista hf. og Straumi-Burðarás fjárfestingarbanka hf. Alþingi samþykkti sama dag lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. („neyðarlögin“). Með lögunum voru m.a. innlán gerð að forgangskröfum við gjald­þrot fjármálafyrirtækja. Næstu daga féllu íslensku bankarnir einn af öðrum. Fjár­málaeftirlitið ákvað 7. október að nýta heimild í lögum nr. 125/2008 og skipa skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar stefnda, Landsbanka Íslands hf. Í greinargerð stefnda, Landsbanka Íslands hf., segir: „Þeir atburðir sem þarna gerðust voru bæði óvæntir og ófyrirséðir. Bresk stjórnvöld gripu til áður óþekktra aðferða gagnvart Landsbankanum, íslenskum stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands og lýstu yfir beitingu hryðjuverkalaga gagnvart þessum aðilum. Ennfremur tóku bresk stjórnvöld yfir starfsemi Kaupþings Singer & Friedlander í Bretlandi. Aðgerðin leiddi til þess að Landsbankinn og Kaupþing banki misstu allt lánstraust erlendis og lán voru gjaldfelld gagnvart þeim sem hafði í för með sér að þeir gátu ekki haldið áfram starfsemi.“ Hinn 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrar­félaga verðbréfa- og fjárfestingarsjóða að grípa til aðgerða sem væru til þess fallnar að peningamarkaðssjóðum félaganna yrði slitið og eigendum hlutdeildarskírteina greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt. Stefndi, Landsvaki hf., sendi hinn 28. október 2008 frá sér tilkynningu til Kauphallar Íslands um slit og ósk um afskráningu á Peningabréfum Landsbankans ISK. S. Elín Sigfúsdóttir bankastjóri sendi f.h. Landsbankans hinn 10. desember 2008 opið bréf til hlutdeildarskírteinishafa peningamarkaðssjóðs Landsbankans ISK en umfjöllunin beindist einkum að „peningamarkaðssjóði í íslenskum krónum sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK (hér eftir Peningamarkaðssjóðurinn) og slitum á þeim sjóði“. Þar segir m.a. að tap sjóðfélaga hafi verið mikið áfall fyrir stjórnendur stefndu og er beðist velvirðingar á því tjóni sem hlutdeildarskírteinishafar hafi orðið fyrir. Þar segir einnig í inngangi: „Verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir eru reknir af rekstrarfélögum verðbréfasjóða. Landsvaki hf. er dótturfélag Landsbankans með starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða frá Fjármálaeftirlitinu. Sjóðir félagsins starfa eftir lögum um verðbréfasjóði, reglum sem settar eru fyrir hvern sjóð og útboðslýsingu. Félagið og sjóðir þess eru undir stöðugu eftirliti Fjármálaeftirlitsins og innra eftirlits Landsvaka hf., innri endurskoðunar Landsbankans, auk ytri endurskoðunar. Þessir aðilar fara með reglubundnum hætti yfir stöðu sjóðanna og starfsemi.“ Af öðru efni bréfsins skal þetta tilgreint: „Varðandi þá 31,2% lækkun sem varð á gengi sjóðsins við slit stöfuðu um 2/3 hlutar lækkunarinnar af lækkun á skuldabréfum íslensku viðskiptabankanna. Svo sem fram hefur komið áður vógu skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf. þungt í eignasafni sjóðsins eða um 30% af heildareignum sem skýrir stærstan hluta þessarar lækkunar. Önnur lækkun stafaði af verðlækkun á skuldabréfum annarra fyrirtækja og fjárfestingarfélaga . . . Við sölu eigna sjóðsins fyrir slit hans var m.a. stuðst við mat á fyrirtækjaskuldabréfum sjóðsins frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG. Öll viðskipti voru innan þess verðbils sem gat um í því mati. Gengisútreikningar og slit sjóðsins voru síðan yfirfarin af endurskoðendum sjóðsins, Pricewaterhouse Coopers. Viðskiptin fóru fram meðan bankaráð, sem skipað hafði verið til bráðabirgða, sat í bankanum. Nýskipað bankaráð hefur nú farið yfir viðskiptin af sinni hálfu og telur að ekki hafi verið hallað á hagsmuni Peningamarkaðssjóðsins í þeim viðskiptum . . . “ Fram er komið að eignum Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið haldið aðskildum frá eignum bankans og rekstrarfélagsins og skyldi virði hans reiknað út frá metnu innlausnarvirði eigna sjóðsins á hverjum degi. Í tilvitnuðu bréfi S. Elínar Sigfúsdóttur er vísað til þess að áhættuflokkun sjóða byggist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins sem segi að sé slík flokkun notuð skuli hún byggjast á sögulegum sveiflum á ávöxtun. Peningamarkaðssjóðurinn hafi verið opinn fyrir viðskipti í 4.735 daga og aldrei lækkað á milli daga heldur sýnt jafna ávöxtun eins og lagt hafi verið upp með. Við slit sjóðsins skiptist skuldabréfaeign eftir útgefendum þannig: Fjár­mála­fyrirtæki 60%: Kaupþing 32,3%, Landsbanki 14,3%, Straumur 13,2 %, Spari­sjóður Bolungarvíkur 0,2%. Önnur fyrirtæki 40%: Baugur 12,8%, Eimskip 8,4%, Samson 5,2%, Atorka 4,1%, FL Group/Stoðir hf. 3,9%, Mosaic 1,9%, Egla 1,3%, Exista 1,2%, Marel 1,1%. Sjóðurinn rýrnaði um 57 milljarða króna í vikunni fyrir lokun hans, úr 160 milljörðum í 103 milljarða króna, vegna innlausna. II Stefnendur krefjast þess í aðalsök að stefndu verði gert að greiða þeim skaðabætur vegna þess tjóns sem þeir hafi orðið fyrir þegar ákvörðun var tekin um að loka fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem hér um ræðir, 6. október 2008, slíta honum 28. s.m. og í kjölfarið greiða stefnendum 68,8% af andvirði eignarhluta þeirra í sjóðnum. Aðalkrafa hvers og eins stefnenda sundurliðast þannig: Stefnendur reisa kröfur sínar á því að stefndu hafi valdið þeim tjóni sem rekja megi að öllu leyti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þeirra. Um lagarök er vísað til laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfest­ingarsjóði, laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Einnig vísa stefnendur til reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK, almennu skaðabóta­reglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð og meginreglna kröfu­réttarins. Stefnendur byggja í fyrsta lagi á því að fjárfestingar sjóðsins og eignasam­setning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu. Stefnendur byggja í öðru lagi á því að markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu. Stefnendur byggja í þriðja lagi á því að hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008. Stefnendur byggja í fjórða lagi á því að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun sjóðsins mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnendur styðja varakröfur sínar, eftir því sem við á, með vísun til framangreindra málsástæðna. Telji dómurinn að ekki sé unnt að fallast á fjárkröfu stefnenda í aðalkröfu leiði það af reglum einkamálaréttarfars, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að þeir geti krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefndu enda hafi þeir sannanlega orðið yfir fjártjóni vegna háttsemi þeirra. Hinir stefndu mótmæla kröfum og málsástæðum stefnanda og eru að mestu samstiga um flutning máls og framsetningu málsástæðna en að auki er byggt á eftirfarandi málsástæðum af hálfu stefnda, Landsbanka Íslands hf.: Aðildarskortur. Þau afmörkuðu verkefni, sem stefndi hafi haft með höndum vegna Peningabréfa Landsbankans ISK, en hér virðist einungis sala og markaðssetning geta haft þýðingu, hafi verið á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda Landsvaka hf. í samræmi við heimild í 18. gr. laga nr. 30/2003 en samkvæmt 2. mgr. þeirrar greinar hafi útvistun verkefna rekstrarfélags til annarra aðila engin áhrif á ábyrgð þess gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina. Varúðarskylda kaupenda (fjárfesta). Bent er á að hér, eins og í öðrum fjárfestingum, hafi sú skylda hvílt á kaupendum (fjárfestum) að kynna sér upplýsingar og gögn um þau viðskipti sem stóðu fyrir dyrum en upplýsingar um Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið skýrar, ítarlegar og aðgengilegar. Tjón ósannað. Jafnvel þótt stefnendur hefðu sýnt fram á bótaskylda háttsemi stefnda telur hann að hafna yrði bótakröfu þeirra þar sem þeir hafi ekki sýnt fram á tjón sitt. Það standist engan veginn að miða bótakröfuna við gengi sjóðsins eins og það var síðast skráð. Jafnvel þótt öruggari fjárfestingarkostir hefðu fundist að mati dómsins sé ekki hægt að miða við að gengi sjóðsins hefði ekki lækkað í þeim hamförum sem farið hafi yfir hagkerfi heimsins. Það sé nánast sama hvar borið sé niður; allt hafi lækkað, hlutabréf, fasteignir og aðrar fjárfestingar, hérlendis og erlendis. Til dæmis að taka ef stefnendur hefðu fjárfest að fullu í innlánum þá hefðu þeir að óbreyttum lögum tapað stærstum hluta fjárfestingarinnar sem umfram sé hina lögbundnu tryggingu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Að mati stefnda hafi stefn­endur ekki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfum sínum né heldur sýnt fram á orsaka­samband á milli ætlaðs tjóns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda. Hér verður greint í meginatriðum frá rökstuðningi aðila varðandi framan­greindar málsástæður stefnenda: 1 Stefnendur vísa til þess að þegar lokað hafi verið fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008 hafi engin verðbréf eða aðrar kröfur með ábyrgð ríkisins eða sveitarfélaga verið í eignasafni hans þótt fjárfestingarstefna hans gerði einkum ráð fyrir verðbréfum af þeim toga sem hafi numið um 20% af eignasafni sjóðsins á árunum 2000 - 2007. Þeir vísa einnig til þess að fjárfestingar sjóðsins, í íslenskum félögum sem tengjast fjármálamarkaðnum að miklu leyti, hafi falið í sér kerfislæga áhættu; flestir skuldararnir hafi verið í verulegum fjárhagsörðugleikum og átt við lausafjárskort að stríða á sama tíma og sjóðurinn var kynntur sem áhættulítil fjárfesting með örugga ávöxtun. Stefndu kveða sjóðinn hafa verið innan fjárfestingarheimilda enda hafi hann lotið ríkum eftirlitsheimildum sem hafi verið fylgt eftir af innra eftirliti, innri endurskoðun og eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Á það er bent að ávöxtun Skuldabréfa­sjóðs Landsbankans, sem fjárfesti eingöngu í ríkistryggðum bréfum, hafi verið mun óstöðugri en Peningabréfa ISK og í samræmi við það hafi áhættuflokkun Skuldabréfa­sjóðsins verið 4 en Peningabréfa ISK 1. Framboð á ríkistryggðum bréfum hafi verið afar takmarkað á árunum 2007 – 2008 og kjörin ekki viðunandi miðað við ávöxtunar­kröfu sjóðsins. Við þessu hafi verið brugðist með því að auka hlutfall bankabréfa í eignasafni sjóðsins en bankarnir hafi haft traust lánshæfismat alþjóðlega viðurkenndra matsfyrirtækja, hið hæsta af íslenskum fyrirtækjum. Af umfjöllun Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands, auk tilkynninga frá bönkunum í fréttakerfi Kauphallar Íslands, hafi ekki annað orðið ráðið en að bankarnir stæðu traustum fótum. Stöður hafi ekki verið auknar í öðrum félögum en viðskiptabönkunum og Marel á árinu 2008 en vísbendingar hafi ekki verið komnar fram um erfiðleika annarra félaga þegar fjárfest var í þeim. 2 Stefnendur vísa til þess að í kynningum og markaðsefni frá stefndu hafi sjóðurinn ávallt verið kynntur sem áhættulítill fjárfestingarkostur með örugga ávöxtun, sbr. auglýsing í Morgunblaðinu 2. október 2008 þar sem segi orðrétt: „Örugg ávöxtun“ og í kjölfarið sé vísað til peningamarkaðssjóðs Landsbankans. Með vísun til hás og hækkandi skuldatryggingarálags Kaupþings banka hf. og Landsbankans hafi stefndu mátt vera ljóst að margt benti til þess að framangreindir skuldarar sjóðsins gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi önnur félög, sem voru hluti af eignasafni sjóðsins 6. október 2008, verið í verulegum fjárhagsörðugleikum. Samkvæmt 55. gr. laga nr. 30/2003 beri rekstrarfélagi, þ.e. stefnda Landsvaka hf., að greina fjárfestum frá þeirri áhættu sem felist í fjárfestingu í sjóði áður en viðskipti eigi sér stað, sbr. einnig b- og c- liði 28. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá kveða stefnendur áhættuflokkun sjóðsins hafa verið misvísandi. Stefnendur hafi ekki verið sérfróðir um fjárfestingar og áhættumat og því lagt til grundvallar þann almenna og rökrétta skilning að áhættuflokkur 1 af 7 hlyti að gefa vísbendingu um að sá flokkur væri áhættuminnstur. Þessu til samanburðar hafi Skuldabréfasjóður Landsbankans verið í áhættuflokki 4 þrátt fyrir að í honum væru eingöngu skuldabréf og önnur verðbréf (þ.m.t. innlán) með ábyrgð ríkisins. Þá er vísað til þess að fjárfestingarsjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir en verðbréfasjóðir sem feli í sér að ekki hafi verið rétt að setja Peningabréf Landsbankans ISK í lægsta áhættuflokk. Stefndu mótmæla því að markaðssetning og upplýsingagjöf hafi verið villandi eða í ósamræmi við raunverulega áhættu. Hverjum, sem kynnti sér markaðsefni, útboðslýsingu, útdrátt úr henni eða önnur gögn, hafi ekki getað dulist að áhætta var fyrir hendi. Engin tilraun hafi verið gerð til þess að draga úr eða dylja áhættu tengda sjóðnum og skilmerkileg grein hafi verið gerð fyrir áhættuþáttum sjóðsins í samræmi við kröfur Fjármálaeftirlitsins í leiðbeinandi tilmælum nr. 3/2004. 3 Stefnendur kveða forsvarsmönnum sjóðsins hafa borið að loka fyrir innlausnir eða a.m.k. fresta þeim þegar heildarfjármunir hans snarlækkuðu vikuna fyrir lokun hans, m.a. á grundvelli heimildar í 10. gr. reglna fyrir sjóðinn, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2003. Forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að selja undirliggjandi eignir hans í réttum hlutföllum þegar ljóst hafi orðið að verulegar innlausnir voru úr sjóðnum. Engum vafa sé undirorpið að auðseljanlegar eignir hafi verið seldar á kostnað annarra eigna, eins og t.d. skuldabréfa sem útgefin voru af félögum, sem skilgreind séu í útboðslýsingu sjóðsins sem „önnur skuldabréf“, en hlutfall þeirra hafi hækkað um rúm 10% í eignasafni sjóðsins vikuna fyrir lokun sjóðsins. Með þessu hafi jafnræði allra hlutdeildarskírteinishafa ekki verið haft að leiðarljósi eða jafnræðis gætt líkt og forsvarsmönnum sjóðsins hafi verið skylt samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Stefndu vísa til þess að sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnir allra sjóðfélaga þar til lokað var fyrir þær 6. október 2008. Stjórnendur sjóðsins hafi ekki talið ástæðu til að loka sjóðnum með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Viðskipti hafi gengið með eðlilegum hætti fyrir sig í Kauphöll Íslands. Við sölu eigna úr eignasafni sjóðsins hafi m.a. verið stuðst við mat frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG, og öll viðskiptin hafi verið innan ásættanlegra marka samkvæmt því mati. 4 Stefnendur vísa til þess að sjóðurinn hafi stækkað ört á árunum 2007 og 2008 þrátt fyrir að útgáfa skammtímaverðbréfa með ábyrgð ríkis og/eða sveitarfélaga hafi verið takmörkuð. Engin rök hnígi að því að réttara sé að auka áhættu eigenda hlutdeildarskírteina en að takmarka frekari útgáfu skírteinanna. Með þessu hafi enn verið vegið að hagsmunum stefnanda með saknæmum hætti sem hafi leitt til aukinnar áhættu á verðfalli eignarhluta þeirra í sjóðnum. Stefndu vísa til þess að allt fram að hruni íslensku viðskiptabankanna hafi fáa, ef nokkra, órað fyrir því að þeir mundu hrynja á nokkrum dögum sem og íslenskt efnahagslíf. Fjárfesting í skuldabréfum bankanna hafi verið sá kostur sem best uppfyllti kröfur um örugga og stöðuga fjárfestingu á þessum tíma þegar ríkisbréf voru af skornum skammti. Þá beri að hafa í huga að skuldabréf bankanna hafi notið sömu tryggingastöðu og innlán við gjaldþrot og ekki hafi mátt gera ráð fyrir að þeirri stöðu yrði raskað með lagasetningu. III A Lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, sbr. einnig lög nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2007, veita sjóðfélögum, þ.e. eigendum hlutdeildar­skírteina, vernd óháð því hvernig fjárfestingin er til komin. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., hafði ekki einungis með höndum sölu og markaðssetningu vegna peningamarkaðssjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda, Landsvaka hf., heldur var hann einnig vörslufyrirtæki, sbr. 20. gr. laga nr. 30/2003, hafði með höndum margháttuð verkefni sem þar greinir og ber ábyrgð gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina samkvæmt 1. mgr. 22. gr. tilvitnaðra laga. Að auki annaðist stefndi eftirlit með starfrækslu sjóðsins og endurskoðun. Samkvæmt þessu bera hinir stefndu óskipt ábyrgð gagnvart stefn­anda og er ekki fallist á að sýkna beri stefnda, Landsbanka Íslands hf., vegna aðildar­skorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Áhættuflokkun sjóðsins, sem um ræðir í málinu, byggðist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2004 en þau eru reist á samevrópskum reglum um þetta efni. Áhættuflokkunin byggðist á sveiflum í ávöxtun. Mjög lágt staðalfrávik eða sveiflur í ávöxtun lá til grundvallar röðun sjóðsins í 1. (lægsta) áhættuflokk. Samanburður við t.a.m. Skuldabréfasjóð Landsbankans, sem fjárfesti í ríkistryggðum bréfum og var í 4. áhættuflokki, er ekki misvísandi eða villandi þar sem ávöxtun hans var mun óstöðugri. Markaðsefni og upplýsingagjöf fyrir Peningabréf Landsbankans ISK voru aðgengileg og auðvelt að kynna sér reglur fyrir hann, útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu á heimasíðu Landsbankans auk prentaðs efnis. Í auglýsingu, sem stefnendur vitna til, er vísað í útboðslýsingu og útdrátt úr henni og athygli vakin á mismuni á verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum. Einblöðungur lá frammi í útibúum stefnda, Landsbanka Íslands hf., auk útdráttar úr útboðslýsingu, með kynningarefni um Peningabréf. Þar segir að mikil áhersla sé lögð á stöðuga og örugga ávöxtun við rekstur sjóðsins enda séu sveiflur í ávöxtun mun minni frá degi til dags eða viku til viku „samanborið við sambærilega sjóði“. Sjóðurinn sé fjárfestingarsjóður og er athygli fjárfesta vakin á því að fjárfestingar­sjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir samkvæmt lögum nr. 30/2003 en verðbréfa­sjóðir. Áhættustig sjóðsins, sem er kynnt sem hið lægsta af sjö, ákvarðist út frá sveiflum á gengi hans og reiknist út frá sögulegu staðalfráviki en ekki sé lagt sérstakt mat á skuldaraáhættu verðbréfa hans. Í útboðslýsingu sjóðsins eru m.a. hugtökin skuldaraáhætta og markaðsáhætta skilgreind. Um skuldaraáhættu segir: „Skuldaraáhætta er sú áhætta að útgefandi skuldabréfs geti ekki uppfyllt skyldur sínar um afborganir skuldabréfa. Skuldara­áhætta er mismikil meðal útgefenda. Skuldaraáhætta er mjög lítil ef skuldabréf er með ríkisábyrgð. Skuldaraáhætta er meiri ef um skuldabréf sveitarfélaga eða banka er að ræða. Mest er skuldaraáhætta ef keypt eru skuldabréf fyrirtækja.“ Um markaðsáhættu segir: „Öllum fjármálagerningum fylgir markaðsáhætta. Markaðsáhætta er áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta, áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengis­áhætta . . .“ Einnig er vakin athygli á því að hlutdeildarskírteini sjóðsins geti lækkað í verði ekki síður en hækkað og séu því ekki áhættulaus og kunni fjárfestar að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Þá geti ófyrirséðir atburðir, almennt efna­hagsástand, náttúruhamfarir, vinnustöðvanir og breytingar á skattalögum valdið verðlækkun á verðbréfamarkaði, þ.m.t. á gengi hlutdeildar­skírteina. Frá því er skýrt að áhætta sé til staðar vegna samþjöppunar eigna eða markaða, t.d. ef útgefendur skuldabréfa sameinist og dreifing eignasafns sjóða minnki í kjölfarið. Íslenski verðbréfamarkaðurinn sé smár í sniðum og eignatengsl milli einstakra útgefenda töluverð. Slíkt geti bæði haft áhrif á verðmyndun og afkomu einstakra félaga. Þá er greint frá áhættuflokkun og hún skýrð þannig að hún byggist á útreikningi á staðalfráviki mánaðarávöxtunar sjóðsins í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins. Af framangreindu verður ráðið að áhættustigið og öryggið vísi eingöngu til ávöxtunarinnar en aðrir flokkar áhættu komi þar ekki við sögu. Með hliðsjón af gengisþróun sjóðsins og þeim reglum, sem gilda um útreikning áhættustigs, verður því ekki talið að markaðssetning Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið villandi. Til þess varð ætlast af stefnendum að þeir sýndu þá varúð að kynna sér kynningar- og markaðsefni, sem vörðuðu fjárfestinguna, og ekki aðeins við stofnun eignarhaldsins heldur einnig síðari breytingar, en útboðslýsing sjóðsins var síðast fyrir lokun hans uppfærð í júlí 2008. Fjárhæðir aðalkrafna stefnenda er fundin sem mismunur á hinu skráða innlausnarvirði eignarhlutar hennar við lokun sjóðsins 6. október 2008 og þeirri fjárhæð sem var goldin fyrir hann eftir slit sjóðsins 28. s.m. Kröfurnar eru einvörð­ungu byggðar á sök stefndu við rekstur og umsjón sjóðsins og um það efni að engu getið þess, sem leiddi til framangreindra atvika og er án nokkurs vafa í það minnsta meginorsök ætlaðs tjóns stefnenda; fall stærstu banka landsins og hrun efnahagskerfis þjóðarinnar. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á kröfurnar eins og þær eru fram settar og þegar af þeirri ástæðu að á skortir um rökrænt samhengi fjárhæðar ætlaðs tjóns og þeirra málsástæðna sem krafan er studd verður ekki komist að niðurstöðu um aðra og lægri fjárhæð. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefndu af aðalkröfum stefnenda. B Með tilvísun í framangreint var kynning sjóðsins í samræmi við reglur hans og útboðslýsingu svo og lagaákvæði sem hana varða, sbr. einkum 51. gr. laga nr. 30/2003, kynningarefni var skýrt og aðgengilegt og markaðssetning á engan hátt villandi. Sem fyrr greinir var auglýst fjárfestingarstefna Peningabréfa Landsbankans ISK að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og banka­tryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum. Í töflu í útboðslýsingu er tilgreint hve stórt hlutfall ofan­greindir bréfaflokkar megi vera af heildarfjárfestingum sjóðsins. Hlutföllin eru á bilinu 0-100% fyrir alla flokka nema Skuldabréf fjármálafyrirtækja þar sem bilið er 0-80% og Önnur skuldabréf þar sem bilið má vera 0-50%. Fjárfestingar sjóðsins voru innan þessa ramma. Svigrúmið samkvæmt útboðslýsingunni er vítt og mátti stefn­endum vera ljóst að kynningarefni, t.d. einblöðungur sem lá frammi, fól ekki í sér nákvæm fyrirmæli um hver eignasamsetning sjóðsins skyldi vera. Í útboðslýsingu sjóðsins lúta einu ákvæðin, sem varða stærð hans, að því að stjórn hans hafi heimild til að slíta honum fari stærð hans niður fyrir 200 milljónir króna. Ekkert hámark er þar tilgreint og ekki varð ætlast til að forráðamenn sjóðsins sæju fyrir atburðarásina sem fór af stað í byrjun októbermánaðar 2008. Samkvæmt þessu er ekki fallist á varakröfu á grundvelli þeirra málsástæðna stefnenda sem lúta að því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu, markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu og að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun hans mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnendur telja að sjóðsstjórnin hefði átt að selja eignir í réttum hlutföllum þegar sjóðurinn minnkaði um rúman þriðjung og verður það skilið þannig að hlutdeild eignaflokka hefði átt að haldast óbreytt þrátt fyrir minnkunina. Ekki verður séð að bein fyrirmæli í þessa veru séu í reglum sjóðsins. Í 4. gr. reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði segir að „mat á eignum verðbréfasjóðs, fjárfestingarsjóðs eða sjóðsdeildar skal á hverjum tíma endurspegla raunverulegt virði þeirra að teknu tilliti til markaðsaðstæðna“. Í 5. gr. sömu reglugerðar segir að „fyrir hvern verðbréfasjóð, fjárfestingarsjóð eða einstaka sjóðsdeild skal mynda niðurfærslureikning vegna fjármálagerninga . . . í því skyni að gengi hlutdeildarskírteina eða hluta endurspegli sem best verðmæti eigna hlutað­eigandi sjóðs eða deildar á hverjum tíma“. Tilvitnuð ákvæði fela í sér að sé matsverð tiltekinna bréfa ekki fært niður þrátt fyrir vaxandi óvissu um verðmæti þeirra skuli sú óvissa leiða til hærri stöðu á niðurfærslureikningi. Það hefur í för með sér lægra gengi á hlutdeildarskírteinum en ella hefði orðið. Vitnin Stefán Héðinn Stefánsson, fyrrverandi stjórnarformaður stefnda, Landsvaka hf., og Guðrún Una Valsdóttir, sjóðsstjóri Peningabréfa Landsbankans ISK, báru að almenn niðurfærsla, sem var ekki tengd einstökum félögum, til að mæta niðurskrift eða tapi á bréfum hafi numið nálægt einum milljarði króna. Á stöðulista fyrir sjóðinn kemur fram að staðan á niðurfærslureikningi hafi verið eftirfarandi: 0 kr. 31. desember 2007, 100 milljónir kr. 30. júní 2008, 400 milljónir kr. 30. júlí s.á., 400 milljónir kr. 31. ágúst s.á. og 400 milljónir kr. 30. september s.á. Í tölvupósti sjóðsstjórans 17. september 2009 til lögmanns stefnda, Landsvaka hf., kemur fram að heildarniðurfærsla hafi numið 790 milljónum króna 6. október 2008. Á niðurfærslu­reikningi í bókhaldinu voru þó, sem fyrr greinir, einungis 400 milljónir króna sem skiptust í sértæka niðurfærslu, 193 milljónir króna, og almenna niðurfærslu, 207 milljónir króna. Stefán Héðinn Stefánsson bar að óvissa um getu Nýsis hf. til að standa við skuldbindingar samkvæmt ákvæðum útgefinna skuldabréfa hefði verið ástæðan fyrir hækkun á stöðu niðurfærslureikningsins í júlí 2008. Peningabréf Landsbankans ISK átti skuldabréf útgefin af Nýsi hf. að fjárhæð 193 milljónir króna sem höfðu verið í vanskilum frá því í júní 2008. Þær 390 milljónir króna, sem mynda áðurnefnda heildarniðurfærslu, til viðbótar við hina bókfærðu, voru því eins konar varúðarfærsla. Í fyrrgreindum tölvupósti segir: „Stjórn Landsvaka tók reglulega ákvarðanir um varúðarfærsluna og ákvað reglulega hvort tilefni væri til að setja frávikið á bókhaldslykilinn Niðurfærsla.“ Í útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK segir: „Leyfilegt frávik á gengi hlutdeildarskírteina er 0,8% og skal það leiðrétt innan þriggja mánaða.“ Samkvæmt þessu má matsvirði eigna sjóðsins víkja sem nemur 0,8% frá verðmæti útistandandi hlutdeildarskírteina. Þessari heimild til 0,8% fráviks er augljóslega ætlað að jafna tilviljanakenndar sveiflur á daglegu markaðsgengi skráðra eigna sjóðsins, enda upplýsti Guðrún Una Valsdóttir sjóðsstjóri að frávik þetta gæti hvort heldur sem er verið jákvætt eða neikvætt og að hún hefði séð hvort tveggja í starfi sínu. Frávikið virðist hafa aukist eftir því sem leið á árið 2008 fram að lokun sjóðsins. Sú þróun er vel skiljanleg í ljósi sveiflukennds en þó hækkandi skuldatryggingarálags á útgefendur helstu eigna sjóðsins. Sveiflur í skuldatryggingarálagi geta verið forboði sveiflna í markaðsverðmæti skuldabréfa. Frávik þetta má ekki telja hluta af niðurfærslu­reikn­ingi eins og ætla má að verið hafi, sbr. framangreinda vitnaframburði um að staða á niðurfærslureikningi hafi numið um einum milljarði króna. Í Vegvísi Landsbankans, dags. 20. júní 2008, er frétt um 101 milljónar evra tap Eimskips á öðrum ársfjórðungi og í frétt frá Kauphöll Íslands 10. september 2008 segir að verulegar líkur séu á að 207 milljóna evra ábyrgð vegna XL Leisure Group muni falla á Eimskip. Samkvæmt stöðulistum átti sjóðurinn Peningabréf Lands­bankans ISK skuldabréf útgefin af Eimskip hinn 30. júní 2008 að matsvirði samtals 4.022.5 milljónir króna, hinn 31. júlí s.á. að matsvirði 4.080,5 milljónir króna, hinn 31. ágúst s.á. að matsvirði 4.139,4 milljónir króna og hinn 30. september s.á. að matsvirði 4.196,8 milljónir króna. Hér var allan tímann um sömu skuldabréfin að ræða, úr flokkunum EIM 04 1 og HFEIM 07 2. Þróun matsvirðis þessara bréfa á stöðulistunum bendir til þess að þar hafi einungis verið bætt við áföllnum vöxtum. Forráðamenn sjóðsins létu þannig slæmar fréttir af gengi Eimskips ekki koma fram í mati á bréfum útgefnum af Eimskip í eignasafni hans. Eigi verður heldur séð að tilgreindar fréttir hafi haft áhrif á niðurfærslureikninginn. Sama á við um verðmæti bréfaeignar sjóðsins í Samson eignarhaldsfélagi sem laskaðist við þetta slæma gengi Eimskips. Eigi verður heldur séð að tilgreindar fréttir hafi haft áhrif á niður­færslureikninginn. Stefán Héðinn Stefánsson greindi frá því að stjórnin hefði frá því um vorið 2008 haft vaxandi áhyggjur af stöðu Eimskips og hraðlækkandi eiginfjár­hlutfalli félagsins. Menn hefðu þó talið Eimskipsbréfin örugg, ekki síst í ljósi þess að kröfur XL Leisure Group á félagið færðust aftar í veðröð. Á minnisblaði frá núverandi framkvæmdastjóra stefnda, Landsvaka hf., dagsettu 23. nóvember sl., segir að hafi eitthvað breyst þann 10. september 2008 hafi það verið vegna yfirlýsingar stærstu eigenda Eimskips um að þeir mundu kaupa kröfuna félli hún á félagið og fresta gjalddaga hennar. Það hafi verið lánardrottnum félagsins fremur til hagsbóta því krafan hefði þá vikið fyrir öðrum kröfum. Á þessi rök verður ekki fallist því að ljóst er af mörgum fréttum um málið að stærstu lánveitendur XL LeisureGroup, og eigendur umræddrar kröfu, voru Landsbankinn og Straumur-Burðarás og því um bein eignatengsl að ræða milli upphaflegra kröfueigenda og eigenda Eimskips. Yrði einn þessara aðila fyrir stóru áfalli myndi það óhjákvæmilega raska eiginfjárstöðu eins eða fleiri hinna, enda voru þeir tengdir með flóknum hætti gegnum umfangsmikil krosseigna- og krossskuldatengsl. Út frá þessu má þá einnig ætla að verðmæti bréfaeignar sjóðsins í Samson eignarhaldsfélagi hafi laskast við þessar fréttir. Af framangreindu leiðir að á það er fallist með stefnendum að hlut­deildar­skírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda að lokun sjóðsins 6. október 2008 eftir því hvort þeir innleystu hlutdeild sína eða ekki. Þeir, sem innleystu hlutdeild sína frá 10. september 2008 til lokunar 6. október s.á., fengu of hátt verð fyrir eignarhluti sína í sjóðnum sem leiddi til þess að eign þeirra, sem eftir sátu, rýrnaði að sama skapi. Með þessu hafa stefndu ekki gætt jafnræðis sjóðfélaga hlutdeildar­skírteinishafa eins og þeim var skylt, sbr. m.a. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003, og bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnendum. Heildartjónið, sem og hlutfallslegt tjón stefnenda hvers og eins, er unnt að meta út frá gögnum í bókhaldi sjóðsins. Samkvæmt framangreindu er fallist á varakröfur stefnanda að því marki sem hér var lýst. C Ákveðið er að aðilar málsins skuli bera hver sinn kostnað af rekstri þess. Mál þetta dæma Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdóms­mennirnir Bjarni Frímann Karlsson lektor og Þórólfur Matthíasson prófessor. D ó m s o r ð: Stefndu, Landsvaki hf. og Landsbanki Íslands hf., eru sýknir af aðalkröfum stefnenda, Péturs Steingrímssonar, Björns Óskars Birgissonar, Helgu Arnberg Gestsdóttur, Sigurveigar Sigtryggsdóttur, Guðjóns Hjörleifssonar, Haraldar Böðvarssonar & Co ehf., Körlu ehf., Alberts Sveinssonar, Theodóru Gunnarsdóttur, GTG fjárfestingum ehf., Valgerðar Bjarnadóttur, Magnúsar J. Magnússonar, Önnu Bjargar Björgvinsdóttur, Arons Baldurssonar, Axels Ketilssonar og Axels Axelssonar Living Trust. Viðurkenndur er réttur sérhvers stefnenda til skaðabóta óskipt úr hendi stefndu að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 677/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. október 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á það með héraðsdómi að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot sem getur varðað fangelsisrefsingu eftir 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því og þar sem uppfyllt eru skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 552/2006
Skuldamál Aðild Sératkvæði
V höfðaði mál á hendur B til greiðslu 30 reikninga vegna viðskipta málsaðila á nánar tilgreindu tímabili. Í málinu lágu fyrir gögn sem stöfuðu frá V og sýndu að V hafði framselt viðskiptakröfuna til G 31. desember 2003, en G mun vera í eigu sömu aðila og V. Þá lá fyrir í málinu yfirlýsing framkvæmdastjóra G um að krafan hefði verið framseld V aftur 1. janúar 2004. Fyrir Hæstarétt voru lögð gögn sem vörðuðu staðfestingu endurskoðanda V á því að V hafi, samkvæmt bókhaldsgögnum, átt hina umdeildu kröfu þann dag. Endurskoðandinn kom ekki fyrir dóm og engin bókhaldsgögn V frá janúar 2004 voru lögð fram í málinu. Þá gaf fyrirsvarsmaður V heldur ekki skýrslu fyrir dóminum. Var fallist á að V hefði ekki gegn mótmælum B tekist að sanna að félagið væri eigandi hinnar umstefndu kröfu. Var B því sýknað af kröfu V með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. október 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi gat þess ekki í upphafi málsmeðferðar, að hann hafi ekki átt kröfuna um tíma en eignast hana aftur. Gögn þar um komu fyrst fram þegar skorað var á hann að leggja fram bókhaldsgögn til stuðnings kröfunni. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdómara að málsástæða áfrýjanda um aðildarskort stefnda sé nægilega snemma fram komin. Byggir hún á því að gögn sem stafa frá stefnda sýna að hann framseldi viðskiptakröfu þá sem dómkrafa stefnda er reist á til félagsins Gunigroup B. V. Investors 31. desember 2003. Gunigroup B. V. Investors mun vera í eigu sömu aðila og stefndi. Fyrir liggur yfirlýsing frá framkvæmdastjóra þess félags um að krafan hafi verið framseld stefnda aftur 1. janúar 2004. Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétti sem varða staðfestingu hollensks endurskoðanda stefnda á því að hann hafi, samkvæmt bókhaldsgögnum félagsins, átt umdeilda kröfu þann dag. Endurskoðandinn hefur ekki komið fyrir dóm og engin bókhaldsgögn stefnda frá janúar 2004 hafa verið lögð fram. Fyrirsvarsmaður stefnda hefur ekki gefið skýrslu fyrir dóminum. Verður að fallast á það að stefnda hafi ekki gegn mótmælum áfrýjanda tekist að sanna að hann sé eigandi hinnar umstefndu kröfu. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Bros auglýsingavörur ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnda, Van Straaten B.V. Stefndi greiði áfrýjanda 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ég er sammála meirihluta dómara um að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms þar sem fallist er á að málsástæða áfrýjanda um sýknu vegna aðildarskorts komist að í málinu. Stefndi hefur viðurkennt að í árslok 2003 hafi krafa hans verið framseld til fyrirtækisins Gunigroup B.V. Investors í Hollandi. Hann byggir nú aðild sína að kröfunni á framsali sem hann síðar hafi fengið frá þessu fyrirtæki og hefur lagt fram gögn sem hann telur sanna þetta. Upplýsingar um þessi málsatvik voru stefnda tiltækar er hann höfðaði málið. Hann lét þeirra samt ekki getið og framsal er ekki nefnt í reifun hans þá. Ekki er útilokað að áfrýjandi hefði getað átt varnir gegn kröfunni, tengdar nefndum aðilaskiptum að henni, sem hann hefði þá getað gert grein fyrir í skriflegri greinargerð samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og aflað gagna um við málsmeðferðina. Er það að mínum dómi andstætt meginreglu nefndra laga um afdráttarlausan málflutning að leyfa stefnda að reifa kröfu sína á ný með fyrrgreindum hætti eftir að varnir áfrýjanda sem að þessu lutu komu fram. Verður þess vegna litið framhjá staðhæfingum hans um að hann hafi eignast kröfuna á ný við umrætt framsal. Málsvörn áfrýjanda um aðildarskort stefnda leiðir þá samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 til þess að sýkna beri hann af kröfu stefnda. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu meirihluta dómara um sýknu og einnig um málskostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 11. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Van Straaten BV, Schipolweg 939, 2143 CE Boesinghelied, Hollandi, á hendur Brosi, auglýsingavörum ehf., Síðumúla 33, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 25. nóvember 2004. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða 30.670,91 EUR, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af 410,49 EUR frá 7. desember 2000 til 1. maí 2001, en af 756,27 EUR frá þeim degi til 8. maí 2001, en af 5.187,72 EUR frá þeim degi til 14. maí 2001, en af 6.152,00 EUR frá þeim degi til 21. maí 2001, en af 6.638,45 EUR frá þeim degi til 30. maí 2001, en af 8.044,03 EUR frá þeim degi til 20. júní 2001, en af 8.254,58 EUR frá þeim degi til 27. júní 2001, en af 8.980,63 EUR frá þeim degi til 2. júlí 2001, en af 11.066,21 EUR frá þeim degi til 5. júlí 2001, en af 15.210,13 EUR frá þeim degi til 20. júlí 2001, en af 15.636,68 EUR frá þeim degi til 24. júlí 2001, en af 21.328,56 EUR frá þeim degi til 26. júlí 2001, en af 21.757,38 EUR frá þeim degi til 31. júlí 2001, en af 23.921,55 EUR frá þeim degi til 2. ágúst 2001, en af 28.070,87 EUR frá þeim degi til 16. ágúst 2001, en af 29.404,98 EUR frá þeim degi til 31. ágúst 2001, en af 30.475,79 EUR frá þeim degi til 4. september 2001, en af 30.571,08 EUR frá þeim degi til 11. september 2001, en af 30.670,91 EUR frá þeim degi til greiðsludags. Þá var krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti auk málskostnaðar. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi yrði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, en til vara að krafa stefnanda yrði lækkuð verulega og málskostnaður látinn falla niður. Hinn 27. október 2005 var kveðinn upp dómur í máli þessu í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar hinn 18. maí 2006 var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Umdeild skuld er samkvæmt 30 framlögðum reikningum stefnanda vegna viðskipta málsaðila með ýmiss konar vörur og þjónustu, aðallega prentuð merki og flögg, á tímabilinu 23. nóvember 2000 til 23. ágúst 2001. Reikningarnir eru útgefnir á fyrirtækið Fjölprent á Íslandi, en það fyrirtæki sameinaðist stefnda í júní árið 2003. Stefndi kveður málavexti vera þá, að Fjölprent ehf. hafi átt í viðskiptum við stefnanda á árunum 1997 fram til ársins 2001. Samskiptum aðila hafi lokið vegna ýmissa ágreiningsmála. Fjölprent ehf. og stefndi sameinuðust á miðju ári 2003. Stefndi kveður viðskipti aðila hafa verið svokölluð reikningsviðskipti. Stefndi hafi greitt inn á viðskiptareikning stefnanda, í einstaka tilvikum ákveðna tiltekna reikninga, en í öðrum tilvikum án sérstakrar tilgreiningar. Stefnandi hafi ekki sent stefnda reikningsyfirlit síðan á fyrri helmingi ársins 2001. Stefndi kveðst hafa skuldað stefnanda fé samkvæmt síðasta reikningsyfirliti, sem honum hafi borist frá stefnanda, en á tímabilinu frá 1. febrúar 2001 til 26. september 2003 hafi stefndi greitt samtals 36.565,43 EUR í peningum til stefnanda auk þess sem stefndi hafi hafnað móttöku á vörum frá stefnanda, vegna galla á vörunum, að verðmæti samtals 9.445,31 EUR, og hafi sú fjárhæð verið skuldfærð á viðskiptareikning stefnda í fullu samkomulagi við framkvæmdastjóra hans. Samtals nemi þessar innborganir 46.010,74 EUR og miðað við það hafi stefndi ofgreitt stefnanda. Stefndi kveðst ítrekað hafa krafið stefnda um reikningsyfirlit, en án árangurs. Stefndi kveðst hafa innt síðustu greiðslu af hendi til stefnanda að fjárhæð 10.000 EUR inn á reikning eiginkonu framkvæmdastjóra stefnanda, hinn 26. september 2003, en framkvæmdastjóri stefnanda hafi sagt stefndu að greiða inn á þann reikning, eða inn á reikningsnúmerið 253169607. Framkvæmdastjóri stefnda innti þessa greiðslu af hendi, persónulega, vegna þess að hann hafi tekið það að sér persónulega að halda fyrirtækinu skaðlausu af viðskiptum Fjölprents ehf. við stefnanda í framhaldi af samruna Fjölprents ehf. og Bross ehf. í júlí 2003. Stefnandi byggir kröfur sínar á 30 reikningum vegna viðskipta málsaðila á tímabilinu frá 23. nóvember 2000 til 23. ágúst 2001, en á þeim tíma hafi stefndi keypt af stefnanda vörur og þjónustu. Skuldin hafi ekki verið greidd af stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfur sínar á því, að viðskiptin hafi verið reikningsviðskipti og staða þeirra viðskipta komi því einungis rétt fram á viðskiptareikningi. Stefnandi hafi kosið að stefna málinu inn á grundvelli reikninga, án þess að geta innborgana stefnda og því komi raunveruleg staða viðskipta aðila ekki fram í þeim gögnum sem stefnandi byggi kröfu sína á. Þetta komi glögglega fram á þeim greiðsluskjölum sem stefndi leggi fram í málinu, en þar séu ýmist tilgreind númer á reikningum eða ekki. Framlögð greiðsluskjöl stefnda til stefnanda nemi samtals hærri fjárhæð en umkrafðir reikningar. Innborganir stefnda á tímabilinu 21. febrúar 2001 til 11. júlí 2001 hafi numið samtals 26.565,43 EUR. Verðmæti vara sem hafnað hafi verið af stefnda hafi numið 876.147 krónum, sbr. dskj. nr. 13, dagsett 20. september 2001, og miðað við gengi EUR á þeim degi, nemi sú fjárhæð 9.445,31 EUR. Þeim vörum hafi verið fargað af stefnda eftir beiðni stefnanda, þar sem stefnandi hafi talið þá aðferð betri en að endursenda vörurnar. Samtals hafi stefndi greitt stefnanda hærri fjárhæð en nemi stefnufjárhæð. Varakröfu sína byggir stefndi á sáttaboði að fjárhæð 6.602,90 EUR, auk vaxta samkvæmt íslenskum vaxtalögum, sem stefndi hafi boðið stefnanda án viðurkenningar á greiðsluskyldu. Stefndi mótmælir vaxtakröfu stefnanda. Greiðslukrafa stefnanda hafi verið sett fram í bréfi dagsettu 31. ágúst 2005 og eigi dráttarvextir að reiknast frá þeim degi samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Mótmælir stefndi að gildi hins staðlaða texta sem fram komi á reikningum hafi verið gildandi í viðskiptum aðila. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar auk ákvæða 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Óumdeilt er að málsaðilar áttu í viðskiptum og keypti stefndi af stefnanda ýmsar vörur og þjónustu. Samkvæmt framburði fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda við aðalmeðferð málsins hafði stefndi keypt þær vörur og þegið þá þjónustu sem krafist er greiðslu fyrir í málinu samkvæmt framlögðum reikningum. Stefndi byggir á því að um reikningsviðskipti hafi verið að ræða og hafi allir umkrafðir reikningar verið greiddir. Auk þess sem þurft hafi að farga vörusendingu frá stefnanda, sem hafi verið gert með hans samþykki, og hafi andvirði þeirrar sendingar átt að koma til frádráttar skuld stefnda við stefnanda. Einnig hafi stefndi greitt 10.000 EUR inn á reikning nr. 253169607. Við aðameðferð málsins, hinn 27. október 2005, óskaði stefndi eftir að koma að þeirri málsástæðu, að á því sé byggt að stefnandi eigi ekki lengur þá kröfu sem hann byggi dómkröfu sína á í málinu, sbr. dskj. nr. 35, þar sem staðfest sé að saldo á viðskiptareikningi stefnda sé 0 evrur og því sé um að ræða aðildarskort stefnanda. Lögmaður stefnanda mótmælti því að stefndi kæmi að nýrri málsástæðu þar sem hún væri of seint fram komin. Í greinargerð stefnda var skorað á stefnanda að leggja fram viðskiptareikning Fjölprents ehf., en það fyrirtæki var sameinað stefnda hinn 1. janúar 2003, eins og að framan greinir. Stefnandi varð við þessari áskorun hinn 24. maí 2005 og lagði fram viðskiptayfirlit á dskj. nr. 35, sem sýndi að 31. desember 2003 hafi verið færð ráðstöfun 30 krafna, samtals að fjárhæð EUR 30.670,91, sem er stefnufjárhæðin. Texti hverrar færslu er: „Til minnis...millifærsla Fjölprent til Guni”, en þar mun vera átt við Gunigroup B.V. Investors. Að þessum færslum loknum var skuld stefnda við stefnanda tiltekin 0,00. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíka yfirlýsingu til greina nema með samþykki gagnaðila. Þegar það er virt, að stefnandi lagði fram umræddan viðskiptareikning að áskorun stefnda í þinghaldi eftir að greinargerð hafði verið lögð fram, svo og það að fyrirsvarsmaður stefnanda gaf ekki skýrslu við aðalmeðferð málsins, eins og boðað hafði verið, verður að telja að málsástæða stefnda um aðildarskort, sem sett var fram við aðalmeðferðina, sé ekki of seint fram komin. Hins vegar liggur frammi yfirlýsing stjórnanda fyrirtækisins Gunigroup B.V. Investors, um að krafan hafi aftur verið framseld til stefnanda hinn 1. janúar 2004. Samkvæmt því er stefnandi réttur aðili málsins og verður því ekki fallist á að sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts. Eins og að framan greinir byggir stefndi og á því að krafan hafi verið greidd stefnanda. Í málinu nýtur aðeins við fullyrðinga fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda, sem og starfsmanna stefnda, um að farga hafi þurft vörusendingu frá stefnanda. Gegn neitun stefnanda er því með öllu ósönnuð sú fullyrðing stefnda að þetta hafi verið gert með samþykki stefnanda og andvirði vörusendingar að fjárhæð 9.445,31 EUR eigi að koma til frádráttar stefnufjárhæðinni. Kemur þá til skoðunar hvort greiðsla að fjárhæð 10.000 EUR, sem stefndi innti af hendi inn á reikning nr. 253169607, eigi að koma til lækkunar dómkröfum, eins og stefndi heldur fram. Samkvæmt framlögðum greiðsluseðli var greiðsla þessi innt af hendi inn á reikning í eigu Van Straaten en ekki stefnanda og kemur þar ekkert fram fyrir hvað verið er að greiða. Þar sem ekki liggur fyrir að umrædd innborgun hafi borist stefnanda, er ekki unnt að fallast á, gegn neitun stefnanda, að um greiðslu á skuld stefnda við stefnanda hafi verið að ræða. Með því að ekkert er fram komið sem sýnir fram á að stefndi hafi greitt stefnanda umkrafða skuld, samkvæmt framanrituðu, verður krafa stefnanda á hendur stefnda tekin til greina eins og hún er fram sett. Framlagðir reikningar stefnanda bera með sér að gjalddagi þeirra sé 14 dögum frá útgáfudegi og krefst stefnandi dráttarvaxta frá gjalddaga. Samkvæmt bréfi framkvæmdastjóra stefnanda, sem lagt var fram hinn 31. maí sl., kemur hins vegar fram að ekki hafi verið innheimtir vextir af skuldum stefnda í viðskiptum aðila. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, verður stefndi dæmdur til þess að greiða dráttarvexti af kröfunni mánuði eftir dagsetningu innheimtubréfs, eða frá 23. september 2004. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Bros, auglýsingavörur ehf., greiði stefnanda, Van Straaten B.V., 30.670,91 EUR, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 23. september 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 707/2013
Kærumál Framlagning skjals
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem S var meinað að leggja fram sex eigin skýrslur rannsakenda en kröfum X, Y, X, Þ, Æ og Ö um að S yrði meinað að leggja fram skjal með yfirskriftinni „Tímalína“ ásamt gögnum er því skjali fylgdu, hafnað. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði að skýrslur þær sem um ræddi væru í raun greinargerðir, samdar eftir útgáfu ákæru. Framlagning þeirra rúmaðist því ekki innan heimilda ákæruvaldsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og yrði því að hafna kröfu S um að þær yrðu lagðar fram í málinu. Hvað varðaði skjal með yfirskriftina „Tímalína“ væri um að ræða sönnunargögn með yfirliti í tímaröð yfir tiltekna atburði og tilvísanir í rannsóknargögn og samkvæmt lögum um meðferð sakamála væri S heimilt að leggja þau gögn fram.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2013, þar sem sóknaraðila var ekki heimilað að leggja fram sex eigin skýrslur rannsakenda, en kröfu varnaraðila að öðru leyti hafnað. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti með kæru 4. nóvember 2013. Þeir krefjast þess að þeim hluta hins kærða úrskurðar, þar sem kröfu þeirra var hafnað, verði hrundið, en staðfestur verði sá hluti úrskurðarins að sóknaraðila verði meinað að leggja fram skjal með yfirskriftinni: „Tímalína“ ásamt gögnum sem því skjali fylgja. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 317/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. maí 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að kröfu um einangrun verði hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 469/2009
Ávana- og fíkniefni Vörslur Upptaka
B var sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 26,88 g af metamfetamíni, 7,04 g af amfetamíni og 0,27 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, sbr. 2. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að það væri ekki skilyrði fyrir vörslum að vörslumaður hefði vitneskju um vörslur sínar. Fíkniefnin sem um væri fjallað í málinu hefðu verið geymd í íbúð ákærða og því í vörslum hans í skilningi framangreinds ákvæðis. Hann hefði vitað um efnin og því væri huglægum refsiskilyrðum fullnægt. Með brotinu rauf B skilorð og var sá dómurinn tekinn upp, sbr. 60. gr. laga nr. 19/1940 og refsing dæmd fyrir brotin í einu lagi, sbr. 77. gr. laganna, en refsing B þótti hæfilega ákveðin fangelsi í sjö mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Björns Þórs Sigmundssonar, upptöku fíkniefna og hlutdeild í sakarkostnaði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 266.297 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er þess krafist að gerð verði upptæk 26,8 g af metamfetamíni, 7,04 g af amfetamíni og 0,27 g af tóbaksblönduðu kannabisefni sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Ákæru var breytt þannig með framhaldsákæru 22. apríl 2009 að 26,88 g af metamfetamíni og 7,04 g af amfetamíni komu í stað 33,92 g af amfetamíni. Verjandi gerir þær kröfur að ákærði Bjarni Þór verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara krefst hann þess að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Farið var með mál ákærða Agnars Kristins samkvæmt 164. gr. laga um meðferð sakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Samkvæmt skýrslu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá föstudeginum 17. október 2008 höfðu lögreglu borist upplýsingar um að ákærði Agnar Kristinn stundaði sölu á amfetamíni í nágrenni við dvalarstað sinn að Höfðatúni 12 í Reykjavík. Á þeim grundvelli leitaði lögregla eftir heimild héraðsdóms til húsleitar og hélt þangað í þeim erindagjörðum 10. október 2008 með úrskurð héraðsdóms um húsleitarheimild. Samkvæmt skýrslu lögreglu er Höfðatún 12 iðnaðarhúsnæði en á fyrstu hæð er afstúkuð stúdíó-íbúð. Lögreglumenn hittu þar fyrir ákærða Björn Þór skráðan sem húsráðanda. Fram kemur í skýrslu haft eftir ákærða Birni að hann hafi leyft meðákærða Agnari að búa hjá sér en hann væri ekki heima. Fram kemur að ákærði Agnar hafi komið á heimilið ásamt tveimur öðrum mönnum á meðan lögregla hafi verið á vettvangi. Samkvæmt skýrslu lögreglu var við húsleitina lagt hald á gulleitt efni sem geymt var í frystiskáp í tveimur kúlulaga pakkningum. Efnið reyndist vera amfetamín og metamfetamín, samtals 33,94 g. Þá var lagt hald á efni sem fannst á tölvuborði og reyndist vera 0,27 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. Sama dag voru teknar skýrslur af ákærðu vegna málsins. Ákærði Agnar Kristinn bar að hann hafi dvalið heima hjá meðákærða Birni Þór í Höfðatúni. Hann kvaðst vera eigandi þeirra efna sem fundust og kvað meðákærða ekki eiga neitt af þeim. Um væri að ræða 40 g af amfetamíni og smá kannabis „skaf“. Ákærði væri að selja fíkniefnin til að losna undan skuldum. Ákærði Björn Þór bar í yfirheyrslunni að hann ætti efnin öll. Um væri að ræða 20-30 g. af amfetamíni og smáræði af „skafi“. Hann sagðist hafa ætlað að nota fíkniefnin. Inntur eftir því hvers vegna hann væri með svo mikið magn fíkniefna á heimili sínu sagðist hann nota mikið af efnum. Björn bar að meðákærði hafi fengið að dvelja hjá honum eftir sambandsslit. Í framlagðri matsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði kemur fram að styrkur metamfetamínbasa í öðru sýninu hafi verið 7,2%, sem samsvari 9,6 af metamfetamínsúlfati. Þá segir að styrkur amfetamínbasa í hinu sýninu hafi verið 3,2% sem samsvari 4,4% af amfetamínsúlfati. Við aðalmeðferð málsins bar ákærði Björn Þór á þann veg að hann væri húsráðandi að Höfðatúni 12. Lögreglan hafi komið með húsleitarheimild og handtökuskipun vegna meðákærða. Ákærði kvaðst hafa játað brot í yfirheyrslu lögreglu í kjölfar húsleitarinnar en neitað því að hafa átt efnin allt fram að húsleitinni. Hann hafi sagt við lögreglu að hann myndi taka þetta á sig sem húsráðandi og vitað að um leið og hann játaði myndi allt ganga greiðar fyrir sig. Hugsanlega yrði þá öðrum ekki blandað í málið. Ákærði kvaðst búa í húsnæði fyrirtækis fjölskyldunnar og hafa játað verknaðinn til að forða því að það yrði vesen út af fyrirtækinu. Meðákærði væri vinur ákærða en þeir umgengjust ekki mikið eftir atburðinn. Þegar lögregla kom með húsleitarheimildina hafi meðákærði verið búinn að vera í um það bil viku hjá ákærða. Ákærði kvaðst hafa vitað að það voru fíkniefni á heimilinu og hvar þau hafi verið geymd en hann hafi vitað þetta í tvo daga í mesta lagi. Ákærði hafi sagt við meðákærða að honum væri illa við að fíkniefnin væru þarna en hann þó gefið grænt ljós á það. Ákærði bar að kvöldið áður hafi komið til tals nokkurn veginn hvert væri magn efnanna. Hann hafi aldrei haft efnin undir höndum. Ákærði kvaðst hafa neytt fíkniefna á þeim tíma sem um ræðir en væri nú edrú. Ákærði Agnar Kristinn bar að lögregla hafi haft upplýsingar um að hann væri að selja eiturlyf, en þær upplýsingar hafi verið réttar. Hafi lögregla því komið til að leita í húsnæðinu. Meðákærði og ákærði væru vinir og meðákærði því leyft ákærða að dvelja hjá sér. Ákærði hafi fengið að hafa fíkniefnin þar en meðákærða verið illa við það. Ákærði bar að hann hafi verið einhverja daga í Höfðatúni en það hafi í mesta lagi verið í viku. Ákærði hafi ekki keypt efnið heldur verið nýbúinn að fá það í hendurnar til að selja það. Hann hafi skuldað mönnum. Um hafi verið að ræða rúm 30 g af fíkniefnum. Hann hafi geymt efnin í frysti hjá meðákærða. Ákærði kvaðst ekki nota amfetamín og því ekki hafa notað þetta efni. Hann hafi reykt mikið hass og notað kókaín en í dag væri hann edrú. Hann væri að vinna í sínum málum með meðferðaraðilum. Ákærði kvaðst hafa sagt meðákærða hvað hann hafi haft mikið magn í sínum fórum. Meðákærði hafi ekki verið sáttur þegar hann heyrði það. Meðákærði væri á skilorði og þetta gæti orðið til þess að hann yrði settur aftur í fangelsi. Haukur Sigmarsson lögreglumaður kvaðst hafa farið að Höfðatúni vegna upplýsinga um að ákærði Agnar dveldist þar.Ákærði Björn hafi verið einn heima. Um viðbrögð ákærða Björns við fundi á fíkniefnum bar Haukur að sig minnti að hann hafi haft einhverja vitneskju um efnin. Ákærði Björn hafi viðurkennt að eiga amfetamínið. Minnti Hauk að ákærði Björn hafi ekki neitað því að eiga efnið. Ef hann hafi gert það hafi það verið tekið fram í frumskýrslu lögreglu. Magnús Vignir Guðmundsson lögreglumaður kvaðst hafa farið á heimili ákærðu ásamt Hauki vegna upplýsinga um að ákærði Agnar væri að selja fíkniefni. Í skýrslu sem tekin var á lögreglustöð hafi ákærði Björn sagst eiga efnin. Ekki kvaðst Magnús muna hvort ákærði Björn hafi tjáð sig um fíkniefnin á vettvangi. Jón Gunnar Sigurgeirsson lögreglumaður kvaðst hafa farið að heimili ákærðu ásamt hinum lögreglumönnunum.Hann kvaðst ekki muna hver viðbrögð ákærða Björns hafi verið þegar fíkniefnin hafi fundist. Niðurstaða: Með hliðsjón af játningu ákærða Agnars Kristins, sem samrýmist gögnum málsins, verður hann sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði Björn Þór neitar sök.Hefur hann dregið játningu sína hjá lögreglu til baka. Þrátt fyrir það hefur hann viðurkennt að hafa haft vitneskju um tilvist fíkniefnanna á heimili sínu. Hefur hann staðhæft að honum hafi verið það ljóst sennilega tveim dögum fyrir húsleitina að efnin væru geymd á heimilinu. Hafi hann nokkurn vegin vitað um hversu mikið magn efna væri um að ræða og hvar þau væru geymd. Samkvæmt ákæru er ákærða Birni gefið að sök að hafa haft efnin í vörslum sínum. Hugtakið vörslur samkvæmt ákvæðum laga nr. 65/1974 er rýmra en svo að það taki aðeins til eiganda eða til þess að taka efni til geymslu fyrir annan sem er fjarstaddur. Með háttsemi þeirri sem ákærði hefur viðurkennt sem felst í því að efnin voru geymd á heimili ákærða með hans vitneskju og að hann hafi vitað um magn efnanna og geymslustað telst ákærði einnig hafa haft vörslur efnanna með höndum í skilningi 2. gr. laga nr. 65/1974. Verður hann því sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákærði Björn Þór er fæddur árið 1982. Hann hefur síðan hann varð 18 ára sex sinnum verið dæmdur fyrir refsiverð brot, fyrst fyrir umferðarlagabrot í september 2001. Þá var hann dæmdur 21. september 2001 í fimm mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár fyrir þjófnað, en skilorðsdómar frá árinu 2000 voru dæmdir með. Hann var dæmdur 12. febrúar 2003 til að greiða sekt fyrir brot gegn fíkniefnalöggjöf og 7. apríl 2003 í átta mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár fyrir fíkniefnalagabrot og þjófnað. Var þá eldri skilorðsdómur tekinn upp, en brotin að mestu framin fyrir síðasta sektardóm, þar með talið fíkniefnabrot. Ákærði var næst fundinn sekur um þjófnað 13. nóvember 2003 en ekki gerð refsing þar sem um var að ræða hegningarauka. Loks var hann dæmdur 25. apríl 2007 í níu mánaða fangelsi fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, þar af voru sex mánuðir skilorðsbundnir í þrjú ár. Dómur frá 7. apríl 2003 var tekinn upp og dæmdur með. Ákærði lauk afplánun óskilorðsbundins hluta dómsins 1. apríl 2008. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð fyrrnefnds dóms og ber því samkvæmt 60. gr. laga nr. 19/1940 að taka dóminn upp og dæma refsingu fyrir brotin í einu lagi, sbr. 77. gr. laganna. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sjö mánuði. Ekki þykir vera unnt að skilorðsbinda refsinguna í ljósi sakaferils ákærða. Ákærði Agnar Kristinn er fæddur 1987. Hann var dæmdur í nóvember 2004, þá 17 ára, í sjö mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár fyrir þjófnað og nytjastuld. Þá var hann dæmdur í nóvember 2005 í fangelsi í 15 mánuði fyrir þjófnað og brot gegn fíkniefnalöggjöf, en 13 mánuðir voru skilorðsbundnir í þrjú ár. Dómurinn frá nóvember 2004 var tekinn upp og dæmdur með, en einnig var um að ræða hegningarauka að hluta. Þá var ákærði dæmdur 7. september 2007 í 19 mánaða óskilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn umferðarlögum, þjófnað og ránstilraun, en skilorð samkvæmt fyrri dómi var dæmt með. Ákærða var veitt reynslulausn 9. júlí 2008 á 190 daga eftirstöðvum refsingar skilorðsbundin í tvö ár. Ákærði gekkst undir viðurlagaákvörðun í janúar á þessu ári vegna umferðarlagabrots. Með broti sínu rauf ákærði skilyrði reynslulausnar og ber því nú í samræmi við 60. gr. laga nr. 19/1940, að ákveða refsingu í einu lagi fyrir brotið sem hann er nú fundinn sekur um og með hliðsjón af refsingu sem hann átti óafplánaða. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt og verður það metið honum til málsbóta. Verður refsing ákveðin eftir reglum 77. og 78. gr. laga nr. 19/1940 og þykir hún hæfileg ákveðin fangelsi í sjö mánuði. Ekki er unnt að skilorðsbinda refsinguna í ljósi sakaferils ákærða. Ákærðu verða dæmdir til að greiða óskipt 140.801 krónu í sakarkostnað sem er til kominn vegna matsgerðar. Þá skulu þeir greiða verjanda sínum 237.048 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Björn Þór greiði 2/3 hluta þeirra málsvarnarlauna en ákærði Agnar Kristinn 1/3 hluta. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Önnu Barböru Andradóttur fulltrúa lögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Agnar Kristinn Hermannsson, sæti fangelsi í sjö mánuði. Ákærði, Björn Þór Sigmundsson, sæti fangelsi í sjö mánuði. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 26,88 g af metamfetamíni, 7,04 g af amfetamíni og 0,27 g af hassi sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Ákærðu greiði óskipt 140.801 krónu í sakarkostnað. Þá greiði ákærðu málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns 237.048 krónur og greiði ákærði Björn Þór 2/3 hluta málsvarnarlaunanna en ákærði Agnar Kristinn 1/3 hluta.
Mál nr. 568/2013
Gjaldþrotaskipti Riftun Gjöf
Í desember 2010 afsalaði J bifreið til B ehf., en bú J var í júlí 2011 tekið til gjaldþrotaskipta. Þrotabú J höfðaði mál á hendur B ehf. til riftunar á afsalinu og hafði þrotabúið samhliða uppi fjárkröfu á hendur félaginu á grundvelli riftunarreglna XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skilyrði riftunar samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 194. gr. sömu laga voru talin uppfyllt og var krafa um riftun því tekin til greina. Þá var fjárkrafan á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna einnig tekin til greina, enda lá fyrir matsgerð dómkvadds manns um verðmæti bifreiðarinnar er henni var afsalað til B ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. ágúst 2013. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins afsalaði þrotamaður bifreiðinni IV-732 til áfrýjanda 15. desember 2010. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um upphafstíma dráttarvaxta, en stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Bókaútgáfan Salka ehf., greiði stefnda, þrotabúi Jafets Ólafssonar, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 18. júní sl., er höfðað af þrotabúi Jafets Ólafssonar, Aðalstræti 6, Reykjavík, á hendur Bókaútgáfunni Sölku ehf., Skipholti 50c, Reykjavík, með stefnu birtri í ágúst 2012. Stefnandi krefst þess að rift verði þeim gjafagerningi Jafets Ólafssonar að afsala 15. desember 2010 til stefnda, Bókaútgáfunnar Sölku ehf., bifreiðinni IV-732, sem er af gerðinni Skoda Octavia, árgerð 2003. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 15. desember 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir þá kröfu að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Málsatvik Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2011 var bú Jafets Ólafssonar tekið til gjaldþrotaskipta. Þorsteinn Einarsson hæstaréttarlögmaður var skipaður skiptastjóri búsins. Frestdagur við skiptin er 22. mars 2011, en þá mun héraðsdómi hafa borist krafa Landsbankans hf. um gjaldþrotaskiptin. Innköllun var birt í Lögbirtingablaði 13. júlí 2011 og kröfulýsingarfresti lauk 13. september sama ár. Eiginkona þrotamanns, Hildur Hermóðsdóttir, er einn af eigendum stefnda og stjórnarformaður félagsins. Samkvæmt gögnum málsins afsalaði þrotamaður bifreiðinni IV-732 til stefnda 15. desember 2010. Samkvæmt óundirrituðum kaupsamningi og afsali dagsettu 13. apríl 2010, sem liggur fyrir í málinu, seldi þrotamaður bifreiðina VA-687 af gerðinni Toyota Previa 2400 VVTI Tómasi Grétari Gunnarssyni og var hluti kaupverðsins, 900.000 krónur, greitt með bifreiðinni IV-732 en kaupandi staðgreiddi 1.150.000 krónur. Í stefnu kemur fram að þrotamaður hafi sagt í skýrslutöku hjá skiptastjóra að hann hafi selt stefnda bifreiðina IV-732 fyrir 700.000 krónur og hafi kaupverðið verið greitt með reiðufé. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að afsal bifreiðarinnar til stefnda hafi verið gjafagerningur. Að beiðni stefnanda var Guðlaugur B. Ásgeirsson dómkvaddur sem matsmaður til að meta verðmæti bifreiðarinnar þann dag er henni var afsalað til stefnda. Matsgerð hans er dagsett 8. ágúst 2012 og varð niðurstaða hans sú að verðmæti bifreiðarinnar 15. desember 2010 hafi verið 1.000.000 króna. Stefndi lýsir því í greinargerð sinni að þrotamaður hafi tekið að sér að selja bifreiðina VA-687, sem hafi verið í eigu stefnda þar sem bifreiðin þótti of stór, dýr og óhagkvæm fyrir bókaforlagið. Þegar tilboð barst í bifreiðina hafi verið ákveðið, m.a. af skattalegum ástæðum, að setja bifreiðina yfir á þrotamann og hafi það verið gert 7. apríl 2010. Bifreiðinni hafi svo verið afsalað til kaupanda 13. apríl 2010. Bifreiðin IV-732, sem hluti kaupverðsins var greiddur með, hafi strax verið afhent stefnda til fullra umráða. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi bendir á að við skýrslutöku yfir þrotamanni hafi hann upplýst að bifreiðin IV-732 hafi verið seld fyrir 700.000 krónur og að kaupverð hafi verið greitt með reiðufé. Engin gögn styðji þessa fullyrðingu þrotamanns og hafi hvorki þrotamaður né stefndi lagt fram gögn þessu til stuðnings. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að þrotamaður hafi gefið stefnda fyrrgreinda bifreið og að sú gjöf hafi verið afhent 15. desember 2010. Stefnandi leggi áherslu á að stefndi sé í dag og hafi í desember 2010 verið nátengdur þrotamanni, í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Eigendur hlutafjár í stefnda hafi verið Veigur ehf., sem hafi verið eigandi 90% hlutafjár og eiginkona þrotamanns, Hildur Hermóðsdóttir, sem hafi verið eigandi 10% hlutafjár. Samkvæmt ársreikningi Veigs ehf. hafi félagið á þessum tíma verið alfarið í eigu eiginkonu þrotamanns og barna. Stefnandi byggir á því að þrotamaður hafi gefið stefnda bifreiðina IV-732 og krefst stefnandi þess að þeirri ráðstöfun verði rift með vísan til 1. mgr. 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991. Sú krafa byggi á því að sú ráðstöfun þrotamanns að afsala til stefnda fyrrgreindri bifreið hafi verið gjafagerningur í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Eins og fyrr greinir var frestdagur við skipti þrotabúsins 22. mars 2011 og hafi gjöfin því verið afhent þegar um þrír mánuðir voru til frestdags. Ráðstöfunin sé því riftanleg með vísan til 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, en ákvæðið kveður á um að krefjast megi riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Óumdeilt sé að afsal bifreiðarinnar fór fram á þeim tíma og séu því skilyrði fyrir riftun gjörningsins, enda hafi stefndi ekkert greitt fyrir bifreiðina. Þá byggir stefnandi enn fremur á því að framangreind ráðstöfun sé riftanleg á grundvelli hinnar almennu riftunarreglu 141. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni, vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Á því sé byggt að stefndi, eigendur stefnda og forsvarsmenn stefnda, sem hafi verið og séu nákomin þrotamanni, hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamanns eða að ógjaldfærni leiddi af ráðstöfun hlutafjárins. Þá hafi stefnda augljóslega verið ljóst að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg eða mátt a.m.k. vita að svo hafi verið. Stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með þátttöku í gjörningnum, ekki síst í ljósi þess hve nátengdur stefndi sé þrotamanni og því fullkunnugt um stöðu hans á þeim tíma er bifreiðinni var afsalað. Af þeim sökum beri m.a. að fallast á kröfur stefnanda í málinu. Stefnandi telur öll skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 vera til staðar og því séu skilyrði til að rifta afsali bifreiðarinnar á þeim grunni einnig. Stefnandi vísar til matsgerðar Guðlaugs B. Ásgeirssonar dagsettrar 8. ágúst 2012. Niðurstaða hans var sú að verðmæti bifreiðarinnar, miðað við 15. desember 2010, hafi verið 1.000.000 króna. Einnig vísar stefnandi til þess að skiptastjóri hafi tilkynnt lögmanni stefnda um niðurstöðu matsmanns með bréfi dagsettu 10. ágúst sl., lýst yfir riftun gjafagerningsins og krafið stefnda um greiðslu matsfjárhæðar auk dráttarvaxta og kostnaðar. Stefnda hafi verið gefin frestur til 17. ágúst 2012 til að verða við kröfu stefnanda. Skemmst sé frá að segja að stefndi hefur ekki orðið við kröfu stefnanda og sé málshöfðun því óhjákvæmileg. Stefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á fyrrgreindri matsgerð dómkvadds matsmanns um verðmæti bifreiðinnar þann dag er henni var afsalað til stefnda. Fjárkrafan byggi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 þar sem krafa um riftun sé reist á 131. gr. þeirra laga. Þá styðst fjárkrafa á hendur stefnda við 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, þar sem krafa um riftun sé reist á 141. gr. þeirra laga. Stefnandi telur ljóst að stefndi hafi haft hag af hinni umdeildu ráðstöfun, sem nemi í heild sinni raunvirði bifreiðarinnar, 1.000.000 króna. Sú fjárhæð svari einnig til þess tjóns sem þrotabúið hafi orðið fyrir vegna ráðstöfunarinnar, þar sem samsvarandi eign sé ekki til reiðu í búinu til fullnustu kröfuhöfum. Einnig telji stefnandi ljóst að stefndi hafi vegna tengsla við þrotamann verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar og beri því að greiða búinu skaðabætur, vegna þess tjóns sem það hafi orðið fyrir. Krafa stefnanda um dráttarvexti miðast við að bifreiðinni hafi verið afsalað 15. desember 2010 og að frá þeim degi beri stefndu að greiða dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001. Stefnandi telur einsýnt að þrotamaður hafi verið ógjaldfær á þeim tíma sem bifreiðinni var afsalað og leggur jafnframt áherslu á að 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 feli í sér hlutlæga riftunarreglu og breytir því engu um riftanleika ráðstöfunarinnar, þótt stefnda færði sönnur fyrir því að þrotamaður hafi verið gjaldfær á þeim tíma er bifreiðinni var afsalað. Krafa stefnanda byggir á ákvæðum laga nr. 21/1991, einkum 3. gr., 131. gr., 141. gr., 142. gr., og 194. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til reglna kröfuréttar og skaðabótaréttar. Krafa um dráttarvexti byggir á ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá byggir krafa um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Hvað varðar varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. sömu laga og um málshöfðunarfrest til 1. mgr. 148. gr., sbr. 2. mgr. 194. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 31/2010. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur fráleitt að um einhverja gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið að ræða og enn síður raunar ótilhlýðilega ráðstöfun í skilningi 141. gr. sömu laga. Því séu riftunarskilyrði ekki fyrir hendi og enn síður bóta- eða endurgreiðsluskilyrði 142. gr. laganna þar sem hvorki hafi verið um að ræða auðgun né hagsbætur af neinu tagi fyrir stefnda heldur í rauninni hið öndverða. Sönnunarbyrði fyrir bæði riftunar- og bótaskilyrðum hvíli alfarið á stefnanda eins og mál þetta sé vaxið. Fjárkrafan eigi sér enga stoð og verði því alfarið að hafna henni sem og kröfu um riftun. Öllum endurgreiðslu- og/eða skaðabótakröfum sé mótmælt enda séu þær órökstuddar, tilhæfulausar miðað við það sem raunverulega hafi gerst og skorti lagaheimild. Stefndi segist harma ef framburður þrotamanns við skýrslutöku hjá skiptastjóra hefur ekki verið í fullkomnu samræmi við það sem í rauninni hafi gerst þegar málið er skoðað ofan í kjölinn en telur þó að virða megi honum til vorkunnar að hafa ekki á reiðum höndum svör við öllum spurningum með tilliti til umfangs viðskipta hans á umræddu tímabili. Loks telur stefndi að taka beri tillit til þess við málskostnaðarákvörðun, tapi hann málinu, að dómkvaðning matsmanns hafi verið óþörf og í raun óábyrg miðað við hagsmuni málsins. Komast hefði mátt hjá þeim kostnaði með því að leita samninga við stefnda um verðmæti, en hægt sé að fletta slíku upp með ekki minni nákvæmni en tiltæk sé matsmanni. Ekki hafi verið hlustað á neinar slíkar málaleitanir. Nú liggi auk þess fyrir endanlegt söluverð bifreiðarinnar, uppítökuverð til ótengds aðila, og hafi það verið 900.000 krónur. Rétt sé raunar að miða við enn lægri tölu, komi til þess, þar sem það sé viðtekin venja í bílaviðskiptum að meta uppítökuverð nokkuð hærra en raunverulegt staðgreiðsluverð. Matinu sé einnig mótmælt að öðru leyti. Um lagarök vísar stefndi m.a. til laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 með síðari breytingum, einkum 131. og 142. gr., og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum III. og IV. kafla laganna. Þá er vísað til meginreglna fjármuna- og kröfuréttar. Loks er vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en krafan um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laganna. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfur sínar um riftun á afsali bifreiðarinnar IV-732 til stefnda á 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Riftunarreglur 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 er hlutlægar þannig að fallast ber á riftun sé hlutbundnum skilyrðum, sem þar er getið um, fullnægt. Eiginkona þrotamanns var í desember 2010 eigandi 10% af hlutafé í stefnda en Veigur ehf., sem þá var í eigu eiginkonu þrotamanns og barna, var eigandi 90% af hlutafénu. Telst stefndi því vera nákomin þrotamanni, sbr. 4. og 5. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991. Frestdagur við skiptin er 22. mars 2011, en bifreiðinni var afsalað til stefnda 15. desember 2010. Í málinu liggur fyrir útprentun úr ökutækjaskrá vegna bifreiðarinnar og kemur þar fram að þrotamaður afsalaði bifreiðinni til stefndu 15. desember 2012 eftir að hafa sjálfur verið skráður eigandi hennar frá 13. apríl 2010. Skráning í ökutækjaskrá er nauðsynleg tryggingarráðstöfun til að koma í veg fyrir að betri réttur fáist með fullnustugerð, sbr. 47. og 48. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og dóm Hæstaréttar 28. janúar 1985 í máli nr. 13/1984. Samkvæmt því ber að miða við að afhending bifreiðarinnar hafi átt sér stað 15. desember 2010, sbr. 140. gr. laga nr. 21/1991. Var það innan þess frests til riftunar sem tilgreindur er í 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Ekki er á því byggt af hálfu stefnda að hann hafi greitt þrotamanni fyrir bifreiðina heldur að þrotamaður hafi tekið að sér að selja bifreiðina VA-687 og hafi bifreiðin IV-732 strax verið afhent stefndu til fullra nota eftir að hún hafði verið tekin upp í söluverð bifreiðarinnar VA-687. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að greiðsla hafi komið fyrir bifreiðina eða fullnægjandi grein gerð fyrir þeim viðskiptum sem stefndi byggir á að farið hafi fram á milli félagsins og þrotamanns. Ljóst er að gerningurinn leiddi til skerðingar á eignum skuldara, til auðgunar móttakanda auk þess sem ætla verður m.v. aðstæður að tilgangur skuldara með ráðstöfuninni hafi verið að gefa. Eftir framangreindu er það niðurstaða dómsins að um gjöf hafi verið að ræða í merkingu 131. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 er það ekki skilyrði riftunar að sýnt sé fram á að þrotamaður hafi verið ógjaldfær er gjöf var innt af hendi. Þar sem skilyrðum riftunar samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 er fullnægt verður fallist á kröfu stefnanda og afsali bifreiðarinnar rift. Fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda er reist á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi byggir á því að bifreiðin sé enn í notkun á vegum félagsins og er því við það miðað að bifreiðin hafi komið stefnda að fullum notum. Stefnandi byggir fjárhæð kröfunnar á matsgerð dómkvadds matsmanns sem taldi að verðmæti bifreiðarinnar, þegar henni var afsalað til stefnda, hafi verið 1.000.000 króna. Mati þessu hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Er því krafa stefnanda tekin til greina ásamt dráttarvöxtum frá 10. september 2012, en þá var mánuður liðinn frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu kröfunnar. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu stefnda um að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að dómkvaðning matsmanns hafi eins og á stóð verið óþörf og óábyrg miðað við hagsmuni málsins. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og matskostnaðar. Sigríður Elsa Kjartansdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Rift er afsali Jafets Ólafssonar 15. desember 2010 til stefnda, Bókaútgáfunnar Sölku ehf., á bifreið með skráningarnúmerið IV-732. Stefndi greiði stefnanda, þrotabúi Jafets Ólafssonar, 1.000.000 króna, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. september 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 325/1998
Gjaldþrotaskipti Riftun
Félagið A var í viðskiptum við sparisjóðinn V. A seldi veitingarekstur sinn til B sem greiddi hluta kaupverðsins með því að gefa út skuldabréf beint til V. V keypti síðan veðskuldabréfið fyrir 6.831.159,60 kr. og var andvirði þess ráðstafað til lækkunar á skuld A við V. Bú A var tekið til gjaldþrotaskipta og höfðaði þrotabúið mál til riftunar þessara ráðstafana á grundvelli þess að V hafi fengið veðskuldabréfið afhent til greiðslu á skuldum A innan sex mánaða fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti. Í málinu var ekki sýnt fram á að samið hefði verið fyrir fram um að greiða ætti skuldir A með þessu formi og var fallist á að greiðsla hefði verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Talið var að greiðslan hafi ekki geta virst vera venjuleg og var krafa þrotabús A um riftun tekin til greina. Var V dæmdur til að greiða þrotabúi A 6.831.159,60 kr. ásamt dráttarvöxtum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að þola riftun á greiðslu skulda Antons ehf. við hann, sem fram fór með afhendingu veðskuldabréfs að upphaflegri fjárhæð 7.000.000 krónur, útgefnu 10. júní 1996 af Bónusvideó ehf. Einnig krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.831.159,60 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. ágúst 1996 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 25. ágúst 1998. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem hann krefst að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins var hlutafélagið Anton stofnað 1988 og átti aðallega að hafa með höndum veitingarekstur. Allt frá því ári mun félagið hafa átt bankaviðskipti við gagnáfrýjanda. Vegna þessara viðskipta gaf félagið út í apríl og nóvember 1994 þrjú tryggingarbréf, hvert að fjárhæð 1.000.000 krónur, sem veittu gagnáfrýjanda veðrétt í þremur fasteignum til tryggingar hvers konar skuldum félagsins við hann. Ein fasteignin var í eigu stjórnarmanns í félaginu, en hinar tvær tilheyrðu mönnum, sem ekki verður séð að hafi átt hlut að því. Í október á sama ári gaf félagið að auki út tryggingarbréf til gagnáfrýjanda að fjárhæð 1.700.000 krónur með veði í eignarhluta þess í fasteign að Nýbýlavegi 14 í Kópavogi. Með samningi 3. apríl 1996, sem var breytt með viðauka 10. júní sama árs, seldi Anton hf. veitingarekstur sinn ásamt öllu, sem honum tilheyrði, fyrir 9.000.000 krónur. Kaupandinn, Bónusvideó ehf., greiddi 2.000.000 krónur með peningum hinn fyrrnefnda dag, en þann síðarnefnda greiddi hann eftirstöðvar kaupverðsins með því að gefa út skuldabréf að fjárhæð 7.000.000 krónur, sem var tryggt með fyrsta veðrétti í fasteign að Lækjargötu 2 í Hafnarfirði. Var skuldin verðtryggð og átti að greiðast ásamt meðaltalsvöxtum af sambærilegum skuldabréfum með mánaðarlegum afborgunum á tíu árum. Skuldabréfið var gefið út beint til gagnáfrýjanda. Hinn 25. júlí 1996 gaf Anton hf. út yfirlýsingar, þar sem samþykkt var að þrjú af þeim fjórum tryggingarbréfum, sem fyrr var getið, með veði í fasteignum félagsins, stjórnarmanns þess og eins áðurnefnds veðsala til viðbótar, myndu framvegis ná til skuldar Bónusvideó ehf. samkvæmt veðskuldabréfinu 10. júní 1996. Þessum yfirlýsingum, sem í tveimur tilvikum voru sérstaklega áritaðar um samþykki veðsala, var þinglýst 13. og 23. ágúst 1996. Síðastnefndan dag keypti gagnáfrýjandi veðskuldabréfið frá 10. júní 1996 fyrir 6.831.159,60 krónur. Af þeirri fjárhæð var samtals 246.622,80 krónum varið samdægurs til að greiða vanskil frá tímabilinu 20. apríl til 20. ágúst 1996 af tveimur skuldabréfum, útgefnum af Antoni hf. Jafnframt voru þá greiddar eftirstöðvar þessara skuldabréfa, alls 1.584.127,20 krónur, en í málinu liggur ekkert fyrir um að þær hafi verið felldar í gjalddaga vegna þeirra vanskila, sem áður er getið. Hinn 26. ágúst 1996 var síðan afgangi kaupverðs skuldabréfsins, 5.000.409,60 krónum, ráðstafað til lækkunar á skuld félagsins við gagnáfrýjanda vegna yfirdráttar á tékkareikningi, en eftir þá greiðslu stóð hún í 416.072,04 krónum. Með bréfi, sem barst héraðsdómi 22. júlí 1996, kom fram krafa lánardrottins um að tekið yrði til gjaldþrotaskipta bú Antons, sem þá var orðið einkahlutafélag. Úrskurður um gjaldþrotaskipti var kveðinn upp 17. janúar 1997. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti mun aðaláfrýjandi í raun vera eignalaus ef frá er talin krafan, sem hann sækir í málinu. Við gjaldþrotaskiptin munu lánardrottnar félagsins hafa lýst kröfum að fjárhæð samtals 33.159.395 krónur. Gagnáfrýjandi er ekki meðal þeirra. Í málinu leitar aðaláfrýjandi riftunar á framangreindum ráðstöfunum, sem leiddu til greiðslu á skuldum Antons ehf. við gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi reisir málsóknina aðallega á ákvæði 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., til vara á 134. gr. laganna, en að því frágengnu á 141. gr. þeirra. Málsástæðum aðilanna er gerð skil í hinum áfrýjaða dómi. II. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er því haldið fram að fyrirsvarsmenn Antons ehf. hafi óskað eftir því um vorið 1996 að félagið fengi að greiða skuldir sínar við hann með skuldabréfi frá Bónusvideó ehf., sem vildi kaupa rekstur þess. Þessi fyrirætlan hafi gengið eftir og gagnáfrýjandi fengið veðskuldabréfið afhent í júní 1996, en það hafi þá verið gefið út beint á nafn hans. Aðaláfrýjandi hefur ekki mótmælt þessari lýsingu gagnáfrýjanda á aðdraganda þeirrar ráðstöfunar, sem deilt er um í málinu. Samkvæmt þessu fékk gagnáfrýjandi veðskuldabréfið afhent til greiðslu á skuldum Antons ehf. innan sex mánaða fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Greiðsla á peningakröfu með viðskiptabréfi á hendur þriðja manni getur almennt ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum. Breytir þar engu þótt viðtakandi greiðslunnar sé lánastofnun. Gagnáfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að samið hafi verið fyrir fram um að greiða ætti í þessu formi skuldir Antons ehf., sem um ræðir í málinu. Verður því fallist á það með aðaláfrýjanda að greiðsla á skuldum félagsins hafi verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Eins og áður greinir hefur gagnáfrýjandi viðurkennt að sér hafi um vorið 1996 verið kunnugt um að skuldabréf, sem Anton ehf. óskaði eftir að nýta til greiðslu skulda sinna, myndi koma til vegna sölu á atvinnurekstri félagsins. Sem bankastofnun félagsins mátti gagnáfrýjanda vera kunnugt um að það ætti litlar sem engar eignir að öðru leyti. Skuldabréfið var ritað á eyðublað frá gagnáfrýjanda og var gefið út til hans, þótt það hafi í raun verið greiðsla til Antons ehf. Andvirði þess var að hluta varið til að greiða skuldir, sem ekki verður séð að hafi verið komnar í gjalddaga. Í þessu ljósi gat greiðslan með engu móti virst vera venjuleg eftir atvikum. Samkvæmt þessu og með vísan til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður krafa aðaláfrýjanda um riftun tekin til greina. Gagnáfrýjandi hafði hag af greiðslu á skuldum Antons ehf. með andvirði veðskuldabréfsins, sem um ræðir í málinu, í skilningi upphafsmálsliðar 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, þótt hann kunni að hafa átt kost á að ganga að einhverju leyti eða öllu að veðum og ábyrgðarmönnum til fullnustu á þeim, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1996, bls. 911. Gagnáfrýjandi hefur ekki borið því við að veðskuldabréfið hafi ekki komið sér að notum sem greiðsla. Telja verður að tjón aðaláfrýjanda svari til fullrar fjárhæðar greiðslunnar. Verður gagnáfrýjandi því dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 6.831.159,60 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 26. júní 1997, en þá var liðinn mánuður frá því að aðaláfrýjandi krafði hann fyrst um greiðslu, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Rift er greiðslu á skuld Antons ehf. við gagnáfrýjanda, Sparisjóð vélstjóra, með skuldabréfi að fjárhæð 7.000.000 krónur, útgefnu 10. júní 1996 af Bónusvideó ehf. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda, þrotabúi Antons ehf., 6.831.159,60 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. júní 1997 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjavíkur 26. maí 1998. Mál þetta sem dómtekið var 28. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 3. október 1997. Stefnandi er þrotabú Antons ehf., kt. 610788-1659, Kringlunni 7, Reykjavík. Stefndi er Sparisjóður vélstjóra, kt. 610269-2229, Borgartúni 18, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að rift verði með dómi greiðslu á þeim hluta skuldar Antons ehf.., kt. 610788-1659, við Sparisjóð vélstjóra, kt. 610269-2229, sem fram fór með afhendingu veðskuldabréfs upphaflega að fjárhæð kr. 7.000.000 útgefið af Bónusvídeói ehf., kt. 621292-3159. 2. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 6.831.159, 60 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. ágúst 1996 til greiðsludags. Þess er krafist að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða tímabili í fyrsta sinn 23. ágúst 1997, en síðan árlega þann sama dag. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefnufjárhæð verði lækkuð og málskostnaður verði felldur niður. Í stefnu er málavöxtum og málsástæðum lýst svo, að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. janúar 1997 hafi Anton ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur við skiptin hafi verið 22. júlí 1996. Við lestur gagna úr bókhaldi Antons ehf. hafi komið í ljós að þann 23. ágúst 1996 hafi forsvarsmenn fyrirtækisins afhent stefnda veðskuldabréf að nafnvirði 7.000.000 króna gefið út af Bónusvídeó hf. 10. júní 1996. Bréfið hafi verið tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni Lækjargötu 2, Hafnarfirði. Bréf þetta hafi verið tilkomið vegna sölu Antons hf. á rekstri flatbökuveitingastaða og heimsendingarþjónustu. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda muni Sparisjóðurinn hafa keypt bréfið á 6.831.159,60 krónur. Hafi fénu verið ráðstafað þannig að 5.000.409,60 hafi farið inn á viðskiptareikning Antons hf. og það sem eftir stóð 1.830.750 krónur farið til greiðslu á tveimur veðskuldarbréfum. Bæði skuldabréfin hafi verið í vanskilum. Því er haldið fram að í raun hafi framangreind fjárhæð 5.000.409,60 krónur verið notuð til að greiða inn á yfirdráttarheimild stefnanda, vegna reiknings við Sparisjóðinn nr. 040742 eftir að 1.830.750 krónur hefðu verið nýttar til uppgreiðslu tveggja samhljóða skuldabréfa sem hafi verið í vanskilum. Greiðandi umræddra bréfa hafi verið Anton ehf. og á greiðsludegi þann 23. ágúst 1996 hafi 5 mánaðarlegar afborganir verið fallnar í gjalddaga. Samkvæmt skilagreinum frá stefnda hafi ógjaldfallnar eftirstöðvar á hvoru þessara bréfa þann 23. ágúst 1996 numið um kr. 767.014,10. Þegar þetta hafi legið fyrir í apríl 1997 hafi skiptastjóri sent áskorun til stefnda um skil á skuldabréfinu dags. 26. maí 1997. Þar sem þeirri áskorun hafi ekki verið sinnt sé gripið til málshöfðunar þessarar. Byggir stefnandi á því að um sé að ræða gerning milli stefnda og forsvarsmanna Antons ehf., sem hafi átt sér stað eftir frestdag. Er á því byggt að stefndi hafi vegna eðlis viðskiptasambands síns við Anton ehf. mátt hafa vitneskju um bága fjárhagsstöðu fyrirtækisins. Þá er einnig á því byggt að greiðslur til stefnda, það er afhending skuldabréfsins, hafi verið greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri, greidd fyrr en eðlilegt var og greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu Antons ehf. verulega. Loks er á því byggt að framangreind ráðstöfun á skuldabréfinu sé á ótilhlýðilegan hátt stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til 20. kafla laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 einkum 134. gr. 139. gr. og 141. gr. laganna. Af hálfu stefnda er málavöxtum lýst á þá leið að félagið Anton ehf. hafi stofnað tékkareikning hjá stefnda í júlí 1988. Um nokkurra ára skeið hafi stefndi talið félagið góðan viðskiptamann sem ekki hafi verið í vanskilum. Á árinu 1996 hafi félagið hins vegar verið komið í vanskil gagnvart stefnda. Hafi það skuldað yfirdrátt á tékkareikningi og einnig átti stefndi kröfu á félagið samkvæmt tveimur skuldabréfum nr. 41388 og 41389. Til tryggingar skuldum þessum hafi verið tryggingabréf með allsherjarveði í fjórum fasteignum auk tveggja tryggingavíxla sem samtals hefðu verið að fjárhæð 2.750.000 krónur. Fyrirsvarsmenn félagsins hafi óskað eftir því við fyrirsvarsmenn stefnda vorið 1996 að greiða skuldir þessar með skuldabréfi. Í apríl hafi þess verið óskað að greiðsla ætti sér stað með bréfi með sjálfskuldarábyrgð, en því verið hafnað af hálfu stefnda. Í júní hefði verið farið fram á að keypt yrði skuldabréf að fjárhæð 7.000.000 króna tryggt með veði í Lækjargötu 2 í Hafnarfirði. Bréfið hafi þeir kvaðst mundu fá afhent frá Bónusvídeói ehf., sem hafi viljað kaupa rekstur fyrirtækisins. Stefndi hafi samþykkt þessa ráðstöfun og skuldabréfið verið gefið út beint á nafn stefnda en bréfið er dags. 10. júní 1996. Stefndi hefði haft bréfið í vörslum sínum frá því í júní 1996, en endanleg bókun á ráðstöfun andvirðis beðið þess að gengið yrði frá þinglýsingum. Þar sem veðtrygging bréfsins í Lækjargötu 2, Hafnarfirði hafi verið á mörkum þess að uppfylla kröfu stefnda um veðhæfni hafi verið ákveðið að sum þeirra tryggingabréfa, sem stefndi átti fyrir til tryggingar skuldum Antons ehf., stæðu áfram á viðkomandi fasteignum. Yfirlýsingar hér að lútandi hafi verið undirritaðar 25. júlí 1996. Yfirlýsingar sem vörðuðu eignir í Reykjavík hafi verið afhentar til þinglýsingar 9. ágúst sama ár. Vegna athugasemda þinglýsingardeildar í Kópavogi varðandi frágang hafi skjal er varðaði eign í því umdæmi ekki verið afhent til þinglýsingar fyrr en 22. ágúst sama ár og innfært næsta dag. Að aflokinni þessari þinglýsingu hafi kaup á skuldabréfinu verið bókuð 23. ágúst 1996 og andvirðinu ráðstafað eins og fram kemur í málinu. Eins og að framan greini hafi skuldir Antons ehf. verið tryggðar með allsherjarveði í fjórum fasteignum. Skiptastjóri þrotabúsins hafi óskað upplýsinga hjá stefnda um kaupin á skuldabréfinu og hafi þær verið látnar í té með bréfi 16. apríl 1997. Skiptastjóri hafi lýst yfir riftun með bréfi dags. 26. maí 1997, en í framhaldi af því hafi lögmaður stefnda mótmælt því munnlega við skiptastjóri að stefndi mótmælti riftun. Í stefnu komi fram að stefnandi telji hina meintu riftanlegu ráðstöfun hafi átt sér stað eftir frestdag og vísi hann til stuðnings kröfu sinni jöfnum höndum til 134., 139., 141., gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991. Stefndi telur að ráðstöfunin hafi átt sér stað fyrir frestdag. Skuldabréfið sé gefið út 10. júní 1997 á nafn stefnda, enda hafi þá verið afráðið að bréfið yrði keypt. Bréfið hafi verið afhent í júní, en eftir verið að ganga frá þinglýsingu yfirlýsinga. Stefndi tekur fram að hann telji sig í öllum tilvikum getað borið fyrir sig 1. mgr. 142. gr. laganna óháð því hvort greiðsla teljist hafa átt sér stað fyrir eða eftir frestdag. Um riftun á grundvelli 139. gr., þ.e.a.s. riftun á greiðslu skuldar eftir frestdag, mótmælir stefndi því að skilyrði riftunar hafi verið fyrir hendi á þeim grundvelli. Skuldabréfið sem útgefið sé af Bónusvídeó ehf.. 10. júní 1996 hafi verið afhent stefnda strax eftir útgáfu þess og kaup þess samþykkt. Bókun hafi átt sér stað 23. ágúst 1996. Beiðni Tollstjórans í Reykjavík um gjaldþrotaskipti hafi borist Héraðsdómi 22. júlí 1996, en úrskurður um gjaldþrotaskipti verið kveðinn upp 17. janúar 1997. Í birtingavottorði komi fram að kvaðning vegna gjaldþrotabeiðninnar hafi verið birt 2. september 1996. Er stefndi tók við skuldabréfinu hafi honum verið ókunnugt um að gert hafi verið árangurslaust fjárnám hjá félaginu og honum verið ókunnugt um það 23. ágúst 1996, að óskað hefði verið eftir gjaldþrotaskiptum á búi félagsins. Skuldir félagsins hafi verið tryggðar með þeim hætti sem lýst hefur verið og stefndi hafi því ekki lokað reikningunum eða hafið lögfræðiinnheimtu vegna vanskila. Mótmælt er athugasemdum í stefnu um eðli viðskiptasambands stefnda og hins gjaldþrota félags. Stefndi hafi enga ástæðu haft til að ætla að óskað hefði verið gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Stefndi hafi ekki haft upplýsingar um skuldastöðu félagsins að öðru leyti en því sem varðaði hann sjálfan. Stefnda hafi þótt eðlilegt að við sölu á rekstri félagsins yrði andvirðið notað til að greiða skuldir viðskiptabanka félagsins, sem hefðu áður haft veð í eignum þriðja manns til tryggingar. Til marks um góða trú stefnda megi einnig benda á að hann hafi sleppt hluta af þeim tryggingum er hann hafði fyrir hina umdeildu ráðstöfun. Nái krafa stefnanda fram að ganga eigi stefndi ekki möguleika á að endurheimta þær. Um riftun á grundvelli 134. gr., þ.e.a.s. riftun á greiðslu skuldar á síðustu 6 mánuðum fyrir frestdag, segist stefndi mótmæla því að skilyrði hafi verið fyrir hendi samkvæmt þessu ákvæði. Ekki hafi verið um óeðlilegan greiðslueyri að ræða en skuldir Antons ehf. hafi verið tryggðar fyrir hina umdeildu ráðstöfun. Skuldirnar sem hafi verið greiddar hafi verið í vanskilum, því hafi ekki verið greitt fyrr en eðlilegt var. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að greiðslan hafi skert greiðslugetu fyrirtækisins verulega. Greiðslan með skuldabréfinu hafi verið eðlileg og venjuleg eins og hér stóð á. Skuldir Antons ehf. hafi verið tryggðar að stórum hluta í eignum þriðja manns og viðtaka á skuldabréfi útgefnu af þriðja aðila hafi því verið eðlileg í þessu tilviki. Verði fallist á riftun með heimild í þessu ákvæði bendir stefndi á 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga. Samkvæmt því ákvæði skuli riftunarþoli aðeins greiða búi fjárhæð sem svarar til þess sem greiðsla hefði komið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins. Ekki hafi verið sýnt fram á meint tjón búsins. Stefndi telji að sýkna eigi hann af kröfu stefnanda, þar sem greiðsla skulda Antons ehf.. hefði fengist hvort sem var með því að knýja fram nauðungarsölu á hinum veðsettu eignum. Eignir þessar hafi staðið fyllilega undir tryggingunum eins og framlögð gögn málsins sýni. Greiðslan hafi því ekki komið að þeim notum, sem áskilin séu í 1. mgr. 142. gr. Þá segir um riftun á grundvelli 141. gr. að henni sé mótmælt. Viðtaka skuldabréfsins hafi ekki verið ótilhlýðileg eins og sýnt hafi verið fram á hér að framan. Stefndi hafi ekki vitað um ógjaldfærni Antons ehf. og ekki getað vitað um hana, eins og einnig hafi verið sýnt fram á. Stefnda hafi verið ókunnugt um árangurslaust fjárnám hefði verið framkvæmt hjá félaginu eða óskað hefði verið gjaldþrotaskipta. Um þetta hafi stefndi heldur ekki getað vitað. Þvert á móti hafi stefndi mátt með réttu telja að með sölu rekstrarins gæti félagið staðið við skuldbindingar við stefnda og aðra hugsanlega lánardrottna. Niðurstaða. Í svari stefnda við fyrirspurn lögmanns stefnanda dagsettu 16. apríl 1997 kemur fram að stefndi keypti skuldabréf af stefnanda að fjárhæð 7.000.000 króna 23. ágúst 1996 og að stærsti hluti þess hafi farið inn á reikning stefnanda eða samtals 5.000.409,60 krónur. 1.830.750 krónur fóru til greiðslu á skuldabréfum sem stefnandi hafði gefið út til stefnda. Bréfi þessu fylgir kaupnóta dagsett 23. ágúst 1996 þar sem fram kemur að stefndi keypti skuldabréfið af stefnanda fyrir 6.831.159,60 krónur. Af þessum gögnum er sýnt að greiðsla fór fram eftir frestdag sem ekki er deilt um að var 22. júlí 1996 og þegar litið er til ráðstöfunar andvirðis skuldabréfsins er sýnt fram á að greiddar voru skuldir stefnanda við stefnda, annars vegar yfirdráttarskuld á reikningi stefnanda hjá stefnda og hins vegar tvö skuldabréf. Stefnandi byggir á því að rifta beri greiðslu ofangreindra skulda stefnanda við stefnda með því að greitt var eftir frestdag sbr. 1. mgr. 139. gr. gjaldþrotalaga. Þá telur hann að stefnda hafi mátt vera kunnugt um hversu komið var fyrir stefnanda þar sem stefndi var viðskiptabanki stefnanda og að sala til Bónusvideó á þeim rekstri sem eftir var hefði átt að vera vísbending um að stefnandi væri ekki gjaldfær. Þessu er mótmælt af stefnda sem byggir á því að stefndi hafi hvorki vitað né mátt vita að komin væri fram krafa um gjaldþrotaskipti. Stefndi tók við skuldabréfi, útgefnu af þriðja aðila til stefnda sjálfs, í júní 1996 úr hendi forsvarsmanna stefnanda. Þykja þessi kaup stefnda á skuldabréfi af viðskiptamanni sínum eðlileg og venjuleg í skilningi reglu 1. mgr. 134. gr. laganna þegar litið er til þess að stefndi er bankastofnun. Beiðni um gjaldþrotaskipti á búi stefnanda barst héraðsdómi Reykjaness 22. júlí 1996 og úrskurður um gjaldþrotsskiptin var kveðinn upp 17. janúar 1997. Þá kemur fram í málinu að kvaðning vegna beiðninnar var birt 2. september 1996. Lögð hefur verið fram yfirlýsing frá Reikningstofunni ehf. þar sem fram kemur að upplýsingar um að fram hefðu farið 4 árangurslausar aðfarargerðir hjá stefnanda hafi ekki verið aðgengilegar stefnda fyrr en um mánaðamótin október nóvember 1996. Vitnið Gylfi Sveinsson forsvarsmaður Reikningstofunnar staðfesti þetta fyrir dómi en upplýsingar um fjárhagslega stöðu viðskiptamanna stefnda annars staðar en hjá stefnda sjálfum er að fá úr skrám sem Reikningstofan ehf. sendir til banka og lánastofnana. Eins og hér háttar til þykir stefndi hafa sýnt fram á að forsvarsmönnum hans hafi hvorki verið né mátt vera kunnugt um að krafa um gjaldþrotaskipti væri komin fram er umrædd viðskipti með skuldabréfið áttu sér stað og verður því þeirri málsástæðu stefnanda að riftun verði byggð á 1. mgr. 139. gr. gjaldþrotalaga hafnað. Þá þykir með sömu rökum verða að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að riftun verði byggð á ákvæði 141. gr. laganna þar eð ekki er sýnt fram á að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda 23. ágúst 1996. Með vísan til þess sem hér að framan segir verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómsorð: Stefndi, Sparisjóður Vélstjóra, skal sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús Antons ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 364/2000
Kærumál Félagsdómur Frávísunarkröfu hafnað
Félag íslenskra flugumferðarstjóra (F) höfðaði mál gegn íslenska ríkinu (Í) og krafðist viðurkenningar á því að H félagsmaður F hefði átt rétt á dagpeningum í samræmi við reglur og ákvarðanir ferðakostnaðarnefndar er hún dvaldi fjarri starfsstöð sinni á vegum Flugmálastjórnar Íslands vegna námskeiðs- og þjálfunarstarfa á tímabilinu frá október 1998 til maíloka 1999. Þá var krafist viðurkenningar á því að brotið hefði verið gegn grein 5.7.1 í kjarasamningi F og ríkissjóðs með því að neita að greiða H slíka dagpeninga. Í krafðist frávísunar málsins á grundvelli vanreifunar og aðildarskorts. Var niðurstaða félagsdóms staðfest með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Varnaraðili krefst staðfestingar á úrskurði Félagsdóms og kærumálskostnaðar. Með úrskurði Félagsdóms 7. apríl sl. var kröfum varnaraðila á hendur ríkissjóði Íslands vísað frá dóminum, þar sem kröfugerðin þótti ekki dómhæf, sbr. d-, e- og f-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938. Í hinum kærða úrskurði Félagsdóms 14. september sl. kemur fram það álit dómsins, að málið sé ekki svo vanreifað að frávísun varði, enda hafi varnaraðili bætt úr þeim ágöllum sem voru á kröfugerð hans í fyrra málinu. Með hliðsjón af gögnum málsins þykir ekki ástæða til að hrófla við þessu mati Félagsdóms. Að þessu athuguðu verður úrskurður Félagsdóms staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, Félagi íslenskra flugumferðarstjóra, 80.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Félagsdóms 14. september 2000. Mál þetta var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda að loknum munnlegum málflutningi 11. september sl. Málið úrskurða Eggert Óskarsson, Gylfi Knudsen, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ingólfur Friðjónsson og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson. Stefnandi er Félag íslenskra flugumferðarstjóra, kt. 560372-0199. Stefndi er ríkissjóður Íslands, kt. 550169-2829, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Stefnandi gerir þá dómkröfu að viðurkennt verði að félagsmaður stefnanda, Halla B. Reynisdóttir, hafi átt rétt á dagpeningum í samræmi við reglur og ákvarðanir ferðakostnaðarnefndar á hverjum tíma er hún frá 10. október 1998 til og með 29. maí 1999 dvaldi á vegum Flugmálastjórnar Íslands fjarri starfsstöð sinni vegna námskeiðs- og þjálfunarstarfa á Reykjavíkurflugvelli og Keflavíkurflugvelli og að með því að neita að greiða henni slíka dagpeninga hafi verið brotið gegn grein 5.7.1 í kjarasamningi Félags íslenskra flugumferðarstjóra og ríkissjóðs frá 1997. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk álags sem nemur virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda Aðallega að málinu verði vísað frá Félagsdómi og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati Félagsdóms. Til vara að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati Félagsdóms. Málavextir Málavextir eru þeir að Halla B. Reynisdóttir, kt. 170967-5189, er félagsmaður í Félagi íslenskra flugumferðarstjóra. Um launakjör hennar fer samkvæmt kjarasamningi aðila sem gildir frá 1. desember 1995 og ráðningarsamningi undirrituðum 2. júní 1998. Hún hóf nám í flugumferðarstjórn í ATS-skóla Flugmálastjórnar Íslands í september 1996 og lauk bóklegum hluta grunnnáms og bóklegu námi fyrir flugturninn í Reykjavík í apríl 1997. Framangreint nám skiptist annars vegar í grunnnám og hins vegar nám til mismunandi starfsréttinda. Þessi starfsréttindi eru í fyrsta lagi þrenns konar starfsréttindi í flugstjórnarmiðstöðinni, þ.e. innanlands sector, suður-austur sector og norður-vestur sector. Í öðru lagi er um aðflugsstjórnarréttindi að ræða og í þriðja lagi turnréttindi. Auk hins eiginlega starfsréttindanáms þarf hlutaðeigandi að fá sérþjálfun tengda hverjum vinnustað, eða svonefnda staðar-rating, sbr. reglugerð nr. 344/1990 um skírteini gefin út af flugmálastjórn með síðari breytingum, sbr. núgildandi reglugerð nr. 419/1999 um sama efni. Aðstæður á hverjum stað ráða því hvaða starfsréttinda og þjálfunar er almennt krafist, en nám til starfsréttinda fer fram í Reykjavík og í Keflavík. Starfsréttindanám flugumferðarstjóranema er launað. Samkvæmt grein 13.1.2 í kjarasamningi aðila telst maður vera nemandi frá upphafi náms í flugumferðarstjórn þar til hann hefur staðist próf fyrir fyrstu starfsréttindi. Stefndi kveður að nemar í flugumferðarstjórn taki laun samkvæmt kjarasamningi Félags flugmálastarfsmanna ríkisins á námstímanum frá því að grunnnámi lýkur og þar til fyrstu starfsréttindum er náð en eftir það samkvæmt kjarasamningi aðila máls þessa. Þann 24. mars 1997 lagði Halla B. Reynisdóttir fram ósk um að flytjast til starfa í flugturninn á Akureyri en þar var hún og er búsett. Í apríl 1998 hafði hún lokið við og staðist öll tilskilin próf í bóklegri og verklegri flugumferðarstjórn fyrir flugturnsþjónustu í Reykjavík. Halla var ráðin sem flugumferðarstjóri á Akureyrarflugvelli frá 8. apríl 1998 en ráðningarsamningur undirritaður 2. júní 1998. Áður en ráðningarsamningurinn var gerður voru uppi umræður um þau kjör sem Halla skyldi njóta við aðflugsnám sem var lokaþáttur starfsþjálfunar hennar og sem fram skyldi fara í Reykjavík og Keflavík. Kemur fram í bréfi framkvæmdastjóra flugumferðarþjónustu 1. júní 1998 til Höllu B. Reynisdóttur að gert sé ráð fyrir að hún komi til starfa á Reykjavíkurflugvelli í júlí og starfi þar fram til 1. september. Þann tíma muni hún fá greidda fæðispeninga og eigi möguleika á að gista í íbúð FMS í slökkvistöðinni. Einnig muni hún fá greiddar allt að fjórar ferðir til Akureyrar þann sama tíma. Eftir 1. september muni hún fara í flugturninn á Akureyrarflugvelli þar til nám hennar í aðflutningsstjórn hefst og að loknu starfsréttindanámi muni hún halda til starfa í flugturninum á Akureyri. Tekið er fram í bréfinu að á tímabili starfsréttindanáms verði hvorki greiddir dagpeningar né fæðispeningar. Stefndi kveður að á grundvelli þess sem fram kemur í bréfinu 2. júní 1998 hafi Flugmálastjórn gert samkomulag við Höllu þessa efnis og í framhaldi þess hafi hún ritað undir ráðningarsamninginn 2. júní 1998. Samkomulagið geymi efni ráðningarsamningsins og sé hluti hans og helgist af því að á þeim tíma sem það var gert hafi Halla ekki uppfyllt skilyrði til ráðningar í starfi á Akureyri. Sérstakt fyrirkomulag skyldi því standa þar til þau skilyrði yrðu uppfyllt. Veturinn 1998 til 1999, meðan Halla stundaði nauðsynlegt nám í Reykjavík og Keflavík í aðflugsstjórn, skyldu henni ekki greiddir dagpeningar. Þetta hafi gengið eftir eins og um var samið. Samkomulagið og ráðningarsamninginn verði að skoða í ljósi ákvæða 13.1.2 um að hún hafi ekki lengur verið nemi þó svo að eiginlegu starfsréttindanámi vegna Akureyrar væri ekki lokið. Hún hafi heldur ekki uppfyllt skilyrði til þess að geta starfað í flugturninum á Akureyri. Þá hafi flugmálastjórn viljað koma til móts við óskir hennar um að vinna á Akureyrarflugvelli. Í ljósi þessa hafi samkomulagið verið háð vissum skilyrðum. Stefndi kveður Akureyri vera í sérstöðu miðað við aðra vinnustaði flugumferðarstjóra í Keflavík, Reykjavík og Vestmannaeyjum að því leyti að bæði aðflugsstjórnun og stjórnun úr flugturni fari fram þaðan. Aðflugsstjórnarréttindi og turnréttindi flugumferðarstjóra séu hvor sín réttindin og útheimti sitt hvort starfsréttindanámið. Á Akureyri séu fjórar stöður flugumferðarstjóra, en einn á hverri vakt sem verði að hafa full réttindi þar. Áskilið sé að allir hafi bæði réttindi í aðflugsstjórn og turni. Um það leyti sem Halla B. Reynisdóttir hóf fyrsta starfsréttindanám sitt hafi verið ljóst að einn þeirra fjögurra sem á Akureyri starfaði yrði senn að láta af störfum fyrir aldurs sakir og hafi það verið kunngjört innan stofnunarinnar. Kveður stefndi að ósk Höllu um að flytjast til starfa í flugturninum á Akureyri hafi verið vel tekið af hálfu yfirstjórnar Flugmálastjórnar, en áskilið hafi verið af hálfu stofnunarinnar og óhjákvæmileg forsenda fyrir því að þessu gæti orðið að hún aflaði sér þeirra starfsréttinda sem nauðsynleg væru til að geta gengið í starf á Akureyri, þ.e.a.s. lyki því námi til turnréttinda sem hafið var, auk þess sem hún yrði að afla starfsréttinda í aðflugsstjórn. Það hafi ekki verið unnt, þar sem hún hafi að auki þurft að hafa starfsréttindi fyrir aðflug og hafa lokið nauðsynlegri þjálfun þar að lútandi. Stefnandi heldur því hins vegar fram að þar sem skortur hafi verið fyrirsjáanlegur á flugumferðarstjórum á Akureyri hafi Halla sótt um starfið fyrir áeggjan forráðamanna flugumferðarþjónustunnar. Þeir hafi hins vegar gert hvað þeir gátu til að tryggja að ekki myndi koma til greiðslna dagpeninga til Höllu meðan á hinu fyrirhugaða starfsnámi stæði. Í þessu skyni hafi þeir beitt hana þrýstingi og sett fram tillögur þess efnis í maí og júní 1998. Hafi þeir áður reynt að fá Höllu til að gera tímabundinn ráðningarsamning þar sem starfsstöðin var ákveðin í Reykjavík en sá samningur hafi aldrei verið undirritaður. Hafi verið afráðið að framtíðarstarf Höllu yrði á Akureyri og þjálfun hennar miðast eftir þetta við það. Halla lauk tilskildum prófum til að geta starfað í flugturninum á Akureyri í júní 1999 og hélt þá til starfa á Akureyri. Sá starfsmaður sem hún leysti af hólmi lét af störfum í ágústbyrjun það sumar. Ágreiningur aðila snýst um það hvort ákvæði greinar 5.7.1 í kjarasamningi aðila um greiðslu dagpeninga hafi verið brotið þegar Höllu B. Reynisdóttur var neitað um slíka greiðslu það tímabil er hún var í ofangreindum námskeiðs- og þjálfunarstörfum í starfsréttindanámi í Reykjavík og Keflavík, fjarri starfsstöð sinni. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að kveðið sé á um dagpeninga starfsmanna í 5. kafla kjarasamnings aðila og skuli dagpeningar vegna námskeiða, þjálfunar- og eftirlitsstarfa vera þeir sömu og hjá öðrum starfsmönnum ríkisins, sbr. grein 5.7.1 Halla B. Reynisdóttir, félagsmaður stefnanda, hafi ekki fengið greidda dagpeninga á tímabili starfsréttindanáms í Reykjavík og Keflavík eins og kjarasamningurinn geri ráð fyrir. Stefnandi telur að umrædd framkvæmd Flugmálastjórnar feli í sér skýrt brot gegn kjarasamningi aðila. Stefnandi hafi ítrekað krafist þess að Flugmálastjórn virði kjarasamning aðila. Þá hafi stefnandi borið málið upp á fundum samstarfsnefndar aðilanna en samkvæmt fundargerð fundar samstarfsnefndar Flugmálastjórnar og FÍF sé ljóst að vilji Flugmálastjórnar til lausnar málsins sé enginn. Tilraunir til sátta hafi því reynst árangurslausar og því telur stefnandi málsókn þessa óhjákvæmilega. Krafa stefnanda byggir á að stefnda beri að sjá til þess að kjarasamningur aðila sé efndur réttilega. Ótvírætt sé að Halla hafi verið send til námskeiðs- og þjálfunarstarfa fjarri starfsstöð sinni og beri því að fá greidda dagpeninga eins og kjarasamningurinn geri ráð fyrir. Telur stefnandi að mál þetta sé mikilvægur prófsteinn á það hvort stéttarfélögum sé unnt að tryggja að kjarasamningar sem þau geri séu haldnir, jafnvel þó að atbeini starfsmannsins sem kjarasamningsbrotið beinist að komi ekki til. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á kjarasamningi aðila og meginreglum vinnu- og samningaréttar. Þá byggir stefnandi á lögum nr. 80/1938 og 1. gr. laga um starfskjör launafólks nr. 55/1980. Einnig vísar stefnandi til laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, einkum til 24. gr. og 26. gr. Stefnandi kveður kjarasamning þann sem um er deilt í málinu vera á forræði aðila máls þessa en framkvæmd hans hafi verið af hálfu stefnda falin Flugmálastjórn Íslands með bréfi dagsettu 17. febrúar 1998. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 94/1986 sé stefndi til fyrirsvars í málinu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda vegna frávísunarkröfu Stefndi krefst frávísunar vegna vanreifunar og þess að kröfugerð málsins sé óglögg, ódómhæf og ekki fallin til þess að leysa úr réttarágreiningi á einn eða annan veg. Er vísað í því efni til 25. og 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Einnig er vísað til H.1997:433. Kröfugerð stefnanda ráðgeri að Flugmálastjórn hafi neitað að greiða Höllu B. Reynisdóttur dagpeninga frá 10. október 1998 til 29. maí 1999. Þann 17. nóvember 1998 hafi verið sett fram sú krafa að Höllu yrðu greiddir dagpeningar á grundvelli greinar 5.7.1 í kjarasamningi aðila. Byggir kröfugerðin ekki á réttum staðreyndum með vísan til samkomulags þess sem í gildi var milli Flugmálastjórnar og Höllu sjálfrar. Engin málsreifun liggi fyrir af hálfu stefnanda um reglur ferðakostnaðarnefndar eða reglur nr. 39/1992 með síðari breytingum og engin grein sé gerð fyrir fjölda ferða, gistinátta eða ferðadaga. Ekki liggi heldur fyrir að hve miklu leyti sá félagsmaður stefnanda sem málið varði hafi þurft að bera kostnað sem dagpeningum sé ætlað að mæta, en engin gögn þar að lútandi hafi verið lögð fram. Alger skortur sé því á reifun málsins með tilliti til atvika og reglna um dagpeninga. Af þessum sökum sé málatilbúnaður stefnanda vanreifaður og kröfugerðin ódómhæf. Engin grein sé gerð fyrir því hvaða dagpeningar hefðu átt að koma til greiðslu, sem stoð ættu í kjarasamningi aðila og mið tækju af ákvörðunum ferðakostnaðarnefndar og reglum nr. 39/1992. Séu því enn við lýði annmarkar á reifun málsins og kröfugerð sem olli frávísun með úrskurði Félagsdóms 7. apríl síðastliðinn í málinu nr. F-3/2000, enda ekki unnt að fjalla um kröfugerð stefnanda að neinu leyti meðan reifun máls og öflun gagna sé svo ábótavant. Stefndi byggir einnig kröfu sína um frávísun á því að kröfugerð stefnanda standi utan við gildissvið kjarasamnings aðila og engin rök séu til að fjalla um einstaklingsbundin ráðningarkjör fyrir Félagsdómi, en lögsögu hans beri að skýra þröngt. Viðurkenningarkrafan og sakarefnið þar með varði ráðningarsamning sem Halla B. Reynisdóttir gerði við Flugmálastjórn, henni til hagsbóta. Samkvæmt lögum nr. 94/1986 geti málatilbúnaður stefnanda ekki verið rekinn fyrir Félagsdómi þar eð umboði Höllu B. Reynisdóttur til stefnanda um sókn málsins sé sýnilega ekki til að dreifa. Yfirlýstur tilgangur málsóknarinnar sé að reka mál um réttindi og ráðningarkjör tiltekins starfsmanns án atbeina eða umboðs hans. Verði þannig ráðið af stefnu að umboði Höllu til málsóknarinnar sé ekki til að dreifa. Þetta sé andstætt 26. gr. og 4. og 5. mgr. 27. gr. laga nr. 94/1986. Þar sem málsóknin styðjist ekki við gilt málsóknarumboð að lögum beri að vísa því frá Félagsdómi, enda eigi það við svo búið ekki undir lögsögu dómsins. Verði í þessu efni að virða rétt starfsmannsins til að semja um kjör sín, sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 65. gr. laga nr. 80/1938. Rökstuðningur stefnanda gegn frávísunarkröfu Af hálfu stefnanda er þess krafist að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað. Þá krefst hann einnig málskostnaðar í þessum þætti málsins. Telur hann kröfu sína nægilega ljósa, enda hafi verið bætt úr göllum, sem að var fundið í úrskurði Félagsdóms uppkveðnum 7. apríl sl. Ekki þurfi að sýna fram á fjárhæðir til að geta leyst úr kröfu stefnanda. Málið varði ágreining um skilning á ákvæði kjarasamnings.Þá mótmælir stefndi einnig þeirri málsástæðu stefnda að umboð Höllu hafi þurft til málsóknarinnar og málið verði því ekki rekið fyrir Félagsdómi á grundvelli 26. gr. laga nr. 94/1986. Kveður stefnandi að málið snúist ekki um Höllu B. Reynisdóttur og ráðningarsamning hennar heldur skilning á ákvæði í kjarasamningi. Það leiði af eðli stéttarfélaga og hlutverki þeirra samkvæmt lögum nr. 80/1938 og lögum nr. 94/1986 að ekki þurfi sérstakt málsóknarumboð einstakra félagsmanna þegar ágreiningur sé um túlkun og skilning á kjarasamningi. Niðurstaða Stefnandi gerir þá dómkröfu ”að viðurkennt verði að félagsmaður stefnanda Halla B. Reynisdóttir hafi átt rétt á dagpeningum í samræmi við reglur og ákvarðanir ferðakostnaðarnefndar á hverjum tíma er hún frá 10. október 1998 til og með 29. maí 1999 dvaldi á vegum Flugmálastjórnar Íslands fjarri starfsstöð sinni vegna námskeiðs- og þjálfunarstarfa á Reykjavíkurflugvelli og Keflavíkurflugvelli og að með því að neita að greiða henni slíka dagpeninga hafi verið brotið gegn grein 5.7.1 í kjarasamningi Félags íslenskra flugumferðarstjóra og Ríkissjóðs frá 1997.” Grein 5.7.1 í kjarasamningi aðila er svohljóðandi: “Dagpeningar vegna námskeiða, þjálfunar- og eftirlitsstarfa skulu vera þeir sömu og hjá öðrum starfsmönnum ríkisins.” Ljóst er samkvæmt gögnum málsins að ágreiningur er með samningsaðilum um skilning á framangreindu kjarasamningsákvæði. Kemur þessi ágreiningur m.a. fram í fundargerð samstarfsnefndar Flugmálastjórnar og Félags íslenskra flugumferðarstjóra frá 31. maí 1999 og bréfum fjármálaráðuneytisins, dags. 6. mars og 1. september 2000, til ríkislögmanns í tilefni af málinu. Liggur því fyrir að samningsaðilar deila um skilning á kjarasamningi og sá ágreiningur á undir lögsögu Félagsdóms samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 26. gr. laga nr 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þá verður ekki talið að málið sé svo vanreifað að frávísun varði, enda hefur stefnandi bætt úr þeim ágöllum, sem voru á kröfugerð hans í fyrra máli, málinu nr. F-3/2000. Þá verður að telja að stefnandi uppfylli að öðru leyti lagaskilyrði fyrir málssókninni, þ. á m. um aðild að málinu, sbr. 4. mgr. 27. gr. laga nr. 94/1986, en þar segir: “Stéttarfélög reka mál sín og félagsmanna sinna fyrir Félagsdómi.” Samkvæmt framansögðu er hafnað kröfu stefnda um frávísun málsins. Rétt þykir að stefndi greiði stefnanda 100.000 kr. í málskostnað í þessum þætti málsins. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu stefnda um frávísun málsins er hafnað. Stefndi, ríkissjóður Íslands, greiði stefnanda, Félagi íslenskra flugumferðarstjóra, 100.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 23/2014
Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Ítrekun Hegningarauki
G var sakfelld fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis og svipt ökurétti. Jafnframt var G sakfelld fyrir rangar sakargiftir með því að hafa gefið lögreglu upp nafn og kennitölu annarrar konur og leitast þannig við að hún yrði sökuð um verknaðinn. Í ljósi sakaferils G var refsing hennar ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Þá var hún svipt ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ákærða, Gestheiður Fjóla Jóhannesdóttir, sæti fangelsi í tvo mánuði. Ákærða er svipt ökurétti ævilangt frá 26. nóvember 2012 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins, 264.332 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu fyrir Hæstarétti, Guðrúnar Bjargar Birgisdóttur hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2013. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. september 2013, á hendur: ,,Gestheiði Fjólu Jóhannesdóttur, kennitala [...], [...], fyrir eftirfarandi brot framin miðvikudaginn 13. júní 2012: Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Telst þetta varða við 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.“ Ákærða heldur ekki uppi vörnum en krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Sannað er með skýlausri játningu ákærðu fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hún hafi gerst sek brot þau sem hún er ákærð fyrir og eru brot hennar rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærða hlaut hinn 22. febrúar 2013, 60 daga skilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir gripdeild. Nú ber að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga og er refsingin einnig ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. sömu laga. Ákærða hefur játað brot sín hreinskilnislega og er það virt til refsilækkunar. Að þessu virtu þykir eftir atvikum rétt að gera ákærðu ekki sérstaka refsingu í máli þessu. Með vísan til tilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal ákærða svipt ökurétti í 3 mánuði frá 10. júlí 2015 að telja en þá rennur út áður afmarkaður sviptingartími ökuréttar. Ákærða greiði 20.822 krónur í sakakostnað. Katrín Ólöf Einarsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, Gestheiði Fjólu Jóhannesdóttur, er ekki gerð sérstök refsing í máli þessu. Ákærða skal svipt ökurétti í 3 mánuði frá 10. júlí 2015 að telja. Ákærða greiði 20.822 krónur í sakakostnað.
Mál nr. 86/2001
Kærumál Fjárnám Málskostnaður
O hf. krafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að fjárnám yrði gert hjá O hf. fyrir kröfu M um hluta málskostnaðar sem henni hafði verið dæmdur ásamt öðrum í einu lagi. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms að staðfesta bæri ákvörðun sýslumanns, enda hefði O hf. ekki sýnt fram á neitt sem leiða ætti til annarrar niðurstöðu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. mars sl. Sóknaraðila var veitt leyfi Hæstaréttar til kærunnar 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2001, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 4. október 2000 um að fjárnám verði gert hjá sóknaraðila fyrir kröfu varnaraðila að höfuðstól 366.667 krónur. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Olíuverzlun Íslands hf., greiði varnaraðila, Maríu Óskarsdóttur, 50.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2001. Sóknaraðili er Olíuverzlun Íslands hf., kt. 500269-3249, Héðinsgötu 10, Reykjavík. Varnaraðili er María Óskarsdóttir, kt. 131054-2629, Grunadargarði 11, Húsavík. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 8. desember sl. en tekið til úrskurðar 27. janúar sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur sóknaraðila eru þær, að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 4. október 2000, að fjárnámsgerð nr. 011-2000-12183 að kröfu varnaraðila máls þessa nái fram að ganga hjá sóknaraðila, verði ógilt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Við munnlegan flutning málsins krafðist sóknaraðili málskostnaðar að mati réttarins, en varnaraðili mótmælti kröfunni sem of seint fram kominni. Dómkröfur varnaraðila eru þær, að hafnað verði kröfu sóknaraðila um ógildingu ákvörðunar sýslumannsins í Reykjavík frá 4. október 2000, um að aðfarargerð nr. 011-2000-12183 nái fram að ganga, og að ákvörðun sýslumanns standi óhögguð. Þá krefst varnaraðili þess, að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök: Mál þetta á sér langa sögu, sem spannar yfir rúman áratug. Stiklað verður á stóru í lýsingu málsatvika og þeim aðeins gerð skil að því marki, sem nauðsynlegt þykir til að yfirsýn fáist yfir samskipti málsaðila. Hinn 21. janúar 1999 var kveðinn upp í Hæstarétti Íslands dómur í málinu nr. 411/1997: Olíuverzlun Íslands hf. gegn Einari Þór Kolbeinssyni, Maríu Óskarsdóttur og Óskari B. Guðmundssyni. Í dómsorði Hæstaréttar segir svo: ,,Gagnáfrýjandi, Einar Þór Kolbeinsson, greiði aðaláfrýjanda, Olíuverzlun Íslands hf., 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1989 til greiðsludags. Gagnáfrýjendur, Einar Þór Kolbeinsson, María Óskarsdóttir og Óskar B. Guðmundsson, eru sýknuð af þeirri kröfu aðaláfrýjanda, að fasteignirnar Garðarsbraut 25 og Höfðavegur 8, Húsavík, standi til tryggingar kröfu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda Einari Þór Kolbeinssyni samkvæmt veðtryggingarbréfi að fjárhæð 2.000.000 krónur, útgefnu á Húsavík 1. mars 1987. Aðaláfrýjandi [sóknaraðili máls þessa] greiði gagnáfrýjendum sameiginlega 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.” Í kjölfar dómsins sendi þáverandi lögmaður varnaraðila, Einars Þórs og Óskars B. Guðmundssonar, lögmanni sóknaraðila bréf, dags. 28. janúar 1999 og spurðist fyrir um það, hvað liði útreikningum af stöðu dómskuldarinnar. Síðan segir í bréfinu: ,,Ég hef verið að ræða við skjólstæðinga mína um möguleika þeirra á því að gera þennan mismun upp. Ég sé ekki fram á annað en að eini möguleiki þerra sé að að fá að greiða þetta með 8-10 ára bréfi með veði í fasteign sinni. Ég verð að biðja þig, ágæti kollega, að kanna þennan möguleika fyrir mig.” Í framhaldi þessa bréfs rituðu hjónin, Einar Þór og María Óskarsdóttir, starfsmanni sóknaraðila bréf, sem dagsett er 26. febrúar 1999. Í bréfinu segja þau, að ljóst sé, að þeim beri að greiða sóknaraðila (Olís) rúma eina miljón króna, sem þau fara fram á að fá að greiða með skuldabréfi til allt að 10 ára með mánaðarlegum greiðslum. Skuldabréfið yrði annað hvort með sjálfskuldarábyrgð tveggja til þriggja manna, sem Olís myndi samþykkja eða með veði í húseign þeirra að Garðarsbraut 25 á Húsavík. Gjaldþrot blasi við þeim, ef þessum tilmælum þeirra yrði ekki sinnt. Hlutaðeigandi starfsmaður sóknaraðila svaraði bréfinu og féllst á þessa greiðslutilhögun með þeim fyrirvara, að greiðslutíminn yrði styttur. Bað hann þau hjón að snúa sér til lögmanns félagsins um framgang málsins ,,á þessum nótum”, eins og í bréfinu segir. Bréf þetta er dagsett 31. mars 1999 og ber með sér, að afrit þess hafi m.a. verið sent lögmanni sóknaraðila. Af gögnum málsins er ekki að sjá, að nokkuð hafi verið aðhafst til að leiða málið til lykta með þessum hætti. Hinn 1. október 1999 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík aðfarargerð nr. 011-1999-10245. Gerðarbeiðandi var María Óskarsdóttir, varnaraðili máls þessa, en Olíuverzlun Íslands hf. var gerðarþoli. Aðfararbeiðnin varðaði fjárnám hjá sóknaraðila til tryggingar greiðslu skuldar að fjárhæð 411.372 kr. og var hún byggð á áðurnefndum dómi Hæstaréttar. Höfuðstóll kröfunnar miðaðist við þriðjung þess málskostnaðar, sem varnaraðila hafði verið dæmdur, ásamt þeim Óskari B. Guðmundssyni og Einari Þór Kolbeinssyni, auk dráttarvaxta og áfallins kostnaðar. Sóknaraðili mótmælti framgangi gerðarinnar á þeirri forsendu að lýst hafi verið yfir skuldajöfnuði af hans hálfu við kröfu gerðarbeiðanda og samkröfuhafa hans, samkvæmt sama Hæstaréttardómi. Sýslumaður ákvað engu að síður, að gerðinni skyldi fram haldið. Lögmaður sóknaraðila lýsti því yfir, að hann myndi skjóta ákvörðun sýslumanns til héraðsdóms og óskaði jafnframt eftir fresti á meðan á meðferð málsins stæði fyrir dómi. Lögmaður varnaraðila féllst á að fresta gerðinni og var henni frestað ótiltekið. Sóknaraðili skaut ákvörðun sýslumanns til Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kvað upp úrskurð í málinu 6. mars 2000 ( mál nr Y-8/2000) og staðfesti ákvörðun sýslumanns um framgang aðfarar hjá sóknaraðila. Mál Óskars B. Guðmundssonar á hendur sóknaraðila var samtímis til meðferðar og hlaut það sömu úrlausn hjá sýslumanni og hér fyrir dómi. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm í málinu 7. apríl s.á. (mál nr. 131/2000) og felldi úr gildi ákvörðun sýslumanns ,,um að hafna mótmælum sóknaraðila, Olíuverzlunar Íslands hf., gegn því að fram nái að ganga fjárnám hjá honum samkvæmt kröfu varnaraðila, Maríu Óskarsdóttur.” Málskostnaður var felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Í aðfararorðum Hæstaréttar að niðurstöðu segir svo: ,,Með áðurnefndri beiðni til sýslumanns leitaði varnaraðili einn síns liðs fjárnáms á grundvelli umrædds dóms­orðs, en þó aðeins fyrir réttum þriðjungi þeirrar fjárhæðar, sem dæmd var henni, Einari og Óskari. Hvorki verður fundin stoð fyrir slíkri skiptingu fjárhæðarinnar á milli þeirra í dóminum, sem vísað var til sem heimild fyrir beiðni varnaraðila um aðför, né verður hún reist á lögum. Í málatilbúnaði varnaraðila er staðhæft að hún, Einar og Óskar hafi skipt á milli sín í jöfnum hlutföllum þeirri sameign, sem var um kröfuna um málskostnað á hendur sóknaraðila. Sú staðhæfing er í samræmi við málatilbúnað Óskars í máli, sem er rekið samhliða þessu máli á milli hans og sóknaraðila. Um afstöðu Einars til þessa liggur hins vegar ekkert fyrir í málinu. Að því gættu er ekki unnt að leggja til grundvallar að kröfunni hafi verið skipt á þann hátt, sem varnaraðili heldur fram. Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, var varnaraðila ekki fært að krefjast fjárnáms upp á eindæmi sitt fyrir kröfu um málskostnað samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar, hvorki fyrir kröfunni í heild né að hluta. Verður ákvörðun sýslumanns, sem deilt er um í málinu, því felld úr gildi.” Varnaraðili krafðist að nýju fjárnáms hjá sóknaraðila fyrir þriðjungi af tildæmdum málskostnaði samkvæmt áðurnefndum Hæstaréttardómi í máli nr. 411/1997, en nú á grundvelli samkomulags þeirra Einars Þórs, Óskar og varnaraðila um jafnan hlut hvers um sig í tildæmdum málskostnaði með áritun á endurrit Hæstaréttardómsins, sem dagsett er 4. ágúst 2000. Áritunin er svohljóðandi: ,,Undirritaðir málsaðilar, Einar Þór Kolbeinsson, kt. 150553-5479, María Óskarsdóttir, kt.131054-2629 og Óskar B. Guðnundsson kr. 230825-4919, lýsa því hér með yfir að þau hafi gert með sér samkomulag um að skipta málskostnði þeim sem þeim var dæmdur úr hendi Olíuverslunar Íslands hf. kt. 500269-3249, í hæstaréttarmáli þessu, nr. 411/1997, þannig að hvert um sig fái í sinn hlut 1/3 málskostnaðarins, eða kr. 366.666,- ásamt vöxtum. Samkomulag þetta er gert í þremur eintökum og fær hver samningsaðila eitt eintak.” Allt gekk fram sem í hinu fyrra máli hjá sýslumanninum í Reykjavík. Gerðarþoli (sóknaraðili hér) mótmælti framgangi aðfarar, en fulltúi sýslumanns ákvað engu að síður í þinghaldi 4. október sl., að gerðinni skyldi haldið áfram. Lögmaður gerðarþola lýsti því þá yfir, að hann myndi skjóta ákvörðun sýslumanns til Héraðsdóms Reykjavíkur og féllst lögmaður gerðarbeiðanda á, að fresta framhaldi gerðarinnar, þar til niðurstaða héraðsdóms lægi fyrir. Einnig var á sama tíma tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík aðfarargerð nr. 011-2000-12184, en þar er Óskar B. Guðmundsson, faðir varnaraðila, gerðarbeiðandi en gerðarþoli er sóknaraðili þessa máls. Aðfararbeiðni í seinna málinu var samhljóða þeirri, er mál þetta snýst um og komu sams konar mótmæli fram af hálfu sóknaraðila við þá aðfarargerð. Mál er rekið samhliða þessu um gildi samhljóða ákvörðunar sýslumannsins í Reykjavík um að láta þá aðfarargerð ná fram að ganga. Þess ber að geta, að sóknaraðili krafðist gjaldþrotaskipta á búi Einars Þórs Kolbeinssonar með bréfi til Héraðsdóms Norðurlands eystra, sem dagsett er 31. ágúst 2000 og var bú hans tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum 16. október s.á. Málsástæður og lagarök sóknaraðila: Sóknaraðili byggir kröfur sínar um ógildingu ákvörðunar sýslumanns aðallega á því, að Hæstiréttur hafi tildæmt varnaraðila sameiginlegan málskostnað með Einari Þór Kolbeinssyni og Óskari B. Guðmundssyni. Eigi því allir gagnáfrýjendur samaðild (litis consortium) að málskostnaðarkröfunni, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og hafi þeim verið nauðsynlegt að standa saman að aðfarargerð. Þá hafi varnaraðili ekki aflað sér umboðs meðkröfuhafa sinna, fyrir því að standa ein að aðförinni, sem eðli málsins samkvæmt stoði hana þó ekki, þar sem sóknaraðila varði miklu, að samkröfuhafarnir standi allir sameiginlega að aðför, vegna heimildar hans til skuldajöfnunar. Því sé mótmælt, að sameiginleg áritun eigenda málskostnaðarkröfunnar hinn 4. ágúst 2000 á endurrit Hæstaréttardómsins um skiptingu málskostnaðarins milli þeirra hafi nokkra þýðingu gagnvart sóknaraðila. Sú áritun sé í fyrsta lagi bersýnilega gerð til málamynda, eftir að Hæstiréttur hafði kveðið upp dóm í málinu nr. 132/2000 í því skyni að koma í veg fyrir lögmætan skuldajöfnunarrétt sóknaraðila. Áritunin hafi auk þess verið Einari Þór Kolbeinssyni óheimil, eins og fjárhagsstöðu hans hafi þá verið komið, en bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 16. október sl. Í því sambandi gerir sóknaraðili kröfu til þess, að réttindaframsali Einars Þórs verði rift með vísan til XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, einkum 1. mgr. 131. gr. Sóknaraðili gerir ennfremur kröfu til þess, að aðfarargerðin nái ekki fram að ganga, með því að hann hafi lýst yfir skuldajöfnuði að fullu við kröfu varnaraðila og samkröfuhafa hans, með svo miklum hluta dómkröfu sinnar á hendur Einari Þór Kolbeinssyni, sem dugi til samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 477/1997. Skuldajöfnuður sé sóknaraðila augljóslega heimill með því að innbyrðisuppgjör varnaraðila og meðkröfuhafa hans, sé honum óviðkomandi og geti hann því nýtt sér kröfur sínar á hendur hverjum þeirra til skuldajafnaðar á móti sameiginlegri kröfu þeirra, enda verði kröfu varnaraðila og meðkröfuhafa hans ekki skipt upp milli þeirra svo gilt sé gagnvart sóknaraðila. Loks sé sóknaraðila heimilt að beita skuldajöfnuði, þar sem varnaraðili hafi samþykkt hann með bréfi lögmanns síns til lögmanns sóknaraðila, dags. 28. janúar 1999 og með bréfi sínu og eiginmanns síns, Einars Þórs Kolbeinssonar frá 26. febrúar s.á. Við úrlausn þess, hvort sóknaraðila sé heimilt að beita skuldajöfnuði verði ennfremur að líta til stöðu aðila að öðru leyti, innbyrðis tengsla þeirra, svo og til þess, að um málskostnaðarkröfu sé að ræða og veita þannig sóknaraðila víðtækari skuldajöfnunarrétt en ella. Málsástæður og lagarök varnaraðila: Varnaraðili lýsir málavöxtum svo, að hún hafi hinn 4. ágúst 2000 skipt sameiginlegri málskostnaðarkröfu sinni, samkv. dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/1997, með sameigendum sínum, Einari Þór Kolbeinssyni og Óskari B. Guðmundssyni.. Um hafi verið að ræða sameiginlega áritun þeirra um skiptingu kröfunnar á endurrit Hæstaréttardómsins. Í framhaldi af því hafi verið skorað á sóknaraðila að greiða kröfu varnaraðila, eins og framlögð gögn beri með sér. Sóknaraðili hafi hafnað því og hafi varnaraðili því verið knúinn til þess að krefjast fjárnáms þess, sem deilt sé um í þessu máli. Varnaraðili mótmælir í fyrsta lagi þeirri málsástæðu sóknaraðila, að henni sé skylt að eiga samaðild með Einari Þór Kolbeinssyni og Óskari B. Guðmundssyni að málskostnaðarkröfu í Hæstaréttarmálinu nr. 411/1997 í skilningi 18. gr. l. nr. 91/1991 (EML). Varnaraðili byggir á því í þessu sambandi, að talið hafi verið rétt að beita grunnreglu 18. gr. EML um samaðild við aðför, ef atvikum sé þannig háttað, að samaðild sé nauðsynleg, ef um dómsmál væri að ræða, enda þótt 18. gr. EML gildi ekki um aðför. Gagnályktun frá þessu leiði til þeirrar niðurstöðu, að samaðildar að aðfarargerð sé ekki þörf, þegar hún sé óþörf í dómsmáli. Við mat á nauðsyn samaðildar verði að líta til efnisréttar í hverju tilviki og þess, hvort hægt sé að skilja nægjanlega á milli réttinda aðila. Í þessu máli geri varnaraðili kröfu til þess, að aðför eigi sér stað til tryggingar fyrir hluta hennar í málskostnaðarkröfunni eða 1/3 kröfunnar og því varði aðförin ekki hagsmuni annarra gagnáfrýjenda. Um sé að ræða skiptanlega fjárkröfu og sé aðförin því lögmæt á grundvelli framangreindra reglna um samaðild. Af þessari sömu ástæðu sé þeirri málsástæðu sóknaraðila mótmælt, að varnaraðili hafi þurft umboð frá öðrum gagnáfrýendum til að krefjast aðfarar. Túlka verði dóm Hæstaréttar í málinu 132/2000 svo, að skipting málskostnaðarkröfunnar hafi verið heimil, þar sem vísað sé sérstaklega til þess, að sýnt hafi verið fram á skiptingu kröfunnar á milli varnaraðila og Óskars með fullnægjandi hætti, en sannanir hafi skort um samþykki Einars. Þetta hljóti að fela það í sér að skiptingin sé heimil en að sýna þurfi fram á það með fullnægjandi hætti, að hún hafi átt sér stað. Þá mótmælir varnaraðili sem rangri og ósannaðri þeirri málsástæðu sóknaraðila að skipting málskostnaðarkröfunnar hafi verið málamyndagerningur. Um sé að ræða lögmætan og fullgildan löggerning, sem sé að fullu skuldbindandi fyrir aðila hans. Engu breyti í þessu tilliti, þótt skiptingin hafi farið fram í kjölfar dóms Hæstaréttar í málinu nr. 132/2000. Sú ráðstöfun hafi verið eðlileg, þar sem sannanir hafi skort að mati Hæstaréttar fyrir samþykki allra um skiptingu kröfunnar. Ennfremur verði að telja eðlilegt að skipta kröfunni í þrjá jafna hluti, þar sem ekki sé getið um aðra skiptingu í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 411/1997. Eftir skiptingu málskostnaðarkröfunnar hafi hver um sig full og óskoruð yfirráð yfir sínum hluta hennar og sé því hverjum um sig heimilt að krefjast aðfarar. Varnaraðili mótmælir ennfremur þeirri málsástæðu sóknaraðila, að hann hafi lýst yfir skuldajöfnuði og því eigi aðför ekki að ná fram að ganga. Í fyrsta lagi eigi sóknaraðili ekki skuldajöfnunarrétt gagnvart varnaraðila. Í öðru lagi verði ekki séð, að samaðild breyti nokkru um rétt sóknaraðila til skuldajöfnunar, því að hann geti allt að einu beitt þeim rétti sínum, gagnvart öllum gagnáfrýjendum eða hverjum um sig, eigi hann á annað borð slíkan rétt. Í þriðja lagi sé skilyrðum 40. gr. AFL um skuldajöfnuð ekki fullnægt, þar sem sóknaraðili eigi enga aðfararhæfa kröfu á hendur varnaraðila eða kröfu sem varnaraðili hafi viðurkennt sem rétta. Jafnvel þótt sóknaraðili ætti rétt á skuldajöfnuði gagnvart Einari Þór Kolbeinssyni, þá nái sá réttur ekki til varnaraðila og Óskars. Þetta byggist á því að réttur skuldheimtumanna eins sameigenda nái aðeins til þess sem svarar til brúttó­hlutdeildar hans í sameign. Sóknaraðili hafi þegar nýtt sér þennan skuldajöfnunarrétt að fullu. Þó svo að varnaraðila, Einari Þór og Óskari hefði verið skylt að standa sameiginlega að aðför þá hefði skuldajöfnunarréttur sóknaraðila aðeins verið heimill að því er varðar hluta Einars en ekki gagnvart varnaraðila eða Óskari. Varnaraðili mótmælir því að hafa viðurkennt eða samþykkt skuldajöfnuð með bréfi til sóknaraðila dags. 26. febrúar 1999 eða með bréfi lögmanns gagnáfrýjenda í Hæstaréttarmálinu frá árinu 1999, dags. 28. janúar s.á. Í bréfi lögmanns varnaraðila hafi enga verið vikið að skuldajöfnuði heldur aaðeins óskað eftir því að gengið yrði til samninga í málinu. Í bréfinu frá 26. febrúar s.á. hafi aðeins komið fram vilji varnaraðila og eiginmanns hennar um að ganga til samninga um málið en engar skuldbindandi yfirlýsingar gefnar, hvorki um skuldajöfnuð ná annað. Varnaraðili mótmælir einnig kröfu sóknaraðila um að áritun hans, Einars og Maríu verði rift á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991, enda skorti lagaskilyrði fyrir því, að afstaða verði tekin til þeirrar kröfu í þessu máli. Forsendur og niðurstaða: Í máli þessu hafa málsaðilar uppi sömu kröfur og málsástæður sem í hinu fyrra máli, sem rekið var hér fyrir dómi sem mál nr Y-8/2000 og Hæstiréttur felldi dóm í hinn 7. apríl á síðastliðnu ári (mál nr. 131/2000). Ágreiningur málsaðila lýtur enn að sama álitaefni og þar er fjallað um. Í fyrsta lagi er enn um það deilt, hvað felist í málskostnaðarákvörðun Hæstaréttar í máli nr. 411/1997 og hvernig hana beri að túlka. Í annan stað greinir málsaðila á um skilning á dómi Hæstaréttar í máli nr 131/2000 varðandi heimild sóknaraðila til að beita skuldajöfnuði gagnvart öllum gagnáfrýjendum í fyrrnefndu Hæstaréttarmáli nr. 411/1997 á grundvelli málskostnaðarákvörðunar réttarins, s.s. hvort samaðildar þeirra allra að aðför sé þörf, hvort varnaraðila hafi borið að afla sér umboðs til að ganga einn til aðfararinnar, og hvort varnaraðili hafi veitt samþykki sitt til skuldajöfnunar, eins og sóknaraðili heldur fram. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 131/2000 segir það eitt, ,,að ekkert liggi fyrir um afstöðu Einars í málinu” og ákvörðun sýslumanns ógilt af þeirri ástæðu einni að því er best verður séð. Allt er því óljóst um þau álitaefni, sem að framan er lýst. Verður því að taka afstöðu til þeirra á ný. Stuðst verður að mestu við forsendur úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur frá 6. mars 2000 (mál nr. Y-8/2000), enda málsástæður málsaðila þær sömu og fyrr, eins og áður er getið. Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því, að Hæstiréttur hafi í máli nr. 411/1997 dæmt öllum gagnáfrýjendum óskiptan málskostnað og því sé þeim skylt að standa sameiginlega að aðför. Því beri að fella úr gildi ákvörðun sýslumanns um framgang aðfarar varnaraðila. Sóknaraðili vísar í þessu sambandi til 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Tilvitnað lagaákvæði mælir svo fyrir, að þeir skuli eiga óskipta aðild, sem óskipt réttindi eiga eða bera óskipta skyldu. Í 2. mgr. 18. gr. segir, að máli skuli vísað frá dómi, ef þeir sem eiga óskipt réttindi sækja ekki mál í sameiningu, að því leyti sem krafa er höfð uppi um hagsmuni einhvers þeirra sem á ekki aðild að því. Samaðild til sóknar er því ekki nauðsynleg í öllum tilfellum, þó um óskipt réttindi sé að ræða. Í aðfararlögum nr. 90/1989 er engin afstaða tekin um skyldu til samaðildar við aðför. Samaðild gerðarbeiðenda við aðför kann að vera nauðsynleg, sé hvorugur eða enginn aðilanna efnislega bær til að ráðstafa réttindum, sem málið snýst um, upp á sitt eindæmi. Við úrlausn þess atriðis yrði litið til 18. gr. laga nr. 91/1991, sérstaklega 2. mgr. ákvæðisins, sem áður var vitnað til. Málskostnaður í Hæstaréttarmálinu nr. 411/1997 var dæmdur varnaraðila, Einari Þór Kolbeinssyni og Óskari B. Guðmundssyni sameiginlega og því var krafan á hendur sóknaraðila í upphafi í óskiptri sameign þeirra. Um er að ræða fjárkröfu, sem er skiptanleg og formleg skipting hennar hefur farið fram með áritun allra eigenda hennar á endurrit dóms Hæstaréttar í máli nr. 411/1997. Skipting kröfunnar í þrjá jafna hluta verður að teljast eðlileg, enda er enga leiðbeiningu að finna um aðra skiptingu í tilvitnuðum Hæstaréttardómi eða í málskjölum. Eftir skiptingu kröfunnar var það undir hverjum einstökum kröfueiganda komið að ákveða um afdrif hennar. Þessari málsástæðu sóknaraðila er því hafnað. Sóknaraðili hefur mótmælt skiptingu málskostnaðarins á þeirri forsendu að um málamyndagerning hafi verið að ræða. Dómurinn lítur á hinn bóginn svo á, að formleg skipting kröfunnar, eins og átti sér stað hinn 4. ágúst 2000, hafi verið rétt og eðlileg og í beinu framhaldi af dómi Hæstaréttar í máli nr. 131/2000. Í hinu fyrra máli sótti varnaraðili sóknaraðila um þriðjung kröfunnar og hið sama gerði Óskar B. Guðmundsson í öðru samhliða máli. Skipting kröfunnar hafði því í raun átt sér stað löngu fyrr. Aftur á móti skorti sönnur fyrir því að mati Hæstaréttar, að Einar Þór hefði samþykkt þessa skiptingu kröfunnar. Samningurinn, sem fólst í áritun þessara þriggja einstaklinga, var því eðlilegt framhald Hæstaréttardómsins og í samræmi við leiðsögn Hæstaréttar til staðfestingar því, að allir hlutaðeigandi hefðu fallist á þriðjungshlut hver í málskostnaðar­fjárhæðinni. Sóknaraðili byggir ennfremur á því, að Einari Þór Kolbeinssyni hafi verið óheimilt að veita samþykki sitt fyrir skiptingu málskostnaðarins hinn 4. ágúst 2000, eins og fjárhag hans þá var komið. Hann hafi verið eignalaus með öllu, sbr. árangurslaust fjárnám, sem gert hafði verið hjá honum 4. júlí s.á. og gjaldþrot blasað við, sem gekk síðan eftir með úrskurði uppkveðnum hinn 16. október s.á. Við mat á þessari málsástæðu sóknaraðila er þess í fyrsta lagi að gæta, að Einar Þór var fjár síns ráðandi 4. ágúst 2000, þegar formleg skipting kröfunnar átti sér stað. Einnig verður að líta til þess, hvað fólst í þessari ráðstöfun kröfunnar. Í því sambandi verður ekki séð, að kröfuhafar í þrotabúi Einars Þórs hafi beðið tjón vegna þessa löggernings. Hér að framan hefur því verið slegið föstu, að skipting kröfunnar í þrjá jafna hluta hafi verið rétt og eðlileg. Af því leiðir, að kröfuhafar í þrotabú Einars Þórs gátu ekki vænst þess, að stærri hluti málskostnaðarkröfunnar rynni í þrotabú hans. Vísað er frá dómi þeirri kröfu sóknaraðila, að réttindaframsali Einars Þórs verði rift með vísan til XX. kafla gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991, einkum 1. mgr. 131. gr. Mál þetta varðar eingöngu það álitaefni, hvort sýslumanni í Reykjavík hafi verið rétt og skylt að heimila aðför á hendur sóknaraðila. Riftunarkrafa sóknaraðila fellur því utan þess ágreinings, sem hér er til úrlausnar. Næst verður fjallað um skuldajöfnunarkröfu sóknaraðila. Eins og áður er lýst, voru varnaraðili og Óskar B. Guðmundsson sýknuð af kröfum sóknaraðila á hendur þeim með dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/1997. Sóknaraðili á því enga kröfu á hendur varnaraðila. Hann getur því fráleitt nýtt til skuldajöfnunar á hendur varnaraðila, kröfu sem Einar Þór var einn dæmdur til að greiða, sbr. gagnályktun frá 40. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Þessari kröfu sóknaraðila er því hafnað. Sóknaraðili byggir ennfremur á því, að varnaraðili hafi samþykkt skuldajöfnuð með bréfi lögmanns síns frá 28. janúar 1999 og bréfi sínu og eiginmanns síns til sóknaraðila dags. 26. febrúar s.á. Varnaraðili mótmælir því að hafa nokkru sinni fallist á skuldajöfnuð. Í bréfinu frá 26 febrúar 1999 kemur það eitt fram, að bréfritarar telja skuld sína nema rúmlega einni milljón króna, sem þau fara fram á að fá að greiða með ákveðnum hætti á 8-10 árum, ella blasi gjaldþrot við. Sé á annað borð unnt að túlka efni bréfsins sem skuldajafnaðaryfirlýsingu varnaraðila, verður að líta svo á, að það hafi verið því skilyrði háð, að fallist yrði á greiðsludreifingu skuldarinnar, eins og óskað var eftir og að komið yrði þannig í veg fyrir gjaldþrot Einars Þórs. Sóknaraðili aðhafðist hins vegar ekkert til að ná fram samningum við bréfritara og verður því að bera hallann af því. Ekki verður heldur fallist á þá málsástæðu sóknaraðila, að samaðild varnaraðila og upphaflegra samkröfuhafa hans varði hann miklu vegna skuldajafnaðarheimilda hans og að veita beri honum víðtækari skuldajöfnunarrétt en ella, einkum vegna vensla og ættartengsla varnaraðila og samkröfuhafa hans. Í þessu tilliti ber fremur að líta til þeirrar staðreyndar, að Hæstiréttur tildæmdi varnaraðila málskostnað í því skyni að bæta henni upp óhjákvæmilegan kostnað, sem málsókn sóknaraðila á hendur honum hafði í för með sér. Væri fallist á rétt sóknaraðila til skuldajafnaðar á hendur varnaraðila, myndi slík ákvörðun leiða til samsvarandi fjártjóns varnaraðila, sem ætti þá allt að einu eftir að greiða sinn kostnað af málsókn sóknaraðila, þvert á ákvörðun Hæstaréttar. Í máli því sem hér er til úrlausnar krafðist varnaraðili fjárnáms til tryggingar greiðslu á 568.956 krónum, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði eins og nánar greinir í aðfararbeiðni. Höfuðstóll kröfunnar nam 366.667 krónum, sem er þriðjungur þess málskostnaðar, sem varnaraðila var tildæmdur, ásamt öðrum gagnáfrýjendum í margnefndum Hæstaréttardómi og í samræmi við samning þeirra frá 4. ágúst 2000. Þar sem sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á neitt sem leiða ætti til annarrar niðurstöðu, verður því samkvæmt framangreindu fallist á, að varnaraðila hafi verið heimilt að krefjast aðfarar fyrir þriðjungi þess málskostnaðar sem henni var dæmdur, ásamt öðrum gagnáfrýjendum í dómi Hæstaréttar í Hæstaréttarmáli nr. 411/1997. Samkvæmt framanrituðu verður því niðurstaða málsins sú, að kröfum sóknaraðila er hafnað og staðfest ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 4. október 2000, um að fjárnámsgerð nr. 011-2000-12183 nái fram að ganga hjá sóknaraðila. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Staðfest er ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 4. október 2000 um að fjárnámsgerð nr. 011-2000 -12183 að kröfu varnaraðila, Maríu Óskarsdóttur, nái fram að ganga hjá sóknaraðila, Olíuverzlun Íslands hf. Sóknaraðili, Olíuverzlun Íslands hf., greiði varnaraðila, 50.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 292/1998
Ábúð Leigusamningur
Deilt var um túlkun á leigusamningi sem Þ, sóknarprestur á S, gerði við þrjá bændur um óræktað land úr landareign S, sem bændurnir hugðust rækta. Var landið leigt til 20 ára frá 1972, en að þeim tíma liðnum skyldi það falla aftur án endurgjalds undir S hefði samningurinn ekki verið framlengdur. Sóknarpresturinn R tók við S í júlí 1974 og í úttekt sem var þá gerð var leigusamningsins getið. Kom samningurinn til framkvæmda 10. júní 1974 er ráðuneytisstjóri dóms- og kirkjumálaráðuneytisins ritaði á hann um samþykki. R lést í nóvember 1995 og fékk kona hans K leyfi til setu í óskiptu búi. Í júlí 1996 fór fram úttekt á S þegar G tók við staðnum. Þar kom m.a. fram að á grundvelli leigusamningsins félli 41 ha lands undir S sem ræktað land. Ágreiningur var um nýrækt og krafði K Prestsetrasjóð, á grundvelli 16. gr. ábúðarlaga, um greiðslu fyrir þá verðmætaaukningu sem orðið hafði á landinu á leigutímanum, þar sem R hafi verið aðili að leigusamningnum. Talið var að túlka bæri ákvæði ábúðarlaganna svo að það tæki til framkvæmda sem ábúandi stendur sjálfur fyrir, og jafnframt að í þessu tilviki hefði verið um að ræða meiri háttar jarðarbót í skilningi ábúðarlaga og að hún hefði verið á forræði landsdrottins og gerð á hans vegum. Því var Prestsetrasjóður sýknaður af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 1998 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.456.720 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. febrúar 1997 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila lýtur að túlkun á leigusamningi, sem sr. Þorgrímur V. Sigurðsson, þáverandi sóknarprestur á Staðastað á Snæfellsnesi, gerði 15. desember 1972 við þrjá bændur um óræktað land úr landareign prestsetursins, sem bændurnir hugðust rækta á félagslegum grunni. Svo sem greinir í héraðsdómi var landið leigt til 20 ára frá fardögum 1972 að telja. Að þeim tíma liðnum skyldi það falla aftur án endurgjalds undir Staðastað, hefði samningurinn ekki verið framlengdur. Sr. Rögnvaldur Finnbogason, eiginmaður áfrýjanda, tók við staðnum með úttekt 18. júlí 1974, þar sem leigusamnings þessa var getið. Ráðuneytisstjóri dóms- og kirkjumálaráðuneytisins ritaði á leigusamninginn um samþykki 10. júní sama árs, og komst hann þá til framkvæmda. Aðdraganda samningsins er að nokkru lýst í bréfi sr. Þorgríms til „jarðeignadeildar ríkisins“ 27. júní 1972. Þar segir meðal annars: „Kirkjumálaráðuneytið hefur falið undirrituðum að gera samning um félagsræktun í landi prestsetursins á Staðastað. Hafa 3 bændur í Staðarsveit sótt til sóknarprestsins um leigu á 40 - 50 hektörum af óræktuðu landi til ræktunar á félagslegum grundvelli samkvæmt nýjum lögum þar að lútandi. Í samráði við biskup hefur sóknarprestur tjáð sig fúsan til samvinnu um framkvæmdir í þessu efni og ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti samþykkt þessa fyrirætlan og heimilað leigu á landi því, sem um hefur verið sótt, enda njóti prestsetrið góðs af og verði aðili að umræddri félagsræktun.“ Ekki er á því byggt að ábúandi hafi orðið aðili að félagsræktuninni og er ekkert í ljós leitt að hann hafi haft af þessu kostnað. II. Um réttarsamband sr. Rögnvaldar, sem áfrýjandi situr í óskiptu búi eftir, og stefnda fór að ábúðarlögum, eftir því sem við gat átt, sbr. nú 5. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur. Sr. Rögnvaldur sat jörðina Staðastað sem leiguliði í skilningi ábúðarlaga. Eftir 13. gr. núgildandi ábúðarlaga nr. 64/1976, sbr. áður 41. gr. ábúðarlaga nr. 36/1961, getur leiguliði farið fram á að landsdrottinn láti gera meiri háttar jarðarbót á sinn kostnað. Ef landsdrottinn vill ekki gera jarðarbótina á sinn kostnað er leiguliða heimilt að framkvæma verkið, ef jarðarbótin er að áliti hlutaðeigandi héraðsráðunautar álitleg til að gefa góðan arð. Aðalregla ábúðarlaga um meiri háttar jarðarbót er því að hún fari fram á kostnað landsdrottins. Í máli þessu var jarðarbótin gerð af þeim sem tóku hið óræktaða land á leigu með leigusamningnum 15. desember 1972. Af samningnum er ljóst, að svo var um samið við leigutakana, að engin útgjöld skyldu koma frá landsdrottni eða leiguliða, og sérstaklega var tekið fram að landið félli að leigutíma loknum endurgjaldslaust undir staðinn. Jarðabótin var meiri háttar. Með hliðsjón af forræði landsdrottins á slíkri jarðarbót, sbr. núgildandi 13. gr. og 14. gr. ábúðarlaga, og meginreglunni um að hún fari fram á kostnað landsdrottins, svo og aðdraganda samningsins og efni hans, verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að samningurinn hafi verið gerður af landsdrottni og að jarðabótin hafi því verið á hans vegum. Verður héraðsdómur því staðfestur. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 21. apríl, var í Héraðsdómi Reykjavíkur kveðinn upp svohljóðandi dómur í málinu nr. E-4670/1997 Kristín R. Thorlacius gegn prestssetrasjóði Mál þetta sem dómtekið var 24. mars sl. er höfðað með stefnu þingfestri 16. október 1997 af Kristínu R. Thorlacius, Skúlagötu 23, Borgarnesi, gegn prestssetra­sjóði, Laugavegi 31, Reykjavík. Dómkröfur. Stefnandi, sem situr í óskiptu búi sínu og látins eiginmanns síns, sr. Rögnvalds Finnbogasonar, gerir þær dómkröfur í málinu að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 2.456.720 krónum með 8% ársvöxtum frá 9. janúar til 1. febrúar 1997 en með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 14. febrúar 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts skv. lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili skv. þeim lögum. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt framlögðum reikningi eða eftir mati dómsins, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Málavextir. Stefnandi lýsir málavöxtum svo í stefnu að hinn 15. desember 1972 hafi þáverandi ábúandi á Staðastað í Staðarsveit, sr. Þorgrímur V. Sigurðsson annars vegar og þrír nágrannar hans hins vegar, gert leigusamning, sbr. dskj. nr. 4, um „allt að 56 ha óræktaðs lands úr landareign prestssetursins að Staðastað, Staðarsveit, Snæfellssýslu til ræktunar á félagslegum grundvelli.“ Leigutími var tilgreindur 20 ár, sbr. 1. gr. Að þeim tíma liðnum skyldi landið falla aftur án endurgjalds undir Staðastað, hefði samningurinn ekki verið framlengdur. Samkvæmt 5. mgr. samningsins var leigutökum skylt að girða landið, enda væru girðingar óskoruð eign þeirra að leigutíma loknum eða ef samningnum yrði sagt upp. Þó skyldi prestssetrið eiga forkaupsrétt að girðingunum ef um semdist. Samkvæmt 13. gr. var ábúanda prestssetursins heimilt að gerast aðili að félagsræktuninni, að uppfylltum skilyrðum. Leigusamningurinn hafi verið staðfestur af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 10. júní 1974 og tók hann þá gildi. Hinn 1. júlí 1973 hafi sr. Rögnvaldur Finnbogason verið kjörinn til að gegna embætti prests á Staðastað. Hafi hann flust að staðnum í september það ár en úttekt samkvæmt ábúðarlögum nr. 36/1961 hafi ekki farið fram fyrr en 18. júlí 1974. Í þeirri úttekt, sbr. dskj. 8, sé getið ofangreinds leigusamnings. Hafi tilgreining samningsins í úttektinni verið gerð í tilefni af 13. gr. samningsins, en í úttektinni hafi einungis verið vísað til þess að reikningar vegna ræktunarinnar lægju ekki fyrir. Sá hlutur sem leigður hafði verið hafi ekki verið undanskilinn ábúð sr. Rögnvaldar, heldur hafi hann fengið alla landareign prestssetursins í ábúð. Við lok samningstíma hafi aðilar samningsins orðið ásáttir um að framlengja hann ótímabundið. Honum hafi lokið sumarið 1996 og fólst gagngjald leigutekna í því að girðingar samkvæmt 5. gr. samningsins féllu undir staðinn. Séra Rögnvaldur hafi látist 3. nóvember 1995. Hinn 6. nóvember 1996 hafi Kristín R. Thorlacius, eiginkona hans, fengið leyfi sýslumannsins á Borgarnesi til setu í óskiptu búi. Hinn 11. júlí 1996 hafi farið fram úttekt á Staðastað í tilefni af því að sr. Guðjón Skarphéðinsson tók við prestssetrinu. Í úttektinni hafi m.a. komið fram að á grundvelli leigusamningsins féll 41 ha undir Staðastað sem ræktað land. Tekið hafi verið fram að áðurgreindar girðingar væru eign fráfaranda. Hins vegar hafi ágreiningur verið um nýræktina. Séu sjónarmið aðila rakin í niðurlagi úttektarinnar. Í viðauka við úttektina, dags. 13. júlí 1996, sem beri yfirskriftina „Niðurstaða á mati sem gjört var að Staðastað 11. júlí á girðingu og nýrækt“, sé nýræktin samkvæmt leigusamningnum tekin með í útreikninginn. Töluleg niðurstaða hafi verið 2.752.520 krónur, þar af 2.456.720 krónur vegna nýræktarinnar. Í viðbót við viðauka, dags. 23. október 1996, sé bætt við útreikningi á annarri nýrækt sem ekki sé ágreiningur um að tilheyrði fráfarandi ábúa, sr. Rögnvaldi. Hafi viðbót þessi verið gerð að tilhlutan stefnanda en í samráði við stefnda og hafi stefndi fallist á greiðsluskyldu þessarar viðbótar, 365.512 krónur. Af hálfu stefnanda hafi í símtölum við stjórnarformann og framkvæmdastjóra stefnda ítrekað verið óskað eftir að gert yrði upp á grundvelli úttektarinnar. Á fundi aðila 8. janúar 1997 hafi orðið úr að stefnanda yrði greiddur sá hluti niðurstöðunnar sem ágreiningur stóð ekki um, 661.312 krónur. Á fundinum hafi verið leitað eftir því af hálfu stefnda að kröfum stefnanda og sjónarmiðum yrði komið á blað og það sent stefnda til þess að hann gæti tekið afstöðu til greiðsluskyldu. Jafnframt hafi orðið um það sátt, í tilefni af því að stefnandi hafði verið dreginn á svari og greiðslu, að það sem eftir stæði af kröfunni, 2.456.720 krónur yrði greitt út í einu lagi, þ.e. ef stefndi á annað borð teldi sér skylt að greiða. Af hálfu stefnanda hafi verið gerðar kröfur til fjárins með bréfi, dags. 13. janúar 1997, sbr. dskj. nr. 7. Í kjölfar símtala hafi svo verið haldinn fundur lögmanna aðila hinn 8. apríl 1997. Hafi þar komið fram gagnkvæmur vilji til að leysa málið utan réttar, eftir atvikum með því að kröfur stefnanda yrðu lækkaðar. Stuttu síðar hafi stefnandi tilkynnt að hún væri tilbúin að lækka kröfur sínar um 500.000 krónur ef það yrði til þess að málið leystist þá þegar. Ekki hafi stefndi svarað tilboði þessu en hafi upplýst síðar að til stæði að leita að gögnum sem máli kynnu að skipta og það tæki nokkurn tíma. Gögn hafi svo borist með bréfi, dags. 7. maí 1997, sbr. dskj. 8. Af hálfu stefnanda hafi því verið mótmælt með bréfi dags. 10. júlí 1997, sbr. dskj. nr. 9, að gögn þessi girtu fyrir rétt stefnanda í málinu. Á fundi aðila hinn 16. júlí 1997 hafi þess verið óskað af hálfu stefnda að fram kæmi „formlegt sáttatilboð“, sem stefndi gæti afgreitt. Hafi það verið gert með bréfi dags. 29. júlí 1997, sbr. dskj. 10, og fól í sér að krafa stefnanda yrði greidd á grundvelli bréfsins frá 13. janúar 1997 að frádregnum 600.000 krónum. Með símbréfi hinn 16. september 1997, sbr. dskj. 11, hafi stefnda verið gefinn lokafrestur til að taka afstöðu til málsins. Svar stefnda hafi borist í framlengdum fresti hinn 22. september 1997, sbr. dskj. 12. Þar hafi kröfum stefnanda verið hafnað en henni boðið að fá helming kröfunnar greiddan. Af hálfu stefnda eru eftirfarandi athugasemdir gerðar við málavaxtalýsingu stefnanda: Í bréfi dags. 27. júní 1972, sem sr. Þorgrímur V. Sigurðsson þáverandi ábúandi á Staðastað hafi ritað Jarðeignadeild ríkisins, Reykjavík, komi fram að kirkjumálaráðuneytið hafi falið honum að gera samning um félagsræktun þá er mál þetta fjallar um. Þá segir í sama bréfi „og ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti samþykkt þessa fyrirætlan og heimilað leigu á landi því sem um hefur verið sótt, enda njóti prestssetrið góðs af“. Því er ljóst að undirritun sr. Þorgríms undir leigusamninginn á dskj. nr. 4 hafi verið í umboði og að beiðni landsdrottins. Því er mótmælt sem fram kemur í stefnu að leigusamningurinn á dskj. nr. 4 hafi eingöngu verið kynntur sr. Rögnvaldi þá er úttekt fór fram þann 18. júlí 1974 vegna réttinda hans samkvæmt 13. gr. leigusamningsins. Að sjálfsögðu hafi verið að leggja samninginn fram í heild sinni til þess að sr. Rögnvaldi gæfist kostur á að kynna sér hvað fylgdi jörðinni og hvað hefði þá þegar verið leigt þriðja aðila samkvæmt þeim samningi. Ekkert hafi komið fram um annað en að leigusamningurinn hafi verið framlengdur óbreyttur samkvæmt efni sínu. Það að andvirði girðinganna féll til stefnanda hafi verið „vinagreiði nágranna hans“ svo sem fram komi við úttekt sumarið 1996, en við það hafði stefndi ekkert að athuga. Stefndi mótmælir því að hafa samþykkt að eftirstöðvar kröfu stefnanda, sem um er deilt í máli þessu, yrðu greiddar út í einu lagi ef stefnda bæri greiðsluskyldan. Þessu mótmælir stefndi þar sem það sé í andstöðu við þá venju sem viðgengist hefur í hliðstæðum málum og í samræmi við 2. mgr. 16. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Stefndi geri hins vegar ekki athugasemdir við framsetningu dómkröfu stefnanda að þessu leyti. Málsástæður stefnanda og lagarök. Kristín R. Thorlacius situr í óskiptu búi hennar og sr. Rögnvaldar Finnbogasonar heitins. Hún kemur fram fyrir hönd búsins, sbr. 12. gr. erfðalaga nr. 9/1962, sbr. 7. gr. laga nr. 48/1989. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 1. og 2. mgr. 16. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, en þau lög gildi um réttarsamband aðila í málinu, sbr. 5. gr. laga nr. 137/1993, um prestssetur. Í 4. tl. 6. gr. laga nr. 137/1993 komi einnig fram að stefndi kosti eignakaup á prestssetursjörðinni við ábúðarlok prests ef því er að skipta. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. sé landsdrottni skylt að kaupa ræktun sem fráfarandi hafi látið gera. Enda þótt sr. Rögnvaldur hafi ekki sjálfur staðið að gerð leigusamningsins, sem um ræði, hafi hann engu að síður verið aðili að honum eftir allan þann tíma sem samningurinn var í gildi. Um hafi verið að ræða skika úr landi sem hann hafi fengið í ábúð og hafi honum því borið allt endurgjald vegna leigunnar. Það hafi verið ábúandi sem gert hafi leigusamninginn en ekki landsdrottinn, en landsdrottinn hafi vitaskuld orðið að veita samþykki sitt, sbr. nú 13. og 26. gr. laga nr. 64/1976, en 40. - 41. gr. laga nr. 36/1961. Það hafi falist í eðli leigusamningsins að um verðhækkun yrði að ræða á hinum útleigða skika og að taka yrði afstöðu til þess hverjum bæri þessi verðhækkun, leigutaka eða leigusala. Með 1. gr. samningsins hafi verið ákveðið að verðhækkunin félli undir „staðinn“ og teljist hún ótvírætt vera hluti gagngjalds leigutaka fyrir leiguna. Leigusala, þ.e. ábúanda, hafi borið allt leigugjald hvort sem það var greitt í peningum eða öðru. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að ekki sé ágreiningur um að girðingar sem féllu undir staðinn samkvæmt framlengdum samningi tilheyrðu stefnanda. Í 2. mgr. 16. gr. séu fyrirmæli um það hvernig landsdrottinn skuli greiða samkvæmt matinu. Svo sem rakið hafi verið hafi samkomulag orðið um það á fundi aðila hinn 8. janúar 1997 að fjárkrafa stefnanda yrði greidd í einu lagi og hafi kröfugerð verið við það miðuð. Í 44. gr. laganna komi fram að vilji einhver ekki hlíta úttekt sem gerð sé á jörð geti hann krafist yfirúttektar innan tveggja vikna. Stefndi hafi ekki krafist þess og skuli því hlíta úttektinni. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að í úttektinni sjálfri sé rakinn ágreiningur aðila um hvort nýræktin eigi að teljast með í útreikningi þess fjár sem stefnda beri að greiða. Í niðurstöðu úttektarinnar, dagsettri tveimur dögum eftir að úttekt fór fram, sé nýræktin talin með því sem stefnanda ber. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggir á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili samkvæmt þeim lögum og beri því nauðsyn á að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda. Af hálfu stefnanda er mótmælt kröfu stefnda um virðisaukaskatt á málskostnað þar sem ekki hafi verið sýnt fram á nauðsyn þessarar kröfu. Málsástæður stefnda og lagarök. Stefndi byggir kröfur sínar um sýknu á eftirfarandi málsástæðum: 1. Stefndi telur að skýr ákvæði leigusamningsins á dskj. nr. 4 kveði á um að hið leigða land hafi fallið aftur undir Staðastað án endurgjalds að leigutíma liðnum. Þau ákvæði leigusamningsins sem stefndi byggir hér einkum á eru þessi: a. Í fyrstu grein leigusamningsins á dskj. nr. 4 segir: „Landið er leigt til 20 ára frá fardögum 1972 að telja. Að þeim tíma liðnum fellur það aftur án endurgjalds undir Staðastað, hafi leigusamningur þessi ekki verið framlengdur.“ Sé ákvæði þetta í samræmi við það er fram komi í bréfi sr. Þorgríms til Jarðeignadeildar ríkisins dags. 27. júní 1972 sbr. dskj. nr. 8 en þar segi m.a.: „Kirkjumálaráðuneytið hefur falið undirrituðum að gera samning um félagsræktun ...“. Síðan segir í sama bréfi ...„og ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti samþykkt þessa fyrirætlan og heimilað leigu á landi því sem um hefur verið sótt, enda njóti prestssetrið góðs af og verði aðili að umræddri félagsræktun.“ Af tilvitnun þessari megi ljóst vera hver var vilji og fyrirætlan kirkjumálaráðuneytisins sem landsdrottinn en ráðuneytið hafi á þeim tíma farið með eignarhald og umsjón kirkjugarða. Einnig megi benda á ákvæði 3. gr. samningsins þar sem sama sjónarmið kemur fram. b. Í 7. gr. leigusamningsins sé kveðið á um að leigutaki skuli greiða alla skatta og skyldur til hins opinbera af hinu leigða landi, til samræmis við ákvæði ábúðarlaga. 2. Með leigusamningnum hafi ábúanda einnig verið tryggð ákveðin réttindi. a. Samkvæmt 9. gr. bar leigutökum að greiða leiguna, sem í upphafi var ákveðin 3.000 krónur fyrir hvert fardagaár, til sóknarprestsins á Staðastað. b. Með 13. gr. leigusamningsins hafi ábúanda, sóknarpresti, verið tryggður réttur til að gerast aðili að nefndri félagsræktun og njóta þeirrar fyrirgreiðslu, sem leigutakar fái að lögum, svo sem segi í 13. gr. samningsins. Hefði stefnandi orðið aðili að félagsræktuninni, hefði við úttektina, sem fram fór þann 11. júlí 1996, borið að meta hlut stefnanda í félagsræktuninni sérstaklega, en samkvæmt því mati hefði stefnda þessa máls borið að greiða stefnanda á grundvelli ábúðarlaga. Með vísan til framanritaðs telur stefndi sig hafi sýnt fram á að á grundvelli leigusamningsins á dskj. nr. 4 hafi hið leigða land átt að falla aftur undir Staðastað, þ.e. landsdrottinn, án sérstaks endurgjalds, en af því leiði að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem stefnandi heldur fram, að ábúandi hafi gert leigusamninginn á dskj. nr. 4. Svo sem fram komi í málavaxtalýsingu hér að framan hafi samningurinn verið gerður af sr. Þorgrími þáverandi ábúanda, að beiðni og í umboði landsdrottins, sbr. það sem fram komi í bréfi sr. Þorgríms til Jarðeignadeildar ríkisins, sbr. dskj. nr. 8. Þegar stefnandi tók við jörðinni, sbr. úttekt sem fram fór þann 18. júlí 1974, hafi verið búið að leigja til félagsræktunar umrædda 41 ha lands, sbr. dskj. nr. 4. Við úttektina hafi leigusamningurinn sérstaklega verið lagður fram, sbr. dskj. nr. 8 og hafi stefnanda þá gefist kostur á að tjá sig um efni hans. Með öðrum orðum hafi verið búið að undanskilja 41 ha lands undan leiguafnotun stefnanda, en þó með ákveðnum réttindum honum til handa. Stefnandi vísi til 1. mgr. 16. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 um skyldu landsdrottins til að kaupa þá ræktun sem fráfarandi hefur látið gera. Til að þetta ákvæði eigi við þurfi tvö skilyrði að vera fyrir hendi, í fyrsta lagi þurfi landsdrottinn að hafa samþykkt framkvæmdirnar, sbr. 13. gr. ábúðarlaga, í öðru lagi sé átt við framkvæmdir sem ábúandi hafi framkvæmt sjálfur en ekki framkvæmdir sem þriðji maður hafi framkvæmt. Stefndi vísar til mótmæla í málavaxtalýsingu hér að framan þess efnis að samningurinn sem rann út hafi framlengst óbreyttur samkvæmt efni sínu og það að girðingarnar féllu í hlut stefnanda við úttektina hafi verið “vinagreiði nágranna“ en ekki samkvæmt breyttum samningi. Stefndi vísar einkum til ábúðarlaga nr. 64/1976 og laga nr. 137/1993 um prestssetur. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við 130. og 131. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á l. nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þóknun sinni. Niðurstaða Í leigusamningi, dags. 15. desember 1972, segir m.a. að prófasturinn í Snæfells- og Dalaprófastsdæmi leigi, með samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, þremur bændum, sem þar eru tilgreindir, allt að 56 hektara óræktaðs lands úr landareign prestssetursins að Staðastað í Staðarsveit, Snæfellsnessýslu, til ræktunar á félagslegum grunni. Samninginn undirritar sr. Þorgrímur V. Sigurðsson og umræddir bændur. Í 1. grein samningsins er svohljóðandi ákvæði: „Landið er leigt til 20 ára frá fardögum 1972 að telja. Að þeim tíma liðnum fellur það aftur án endurgjalds undir Staðastað, hafi leigusamningur þessi ekki verið framlengdur.“ Þegar sr. Rögnvaldur Finnbogason tók við ábúð jarðarinnar Staðastaðar hafði fyrrgreindur leigusamningur þegar verið gerður. Í úttekt jarðarinnar 18. júlí 1974 er um félagsræktun vísað til samningsins, sem staðfestur hafði verið af ráðherra 10. júní 1974. Verður samkvæmt því að telja að sr. Rögnvaldi hafi verið kunnugt um efni leigusamningsins enda ber úttektin með sér að hann var viðstaddur hana. Upplýst er að eftir að leigutíminn, 20 ár, var liðinn var samningurinn framlengdur um óákveðinn tíma. Honum lauk síðan á árinu 1996 og 11. júlí fór fram úttekt á staðnum í tilefni af því að nýr prestur tók við prestsetrinu, eins og fram kemur í stefnu. Ekkert hefur komið fram um það í málinu að breyting hafi verið gerð á umræddum leigusamningi á þessum tíma sem hann var í gildi. Eins og fram er komið er deilt um það í máli þessu hvort sú verðmætaaukning sem varð á hinu leigða landi á leigutímanum skyldi renna til landsdrottins eða til ábúanda jarðarinnar að leigutíma loknum. Stefnandi byggir kröfur sínar á 16. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 en þar segir m.a. að eigi fráfarandi leiguliði hús, hlut í húsum eða umbætur á jörð, sem sé þar til frambúðar haganlega fyrir komið og nauðsynlegt til búreksturs á jörðinni, þá skuli landsdrottni skylt að kaupa þær eignir fráfarandi því verði sem úttektarmenn meta. Þá segir jafnframt að landsdrottni sé einnig skylt að kaupa ræktun, sem fráfarandi hefur látið gera. Fallast ber á með stefnda að túlka beri ákvæði þetta þannig að það taki til framkvæmda sem ábúandi hefur sjálfur staðið fyrir. Fyrir liggur að svo var ekki í því tilviki sem hér um ræðir. Þá er deilt um það hvort sr. Þorgrímur V. Sigurðsson hafi undirritað umræddan leigusamning sem ábúandi eða í umboði landsdrottins. Í bréfi sr. Þorgríms til Jarðeignadeildar ríkisins á dskj. nr. 4 segir m.a.: „Kirkjumálaráðuneytið hefur falið undirrituðum að gera samning um félagsræktun í landi prestssetursins á Staðastað.“ Þar segir einnig ...„og ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti samþykkt þessa fyrirætlan og heimilaði leigu á landi því sem um hefur verið sótt, enda njóti prestssetrið góðs af og verði aðili að umræddri félagsræktun“. Þykir bréf þetta benda til að sr. Þorgrímur hafi undirritað umræddan leigusamning í umboði landsdrottins. Þegar svo jafnframt er litið til orðalags 1. gr. leigusamningsins, þeirra gagna sem fyrir liggja um aðdraganda hans svo og annars þess sem hér að framan er rakið, svo og til 16. gr. ábúðarlaga, sem áður er fjallað um, þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á réttmæti krafna sinna í málinu. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, prestssetrasjóður, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristínar R. Thorlacius. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 318/2017
Kærumál Aðfarargerð
B ehf. krafðist þess að felld yrði úr gildi árangurslaus aðfarargerð sem sýslumaður gerði hjá félaginu að beiðni T og að viðurkenndur yrði réttur þess til að benda á nánar tilgreinda muni í eigu A ehf. til tryggingar kröfum T. Fyrir lá að umræddir munir höfðu verið kyrrsettir að kröfu héraðssaksóknara. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að A ehf. hefði verið óheimilt að ráðstafa fyrrgreindum eignum félagsins til tryggingar kröfum T á hendur B ehf. enda færi slík ráðstöfun í bága við rétt héraðssaksóknara, sbr. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Var aðfaragerðin því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson ogHelgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017 þar sem staðfest var aðfarargerðsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 25. október 2016 í máli nr. 2016-024354. Kæruheimilder í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindaðfarargerð sýslumanns verði felld úr gildi og „að viðurkenndur verði réttur sóknaraðilatil að benda á lausafjármuni til fjárnáms, er tilgreindir eru í endurritisýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þann 25.10.2016 til tryggingar kröfumvarnaraðila“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Það athugist að í hinum kærða úrskurði láðist að geta þessað fyrir héraðsdómi krafðist varnaraðili þess að kröfum sóknaraðila yrðihafnað, umrædd aðfarargerð staðfest og að sóknaraðila yrði gert að greiðavarnaraðila málskostnað.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Brotafl ehf., greiði varnaraðila, Tollstjóra,350.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017. Mál þetta, sem barst dóminum 3.nóvember 2016, var tekið til úrskurðar 10. apríl 2017. Sóknaraðili er Brotaflehf., Vesturvör 25, Kópavogi. Varnaraðili er Tollstjóri. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felld verði úr gildiárangurslaus aðfarargerð sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu númer 2016-024354,sem fram fór 25. október 2016, og að lagt verði fyrir sýslumann að endurupptakagerðina. Einnig er þess krafist að viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til aðbenda á lausafjármuni til fjárnáms, er tilgreindir eru í endurriti gerðabókarsýslumanns þann 25. október 2016, til tryggingar kröfum varnaraðila. Þá krefstsóknaraðili málskostnaðar. I.Málsatvik eru þau að með fjárnámsbeiðni, dags. 27. apríl 2016, krafðistvarnaraðili þess að fjárnám færi fram hjá sóknaraðila til að tryggja greiðsluvangoldinna þinggjalda, bifreiðagjalds, staðgreiðslu tryggingagjalds,staðgreiðslu launagreiðanda og virðisaukaskatts. Krafan nam þá 13.887.515 kr.að höfuðstól og dráttarvextir 5.003.598 kr. Í endurriti úr gerðabóksýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að við fyrirtöku 28. september2016 hafi fyrirsvarsmaður sóknaraðila mætt og sagt að hann væri í viðræðum viðvarnaraðila. Gerðarþoli hafi lagt fram lista yfir eignir sem gætu tryggtkröfuna og varnaraðili væri að meta þann lista en til þess þyrfti lengri tíma.Aðilar hafi verið sammála um að fresta gerðinni til 7. október kl. 10. Um er aðræða eignir A ehf., en samkvæmt umboði stjórnarformanns félagsins, dags. 28.september 2016, veitti hann fyrirsvarsmanni sóknaraðila fullt og ótakmarkaðumboð til þess að leggja fram og benda á eignir úr félaginu fyrir allt að20.000.000 kr. til tryggingar fjárnámskröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila. Hinn 7. október 2016 mættifyrirsvarsmaður sóknaraðila hjásýslumanni ásamt lögmanni sínum kl. 11 en ekki kl. 10.00, vegna misskilnings,og var gerðinni lokið án árangurs. Sóknaraðili óskaði eftir endurupptökuaðfarargerðarinnar og var hún endurupptekin 25. október 2016. Áður hafðivarnaraðili leitað afstöðu héraðssaksóknara til ábendingar fyrirsvarsmanns Aehf. á eignir félagsins til tryggingar kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila,þar sem eignir A ehf. höfðu verið kyrrsettar að kröfu héraðssaksóknara. Afstaðahéraðssaksóknara var sú að ábendingin væri óheimil og í andstöðu við hagsmuniembættisins, sbr. 20. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Meðvísan til þessa hafnaði varnaraðili ábendingu sóknaraðila í eignir A ehf. og féllstfulltrúi sýslumanns á sjónarmið varnaraðila og lauk gerðinni án árangurs.Sóknaraðili mun hafa greitt varnaraðila 9.000.000 kr. inn ákröfuna hinn 26. október 2016, 2.000.000 kr. hinn 24. nóvember 2016 og1.000.000 kr. hinn 9. desember 2016. II.Sóknaraðili byggir á því að samkvæmt ákvæðum 21. gr. laganr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. þá víki kyrrsetning fyrir fjárnámi íkyrrsettri eign. Þá vísar sóknaraðili til ákvæða 2. mgr. 37. gr. aðfararlaganr. 90/1989 en samkvæmt ákvæði greinarinnar sé fortakslaust að gera megifjárnám í eign þótt lögbönd séu á henni eða annar hafi fengið veðbönd í henni. Sóknaraðili telur að þegar og af þessum ástæðum hefðifulltrúa sýslumanns borið að hafna andmælum varnaraðila og fallast á að ljúkamætti gerðinni með því að taka fjárnám í lausafjármunum sem sóknaraðili benti á. Því beri að fallast ákröfu sóknaraðila um að ógilda verði aðfarargerðina. Sóknaraðili byggir á þvíað við fjárnámsgerðina 25. október 2016hafi hann lagt fram umboð frá fyrirsvarsmanni A ehf. þar sem heimilað hafiverið að benda mætti á tilgreinda lausafjármuni í eigu A ehf. til fjárnáms, tiltryggingar kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila. Varnaraðili hafi ekki boriðbrigður á andlagið sem sóknaraðili benti á og engum andmælum hreyft við aðumræddir lausafjármunir væru í eigu A ehf. og að verðmæti væri fullnægjandifyrir kröfu varnaraðila. Þess hafi ekki verið farið á leit við sýslumann aðumræddir lausafjármunir yrðu virtir til fjár. Eignirnar hafi því ekki veriðvirtar og af því leiði að lausafjármunirnir fullnægi áskilnaði 1. mgr. 37. gr.aðfararlaga og teljist nægilegt andlag fyrir fjárnámi. Sóknaraðili kveður að það sé alþekkt að fyrirtæki geti lentí tímabundnum lausafjárerfiðleikum. Sóknaraðli hafi skilning á því aðvarnaraðila beri að tryggja kröfuréttindi sín. Það sé hins vegar utan skilningssóknaraðila að varnaraðili fallist ekki á að taka tryggingu í verðmætum semsannanlega standi til fullnustu kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila. Markmiðaðfarargerðar sé að fullnægja skyldu um greiðslu peninga ellegar taka veð íeignum til tryggingar kröfu. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi ekki verið tilað dreifa peningum og því hafi sóknaraðili bent á verðmæti, eignir tiltryggingar kröfu varnaraðila. Það sé með öllu óskiljanlegt að varnaraðili hafiekki fallist á ábendingu sóknaraðila á tilgreind verðmæti í lausafé en í þessstað krafist þess að gerðinni yrði lokið án árangurs. Að mati sóknaraðilaverður ekki skilið með hvaða hætti slík málalok geti þjónað þeim hagsmunumvarnaraðila að tryggja fullnustu krafna hans á hendur sóknaraðila. Þvert á mótiþá leiði slík afstaða og háttsemi kröfuhafa almennt og að öllu jöfnu tilgjaldþrots skuldara sem aftur leiði til þess að viðkomandi kröfuhafi verði aðfæra niður og afskrifa kröfur sínar á hendur skuldara. Lögum samkvæmt hafi varnaraðili það hlutverk innheimtumannsríkissjóðs og beri að gæta að því að hámarka árangur á því sviði.Sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn héraðsdóms íþessu máli. Með árangurslausri aðför sé varnaraðili að valda sóknaraðilaaugljósu tjóni sem meðal annars felist í því að lánshæfi félagsins rýrnistórlega og lánardrottnar félagsins geti með einföldum hætti gengið að félaginuog krafist gjaldþrotaskipta á grundvelli hinnar árangurslausu aðfarargerðar. Íþví felist augljóslega tjón fyrir sóknaraðila sem ekki yrði bætt. Sóknaraðili segir að ávallt hafi staðið til að greiða kröfuvarnaraðila. Tímabundnir lausafjárerfiðleikar hafi torveldað sóknarnaðila aðgreiða kröfuna á tilskildum tíma. Hafi sóknaraðili upplýst varnaraðilaskilmerkilega um að félagið myndi greiða skuldina og með hvaða hætti, enfélagið hafi meðal annars beðið uppgjörs vegna verktöku við byggingu fangelsisá Hólmsheiði. Sóknaraðili sé gjaldfært félag sem hafi nú þegar greitt12.000.000 króna inn á kröfu varnaraðila. Nemi sú greiðsla tæplega 64% af kröfuvarnaraðila á hendur sóknaraðila, eða um 2/3 hlutum kröfu varnaraðila. Umlagarök vísar sóknaraðili til laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 37. og 39. gr.,og varðandi kröfu um úrlausn um gerðina vísast til 15. kafla laganna. Þá vísarsóknaraðili til 21. gr. l. nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Varðandimálskostnað vísar sóknaraðili til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. III. Varnaraðili byggir á því að eignirnar sem sóknaraðili hafi bent á hafi ekki verið nægilegtrygging fyrir greiðslu kröfunnar þar sem eigandi lausafjárins, A ehf., hafihaft takmarkaðan ráðstöfunarrétt á þeim eignum sem bent var á.Ráðstöfunarrétturinn sé takmarkaður af kyrrsetningu héraðssaksóknara, sbr. 20.gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Vegna takmörkunar á ráðstöfunarréttikyrrsetningarþola þá geti hann hvorki með yfirlýsingu né samningi veitt þriðjaaðila heimild til að benda á kyrrsettar eignir við fjárnámsgerð án samþykkiskyrrsetningarhafa. A ehf. sé óheimilt að ónýta kyrrsetningargerð með því aðheimila að lagt verði aðfararveð á lausaféð í andstöðu við hagsmunikyrrsetningarhafa vegna ákvæða 1. mgr. 21. gr. laga nr. 31/1990. Þar sem fyrir liggi neikvæð afstaðahéraðssaksóknara til ábendingarinnar sé ljóst að ábendingin tryggi ekki kröfuvarnaraðila. Væri fallist á að ábendingarrétturinn næði til þess tilviks semhér ræðir sé ljóst að þriðji maður, í þessu tilviki héraðssaksóknari, gætifengið fjárnámsgerðina endurupptekna vegna hagsmuna sinna og fengið fjárnáminuaflétt eftir endurupptöku, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga um aðför. Fjárnám íkyrrsettum eigum þriðja aðila sé því ekki fullnægjandi trygging fyrir greiðsluhinna vangoldnu krafna. Varnaraðili telur að það hafi ekkiþýðingu hvort sóknaraðili telji að hin títtnefnda kyrrsetningargerð sé röng ogtilhæfulaus. Kyrrsetningargerðin hafi gildi að lögum þar til henni hafi veriðaflétt eða hún felld niður. Sóknaraðili hafi ekki bent á aðrareignir til að tryggja greiðslu kröfunnar og hafi því ekki verið hægt að ljúkagerðinni öðruvísi en með árangursleysi. Til stuðnings kröfu varnaraðila ummálskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV. Samkvæmt1. mgr. 20. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. er gerðarþolaeða öðrum eiganda kyrrsettrar eignar óheimilt að ráðstafa henni með samningiþannig að í bága fari við rétt gerðarbeiðanda og er gerðarbeiðandi ekki bundinngagnvart þriðja manni af slíkri ráðstöfun. Eignir þær sem fyrirsvarsmaðursóknaraðila benti á við fjárnámsgerðina hinn 25. október 2016 voru í eigu Aehf. og höfðu þær verið kyrrsettar að kröfu héraðssaksóknara. Félaginu var þvíóheimilt að ráðstafa eignum þess til tryggingar kröfu varnaraðila á hendursóknaraðila, enda fer slík ráðstöfun í bága við rétt héraðssaksóknara. Sóknaraðili heldur því fram að þráttfyrir ákvæði 1. mgr. 20. gr. laga nr. 31/1990 megi gera fjárnám í eignum A ehf.þar sem kyrrsetning víki fyrir fjárnámi í kyrrsettri eign, sbr. 1. mgr. 21. gr.laganna. Einnig vísar sóknaraðili til þess að samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr.90/1989 um aðför megi gera fjárnám í eign þótt lögbönd séu á henni eða annarhafi áður fengið veðbönd í henni.Ákvæði 1. mgr. 21. gr. laga nr. 31/1990mælir fyrir um að kyrrsetning víki fyrir fjárnámi, með þeim hætti að hún færistaftur fyrir fjárnám í veðröð á þeirri eign sem hún er gerð í, án þess þó að húnfalli niður. Ákvæðið felur ekki í sér heimild kyrrsetningarþola til að ráðstafakyrrsettum eignum andstætt skýrum fyrirmælum 1. mgr. 20. gr. laganna. Þá felur2. mgr. 37. gr. laga nr. 90/1989 það í sér að eldri réttindi gangi fyrirfjárnáminu, en ákvæðið veitir kyrrsetningarþola ekki heimild til að ráðstafaeignum í andstöðu við 1. mgr. 21. gr. laga nr. 31/1990.Með vísan til framangreinds er kröfumsóknaraðila hafnað og staðfest aðfarargerð sem sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu gerði hjá sóknaraðila 25. október 2016 í máli nr.2016-024354.Eftir þessum úrslitum og að kröfuvarnaraðila verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o rð:Staðfest er aðfarargerð semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu gerði hjá sóknaraðila, Brotafli ehf., hinn25. október 2016 í máli nr. 2016-024354.Sóknaraðili greiði varnaraðila,Tollstjóra, 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 475/1999
Vinnuslys
Ó, sem var smiður að mennt og starfaði hjá einkahlutafélaginu N, vann að endurbótum á hlöðu þegar honum skrikaði fótur með þeim afleiðingum að hann rann út af þaki hlöðunnar og féll til jarðar. Ekkert öryggishandrið var við þakbrúnina á þessum stað. Krafðist Ó bóta úr hendi N fyrir tjón, sem hann varð fyrir vegna slyssins. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið sýnt að Ó hefði verið sjálfráður um hvernig best yrði að verki staðið og hafi jafnframt haft þekkingu til að meta hvernig öryggi hans yrði best tryggt. Ekki var sýnt fram á að slysið yrði rakið til ástæðna, sem vörðuðu N. Var talið að slysið yrði rakið til óaðgæslu Ó sjálfs eða tilviljunar og var N því sýknað af kröfu Ó um skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.630.402 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. maí 1995 til 3. júní 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Óskar Jósef Óskarsson, greiði stefnda, Nýborg ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 24. september sl. er höfðað með stefnu þingfestri 10. desember 1998 og framhaldsstefnu þingfestri 3. maí 1990, af Óskari Jósefi Óskarssyni, Hraunteigi 23, Reykjavík gegn Nýborg ehf., Ármúla 23, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur 1.630.402 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. maí 1995 til 3. júní 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu á málskostnaði til stefnanda samkvæmt gjaldskrá Lögfræðiþjónustunnar ehf., auk útlagðs kostnaðar vegna sönnunar á tjóni stefnanda. Einnig er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og málskostnaður falli niður. Málavextir Stefnandi var ráðinn til starfa sem sölumaður hjá stefnda í lok árs 1993. Sumarið 1994 var hann sendur til að vinna við endurbætur á hlöðu á bænum Skrauthólum á Kjalarnesi, en stefnandi er smiður að mennt. Skrauthólar var í eigu forráðamanns stefnda, Sigurðar Antonssonar. Verkið fólst í því að taka járnið af þakinu, klæða þakið með timburklæðningu og setja járn á aftur. Auk þess var sett milliloft í hlöðuna. Í upphafi var ætlunin að endurbæta einungis 10 metra af þaki hlöðunnar sem er um 40 metra löng. Var sett öryggishandrið við þakbrún miðað við þá lengd. Síðar var ákveðið af forráðamanni stefnda, Sigurði Antonssyni, að skipta um járn á stærra svæði. Öryggishandriðið var hins vegar ekki framlengt. Þann 24. ágúst 1994 var stefnandi að vinna við að setja blikkflasningar með fram glugga á þakinu fyrir utan það svæði sem fyrst var ákveðið að vinna við. Var járnið þá komið á þakið og gler komið í gluggann. Rigningarúði var og skrikaði stefnanda fótur og rann út af þakinu og þar sem ekki var öryggishandrið á þessu vinnusvæði féll hann til jarðar og var fallið um 5 metrar. Þegar óhappið varð var forráðamaður stefnda, Sigurður Antonsson, einnig að störfum við verkið. Stefnandi kveður Sigurð yfirleitt hafa unnið með sér að endurbótunum og hafi hann stjórnað verkinu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að Sigurður Antonsson hafi útvegað efni til þess að láta setja upp öryggishandrið og hafi stefnandi séð um smíði þess. Rangt sé að Sigurður hafi stjórnað verkinu enda sé hann ekki fagmaður á þessu sviði. Hann hafi hins vegar unnið að verkinu sem aðstoðarmaður þegar slysið varð. Hann hafi hins vegar látið stefnanda eftir alla faglega framkvæmd og hafi sjálfur verið aðeins hluta verktímans á staðnum. Hafi Sigurður beðið stefnanda að gera allar nauðsynlegar öryggisráðstafanir og hafi nægjanlegt efni verið á staðnum í lengra handrið en stefnandi hafi sett upp. Stefnandi var fluttur af slysstað á Slysavarðsstofuna í Reykjavík og kom þar í ljós að hann hafði farið úr liði milli völu- og hælbeins og var auk þess brotinn á tveimur stöðum í völubeini og á 5. ristarbeini. Var honum kippt í lið og settar á hann þrýstings­­umbúðir og gips. Var stefnandi í gipsi í 6 vikur. Segir m.a. í vottorði Stefáns Carlssonar til Sjóvár-Almennra hf. dags. 3. 10. 1994: "um er að ræða mjög alvarlegan áverka á vinstri fót en gangurinn hefur verið framar vonum, það er þó ekki reiknað með að Óskar nái fullri hreyfigetu í ­ökklaliðnum og vera kann að það þurfi að gera aðgerð á ökklanum þegar fram í sækir." Á grundvelli framangreinds vottorðs sama læknis frá 21. september 1995 og eigin skoðunar mat Vigfús Magnússon læknir, þann 16. nóvember 1995, örorku stefnanda. Segir í niðurstöðu matsins að stefnandi hafi tæpum fjórtán mánuðum eftir slysið enn verki og stirðleika í ökkla og verði að telja líklegt að hann komi til með að hafa viðvarandi einkenni frá þessum ökkla og að ef til vill komi seinna meir fram aukin slitgigt í honum. Er tímabundin örorka metin 100% frá slysdegi til 28. nóvember 1994 en síðan varanlega örorka 10 %. Jónas Hallgrímsson læknir mat einnig örorku stefnanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 og er örorkumat hans dags. 22. apríl 1999 og byggir stefnandi endanlegar kröfur sínar á matsgerð hans. Samkvæmt matsgerðinni var stefnandi ekki rúmliggjandi vegna slyssins en telst hafa verið veikur í skilningi skaðabótalaga í eitt ár frá slysdegi þrátt fyrir að hann gat hafið vinnu þegar rúmir þrír mánuðir voru liðnir frá slysdegi. Tímabundið atvinnutjón telst 100% frá 24. ágúst til 28. nóvember 1994. Varanlegur miski er metinn 15% og varanleg örorka 15%. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi telur að afleiðingar slyssins verði alfarið raktar til þess að öryggisbúnaði var ábótavant á verkstað, þ.e. að öryggishandrið hafi vantað á þann hluta hlöðunnar sem hann var að vinna við þegar óhappið varð. Verkstjórn hafi verið í höndum forsvarsmanns stefnda og ekkert það sé fram komið sem bendi til þess að stefnandi eigi einhverja sök sjálfur á óhappinu. Stefndi hafi ekki tilkynnt vinnuslysið til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en tveimur sólarhringum eftir slysið. Hafi það því ekki verið rannsakað af stofnuninni. Beri stefndi þess vegna allan halla af sönnunarskorti í málinu. Þótt forsvarsmaður stefnda hafi verið eigandi jarðarinnar Skrauthóla hafi stefnandi verið í vinnu hjá stefnda þegar óhappið varð. Hafi stefndi greitt honum laun fyrir það tímabil sem hann var að vinna að Skrauthólum svo og laun í lögbundna veikindadaga. Þá hafi stefnandi fengið, þann 29. nóvember 1995, samningsbundnar bætur úr launþegatryggingu stefnda frá Sjóvá-­Almennum tryggingum hf. á grundvelli tilkynningar stefnda til félagsins og framangreinds örorkumats. Auk framangreindrar greiðslu frá Sjóvá Almennum tryggingum hf. að fjárhæð 242.090 krónur hafi stefnandi fengið örorkubætur frá slysatryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins þann 7. desember 1995, 238.390 krónur, á grundvelli 10% örorku. Krafa stefnanda sundurliðist sem hér segi: Þjáningabætur Veikur í 365 daga x 770 kr. 281.050 kr. Varanlegur miski 15% 4.398.500 kr. (miðað við 100 %) 659.775 kr. Varanleg örorka, skv. 5. og 6. gr. skaðabótal.1.023.810 kr. Frádráttur vegna aldurs skv. 9.gr. -92.143 kr. Tjón alls 1.872.492 kr. Greiðsla frá Sjóvá-Almennum hf. úr launþegatryggingu stefnda -242.090 kr. Stefnukrafa 1.630.402 kr. Þjáningarbætur reiknist þann tíma sem stefnandi hafi verið metinn með tímabundna örorku, þ.e. frá slysdegi 14. ágúst 1994 til 28. nóvember 1994. Þar af talinn rúmliggjandi í fjórar vikur en hann hafi verið í gipsi í 6 vikur. Ekki sé gerð krafa um bætur fyrir tímabundið tjón þar sem stefndi hefur þegar gert það upp. Launafjárhæð til viðmiðunar við ákvörðun varanlegrar örorku séu árslaun 1994 sem samkvæmt skattframtali 1995 hafi numið 849.802 krónum. Samkvæmt skattframtali 1994 hafi árslaun stefnanda 1993 verið 977.069 krónur, þannig að ætla megi að laun síðustu 12 mánuði fyrir slysið hafi í reynd verið hærri en þau viðmiðunarlaun sem lögð séu til grundvallar í stefnukröfu. Þar sem ekki hafi tekist að finna launaseðla síðustu 12 mánuði fyrir slysið sé hins vegar látið duga að miða við framangreinda tölu. Varðandi lagarök vísar stefnandi til 3. til 8. gr, skaðabótalaga nr. 50/1993. Um dráttarvaxtakröfuna er vísað til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 7., 10., 12., 14. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 sbr. 2. og 5. gr. laga nr. 67/1989. Krafan um málskostnað er reist á XXI. kafla eml. nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en samkvæmt þeim sé lögmönnum gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda byggist á því að stefndi beri ekki bótaábyrgð á því líkamstjóni er stefnandi varð fyrir er hann rann fram af þaki hlöðunnar að Skrauthólum. Frumorsök slyssins megi rekja til stefnanda sjálfs, þ.e. honum hafi skrikað fótur, en að jafnaði geti enginn annar en slasaði sjálfur borið ábyrgð á því að skrika fótur. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki gert viðeigandi ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slys, að öryggis­handrið hafi vantað á þann hluta hlöðunnar sem stefnandi var við vinnu. Hér sé hlut­unum snúið við því það hafi verið í verkahring stefnanda sjálfs að sjá um öryggisráðstafanir, hann hafi haft þekkinguna og forsvarsmaður stefnda hafi hvatt hann til að gæta öryggis. Stefndi hafi ekki staðið í vegi fyrir því að öryggisráðstöfunum væri við komið. Samkvæmt framansögðu verði slysið rakið til aðgæsluleysis stefnanda sjálfs og eigi hann því ekki rétt til bóta úr hendi stefnda. Stefnandi verði að sýna fram á sök hjá stefnda eða að hann beri hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda en hvorugu sé til að dreifa. Verði því ekki komist hjá sýknu. Af hálfu stefnda er því mótmælt sérstaklega að dregist hafi að tilkynna Vinnu­eftirliti ríkisins um slysið. Það hafi verið gert strax daginn eftir þótt skrifleg tilkynning sé ekki innfærð hjá Vinnueftirliti fyrr en tveimur dögum seinna. Þetta breyti heldur engu um sönnun í málinu þar sem allir eru sammála um aðstæður. Það sé enginn sönnunar­skortur til staðar sem stefndi eigi að bera hallann af. Komi til þess af einhverjum ástæðum að dómurinn telji stefnda bera bótaábyrgð geti hún aldrei verið meiri en að hluta þar sem meginorsök slyss liggi í óaðgæslu stefn­anda. Varakröfur stefnda um lækkun bótakröfu byggist þannig á sjónarmiðum um eigin sök tjónþola. Í öðru lagi byggist varakröfur stefnda á því að kröfur stefnanda séu alltof háar og jafnframt ósannaðar. Niðurstaða Ágreiningur í máli þessu snýst um bótaskyldu stefnda. Eins og fram er komið var stefnandi ráðinn til stefnda sem sölumaður. Bar stefnandi fyrir dómi að sumarið 1994 hafi orðið samdráttur í fyrirtæki stefnda sem séð hafi ástæðu til þess að nýta vinnukraft stefnanda við endurbætur á hlöðu á bænum Skrauthólum á Kjalarnesi, en stefnandi er lærður húsasmiður. Ekki liggur annað fyrir en að stefnandi hafi samþykkt að vinna við umrætt verk og upplýsti hann fyrir dómi að hann hefði, eftir að þessu umrædda verki lauk, unnið við fleiri húseignir Nýborgar. Stefnandi bar að hann hefði unnið ásamt þremur öðrum. Þá hefði framkvæmdastjóri stefnda, Sigurður Antonsson, oft verið á vinnusvæðinu. Stefnandi heldur því fram að Sigurður hafi verið verkstjóri á staðnum og hafi stjórnað því hvað átti að gera og hvernig það skyldi gert. Sigurður Antonsson heldur því hins vegar fram að hann hafi ekki stjórnað verkum stefnanda, hann hafi einungis gefið fyrirmæli um það sem gera átti. Ekki er ágreiningur um það með hvaða hætti slysið varð en eins og fram er komið var rigningarúði og stefnanda skrikaði fótur og rann hann út af þakinu. Fyrir liggur að stefnandi og samstarfsmaður hans höfðu smíðað öryggishandrið við þakbrún á hluta þaksins. Handriðið náði hins vegar ekki til þess hluta þaksins sem stefnandi féll niður. Eins og fram er komið er stefnandi húsasmiður og því fagmaður á því sviði sem verk hans tók til. Hann hafði sjálfur, ásamt samstarfsmanni, séð um að koma upp öryggishandriði á hluta þaksins. Ekki hefur verið sýnt fram á annað en að stefnandi hafi verið sjálfráður um það hvernig best yrði að verki staðið og hafi jafnframt haft þekkingu til þess að meta hvernig öryggi hans yrði best tryggt. Gegn andmælum Sigurðar Antonssonar hefur ekki verið sýnt fram á að Sigurður hafi haft með höndum faglega verkstjórn á svæðinu. Hefur hvorki verið sýnt fram á að stefndi hafi brotið öryggisreglur á vinnustað eða að umrætt slys megi rekja til ástæðna er varða stefnda. Telja verður því, samkvæmt því er fram hefur komið, að slys stefnanda verði rakið til óaðgæslu hans sjálfs eða óhappatilviljunar. Samkvæmt vottorði Vinnueftirlits ríkisins barst tilkynning um slys stefnda tveimur sólarhringum eftir að það gerðist. Í ljósi þess að ágreiningur er ekki í málinu um aðdraganda slyssins og málsatvik eru að fullu upplýst þykir þetta ekki skipta máli varðandi sönnunarfærslu í málinu. Þegar framanritað er virt þykir ekki sýnt fram á að stefndi beri bótaábyrgð á slysi stefnanda þann 24. ágúst 1994 og ber því að sýkna hann af kröfum stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 150.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Nýborg ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Óskars Jósefs Óskarssonar. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 169/2002
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
K var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn þremur stúlkum. Héraðsdómur taldi að framburður stúlknanna væri trúverðugur en framburður K afar ótrúverðugur. Þegar atvik málsins voru virt í heild þótti með framburði stúlknanna, þrátt fyrir neitun K, vera fram komin sönnun þess að K hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Voru brot hans talin varða við 2. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 209. gr. sömu laga. Var dómur héraðsdóms um þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi og miskabætur til stúlknanna því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2002 í samræmi við ósk ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 19. júlí 2001 og sakfellingar samkvæmt framhaldsákæru 29. október sama ár. Þess er jafnframt krafist, að refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til greiðslu miskabóta, eins og krafist var í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfa. Þá krefst hann þess, að bótakröfum verði vísað frá dómi, en ella verði hann sýknaður af þeim eða þær lækkaðar. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð vottorð Ólafar Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðings frá 29. ágúst 2002 um líðan þeirra þriggja stúlkna, sem ákærði er sakaður um að hafa brotið gegn. Í þeim öllum kemur fram, að stúlkurnar eigi enn við erfiðleika að etja, sem telja megi tengda kynferðislegri misnotkun, og muni þarfnast frekari aðstoðar, þegar fram líða stundir. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en upphafstíma dráttarvaxta af bótakröfum, en fyrir frávísun þeirra hafa ekki verið færð haldbær rök. Við vaxtaákvörðun er þess að gæta, að kröfur stúlknanna voru ekki settar fram eða kynntar ákærða á sama tíma, en rétt þykir að samræmis verði gætt í þessu efni. Skulu dráttarvextir reiknaðir frá þingfestingardegi 28. ágúst 2001, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en upphafstíma dráttarvaxta af bótafjárhæðum, sem reiknaðir skulu frá 28. ágúst 2001. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns allra brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, samtals 75.000 krónur. Mál þetta sem dómtekið var 30. janúar sl. er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 19. júlí 2001, og framhaldsákæru dagsettri 29. október s.á., á hendur Kristófer Bjarnasyni, [...]. Telst þetta varða við 2. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 40, 1992 og 82, 1998 Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Með framhaldsákæru dagsettri 29. október 2001 „Ákærist Kristófer jafnframt fyrir kynferðisbrot með því að hafa, fyrri hluta árs 2000, á heimili sínu: 1. Nokkrum sinnum káfað á brjóstum og kynfærum Y, ýmist innan klæða eða eftir að telpan hafði afklæðst, og að minnsta kosti þrisvar sinnum stungið fingri inn í kynfæri telpunnar, berað kynfæri sín í viðurvist telpunnar og strokið getnaðarliminn, og í eitt skipti snert nakin kynfæri hennar með getnaðarlimnum. 2. Í eitt skipti stungið fingri í kynfæri X Telst þetta varða við 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Sömu kröfur eru gerðar og í frumákæru.“ Fyrir hönd brotaþola gerir Sif Konráðsdóttir hæstaréttarlögmaður svofellda skaðabótakröfu: „1. Að ákærði verði dæmdur til að greiða X kr. 500.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 38/2001 frá 14. júlí 2001 til greiðsludags. 2. Að ákærði verði dæmdur til að greiða Y kr. 500.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá 9. mars 2001 til 1. júlí 2001 og skv. vaxtalögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Loks er krafist dóms um þóknun réttargæslumanns.“ Verjandi ákærða, Sigurður Sigurjónsson, hæstaréttarlögmaður, krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds. Til vara er krafist vægustu refsingar, sem lög frekast heimila og að hún verði öll skilorðsbundin. Þá er þess krafist að miskabótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að ákærði verði alfarið sýknaður af bótakröfunum og til þrautavara að fjárhæð miskabóta verði lækkuð verulega. Þá krefst verjandinn málsvarnarlauna að mati réttarins. Fimmtudagskvöldið 24. ágúst 2000 tilkynntu [...], foreldrar X, formanni barnaverndarnefndar í Sveitarfélaginu [...], að kvöldið áður hefði [...] haft samband við þau og greint þeim frá því að dóttir hennar [...] hefði sagt henni frá því að X hefði trúað henni fyrir því að Kristófer Bjarnason, ákærði í máli þessu, hefði haft í frammi kynferðislega áreitni við hana. Með bréfi dagsettu 29. sama mánaðar óskaði barnaverndarnefnd Sveitarfélagsins [...] eftir því við lögregluna á [...] að fram færi opinber rannsókn vegna gruns um að X hefði orðið fyrir kynferðislegu áreiti af hálfu ákærða. Í greinargerð sem fylgdi bréfinu kemur fram að þær X og Y hafi verið að þrífa hjá ákærða og að hann hafi berað sig fyrir þeim báðum og beðið þær um að koma við sig en þær ekki gert það. Þá hafi hann einnig farið með höndina ofan í buxur X. Hinn 2. nóvember 2000 var ákærði yfirheyrður af lögreglu vegna gruns um meint kynferðisbrot gagnvart X en hann neitaði alfarið sök. Kvað hann X og Y hafa komið óbeðnar á heimili sitt og boðist til að þrífa gegn greiðslu. Þær hafi komið oft í fyrravetur og síðast í apríl eða í byrjun maí. Vegna hins meinta kynferðisbrots var 10. s.m. tekin skýrsla af X fyrir dómi í Barnahúsi. Hún átti erfitt meðan á yfirheyrslunni stóð og grét af og til. Aðspurð um ástæðu þess að hún væri þangað komin svaraði hún: “Það var reynt að fara inn á okkur og fá okkur til að káfa á tippinu á sér og það var ekki meir.” Kvað hún þann sem það gerði hafa verið ákærða í máli þessu. Hún kvaðst hafa kynnst ákærða þegar hún var að leika sér með Y og [...] frænku hans og þær fóru í heimsókn til hans. Síðan hafi hún farið oftar með Y en þær hafi einnig stundum heilsað upp á ákærða ásamt Z. Kvaðst hún halda að hún hafi farið fimm sinnum til ákærða eða sjaldnar. Ákærði hafi stundum beðið þær að taka til hjá sér og hafi þær gert það. Þegar þetta gerðist hafi hún, Y og Z verið heima hjá ákærða að kvöldi til síðastliðinn vetur að hana minnti. Þær hafi setið ásamt ákærða í sófa í sjónvarpsherberginu. Hún muni ekki í hvaða röð þau sátu en ákærði hafi setið hjá Z. Aðspurð um hvað ákærði hafi gert við hana svaraði hún að hann hefði gert það sama við hana og hinar stelpurnar. Ákærði hafi reynt að fara inn á þær á milli fóta (klofið) en ekki tekist það. Þær hafi beðið hann að hætta en hann ekki gert það. Þær hafi setið áfram í sófanum en ákærði farið fyrir framan sjónvarpið og gyrt niður um sig bæði buxurnar og nærbuxurnar. Hann hafi endalaust tekið í hendurnar á þeim og reynt að pína þær til að káfa á tippinu á sér en ekki tekist það. Hún hafi slegið til hans og haldi að hinar stelpurnar hafi gert það líka. Þær hafi náð að komast út. Hún kvaðst ekki hafa séð tippið á ákærða af því að hún hafi tekið fyrir augun á sér og hún haldi að stelpurnar hafi gert slíkt hið sama. Þetta hafi gerst fyrir páska en þær hafi hætt að heimsækja ákærða eftir þetta. Aðspurð kvað hún ákærða hafa gefið þeim pening einu sinni, hundraðkall eða fimmtíukall og halda að hann hafi gefið þeim peninginn til að reyna að fá þær til að koma aftur til hans. Hinn 8. janúar 2001 var tekin skýrsla af Y fyrir dómi í Barnahúsi. Hún átti mjög erfitt í yfirheyrslunni og var mjög treg til að tjá sig um það sem gerðist. Oftast svaraði hún spurningum með höfuðhreyfingum. Þegar yfirheyrandi gerði henni grein fyrir að það væri mjög mikilvægt að hún tjáði sig um það sem gerðist ef hún gæti þá þagði hún fyrst en sagði síðan: “Ég fór aldrei ein svo getur þú ekki spurt hinar stelpurnar.” Hjá henni kom fram að hún hafi oft þegar hún var lítil farið með [...] vinkonu sinni til ákærða en hann sé frændi [...] en að þá hefði ekkert gerst. Síðan hafi hún farið með X og Z. Aðspurð um hvort þá hafi eitthvað gerst kinkaði hún kolli. Hún jánkaði því þegar hún var spurð að því hvort henni þætti erfitt að tala um það sem gerðist og kvaðst engum hafa sagt frá því. Aðspurð um hvort þetta hafi gerst oftar en einu sinni þagði hún fyrst en sagðist síðan halda ekki. Þegar hún var beðin um að segja frá því sem gerðist þegar hún fór með X og Z til ákærða hristi hún höfuðið. Hún svaraði ekki þegar hún var fyrst spurð hvort ákærði hefði gert eitthvað við hana. Þegar hún var svo spurð að því hvort hún gæti ekki svarað eða vildi það ekki kvaðst hún ekki vilja tala um þetta mál og helst vilja gleyma því, en tók fram að X hefði ekki getað gleymt því. Aðspurð um það hvort hún hefði gleymt því kinkaði hún kolli. Hún þagði þegar sagt var við hana “en það er eitthvað sem þú manst ennþá” en kinkaði síðan kolli. Spurningum varðandi það hvort ákærði hefði gert eitthvað við X eða hana svaraði hún ekki. Þegar hún var spurð að því hvort hún hefði séð ákærða fara úr fötunum eða sýna sig þagði hún fyrst en kinkaði síðan kolli. Aðspurð um hvort hún gæti sagt aðeins frá því hristi hún höfuðið. Hún kinkaði kolli þegar hún var spurð að því hvort ákærði hefði farið úr að neðan. Hins vegar hristi hún höfuðið þegar hún var spurð að því hvort ákærði hefði farið úr buxunum. Síðar þegar hún var spurð sömu spurningar kinkaði hún aftur á móti kolli. Aðspurð um hvort hún hafi séð tippið á ákærða kinkaði hún kolli, en hristi höfuðið þegar hún var spurð að því hvort hún hefði komið við það. Aðspurð um hvort þau hafi öll verið inni í sama herbergi kinkaði hún kolli. Aðspurð um hvort ákærði hafi gert eitthvað við hana þagði hún fyrst en þegar spurningin var endurtekin kinkaði hún kolli og svaraði því til að það hefði verið eftir að hann sýndi á sér tippið. Hún hristi höfuðið þegar hún var spurð að því hvort hún treysti sér til að segja frá því sem ákærði gerði. Spurð að því hvort að hann hafi komið við hana kinkaði hún kolli en hristi höfuðið þegar hún var spurð að því hvort hún gæti sagt frá því hvar hann kom við hana. Sömuleiðis hristi hún höfuðið þegar hún var spurð að því hvort hún gæti sagt frá því hvort það hefði verið fyrir utan eða innan fötin. Aðspurð um hvort ákærði hafi áður reynt að gera svona við hana þagði hún en hristi höfuðið þegar hún var spurð hvort hann hefði reynt að gera eitthvað eftir þetta. Z var einnig yfirheyrð fyrir dómi í Barnahúsi 8. janúar 2001. Hún snökti mikið og var í uppnámi alla skýrslutökuna og var framburður hennar á köflum ruglingslegur. Hún kvaðst hafa farið oft til ákærða en Y hefði fundið upp á því að heimsækja hann. Kvaðst hún halda að hún hefði heimsótt hann þrisvar með Y og X. Í fyrsta skiptið sem hún kom til ákærða með þeim hafi Y byrjað með fíflalæti og svo hefði X líka verið með fíflalæti inni í herbergi hjá ákærða. Ákærði hefði orðið svolítið reiður og hún farið út úr herberginu með honum en stelpurnar hafi viljað að hún væri áfram inni. Hún hafi orðið ofboðslega hrædd. Aðspurð um hvers vegna hún hafi orðið hrædd greindi hún frá því að þetta hefði byrjað með því að Y hafi farið að fíflast og svo hefði ákærði káfað á Y og X en ekkert á henni. Þær hafi farið heim en áður hafi ákærði gefið þeim pening. Aðspurð kvað hún ákærða oft hafa gefið þeim peninga en misjafnlega mikið. Þá greindi hún frá því að í annað skipti hafi ákærði farið inn í herbergi með Y og X en að hún hafi beðið fyrir utan. Y hafi alltaf verið að reyna að ná í smokka frá ákærða og hafi hann látið þær fá smokka. Hún svaraði því játandi þegar hún var spurð að því hvort hún hefði séð ákærða káfa á Y. Aðspurð um það hvað hún sá kvaðst hún muna það að ákærði hafi káfað á Y og X utan fata en ekkert á henni. Y og X hafi beðið ákærða að fara úr fötunum og hafi hann gert það. Hann hafi farið bæði úr buxunum og nærbuxunum. Hún hristi höfuðið þegar hún var spurð að því hvort hún hefði séð tippið á honum og kvaðst ekki hafa séð það af því að hún hafi beðið frammi eftir þeim. Hún hafi vitað að ákærði fór úr fötunum af því að X og Y sögðu henni það þegar þær komu út úr herberginu. Þá hafi Y í annað skipti farið úr fötunum þegar ákærði hafi sagt henni að gera það. Aðspurð um það hvort hún hafi einhvern tíma séð ákærða fara úr fötunum kvað hún það hafa gerst einu sinni. Áður en ákærði hafi farið úr fötunum hafi hann spurt X og Y hvort hann mætti fara úr þeim og þær þá sagt nei en hann bara sagt “okey” þá fer ég úr fötunum. Í það skipti hafi hún séð á honum tippið. Ákærði hafi sagt X og Y að koma við tippið á sér og hafi þær gert það önnur í einu. Fyrst X og hafi hún strokið á honum tippið í hálftíma á undan Y. Spurð um hvort hún hafi horft á það kvaðst hún hafa labbað út og hafa verið úti allan tímann. Nánar aðspurð kvað hún ákærða aldrei hafa komið við hana né beðið hana að snerta á sér tippið. Ákærði hafi bannað henni að segja frá þessu og sagt “þú skalt ekki voga þér að tala um þetta þá drep ég þig”. Hann hafi líka sagt það við hinar stelpurnar. Sérstaklega aðspurð kvaðst hún halda að þetta hafi gerst á árinu 1999. Ákærði var á ný yfirheyrður hjá lögreglu 12. mars 2001. Þá kom fram hjá honum að stúlkurnar hefðu síðast komið til hans í apríl eða byrjun maí 2000. Hann neitaði að hafa farið úr fötunum fyrir framan þær og kvaðst ekki hafa káfað á þeim. Þá neitaði hann að stúlkurnar hefðu komið við kynfæri hans. Aðspurður um hvort einhver stúknanna hefði farið úr fötunum heima hjá honum kvað hann þær hafa gert það þegar þær voru að leika sér heima hjá honum að kvöldi til og að það hefðu líklega verið Y og X sem gerðu það. Hann hafi ekki beðið þær að fara úr fötunum. Þær hafi afklæðst í holi þar sem að hann sé með sjónvarpið og hafi leikur þeirra verið fólginn í því að þær hafi legið naktar til skiptis hvor ofan á annarri á gólfinu. Hann hafi setið í sófanum við hlið Z og haft gaman af. Hann haldi að þær hafi ekki áður afklæðst heima hjá honum. Vegna upplýsinga þeirra sem fram komu í bréfi Ólafar Ástu Farestveit óskaði ákæruvaldið þess, með bréfi dagsettu 24. september 2001, með vísan til lokaákvæðis 2. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, að tekin yrði skýrsla að nýju af Y fyrir aðalmeðferð málsins. Þar sem dómari taldi ástæðu til að verða við beiðninni var þinghaldi sem ákveðið hafði verið til aðalmeðferðar málsins miðvikudaginn 26. september 2001 frestað. Hinn 11. október 2001 var aftur tekin skýrsla fyrir dómi af Y í Barnahúsi. Þá greindi hún frá því að ákærði hefði bæði káfað á brjóstum hennar og kynfærum innan fata. Hún kvað það hafa gerst nokkuð oft, kannski fimm sinnum, í tveimur herbergjum hússins og eldhúsi í kringum árið 2000. Beðin um að greina frá því atviki sem henni finndist alvarlegast svaraði hún því til að það hafi verið þegar þau hafi verið í öðru herberginu og ákærði hafi káfað á henni og reynt að setja tippið á sér inn í hana. Hann hafi tosað niður um hana buxurnar og tekið buxurnar niður um sig. Þau hafi bæði staðið og hann reynt að setja tippið inn í hana en ekki getað það. Hún hafi séð á honum tippið sem hafi komið við kynfæri hennar en ekki farið inn í þau. Hann hafi ekkert sagt við hana og ekki látið hana snerta sig en af því að hann hafi ekki getað sett tippið inn í hana, hafi hann sagt henni að koma aftur einni. Þegar þetta gerðist hafi stelpurnar verið nýfarnar út úr herberginu. Ákærði hafi snert brjóst hennar og kynfæri og hún séð á honum tippið. Upphaflega hafi ákærði beðið þær allar að koma inn í herbergið og látið þær fara úr fötunum. Þær hafi staðið fyrir framan sófann og ákærði setið og horft á þær. Eftir svona hálftíma hafi þær farið aftur í fötin og farið út úr herberginu. Síðan hafi hún og ákærði farið aftur inn í herbergið. Hún kvaðst ekki muna það alveg en halda að fyrst hafi ákærði tekið niður um sig buxurnar meðan þær voru allar inni í herberginu og svo þegar þau voru bara tvö þar. Tippið á ákærða hafi verið beint og hafi hann strokið það nokkrum sinnum. Hún jánkaði því aðspurð að ákærði hefði látið hana koma við tippið á sér. Beðin um að greina frá því sem síðast hafi gerst heima hjá ákærða greindi hún frá því að ákærði hafi káfað á brjóstum hennar og kynfærum í herberginu sem hann sofi í. Kvað hún X og Z þá hafa verið frammi að horfa á sjónvarpið. Spurð um hvort ákærði hafi sett fingur inn í kynfæri hennar kinkaði hún kolli. Hún kvað það líka einu sinni hafa gerst þegar X var með henni. Hann hafi gert það við þær báðar og hafi þær þá verið í rúminu hans. Ákærði hafi setið á rúmstokkinum. Hún viti að hann hafi gert það við X því hún hafi séð það. Ákærði hafi bara einu sinni gert þetta við X. Aðspurð kvað hún þær sjálfar hafa tekið buxurnar niður um sig en líklega hafi ákærði sagt þeim að gera það. Þá hafi þetta gerst einu sinni í eldhúsinu hjá ákærða. Hún hafi setið í fanginu á ákærða og þá hafi hann káfað á kynfærum hennar innan fata. Aðspurð um hvernig hann hafi getað það svaraði hún því svo til að hann hafi líklegast tekið niður um hana buxurnar. Aðspurð um hvort að ákærði í þetta skipti hafi sett fingur inn í kynfæri hennar kinkaði hún kolli. Hún haldi að báðar stelpurnar hafi verið í eldhúsinu þegar þetta gerðist. Með bréfi ríkissaksóknara dagsettu 12. október 2001 var óskað eftir því að X kæmi að nýju fyrir dóm til skýrslutöku fyrir aðalmeðferð málsins. Var skýrsla tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi 29. október 2001. Greindi hún frá því að ákærði hefði reynt að fara inn á hana og Y og fá þær til að koma við tippið á sér. Þegar það gerðist hafi þær setið í sófanum hjá honum og verið að horfa á sjónvarpið og hafi Y setið á milli hennar og ákærða. Fleiri hafi ekki verið þar. Beðin um að greina nánar frá þessu atviki kvaðst hún halda að hún gæti það ekki. Síðan skýrði hún frá því að ákærði hefði bara reynt að komast inn á hana og Y og svo hafi hann reynt að fá þær til að koma við tippið á sér. Aðspurð um hvar hann hafi reynt að komast inn á þær benti hún á klofið á teikningu sem yfirheyrandi sýndi henni. Aðspurð um hvort eitthvað hafi gerst í fleiri herbergjum hússins neitaði hún því. Þegar hér var komið sögu í yfirheyrslu var X farin að gráta og var hlé gert á yfirheyrslu. Þegar hún eftir hlé var spurð hvort hún gæti sagt nánar frá því sem gerðist hristi hún höfuðið grátandi en hún grét meira og minna það sem eftir var yfirheyrslu og átti mjög erfitt með að tjá sig. Aðspurð um hvort ákærði hefði sett fingur inn í kynfæri hennar hristi hún höfuðið mjög ákveðið og svaraði síðan aðspurð nei. Aðspurð um hvort ákærði hafi einhvern tíma látið hana afklæðast svaraði hún því neitandi. Þegar henni var kynnt að Y hefði sagt að hann hefði gert það svaraði hún því til að það hafi þá gerst þegar hún var ein eða með einhverjum öðrum. Hún muni allavega ekki eftir því. Aðspurð um það hvort hún hefði farið inn í svefnherbergi ákærða með Y kvaðst hún ekki muna það. Í framhaldi af skýrslutökunum 11. og 29. október 2001 gaf ríkissaksóknari út framhaldsákæruna í málinu. Fyrir dómi neitaði ákærði sakargiftum og kvaðst ekki kannast við að hafa framið þá háttsemi sem í ákæruskjölum greinir. Kvaðst hann ekkert hafa gert við stúlkurnar nema það hafi verið að vilja þeirra. Hann hafi ekkert gert stúlkunum og hvorki berað kynfæri sín í viðurvist þeirra né reynt að snerta þær eða reynt að fá þær til að snerta sig. Þá kvaðst hann ekki hafa fækkað fötum í návist þeirra, en sagði að þær hefðu hins vegar mörgum sinnum fækkað fötum í viðurvist hans. Hann kvaðst ekki hafa þekkt stúlkurnar, þó hefði ein þeirra eitthvað komið til hans áður með frænku hans. Um aðdraganda að kynnum þeirra sagði ákærði að hann hefði ekki haft nokkurn frið fyrir þeim. Þær hefðu alltaf verið að djöflast á hurðinni hjá honum og tína inn klámrit og símanúmer nektarstaða úr Dagblaðinu. Á endanum hefði hann hleypt þeim inn en þær ekkert kannast við að þessi rit væru frá þeim komin. Þær hefðu boðist til að taka til hjá honum gegn greiðslu og hefði hann þegið það. Það hefði verið saklaust. Kvaðst hann hafa greitt hverri stúlku u.þ.b. 100-200 krónur. Sérstaklega aðspurður um ástæðu þess að hann hleypti stúlkunum inn til sín kvaðst ákærði í gegnum áratugi alltaf hafa tekið vel á móti börnum. Börn hefðu sótt til hans og hann umgengist börn mikið. Hann hafi alltaf haft börn í vinnu en aldrei fengið kvörtun. Hann kvað stúlkurnar oft hafa komið til sín á nokkurra vikna tímabili. Þær hefðu þó ekki komið í hverri viku og stundum hefði hann ekki hleypt þeim inn. Síðustu skiptin sem þær komu hafi þær svo farið að færa sig upp á skaftið og rifið sig úr fötunum. Hann hafi ekki beðið þær að fara út fötunum og ekki narrað þær til þess. Þær hefðu verið í smástund í hvert skipti sem þær komu, e.t.v. upp í hálftíma. Aðspurður hvort þær hefðu lokið hreingerningum á hálftíma sagðist ákærði ekki hafa verið kröfuhraður. Z hefði verið duglegust, hún hefði þurrkað úr gluggum og það hefði verið sópað og ryksugað. Þær hefðu hins vegar verið orðnar slappar í hreingerningum þegar þær tóku upp á því að klæða sig úr. Í síðasta skiptið sem þær komu hafi X og Y strax rifið sig úr fötunum og leikið stúlkur eins og þær sem eru í sýningum á súlum í Reykjavík. Hins vegar hefði Z ekki farið úr fötunum, enda sé hún heiðarlegust af þeim. Aðspurður um viðbrögð hans við því þegar stúlkurnar voru að afklæðast sagði ákærði að sér hefði verið alveg sama. Hann hafi tekið því með jafnaðargeði og ekki gert tilraun til að mótmæla því. Honum hafi ekkert fundist athugavert við framkomu þeirra. Aðspurður um hvort það sé rétt sem fram kemur í framburðarskýrslu sem hann gaf hjá lögreglu, að hann hefði haft gaman af, svarði ákærði, „ja, því ekki það.“ Fram kom hjá ákærða að stúlkurnar hefðu ekki haft í frammi kynferðislega tilburði við hann þegar þær voru naktar og hann kvaðst ekki hafa orðið fyrir kynferðislegri örvun við að horfa á þær. Nánar aðspurður um það hvernig stúlkurnar hefðu hagað sér þegar þær voru naktar sagði ákærði að þegar hann hefði verið að horfa á sjónvarpið í holinu með Z, hefðu þær legið á gólfinu hvor ofan á annarri til skiptis. Þær hefðu líka verið naktar í hjónaherberginu, en á þeim tíma kvaðst ákærði hafa sofið í herberginu við hliðina á hjónaherberginu. Þær hefðu líka fækkað fötum í því herbergi í rúmi hans, en aðallega legið í rúmi í hjónaherberginu. Þær hefðu sleikt hvor aðra “og svoleiðis”. Hann hefði fylgst með því, enda hefði það verið saklaust og ekkert komið honum við. Ákærði vékst undan að svara því hver hefði verið aðdragandi þess að þær fóru úr fötunum og sagði rétt að spyrja Z um það. Hann kvaðst ekki hafa hugmynd um hvers vegna þær fækkuðu fötum, hann hefði ekki ýtt undir það. Hann ítrekaði að hann hefði ekkert gert, þær hefðu bara byrjað og Z væri til vitnis um það. Á meðan hefði hann bara verið að horfa á sjónvarpið. Í síðasta skiptið sem þær komu hafi honum ofboðið og hann orðið reiður. Hann hafi þjófkennt þær til að losna við þær en það hefði hann átt að hafa gert miklu fyrr. Eftir að hann gerði það hefðu þær ekki komið aftur. Aðspurður kvaðst ákærði ekki vilja segja hvað það var sem hann taldi að þær hefðu stolið frá honum. Hann kvað þær hafa verið rólegar þegar þær fóru, en mörgum mánuðum síðar hefði verið hringt í hann frá lögreglu vegna kæru um kynferðislega áreitni. Kvaðst ákærði telja skýringu á framburði stúlknanna vera þá að þær hefðu brugðust reiðar við þegar hann þjófkenndi þær. [...], faðir X, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann kvað X ekki hafa þorað að segja foreldrum sínum frá málinu og verið hrædda um að þau yrðu reið en sagt vinkonu sinni frá því og samþykkt að hún segði mömmu sinni frá því og að mamman segði foreldrum X síðan frá því. Þannig hafi hann og móðir hennar fengið vitneskju um málið. Þau hafi lagt áherslu á það við X að hún hafi ekki gert neitt rangt, en ekki reynt að fá hana til segja frá, enda vilji hún ekki ræða þetta mál og sé alveg lokuð. Atburðurinn hafi haft þau áhrif á X að hún hafi orðið mjög skapstygg. Þá eigi hún það til að hreyta í þau, sem hún hefði ekki gert áður. Þeim hafi verið kunnugt um að stúlkurnar væru að þrífa hjá ákærða og fengju sælgæti í staðinn. [...], móðir Y, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hún greindi frá því að hún hefði fengið vitnesku um málið þegar [...], faðir X, sagði henni frá grunsemdum sínum. Hún kvaðst hafa reynt að ræða málið við Y en hún hafi ekki viljað ræða það og brotnað niður í hvert skipti. Kvað hún Y hafi breyst og vera óttaslegna. Þá sé hún með mikla vanmáttarkennd og full sjálfsásökunar. Y tengist fjölskyldu ákærða, þar sem að vinkona hennar [...] sé frænka hans, og telji hún að sér verði kennt um hvernig fór. Þegar Y var 6-7 ára, hafi hún sótt í að fara heim til ákærða með [...] frænku hans. Hafi Y alltaf verið með sælgæti, enda fengið peninga frá ákærða. Hún kvaðst hafa bannað henni að fara til ákærða þar sem að hún þekkti hann ekkert. Hún kvaðst ekki hafa vitað að Y væri aftur farin að venja komur sínar til ákærða. [...], faðir Z, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann kvaðst fyrst hafa heyrt um málið heima fyrir en ekki hafa rætt það við Z. Hún hafi bara rætt það við móður sína og systur. Hann kvaðst ekki hafa merkt að það hefði haft áhrif á hana að ráði, e.t.v. sé hún þó heldur hlédrægari. Hann hafi vitað að Z og hinar stúlkurnar tvær voru eitthvað við heimili ákærða að sumar- og haustlagi en kvaðst ekki hafa vitað að þær hefðu verið inni hjá honum. Ragna Guðbrandsdóttir, félagsráðgjafi, gaf skýrslu fyrir dóminum en hún hafði X í viðtalsmeðferð í sex skipti á tímabilinu 24. nóvember 2000 – 5. febrúar 2001. Hún kvað það mat sitt að X hafi ekki verið meðferðarhæf þegar viðtalsmeðferðinni lauk því hún hefði ekki verið tilbúin til að tala um það sem gerðist. X hafi fengið fræðslu og farið hefði verið yfir fyrirbyggandi þætti. Hún hafi lokað á tilfinningar og hugsanir sem tengdust ofbeldinu. Hún hafi ekki uppfyllt öll skilyrði áfallastreitu, en uppfyllt ákveðna þætti eins og t.d. hliðrun, þ.e. að vilja ekki hugsa um atburðinn heldur loka á hann. Hún hafi hins vegar viðurkennt að það væri erfitt og henni liði illa þegar hún væri minnt á þennan atburð, en hún hefði alls ekki viljað ræða um hann. X hafi staðfest við hana að atburðurinn hefði gerst á þann hátt sem hún lýsti í dómskýrslutöku, en ekki viljað lýsa honum í meðferðarviðtölunum. Hún hafi verið reið og pirruð yfir nánast öllu í umhverfi sínu en það sé sterkt einkenni hjá barni sem líði illa. Þá hafi hún talað illa um skólastjórann, krakka og foreldra sína og borið merki vanlíðunar þó hún hafi ekki viljað viðurkenna það beinum orðum. Hvorki hafi komið fram hjá henni né foreldrum hennar önnur möguleg skýring á vanlíðan hennar en sá atburður sem mál þetta fjalli um. Þó hafi rétt á undan orðið dauðsfall í fjölskyldunni, annað hvort andlát ömmu hennar eða afa en X hafi heldur ekki heldur viljað talað um það. Aðspurð sérstaklega hvort hún hefði merkt það að X hefði orðið fyrir kynferðisbroti kvað hún það að vilja ekki tala um málið sé þekkt einkenni. Ólöf Ásta Farestveit, starfsmaður Barnahúss, kom fyrir dóminn en hún hafði Y og Z í meðferð en ekki var óskað eftir greiningu og meðferð fyrir þær fyrr en 6. september 2001. Hún kvaðst hafa unnið í sjö ár við meðferð á börnum sem orðið hefðu fyrir kynferðislegu áreiti og í Barnahúsi frá því í maímánuði 2001. Auk þess að vera BA í uppeldis- og afbrotabræði kvaðst hún hafa stundað nám í barnasálfræði og barnamyndgreiningu. Kvað hún Z í fyrsta viðtali hafa sagt frá því sem gerðist á svipaðan hátt og í dómskýrslutöku. Hún hefði þó borið við minnisleysi og verið í vörn, liðið illa og tárast. Á þeim tíma hefði hún ekki verið meðferðartæk vegna þess að hún treysti sér ekki til að tala um það sem gerðist og vegna þess að hún sé aftarlega greindarlega miðað við jafnaldra sína. Meðferðin hefði því einkennst af fræðslu. Kvað hún Z bera merki þess að hafa orðið fyrir reynslu af þessum toga. Y hefði í fyrsta viðtali sagt sér að hún hefði ekki sagt frá öllu sem gerðist í dómskýrslutökunni. Hún hafi átt erfitt með að ræða þetta, grátið og ekki getað horfst í augu við hana fyrr en eftir að hún hafði sagt henni allt það sem fram kom síðar í dómskýrslutökunni. Um áhrif málsins á Y, kvað hún hana fyrst hafa verið mjög hrædda og verið með ýmis einkenni sem börn hafa sem orðið hafa fyrir kynferðislegri misnotkun og nefndi eftirfarandi í dæmaskyni. Hún hafi aldrei eftir atburðinn gengið fram hjá húsinu þar sem ákærði býr heldur tekið sveig framhjá því á leið til vinkonu sinnar. Hún hafi forðað sér ef hún sá ákærða álengdar. Þá hafi klæðnaður hennar ekki verið í samræmi við aldur. Í upphafi meðferðar hafi hún klætt sig til að vekja athygli á líkama sínum, t.d. verið í flegnum klæðnaði, en það hafi breyst þegar líða tók á meðferðina. Loks sé þess að geta að Y hafi upplifað reiði, sorg og hræðslu og í viðtölum hafi líka borið á sjálfsásökun. Hún kenni sér um hvernig fór. Hún hefði farið aftur og aftur og það hafi verið ástæða þess hve erfitt hún hafi átt með að ræða um þetta. Kvað hún Y bera öll merki þess að hafa orðið fyrir reynslu af þessum toga. Vitnið kvaðst fjórum sinnum hafa rætt við X eftir seinni dómskýrslutökuna 29. október 2001, enda hefði hún reynst X mjög erfið. Hún hafi verið í afneitun og ekkert viljað ræða um það sem fram kom í skýrslutökunni. X bæri einnig öll merki þess að hafa orðið fyrir reynslu af þessum toga. Mat sitt á því að stúlkurnar hefðu orðið fyrir kynferðisbroti kvað hún styðjast við viðbrögð þeirra í meðferðinni, hræðslu, ótta og erfiðleika við að segja frá þessu. Þá hefði Y í þremur viðtölum sagt henni að hún hefði sagt satt og rétt frá og staðfest frásögn sína og því hafi hún metið þær trúverðugar hvað þetta varðar. Niðurstaða Ákæra dags. 19. júlí 2001 Málið kom upp í ágúst 2000 er foreldrar X tilkynntu barnaverndarnefnd í Sveitarfélaginu [...] að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu ákærða. X var yfirheyrð fyrir dómi 10. nóvember s.á. Hún átti fremur erfitt með að tjá sig en lýsti þó nokkuð skilmerkilega tilteknu tilviki fyrri hluta árs 2000. Kvaðst hún hafa setið ásamt Y, Z og ákærða í sófa á heimili hans. Ákærði hefði þá reynt að fara inn á þær á milli fóta þeirra. Síðan hafi hann berað kynfæri sín fyrir framan þær og reynt að fá þær til að snerta þau. Við síðari yfirheyrslu fyrir dómi 29. október 2001 greindi hún einnig frá tilviki er ákærði hefði reynt að komast inn á hana og Y og fá þær til að koma við kynfæri sín en ekki þykir ljóst hvort um sama tilvik er að ræða. Y var afar treg til að tjá sig við fyrstu yfirheyrslu fyrir dómi 8. janúar 2001 og kvaðst ekki treysta sér til að tjá sig um atvik. Þegar spurningar voru lagðar fyrir hana svaraði hún þeim yfirleitt með höfuðhreyfingum. Þannig kinkaði hún kolli þegar hún var spurð um hvort hún hefði séð ákærða bera sig að neðan og hvort hún hefði séð á honum kynfærin. Þá kinkaði hún kolli þegar hún var spurð að því hvort ákærði hefði gert eitthvað við hana. Hins vegar tjáði hún sig nokkuð greiðlega við seinni yfirheyrslu 11. október 2001 og greindi frá því að ákærði hefði nokkuð oft káfað á brjóstum hennar og kynfærum innan fata. Hún greindi frá tilteknu tilviki þegar ákærði káfaði á brjóstum hennar og kynfærum og lét þær allar fara úr fötunum og tók niður um sig buxurnar að þeim viðstöddum. Aðspurð jánkaði hún því að ákærði hefði látið hana koma við kynfærin á sér í umrætt sinn. Z var í miklu uppnámi við yfirheyrslu fyrir dómi 8. janúar 2001 og var meira og minna snöktandi. Var framburður hennar nokkuð samhengislaus en svo virðist sem hún lýsti fleiri tilvikum en X og Y. Í framburði hennar kom fram að hún hefði tvisvar séð ákærða káfa á Y og X utan fata. Þá hefði hún séð ákærða fara úr fötum og séð á honum kynfærin. Kvað hún ákærða hafa sagt Y og X að koma við kynfærin á sér. Þá greindi hún frá tilviki þar sem Y og X hefðu sagt henni frá því að ákærði hefði farið úr fötum. Ákærði hefur alfarið neitað að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Við fyrri yfirheyrslu hjá lögreglu 2. nóvember 2000 kvað hann X og Y hafa komið óboðnar til sín og hafa boðist til að þrífa gegn greiðslu. Hefðu þær komið nokkuð oft og síðast í apríl eða byrjun maí 2000. Við síðari yfirheyrslu hjá lögreglu 12. mars 2001 lýsti hann því að stúlkurnar hefðu í eitt skipti afklæðst þegar þær voru í heimsókn hjá honum að kvöldi til og leikið sér að því að leggjast naktar til skiptis ofan á hvor aðra á gólfinu í holinu þar sem sjónvarpið er. Hann hafi setið í sófanum við hlið Z og haft gaman af. Við yfirheyrslu fyrir dómi kvaðst hann ekkert hafa gert við stúlkunar nema með vilja þeirra. Í síðustu skipin sem þær komu til hans hafi X og Y tekið upp á því að afklæða sig og í síðasta skiptið hafi þær strax rifið sig úr fötunum og leikið stúlkur eins og á súlustöðum í Reykjavík. Honum hafi verið alveg sama þó að þær gerðu það og tekið því með jafnaðargeði og enga tilraun gert til að koma í veg fyrir það enda ekkert fundist athugavert við framkomu þeirra. Kvað hann stúlkurnar hafa legið á gólfinu hvor ofan á annarri til skiptis og sleikt hvor aðra “og svoleiðis”. Hann hafi fylgst með því enda hafi það verið saklaust og ekkert sem honum kom við. Aðspurður um hvort hann hafi haft gaman af svaraði hann “ja, því ekki það”. Í síðasta skipti sem þær komu hafi honum ofboðið og hann reiðst. Hafi hann þjófkennt þær til að losna við þær. Frásögn ákærða af háttsemi X og Y af kynferðislegum toga þykir öll vera með miklum ólíkindablæ. Þótt ekki verði fram hjá því litið að stúlkurnar gerðu sér ítrekað ferð til ákærða þykir framburður hans um háttarlag þeirra á heimili hans í heild sinni mjög ótrúverðugur einkum þegar litið er til þess að um samskipti tæplega 70 ára gamals manns var að ræða og 10 ára barna. Ragna Guðbrandsóttir, félagsráðgjafi, bar fyrir dóminum að X hefði staðfest við hana að atburðurinn hefði gerst á þann veg sem hún lýsti við yfirheyrslu fyrir dómi en að hún hafi ekki viljað lýsa honum. Kvað hún X hafa uppfyllt ákveðin einkenni áfallastreitu eins og t.d. hliðrun, þ.e. að vilja ekki hugsa um atburðinn heldur loka á hann en það sé þekkt einkenni hjá þeim sem orðið hafi fyrir kynferðisbroti. Þá hafi hún viðurkennt að henni liði illa þegar hún væri minnt á atburðinn sem hún vildi ekki ræða. Ólöf Ásta Farestveit, starfsmaður Barnahúss, bar fyrir dóminum að Z hefði í fyrsta viðtali sagt frá því sem gerðist á svipaðan hátt og við yfirheyrslu fyrir dómi. Hún hafi ekki treyst sér til að tala um það sem gerðist og borið við minnisleysi, verið í vörn og liðið illa. Y kvað hún í fyrsta viðtali hafa sagt sér að hún hafi ekki sagt frá öllu sem gerðist við fyrstu yfirheyrslu. Hún hafi átt erfitt með að ræða málið, grátið og ekki getað horfst í augu við hana fyrr en hún hafði sagt henni frá því sem hún greindi frá í síðari yfirheyrslunni fyrir dómi. Þá hafi hún verið mjög hrædd og verið með ýmis einkenni sem börn hafa sem orðið hafa fyrir kynferðislegri misnotkun. X sem hún ræddi við eftir síðari yfirheyrslu fyrir dómi kvað hún vera í afneitun og ekkert hafa viljað ræða það sem fram kom við yfirheyrsluna. Kvað hún allar stúlkurnar bera þess merki að hafa orðið fyrir kynferðisbroti. Samkvæmt framanröktu bera allar stúlkurnar að mati þeirra sem hafa haft þær í viðtalsmeðferð einkenni þessi að hafa orðið fyrir kynferðisbroti. Það hvernig stúlkurnar komu fyrir og hvernig þeim leið við skýrslutökur þykir dóminum styðja að þær hafi orðið fyrir kynferðisbroti og að þær hafi skýrt rétt frá eftir því sem þær treystu sér til og voru færar um. Er það mat dómsins að framburður þeirra sé trúverðugur enda þykir ekkert það hafa komið fram í málinu er dragi úr trúverðugleika þeirra. Þegar atvik málsins eru virt í heild þykir með framburði stúlknanna þrátt fyrir neitun ákærða vera fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem að honum er gefin að sök í ákæru dags. 19. júlí 2001. Brot ákærða gagnvart X og Y varðar við 2. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40, 1992 og 82,1998 en brot ákærða gagnvart Z þykir varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Framhaldsákæra dags. 29. október 2001. Y greindi Ólöfu Ástu Farestveit frá því í fyrsta viðtali 12. september 2001 að hún hefði ekki sagt frá öllu við yfirheyrsluna fyrir dómi 8. janúar 2001. Var Y því yfirheyrð á ný fyrir dómi 11. október 2001. Við þá yfirheyrslu greindi hún frá þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í framhaldsákæru. X viðurkenndi hins vegar ekki við dómskýrslutöku 29. s.m. að ákærði hafi í eitt skipti stungið fingri í kynfæri hennar eins og honum er gefið að sök í ákærunni. Þrátt fyrir að af framburði Z við dómskýrslutöku 8. janúar 2001 þyki mega ráða að tilvikin hafi verið fleiri en það sem ákærða er gefið að sök í fyrri ákæru og ætla megi að X hafi greint frá fleiru en einu tilviki við fyrri dómskýrslutöku 10. nóvember 2000 er framburður þeirra um þetta nokkuð ruglingslegur og óskýr. Ákærði hefur alfarið neitað að hafa framið þau brot sem honum eru gefin að sök í framhaldsákæru. Framburður hans í málinu þykir eins og áður hefur verið gerð grein fyrir afar ótrúverðugur og frásögn hans af háttsemi X og Y með miklum ólíkindablæ, sérstaklega þegar litið er til þess að þær voru aðeins 10 ára á umræddum tíma. Þar sem ekki er á öðrum sönnunargögnum að byggja um brot ákærða en framburði Y, þykir gegn eindreginni neitun ákærða ekki fram komin lögfull sönnun fyrir broti hans. Verður hann því sýknaður af ákærunni. Ákærði hefur ekki áður svo kunnugt sé gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 mánuði, en rétt þykir eftir atvikum að skilorðsbinda refsinguna eins og greinir nánar í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Sif Konráðsdóttir hæstaréttarlögmaður, réttargæslumaður stúlknanna hefur krafist þess að X verði greiddar kr. 500.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 38/2001 frá 14. júlí 2001 til greiðsludags. Þá hefur hún krafist þess að Y verði greiddar kr. 500.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá 9. mars 2001 til 1. júlí 2001 og skv. vaxtalögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Loks hefur hún krafist þess að Z verði greiddar kr. 350.000 í miskabætur með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá 9. mars 2001 til 1. júlí 2001 og skv. vaxtalögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst réttargæslumaðurinn málskostnaðar. Samkvæmt framanröktu og með skírskotun til 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ber að dæma ákærða til að greiða brotaþolum miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar gegn persónu þeirra og friði. Þykja X og Y eiga rétt á miskabótum að fjárhæð 300.000 krónur hvor og Z að fjárhæð 200.000 krónur. Bótafjárhæðirnar beri dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá málshöfðunardegi 8. ágúst 2001 til greiðsludags. Bæturnar greiði ákærði til Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns allra brotaþola, sem fer með forræði bótakrafna í umboði foreldra þeirra fyrir þeirra hönd. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða réttargæsluþóknun brotaþola sem þykir hæfilega ákveðin 200.000 krónur í samræmi við 3. mgr. 44. gr. i laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Dóm þennan kveða upp Þorgerður Erlendsdóttir settur héraðsdómari, Ingveldur Einarsdóttir settur dómstjóri og Ólöf Pétursdóttir dómstjóri. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Ákærði Kristófer Bjarnason sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði X og Y 300.000 krónur hvorri í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði Z 200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Ákærði greiði réttargæslulaun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur.
Mál nr. 423/1999
Líkamsárás Samning dóms
Í héraðsdómivar Ó sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa slegið G í andlitið ogsparkað í hann og tekið í höfuð ÓB og skellt því niður á hné sér, síðan felltÓB, sest klofvega ofan á hann og þrýst fast með hné sínu og báðum höndum aðhálsi hans. Fundið var að því, að í hinum áfrýjaða dómi væri látið við þaðsitja að rekja framburð vitna fyrir lögreglu og segja, að framburður vitnisinsfyrir dómi hafi verið sambærilegur eða vitnið staðfesti framburð sinn hjálögreglu. Þetta þótti þó ekki koma að sök við úrlausn málsins. Talið var, aðlítilsháttar misræmi í framburði sumra vitna hjá lögreglu og fyrir dómi væriekki til þess fallið að hagga því sakarmati dómsins, að ákærði hefði að ósekjuráðist að G og ÓB og veitt þeim áverka í samræmi við verknaðarlýsingu ákæru. Þóþótti ekki vera fyllilega sannað að Ó hefði sparkað í G, en það ákæruefni fengiekki stoð fyrir héraðsdómi í öðru en framburði eiginkonu G. Var héraðsdómurstaðfestur um sakfellingu Ó, en með hliðsjón af 3. mgr. 159. gr. laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála þótti mega una við refsiákvörðun hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Málinu var skotið til Hæstaréttar að ósk ákærða 27. ágúst 1999 ágrundvelli a., b. og c. liða 147.gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákæruvaldið krefst þess, aðákærði verði sakfelldur samkvæmt II. kafla ákæru og refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af II. kafla ákæru en til vara, að refsingverði milduð og skilorðsbundin. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 1999 var ákærði sýknaður afsakargiftum í I. kafla ákæru og bótakröfum vísað frá dómi og eru þauúrlausnarefni dómsins ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Við skýrslutöku vitna fyrir héraðsdómi var sá háttur hafður á, að í lokyfirheyrslunnar var hverju vitni sýnd lögregluskýrsla með framburði þess ogspurt, hvort það hefði undirritað hana, lesið hana yfir fyrir undirritun oghvort þar væri rétt eftir vitninu haft. Ekki kemur glögglega fram í endurritimálsgagna, hvort öll vitnin lásu skýrslurnar sjálf eða hvort þær eða hlutiþeirra var lesinn fyrir vitnunum. Í hinum áfrýjaða dómi er við lýsinguframburðar flestra vitna látið við það sitja að rekja efni framburðarins fyrirlögreglu og segja, að framburður vitnisins fyrir dómi hafi verið sambærilegureða vitnið staðfesti framburð sinn hjá lögreglu. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 skal dómur reistur ásönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, en í 2. mgr. og3. mgr. er að finna undantekningarákvæði, sem eiga við sérstakar aðstæður. Í d.lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi meðlögum nr. 62/1994, er greindur sá réttur sakborninga, að þeir fái fyrir dómi aðspyrja eða láta spyrja vitni, sem leidd eru gegn þeim. Af þessu leiðir, að írefsimálum er að jafnaði rétt að rekja efni framburðar fyrir dóminum sjálfum ogeftir atvikum, hvernig hann samrýmist því, sem áður er fram komið fyrirlögreglu. Öðru máli getur hins vegar gegnt, þegar efni lögregluskýrslu eróyggjandi lesið í réttinum að lokinni skýrslutöku þar og einstök atriði úrhenni og dómsframburði borin saman. Sú aðferð, sem héraðsdómari beitti, kemurþó ekki að sök við úrlausn þessa máls. Lítilsháttar misræmi í framburði sumravitna hjá lögreglu og fyrir dómi er ekki til þess fallið að hagga því sakarmatidómsins, að ákærði hafi að ósekju ráðist að Gunnari Birkissyni og Óskari BragaSigþórssyni og veitt þeim áverka í samræmi við verknaðarlýsingu ákæru. Þó þykirekki vera fyllilega sannað, að ákærði hafi sparkað í Gunnar Birkisson, en þaðákæruefni fær í raun ekki stoð fyrir héraðsdómi í öðru en framburði eiginkonuhans. Með þessum athugasemdum og annars með skírskotun til forsendna héraðsdómsverður hann staðfestur, en með hliðsjón af 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991þykir mega una við refsiákvörðun hans. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, eins og nánar greinirí dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Óskar Svanur Barkarson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þarmeð talin laun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonarhæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 29. júní 1999. Mál þetta semdómtekið var 11. júní sl. er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 23.apríl 1999 á hendur ákærða Óskari Svani Barkarsyni, kt. 110471-4919, Vesturvör27, Kópavogi, fyrir líkamsárásir á árinu 1998 í Reykjavík: I. Aðfaranótt laugardagsins 1. ágúst utan viðveitingastaðinn Hlölla Báta, Lækjargötu 2, slegið Björn Stefán Björnsson, kt.080177-3729, tvisvar á vinstra auga og elt hann síðan inn í strætisvagn sunnarvið Lækjargötu og slegið hann þar aftur á vinstra auga, allt með þeimafleiðingum að brot kom í vinstri augntóttarbotn Björns Stefáns og þurfti hannað gangast undir aðgerð vegna brotsins þar sem vinstri augntóttarbotn varendurbyggður með siliconplötu. Hlauthann einnig tvísýni og dofa í vinstri kinn vegna löskunar á skyntaug íaugntóttarbotni og auk þess útlitslýti þar sem vinstra auga varð innstætt ogaugnglufan minni þeim megin og vinstra augnlokið 1-2 mm síðara en hið hægra. Telst þettavarða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr.laga nr. 20/1981, sbr. einnig 111. gr. laga nr. 82/1998. II. Aðfaranóttsunnudagsins 4. október við biðskýli SVR í Lækjargötu gegnt Arnarhóli, slegiðGunnar Birkisson, kt. 150662-5089, í andlitið og sparkað í hann og tekið meðbáðum höndum um höfuð Óskars Braga Sigþórssonar, kt. 021071-5799, og skellt þvíniður á hné sér, allt þetta með þeim afleiðingum að Gunnar Birkisson, sem félltil jarðar og vankaðist, hlaut tvo skurði ofan á vinstri augabrún, hrufl ávinstri kinn og hægri úlnlið og Óskar Bragi Sigþórsson hlaut mikla bólgu áhægri kinn og bólgu á vinstri kinn, mar í andlit og blóðnasir, síðan felltÓskar Braga, sest klofvega ofan á hann og þrýst fast með hné sínu og báðumhöndum að hálsi hans. Telst þettavarða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr.20/1981, sbr. einnig 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess erkrafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu sakarkostnaðar. Eftirtaldirgera skaðabótakröfur í málinu: Af hálfuBjörns Stefáns Björnssonar, Kríuhólum 4, Reykjavík, er gerð krafa um bæturfyrir þjáningar kr. 210.000, fyrir varanlegan miska kr. 1.200.000, fyrirtímabundna örorku kr. 200.000 og fyrir varanlega örorku vegna tvísýnis kr.2.700.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðaribreytingum frá 1. ágúst 1998 til greiðsludags.Þá er gerð krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnará 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. ágúst 1999. Auk þess er krafist skaðabóta vegna útlagðs kostnaðar o.fl., allskr. 46.846. Loks er þess krafist aðákærða verði gert að greiða málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti ámálskostnað auk vaxta af málskostnaði skv. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991,sbr. og 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, að mati dómsins. Af hálfuGunnars Birkissonar, Hraunbæ 60, Reykjavík, er krafist skaða- og miskabótasamtals að fjárhæð kr. 250.640 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá4. október 1998 til þess dags er liðinn er mánuður þar til honum er kynntbótakrafan, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi tilgreiðsludags. Af hálfuÓskars Braga Sigþórssonar, Skólatúni 3, Bessastaðahreppi, er krafist skaða- ogmiskabóta samtals að fjárhæð kr. 236.520 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr.25/1987 frá 4. október 1998 til þess dags er liðinn er mánuður þar til honum erkynnt bótakrafan, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degitil greiðsludags. Af hálfuákærða er þess krafist aðallega að hann verið sýknaður af öllum kröfumákæruvaldsins í málinu. Til vara aðákærða verði ekki gerð refsing vegna II. kafla ákærunnar, að bótakröfum verðivísað frá dómi og að réttargæslu- og málsvarnarlaun verði tildæmd. Um I. lið ákæru. Málsatvik og sönnunargögn. Laugardaginn1. ágúst 1998 kl. 04.14 kom brotaþoli, Björn Stefán Björnsson, áLögreglustöðina við Hverfisgötu. Hannvar bólginn á vinstri augabrún og lítils háttar storkið blóð á andliti hans. Nokkuð ölvaður að sjá. Skýrði hann lögreglu svo frá að hann hefðiverið staddur fyrir utan Hlölla Báta við Lækjargötu um kl. 03.40 um nóttina ertveir menn hefðu veist að þeim þriðja og kvaðst hann hafa spurt þessa menn hvaðgengi á. Þeir hafi þá snúið sér aðhonum með höggum og spörkum. Kvaðsthann hafa séð þann kost vænstan að flýja en mennirnir hafi hangið í úlpuhans. Til þess að losna frá mönnunumhafi hann smeygt sér úr úlpunni og hlaupið suður Lækjargötu. Hann hafi flúið inn í almennisvagn SVR enannar árásarmannanna hafi elt hann inn í vagninn og slegið hann íandlitið. Hafi vagnstjórinn skakkaðleikinn og árásarmaðurinn þá farið út úr vagninum og á brott. Björn kvaðst hafa farið með vagninum aðHlemmi og komið á Lögreglustöðina í framhaldi af því. Hann kvaðst hafa verið með peningaveski í úlpuvasanum og íveskinu hafi einnig verið ökuskírteini hans, skotvopnaskírteini og um 15.000krónur í reiðufé. Hann kvaðst ekkiþekkja árásarmennina en taldi þá vera á aldrinum 20-22 ára. Annar þeirra sé um 180 cm á hæð, skolhærðurog stuttklipptur. Hinn um 185 cm á hæðdökkhærður og stuttklipptur. Hannkvaðst ekki geta gefið nánari lýsingu á mönnunum, hvorki útliti þeirra néfatnaði. Tveir lögreglumenn fóru ásamtBirni til leitar að mönnunum og því sem hann hafði tapað en leitin bar ekkiárangur. Í framhaldi af því var hannfluttur til aðhlynningar á Slysadeild. Hinn 4. samamánaðar kom Björn Stefán Björnsson aftur á skrifstofu lögreglu til að leggjafram kæru vegna framangreindrar líkamsárásar.Lýsti hann atvikum þannig að hann hefði staðið í biðröð við Hlölla Bátaí Lækjargötu á fyrrgreindum tíma.Kvaðst hann hafa verið þriðji í röðinni og hafi maður fyrir framan hannverið að deila við þann sem var að fá afgreiðslu og var fremstur í röðinni oghafi maðurinn tekið í þennan mann. Kvaðst Björn Stefán hafa gengið á milli og lagt hönd sína á bringuárásaraðilans. Þá hafi maðurinn snúiðsér snöggt við og slegið hann tvisvar snöggt á vinstra augað. Kvað hann höggin hafa verið þung og blætthafi úr auganu. Hann kvaðst hafa reyntað forða sér með því að hlaupa á brott en maðurinn hafi tekið í úlpu hans oghaldið. Hann hafi náð að klæða sig úrúlpunni og komast á brott og upp í strætisvagn. Maðurinn hafi elt hann inn í vagninn og slegið hann þar þriðjahöggið aftur á vinstra augað og hafi þetta högg verið mjög þungt. Hann kvað strætisvagnabílstjórann hafa komiðhonum til aðstoðar og tekið manninn og komið honum út úr vagninum. Hann kvaðst telja að annar maður hefði veriðmeð árásarmanninum en sá hefði ekki haft sig í frammi. Hann kvað stúlku hafa kallað “Óskar” á eftirárásarmanninum. Hann kvað árásaraðilannhafa verið 19 til rúmlega 20 ára gamlan, með ljóst aflitað hár, stuttklipptanum 188-190 cm á hæð. Hann kvaðst efastum að geta þekkt manninn aftur en nefndi tvö vitni að atvikinu Önnu RósSigurðardóttur starfsmann Hlölla Báta og strætisvagnabílstjórann Brynjar ÖrnEinarsson. Hann kvað aðila sem vinni áHlölla Bátum og heiti Svavar hafa heyrt Önnu Rós lýsa árásarmanninum og hafiSvavar talið að um gæti verið að ræða Óskar sem hefði verið rauðhærður en værinýlega búinn að láta aflita á sér hárið og væri að æfa í World Class og væriþar mikið. Brotaþoli,Björn Stefán, kom fyrir dóminn og lýsti atvikum á svipaðan hátt og hjálögreglu. Hann kvaðst hafa farið aðskipta sér af tveimur mönnum sem voru tuskast fyrir framan hann í biðröð viðHlölla Báta. Árásarmaðurinn hafi þákýlt hann tvö högg í andlitið og kveðst hann hafa hlaupið í burt. Hann kveðst lítið hafa séð vegna meiðslannaog hafa forðað sér inn í strætisvagn.Árásarmaðurinn hafi komið á eftir honum og veitt honum enn eitt þungthögg en bílstjóri þá tekið manninn.Hafi höggið, sem hann fékk í strætisvagninum, lent á sama stað og fyrrihöggin. Hann kvað árásarmanninn hafaverið hærri en hann sjálfur um 1,90 á hæð og sterkbyggðan. Hann kvaðst ekki búast við að hann myndiþekkja hann aftur. Hann lýsti meiðslumsínum og afleiðingum eins og greinir í læknisvottorði. Hann kvaðst hafa heyrt stúlku segja aðstúlka hefði kallað á eftir árásarmanninum “Óskar”. Aðspurður um misræmi á lýsingu hans á árásarmanninum ífrumskýrslu og þegar hann gefur skýrslu hjá lögreglu nokkrum dögum síðar kvaðsthann hafa verið í sjokki en þetta orðið skýrara fyrir sér þegar hann hugsaðibetur um það en hann taldi að maðurinn hefði verið unglegur og unglega klædduren nánari lýsingu gat hann ekki gefið á honum. VitniðBrynjar Örn Einarsson kvaðst við skýrslutöku hjá lögreglu hafa verið ánæturvakt hjá SVR og hefði hann lagt strætisvagni í bifreiðastæði rétt neðanvið Menntaskólann í Reykjavík í Lækjargötu um 10 mínútur fyrir fjöguraðfaranótt laugardags í ágústmánuði sl.Hann hafi þá séð ungan mann, dökkhærðan, koma hlaupandi alblóðugan ogsetjast inn í vagninn. Hann hafi veriðmóður og másandi eins og eftir talverð hlaup.Ungur ljóshærður maður hafi komið hlaupandi á eftir hinum fyrri inn ívagninn og fyrirvaralaust rekið þeim sem sat hnefahögg í andlitið. Sá dökkhærði hafi verið gjörsamlegauppgefinn og ekki varið sig fyrir þeim ljóshærða. Hann kvaðst hafa staðið upp og gengið á milli og beðið þannljóshærða vinsamlegast um að fara úr vagninum.Árásarmaðurinn hafi horft á hann dágóða stund og síðan gengið út úrvagninum. Brotaþolinn hafi síðan fariðmeð vagninum að Hlemmi og hafi gefið honum upplýsingar um vagnnúmerið ef hannmyndi síðar hafa þörf á vitnum. Hannkvað brotaþolann hafa verið með skurð á vinstri augabrún eftir hnefahöggið ívagninum. Hann lýsti árásarmanninum semstuttklipptum og ljóshærðum, um 1,90 á hæð.Hann hefði samsvarað sér vel í vexti og virst vera í góðu líkamlegu formi. Hann kvaðst telja að ljósi liturinn á hárimannsins væri ekki ekta. Hann kvaðstekki vera viss um hvort hann myndi þekkja þennan ljóshærða mann aftur. VitniðBrynjar Örn kom fyrir dóminn og lýsti atvikum á sama veg og hann hafði gert hjálögreglu hinn 22. september 1998. Hanntaldi að maðurinn hefði verið með ljóst litað eða aflitað hár, grannur og ígóðu formi. Vitnið AnnaRós Sigurðardóttir var yfirheyrð hjá lögreglu 22. september 1998. Hún kvaðst hafa verið að vinna í lúguveitingastaðarins Hlölla Bátar í Lækjargötu 2.Fremst í röðinni hafi verið tveir strákar sem hún kannast við. Næsti maður, sem hún kveðst hafa heyrt aðvar kallaður Óskar, hafi verið að rífast við þá. Brotaþoli, Björn Stefán, hafi farið að miðla málum og hafi settaðra höndina á milli Óskars og hinna tveggja.Óskar þessi, sem hafði virst reiður, hafi í fyrstu sagt eitthvað viðBjörn Stefán en slegið hann síðan fyrirvaralaust með hnefanum í andlitið. Hafi höggið komið á vinstri augabrún BjörnsStefáns. Hún kvað Björn Stefán hafafarið aftur á bak við höggið og árásarmaðurinn á eftir honum. Hún kvaðst hafa misst sjónar af þeim smástund og fært sig að öðrum glugga til að sjá betur. Hafi hún þá séð Björn Stefán liggja í götunni og hann hafi veriðað reyna að rísa á fætur. Árásarmaðurinnhafi staðið yfir honum og reynt að slá til hans með krepptum hnefa en ekki hittþar sem einhver kona hafi hangið í jakka hans.Björn Stefán hafi risið á fætur og hlaupið fyrir hornið á Lækjargötu. Hinn hafi hlaupið á eftir honum með konuna íeftirdragi en hún hafi verið að reyna að halda aftur af honum. Kvað hún þessa konu hafa kallað nafnið Óskarog beðið hann um að hætta og láta hinn í friði. Hún lýsti árásarmanninum þannig að hann hefði verið ísinnepsgulum jakka og blárri skyrtu, hávaxinn með stuttklippt ljóst hár ogsterklegur. Vitnið AnnaRós kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og sagðist henni þar frá á samahátt og áður hjá lögreglu. Ákærði, ÓskarSvanur Barkarson, var yfirheyrður af lögreglu 19. október 1998. Hann kvaðst ekki kannast við að veraviðriðinn þessa líkamsárás. Hann kvaðBríeti Ósk Birgisdóttur, sambýliskonu sína, geta vottað að hann hefði veriðheima umrætt kvöld. Hann kvað móðursína, Sigrúnu Óskarsdóttur, og systur, Guðrúnu Jacobsen, einnig geta vitnað umþað að hann hafi verið heima þetta kvöld.Ákærði var aftur kvaddur til skýrslutöku hjá lögreglu 30. október 1998en óskaði þá eftir að sér yrði skipaður verjandi og þar sem HilmarIngimundarson hrl. var ekki viðlátinn var yfirheyrslu frestað. Hinn 18. desember 1998 var hann yfirheyrðurá ný. Benti hann þá á tvö önnur vitnisem að gætu borið um að hann hefði verið heima greinda nótt og nefndi þar tilÞórhall Guðmundsson og Sigrúnu Áslaugu Guðmundsdóttur. Kvað hann þau hafa verið í heimsókn hjáhonum þessa nótt og hafi þau ýmist verið í herbergi hans eða inni hjá móðurhans. Hafi þau komið um miðnættið ogverið hjá honum til fjögur eða fimm aðfaranótt 1. ágúst. Hafi þau spjallað og horft ásjónvarpið. Hann kvað Sigrúnu verafrænku sína og Þórhall félaga. Þegarhonum var bent á að vitnið Bríet hafi verið erlendis umrædda helgi kvaðst hannhafa ruglast á helgum og haldið að hún hefði verið heima á þessum tíma. Hann kvaðst ekki hafa beðið hana um að gefaskýrslu um þetta mál heldur hafi hann einungis bent á hana sem hugsanlegt vitniað fjarvist sinni frá vettvangi en misminnt um tímann. Honum var kynnt framkomin bótakrafa BjörnsStefáns og hafnaði hann henni. Fyrir dóminumneitaði ákærði alfarið sök. Hann kvaðsthafa verið heima og benti á vini sína, móður og systur sem gætu vottaðþað. Hann bar, eins og áður hjálögreglu, að Sigrún og Þórhallur hefðu verið hjá honum frá miðnætti til u.þ.b.fjögur til fimm um nóttina. Hann kvaðGuðrúnu systur sína hafa komið um miðnætti og verið í einhvern tíma heima og aðmóðir hans hefði verið heima alla nóttina.Hann kvaðst hafa verið með ólitað hár á þessum tíma, en hann errauðhærður. Hann kvaðst aldrei hafaaflitað á sér hárið en fengið sér strípur einhvern tímann en ekki verið með þærá þessum tíma. Hinn 19.október 1998 var vitnið Bríet Ósk Birgisdóttir yfirheyrð hjá lögreglu. Hún kvaðst muna eftir því að Óskar hefðiorðið veikur á föstudegi fyrir verslunarmannahelgi. Hún kvað þau tvö hafa verið heima um kvöldið og horft ámyndbandsspólu og hafi þau ekkert farið út um kvöldið eða nóttina. Hún kvað þau hafa sofið saman um nóttina enekki muna hvenær þau hafi farið að sofa og hún hafi ekki orðið vör við að hannfæri í burtu um nóttina. Ítarlegaaðspurð kvaðst hún muna þetta vegna þess að hann hafi verið veikur og það hafiverið verslunarmannahelgi. Hinn 30. samamánaðar var Bríet Ósk aftur yfirheyrð af lögreglu. Henni var kynnt að lögreglan hefði undir höndum gögn sem bentutil þess að hún hefði verið stödd erlendis á þeim tíma sem um ræðir. Kvaðst hún þá játa að hafa farið tilBenidorm á Spáni hinn 27. júlí 1998 og flogið heim til Íslands hinn 10.ágúst. Hún kvaðst hafa skýrt rangt fráþar sem hún kvaðst vita að ákærði hefði verið heima þessa nótt og hún vildiekki að honum væri stungið inn fyrir það sem hann hefði ekki gert. Hún kvaðst ekki hafa verið beðin um að skýraósatt frá heldur hafi hún gert það sjálfviljug en hún kvað Óskar hafa sagt sérað hann hefði verið heima þessa nótt og kvaðst hún trúa honum. Þegar vitniðBríet Ósk kom fyrir dóminn kvaðst hún hafa ruglast á helgi. Kvaðst hafa haldið að þetta hefði veriðfyrsta helgi í júlí en þá hefði ákærði verið veikur. Hún kvað ákærða ekki hafa verið með aflitað hár en einhverntímann hefði hann verið með ljósar strípur.Hún kvað hann ekki eiga sinnepsgulan jakka. Lögreglayfirheyrði vitnið Sigrúnu Óskarsdóttur, móður ákærða, 5. nóvember 1998. Hún kvað þetta kvöld vera sér minnisstættvegna þess að verslunarmannahelgi var framundan og að Guðrún dóttir hennarhefði komið með börnin í pössun þetta föstudagskvöld. Hún kvaðst ekki vera vön að passa fyrir Guðrúnu og m.a. vegnaþess væri þetta henni minnisstætt. Húnkvað Óskar Svan hafa verið heima en Guðrún hefði skilið börnin eftir í hennarumsjá og farið í bæinn að skemma sér upp úr miðnætti. Hún kvaðst vera næturvörður að atvinnu og þar af leiðandi vakamikið á nóttunni heima og kvaðst hún hafa setið yfir sjónvarpi þessa aðfaranóttlaugardags. Hún kvað Óskar hafa veriðhjá sér alla nóttina á milli þess sem hann hafi farið yfir í herbergi sitt semsé innar á sama stigagangi. Hún kvaðGuðrúnu hafa komið heim á milli þrjú og hálf fjögur og lagst til svefns hjábörnunum. Ákærði hafi þá verið hjáhenni og einnig þegar hún hafi farið að sofa um hálf fimmleytið. Hún kvað hann ekki hafa verið drukkinn eðavið drykkju þetta kvöld og þegar hún hafi vaknað um klukkan eitt hafi hannkomið inn með stírurnar í augunum eins og hann hafi sjálfur verið aðvakna. Þegar vitniðSigrún kom fyrir dóminn bar hún á sömu lund.Hún lýsti því að húsið sem þau byggju í væri einskonar fjölskylduhús,þar byggju fleiri fjölskyldumeðlimir.Hún kvað dóttur sína Guðrúnu, sem ekki býr á sama stað, hafa komið ogfarið út á milli tólf og eitt um kvöldið og komið síðan aftur síðar um nóttina. Hún kvað vitnin Þórhall og Sigrúnu einnig hafaverið hjá þeim að horfa á sjónvarp.Taldi að þau hefðu verið þarna í einn til tvo tíma. Hún kvað ákærða hafa verið vakandi þegar húnfór að sofa um klukkan hálf fimm og hafi hann þá verið inni í hennar íbúð, enherbergi hans sé innar á ganginum. Húnkvað það hafa verið óvenjulegt við þetta kvöld að Óskar var heima og að Guðrúnfór út. Vitnið GuðrúnÓlöf Jacobsen, systir ákærða, var yfirheyrð af lögreglu 15. nóvember 1998. Hún kvaðst muna eftir að hafa áföstudagskvöldið 31. júlí 1998 farið með dætur sínar til móður sinnar, SigrúnarÓskarsdóttur, sem hafi ætlað að gæta þeirra.Hún kvað ákærða hafa verið heima og hafi hann ýmist verið inni hjá móðurþeirra eða í sínu herbergi sem sé innar á stigaganginum. Hún kvaðst hafa farið þaðan um miðnætti á Skuggabarinnog hafa komið heim til móður sinnar aftur um hálf fjögur leytið um nóttina oghafi ákærði þá verið þar í íbúðinni.Móðir hennar hafi einnig verið vakandi og verið að horfa á sjónvarpið enákærði hafi eitthvað verið að “væflast um” og fengið sér núðlur og hafi hannenn verið í íbúðinni þegar hún sjálf hafi lagst til svefns. Hún kvaðst muna þetta vel þar sem það hafiverið verslunarmannahelgi og hún fari yfirleitt lítið út að skemmta sér. Hún kvaðst telja að ákærði hefði veriðódrukkinn þetta kvöld. Fyrir dóminumskýrði vitnið Guðrún frá á sama veg og hjá lögreglu. Spurð um háralit ákærða taldi hún að hann hefði aflitað á sérhárið fyrir u.þ.b. tíu árum en aldrei verið með strípur og á sl. sumri hefðihann verið með ólitað hár. Hún kvaðhann venjulega klæðast svörtu og hvítu og kvaðst ekki geta ímyndað sér hann ígulum jakka. Vitnið SigrúnÁslaug Guðmundsdóttir gaf skýrslu hjá lögreglu 30. desember 1998. Hún kvaðst muna eftir þessu kvöldi þar semþað hafi verið verslunar­mannahelgi.Hún kvaðst hafa verið heima hjá Óskari aðfaranótt 1. ágúst 1998. Hún hafi komið þangað um miðnætti í fylgdmeð Þórhalli Guðmundssyni og verið hjá ákærða til um klukkan fimm. Hefðu þau fyrst verið hjá ákærða og síðanfarið til móður hans sem búi innar á sama stigagangi. Þar hafi þau horft á myndbandsspólu og síðan farið aftur yfir tilákærða og verið þar þar til hún og Þórhallur hafi farið heim um fimmleytiðþessa nótt. Hún kvað þau ekki hafaverið að neyta áfengis. Hún kvað móðurákærða hafa verið heima og systur hans Guðrúnu hafa komið þarna við en stansaðstutt. Hún taldi að Guðrún hefði komiðein og fannst hún hafa verið að ná í eitthvað.Hún kvaðst vita til þess að Guðrún hefði komið aftur heim til móðurákærða um hálf fjögurleytið um nóttina og hafi móðir hans sagt sér frá þvídaginn eftir. Hún kvaðst ekki hafaorðið vör við dætur Guðrúnar. Hún kvaðákærða oft skjótast yfir til móður sinnar og geti hann vel hafa gert það meðanþau voru í herbergi hans. Vitnið Sigrún Áslaug kom fyrirdóminn og skýrði frá á sama hátt og hún hafði áður gert hjá lögreglu. Hún upplýsti að hún og ákærði værusystkinabörn. VitniðÞórhallur Guðmundsson gaf skýrslu hjá lögreglu 5. janúar 1999. Hann kvaðst hafa farið í heimsókn til ákærðaásamt Sigrúnu Áslaugu, sem hann mundi ekki hvers dóttir var. Hann taldi að þau hefðu komið þangað átímabilinu milli tíu og ellefu að kvöldi laugardagsins 1. ágúst 1998. Hann lýsti því að þau hefðu verið í íbúð móðurákærða í fyrstu og hafi ákærði verið þar.Þau hafi horft þar á sjónvarpið og á myndbandsspólu. Síðan hafi þau farið yfir í herbergi ákærðaog eitthvað farið á milli híbýla ákærða og móður hans. Hann taldi að þau hefðu farið heim rúmlegafjögur aðfaranótt sunnudagsins 2. ágúst.Hann kvað ákærða ekki hafa farið neitt út á meðan þau voru þar og hannhafi ekki verið drukkinn. Hann taldi aðsystir ákærða, Guðrún, hefði verið á staðnum þegar þau komu og taldi að húnhefði farið út síðan og komið aftur seinna um nóttina og hann hefði þá séð hanahjá móður ákærða. Hann minntist þess aðbörn Guðrúnar hefðu verið á staðnum og taldi að hún hefði skilið þau eftir íumsjá móður ákærða. Þegar vitniðÞórhallur kom fyrir dóminn kvaðst hann hafa ruglast á dögum þegar hann gafskýrslu hjá lögreglu og gaf þá skýringu á því að yfirheyrslan hefði komið mjögskyndilega upp. Hann kvað þau SigrúnuÁslaugu eitthvað hafa verið að “skjóta sig” þá en þau væru ekki saman nú. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær þauhafi komið til ákærða en taldi að það hefði verið fyrir miðnætti og kvað þauhafa farið aftur seint um nóttina. Hannkvaðst muna eftir að móðir ákærða, ákærði og systir hans hafi verið þarna entaldi að systirin hefði skroppið frá.Hann kvaðst ekki vita hvenær eða hvort hún hefði komið aftur en hanntaldi sig muna eftir að hafa séð börn hennar.Hann kvað ákærða ekki hafa verið með litað hár sl. sumar og hann kvaðstaldrei hafa séð hann í sinnepsgulum jakka. Hinn 26.nóvember 1998 fór fram sakbending vegna þessa máls og mættu tilsakbendingarinnar vitnin Brynjar Örn Einarsson og Anna Rós Sigurðardóttir. Vitnið Brynjar Örn kvaðst ekki þekkja neinnþeirra manna sem stillt var upp fyrir sakbendingu, en ákærði var á meðalþeirra. Vitnið Anna Rós kvaðst aðlokinni skoðun ekki geta bent á neinn mannanna í röðinni með vissu en hún kvaðaðila með spjald nr. 3 vera líkan þeim aðila sem hún hefði séð kvöldið sematburðurinn átti sér stað. Kvað hún nefþeirra vera svipað en hún tók fram að hún væri ekki viss um að þetta væri réttimaðurinn. Ákærði bar spjald nr. 3 viðsakbendinguna. Í málinu liggurframmi áverkavottorð vegna Björns Stefáns Björnssonar skráð af Hannesi Petersenyfirlækni Háls- nef- og eyrnadeildar.Þar segir: “Vottorðþetta er gert að beiðni rannsóknardeildar Lögreglunnar í Reykjavík, Óskars ÞórsSigurðssonar lögreglufulltrúa vegna máls nr. 010-1998-21753. Þann l. ágúst1998 lenti Björn í átökum í miðbæ Reykjavíkur þar sem hann fékk högg á andlitiðvinstra megin, a.m.k. tvisvar sinnum kýldur og einu sinni að sparkað hafðiverið í andlitið. Björn sagði að hannhafi ekki rotast við þessa áverka en hann kvartaði um óþægindi í vinstri hlutaandlits, þá mest yfir gagnauga vinstra megin og kjálka vinstra megin. Að auki fannst sjúklingi hann sjá tvöfalt. Leitaði fyrstá Slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur að nóttu til 01.08.98. Við skoðun þá var eftirfarandi skráð: Vinstraaugnlok bólgið. Augnhreyfingareðlilegar, sjáöldur svara ljósáreiti beint og óbeint. Sjónsvið eðlilegt. Ekkerttvísýni. Húðskyn undir auga eðlilegt en dofi var við nefrót vinstra megin. Efra augnlok bólgið. Storkið blóð sást í báðum nösum en ekkigreindist septum hematoma. Ástand sjúklings vakti grun umbrot eða rof á beinumgjörð augntóftar og var sjúklingur þess vegna sendur ítölvusneiðmynd af andlitsbeinum sem sýndi brot á augntóftargólfi vinstra megin.Fengin var skoðun augnlæknis sem taldi augnhreyfingar góðar og var því frekariaðgerð frestað um viku til rannsóknar á hvort ástand batnaði. Ekki reyndist svovera og var sjúklingur enn með tvísýni þá aðallega þegar hann leit upp ogniður. Var því framkvæmd aðgerð 10.08.98 þar sem gerð var endurbygging áaugntóftargólfi vinstra megin með silicon plötu. Aðgerðin gekk í alla staði vel og án complicationa ogútskrifaðist sjúklingur heim daginn eftir aðgerð. Sjúklingi varráðlagt að halda sig frá vinnu í a.m.k. hálfan mánuð eftir aðgerð. Þó svo aðtvísýni hafi verið til staðar strax eftir aðgerð var það talið eðlilegt þar eðenn var bólga í augntóft og augnlokum.Sjúklingur var hvattur til augnleikfimi, þ.e. að horfa upp og niður ogreyna á augnkúluna af fremsta megni.Endurkoma var ráðlögð 1½ mánuði eftir aðgerð. Áverkisjúklings verður að teljast alvarlegur, högg á andlit nálægt augum og heila eruætíð varasöm jafnvel lífshættuleg og geta haft í för með sér óafturkræfarafleiðingar, með verulegum starfstruflunum. Tvísýni er bagalegt, bæði fráfélagslegu og starfslegu sjónarhorni.Tvísýni sjúklings ætti að ganga yfir á 4-6 vikum, en ef ekki, gæti þurftað leiðrétta tvísýni jafnvel með endurtekinni aðgerð eða öðrum aðgerðum. Endurkomatil mats er ráðlögð. Vottorð þettaer byggt á sjúkragögnum frá Slysadeild og Háls-, nef- og eyrnadeild SjúkrahússReykjavíkur.” Framangreintvottorð er dagsett 22. september 1998.Hinn 27. október 1998 er annað áverkavottorð gefið út af GuðmundiViggóssyni lækni, sérfræðingi í augnlækningum, Augndeild Landspítalans vegnameiðsla Björns Stefáns Björnssonar. Íniðurstöðu þess segir eftirfarandi:“Eftirstöðvar brots á augntóttarbotni vinstra megin. Veldur vægri hreyfingarhindrun á vinstraauga. Ekki er öruggt að sjúklingur náinokkurn tímann alveg eðlilegri hreyfingu á augað. Telja má þó víst að tvísýni hái honum lítið undir flestumkringumstæðum. Þá er um nokkurtútlitslýti að ræða, innstætt auga og minni augnglufa vinstra megin. Ekki tel ég fýsilegt að reyna að laga þettafrekar með aðgerð. Það er því ljóst, aðsjúklingur hefur hlotið nokkurt varanlegt útlitslýti, sem er þeim mun bagalegrasem hann er þetta ungur.” Útlitslýtumer nánar lýst þannig í vottorðinu að vinstra augað liggi innar í augntóttinnien augað hægra megin. Þessu fylgi væglokbrá þar sem vinstra efra augnlok sé 1-2 mm síðara en það hægra, þ.e.sjúklingur opni vinstra augað ekki jafn vel og það hægra. Þá er einnig nefndur dálítill dofi í vinstrikinn vegna löskunar á skyntaug í augntóttarbotni. Í vottorðinu kemur einnig fram að Björn Stefán hafi hlotiðtvísýni og brot á augntóttarbotni vinstra megin sem gert hafi verið við áhefðbundinn hátt á Háls- nef- og eyrnadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Niðurstaða. Atburður sásem ákært er fyrir átti sér stað um kl. 04.00 aðfaranótt laugardagsins 1. ágúst1998, var þetta verslunarmannahelgi.Fjögur vitni, Sigrún, Guðrún, Sigrún Áslaug og Þórhallur, hafa borið hjálögreglu og fyrir dómi að ákærði hafi verið heima hjá sér þessa nótt og að hannhafi ekki verið við drykkju. Tvö vitnannaeru úr nánustu fjölskyldu hans, móðir og systir og eitt er tvímenningur viðhann. Framburður þessara vitna hefurverið nokkuð stöðugur og í samræmi, dálítil frávik þykja ekki þess eðlis aðframburður neins þeirra þyki fyrir þær sakir ótrúverðugur. Framburður vitnisins Bríetar Óskar erómarktækur. Við mat á framburði er hinsvegar haft í huga að um náin ættmenni er að ræða. Sjónarvottar að árásinni, vitnin Anna Rós og Brynjar Örn, þekktuákærða ekki sem árásarmanninn við sakbendingu sem fram fór tæpum fjórum mánuðumsíðar, þótt Önnu Rós þætti hann svipa eitthvað til árásarmannsins. Af vitnum og brotaþola er árásarmanninumlýst sem 18 til 22 ára, ákærði er fæddur árið 1971 og var 27 ára á þessum tíma. Honum er lýst sem ljóshærðum, líklega meðlitað eða aflitað hár. Ákærði errauðhærður og vitni bera að hann hafi á þessum tíma ekki verið með litað eðaaflitað hár. Lýsing á stærð ogvaxtarlagi gæti átt við ákærða. VitniðAnna Rós sagði árásarmanninn hafa verið í sinnepsgulum jakka og vitnið BrynjarÖrn kvað hann hafa verið unglega klæddan, þau vitni sem spurð voru könnuðustekki við að ákærði klæddist gulum jakka.Það sem helst tengir ákærða við atburðinn er að vitnið Anna Rós heyrðiárásarmanninn kallaðan Óskar og að maður sem ekki var sjónarvottur taldilíklegt að þessi Óskar væri aðili “sem hefði verið rauðhærður en væri nýlegabúinn að láta aflita á sér hárið og væri að æfa í World Class”. Ákærði er fyrst yfirheyrður 19. október1998, í rannsóknargögnum kemur ekkert fram um háralit eða tengsl ákærða viðWorld Class og ekki kemur fram að rætt hafi verið við manninn Svavar sem gafframangreinda lýsingu. Samkvæmt mynd afsakbendingu hinn 27. nóvember 1998 virðist ákærði vera með sinn rétta háralitþar. Margir menn bera nafnið Óskar ogþykir ekki verða á þessu byggt til sakfellingar. Ákærði hefur einarðlega neitað sök. Ósannað þykir að ákærði hafi átt hlut að líkamsárás á BjörnStefán Björnsson aðfaranótt 1. ágúst 1998 og skal hann vera sýkn af háttsemiþeirri sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið. BótakröfuBjörns Stefán Björnssonar er vísað frá dómi. Um II. lið ákæru. Málsatvik og sönnunargögn. Aðfaranóttsunnudagsins 4. október kl. 03.44 var lögregla kvödd að biðskýli SVR íLækjargötu vegna slagsmála. Þegarlögreglan kom á vettvang hafði stór hópur safnast saman og voru föt á víð ogdreif um svæðið. Daginn eftir komuGunnar Birkisson og Óskar Bragi Sigþórsson til lögreglu og kærðu ákærða fyrirlíkamsárás í tilgreint sinn. GunnarBirkisson skýrði lögreglu svo frá að hann hefði verið að skemmta sér ásamteiginkonu sinni og vinum aðfaranótt sunnudagsins 4. október á Fógetanum viðAðalstræti í Reykjavík og hefði verið á leið þaðan eftir Lækjargötu þegarárásin átti sér stað. Hann kvaðst hafaverið með Óskari Braga Sigþórssyni, konu hans Ingunni Ástu Guðmundsdóttur ogtveimur systrum hennar Hildi Björk og Selmu Eddu Guðmundsdætrum og konu sinniJóhönnu B. Þórhallsdóttur. Hann kvaðþau hafa verið við biðstöð SVR í Lækjargötu og kvaðst hann hafa gengið við hliðÓskars Braga er þeir hafi mætt ljóshærðum manni, þreknum og taldi hann að ÓskarBragi og maðurinn, sem er ákærði, hefðu rekist lítillega saman. Kvað hann Óskar Braga hafa beðist afsökunarog þeir hafi gengið áfram en kona hans, Jóhanna, hafi verið komin lengra áundan. Kvað hann skyndilega hafa veriðrifið í sig. Hafi hann snúið sér við ogþá séð að þetta var maðurinn sem þeir höfðu verið að mæta, ákærði. Hafi ákærði spurt hann hvort hann væri“eitthvað að rífa kjaft” og kvaðst hann hafa svarað því neitandi en ákærði hafiþegar kýlt hann eða sparkað í hann og hafi hann rotast við höggið. Kvaðst hann hafa rankað við sér upp við veggþarna nálægt. Hann kvaðst hafa veriðfluttur á Slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur.Í lögregluskýrslunni er því lýst að Gunnar sé með sár á vinstri kinn oggagnauga og hruflaður og marinn á enni og hafi verið saumaður á vinstragagnauga en þar hafi verið tveir skurðir.Kvaðst Gunnar aldrei hafa séð umræddan árásarmann áður. Óskar BragiSigþórsson skýrði lögreglu svo frá að hann hafi verið staddur á Lækjartorgiásamt nokkrum kunningjum sínum um kl. 03.30 hinn 4. október sl. Þar hafi ákærði rekist utan í hann og GunnarBirkisson. Kvaðst hann hafa haft orð áþessu við ákærða en síðan hafi þeir gengið áfram. Hafi ákærði þá ráðist aftan að honum og skellt honum íjörðina. Hann hafi setið klofvega yfirhonum og skallað hvað eftir annað í andlitið.Kvaðst hann strax hafa vankast við árásina og því lítið geta skýrt fráframhaldinu en hann taldi að Bríet Ósk Birgisdóttir, sem var með ákærða, hefðieinnig sparkað í síðu hans. Kvað hannlögregluna hafa komið á staðinn og tekið niður nöfn aðila og flutt hann áSlysadeild til skoðunar. BrotaþoliGunnar Birkisson kom fyrir dóminn og skýrði frá málsatvikum á sama hátt og hjálögreglu. Hann kvaðst hafa gengið götumeginvið Óskar Braga og ekki rekist utan í ákærða.Hann kvaðst hafa rotast og rankað við sér liggjandi upp við vegg og hafiákærði þá setið ofan á félaga hans, Óskari Braga, og verið að kýla hann. Hann kvað sex spor hafa verið saumuð í ennisér. Aðspurður kvað hann hjúkrunarkonuhafa hreinsað og saumað sig en hann hafi ekki talað við lækni áSlysadeildinni. BrotaþoliÓskar Bragi kom einnig fyrir dóminn.Hann kvað þau hafa verið að ganga eftir Lækjargötu í leit aðleigubifreið þegar atvikið átti sér stað.Hann kvaðst hafa rekist utan í mann, sem þau mættu, og kvaðst hafa sagteitthvað sem svo “það munar ekki um það.”Næsta sem hann viti er að árásarmaðurinn stekkur á Gunnar sem rotast ogstúlkunni, sem hafi verið með honum, hafi lent saman við vitnið Hildi. Hann kvað ákærða hafa lamið höfði sínu á hnésér og síðan haldið honum með kyrkingartaki eða haldið hendinni að hálsihans. Hafi Ingunn, kona hans, þá kallaðað þau ættu fjölskyldu eða eitthvað í þá veru og þá hafi verið eins og ákærði“færi úr gír”. Hann hafi staðið upp ogallt hafi verið búið. Hann kvað þettaatvik hafa komið sér illa. Hann kvaðstvera flugmaður og hafa verið að fara til útlanda daginn eftir en því hafiseinkað um þrjá mánuði. Hann kvaðsthafa verið illa bólginn á augum og talinn rifbeinsbrotinn. Hann kvað ákærða ekkert hafa sagt á móti viðathugasemd hans þegar þeir rákust saman.Hann kvað ákærða hafa tekið einhverja stelpu, sem hafi gengið þarna framhjá, og skallað hana þannig að hún lá í jörðinni. Hún hafi hins vegar forðað sér af vettvangi en hann taldi aðlögreglu hefði tekist að hafa upp á henni. VitniðJóhanna Bergmann Þórhallsdóttir gaf skýrslu hjá lögreglu sama dag og brotaþolarkærðu atvikið. Hún kvaðst hafa verið aðskemmta sér með vinum sínum, þeim Hildi, Ingunni, Selmu, Óskari Braga ogeiginmanni sínum á Fógetanum í Aðalstræti og hafi þau verið gangandi á leiðþaðan þegar atvikið varð. Hún kvaðsthafa verið aðeins á undan hinum og hafi þá heyrt Gunnar, mann sinn, kalla ásig. Hún hafi litið við og séð að maðurkýldi Gunnar niður og sparkaði síðan í hann einu sinni þar sem hann lá ígötunni. Hún kvaðst hafa hlaupið afstað í átt að manni sínum og er hún kom þarna að hafi umræddur árásaraðilitekið kunningjakonu hennar, Hildi Guðmundsdóttur, og rifið í hana og kastaðhenni til. Hafi Hildur misst annanskóinn og hvítan pels sem hún var í.Hún kvað ókunna stúlku, sem hafi gengið þarna fram hjá, einnig hafaorðið fyrir árás af hálfu sama manns.Hafi hann rifið hana að sér og skallað hana með enninu í andlitið þannigað hún hafi hnigið niður. Hún kvaðGunnar hafa legið þarna slasaðan og hafi árásarmaðurinn verið kominn úr aðofan. Hún kvaðst þá hafa hringt úrGSM-síma, sem hún var með, í lögregluna.Árásaraðilinn hafi ráðist aftur á Óskar Braga og verið ofan á honumþegar lögreglan kom á staðinn en þá hætt slagsmálum. VitniðJóhanna kom fyrir dóminn og skýrði þar frá atvikum á sama veg og hún lýsti hjálögreglu. Hún kvað Gunnar hafa veriðmeð tvo stóra marbletti og tvo sauma, sem hún hafi tekið úr í Amsterdam. Hún kvað einnig hafa séð mikið á ÓskariBraga. Vitnið Selma Edda Guðmundsdóttirgaf skýrslu hjá lögreglunni 18. nóvember 1998.Hún kvaðst hafa verið í fylgd með systrum sínum, Ingunni og Hildi,Gunnari Birkissyni, Óskari Braga Sigþórssyni og Jóhönnu konu Gunnars í októbersl. í Lækjargötu. Hún kvað þetta hafaverið um helgi en kvaðst ekki muna dagsetninguna. Hún kvað systur sínar hafa gengið á undan ásamt Jóhönnu. Hún hafi gengið á eftir þeim og Gunnar ogÓskar hafi verið á eftir sér. Húnkvaðst hafa tekið eftir pari, sem hafi komið gangandi á móti þeim, og hafi sérvirst þau vera að rífast. Hún kvað þauhafa gengið hratt fram hjá og síðan kvaðst hún hafa heyrt Óskar segja eitthvaðá þá leið hvort parið væri að flýta sér.Hún kvað parið hafa komið hlaupandi á eftir þeim nokkru síðar er þauvoru á móts við Arnarhól og hafi stúlkan sparkað í fætur hennar nokkrumsinnum. Hún kvaðst ekki hafa svaraðfyrir sig og ekki vita hvers vegna stúlkan réðist að henni, stúlkan hafi blótaðmikið og spurt hvað þau væru að gera við manninn hennar. Hún kvaðst hafa séð manninn, sem var meðstúlkunni, í átökum við Óskar Braga.Hafi maðurinn verið ber að ofan og skyrta hans legið í götunni. Hann hafi setið klofvega á Óskari Braga ogþrýst með framhandlegg framan á háls Óskars.Hún kvaðst einnig hafa séð Hildi systur sína sitja klofvega ofan ástúlkunni og halda henni en stúlkan hafi blótað og barist um. Hún kvað árásarmanninn einnig hafa skallaðókunna stúlku, sem hafi staðið við hliðina á henni, og hafi hún hnigið niður oghún hafi séð að það blæddi úr henni eftir höggið. Hún kvað lögregluna hafa komið stuttu síðar. Hún kvað Gunnar hafa verið blóðugan íandliti og Óskar með glóðarauga á báðum augum og bólginn á báðum kinnum eftirátökin. Vitnið Selma kom fyrir dóminn ogstaðfesti framangreindan framburð sinn hjá lögreglu. Hinn 23.nóvember 1998 var tekin skýrsla af Hildi Björk Guðmundsdóttur hjálögreglu. Hún kvað árásina hafa átt sérstað á grasi gengt Arnarhóli þar sem Esso bensínstöðin hafi verið áður en húnflutti að Geirsgötu. Hún kvaðst hafaverið í miðbænum með systrum sínum Ingunni og Selmu Eddu og þeim Gunnari,Óskari Braga og Jóhönnu. Þau hafigengið eftir Lækjargötu í átt að Geirsgötu og hafi hún verið aðeins á undanhinum ásamt Jóhönnu og Ingunni. Hafiþau verið að leita að leigubíl. Þauhafi ekki vitað fyrr til en ákærði hafi komið aftan að hópnum og ráðist áGunnar. Hún kvaðst ekki hafa séðglögglega hvað gerðist en Gunnar hafi legið eftir árásina á grasinu og ekkistaðið upp meira. Hún hafði síðan séðákærða ráðast á Óskar Braga. Hafi hanntekið um höfuð Óskars Braga og skellt því niður á hné sér. Stúlkurnar hafi farið að gráta og Jóhannahafi reynt að ná sambandi Neyðarlínuna.Hún kvaðst hafa séð ákærða liggja klofvega yfir Óskari Braga þar semhann lá á bakinu í grasinu. Hafi ákærðihaldið báðum höndum um háls Óskars Braga og hert að en Óskar Bragi hafi veriðvankaður. Hún kvaðst þá hafa reynt aðná ákærða af Óskari Braga en hann hafi staðið upp og hrint henni íjörðina. Þá hafi komið stúlka, sem hafivirst vera kærasta ákærða, og sparkað í fætur hennar og kvaðst hún hafa veriðmeð marbletti eftir þessi spörk.Stúlkan hafi látið öllum illum látum, sparkað í allt og alla. Hún kvaðst hafa náð taki á stúlkunni og náðað snúa hana niður í jörðina og halda henni þar. Síðan hafi verið eins og ákærði vaknaði úr einhvers konar trans,sem hann virtist vera í á meðan á þessu stóð, og hafði hann farið af ÓskariBraga og hallað sér upp að lágum vegg sem þarna var. Óskar Bragi hafi verið með glóðarauga á báðum augum og mjögbólginn í andliti á eftir og Gunnar hafi verið með skurð yfir annarri hvorriaugabrún sem blætt hafi úr. Hún kvaðbol og kápu, sem hún hafi verið í, hafa rifnað. Hún kvað árásina hafa verið fyrirvaralausa og kvaðst ekki gera sérgrein fyrir ástæðu hennar. Vitnið HildurBjörk gaf skýrslu fyrir dóminum og er hún í samræmi við það sem hún skýrðilögreglu frá og rakið hefur verið. Sama dag vartekin skýrsla af vitninu Ingunni Ástu Guðmundsdóttur. Hún mundi eftir atvikinu og taldi að hún, Jóhanna og Hildur hefurgengið á undan þeim Gunnari, Óskari Braga og Selmu. Þau hafi verið að ganga eftir Lækjargötunni gengt Arnarhóli enhöfðu verið að skemmta sér í miðbænum, þetta hafi verið aðfaranótt 4. októbereftir lokun skemmtistaða. Hún kvaðstmuna eftir því að þau mættu pari en hún kveðst ekki hafa veitt því sérstakaathygli. Næst þegar hún snéri sér viðhafi hún séð Gunnar liggja á jörðinni, blóðugan í andliti og manninn, sem þauhöfðu mætt skömmu áður, halda báðum höndum um höfuð Óskars og reka það niður áhné sér. Hún kvað þetta hafa gerst mjöghratt en Óskar Bragi hafi risið upp aftur og farið í manninn. Þeir hafi slegist en þessi maður hafi náð ÓskariBraga undir sig og setið þannig að annað hnéð og hendur voru við háls ÓskarsBraga. Hafi maðurinn þrýst hnénu aðhálsi Óskars og einnig hert að með báðum höndum. Hún kvaðst hafa hlaupið til og séð að Óskar var orðinn blár íframan og sömuleiðis varirnar. Húnkvaðst hafa sagt við manninn að þau Óskar ættu tvö lítil börn og beðið hann umað láta Óskar vera. Maðurinn hafi þábrugðist við á einkennilegan hátt og hafi verið eins og hann vaknaði úreinhverju annarlegu ástandi og hafi hann kippt að sér höndum. Hann hafi þá verið ber að ofan en hún hafiekki séð hann fara úr bolnum. Kvað húnlögregluna hafa komið fljótlega. Húnkvað Gunnar hafa verið illa farinn og ekki risið upp fyrr en lögreglankom. Hún kvað bæði Óskar og Gunnar hafaverið með áverka í andliti eftir árásina.Hafði Óskar verið með glóðarauga á báðum augum og mikið bólginn íandliti og Gunnar verið með skurð á enni sem blætt hafi úr. Framburðurvitnisins Ingunnar Ágústu fyrir dóminum var í samræmi við það sem hún skýrðilögreglu frá. Hinn 28.desember 1998 var ákærði yfirheyrður hjá lögreglu vegna þessa atburðar. Hann kvaðst kannast við þetta mál og að hafaverið á vettvangi ásamt kærustu sinni Bríeti Ósk Birgisdóttur. Hann kvað þau eitthvað hafa verið að rífastþegar hópur fólks hafi gengið fram hjá þeim.Hann kvað stráka í hópnum hafa hreytt einhverjum óhróðri að honum og uppúr því hafi orðið átök þeirra á milli.Hann kvaðst ekki muna hvað það var sem að þeir sögðu og hann kvaðst hafaverið mjög ölvaður og muna atburðarrásina óljóst af þeim sökum. Hann kvaðst muna að þeir hafi verið tveir áhonum og kastast til á grasfleti, sem þarna er, en þetta hafi átt sér staðgengt Arnarhóli. Taldi hann aðmennirnir hefðu síðan róað sig niður og þeir verið byrjaðir að tala saman. Hafi hann þá séð að Bríet lá undireinhverjum kvenmanni sem hafði tak á henni.Hafi hann beðið konuna um að sleppa Bríeti en hún hafi ekki orðið viðþví fyrr en lögreglan kom á vettvang.Nánar lýsti hann átökunum við þessa tvo menn á þann veg að hann hafituskast við þá og hafi skyrtan rifnað utan af honum í átökunum. Hann kvaðst ekki muna hvor þeirra hafi rifiðskyrtuna utan af honum en eftir það hafi hann verið ber að ofan. Hann kvað mennina hafa gefið honum einhverhögg á hægri vanga og hafi hann svarað í sömu mynt. Hann kvaðst ekki muna hvar hann kýldi þá. Það hafi verið mikil læti þarna ogstúlkurnar, sem hafi verið með þessum mönnum, hafi hangið utan í honum. Hann kvaðst hafa verið blár og marinn áhægri vanga og með sprungna vör eftir átökin en hann kvaðst ekki hafa leitað áSlysadeild vegna áverkanna. Hann lagðiáherslu á að átökin hefðu byrjað með rifrildi og ýtingum þeirra á milli. Framburðarskýrslur vitnanna Gunnars ogÓskars Braga hjá lögreglu voru bornar undir ákærða og kvað hann frásögn þeirraog atvikalýsingu vera ranga að öðru leyti en því að hann kvað vel geta verið aðhann hefði setið ofan á Óskari Braga og hann kvaðst ekki kannast við að hafaskallað einhverja stúlku eins og fram komi hjá vitnum. Hann hafnaði því að hafa þrýst meðeinhverjum hætti á háls Óskars Braga og að hafa skallað hann. Hann kvaðst hins vegar ráma í að einhverstúlka hefði komið að honum og beðið hann um að láta manninn, sem hann lá ofaná, í friði og kvaðst hann hafa orðið við þeirri beiðni. Að öðru leyti kvað hann frásögn vitna afátökum sínum við Óskar Braga vera ranga.Honum voru kynntar bótakröfur Gunnars Birkissonar og Óskars BragaSigþórssonar. Hafnaði hann þeim báðumog taldi þær báðar of háar og vera vanreifaðar. Ákærði gafskýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins.Þar kvaðst hann kannast við þessi átök en hann kvað þau hafa verið tvö ámóti mörgum og hafi hópurinn, sem þau mættu, ekki síður átt sök áátökunum. Hann mótmælti því að hafakýlt og sparkað í brotaþola. Hannskýrði frá eins og hjá lögreglu og kvaðst hafa verið að rífast við konu sínaBríeti og fólkið, sem hafi átt leið þarna hjá, hafi farið að skipta sér af þvíog áður en hann vissi af hafi allt verið komið í slagsmál. Hafi verið mikill æsingur og öngþveiti. Hann kannaðist ekki við að þeir nafnarnirhefðu rekist saman. Hann kvaðst hafaverið drukkinn og hafi þetta fólk einnig verið drukkið og allir mjögæstir. Hann kvaðst ekki hafa þekktþetta fólk og hann kvaðst ekki vita hver hafi átt upptökin að átökunum sem hafibyrjað sem venjuleg slagsmál. Hannkannaðist við að hafa setið klofvega yfir einum manninum en kannaðist ekki viðað hafa þrýst að hálsi hans og ekki við að hafa slegið höfði hans á hnésér. Hann kvaðst sjálfur hafa veriðilla marinn eftir átökin. Hann kvaðstúlku hafa beðið sig að láta manninn í friði sem hann sat á og hafi hann gertþað. Hann kvaðst hafa beðist afsökunará eftir og hafi þau setið þarna saman í grasinu þegar að lögreglan kom. Hann kvaðst ekki hafa séð meiðsli á hinum ensjálfur hafi hann verið með blóðnasir, marinn, með sprungna vör og glóðaraugaen ekki hafa farið á Slysadeild. Vitnið BríetÓsk Birgisdóttir var yfirheyrð af lögreglu 30. desember sl. Hún kvaðst muna eftir þessu atviki. Hún hefði verið á ferð í miðbænum ásamtkærasta sínum, Óskari Svani Barkarsyni.Hún kvaðst hafa verið drukkin og kvað þau hafa verið að rífast. Þegar þau hafi gengið í Lækjargötu gengtArnarhóli hafi þau mætt hópi fólks og hafi einhverjir í hópnum hreytt í þauónotum en hún kvaðst ekki muna hvað hafi verið sagt, þau hefðu farið að rífastvið þetta fólk og hafi slagsmál brotist út á milli ákærða og tveggja stráka úrhópnum. Hún kvaðst hafa hlaupið að þeimí þeim tilgangi að stöðva slagsmálin en þá hafi einhver stúlka rifið í föthennar og hafi hún brugðist við með því að ýta stúlkunni frá sér með annarri hendi. Þessi stúlka hafi þá fellt hana í grasblett,sem að þarna hafi verið, og sest klofvega yfir hana. Hafi stúlkan haldið í hár hennar og reigt höfuð hennar aftur enhún hafi legið á bakinu með stúlkuna klofvega yfir sér. Hafi stúlkan haldið henni svona niðri íeinhvern tíma og löðrungað hana öðru hverju.Hún kvaðst hafa fengið áverka, bólgnað við hársvörðinn og fengið mar enekki hafa farið á Slysadeild vegna þessa.Hún kvaðst ekki minnast þess að ákærði og Óskar Bragi hefðu rekist samanen hún kvað þessa stráka hafa hreytt ónotum í þau. Þegar vitniðBríet kom fyrir dóminn skýrði hún frá líkt og hún hafði gert hjá lögreglu. Óskar BragiSigþórsson fór á Slysavarðstofu í framhaldi af atburðinum. Kom hann þangað kl. 04.17 hinn 4. október1998. Í niðurstöðu áverkavottorðsinssegir: “Sjúklingur kemur um nótt þ. 4/10 1998 oglýsir líkamsárás, sem hann varð fyrir og að hann hafi fengið högg í andlit ogvinstri síðu. Ekki komu frambeináverkar á röntgenmyndum, sem teknar voru í seinni komunni þann sama sólarhring,en hann var talinn vera með mar og yfirborðsáverka í andliti, mar á vinstrisíðu og líklega með brot í tveimur rifjum vinstra megin í brjóstkassa. Varafgreiddur með bólgueyðandi lyf og verkjalyf og fékk endurkomutíma, en ekki erað sjá, að hann hafi komið í fleiri skipti en þessi tvö, sem hér er frágreint.” Á sama tímakom á Slysadeild Gunnar Birkisson og í niðurstöðu áverkavottorðs hans segir: “Gunnar er 36ára gamall karlmaður sem lendir í ryskingum í miðbæ Reykjavíkur. Var sleginn í höfðið og fellur síðan ígötuna. Fær sár í andlit og hrufl á hæ.úlnlið. Það er enginn grunur um áverkaá beinum. Sárin eru hreinsuð upp. Reikna má með að sár hans hafi gróið á 1-2 vikum og ekki líklegtað þau valdi neinum framtíðar útlitslýtum eða óþægindum.” Niðurstaða. Ákærði játar að hafa átt aðild aðátökum við brotaþola aðfarnótt sunnudagsins 4. október 1998 í Lækjargötu gegntArnarhóli, en heldur því fram að um slagsmál hafi verið að ræða sem brotaþolareigi sjálfir sök á. Upplýst þykir aðákærði og kærasta hans, Bríet Ósk, annars vegar og hins vegar brotaþolarnirGunnar og Óskar Bragi og vitnin Jóhanna, Selma Edda, Hildur Björk og IngunnÁsta hafi mæst í Lækjargötu gegnt Arnarhóli umrædda nótt. Ákærði og Bríet Ósk voru, samkvæmt því semþau bera sjálf, að rífast og er þetta stutt með framburði Selmu Eddu. Óskar Bragi ber að þeir ákærði hafi rekistsaman þegar þeir mættust og með framburði hans og Gunnars, ákærða og BríetarÓskar þykir upplýst að Óskar Bragi sagði eitthvað við ákærða um leið. Gunnar telur að hann hafi afsakað sig,sjálfur kveðst hann hafa sagt “það munar ekki um það” eða eitthvað líkt ogSelma Edda kveðst hafa heyrt Óskar Braga segja eitthvað á þá leið hvort pariðværi að flýta sér. Ákærði og Bríet Ósksegja þá hafa hreytt í þau ónotum og verið að skipta sér af rifrildi þeirra,hvorugt þeirra kvaðst þó muna hvað þeir hefðu sagt. Brotaþolarnir Gunnar og Óskar Bragi bera báðir að ákærði hafiráðist fyrirvaralaust aftan að þeim.Gunnar segir ákærða hafa skyndilega rifið í sig, spurt “hvort hann værieitthvað að rífa kjaft” og síðan kýlt sig eða sparkað í sig þannig að hann hafirotast. Óskar Bragi sagði hjá lögregluað ákærði hefði skallað sig í andlitið og hann hefði vankast, en fyrir dómikvað hann ákærða hafa lamið höfði sínu við hné sér og síðan haldið sér meðkyrkingartaki. Vitnið Jóhanna kvaðsthafa litið við er hún heyrði Gunnar kalla til sín og séð hann um leið kýldanniður og síðan sparkað í hann, hafi árásaraðilinn einnig ráðist á Óskar Braga. Vitnið Selma Edda ber að hún hafi séð ákærðaþrýsta framhandlegg framan á háls Óskars Braga þar sem hann sat klofvega áhonum. Vitnið Hildur Björk kvaðst hafaséð Gunnar liggja í grasinu og séð ákærða skella höfði Óskars Braga á hné sérog síðan halda báðum höndum um háls hans og herða að. Vitnið Ingunn Ásta kveður Gunnar hafa legið í jörðinni þegar húnsnéri sér við, hún kveðst hafa séð ákærða halda um höfuð Óskars Braga og rekaþað í hné sér og síðar sitja á Óskari Braga með annað hnéð og hendur við hálshans og þrýsta að svo hann hafi verið farinn að blána. Með vitnaframburði þeim sem hér hefur veriðrakinn þykir sannað að ákærði hafi ráðist að brotaþolunum Gunnari og ÓskariBraga og veitt þeim þá áverka sem í ákæru greinir. Þykir þessi árás hafa verið án tilefnis og fólskuleg, en ósönnuðer sú fullyrðing ákærða að fólkið hafi áreitt hann og vitnið Bríeti Ósk. Er ákærði fundinn sekur um þá háttsemi semhonum er gefin að sök í II. lið ákæru og þykir brotið vera þar rétt heimfærttil refsiákvæðis. Bótakröfur brotaþola GunnarsBirkissonar og Óskars Braga Sigþórssonar, þykja ekki vera nægilega reifaðar néstuddar gögnum á fullnægjandi hátt þannig að á þær verði lagður dómur og erþeim því vísað frá dómi. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur árið 1971. Hann var ekki orðinn fullra 18 ára þegarhann gekkst hinn 3. apríl 1989 undir sátt fyrir brot gegn 106 og 1. mgr. 217.gr. alm. hgl. Í fimm önnur skipti hefurhann gengist undir sátt, fjórum sinnum vegna umferðarlagabrota og einu sinnvegna áfengislagabrots og brots gegn 106. gr. alm. hgl., síðast var gerð viðhann sátt 10. júlí 1997. Hann hefurfimm sinnum hlotið dóm. 14. janúar 1994varðhald í 40 daga, skilorðsbundið í þrjú ár vegna líkamsárásar samkvæmt 1.mgr. 217. gr alm. hgl., hinn 26. júní 1995 þriggja mánaða varðhaldskilorðsbundið í þrjú ár fyrir brot samkvæmt sömu lagagrein, hinn 29. september1995 fimm mánaða fangelsi fyrir brot gegn löggjöf um ávana og fíkniefni, hinn4. janúar 1996 fangelsi í fjóra mánuði fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218.gr. alm. hgl. og loks 28. mars sama ár tveggja mánaða hegningarauka fyrir brotsamkvæmt sömu lagagrein. Hinn 29.desember 1996 var honum veitt reynslulausn í eitt ár á eftirstöðvum refsingar110 dögum. Stóðst hann það skilorð. Eftir 18 ára aldur hefur ákærði því fjórumsinnum hlotið refsingu fyrir líkamsárásir, síðast árið 1996, og auk þess einusinni fyrir brot gegn 106. gr. alm. hgl. Árás ákærðabeindist gegn tveimur mönnum og þykir hafa verið tilefnislaus og vítaverð,alvarleg meiðsli hefðu getað hlotist af henni, en sú varð ekki raunin. Um ítrekun er að ræða og ber því að ákvarðarefsingu samkvæmt 1. mgr. 218. gr. a, sbr. 71. gr. alm. hgl. með áorðnumbreytingum. Refsingin þykir hæfilegaákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Vegnasakarferils ákærða kemur ekki til greina að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði skal greiðahelming alls sakarkostnað.Málsvarnarlaun til skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonarhæstaréttarlögmanns, ákvarðast 120.000 krónur. Bótakröfum ervísað frá dómi. HjördísHákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. d ó m s o r ð Ákærði, Óskar SvanurBarkarson, skal sæta fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði skal greiðahelming alls sakarkostnað.Málsvarnarlaun til skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonarhæstaréttarlögmanns, ákvarðast 120.000 krónur. Bótakröfum ervísað frá dómi.
Mál nr. 234/2003
Líkamstjón Skaðabætur Örorka Þjáningarbætur Gjafsókn Sératkvæði
S, starfsmaður á sambýlinu S, tilkynnti lögreglu um tilefnislausa líkamsárás sem hún hafi orðið fyrir af hálfu vistmanns stofnunarinnar. Síðar tilkynnti hún jafnframt bótanefnd, sem starfar á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, um atvikið. Nefndin tók umsókn S um bætur tvisvar sinnum til efnislegrar meðferðar, en gaf S ekki tilefni til að kæra tjónvald og setja fram kröfu um skaðabætur, eins og þótti mega ætla að S hefði ella gert. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af lögskýringargögnum þóttu skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 ekki standa í vegi fyrir greiðslu bóta til S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með bréfi dómsmálaráðherra 22. janúar 2004 fékk stefnda gjafsókn fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi tilkynnti stefnda lögreglu um atvikið, sem varð á vinnustað hennar að Sólheimum í Grímsnesi 20. febrúar 1997, jafnskjótt og hún hafði heilsu til. Lýsti stefnda því að hún hafi orðið fyrir tilefnislausri líkamsárás af hálfu vistmanns stofnunarinnar. Hvorki verður ráðið að lögregla hafi uppfyllt þá skyldu að veita stefndu upplýsingar um rétt hennar til bóta samkvæmt 18. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, né rannsakað málið frekar, en svo virðist af gögnum málsins sem nokkrir aðrir vistmenn hafi verið vitni að atvikum. Með bréfi þáverandi lögmanns stefndu til bótanefndar 9. desember 1998, var atvikum lýst á sömu lund og hjá lögreglu. Jafnframt var lögð fram fyrirspurn um hvort það skilyrði væri sett af hálfu nefndarinnar að stefnda þyrfti að leggja fram formlega kæru á hendur tjónvaldi til að eiga rétt á heimtu bóta úr hendi áfrýjanda. Var sérstaklega tekið fram í bréfinu að stefnda myndi ekki setja það fyrir sig að leggja fram slíka kæru ef nauðsyn krefði, en í ljósi þess að tjónvaldur væri ósakhæfur væri erindi um þetta beint að nefndinni. Í svari nefndarinnar til lögmannsins 20. apríl 1999 segir að hún vilji „taka fram að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir greiðslu skaðabóta úr ríkissjóði að brot, er tjón verður rakið til, hafi verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns.” Jafnframt var tilkynnt að nefndin myndi ekki aðhafast frekar í tilefni af erindi stefndu nema sýnt væri fram á að skilyrðum þessum hefði verið fullnægt. Ekki liggur fyrir að af hálfu stefndu hafi verið orðið við þessum tilmælum bótanefndar. Hinn 28. desember 1999 tóku gildi lög nr. 118/1999 um breyting á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, þar sem bætt var við 6. gr. laganna nýrri málsgrein, 3. mgr., þess efnis að þegar veigamikil rök mæltu með mætti víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. ákvæðisins. Í athugasemdum við frumvarp til laganna kom fram að þótt tilefni heimildarinnar til að víkja frá skilyrðum bótagreiðslu sé að styrkja réttarstöðu barna sem þolendur afbrota sé undanþáguheimildin þó ekki bundin við þau tilvik. Í lögum nr. 118/1999 var ekki kveðið á um lagaskil. Í kjölfar þessarar lagabreytingar óskaði bótanefnd eftir því með bréfi til lögmanns stefndu 13. janúar 2000 að hún yrði „upplýst um stöðu málsins.“ Í svarbréfi 27. sama mánaðar vísaði lögmaðurinn til samtals við formann nefndarinnar og upplýsti að verið væri að afla rannsóknargagna frá lögreglu og yrði þeim komið á framfæri við nefndina ásamt kröfu stefndu. Með bréfi 23. febrúar 2000 sendi lögmaðurinn nefndinni lögregluskýrslu 17. sama mánaðar jafnframt því sem hann vísaði til laga nr. 118/1999 og fyrri samskipta sinna við nefndina. Í framhaldi af því sendi hann nefndinni sundurliðaða bótakröfu. Þá ítrekaði hann tvívegis bréflega umsókn stefndu um bætur, 6. september 2000 og 31. janúar 2001. Var umsókn stefndu um bætur hafnað með ákvörðun nefndarinnar 22. febrúar 2001 á þeim forsendum að ekki væru uppfyllt skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 um refsiverða háttsemi. Hinn 30. mars 2001 fór lögmaður stefndu fram á endurupptöku málsins. Með vísan til 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 afturkallaði bótanefnd fyrri ákvörðun sína og tók málið á ný til efnismeðferðar. Með bréfi 24. ágúst 2001 ítrekaði lögmaður stefndu ósk um afgreiðslu málsins. Hinn 19. mars 2002 var stefndu gefinn kostur á að koma að frekari gögnum þar sem nefndin taldi sér ekki unnt að slá því föstu á grundvelli fyrri gagna að tjón stefndu mætti rekja til refsiverðrar háttsemi. Var ekki vikið að því hvort stefnda hefði uppfyllt skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 en tekið fram að nefndin myndi ekki standa fyrir rannsókn samkvæmt 14. gr. laganna. Með ákvörðun bótanefndar 8. maí 2002 var umsókn stefndu um bætur hafnað á þeim grundvelli að ekki væri unnt að „slá því föstu“ að „tjón það sem bóta er krafist fyrir verði rakið til háttsemi sem talist getur brot á almennum hegningarlögum.“ Eins og að framan er rakið tók bótanefnd umsókn stefndu um bætur tvisvar sinnum til efnislegrar meðferðar. Af málsmeðferð nefndarinnar má ráða að hún hafi metið það svo að veigamikil rök hafi mælt með því að vikið yrði frá skilyrðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 í samræmi við heimild 3. mgr. sömu greinar. Í málinu er ekkert komið fram sem bendir til að þetta mat nefndarinnar hafi verið ómálefnalegt. Gaf bótanefnd stefndu þannig ekki tilefni til að kæra tjónvald og setja fram kröfu um skaðabætur, eins og ætla má að stefnda hefði ella gert samkvæmt yfirlýsingu í fyrirspurnarbréfi lögmanns hennar til nefndarinnar 9. desember 1998. Í ljósi alls framanritaðs og tilgangs laga nr. 69/1995 um greiðslu bóta úr ríkissjóði til þeirra sem verða fyrir líkamstjóni sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum, þykja skilyrði 1. mgr. 6. gr. laganna ekki standa í vegi fyrir greiðslu bóta til stefndu. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að fyrir hendi séu skilyrði til greiðslu bóta til handa stefndu samkvæmt lögum nr. 69/1995. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að fella úr gildi ákvörðun bótanefndar í máli hennar nr. 90/1998 frá 8. maí 2002. II. Samkvæmt örorkumati Grétars Guðmundssonar, sérfræðings í taugalækningum, 5. september 1998 er það niðurstaða hans að stefnda hafi hlotið 25% varanlega örorku og 13% miska vegna þess atviks sem um ræðir. Af hálfu áfrýjanda er örorkumatinu ekki mótmælt. Þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu. Hins vegar telur áfrýjandi tímabil þjáningabóta vera of langt. Krafa stefndu um þjáningabætur er sundurliðuð, þannig: „Þjáningabætur, rúmliggjandi 27 d. x 1.520 (1300/3282x3848) kr. 41.040,00. Þjáningabætur, batnandi 338 d. x 820 (700/3282x3848) kr. 277.160,00.“ Í framangreindu örorkumati er hvorki tilgreint tímabil veikinda stefndu né hvenær heilsufar hennar varð stöðugt. Af gögnum málsins verður þó ekki annað séð en stefnda hafi verið rúmliggjandi í 27 daga vegna atviksins. Hins vegar verður ekki ráðið hve lengi hún var veik án þess að vera rúmliggjandi. Er því hafnað síðarnefndum hluta kröfu stefndu um þjáningabætur. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefndu kröfu hennar að fjárhæð 1.842.121 króna að frádregnum 277.160 krónum, eða 1.564.961 króna ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta skal ekki fara fram úr 2.500.000 krónum. Stefnda hefur notið gjafsóknar vegna málsins á báðum dómstigum. Er því ekki ástæða til að dæma áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar í héraði eða fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti skal greiða eins og nánar segir í dómsorði. D ó m s o r ð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Sjöfn Jóhannsdóttur, 1.564.961 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta skal ekki fara fram úr 2.500.000 krónum. Gjafsóknarákvörðun héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Í málinu krefst stefnda bóta frá áfrýjanda á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Atvikið, sem krafa stefndu er sprottin af, varð 20. febrúar 1997 og meðal málsgagna er umboð hennar til lögmanns frá október sama árs til að gæta hagsmuna hennar vegna slyssins. Lögmaðurinn beindi fyrirspurn 9. desember 1998 til bótanefndar samkvæmt 13. gr. laga nr. 69/1995 um rétt stefndu til bóta og hvort hún þyrfti að kæra nafngreindan vistmann á Sólheimum í Grímsnesi, sem hún kvað hafa valdið sér líkamstjóni. Var tekið fram að „hún mun ekki setja fyrir sig að leggja fram slíka kæru ef nauðsyn krefur“, en jafnframt sagt að kæra væri þýðingarlaus vegna ósakhæfis vistmannsins. Í svari bótanefndar 20. apríl 1999 segir meðal annars að það sé ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir greiðslu skaðabóta úr ríkissjóði að brot, sem tjón verður rakið til, hafi verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Muni nefndin ekki aðhafast frekar í tilefni af erindinu nema sýnt sé fram á að skilyrðum þessum sé fullnægt. Á árunum 2000 til 2002 fjallaði bótanefndin síðan tvívegis um formleg erindi stefndu um bætur úr ríkissjóði á grundvelli áðurnefndra laga, sem var hafnað, svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi. III. kafli laga nr. 69/1995 hefur að geyma ákvæði um skilyrði bótagreiðslu og fjárhæð bóta. Segir í 1. mgr. 6. gr. að það sé skilyrði fyrir greiðslu bóta að brot, sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. skal umsókn um bætur hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því brot var framið. Með lögum nr. 118/1999 var nýrri mgr. bætt við, sem varð 3. mgr. 6. gr. Er hún þess efnis að þegar veigamikil rök mæla með megi víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. Við mat á því hvort fært þyki að beita þessu undanþáguákvæði verður að líta til athugasemda, sem fylgdu framvarpi til laga nr. 118/1999. Kom þar fram að tilefni þess að frumvarpið var flutt hafi verið erindi umboðsmanns barna, sem fór þess á leit að skilyrði 6. gr. laganna yrðu endurskoðuð með tilliti til þess að þau ættu illa við þegar um kynferðisbrot gegn börnum væri að ræða. Við tilteknar aðstæður geti verið rétt að víkja megi frá skilyrðum 1. og 2. mgr., en það eigi sérstaklega við þegar brotið er gegn börnum. Aðstæður þeirra til að kæra brot kunni að vera erfiðar. Þótt tilefni frumvarpsins sé að styrkja réttarstöðu barna sem þolenda afbrota kunni þó að vera ástæða til að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. í fleiri tilvikum og sé því lagt til að heimildin verði ekki bundin við þau tilvik ein þar sem börn séu þolendur ofbeldis. Sé ekki tilefni til að gera ráð fyrir mörgum tilvikum þar sem til álita komi að víkja frá skilyrðunum. Að virtu því, sem að framan er rakið úr lögskýringargögnum, er ljóst að í málinu er ekki fyrir hendi sú aðstaða að unnt sé að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995, jafnvel þótt fært þætti að beita lögum nr. 118/1999 um atvik, sem urðu fyrir gildistöku þeirra laga. Bótanefndin gaf stefndu skýr svör þegar í upphafi um að skilyrði bótagreiðslu væri að hún kærði brotið og beindi kröfu um skaðabætur að ætluðum brotamanni. Þrátt fyrir það hefur stefnda hvorugt gert. Er sú skýring ein gefin í stefnu til héraðsdóms að kæra sé sýnilega þarflaus og að stefnda hafi ekki viljað valda brotamanni hugarangri. Í síðari umfjöllun sinni um málið féll bótanefndin ekki frá áðurnefndri afstöðu sinni og hafði heldur ekki heimild til að leysa stefndu undan lögbundnum skilyrðum svo greiða mætti henni bætur á grundvelli laga nr. 69/1995. Hefur málið heldur ekki verið rannsakað með tilliti til þess að stefndu hafi verið valdið líkamstjóni með refsiverðu broti. Uppfyllir hún þegar af þessum ástæðum ekki skilyrði laga nr. 69/1995 til að eiga rétt á bótum frá áfrýjanda. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, tel ég að sýkna eigi áfrýjanda af kröfu stefndu, en að hvor aðilanna eigi að bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Ég er sammála öðrum dómendum um ákvörðun gjafsóknarlauna. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 7. maí sl., er höfðað 25. júní 2002 af Sjöfn Jóhanns­dóttur, Eyrarbraut 12, Stokkseyri, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykja­vík. Stefnandi krefst þess aðallega að ákvörðun bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota í máli nr. 90/1998, sem tekin var 8. maí 2002, verði felld úr gildi og stefnda, íslenska ríkið, verði dæmt til greiðslu 1.842.121 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. apríl 2000 til l. júlí 2001 en samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að vextir leggist við höfuð­stól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 13. apríl 2001. Til vara er þess krafist að framan­greind ákvörðun bótanefndarinnar verði felld úr gildi og lagt fyrir nefndina að taka mál stefnanda til úrlausnar að nýju. Krafist er að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað sam­kvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefn­andi fékk gjafsókn 28. nóvember 2002. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi varð fyrir líkamstjóni 20. febrúar 1997 er hún var við ­störf á sambýli að Sólheimum í Grímsnesi. Stefnandi heldur því fram að einn heimilismanna hafi kastað henni utan í vegg er hann reiddist án þess að reiði hans beindist að henni. Við það hafi hún fallið í gólfið og af þessu hafi hún hlotið alvarleg líkamsmeiðsl, aðallega í baki, en þeim er lýst í læknisfræði­legum gögnum málsins. Stefnandi hefur lagt fram örorku­mat Grétars Guðmundssonar sér­fræðings í tauga­lækningum, dagsett 5. september 1998, en samkvæmt því var varan­leg örorka stefnanda metin 25% og miskastig 13%. Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglu mánuði síðar en málið sætti ekki rannsókn af hálfu lögreglunnar að öðru leyti fyrr en um tveimur árum síðar er lögreglan aflaði upplýsinga sem lögmaður stefnanda hafði óskað eftir að lögreglan aflaði frá tveimur öðrum starfsmönnum á Sólheimum. Stefnandi sótti um bætur til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 en nefndin féllst ekki á að skilyrði væru til að greiða stefnanda bætur með ákvörðun hinn 22. febrúar 2001. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 30. mars sama ár, var óskað eftir endurskoðun málsins en bótanefndin afturkallaði framangreinda ákvörðun 3. apríl sama ár. Var umsókn stefnanda enn á ný synjað með ákvörðun í máli nr. 90/1998 hinn 8. maí 2002. Stefnandi hefur höfðað málið í því skyni að fá þeirri ákvörðun hnekkt en jafnframt krefst hún bóta á grundvelli laganna úr hendi stefnda vegna líkamstjónsins sem hún varð fyrir. Stefndi mótmælir því að skilyrði laga nr. 69/1995 til greiðslu bóta samkvæmt lögunum séu uppfyllt. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að hún hafi verið starfsmaður vist­heimilisins að Sólheimum í Grímsnesi en hún hóf störf þar á árinu 1995. Í fyrstu hafi hún unnið störf í eldhúsi en síðar við umönnun heimilismanna. Hinn 20. febrúar 1997 hafi hún orðið fyrir líkamsárás af hendi andlega fatlaðs heimilismanns. Hann hafi hrint henni án til­efnis eða fyrirvara utan í vegg með þeim afleiðingum að hún hafi fengið alvarlegan áverka á bak. Stefnanda hafi tekist að kalla aðra starfsmenn Sól­heima sér til aðstoðar auk þess sem heilsugæslulæknir hafi verið kallaður til. Í fyrstu hafi verið talið að stefnandi myndi jafna sig fljótlega, en hið sanna hafi komið í ljós er hún hafi verið send í röntgen­myndatöku. Strax og stefnandi hafi haft heilsu til hafi hún gefið skýrslu hjá lög­reglunni á Selfossi um árásina, en við það tækifæri hafi hún sérstaklega tekið fram að hún væri ekki að kæra vistmanninn, enda væri það þýðingarlaust vegna fötlunar hans. Eftir að hafa undirgengist læknisrannsóknir hafi afleiðingar árásarinnar verið metnar 5. september 1998 í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 af Grétari Guðmundssyni sérfræðingi í heila- og taugasjúkdómum. Hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda væri 25% og varanlegur miski 13%. Slysatrygging launþega, sem Sólheimar hefðu keypt hjá Tryggingu hf. í samræmi við kjarasamningsbundna skyldu, hafi verið gerð upp á grundvelli mats Grétars á miskastigi, en mat á miskastigi hafi verið talið jafngilda læknisfræðilegri örorku sem sú trygging hafi miðað við. Sólheimar hafi áður hafnað skaðabótaábyrgð á tjóni stefn­anda. Bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 hafi verið send fyrirspurn um bótarétt stefnanda 9. desember 1998. Erindinu hafi verið svarað 20. apríl 1999 og áréttað að það væri ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir greiðslu skaðabóta að brot hefði verið kært til lögreglu og krafa gerð um greiðslu skaðabóta. Stefnandi hefði ekki kært vistmanninn formlega enda hafi hún ekki viljað valda fötluðum manni, sem hún þekkti vel og hafi veist að henni vegna fötlunar sinnar, hugarangri með þarflausri kæru enda yrði honum aldrei gerð refsing fyrir verk sitt vegna fötlunar sinnar. Stefnandi hafi því ekki aðhafst í kjölfar bréfs bótanefndar. Hinn 13. janúar 2000 hafi bréf borist frá bótanefndinni, þar sem innt hafi verið eftir upplýsingum um stöðu málsins. Lög nr. 69/1995 hefðu þá sætt breytingum með lögum nr. 118/1999 þannig að kæra hafi ekki lengur verið ófrávíkjanlegt skilyrði þess að mál gæti hlotið afgreiðslu nefndarinnar. Í tilefni af bréfinu og samskiptum við formann nefndarinnar hafi verið hlutast til um að afla ítarlegri upplýsinga um tildrög tjóns stefnanda en samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Selfossi hefðu vitni stað­fest árásina og hvernig hana hefði borið að. Skýrslunni hafi verið komið á framfæri við bótanefndina og boðað að sett yrði fram fjárkrafa fyrir hönd stefnanda en það hafi verið gert 13. mars 2000. Ekkert hafi síðan gerst í framhaldi þess, þrátt fyrir ítrekanir í september 2000 og janúar 2001, fyrr en með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 27. febrúar 2001, en því hafi fylgt afgreiðsla bótanefndar á umsókn stefnanda um bætur úr ríkissjóði sem hafi verið hafnað. Rök bótanefndar fyrir synjuninni hafi alfarið byggt á því að þar sem sjálfstæður og óvilhallur dómstóll hefði ekki komist að niðurstöðu um sekt vistmannsins væri óheimilt að leggja til grundvallar að hann hefði gerst sekur um þá háttsemi sem hann hefði haft í frammi er hann hafi hrint stefnanda utan í vegg með þeim afleiðingum að hún hafi hlotið varanlegan skaða af. Slíkt myndi stríða gegn fortakslausu banni 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessum forsendum bóta­nefndar­innar hafi stefnandi verið ósammála, bæði hvað varði inntak tilgreindra réttarheimilda og mat nefndarinnar að það sé á valdi stjórnsýslunefndar eins og bóta­nefndarinnar að víkja frá fortakslausri skyldu 9. gr. laga nr. 69/1995 til greiðslu bóta í slíku tilviki sem hér um ræði. Í kjölfar þess að ákvörðun nefndarinnar hafi loks legið fyrir hafi verið samin stefna sem hafi verið sýnd formanni bótanefndar til upplýsingar og til samráðs um hverjum skyldi birta stefnuna. Að höfðu samráði lögmanns stefnanda og formanns bótanefndar hafi erindi verið sent til nefndarinnar, með bréfi dagsettu 30. mars 2001, með ósk um endurupptöku málsins, þar sem formaðurinn hafi talið líkur á að afgreiðslu málsins kynni að verða breytt. Með bréfi bótanefndar, dagsettu 3. apríl 2001, hafi verið tilkynnt að nefndin hefði afturkallað ákvörðun sína frá 22. febrúar og málið yrði tekið til afgreiðslu að nýju. Ekkert hafi frést af afgreiðslu nefndarinnar þrátt fyrir ítrekaðar munnlegar og skriflegar fyrirspurnir, sbr. bréf frá 24. ágúst 2001, fyrr en 19. mars 2002 en þá hafi stefnanda með bréfi nefndarinnar verið veittur frestur til 10. apríl 2002 til að leggja fram frekari gögn. Þetta hafi verið gert þrátt fyrir að fyrir lægi að engra frekari gagna hafi verið unnt að afla. Kveðinn hafi verið upp nýr úrskurður 8. maí 2002 þar sem kröfu stefnanda hafi verið hafnað öðru sinni. Krafa stefnanda sé í samræmi við lög nr. 50/1993 eins og þau hafi verið á tjóns­degi. Byggt sé á upplýsingum úr læknisvottorðum varðandi þjáningabætur samkvæmt 3. gr. laganna en mati Grétars Guðmundssonar læknis varðandi varanlegan miska samkvæmt 4. gr. og varanlega örorku samkvæmt 5. gr. að frádregnum greiddum bótum frá Tryggingu hf. vegna slysatryggingar launþega, sbr. 10. gr. laga nr. 69/1995. Fjár­krafan sundurliðist þannig: Þjáningabætur, rúmliggjandi 27 dagar x 1.520 (1300/3282x3848) 41.040 krónur Þjáningabætur, batnandi 338 dagar x 820 (700/3282x3848) 277.160 “ Miskabætur, 13% x 4.690.000 609.700 “ Varanleg örorka 25% 1.830.948 “ Lækkun vegna aldurs 32% (585.903 “ ) Greiðsla frá Tryggingu hf. til frádráttar (330.824 “ ) Samtals: 1.842.121 krónur Krafist sé dráttarvaxta í samræmi við 15. gr. laga nr. 25/1987 frá 13. apríl 2000 er mánuður hafi verið liðinn frá því að fjárkrafa stefnanda hafi verið sett fram. Samkvæmt fortakslausu orðalagi 9. gr. laga nr. 69/1995 sé stefnda skylt að greiða stefnanda bætur vegna líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir þegar vistmaðurinn hafi veist að henni umræddan dag með þeim afleiðingum að hún hafi orðið fyrir varanlegu heilsu­tjóni. Ótvírætt virtist það mat bótanefndarinnar að öðrum skilyrðum laganna en fyrri málslið 1. gr. sé fullnægt í máli þessu. Af hálfu stefnanda sé í fyrsta lagi byggt á því að bótanefndin hafi farið langt út fyrir umboð sitt og hlutverk samkvæmt lögum nr. 69/1995 við úrlausn þessa máls. Heimildir nefndarinnar og viðmið við úrlausn sakarefna takmarkist af lögunum, en það sé ekki hlutverk nefndarinnar að gæta þess að íslenska ríkið brjóti ekki gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hlutverk nefndarinnar sé að leysa úr umsóknum sem henni berist á grundvelli fyrirmæla laga nr. 69/1995. Það sé ekki nefndarinnar að ákvarða hvenær og í hvaða mæli löggjafinn kunni að hafa brotið gegn stjórnskipunarlögum og alþjóðlegum sáttmálum. Vilji löggjafans sé ótví­ræður um að slíkt tjón, sem stefnandi hafi orðið fyrir, skuli bætt úr ríkissjóði, enda kveði 9. gr. laganna á um fortakslausa greiðsluskyldu. Í annan stað sé á því byggt að jafnvel þó fallist væri á að bótanefndinni sé ætlað það hlutverk að gæta að stjórnskipulegu gildi laga, sem nefndin starfi eftir, þá sé túlkun nefndarinnar á tilgreindu ákvæði stjórnarskrárinnar og mann­réttinda­sáttmála Evrópu röng. Þessi túlkun eigi sér hvorki stoð í beinu orðalagi tilgreindra réttar­heimilda né í því hvernig dómstólar, Hæstiréttur Íslands og mannréttinda­dómstóll Evrópu, hafi beitt þessum ákvæðum. Í máli stefnanda hafi enginn dómur gengið og raunar engin kæra verið sett fram þannig að dómstólar hafi aldrei tekið afstöðu til þeirra atvika sem leitt hafi til tjóns stefnanda. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að bótanefndin hafi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1993, við úrlausn máls stefnanda. Nefndin hafi þegar afgreitt mál með jákvæðum hætti án þess að dómur hafi gengið áður eða kærður hafi verið sýknaður. Að óbreyttri 9. gr. laga nr. 69/1995 hafi bótanefndin verið bundin af fyrri úrlausnum þar sem á lagagreinina hafi reynt og geti ekki að geðþótta breytt afstöðu sinni til lagaframkvæmdarinnar. Í fjórða lagi hafi bótanefndin brotið gegn málshraða­reglu stjórnsýsluréttar, sbr. 9. gr. laga nr. 37/1993, við úrlausn máls stefnanda. Með seinagangi sínum og með því að endurupptaka málið, að því er virtist eingöngu til að draga það enn frekar á langinn, hafi nefndin endanlega gert út um alla möguleika stefnanda til að ná fram ábyrgð á tjóni sínu gagnvart öðrum aðilum, hafi slíkum möguleikum einhvern tíma verið til að dreifa á annað borð. Bersýnilegt sé að jafnvel þó unnt hefði verið að afla vættis um einstök atriði á árinu 1999 eða 2000 hafi möguleikarnir á slíku nú mjög daprast. Þetta telji stefnandi vera sjálfstæðan grundvöll bótakröfu á hendur stefnda. Við munnlegan mál­flutning var vísað til þess að 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 um takmörkun bóta­ábyrgðar yrði ekki beitt um tilvik stefnanda, en hún ætti ekki að bera halla af töfum sem orðið hefðu á meðferð málsins hjá bótanefndinni. Um greiðsluskyldu stefnda sé vísað til laga nr. 69/1995 en um grundvöll og út­reikning fjárkröfu stefnanda til laga nr. 50/1993. Kröfur um vexti og vaxtavexti styðjist við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á mál­flutnings­þóknun við lög nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisauka­skattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Þá sé vísað til al­mennra reglna stjórnsýsluréttar um málsmeðferð til stuðnings kröfum stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnda Rök stefnda fyrir sýknukröfu eru þau að bótagreiðslur samkvæmt lögum nr. 69/1995 séu háðar ákveðum skilyrðum og forsendum. Sá sem krefjist bóta verði sjálfur að sýna fram á að þessi skilyrði séu fyrir hendi. Samkvæmt l. mgr. 1. gr. laganna verði bætur ekki greiddar nema tjón verði rakið til brots á al­mennum hegningarlögum. Þetta grundvallaratriði sé ósannað. Einhliða frásögn og fullyrðing ein nægi almennt ekki nema frekari sönnun komi til sem styðji hana. Ekki nægi fyrir stefnanda að vísa einangrað til 9. gr. laga nr. 69/1995 um greiðsluskyldu. Ákvæði þeirrar greinar verði að skýra með hliðsjón af öðrum ákvæðum laganna, sbr. til dæmis ákvæði 1. gr. laganna og með tilliti til annarra forsendna. Við munnlegan mál­­flutning var af hálfu stefnda vísað til þess að stefnandi hefði ekki kært árásina en það hafi verið ófrávíkjanlegt skilyrði samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 til að bætur væru greiddar samkvæmt lögunum á þeim tíma þegar atburðurinn gerðist. Málið hafi því ekki sætt rannsókn eins og ella hefði verið. Tilvísun stefnanda til jafnræðisreglu 11. gr. laga nr. 37/1993 eigi ekki við í þessu máli þegar af þeirri ástæðu að þar vísi stefnandi til fyrri ákvörðunar bótanefndar sem hafi verið afturkölluð. Þessi tilvísun stefnanda geti heldur ekki átt við þá ákvörðun sem dómsmál þetta fjalli um þar sem ósannað sé að bótanefnd hafi vikið frá skýrum forsendum 1. mgr. l. gr. laga nr. 69/1995. Þá eigi þrjár af fjórum málsástæðum stefn­anda við um lagasjónarmið, sem fyrri ákvörðun nefndarinnar hafi byggst á, en þau komi ekki til álita við úrlausn á sakarefninu enda hafi sú ákvörðun verið afturkölluð 3. apríl 2001. Málsástæður stefnanda séu því að þessu leyti málinu óvið­komandi. Fjórða málsástæða stefnanda byggi á því að stefndi hafi bakað sér sjálfstæða bótaskyldu vegna þess að bótanefndin hafi brotið að hans mati málshraðareglu stjórnsýsluréttar, sbr. 9. gr. laga nr. 37/1993. Þessu sé alfarið mótmælt. Dráttur málsins á endanlegri afgreiðslu hafi átt sér ákveðnar skýringar en þær komi fram í áliti nefndarinnar frá 8. maí 2002 og hafi m.a. komið til af því að bótanefndin hafi skipt um skoðun og hafi ákveðið að fjalla að nýju um málið á breyttum forsendum. Jafnvel þótt afgreiðsluhraði málsins hjá bótanefnd verði talinn of langur þá skapi það eitt og sér ekki bótagrundvöll því fleira þurfi að koma til. Hinn meinti seinagangur nefndar­innar hafi ekki haft nein sýnileg áhrif á kröfugerð stefnanda né sönnunaraðstöðu hans í málinu. Staðan sé greinilega enn sú sama og hún hafi verið, til dæmis 13. mars 2000 þegar bótakrafa stefnanda hafi endanlega komið fram fyrir nefndinni. Tíminn hafi ekki dregið úr möguleikum stefnanda til að upplýsa frekar málið. Með bréfi bóta­nefndarinnar frá 19. mars 2002 til lögmanns stefnanda hafi stefnanda verið gefið tækifæri til þess að færa frekari sönnur á fullyrðingar sínar og hafi frestur verið veittur til 10. apríl 2002. Þessi frestur hafi ekki verið nýttur af hálfu stefnanda en á því beri stefn­andi sjálf ábyrgð. Við munnlegan málflutning var því mótmælt að krafa stefn­anda um að 7. gr. laga nr. 69/1995 um takmörkun bótaábyrgðar yrði ekki beitt um tilvik hennar en þetta hafi ekki komið fram í stefnu heldur fyrst við munnlegan mál­flutning og væri því of seint fram komið og raskaði grundvelli málsins. Stefnandi ætti heldur ekki rétt á bótum umfram það sem fyrir væri mælt í lögunum. Stefndi mótmæli ekki sérstaklega örorkumati stefnanda. Verði bótaskylda viður­kennd sé greiðsluskyldu ekki mótmælt á grundvelli réttra ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Almennur fyrirvari sé þó gerður við útreikning stefnanda og sérstaklega við þann kröfulið stefnanda sem snúi að þjáningabótum en stefndi telji þjáningatímabil of langt. Sá liður sé af hálfu stefnanda órökstuddur. Vaxtakrafan sé enn fremur van­reifuð. Niðurstaða Fyrir liggur að stefnanda var við umönnunarstörf á Sólheimum þegar hún varð fyrir meiðslum í baki 20. febrúar 1997. Hún lýsti atvikum hjá lögreglu 20. mars sama ár þannig að umræddan dag hafi hún verið á leið inn í eldhús er tilgreindur vistmaður hafi tekið hana og hent henni á vegg en síðan hafi hún fallið í gólfið. Hún hafi í fyrstu átt erfitt með andardrátt, hún hafi liðið miklar kvalir og hún hafi ekki getað hreyft sig. Hún hafi beðið vistmanninn að koma með síma og hafi hún hringt í Valdísi starfskonu sem hafi verið stödd í öðru hús. Valdís hafi komið strax og einnig önnur starfskona en síðan hafi verið kallað á lækni. Í lögregluskýrslu, sem dagsett er 17. febrúar 2000, er haft eftir Þóru Valdísi að hún hafi verið stödd í öðru húsi þegar stefnandi hringdi til hennar og bað hana um aðstoð. Hún hafi farið strax til stefnanda og hafi hún þá legið ósjálfbjarga í gólfinu og mikið kvalin. Stefnandi hafi sagt henni að tilgreindur heimilis­maður hafi tekið í axlir hennar og hrint henni frá sér út í vegg. Hún hafi svo fallið harkalega niður. Einnig segir í lögregluskýrslunni að Halldóra hafi skýrt svo frá að hún hafi ekki vitað af atburðinum fyrr en búið var að koma stefnanda inn í rúm en þar hafi hún legið alveg mátt- og tilfinningalaus. Læknir hafi verið kallaður til og hafi hann gefið stefnanda eitthvað kvalastillandi. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995 greiðir ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna. Rök bótanefndarinnar fyrir ákvörðun í máli nr. 90/1998 frá 8. maí 2002 um að hafna umsókn stefnanda um greiðslu bóta samkvæmt lögunum eru þau að það sé mat nefndarinnar að ekki sé unnt að slá því föstu á grundvelli þeirra gagna sem hafi verið lögð fram í málinu að tjón stefnanda verði rakið til háttsemi sem geti talist brot á almennum hegningarlögum. Í rök­stuðningi nefndarinnar kemur hins vegar ekki fram að tekið hafi verið tillit til mikil­vægra atriða við matið sem koma fram í gögnum sem lögð voru fyrir nefndina. Í greinargerð Torfa Magnússonar sérfræðings í heila- og tauga­sjúkdómum, sem dagsett er 16. janúar 1998, kemur meðal annars fram að stefnandi hafi haft mikla verki í baki. Þau einkenni telji hann að megi rekja til áverka sem virtust við skoðun hafa komið aðallega á svæði efstu lendhryggjarliðanna. Röntgen­myndir, sem teknar hafi verið í kjölfar slyssins, hafi sýnt breytingar á efsta lendhryggjar­lið, en þar hafi sést væg fleyglögun sem telja megi að sé að rekja til nýlegs áverka. Stefnandi hafi því fengið umtalsverðan áverka á þetta svæði og hafi hún haft viðvarandi einkenni þaðan frá þessum tíma. Í örorkumati Grétars Guðmunds­sonar læknis, frá 5. september 1998, kemur fram að stefnandi hafi við vinnu sína 20. febrúar 1997 fengið verulegan áverka á bak. Síðan þá hafi hún verið illa haldin af verkjum og stirðleika í baki. Gott sam­ræmi sé milli áverkalýsingar, læknisskoðunar, breytinga á röntgenmyndum og ein­kenna stefnanda. Hvorki hafi læknirinn né aðrir læknar fundið aðra skýringu á umræddri fötlun stefnanda en áverkann sem hún hafi þá fengið. Það sé augljóst að afleiðingar vinnuslyssins umræddan dag valdi stefnanda verulegum þjáningum, skerði vinnugetu hennar og trufli daglegt líf mikið. Þær útiloki að óbreyttu að stefnandi geti snúið til fyrri starfa. Að mati læknisins sé líklegt að einkenni og fötlun af völdum þeirra verði til frambúðar svipuð og undanfarið. Þegar litið er til alls þessa, framburðar stefnanda og vitna, svo og þess sem að öðru leyti kemur fram í gögnum málsins, verður að telja að stefnandi hafi fallið í gólfið vegna líkamsárásar er hún varð fyrir umræddan morgun, en þar lá hún ósjálfbjarga og mikið kvalin þegar komið var að henni skömmu eftir atburðinn, og að hún hafi hlotið af því alvarlegt líkams- og heilsutjón. Engar upplýsingar eða vísbendingar hafa komið fram um aðra atburðarrás en þá sem hér hefur verið greint frá. Verður að telja að háttsemin, sem stefnda varð fyrir, falli undir verknaðarlýsingu sem kemur fram í 1. mgr. 218. gr. almennra hegningar­laga. Samkvæmt þessu verður að telja að skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 til greiðslu bóta úr ríkissjóði samkvæmt lögunum séu uppfyllt og ber því að fella ákvörðun bótanefndarinnar frá 8. maí 2002 úr gildi. Fyrir liggur að stefnandi kærði ekki umrætt brot en hún gaf að eigin frumkvæði skýrslu hjá lögreglu 20. mars 1997. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 er það skilyrði greiðslu bóta að brot, sem tjón sé rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brota­manns. Í 3. mgr. sömu lagagreinar, sem öðlaðist gildi með lögum nr. 118/1999, segir að þegar veigamikil rök mæli með megi víkja frá þessum skilyrðum. Þegar litið er til þess að lög nr. 69/1995 hafa gilt um tjón, sem leiða af brotum framin 1. janúar 1993 og síðar, sbr. 20. gr. þeirra laga, verður að telja að 3. mgr. 6. gr. laganna gildi einnig um tilvikið sem hér um ræðir þótt lagaákvæðið hafi ekki öðlast gildi fyrr en í lok árs 1999. Við mat á því hvort veigamikil rök mæli með því að vikið verði frá framan­greindum skilyrðum verður að líta til þess að lögreglu bar að leiðbeina stefn­anda um rétt hennar til greiðslu bóta samkvæmt framangreindum lögum, sbr. 18. gr. laganna. Ekki kemur fram í gögnum málsins að þessa hafi verið gætt og heldur ekki að stefnanda hafi verið leiðbeint um að skilyrði fyrir greiðslu bóta væri að hún kærði brotið. Þá verður einnig að líta til þess að í skýrslu stefnanda hjá lögreglu 20. mars 1997 koma fram lýsingar stefnanda á atvikum, hún hafi liðið miklar kvalir og að við rannsókn á sjúkrahúsi næsta dag hafi komið í ljós að hryggjarliður hafði fallið saman og að einn þeirra hafi verið brotin. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 bar lögreglu að rannsaka meinta líkamsárás hvort sem kæra hafði verið lögð fram eða ekki. Engar upplýsingar hafa komið fram í málinu sem skýra það hvers vegna málið sætti ekki frekari rannsókn. Verður stefnanda ekki um það kennt hve málið er illa upplýst. Stefnandi hefur lýst því að hún hafi talið þýðingarlaust að kæra meintan árásarmann eða krefjast bóta úr hans hendi. Þegar litið er til þessa verður að telja að veigamikil rök mæli með því að vikið verði frá skilyrðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar, og að stefn­andi eigi rétt á bótum samkvæmt lögunum þrátt fyrir að hafa ekki kært eða krafist bóta úr hendi meints brotamanns. Af hálfu stefnda er því haldið fram að tímabil þjáningabóta sé of langt en stefnandi vísar í þeim efnum til læknisvottorða. Í framangreindu örorkumati frá 5. september 1998 kemur meðal annars fram, eins og áður er rakið, að líklegt sé að einkenni og fötlun vegna áverkanna verði til frambúðar svipuð og undanfarið. Ekki virtist líklegt að betri meðferð fyndist en sú sem til þess tíma hafði verið beitt og því sé að mati læknisins ekki við lækningu eða minni einkennum að búast með breyttri meðferð. Af öðrum gögnum málsins verður ekki ráðið með óyggjandi hætti hvenær stefnandi gat hafið vinnu að nýju eða hvenær ekki var að vænta frekari bata. Stefnandi fer fram á þjáningabætur í 27 daga er hún hafi verið rúmliggjandi og í 338 daga en þá hafi hún verið veik án rúmlegu. Með vísan til þess sem fram kemur í örorkumatinu og hér hefur verið rakið verður ekki talið að þjáningatímabil sé of langt. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 13. apríl 2000 en þá var mánuður liðinn frá dagsetningu bréfs lögmanns stefnanda þar sem krafa stefnanda kemur fram, sbr. 15. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987. Með vísan til þess, framangreindrar lagagreinar og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 er vaxtakrafan nægilega reifuð og rök­studd. Samkvæmt framangreindu og þar sem bótakröfu stefnanda, sem er reiknuð sam­kvæmt tilvitnuðum ákvæðum skaðabótalaga og upplýsingum sem koma fram í gögn­um málsins, er ekki andmælt að öðru leyti verður hún tekin til greina, þó þannig að samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta fari ekki fram úr 2.500.000 krónum sem er hámark bóta úr ríkissjóði til þolenda afbrota vegna líkamstjóns, sbr. b- lið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 og dóm Hæsta­réttar frá 19. júní 2002 í máli nr. 72/2002. Ágreiningur vegna lagafyrirmæla um hámark bóta kom fyrst fram við munnlegan mál­flutning en það hefur ekki raskað grundvelli málsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lög­manns hennar, Ástráðs Haraldssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur en hún er ákveðin án virðisaukaskatts. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Felld er úr gildi ákvörðun bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkis­sjóðs á bótum til þolenda afbrota í máli nr. 90/1998 frá 8. maí 2002. Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Sjöfn Jóhannesdóttur, 1.842.121 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. apríl 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, en vextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 13. apríl 2001, þó þannig að samanlögð fjárhæð höfuðstóls og vaxta fari ekki fram úr 2.500.000 krónum. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lög­manns hennar, Ástráðs Haraldssonar hrl., 400.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 345/1999
Kærumál Stjórnvald Samkeppni Frávísunarúrskurður staðfestur
Talið var að í áliti samkeppnisráðs nr. 6/1996 hefði falist ákvörðun um að grípa ekki til aðgerða í samræmi við erindi S. Þar sem ákvörðun samkeppnisráðs hafði ekki verið skotið til áfrýjunarnefndar samkeppnismála var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi, sbr. 55. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. ágúst 1999, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar „að því er tekur til ágreinings kæranda og stefndu, Samkeppnisstofnunar og viðskiptaráðherra“. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. I. Samkvæmt héraðsdómsstefnu gerir sóknaraðili aðallega þá kröfu að samkeppnisráði verði gert skylt að grípa til aðgerða samkvæmt 17. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 til að koma í veg fyrir þá samkeppnislegu mismunun, sem fiskvinnslufyrirtæki án útgerðar sæti við núverandi aðstæður gagnvart útgerðarfyrirtækjum, sem starfrækja fiskvinnslu. Til vara krefst hann þess að álit samkeppnisráðs nr. 6/1996 frá 31. maí 1996 verði dæmt ógilt. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms sendi lögmaður sóknaraðila samkeppnisráði bréf 1. mars 1995, þar sem kvartað var yfir samkeppnisstöðu fiskvinnslustöðva án útgerðar. Í bréfi sóknaraðila segir meðal annars: „Erindi þessu er beint til yðar með vísan til ákvæða í III. kafla samkeppnislaga nr. 8/1993, einkum b-liðar 2. mgr. 5. gr. Um efni málsins vísast annars til ákvæða í IV. kafla laganna og svo 1. mgr. 17. gr., einkum b-liðar og 20. gr. Er þess óskað að ráðið taki málið til athugunar og grípi til þeirra ráðstafana, sem það telur nauðsynlegar og lögin heimila.“ Í tilefni af kvörtun sóknaraðila birti samkeppnisráð 31. maí 1996 álit nr. 6/1996. Í lokaorðum álitsins bendir samkeppnisráð sjávarútvegsráðherra á það mat sitt, að ef reglur um handhöfn aflahlutdeildar yrðu rýmkaðar og heimilað yrði að framselja aflahlutdeild til aðila, sem aðeins reka fiskvinnslu, væri sú breyting til þess fallin að auka samkeppni í viðskiptum með sjávarafla til vinnslu, jafna að vissu marki samkeppnisstöðu fiskvinnslustöðva með og án útgerðar og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðinum. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að kvörtun sóknaraðila hafi orðið tilefni frekari aðgerða samkeppnisráðs eða að sóknaraðili hafi eftir birtingu álits nr. 6/1996 krafist að nýju aðgerða samkeppnisráðs vegna ætlaðra brota á lögum nr. 8/1993. II. Á það verður fallist með sóknaraðila, að með áliti samkeppnisráðs nr. 6/1996 hafi ráðið ekki aðeins veitt ráðherra ráðgefandi álit, sbr. 19. gr. laga nr. 8/1993, heldur hafi það með þessari úrlausn jafnframt í reynd synjað kröfu sóknaraðila um aðgerðir vegna ætlaðra brota á 17. og 20. gr. laganna. Fólst því í áliti samkeppnisráðs ákvörðun þess um að grípa ekki til aðgerða í samræmi við erindi sóknaraðila 1. mars 1995. Samkvæmt 55. gr. laga nr. 8/1993 verður ákvörðun samkeppnisráðs ekki borin undir dómstóla fyrr en úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála liggur fyrir, en í 56. gr. laganna er aðila, sem vill ekki una úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, heimilað að höfða dómsmál innan ákveðins frests til ógildingar á úrskurðinum. Skilja verður þessi lagaákvæði svo, að með þeim sé skilið undan lögsögu dómstóla að kveða sérstaklega á um gildi ákvarðana samkeppnisráðs, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 643. Í málinu er ágreiningslaust að ákvörðun sóknaraðila var ekki skotið til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Ber af þessum sökum að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 300/2010
Fasteignakaup Tómlæti Greiðsla
Byggingarfélagið H ehf. seldi þeim S og J íbúð í fjöleignarhúsi, sem enn var í smíðum, í janúar 2006 og bílageymslu, sem tilheyra átti íbúðinni, í mars sama ár. H ehf. hélt því fram að kaupsamningsgreiðslur hefðu ekki verið inntar af hendi á umsömdum gjalddögum og vísaði til þess að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu reiknist dráttarvextir frá gjalddaga vangreiddrar afborgunar. H ehf. höfðaði mál þetta gegn S og J til heimtu eftirstöðva kaupverðs. Ágreiningur aðila laut einkum að því hverjir hefðu verið umsamdir gjalddagar samkvæmt kaupsamningunum og hvort kaupendum hefði verið heimilt að halda eftir greiðslu vegna vanefnda seljanda við að aflétta veðböndum af fasteigninni og skila fasteigninni í umsömdu ástandi. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að gagnkvæmar greiðslur samkvæmt kaupsamningi á fasteign bæri að inna af hendi samtímis nema um annað væri samið. Yrði kaupsamningurinn skýrður svo að gjalddagi umþrættrar greiðslu hefði verið við afhendingu eignarinnar. Á hinn bóginn hefði í samningnum verið kveðið á um að H ehf. skyldi aflétta áhvílandi veðböndum í síðasti lagi nánar tilgreindan dag. Hefði lausn veðbanda verið forsenda fyrir greiðslu kaupenda á gjalddögum eftir þann tíma og væri nægilega fram komið að S og J vissu að H ehf. hefði vanefnt þessa skyldu sína. Eins og atvikum máls og málatilbúnaði var háttað, einkum að virtu tómlæti H ehf. við að halda fram kröfu sinni með réttum hætti, voru S og J sýknuð af kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. maí 2010. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 33.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 16.000.000 krónum frá 27. janúar 2006 til 20. febrúar sama ár, af 18.000.000 krónum frá þeim degi til 15. mars sama ár, af 18.500.000 krónum frá þeim degi til 22. apríl sama ár, af 24.500.000 krónum frá þeim degi til 22. maí sama ár, af 31.500.000 krónum frá þeim degi til 15. júní sama ár, af 32.500.000 krónum frá þeim degi til 15. september sama ár, og af 33.500.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.000.000 krónum 27. janúar 2006, 11.000.000 krónum 7. febrúar sama ár, 2.000.000 krónum 22. febrúar sama ár, 500.000 krónum 17. mars sama ár, 11.500.000 krónum 24. maí sama ár, 1.000.000 krónum 14. júní sama ár, 500.000 krónum 11. ágúst sama ár, 1.000.000 krónum 13. september sama ár, 500.000 krónum 29. janúar 2007, 2.500.000 krónum 28. september sama ár og 2.000.000 krónum 13. ágúst 2008, eða alls 33.500.000 krónum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi er byggingarfélag sem reisti fjöleignarhús að Hamravík 40 í Reykjavík. Með kaupsamningi 27. janúar 2006 seldi áfrýjandi stefndu íbúð á jarðhæð hússins sem enn var í smíðum. Kaupverð var 31.000.000 krónur. Kaupsamningur var á stöðluðu eyðublaði frá fasteignasölunni Borgarfasteignir sem annaðist söluna. Samkvæmt því sem skráð var í reit sem nefnist „greiðslutilhögun, sbr. sundurl. A.“ skyldi greiða 16.000.000 krónur. Í reit sem ber stafliðinn A „greiðslutilhögun útborgunar“ var greiðslan sundurliðuð í fjóra liði undir fyrirsögninni „dagsetning“. Í fyrsta lagi skyldu stefndu greiða með peningum við undirritun kaupsamnings, 1.000.000 krónur. Í öðru lagi 20. febrúar 2006 með peningum, 2.000.000 krónur. Í þriðja lagi með peningum, 6.000.000 krónur „þegar íbúð kaupanda að Veghúsum 5 í Reykjavík er seld þó eigi síðar en 1. apríl 2006 að því tilskyldu að seljandi hafi afhent kaupendum íbúðina.“ Í fjórða lagi 7.000.000 krónur með peningum einum mánuði eftir afhendingu íbúðar hinn 1. maí 2006. Umsaminn afhendingardagur var 1. apríl 2006 en fyrir liggur að íbúðin var ekki afhent stefndu fyrr en 22. sama mánaðar og eru aðilar sammála um að gjalddagi síðastgreindrar greiðslu hafi því verið 22. maí það ár. Í reit kaupsamningsins undir stafliðnum E segir svo: „Lán hjá Sparisjóði Vélstjóra sem tilboðshafi veitir veðleyfi til.“ Fjárhæð 15.000.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi áfrýjandi eigi síðar en 1. mars 2006 aflétta veðböndum af íbúðinni samkvæmt tveimur tryggingarbréfum sem hvíldu á 1. veðrétti á allri fasteigninni að Hamravík 40, báðum útgefnum af áfrýjanda til KB banka hf., annars vegar 5. janúar 2004 til tryggingar allt að fjárhæð 5.000.000 krónur auk verðbóta, vaxta og kostnaðar en hins vegar 28. nóvember 2005 til tryggingar allt að fjárhæð 6.000.000 krónur auk verðbóta, vaxta og kostnaðar. Í kaupsamningnum var ekki getið sérstaklega um hvenær inna skyldi af hendi síðastgreinda greiðslu að fjárhæð 15.000.000 krónur og deila aðilar málsins um gjalddaga hennar. Telur áfrýjandi að gjalddagi hafi verið þegar við undirritun kaupsamningsins og nefnir sérstaklega í því sambandi að hann hafi gefið út skilyrt veðleyfi til handa stefndu degi fyrir kaupsamningsgerð sem háð hafi verið því ófrávíkjanlega skilyrði að 11.000.000 krónur yrðu greiddar inn á reikning í eigu áfrýjanda. Stefndu telja á hinn bóginn að kaupsamninginn beri að skýra svo að gjalddagi hafi verið við útgáfu afsals. Með kaupsamningi 15. mars 2006 seldi áfrýjandi stefndu bílageymslu sem tilheyra átti íbúðinni. Kaupverð var 2.500.000 krónur sem greiðast skyldi með 500.000 krónum við afhendingu, með 1.000.000 krónum 15. júní 2006 og með sömu fjárhæð 15. september sama ár. Aðilar deila um hvort bílageymslan hafi verið afhent við gerð kaupsamningsins eða tveimur dögum síðar. Áfrýjandi kveður kaupsamningsgreiðslur stefndu ekki allar hafa verið inntar af hendi á umsömdum gjalddögum og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 reiknist dráttarvextir frá gjalddaga vangreiddrar afborgunar. Viðskipti sem þessi séu staðgreiðsluviðskipti nema þegar sérstaklega sé samið um aðra gjalddaga. Eins og ráða megi af kröfugerð sé hún um eftirstöðvar kaupverðs og hafi hann ráðstafað innborgunum inn á elstu áfallna dráttarvexti af þeim hluta kaupverðs sem þá hafi verið ógreitt. Felist þetta í kröfugerð sinni. Auk ágreinings um hverjir hafi verið umsamdir gjalddagar samkvæmt kaupsamningunum halda stefndu því fram að þeim hafi verið heimilt að halda eftir eigin greiðslu, annars vegar vegna vanefnda áfrýjanda við að aflétta veðböndum af fasteigninni samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum, en hins vegar vegna vanefnda áfrýjanda við að skila íbúðinni í því ástandi sem kveðið var á um í kaupsamningi. Auk þess hafi áfrýjandi sýnt af sér svo verulegt tómlæti við innheimtu kröfunnar að sýkna beri þau af þeim sökum. Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum er nánar lýst í héraðsdómi. II Af hálfu beggja málsaðila skortir á lýsingu málavaxta og framlagningu gagna, sem þeir vísa þó til við málflutning. Ber í þessu sambandi að nefna að af hálfu áfrýjanda var þess freistað að leggja fram gögn tveimur dögum fyrir flutning málsins fyrir Hæstarétti án þess að færð væru frambærileg rök fyrir því að lokamálsliður 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ætti við. Gagnkvæmar greiðslur samkvæmt kaupsamningi á fasteign ber að inna af hendi samtímis nema um annað sé samið. Samkvæmt kaupsamningnum 27. janúar 2006 skyldi áfrýjandi afhenda stefndu umrædda íbúð 1. apríl það ár, en afhenti hana ekki fyrr en 22. þess mánaðar. Verður þessi kaupsamningur skýrður svo að gjalddagi umþrættrar 15.000.000 króna greiðslu hafi verið síðastgreindan dag, eða við afhendingu eignarinnar. Stefndu hafa ekki fært sönnur á fullyrðingu sína um réttmæti þess að beita stöðvunarrétti vegna ætlaðra galla á smíði íbúðarinnar. Á hinn bóginn var í kaupsamningnum 27. janúar 2006 kveðið á um að áfrýjandi skyldi aflétta veðböndum samkvæmt tryggingarbréfum sem á fasteigninni hvíldu í síðasta lagi 1. mars 2006. Var það forsenda fyrir greiðslu stefndu á gjalddögum eftir þann tíma. Áfrýjandi hefur ekki haldið því fram að stefndu hafi viðhaft rangar aðferðir við beitingu stöðvunarréttar þó hann hafi andmælt rétti þeirra til að beita honum. Við úrlausn málsins verður lagt til grundvallar að veðböndum samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum hafi verið aflétt á þeim dögum sem héraðsdómur miðar við, eða 22. maí 2006 hvað varðar bréfið 5. janúar 2004, en 20. apríl 2007 hvað varðar bréfið 28. nóvember 2005. Er nægilega fram komið að stefndu vissu af því að áfrýjandi hafði vanefnt þessar skyldur sínar þó ekki verði af gögnum málsins með vissu séð hvenær þau fengu þá vitneskju. Ekkert er fram komið í málinu um hvort og þá hvenær áfrýjandi hafi tilkynnt stefndu um að veðböndunum hafi verið aflétt af íbúðinni. Eru skrifleg gögn málsins fátækleg um samskipti aðila allt frá gerð kaupsamninganna og til þess tíma er málið var höfðað í héraði. Þó er að finna bréf stefndu til áfrýjanda 22. apríl, 22. maí og 3. september 2007 þar sem þau kvarta yfir ástandi íbúðarinnar, auk þess sem tvö síðastgreindu bréfin verða ekki skilin á annan veg en þann að þar óski stefndu eftir uppgjöri. Áfrýjandi veitti ekki formleg svör við bréfum þeirra fyrr en lögmaður hans sendi þeim innheimtubréf 8. maí 2008. Voru þá liðin rúmlega tvö ár frá því áfrýjandi taldi stefndu hafa vanefnt greiðslu kaupverðs. Í bréfi þessu var ekki getið um hvort veðböndum hefði verið aflétt. Í svarbréfi lögmanns stefndu 24. nóvember 2008 var á það bent að þau hafi verið grunlaus um ætlaðar vanefndir sínar, en jafnframt fullyrt að áfrýjandi hefði vanefnt skyldu sína um að aflétta veðböndum og ekki gengið til uppgjörs þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar að lútandi. Þessu bréfi svaraði áfrýjandi ekki, en þó er að finna tölvubréf sem gengu á milli lögmanna aðilanna 18. febrúar 2009 þar sem fjallað var um ástand íbúðarinnar. Þar kom einnig fram að stefndu hafi ekki haft vitneskju um hvenær veðböndum hafi verið aflétt og svaraði áfrýjandi einungis athugasemdum stefndu um ástand íbúðarinnar. Samkvæmt því sem að framan er rakið, einkum að virtu tómlæti áfrýjanda við að halda fram kröfu sinni með réttum hætti, þrátt fyrir að honum hafi gefist tilefni til þess, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hrauntún ehf., greiði stefndu, Sigurði Inga Ingólfssyni og Jónu Berg Andrésdóttur, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2010 Mál þetta, sem dómtekið var 10. febrúar sl., er höfðað 13. mars 2009. Stefnandi er Hrauntún ehf. Heimilisfang er ekki tilgreint í stefnu. Stefndu eru Sigurður Ingi Ingólfsson og Jóna Berg Andrésdóttir, Hamravík 40, Reykjavík Dómkröfur Aðalkrafa stefnanda er að hin stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda in solidum skuld að fjárhæð 33.500.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 16.000.000 króna frá 27. janúar 2006 til 20. febrúar 2006, af 18.000.000 króna frá 20. febrúar 2006 til 15. mars 2006, af 18.500.000 krónum frá 15. mars 2006 til 22. apríl 2006, af 24.500.000 krónum frá 22. apríl 2006 til 22. maí 2006, af 31.500.000 krónum frá 22. maí 2006 til 15. júní 2006, af 32.500.000 krónum frá 15. júní 2006 til 15. september 2006 og af 33.500.000 krónum frá 15. september 2006 til greiðsludags, en að frádregnum eftirfarandi innborgunum: þann 27. janúar 2006, 1.000.000 króna, þann 07. febrúar 2006, 11.000.000 króna, þann 22. febrúar 2006, 2.000.000 króna, þann 17. mars 2006, 500.000 krónur, þann 24. maí 2006, 6.000.000 króna, þann 24. maí 2006, 5.500.000 krónur, þann 14. júní 2006, 1.000.000 króna, þann 11. ágúst 2006, 500.000 krónur, þann 13. september 2006, 1.000.000 króna, þann 29. janúar 2007, 500.000 krónur, þann 28. september 2007, 2.500.000 krónur og þann 13. ágúst 2008, 2.000.000 króna, eða alls að upphæð 33.500.000 krónur, sem dragast skulu frá skuldinni (höfuðstól og dráttarvöxtum) miðað við stöðu hennar á hverjum innborgunardegi. Krafist er að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti til greiðsludags, fyrst 27. janúar 2007. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Málavextir Málsatvik eru þau að þann 27. janúar 2006 gerðu aðilar máls þessa með sér kaupsamning þar sem stefnandi seldi stefndu íbúð á jarðhæð að Hamravík 40, Reykjavík. Nánar tiltekið var um að ræða fjögurra herbergja íbúð merkt 020102 ásamt geymslu merkt 0110 og afgirtum séreignarreit í húsinu ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber. Umsamið kaupverð eignarinnar var 31.000.000 króna. Sala eignarinnar fór í gegnum fasteignasöluna Borgarfasteignir, sem sá um sölu eigna stefnanda, sem er byggingarfélag. Samkvæmt kaupsamningnum skyldu stefndu greiða kaupverðið með eftirtöldum hætti. Íbúðin var afhent stefndu þann 22. apríl 2006 og miðast gjalddagi greiðslu samkvæmt 3. tölulið A liðar kaupsamnings því við afhendingardag en ekki 1. apríl 2006, eins og miðað var við í kaupsamningi. Gjalddagi skv. 4. tölulið kaupsamnings miðaðist því við 22. maí 2006 en ekki þann 1. maí. Með kaupsamningi, dags. 15. mars 2006, skuldbundu stefndu sig til að kaupa bílageymslu við Hamravík 40 af stefnanda. Kveður stefnandi bílageymsluna hafa verið afhenta samdægurs en stefndu halda því fram að það hafi verið tveimur dögum síðar. Umsamið kaupverð var 2.500.000 krónur og skyldu þær greiðast með eftirtöldum hætti: Samanlagt nam kaupverð eignanna, 33.500.000 krónum og hefur höfuðstóll kaupverðsins verið greiddur. Stefndu greiddu kaupverðið með eftirfarandi hætti: Þrátt fyrir að stefndu hafi þegar greitt upprunalegt kaupverð fasteignarinnar, eins og ofangreint greiðsluyfirlit stefndu ber með sér, telur stefnandi að stefndu hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi, dags. 27. janúar 2006, né kaupsamningi, dags. 15.03.2006. Telur stefnandi að með undirritun sinni á kaupsamningana hafi stefndu skuldbundið sig til að greiða kaupverð fasteignanna á tilteknum gjalddaga, en þau hafi hins vegar ekki greitt umsamdar greiðslur á gjalddaga. Samkvæmt kaupsamningi um bílskýli áttu stefndu að greiða 500.000 krónur við afhendingu 15. mars 2006. Stefndu greiddu þá fjárhæð 17. mars 2006 eða tveimur dögum síðar. Stefndu segja skýringuna vera þá að bílskýlið hafi ekki verið afhent á þeim degi sem samningur aðila sagði til um. Aðrar greiðslur samkvæmt þessum samningi hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga. Stefndu benda á að samkvæmt E lið kaupsamnings hafi þau átt að greiða með samtals 15.000.000 króna láni frá Sparisjóði Vélstjóra. Ekki sé tiltekið í samningi aðila hvenær sú greiðsla átti að fara fram. Á eigninni hafi stefnandi(seljandi) verið með tvö tryggingarbréf frá KB banka, annað að fjárhæð 5.000.000 króna og hitt að fjárhæð 6.000.000 króna, sem hann hafi átt að aflýsa eigi síðar en 1. mars 2006. KB banki hafi veitt skilyrt veðleyfi fyrir láni sparisjóðsins að fjárhæð 15.000.000 króna þannig að 11.000.000 króna yrðu greiddar inn á ákveðin reikning í KB banka sem tilgreindur hafi verið í veðleyfinu. Stefndu halda því fram að greiðslur hafi farið í gegnum Sparisjóð vélastjóra til fasteignasölunnar, sem hafi séð um söluna fyrir hönd stefnanda. Stefndu hafi síðan í byrjun greitt samkvæmt samningi aðila og veðleyfinu. Fyrst hafi verið greidd ein milljón við undirritun samnings, síðan 11.000.000 króna hinn 7. febrúar 2006 samkvæmt veðleyfinu, þrátt fyrir að áhvílandi skuldir hafi verið að fjárhæð 11.422.947 krónur. Þinglýst hafi verið láni Sparisjóðsins að fjárhæð 11.500.000 krónur hinn 1. febrúar 2006. Miðað við þá fjárhæð megi ætla að stefndu hafi greitt upp allt KB banka lánið, samtals að fjárhæð 11.422.947 krónur. Stefndu hafi engin gögn um þetta en fasteignasalan hafi ekki orðið við beiðnum um að afhenda gögnin eða uppgjörsgögn almennt. Síðan hafi 2.000.000 króna verið greiddar á gjalddaga hinn 20. febrúar 2006 þótt haldið sé fram af hálfu stefnanda að sú greiðsla hafi komið tveim dögum síðar. Næsti gjalddagi hafi átt að vera eigi síðar en 1. apríl að því tilskyldu að seljandi hafi afhent íbúðina þá. Samkvæmt stefnu virðist stefndu ekki hafa greitt þá afborgun fyrr en 24. maí 2006. Stefndu geri fyrirvara um að sú dagsetning sé rétt. Hvað sem því líði sé ljóst að stefnandi hafi ekki afhent íbúðina fyrir 1. apríl, eins og áskilið hafi verið í samningnum. Að vísu hafi stefnandi afhent stefndu lykla af íbúðinni 22. apríl 2006 en íbúðin hafi ekki verið í samræmi við skilalýsingu, eins og fram komi í gögnum málsins. Hafi m.a. vantað hurðir þannig að ekki var hægt að búa í íbúðinni. Að lokum hafi stefndu átt að greiða 7.000.000 króna þann 1. maí eða einum mánuði eftir afhendingu eignarinnar. Samkvæmt stefnu hafi stefndu greitt 5.500.000 krónur hinn 24. maí 2006 í stað 7.000.000 króna. Ástæða þess að öll fjárhæðin var ekki greidd sé sú að ekki hafði verið aflýst 6 milljón króna veðskuld KB banka á eigninni. Eftir hafi því verið haldið 1,5 milljón af þessum gjalddaga auk 4 milljónum sem eftir átti að greiða samkvæmt E lið (skuldabréfið í Sparisjóði vélstjóra) eða samtals 5.5 milljónum, sem sé lægri fjárhæð en áhvílandi lán stefnanda á eigninni. Engu að síður hafi stefndu greitt 500.000 krónur 11. september 2006 og sömu fjárhæð 29. janúar 2007 þrátt fyrir að áhvílandi lán stefnanda á eigninni hafi enn ekki verið aflýst. Því bréfi hafi síðan verið aflýst af eigninni þann 20. apríl 2007 án þess að stefndu væru upplýst um það. Stefndu benda á að eins og sjá megi af bréfi þeirra, dags. 29. maí 2007, hafi þau ítrekað óskað eftir lokauppgjöri á kaupsamningnum án nokkurra viðbragða af hálfu stefnanda eða fasteignasölunnar. Engu að síður hafi stefndu greitt þá 2.500.000 krónur hinn 28. september 2007 og hafi ítrekað kröfur sínar um lokauppgjör og að stefnandi afhenti eignina í umsömdu ástandi. Engin viðbrögð hafi heldur orðið við þeirri kröfu af hálfu stefnanda eða fasteignasölunnar nema þær að stefnandi hafi unnið við lagfæringar á eigninni til 9. október 2007. Í maí 2008 hafi síðan borist innheimtubréf frá lögmanni stefnanda. Í viðræðum um uppgjör hafi komið í ljós að áhvílandi veðskuld stefnanda hafði verið aflýst 20. apríl 2007. Hafi stefndu þá strax, eða þann 13. ágúst 2008, greitt eftirstöðvar kaupverðsins. Hafi þá einnig komið í ljós að Sparisjóður Vélstjóra hafði greitt restina af láninu inn á reikning stefndu þar sem stefnandi hafði ekki aflýst veðskuld sinni af eigninni. Það hafi stefndu verið ókunnugt um. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að allverulegar vanefndir hafi orðið á hinum umsömdu peningagreiðslum af hálfu stefndu. Um töluverðar fjárhæðir sé að ræða og hafi stefnandi því orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þessa greiðsludráttar af þeirra hálfu. Krafa um greiðslu dráttarvaxta byggist á því að umsamdar greiðslur kaupverðsins hafi ekki verið greiddar á réttum gjalddögum. Sé því um vanefndar peningagreiðslur af hálfu stefndu að ræða. Með dráttarvöxtum sé átt við þá vexti, sem stefndu beri að greiða af peningakröfu frá gjalddaga hennar, eins og samið hafi verið um og komi fram í kaupsamningunum, og þar til greiðsla, sem dregist hefur, sé innt af hendi. Komi þessi heimild stefnanda skýrt fram í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þar sem segi orðrétt: ,,Hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi.“ Sé þessari kröfu stefnanda um dráttarvexti ætlað að bæta honum það tjón, sem greiðsludráttur stefndu hafi bakað honum. Innheimtutilraunir stefnanda hafi ekki borið þann árangur sem ætlast hafi verið til, en innheimtubréf hafi verið sent stefndu 8. maí 2008. Með innheimtubréfinu hafi verið skorað á stefndu að greiða skuld sína, 5.265.871 krónu. Hafi þar bæði verið krafist eftirstöðva lokagreiðslna samkvæmt kaupsamningi sem og dráttarvaxta vegna vanefnda á peningagreiðslum. Krafan hafi einungis fengist að hluta greidd, eða 2.000.000 króna. Eftir að innheimtubréfið var sent hafi lögmaður stefndu sent lögmanni stefnanda bréf, hinn 24. nóvember 2008. Þar komi fram sú skýring að vanefndir stefndu hafi stafað af því að viðkomandi banki, sem veitt hafi lán fyrir kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 15.000.000 króna, hafi greitt hluta af fjárhæðinni inn á bankareikning stefndu í stað þess að greiða stefnanda vegna þess að aflétting lána á viðkomandi fasteign hafi tafist. Af hálfu stefnanda sé því alfarið hafnað að þessi skýring réttlæti vanefndir stefndu enda sé það alfarið á þeirra ábyrgð að standa skil á greiðsluskuldbindingum sínum. Því sé einnig alfarið hafnað að aflétting lána hafi tafist eða það hafi skipt máli í samningum aðila. Því sé einnig hafnað að skil á fasteigninni hafi ekki verið með viðeigandi hætti enda liggi engin gögn fyrir um það og stefndu hafi ekki byggt neinn rétt á því til þessa. Lögmenn aðila hafi átt samskipti símleiðis eftir að svarbréf stefndu barst og síðan með tölvupósti þann 18. febrúar sl. og hafi leitað sátta. Stefndu hafi verið boðið að ljúka málinu með sáttargreiðslu að fjárhæð 3.000.000 króna en því hafi verið hafnað og sé málssókn þessi því nauðsynleg. Stefnandi byggir kröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og kröfur um vexti styður stefnandi við ákvæði II. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað byggist 2. mgr. 27. gr., 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefndu og lagarök Stefndu byggja sýknukröfur sínar á því að þeim hafi verið heimilt að stöðva greiðslur samkvæmt kaupsamningi um íbúðina vegna vanefnda stefnanda. Stefnanda hafi, samkvæmt kaupsamningnum , borið að aflétta áhvílandi veðskuldum sínum eigi síðar en 1. mars 2006. Í 21. lið samningsins sé kaupendum heimilt að halda eftir greiðslum þar til seljandi hafi aflýst veðskuldunum. Veðskuldum þessum hafi ekki verið aflýst endanlega fyrr en 20. apríl 2007. Stefndu telji að stefnandi eigi ekki rétt á vöxtum vegna greiðsludráttar kaupanda eftir þann tíma þar sem hann hafi ekki tilkynnt stefndu um aflýsinguna eða skorað á þau að greiða eftirstöðvar samkvæmt kaupsamningi. Stefndu hafi ekki vitað af því að veðskuldunum hafði verið aflýst eins og berlega megi sjá á bréfum þeirra, dags. 29. maí 2007 og 3. september 2007. Þá byggi stefndu á því að þeim hafi einnig verið heimilt að stöðva greiðslur vegna vanefnda stefnanda á afhendingu eignarinnar samkvæmt skilalýsingu. Stefnandi hafi ekki lokið við verkið fyrr en 9. október 2007. Það sé því ljóst að stefnandi hafi ekki afhent eignina í umsömdu ástandi fyrr en þá. Þá byggi stefndu á því að ekki sé tilgreindur gjalddagi á greiðslu samkvæmt E lið. Því sé stefndu ekki skylt að greiða þá fjárhæð nema gegn afhendingu afsals. Stefndu hafi oftsinnis ítrekað við stefnanda að ganga til lokauppgjörs. Telur stefnandi að honum hafi ekki verið skylt að greiða andvirði lánsins samkvæmt E lið nema gegn útgáfu afsals þar sem enginn tilgreindur gjalddagi hafi verið á þeirri greiðslu í kaupsamningi. Stefndu hafi aldrei verið boðuð til lokauppgjörs á kaupsamningi. Vegna kaupa stefndu á bílskýli sé byggt á því að stefndu hafi greitt allt kaupverðið á gjalddaga. Stefndu hafi átt að greiða 500.000 krónur við afhendingu þann 15. mars 2006. Bílskýlið hafi hins vegar ekki verið afhent fyrr en 17. mars 2006 og þá hafi stefndu greitt umsamda fjárhæð. Aðrir gjalddagar samkvæmt samningnum hafi verið 15. júní og 15. september 2006. Þær greiðslur hafi verið inntar af hendi 14. júní og 13. september 2006. Einu vanefndir samkvæmt þessum kaupsamningi sé því afhendingardráttur stefnanda um tvo daga. Um lagarök vísa stefndu til laga nr. 40/2008 um fasteignakaup, einkum 30., 35. og 56.gr. og meginreglna samningaréttar. Niðurstaða Eins og rakið er hér að framan keyptu stefndu íbúð af stefnanda með kaupsamningi, dags. 27. janúar 2006. Þau keyptu einnig bílageymslu af stefnanda með kaupsamningi, dags. 15. mars 2006. Fyrir liggur að stefnendur hafa greitt kaupverð þessara eigna að fullu. Stefnandi byggir kröfur sínar hins vegar á því að vanskil hafi orðið hjá stefndu á greiðslum samkvæmt framlögðum kaupsamningum og krefur þau um dráttarvexti í samræmi við framlagða kröfugerð. Meginágreiningur málsins snýr að greiðslu samkvæmt lið E í kaupsamningi um íbúðina en samkvæmt honum skyldu 15.000.000 króna greiðast með láni frá Sparisjóði vélstjóra. Ekki er tiltekið í kaupsamningi hvenær sú greiðsla eigi að fara fram. Stefnandi byggir á því, sbr. kröfugerð hans, að krafa stefnanda á hendur stefndu vegna þessarar greiðslu hafi stofnast við gerð kaupsamnings 27. janúar 2006. Stefndu byggja hins vegar á því að krafan gjaldfalli ekki fyrr en við útgáfu afsals. Stefndi Sigurður Ingi Ingólfsson kom fyrir dóminn til skýrslugjafar. Fyrir dóm komu hvorki fyrirsvarsmaður stefnanda né fyrirsvarsmaður fasteignasölunnar Borgarfasteigna. Stefndi, Sigurður Ingi Ingólfsson, bar fyrir dómi að Byr sparisjóður, áður Sparisjóður vélstjóra, hefði fengið afrit af kaupsamningnum og séð um greiðslur til fasteignasölunnar, sem sá um söluna fyrir hönd stefnanda, á því láni sem hann fékk hjá sparisjóðnum. Fyrir liggur að 7. febrúar 2006 voru 11.000.000 króna af láninu, sem stefndu fengu frá Byr, greiddar til stefnanda, inn á tiltekinn reikning sem tilgreindur var í skilyrtu veðleyfi Kaupþings banka hf. Bar Sigurður Ingi fyrir dómi að Byr hefði talið að ekki væri hægt að greiða meira af láninu fyrr en búið væri að aflétta áhvílandi veðum. Mismunurinn hafi því verið settur á bók og hafi átt að greiðast þegar búið væri að aflétta veðinu. Bar Sigurður að hann hefði ekki vitað betur en að það hefði verið gert en síðar hafi komið í ljós að svo var ekki. Samkvæmt kaupsamningi skyldi stefnandi aflétta áhvílandi veðskuldum sem fyrst, en eigi síðar en 1. mars 2006. Samkvæmt framlögðum gögnum var öðru láninu hins vegar ekki aflétt fyrr en 22. maí 2006 og hinu síðara 20. apríl 2007. Í málinu liggja engin gögn fyrir um tilkynningar af hálfu stefnanda til stefnda þess efnis að búið væri að aflétta áhvílandi veðum. Lögð hafa verið fram tvö bréf frá stefndu til stefnanda. Er annað dags. 29. maí 2007. Í bréfinu eru nokkrar athugasemdir um frágang af hálfu stefnanda en jafnframt segir að þau séu að bíða eftir lokauppgjöri frá Borgarfasteignum svo hægt sé að ljúka við síðustu greiðslu. Síðara bréfið er dags. 3. september 2007. Koma þar enn athugasemdir varðandi frágang. Engin gögn liggja fyrir um það að þessum bréfum stefndu hafi verið svarað. Bar Sigurður Ingi fyrir dómi að hann hefði oft óskað eftir því við fyrirsvarsmann stefnanda að gengið yrði frá uppgjöri. Hafi gengið erfiðlega að ná sambandi við hann og enn erfiðara hafi verið að ná sambandi við fasteignasöluna. Eins og áður segir ber kaupsamningur ekki með sér hvenær greiðsla samkvæmt E lið kaupsamningsins skyldi fara fram. Kaupsamningurinn ber með sér að hafa verið útbúinn af fasteignasölunni Borgarfasteignir. Telst það því ekki á ábyrgð stefndu að gjalddagi þessar greiðslu var ekki tilgreindur í kaupsamningi. Óskum stefndu um að ganga til uppgjörs var ekki sinnit, sbr. það sem áður er rakið. Þykir því ekki sýnt fram á annað en að greiðslu Samkvæmt E lið kaupsamnings hafi átt að inna af hendi í síðasta lagi við útgáfu afsals. Þegar framanritað er virt og borið er saman hvernig greiðslu kaupverðs samkvæmt báðum kaupsamningum skyldi háttað og innborganir þær er stefndu inntu af hendi, kemur í ljós að um vanskil var af hálfu stefndu að ræða á greiðslu að fjárhæð 2.000.000 króna. Stóðu þessi vanskil í 2 daga, frá 22. maí til 24. maí 2006. Er þá miðað við fullyrðingar stefnanda um að íbúðin hafi verið afhent 22. apríl 2006. Stefndu bera fyrir sig að þeim hafi verið heimilt að halda eftir greiðslum vegna vanefnda stefnanda, sem hafi ekki lokið frágangi á íbúðinni og í sameign hússins. Engin gögn liggja frammi í málinu er staðfesti vanefndir stefnanda að þessu leyti. Sigurður Ingi bar fyrir dómi að Örn, fyrirsvarsmaður stefnanda, hefði sagt í sambandi við eftirstöðvar að þær myndu enga vexti bera fyrr en hann væri búinn að klára. Kvaðst Sigurður Ingi hafa spurt hann að því á fundi sem haldinn var í janúar 2007. Vitnið Benedikt Haraldsson, íbúi að Hamravík 40, bar sömuleiðis að Örn, fyrirsvarsmaður stefnanda, hefði lýst því yfir á fundi með íbúum að hann samþykkti að þeir héldu eftir greiðslum þar til hann lyki frágangi fasteignarinnar, en frágangi hafi ekki verið lokið fyrr en sumarið eftir, eða á árinu 2007. Með hliðsjón af framburði Benedikts, sem styður fullyrðingar stefndu í þessu efni, svo og með hliðsjón af því að fyrirsvarsmaður stefnanda hefur ekki komið fyrir dóminn, verður að telja sýnt fram á að stefndu hafi verið heimilt að halda eftir greiðslum þar til frágangi lyki. Þá ber einnig að líta til þess að stefnandi hafði ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi um að aflétta áhvílandi veðskuldum á tilskildum tíma. Í ljósi þess er að framan greinir er ekki fallist á að um vanskil af hálfu stefndu hafi verið að ræða þótt greiðsla að fjárhæð 2.000.000 króna hafi dregist í tvo daga. Er því ekki fallist á að stefnandi eigi kröfu á hendur stefndu um greiðslu dráttarvaxta og ber að sýkna þau af kröfum hans. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, Sigurður Ingi Ingólfsson og Jóna Berg Andrésdóttir, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Hrauntúns ehf. Stefnandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 699/2010
Kærumál Afhending gagna Kröfugerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms í máli S og S gegn F hf. þar sem hafnað var kröfu S og S um að slitastjórn S hf. yrði gert skylt að afhenda skýrslur F hf., S hf. og SR um gjaldeyrisjöfnuð og varakröfu þeirra um að stjórn SÍ og seðlabankastjóra yrði gert skylt að afhenda skjölin. Kröfðust þau þess fyrir Hæstarétti að lagt yrði fyrir héraðsdóm að kveðja fulltrúa F hf., slitastjórn S hf. og SÍ fyrir dóm til að tjá sig um kröfu þeirra. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að samkvæmt málatilbúnaði S og S sé óumdeilt að F hf. hafi undir höndum gögnin sem þau krefjist að fá afhent frá þriðja manni. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verði sönnur með skjölum og öðrum sýnilegum sönnunargögnum að meginreglu færðar í einkamáli með því að aðilarnir leggi fram gögn af þessum toga sem þeir hafi sjálfir undir höndum en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. og 3. mgr. 68. gr. laganna til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verði því aðeins beitt að hjá því verði ekki komist. Var talið að 1. mgr. 68. gr. laganna ætti við í málinu og héraðsdómari gæti því brugðist við neitun F hf. um að leggja fram gögnin með því að telja hann samþykkja staðhæfingar S og S um efni þeirra. Þau hafi í engu rökstutt að sú leið fullnægði ekki þörfum þeirra við sönnunarfærslu að þessu leyti. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um „að slitastjórn SPRON hf. verði gert skylt að afhenda allar skýrslur Frjálsa Fjárfestingabankans hf., SPRON hf. og Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis um gjaldeyrisjöfnuð allt frá ársbyrjun 2000 til ársloka 2009“, svo og varakröfu þeirra um að „stjórn Seðlabanka Íslands eða seðlabankastjóra, Má Guðmundssyni, verði gert skylt að afhenda skjölin.“ Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að „kveðja fulltrúa varnaraðila, slitastjórnar SPRON hf. og Seðlabanka Íslands fyrir dóm til að tjá sig um“ framangreindar kröfur þeirra. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Krafa hans um málskostnað í héraði kemst því ekki að í málinu. Samkvæmt gögnum málsins mun varnaraðili hafa verið tekinn til slita 23. júní 2009 og honum skipuð slitastjórn, sem fékk birta innköllun til kröfuhafa 22. júlí sama ár með þriggja mánaða kröfulýsingarfresti. Sóknaraðilar lýstu tveimur kröfum á hendur varnaraðila 22. október 2009 um greiðslu á samtals 3.338.394 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Í kröfulýsingunum og gögnum, sem þeim fylgdu, kom meðal annars fram að sóknaraðilar hafi 29. ágúst 2006 gefið út tvö veðskuldabréf til varnaraðila fyrir „jafnvirði“ samtals 60.300.000 króna í svissneskum frönkum og japönskum yenum, að helmingi í hvorum gjaldmiðli, en vextir af þessum skuldum hafi átt að vera „þriggja mánaða LIBOR“ með 2,95% álagi. Teldu sóknaraðilar að samningarnir, sem fólust í skuldabréfunum, væru um lán í íslenskum krónum og hafi því varnaraðila verið óheimilt samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að tengja fjárhæð skuldanna við gengi erlendra gjaldmiðla. Ef ekki yrði á það fallist litu sóknaraðilar svo á að varnaraðila hafi verið óheimilt að hækka höfuðstól skuldanna í íslenskum krónum, þar sem tiltekið væri í skuldabréfunum að þau „skuldi bankanum „jafnvirði“ ofangreindrar fjárhæðar í íslenskum krónum“, en lækkun á gengi krónunnar hlyti þá að valda því að þau skuldi varnaraðila „lægri fjárhæð hinna erlendu mynta“. Virðist mega skilja þessar kröfulýsingar svo að sóknaraðilar telji sig hafa ofgreitt varnaraðila sem svarar fjárhæð krafna sinna í afborgunum af skuldabréfunum, sem varnaraðili hafi hverju sinni reiknað út með tilliti til gengistryggingar á fjárhæð höfuðstóls skuldanna. Slitastjórn hafnaði að viðurkenna kröfur sóknaraðila í skrá, sem hún gerði um lýstar kröfur á hendur varnaraðila, og mótmæltu þau þeirri afstöðu á kröfuhafafundi 19. nóvember 2009. Með því að ekki tókst að jafna ágreining um viðurkenningu þessara krafna vísaði slitastjórnin honum til héraðsdóms 18. desember sama ár og var mál þetta þingfest af því tilefni 27. janúar 2010. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði báru sóknaraðilar upp í þinghaldi 23. nóvember 2010 áðurnefndar kröfur um afhendingu gagna til framlagningar í málinu, sem hafnað var með úrskurðinum. Eins og ráðið verður af því, sem áður segir um dómkröfur sóknaraðila, kröfðust þau þess fyrir héraðsdómi aðallega að slitastjórn SPRON hf. en til vara stjórn eða bankastjóra Seðlabanka Íslands yrði gert að afhenda nánar tiltekin gögn. Fyrir Hæstarétti krefjast þau á hinn bóginn að héraðsdómara verði gert að kveðja fyrir dóm „fulltrúa“ varnaraðila, slitastjórnar SPRON hf. og Seðlabanka Íslands til að tjá sig um kröfur þeirra um afhendingu gagna. Í 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 eru fyrirmæli um hvernig aðili geti leitast við að fá fullnægt skyldu þriðja manns til að láta af hendi skjal til afnota í máli. Í því skyni verður aðilinn fyrst í stað að beina til héraðsdóms skriflegri kröfu um að sú skylda verði með úrskurði lögð á vörslumann skjals, sbr. 1. málslið ákvæðisins, en telji dómari ekki útilokað að það hafi þýðingu í málinu ber honum samkvæmt 2. málslið sama ákvæðis að kveðja aðilanna og vörslumanninn fyrir dóm til að tjá sig um kröfuna. Engar skýringar hafa komið fram af hendi sóknaraðila á ástæðu þess að þau hafi að þessu leyti kosið að breyta orðalagi dómkrafna sinna frá því, sem gert var í héraði. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að héraðsdómari hefði óhjákvæmilega þurft að fara svo að, sem um ræðir í 2. málslið 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, hefði hann tekið til greina aðalkröfu eða varakröfu sóknaraðila, svo sem þær voru orðaðar þar fyrir dómi. Efnislega kemur því í sama stað niður hvort dómkröfur sóknaraðila séu settar fram í þeim búningi, sem gert var í héraði, eða orðalagi hagað eins og gert er fyrir Hæstarétti. Að þessu virtu er unnt að fella dóm á kröfur sóknaraðila eins og þær liggja nú fyrir, þótt ekkert tilefni verði séð fyrir þeim breytingum, sem hér um ræðir. Vegna þessa verður hafnað aðalkröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila er óumdeilt að varnaraðili hafi undir höndum gögnin, sem sóknaraðilar krefjast hér að fá afhent frá þriðja manni. Sóknaraðilar lögðu fram á dómþingi í héraði 6. október 2010 áskorun til varnaraðila um að leggja þessi gögn fram, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991, sem hann virðist ekki hafa brugðist við fyrr en með bréfi 19. nóvember sama ár, þar sem þeirri skoðun var lýst að þessi sönnunarfærsla væri tilgangslaus, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga, og yrði hann því ekki við áskoruninni. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 verða sönnur með skjölum og öðrum sýnilegum gögnum að meginreglu færðar í einkamáli með því að aðilarnir leggi fram gögn af þessum toga, sem þeir hafa sjálfir undir höndum, en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. og 3. mgr. 68. gr. sömu laga til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verður því aðeins beitt að hjá því verði ekki komist. Að fram kominni þeirri afstöðu, sem varnaraðili lýsti í bréfinu 19. nóvember 2010, var orðið svo ástatt, sem um ræðir í 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómari getur því brugðist við neitun varnaraðila um að leggja gögnin fram með því að telja hann samþykkja staðhæfingar sóknaraðila um efni þeirra, hafi það á annað borð eitthvert gildi í málinu. Sóknaraðilar hafa í engu rökstutt að sú leið fullnægi ekki þörfum þeirra við sönnunarfærslu að þessu leyti. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sveinn Óskar Sigurðsson og Samsidanith Chan, greiði í sameiningu varnaraðila, Frjálsa Fjárfestingarbankanum hf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 162/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. mars 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hin kærða úrskurðar „og að upphafleg krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu dags. 16. þ.m. um að kærði sæti gæsluvarðhaldi til 24. maí n.k. verði tekin til greina.“ Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Kemur því ekki til álita krafa hans um að gæsluvarðhaldi verði markaður lengri tími en samkvæmt hinum kærða úrskurði. Samkvæmt gögnum málsins er kominn fram sterkur grunur um að varnaraðili hafi átt þátt í innflutningi á umtalsverðu magni hættulegra fíkniefna, þannig að varðað geti við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á meðan máli hans er ólokið. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. maí 2007, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki nú innflutning á 3.741,90 g af kókaíni og 36,60 g af amfetamíni til landsins sem fundust við leit tollgæslu í bifreið á hafnarsvæði Samskipa í Reykjavík. Bifreiðin hafði nýlega verið flutt til landsins frá Þýskalandi og hafði fíkniefnunum verið komið fyrir í bifreiðinni. Grunur leiki á því að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu hér á landi. Lögregla hafi komið gerviefnum fyrir í bifreiðinni og hafi fylgst með henni síðan. Þann 6. febrúar hafi kærði leyst bifreiðina út úr tollgeymslu vöruafgreiðslu Samskipa og í kjölfarið látið flytja bifreiðina á bifreiðastæði við dvalarstað sinn. Þann 8. febrúar sl. hafi kærði svo ekið bifreiðinni að bænum [...] og þar hafi bifreiðinni svo verið ekið inní skemmu við [...] um hádegi þann 9. febrúar. Lögreglan telji að þar hafi kærði ásamt þá óþekktum manni, losað fíkniefnin úr mælaborði bifreið­arinnar. Kærði hafi verið handtekinn í kjölfarið á Kringlumýrarbraut vegna rannsóknar málsins og úr­skurðaður í gæsluvarðhald í kjölfarið. Bráðabirgðaniðurstaða frá tæknideild lögreglunnar hafi leitt í ljós að á kærða var að finna sönnunargögn sem sýni fram á að hann hafi hand­leikið áðurnefnd gerviefni. Við áframhaldandi rannsókn málsins hafi grunur lögreglu beinst að A, [kt.], og hafi verið talið að hann hafi losað fíkniefnin úr bifreiðinni ásamt kærða í umrætt sinn. Þann 1. mars sl. hafi A svo verið handtekinn vegna málsins og í framhaldinu úrskurðaður í gæsluvarðhald. Sé nánar vísað til gagna málsins. Kærði hafi verið yfirheyrður vegna málsins og hann neiti sök. Um afstöðu hans til sakarefnisins og nánar um framburð hans sé vísað til fram­burð­ar­skýrslna kærða. Þá hafi A verið yfirheyrður vegna málsins og við skýrslutökur hjá lögreglu hafi hann játað að hafa farið að [...] umrætt sinn og einnig að hafa losað efnin úr mælaborði bifreiðarinnar ásamt kærða, þó sagðist hann hafa vitað að um gervi­efni væri að ræða. Hann sagði sitt hlutverk hafa verið að losa gerviefnin úr bifreið­inni og eyða þeim. Um afstöðu hans til sakarefnisins og nánar um framburð hans sé vísað til framburðarskýrslna. Ljóst sé af gögnum málsins að framburðir kærða í málinu séu í miklu ósamræmi við framburð A við skýrslutökur hjá lögreglu og önnur gögn málsins. Rannsókn málsins miði áfram og framundan séu m.a. frekari yfirheyrslur af meintum samverkamönnum kærða og A. Sem stendur hafi ekki öll bankagögn borist lögreglu en munu berast á næstunni. Unnið sé að úrvinnslu gagna, þar á meðal síma­gagna. Rannsókn málsins sé umfangsmikil og verði flýtt eftir föngum. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 10. febrúar sl. Meint aðild kærða þyki mikil en hann sé talin tengjast skipulagningu, milligöngu og móttöku fíkniefnanna. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkni­efnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauð­synlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttar­vitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, og sé talið að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt í því máli sem hér um ræði. Verið sé að rannsaka ætluð brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og megi ætla að ef þau sönn­uðust, þá myndu þau geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegn­ingarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Fram kemur í rannsóknargögnum að sterkur, rökstuddur grunur sé um að kærði hafi átt aðild að innflutningi til landsins tæpum 4 kg af kókaíni og rúmum 36 g af amfetamíni, í ágóða­skyni, en slíkt brot getur varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegn­ingarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Talið er að hann tengist skipulagningu, milligöngu og móttöku fíkniefnanna. Stendur umfangsmikil rannsókn lögreglu yfir og miðar henni áfram með eðlilegum hraða. Þegar litið er til alvarleika brots þess sem kærði er grunaður um og magns og styrkleika hins hættulega fíkniefnis, þykja skilyrði til þess að fallast á kröfu lögreglustjórans um gæsluvarðhald með tilliti til almannahagsmuna sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fram kom í máli fulltrúa lögreglustjóra að sá tími sem kröfu um gæsluvarhald væri markaður, væri ætlaður til meðferðar málsins í heild sinni, þ.e. lúkningar rannsóknar, ákvörðunar um saksókn og meðferðar fyrir dómi. Verður á kröfuna fallist eins og fram kemur í úrskurðarorði. Sigríður Hjaltested settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang] sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. maí 2007, kl. 16:00.
Mál nr. 379/2015
Veðsetning Lífeyrissjóður Ógilding samnings Dagsektir Gjafsókn
F höfðaði mál gegn FL og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning í fasteign hennar sem sett hafði verið til tryggingar skuld samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af Ó. Talið var að FL hefði brotið gegn 9. grein lánareglna sjóðsins með því að heimila lánveitingu gegn veði í fasteign F þar sem hún var ekki skyld lántaka. Af þeim sökum hefði F notið lakari réttarverndar en skyldmenni lántaka, þar sem í þeim tilvikum bar að leggja fram yfirlýsingu þess sem veðsetningu heimilaði um að hann gerði sér grein fyrir skuldbindingum sínum. Þá lægi fyrir að FL hefði ekki óskað eftir greiðslumati á lántaka eins og hann gat áskilið sér samkvæmt 10. gr. lánareglnanna. Meðal annars að virtum atvikum við samningsgerð, þar á meðal því hversu hátt hlutfall lánsfjárhæðin var af söluvirði fasteignar F, og aðstöðumun aðila var talið að F hefði sýnt fram á að ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu FL að bera fyrir sig samþykki F við að veðsetja fasteign sína, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda hefði FL brotið í bága við lánareglur sínar við lánveitinguna og ekki skeytt um þær skyldur sem á sjóðnum hefðu hvílt um vönduð vinnubrögð við lánveitingar. Var krafa F því tekin til greina. Jafnframt var fallist á kröfu hennar um að FL yrði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af eignarhluta hennar að viðlögðum dagsektum.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttirog Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2015. Hún krefst þess aðfelld verði úr gildi veðsetning eignarhluta hennar í fasteigninni Sunnubraut 15í Reykjanesbæ, fastanúmer 209-0840, til tryggingar skuld Ólafar HafdísarEinarsdóttur við stefnda samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu 3. apríl 2008 aðhöfuðstól 9.800.000 krónur og að allar skuldbindingar hennar samkvæmtveðskuldabréfinu verði felldar úr gildi. Þá krefst hún þess að stefnda verðigert að aflétta veðskuldabréfinu af eignarhluta hennar í fasteigninni innan 15daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000 króna dagsektum frá þeim tíma þar tilaflétting fer fram. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ máli þessu krefst áfrýjandi þess að felld verði úr gildi veðsetning ífasteign hennar að Sunnubraut 15 í Reykjanesbæ, sem sett var til tryggingarskuld samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af Ólöfu Hafdísi Einarsdóttur 3. apríl2008. Um málsástæður og lagarök að baki kröfunni vísar áfrýjandi einkum til 9.greinar lánareglna stefnda og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga.Í áðurnefndu ákvæði lánareglna stefnda, sem tóku gildi 1. janúar 2008,sagði að lán væru eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði sem umsækjandi ættieða væri að kaupa. Heimilt væri þó að lána gegn veði í íbúðarhúsnæði semskyldmenni lántaka ætti, enda væri lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila umað hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að taka á sig.Þá sagði í 10. grein reglnanna að sjóðurinn áskildi sér rétt til að óska eftirskuldayfirliti og greiðslumati lánastofnunar vegna umsóknarinnar. Væriskuldastaða með þeim hætti að vafi væri á greiðsluhæfi lántaka gæti sjóðurinnlækkað umbeðna lánsfjárhæð eða hafnað lánveitingu. IIÍ skýrslu sinni fyrir héraðsdómi skýrði fyrrnefnd Ólöf HafdísEinarsdóttir svo frá um aðdraganda þess að stefndi veitti henni lán samkvæmtveðskuldabréfinu að hún hafi ásamt manni sínum ákveðið að kaupa sér stærrifasteign vegna fjölgunar ífjölskyldunni. Hafi þau bæði verið með mjög góða vinnu og séð fram á að þaugætu látið af þessu verða. Þau hafi því gert tilboð í tilgreinda fasteign ogleitað til stefnda í því skyni að fá „auka fjármögnun“. Þar sem fasteignin,,dygði ekki fyrir veðunum“ hafi verið gerð sú krafa af hálfu stefnda að lániðyrði tryggt með veði þriðja manns. Í framhaldinu hafi faðir sinn rætt þetta viðáfrýjanda og tjáð henni að ekki gæti orðið af umræddum fasteignakaupum og hafiáfrýjandi þá boðist til að lána ,,húsið sitt til veðsetningar.“ Sér vitandihafi stefndi ekki gert neina könnun á greiðslugetu vitnisins og hafi hún ekkiritað undir greiðslumat. Vitnið kvaðst vita til þess að stefndi hafi ekkiupplýst áfrýjanda um þá áhættu sem fólst í lánveitingunni og hafi áfrýjandiritað undir veðskuldabréfið á heimili systur vitnisins. Vitnið kvaðst aldreihafa rætt við áfrýjanda um ábyrgðina sem hún tók á sig. Hún hafi þó sagt viðáfrýjanda, þegar hún skrifaði undir skuldabréfið, að þau myndu ekki ,,bregðast“henni. Þau hafi ekki haft neina getu eða þekkingu til þess að útskýra fyriráfrýjanda hvað myndi gerast ef þau gætu ekki greitt af láninu. Áfrýjandi hafiheimilað veðsetninguna af ,,góðmennsku“. Hún kvað áfrýjanda hafa verið nágrannasinn og fjölskyldu sinnar. Mikill samgangur hafi verið þeirra í milli og þóttvitnið væri ekki blóðskyld áfrýjanda hafi vitnið litið á hana sem einn af sínumnánustu ættingjum. Áfrýjandi væri algjör einstæðingur, hún hefði ,,rétt nógfyrir sjálfa sig að versla í matinn“. Vitnið kvaðst hafa misst vinnuna íkjölfar bankahrunsins og hafi hún flust til Noregs ásamt fjölskyldu sinni í lokoktóber 2011. Hún hafi ásamt manni sínum sótt um greiðsluaðlögun tilUmboðsmanns skuldara árið 2010.IIISvo sem rakið hefur verið var kveðið á um það í 9. grein lánareglnastefnda að lán væru eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði sem umsækjandiætti eða væri að kaupa, en heimilt væri þó að lána gegn veði í íbúðarhúsnæðisem skyldmenni lántaka ætti, enda væri lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðilaum að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að taka ásig. Fyrir liggur í málinu að stefndi gekk ekki úr skugga um hvort áfrýjandiværi skyldmenni lántaka og að sjóðnum væri því heimilt að lána gegn veði íhúsnæði hennar. Braut stefndi því gegn fyrrnefndri lánareglu sinni með því aðheimila lánveitingu gegn veði í fasteign áfrýjanda, sem ekki er skyld lántaka.Af þeim sökum naut hún lakari réttarverndar en skyldmenni lántaka, þar sem íþeim tilvikum bar að leggja fram yfirlýsingu þess sem veðsetningu heimilaði umað hann gerði sér grein fyrir skuldbindingum sínum. Að auki er ágreiningslaustað stefndi óskaði ekki eftir greiðslumati lánastofnunar á lántaka, eins og hanngat áskilið sér samkvæmt 10. grein reglnanna, og þá eftir atvikum lækkaðumbeðna lánsfjárhæð eða hafnað lánveitingu. Framangreint leiðir þó ekkisjálfkrafa til ógildingar á loforði áfrýjanda um veðsetningu fasteignar sinnartil tryggingar láninu, heldur verður að sýna fram á að ósanngjarnt sé eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera loforðið fyrir sig og skal við mat á þvílíta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana ogatvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.IVÍ fyrsta lagi ber að líta til efnis samnings, en í máli því sem hér ertil úrlausnar var um að ræða samþykki áfrýjanda fyrir því að tryggja mættiskuldabréf sem lántaki hafði gefið út til stefnda með veði í fasteignáfrýjanda. Af skýrslu lántaka fyrir héraðsdómi verður ráðið að áfrýjandi hafðiengin samskipti við stefnda í tengslum við veðsetningu eignar sinnar og hafðihún því enga aðkomu að efni samningsins, en skuldabréfið undirritaði hún aðsögn lántaka á heimili systur lántaka.Í öðru lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Á þeim tíma semsamningurinn var gerður var áfrýjandi nágrannakona lántaka, rúmlega sjötug aðaldri. Samkvæmt vætti lántaka var áfrýjandi algjör einstæðingur sem bjó viðkröpp kjör. Í skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kvað lántaki að frumkvæði aðveðsetningu fasteignarinnar hafi komið frá áfrýjanda sjálfri. Áfrýjandi, sem núer haldin Alzheimer sjúkdómi, kom ekki fyrir héraðsdóm til að gefa skýrslu, enframangreindri staðhæfingu hefur verið mótmælt af hennar hálfu. Liggur því ekkiótvírætt fyrir hver aðdragandi veðsetningarinnar var. Höfuðstóllveðskuldabréfsins sem tryggt var með veði í fasteign áfrýjanda nam 9.800.000krónum, en á þeim tíma er lánið var veitt í apríl 2008 var fasteignamateignarinnar 15.912.000 krónur og sölumat 15.400.000 krónur. Fjárhæð lánsins namþví 63.6% af söluverði fasteignarinnar og 61.6% af fasteignamati hennar.Ágreiningslaust er að áfrýjandi naut einskis af láninu, heldur var því variðtil að greiða kaupverð fasteignar sem lántaki og maður hennar voru að festakaup á. Þá er fram komið að áfrýjandi var ekki upplýst fyrirfram um hvaðaskuldbindingu hún tæki á sig með því að heimila veðsetningu fasteignar sinnarog að veiting lánsins gegn veði í fasteigninni færi í bága við lánareglurstefnda. Jafnframt er ágreiningslaust að ekki lá fyrir greiðslumat á lántakavið lánveitinguna.Í þriðja lagi ber að líta til stöðu samningsaðila. Áfrýjandi ereinstaklingur og hefur ekkert komið fram í málinu um að hún hafi búið yfir sérstakriþekkingu á þessu sviði. Stefndi er á hinn bóginn lífeyrissjóður sem hefur, einsog lánareglur hans bera vitni um, yfir að ráða starfsmönnum með þekkingu álánastarfsemi. Á sjóðnum hvíldu því ótvírætt skyldur til að viðhafa vönduðvinnubrögð í lögskiptum sínum, þar á meðal að ganga úr skugga um aðlánveitingin samrýmdist reglum þeim sem sjóðurinn hafði sett sér um veðsetningufasteigna í eigu annarra en lántaka, ekki síst í ljósi þess að lánsfjárhæðinnam rúmlega 60% af söluverðmæti fasteignarinnar. Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Þótt ekki liggifyrir í málinu upplýsingar um núvirði fasteignar áfrýjanda er fram komið aðuppreiknuð fjárhæð lánsins, miðað við 5. maí 2014, nam 16.691.775 krónum. Þá liggurfyrir að áfrýjandi, sem er á áttugasta aldursári, glímir nú við alvarlegaheilabilun. Þegar allt framangreint er virtheildstætt hefur áfrýjandi sýnt fram á að ósanngjarnt sé og andstætt góðriviðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig samþykki áfrýjanda við aðveðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum Ólafar Hafdísar Einarsdóttur,enda braut stefndi í bága við lánareglur sínar við lánveitinguna og skeyttiekki um þær skyldur sem á sjóðnum hvíldu um vönduð vinnubrögð við lánveitingar.Að öllu þessu virtu verða kröfur áfrýjanda teknar til greina eins og nánarsegir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda 600.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdómsum málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest, en umgjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem segir ídómsorði. Dómsorð:Veðsetning eignarhluta áfrýjanda, Fjólu Guðlaugsdóttur, í fasteigninniSunnubraut 15 í Reykjanesbæ, fastanúmer 209-0840, til tryggingar skuld ÓlafarHafdísar Einarsdóttur við stefnda, Festu lífeyrissjóð, samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu3. apríl 2008 að höfuðstól 9.800.000 krónur, er ógilt. Stefnda er gert aðaflétta veðskuldabréfinu af eignarhluta áfrýjanda að viðlögðum dagsektum að fjárhæð25.000 krónur sem falli á frá 4. mars 2016hafi skyldunni ekki verið fullnægt fyrir þann tíma.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda skuluvera óröskuð.Stefndi greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni íríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjaness 4. mars 2015. Málþetta var höfðað 17. september 2014 og dómtekið 5. febrúar 2015. Stefnandi erFjóla Guðlaugsdóttir, Sunnubraut 15, Reykjanesbæ. Stefndi er Festalífeyrissjóður, Krossmóa 4a, Reykjanesbæ. Dómkröfur stefnanda eru í fyrstalagi þær að felld verði úr gildi með dómi og dæmd óskuldbindandi veðsetningeignarhluta stefnanda í fasteigninni Sunnubraut 15, Reykjanesbæ, fastanúmer209-0840, til tryggingar skuld Ólafar Hafdísar Einarsdóttur, kt. [...], viðstefnda, samkvæmt veðskuldabréfi upphaflega að höfuðstól 9.800.000 kr., dagsett3. apríl 2008, númer 109324, jafnframt því sem allar skuldbindingar stefnandaskv. veðskuldabréfinu verði felldar úr gildi. Í öðru lagi að stefnda verði gertskylt að aflétta fyrrgreindu veðskuldabréfi af eignarhluta stefnanda í fasteigninniinnan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000 kr. í dagsektir frá þeim tímaþar til aflétting fer fram. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiðastefnanda málskostnað, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda. Þágerir stefndi kröfu um málskostnað. I. Málsatvikeru þau að stefnandi undirritaði veðskuldabréf, dags. 3. apríl 2008, semlántakinn, Ólöf Hafdís Einarsdóttir, gaf út til stefnda, upphaflega að fjárhæð9.800.000 kr., sbr. lánsumsókn frá 3. apríl 2008. Lánið mun hafa verið tekiðvegna fyrirhugaðra fasteignakaupa lántaka og lántaki jafnframt fengið lán fráöðrum lánastofnunum vegna kaupanna, en kaupverðið hafi verið að öllu eða að næröllu leyti greitt með lánsfé. Stefnandi ritaði undir fyrrgreintveðskuldabréf sem þinglýstur eigandifasteignarinnar Sunnubrautar 15, Reykjanesbæ. Í framhaldi af því var veðskulda­bréfinuþinglýst á fasteignina, fyrsta veðrétt. Stefnandi kveður að henni hafi ekkiverið kynnt greiðslumat lántaka áður en hún ritaði undir veðskuldabréfið, en afgögnum máls megi ráða að ekkert slíkt greiðslumat hafi verið gert hjá lántaka. Árið 2012 sótti lántaki umgreiðsluaðlögun til umboðsmanns skuldara og með bréfi lögmanns stefnanda 29.október 2013 var þess farið á leit við stefnda að umræddu veðskuldabréfi yrðilétt af eignarhluta stefnanda, einkum með vísan til þess að ekki hefði veriðlátið framkvæma mat á greiðsluskyldu lántaka, Ólafar Hafdísar, í samræmi viðalmennar skyldur stefnda, einkum í samræmi við lánareglur stefnda. Því erindivar ekki svarað af hálfu stefnda og hefur stefnandi því höfðað dómsmál þetta. Viðaðalmeðferð málsins gaf vitnið Ólöf Hafdís Einarsdóttir skýrslu. Vitnið greindifrá því að umrætt lán var tekið þar sem vitnið og eiginmaður þess hafi viljaðkaupa stærri fasteign. Bæði vitnið og eiginmaður þess hefðu verið með mjög góðavinnu og séð fram á að þau gætu keypt og gert tilboð í fasteign. Viðskiptabankiþeirra hafi upplýst að fasteignamatið á eigninni væri ekki nógu hátt og þauþyrftu að fá aukaveð. Um ástæðu þess að vitnið leitaði til stefnanda sagðivitnið að það hefði ekki gert það heldur hefði það rætt málið við föður sinn,Einar Júlíusson. Einar hefði svo rætt við stefnanda og sagt henni hvernig málstæðu hjá vitninu, að þau gætu ekki keypt þessa fasteign, og stefnandi þá boðiðfram veð í fasteign sinni. Fram kom að stefnandi og vitnið bjuggu í sömu götuog að mikill samgangur hafi verið á milli þeirra. Þótt stefnandi hafi ekkiverið blóðskyld vitninu hafi vitnið litið á stefnanda eins og náinn ættingja.Þá kom fram að vitnið og eiginmaður þess hefðu misst vinnuna í kjölfarbankahrunsins og sótt um greiðsluaðlögun á árinu 2010. Þau hefðu svo flutt tilNoregs í lok október 2011. II.Stefnandi byggir málatilbúnaðsinn aðallega á lánareglum stefnda, sem hafi tekið gildi 1. janúar 2008, ogverið í gildi á þeim tíma þegar stefnandi ritaði undir veðskulda­bréfið. Í 9.grein lánareglnanna segi að lán séu eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæðisem umsækjandi eigi eða sé að kaupa. Heimilt sé þó að lána gegn veði ííbúðarhúsnæði sem skyldmenni lántaka eigi, enda sé lögð fram skriflegyfirlýsing þess aðila um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum semhann sé að taka á sig. Af fyrrgreindu ákvæði lánareglnastefnda megi afdráttarlaust ráða að stefnda hafi ekki verið heimilt að krefjastþess að stefnandi tæki á sig umrædda skuldbindingu eða veita lánið á þeimgrundvelli, enda stefnandi hvorki lántaki né skyldmenni lántaka.Í 10. gr. lánareglna stefnda séáskilinn réttur til þess að óska eftir skuldayfirliti og greiðslumatilánastofnunar vegna umsóknar um lán. Þrátt fyrir umtalsvert háa lánveitingugegn lánsveði verði ekki séð að stefndi hafi óskað eftir slíkum upplýsingumvarðandi skuldara. Augljóst sé að stefnda hafi ekki verið heimilt að krefjastþess að stefnandi gengist í umrædda ábyrgðarskuldbindingu, enda færi slíktberlega gegn lánareglum stefnda. Í málinu liggi fyrir að stefndihafi engin samskipti haft við stefnanda í tilefni af veðsetningunni og ekki meðneinu móti kynnt stefnanda í hverju ábyrgðin hafi verð fólgin eða réttaráhrifhennar, en lántaki hafi fengið stefnanda til að undirrita umrætt veðskuldabréfá heimili hennar, án nokkurrar aðkomu stefnda. Þá hafi stefnanda ekki veriðkynntar fyrrgreindar lánareglur stefnda eða hún upplýst um efni þeirra. Þá hafi stefndi ekkert sjálfstættmat lagt á hæfi stefnanda til þess að gangast í ábyrgð vegna veðskuldabréfsins,en sérstakrar aðgæslu hafi verið þörf með vísan til framangreinds og þess að umverulegar ábyrgðarskuldbindingar hafi verið að ræða, en fasteign stefnanda séaf þessum sökum fullveðsett eða a.m.k. nær fullveðsett, sbr. m.a. verðmatfasteignasölunnar Stuðlaberg frá 5. mars 2008, sem fyrir liggur í málinu, enuppreiknuð staða lánsins miðað við 5. maí 2014 sé 16.691.775 kr. Stefnda hafimátt vera það ljóst að stefnandi hefði engin tök á að afla sér sjálf upplýsingaum fjárhagslega stöðu lántaka. Jafnframt liggi fyrir, að matistefnanda, að fjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm á þessum tíma, að minnsta kostihafi henni verið þannig háttað að sérstakrar aðgæslu hafi verið þörf, enda hafislíkt komið á daginn. Stefndi verði að bera hallann af þeirri staðreynd aðekkert greiðslumat hafi verið gert og það kynnt stefnanda. Að mati stefnandahafi stefnda mátt vera það ljóst að fjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm ogþví hafi hvílt á stefnda enn ríkari kröfur til aðgæslu og upplýsingaskyldu, þ.á m. með hliðsjón af almennri aðgæsluskyldu lánastofnana og lífeyrissjóða.Vísast m.a. til þess að umrædd lántaka hafi verið hluti af mun umfangsmeirilántöku aðalskuldara vegna fyrirhugaðra fasteignakaupa hennar, en samanlögðlánveiting vegna fasteignakaupanna hafi falið í sér að veitt hafi verið um 100%lán vegna þeirra. Þá hafi verið upplýst af hálfu lántaka að hún hafi ekki aðöllu leyti uppfyllt skilyrði stefnda til lánveitinga, sbr. t.d. ákvæði 1. gr.lánareglna stefnda.Stefndi hafi a.m.k. ekki gertsjálfstætt mat á greiðslugetu aðalskuldara, auk þess sem fyrirséð hafi verið aðgreiðslugeta aðalskuldara hafi ekki verið fyrir hendi í samræmi viðskuldbindingar hennar, þ. á m. skuldbindingar skv. umræddu veðskuldabréfi.Aðalskuldari hefði m.ö.o. að mati stefnanda ekki staðist hefðbundið greiðslumatlánastofnunar eða a.m.k. megi ætla að niðurstaða þess hefði gefið sérstakttilefni til aðgæslu, m.a. með hliðsjón af hagsmunum ábyrgðarmanns.Hafi slíkt greiðslumat verið gertaf hálfu stefnda liggi fyrir að það hafi aldrei verið kynnt stefnanda, sem hafiaf þeim sökum engin tök haft á því að kynna sér greiðslugetu lántaka. Í gögnummáls liggi fyrir svokallað „mat á lánsumsókn“ sem stefndi virðist hafa gert 1.apríl 2008. Það mat geti ekki með neinu móti talist vera greiðslumat eða ígildiþess, m.a. í skilningi núgildandi laga um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, enda matiðmiðað við að stefnandi veitti veðheimild í fasteign sinni. Við mat á lögmætiábyrgðarskuldbindingarinnar beri jafnframt að horfa til þess að stefnandi hafiverið 72 ára gömul þegar umrædd lánveiting og veðsetning átti sér stað ogtekjur hennar verið verulega takmarkaðar, raunar svo lágar að fullljóst sé aðþær hefðu ekki dugað til að standa straum af greiðslu mánaðarlegra afborgana afumræddu láni, ef til vanskila hefði komið á skuldabréfinu. Þá hafi tengslstefnanda og aðalskuldara ekki verið önnur en þau að þær voru nágrannar og hafistefnandi enga fjárhagslega hagsmuni haft af lánveitingunni. Samkvæmt framansögðu hafi því viðlánveitinguna ekki verið gætt þeirra grundvallar­sjónarmiða sem lánareglurstefnda sjálfs leggi til grundvallar við lánveitingar og skuldbindingarábyrgðarmanna, auk þess sem stefndi hafi ekki sýnt þá aðgæslu sem á stefndahvíli eða sinnt upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnanda. Að mati stefnanda eru þvíforsendur til að víkja til hliðar veði því sem stefnandi veitti í eignarhlutasínum í fasteigninni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, þar sem kveðið sé á um að víkja megi samningi tilhliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera samning fyrir sig. Þá segir í 2. mgr. 36.gr. að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli litið til efnis samnings, stöðusamningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.Stefnandi álítur það andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi ákvæðisins aðstefndi haldi uppi kröfum á hendur stefnanda á grundvelli veðsetningarinnar,einkum með vísan til þess að ekki hafi verið gætt sjónarmiða lánareglna stefndaauk þeirra sjónarmiða sem rakin hafa verið. Álítur stefnandi að horfa verðitil þess að staða aðila hafi verið ólík við samningsgerðina. Stefndi, sem sélífeyrissjóður, hafi haft yfirburðastöðu að þessu leyti og haft yfirsérfræðiþekkingu að búa sem stefnandi hafi ekki. Því álítur stefnandi að ógildaberi veðsetninguna með dómi með vísan til 1. mgr. 36. gr. samningalaga, sbr. ogólögfestar reglur samningaréttar um brostnar forsendur. Víkja beri til hliðarsem óskuldbindandi ábyrgðarskuldbindingu stefnanda og þar með veðsetningu áeignarhlut hennar í fasteigninni Sunnubraut 15, Reykjanesbæ, til tryggingarskuld Ólafar Hafdísar Einarsdóttur við stefnda skv. fyrrgreindu veðskuldabréfi.Í samræmi við það sé þess jafnframt krafist að stefnda verði gert skylt að afléttaumræddri veðskuldbindingu af fasteign stefnanda í samræmi við kröfugerð hennar,að viðlögðum dagsektum. Um lagarök vísar stefnandi tilalmennra meginreglna samninga- og kröfuréttar, þ. á m. til sjónarmiða umaðgæsluskyldu lánastofnana. Einnig vísast til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og til ólögfestra reglna um brostnarforsendur. Þá vísast til ákvæða laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum 1.mgr. 4. gr. þeirra. Krafa um málskostnað styðst viðXXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. gr. og 130. gr.þeirra. Stefnandi hafi ekki með höndum virðisaukaskattsskylda starfsemi, sbr.lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, og því beri henni nauðsyn til þess að tekiðverði tillit til skyldu hennar til greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþóknuní málinu við ákvörðun málskostnaðar. III. Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að lánveitingsamkvæmt veðskuldabréfi nr. 109324 sé lögmæt, þ.m.t. veðsetning fasteignarstefnanda. Stefndi hafi ekki vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvartlántaka eða stefnanda sem veðsala. Stefnandihafi sett fasteign sína að veði af fúsum og frjálsum vilja með undirritun sinniá fyrrnefnt veðskuldabréf. Engin skilyrði séu til að ógilda þá veðsetningu.Stefndi byggi jafnframt á því að fylgja beri þeirri meginreglu samningaréttarað samninga skuli halda. Stefnandi sé bundinn af þeim samningum sem hann gerðivið stefnda.Stefndisé lífeyrissjóður og starfi á grundvelli ákvæða laga nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi viðsamþykktir stefnda hafi stjórn stefnda sett reglur um lánveitingar stefnda tilsjóðfélaga sinna. Reglurnar séu settar til handa lántökum. Samkvæmt þeim hafisjóðfélagar átt rétt á láni frá stefnda að uppfylltum nánar greindum skilyrðum.Aðeins hafi verið lánað gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði ogveðsetningarhlutfall ekki mátt vera hærra en 65% af fasteignamati eignar eðasölumati löggilts fasteignasala sem aðilar hafi komið sér saman um. Aðgangurað sjóðfélagalánum stefnda sé stór og mikilvægur hluti af félagslegum réttisjóðfélaga lífeyrissjóða. Lánveitingar stefnda til sjóðfélaga sinna, sembyggist á skýrum og málefnalegum lánareglum, hafi gefið foreldrum og öðrumaðilum sem nákomnir eru ungum sjóðfélögum tækifæri til þess að veita liðsinnivið íbúðarkaup o.fl. með veitingu veðleyfis í stað beinna fjárframlaga.Hlutverk og tilgangur sjóðfélagalána hafi almennt verið annað en lánbankastofnana sem veitt eru í viðskiptalegum tilgangi.Stefnandisé fjölskylduvinur lántaka og því ekki óeðlilegt að aðili tengdur lántaka kæmiað málinu með þessum hætti, líkt og tíðkast hafi svo áratugum skipti ílánveitingum stefnda og fleiri lífeyrissjóða. Þvíer mótmælt sem haldið er fram í stefnu að stefndi hafi brotið gegn 10. gr.lánareglna sinna. Í ákvæðinu komi fram að stefndi áskilji sér rétt til að óskaeftir skuldayfirliti og greiðslumati lánastofnunar vegna lánsumsóknar. Í þvífelist ekki skylda stefnda, svo sem stefnandi haldi ranglega fram. Stefnda hafiþannig ekki borið skylda til að láta greiðslumeta lántaka. Stefnandihafi ekki lagt fram gögn um að þann 3. apríl 2008 hafi verið vafi umgreiðsluhæfi skuldara. Þvert á móti hafi lántaki greitt af veðskuldabréfinufram til þess að hann sótti um greiðsluaðlögun árið 2010. Ósannað sé aðfjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm þegar lánið var tekið. Fjárhagsstaðalántaka og fjölskyldu hennar hafi orðið slæm eftir að þau misstu atvinnu sína íkjölfar bankahrunsins. Það hafi ekki verið fyrirséð á þessum tíma. Auk þess séósannað að stefndi hafi haft vitneskju um að lántaki hafi verið að taka 100%lán til fasteignakaupa á þessum tíma. Afmálatilbúnaði stefnanda megi ráða að hún telji það hafa verið ákvörðunarástæðufyrir veitingu veðtryggingar að greiðslugeta lántaka hafi verið metin. Það séósannað og ekkert liggi fyrir um slíka ástæðu stefnanda. Að auki sé ósönnuð súfullyrðing stefnanda að fjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm þegarlánveitingin átti sér stað. Í málinu liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafiekki getað gert sér grein fyrir ábyrgð sinni. Lánareglurhafi verið kynntar lántaka, auk þess sem þær hafi verið og séu aðgengilegaröllum. Stefndi hafi hvorki vitað né mátt vita um forsendu stefnanda um aðlántaki yrði greiðslumetinn. Ef slík forsenda var fyrir hendi hefði veriðsérstakt tilefni fyrir stefnanda að vekja máls á henni við eða fyrir undirritunveðheimildar. Slíkt hafi aldrei verið gert. Sérstök ástæða hafi verið til þessef borin er saman yfirlýsing stefnanda í veðskuldabréfinu annars vegar, þar semhún hafi staðfest að henni væri kunnugt um að hún gæti þurft að greiða afláninu, og fullyrðing stefnanda í stefnu hins vegar, um að hún hafi ekkibolmagn til greiðslu ábyrgðarskuld­bindingarinnar. Stefndihafnar því að hafa brotið gegn þágildandi lánareglum. Verði talið að um slíktbrot hafi verið að ræða telur stefndi það ekki leiða til þess að veðsetningstefnanda teljist ógild. Lánareglur stefnda séu fyrir sjóðfélaga. Ef þær erubrotnar, sem ekki hafi verið í tilviki stefnanda, leiði það ekki til réttindatil handa stefnanda sem veðsala. Meðundirritun sinni á veðskuldabréfið hafi stefnandi samþykkt og lýst þvísérstaklega yfir að tilgreind fasteign hennar væri sett að veði. Í textabréfsins og ákvæðum í 10 töluliðum sé lýst lögfylgjum þess að setja eign sína aðveði fyrir skuld lántaka. Í undirrituninni felist að þinglýstur eigandi fast­eignarinnargeri sér fyllilega grein fyrir þeim skuldbindingum sem felist í því að veitaheimild til að veðsetja fasteign sína. Stefnanda hafi því sem veðsala veriðkunnugt um að þar með gæti hún þurft að greiða þær skuldir sem hún veittiveðheimild fyrir, eins og hún væri lántakandi sjálf. Stefnandi hafi veriðmeðvituð um áhættu sína. Þaðhafi ekki verið að frumkvæði stefnda að stefnandi lánaði veð í íbúð sinni.Frumkvæðið hafi verið hjá lántakanda og stefnanda. Dómstólar hafi talið aðþetta leiði til þess að ríkari ábyrgð hvíli á lántaka og veðeiganda að afla sérupplýsinga um atriði sem kunna að skipta máli varðandi fjárhagslega áhættu.Stefnandihafi getað komið að athugasemdum til stefnda áður en hún undirritaðiveðskuldabréfið. Það hafi hún ekki gert. Stefnandi hafi engar athugasemdir gertfyrr en seint á árinu 2013. Slíkt sé tómlæti af stefnanda hálfu með tilheyrandibrottfalli réttar, verði yfirhöfuð talið að réttur hafi verið til staðar, fimmárum eftir undirritun veðskuldabréfsins og tveimur árum eftir að lántaki hafióskað eftir greiðsluaðlögun. Þvíer mótmælt að stefndi hafi krafist þess að stefnandi gengist í ábyrgð fyrirskuldum lántaka. Stefndi hafi ekki gert kröfu um að stefnandi tæki sérstaklegaað sér að veita veðheimild. Stefnandi hafi skrifað undir veðskuldabréfið affúsum og frjálsum vilja án þrýstings frá stefnda. Stefnditelur ekki hægt að fallast á það með stefnanda að fella beri úr gildiveðsetninguna með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Stefndi mótmælir því að hann hafi með einhverjumhætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt, andstætt góðriviðskiptavenju eða óheiðarlegt að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteignstefnanda. Tilvísun stefnanda í þessu sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 ermótmælt. Það að ábyrgð samkvæmt veðskuldabréfinu sé haldið upp á stefnanda semveðsala sé hvorki ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju. Slík ógildingverði ekki í heild eða að hluta vegna meintra brota stefnda á lánareglum semsettar eru til hagsbóta lántaka. Stefnda hafi ekki tekist að finna slíkriógildingu stað í reglum samningaréttar. Stefnandibyggi málatilbúnað sinn á því að þar sem stefndi hafi ekki greiðslumetiðlántaka og brotið gegn lánareglum eigi það að leiða til þess að ábyrgðinniverði að víkja til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi hafi hinsvegar ekki sýnt fram á að skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt. Ákvæði 36. gr.samningalaga sé undantekningarregla sem beri að túlka þröngt.Ístefnu útskýri stefnandi ekki með fullnægjandi hætti hvernig hún telur þaðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sigábyrgðina. Ekki sé heldur sýnt fram á að það stafi af einhverjum eða öllum þeimtilvikum sem tilgreind eru í 2. mgr. 36. gr. samningalaga og eru grundvöllurósanngirnismatsins eða þess að samningur sé andstæður góðri viðskiptavenju. Skilyrðifyrir beitingu lagaákvæðisins séu ekki til staðar, en fyrir því beri stefnandisönnunarbyrði. Lánveiting stefnda hafi verið í samræmi við lánareglur stefndaog í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafa varðandi sjóðfélagalán stefnda ogannarra lífeyrissjóða. Frá upphafi hafi legið fyrir að greiðslumat hafi ekkiverið gert á lántaka í tengslum við lánveitinguna. Engin skylda hafi hvílt ástefnda að framkvæma slíkt greiðslumat. Stefndi hafi ekki skuldbundið sig tilþess með öðrum hætti að láta framkvæma slíkt mat.Lokser því mótmælt að lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn eigi við, enda hafi þau ekkitekið gildi þegar lánveitingin átti sér stað. Umlagarök vísar stefndi til meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar umskuldbindingargildi samninga og loforða, um samningsfrelsi, sjálfstætt gildiveðkrafna, áhrif tómlætis og um eftirfarandi samþykki ákvæða laga nr. 129/1997um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, ákvæða laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 4. mgr. 60. gr. Þá er vísað til 72.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Málskostnaðarkrafastefnda er byggð á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,og krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988. IV. Í máli þessu krefst stefnandiþess að felld verði úr gildi veðsetning sem hún heimilaði á fasteign sinni aðSunnubraut 15 í Reykjanesbæ, sem var til tryggingar skuld samkvæmtveðskuldabréfi sem Ólöf Hafdís Einarsdóttir gaf út til stefnda hinn 3. apríl 2008, að fjárhæð 9.800.000 krónur.Stefnandi byggir á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Ákvæðið felur í sér undantekningu frá þeirri grundvallar­reglu að samningaskuli halda. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að víkja samningi til hliðar í heildeða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort víkja skuli samningitil hliðar skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Fyrirliggur að stefndi lagði ekki mat á greiðslugetu lántaka þegar stefnandi veittiveð í fasteign sinni fyrir láninu. Það að slíkt mat fór ekki fram eða að lánareglur hafi verið brotnarhefur ekki sjálfkrafa í för með sér að veðsetninguna beri að fella úr gildi. Viðaðalmeðferð málsins var af hálfu stefnanda vísað til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember2001, sem Samtök banka og verðbréfa­­fyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna,Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin ogviðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda stóðu að, en samkvæmt 3. gr.samkomulagsins var fjármálafyrirtæki skylt að meta greiðslugetu greiðanda, nemaábyrgðarmaður óskaði sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo yrðiekki gert. Samkomulag þetta getur ekki átt við í máli þessu þar sem stefndi varekki aðili að því. Stefnandi getur heldur ekki í máli þessu byggt á 1. mgr. 4.gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn,þar sem kveðið er á um skyldu lánveitanda til að meta hæfi lántaka til að standaí skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndumlántaka. Veðið var veitt 3. apríl 2008 en lögin tóku gildi 4. apríl 2009 oggeta því ekki átt við um veðsetninguna. Þá var stefnda ekki skylt samkvæmt 10.gr. lánareglna sinna að fara fram á greiðslumat. Í 9. gr. lánareglna stefndavar kveðið á um að lán væru eingöngu veitt í húsnæði lántaka eða skyldmennahans. Lánveitingin var að þessu leyti ekki í samræmi við lánareglur þar semstefnandi var ekki skyldmenni lántaka. Þetta getur hins vegar ekki leitt tilþess að veðsetningin verði felld úr gildi þar sem stefndi mátti treysta því aðveðsetningin væri að þessu leyti í samræmi við lánareglur, enda hafði lántakiundirritað þær og staðfest að hafa kynnt sér þær. Jafnframt er óvíst að þettahefði breytt einhverju um vilja stefnanda til að heimila veðsetninguna. Þáliggur ekki annað fyrir en að lántaki hafi uppfyllt 1. gr. lánareglna stefnda,þar sem sagði að til að öðlast rétt til lántöku þyrfti lántaki að hafa veriðbúinn að greiða til sjóðsins í a.m.k. sex mánuði af síðustu tólf mánuðum ogvera greiðandi í sjóðinn þegar sótt var um lánið.Ósannaðer að fjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm á þeim tíma sem stefnandi heimilaðiveðsetninguna og að sérstakrar aðgæslu hafi verið þörf hjá stefnda viðlánveitinguna, eða að lántaki hefði ekki staðist greiðslumat. Engin gögn hafaverið lögð fram þessu til stuðnings og í vitnisburði lántaka fyrir dómi komfram að fjárhagsstaða lántaka og maka hafi verið góð og þau verið í góðrivinnu. Veðsetningar­hlutfallið fyrir lánveitingunni var minna en 65% affasteignamati, sem var innan lánareglna, og hefur ekki verið sýnt fram á aðstefnda hafi verið kunnugt að lántaki hafi ætlað að fjármagna fasteignakaup aðöllu leyti með lánveitingum. Fyrirdómi hefur komið fram að stefnandi hafi haft frumkvæði að því að bjóða lántakaveð í fasteign stefnanda og gert það af fúsum og frjálsum vilja. Ekkert liggurfyrir um að stefnandi hafi gert það að skilyrði fyrir veðheimildinni að mat ágreiðslugetu lántaka lægi fyrir. Stefnandi samþykkti með undirritun sinni áveðskulda­bréfið að fasteign hennar yrði sett að veði fyrir lántökunni. Áveðskuldabréfinu kemur fram að fasteign stefnanda væri sett að veði tiltryggingar skuldinni og að ef skuldari stæði ekki í skilum með greiðsluafborgana væri öll skuldin fallin í gjalddaga án uppsagnar eða tilkynningar ogað gera mætti aðför til fullnustu skuldarinnar eða selja veðið nauðungarsölu.Stefnanda mátti því vera kunnugt hvaða réttaráhrif undirritun hennar áveðskuldabréfið hafði og hver ábyrgð hennar var. Við aðalmeðferð málsins varþví haldið fram að andlegri heilsu stefnanda hafi verið farið að hraka þegarstofnað var til veðsetningarinnar en ekkert hefur verið lagt fram því tilstuðnings og aldur stefnanda getur ekki leitt til þess að veðsetningin verðifelld úr gildi. Þegarlitið er til alls framangreinds verður að hafna því að skilyrði séu til aðbeita ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936 og fella veðsetninguna úr gildi. Erkröfum stefnanda því hafnað. Réttþykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk útgefið leyfi tilgjafsóknar vegna reksturs málsins í héraði og greiðist allur gjafsóknar­kostnaðurstefnanda því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, sem þykirhæfilega ákveðin 1.050.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari.D ó m s o r ð: Stefndi, Festa lífeyrissjóður, er sýkn af kröfumstefnanda, Fjólu Guðlaugsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þórhalls Hauks Þorvaldssonarhæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 1.050.000 krónur.
Mál nr. 223/2016
Almannatryggingar Örorkulífeyrir Stjórnarskrá Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Viðurkenningarkrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
Í málinu krafðist D þess í fyrsta lagi að Í og T yrði gert að greiða sér nánar tilgreinda fjárhæð og í öðru lagi að viðurkennt yrði að þeim hafi verið óheimilt að ákvarða henni bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar án þess að fara eftir fyrirmælum 69. gr. laganna. Fjárkrafa D var reist á því að mánaðarlegar greiðslur til hennar frá T á grundvelli laga nr. 100/2007 þyrfti að nema tiltekinni fjárhæð svo hún gæti lifað mannsæmandi lífi í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Nam krafan mismuninn á nánar tilgreindu tímabili á annars vegar ákveðnum neysluviðmiðum og hins vegar því sem hún fékk greitt í bætur á sama tímabili. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefði almenni löggjafinn sinnt meðal annars með setningu laga nr. 100/2007. Eins og fjárkröfu D væri háttað væri hún í reynd að leitast við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún teldi sig eiga rétt til úr hendi Í og T vegna örorku sinnar. Í kröfunni fælist að dómstólum væri ætlað að taka ákvörðun um málefni sem heyrði undir handhafa löggjafarvaldsins samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, en slíkt gengi í berhögg við 2. gr. hennar. Af þeim sökum var fjárkröfu D vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðaði viðurkenningarkröfu D var vísað til þess að löggjafinn hefði vikið til hliðar fyrirmælum 69. gr. laga nr. 100/2007 með setningu ákvæðis til bráðabirgða á nánar tilgreindum árum. Ekki var fallist á með D að með því hefði verið farið á svig við réttmætar væntingar hennar, eignarréttur hennar hefði verið skertur, jafnræðis hefði ekki verið gætt við skerðingarnar og þær ekki framkvæmdar með stjórnskipulega gildum hætti. Var Í og T því sýknað af viðurkenningarkröfu D.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson ogViðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar18. mars 2016. Hún krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt 2.135.080krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 6. janúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst hún viðurkenningará því að stefndu hafi frá 30. maí 2007 verið óheimilt að ákvarða bætur til hennarsamkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar „án þess að fara eftir 69. gr. laganna“. Loks krefst áfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hennihefur verið veitt.Stefndu krefjast aðallegastaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara aðfjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður. IAtvikum málsins, sem eru að mestuóumdeild, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er áfrýjandiöryrki vegna slyss sem hún varð fyrir á árinu 1993 og hefur örorka hennar veriðmetin til hæsta örorkustigs. Áfrýjandi hefur þegið bætur frá stefnda Tryggingastofnunríkisins og er þar um að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007,aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr. laganna og tekjutryggingu samkvæmt22. gr. þeirra. Samtals námu mánaðarlegar greiðslur til áfrýjanda frá stefndaTryggingastofnun ríkisins að jafnaði 202.956 krónum á árinu 2012 án tillits tilskatta. Að auki hefur áfrýjandi notið heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga nr.99/2007 um félagslega aðstoð og sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr.9. gr. þeirra laga. Í málinu gerir áfrýjandi í fyrsta lagiþá kröfu að stefndu verði gert óskipt að greiða sér 2.135.080 krónur. Súfjárhæð svarar til mismunar á tímabilinu frá janúar til og með nóvember 2012 áannars vegar neysluviðmiðum samkvæmt skýrslu sérfræðingahóps sem félags- ogtryggingamálaráðuneytið kom á fót í júní 2010, og hins vegar því sem áfrýjandifékk greitt í bætur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins á sama tímabili. Íöðru lagi krefst áfrýjandi viðurkenningar á því að stefndu hafi verið óheimiltað ákvarða henni bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 án þess að fara aðfyrirmælum 69. gr. laganna. Í þeirri grein er kveðið á um að bæturalmannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. laganna og fjárhæðirsamkvæmt 22. gr. þeirra, skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverjusinni. Ákvörðun bóta skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækkialdrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. IIFjárkrafa áfrýjanda er reist á því aðmánaðarlegar greiðslur til hennar frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins þurfiað nema tiltekinni fjárhæð, sem fundin er með þeim hætti sem nánar er lýst íhinum áfrýjaða dómi, svo hún geti lifað mannsæmandi lífi sem ekki sé í reynd. Í2. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins og segirþar að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti ogönnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum með framkvæmdarvaldiðog dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skalöllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika,örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Ákvæði þettahefur verið skýrt svo, sbr. dóma Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr.125/2000 og 13. júní 2013 í máli nr. 61/2013, að skylt sé að lögum að tryggjarétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarks framfærslu eftirfyrirfram gefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Hafi almennilöggjafinn vald um það hvernig því skipulagi skuli háttað. Í 41. og 42. gr.stjórnarskrárinnar er kveðið á um fjárstjórnarvald löggjafans. Samkvæmt 41. gr.má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eðafjáraukalögum og eftir 42. gr. skal fyrir hvert reglulegt Alþingi leggjafrumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár sem í hönd fer og skal í frumvarpinufólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld. Skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar hefur almenni löggjafinn sinnt meðal annars með setningulaga nr. 100/2007. Eins og fjárkröfu áfrýjanda er háttað er hún í reynd aðleitast við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún telursig eiga rétt til úr hendi stefndu vegna örorku sinnar. Í kröfunni felst meðöðrum orðum að dómstólum er ætlað að taka ákvörðun um málefni, sem heyrir undirhandhafa löggjafarvaldsins samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar, enslíkt gengur í berhögg við 2. gr. hennar. Af þeim sökum verður fjárkröfuáfrýjanda vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IIIMeð seinni kröfu sinni leitaráfrýjandi í reynd viðurkenningar á því að stefndu hafi frá 30. maí 2007 boriðað hækka bætur til hennar í samræmi við þróun verðlags, eins og mælt sé fyrirum í 69. gr. laga nr. 100/2007. Er krafa áfrýjanda á því reist að með því aðsvo hafi ekki verið gert hafi verið farið á svig við réttmætar væntingar hennar,eignarréttur hennar hafi með því verið skertur, jafnræðis hafi ekki verið gættvið skerðingarnar og þær ekki framkvæmdar með stjórnskipulega gildum hætti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómihefur löggjafinn vikið til hliðar fyrirmælum 69. gr. laga nr. 100/2007 meðsetningu ákvæðis til bráðabirgða á nánar tilgreindum árum. Samkvæmt 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 getur aðili sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skoriðsé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands leitað viðurkenningardómsum kröfu sína. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 125/2000 er tekið afskarið um að þrátt fyrir svigrúm almenna löggjafans til mats á því, hverniglágmarksréttindi samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skuli ákvörðuð,falli það í hlut dómstóla að meta hvort ákvarðanir hans í þeim efnum samrýmistgrundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Með kröfu sinni og þeim málsástæðum semhún er reist á leitar áfrýjandi viðurkenningar dómstóla á því að löggjafinn hafimeð þeim hætti sem áður er lýst farið á svig við grundvallarreglurstjórnarskrárinnar og með því skert stjórnarskrárvarin réttindi áfrýjanda. Hefurhún að þessu leyti afmarkað nægjanlega hvaða réttindi hún telur sig njóta ágrundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar. Yrði krafa áfrýjanda tekin til greinafæli sú niðurstaða í sér að ráðið hefði verið til lykta ágreiningi um þauréttindi sem hún telur sig njóta samkvæmt stjórnarskrárákvæðinu. Fullnægirkröfugerð áfrýjanda samkvæmt þessu áskilnaði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 um ákveðna kröfugerð til viðurkenningar á tilteknum réttindum. Að þessugættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurstaðfest niðurstaða hans um sýknu stefndu af viðurkenningarkröfu áfrýjanda.Niðurstaða héraðsdóms um málskostnaðog gjafsóknarkostnað er staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Fjárkröfu áfrýjanda, DagrúnarJónsdóttur, á hendur stefndu, íslenska ríkinu og Tryggingastofnun ríkisins, ervísað frá héraðsdómi.Héraðsdómur skal að öðru leyti veraóraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 1.000.000krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21.desember 2015 Mál þetta var höfðað 26. nóvember 2012 og dómtekið 3. desember 2015.Stefnandi erDagrún Jónsdóttir, Oddsparti, Hellu en stefndu eru íslenska ríkið ogTryggingastofnun ríkisins. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallegaað stefndu greiði stefnanda sameiginlega 2.135.080 krónur, með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6. janúar2013 til greiðsludags.Stefnandi krefst þess til vara ífyrsta lagi að viðurkennt verði að bætur almannatrygginga sem stefnandi fékkgreiddar á tímabilinu 1. janúar 2012 til 1. nóvember 2012 hafi ekki fullnægtþeim rétti sem stefnandi á til aðstoðar samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar.Stefnandi krefst þess í öðru lagi að viðurkennt verði að stefndu hafi frá30. maí 2007 verið óheimilt að ákvarða bætur stefnanda samkvæmt lögum nr.100/2007, um almannatryggingar, án þess að fara eftir 69. gr. laganna semkveður á um að við ákvörðun bóta skuli taka mið af launaþróun, þó þannig aðbætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.Stefnandi krefst þess í þriðja lagi að viðurkennt verði að réttur stefnandatil bóta almannatrygginga skuli hækka árlega miðað við launaþróun, þó þannig aðbætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, sameiginlega. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að henni verði gert að greiða stefndumálskostnað. Til vara krefjast stefndu að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð ogmálskostnaður felldur niður. Kröfustefndu um frávísun málsins var hafnað með úrskurði dómsins þann 25. október2013. Með úrskurðinum var kröfugerð stefnanda skýrð á þann veg sem nánar verðurgerð grein fyrir í niðurstöðukafla. Dómkrafa stefnanda hér að ofan tekur þannigmið af því.I.MálavextirStefnandi varð fyrir slysi á árinu 1993 og var örorka hennar metin afTryggingastofnun ríkisins til hæsta örorkustigs, eða 75%, frá 1. júní 2000 ogvar endurmetin reglulega eftir það. Í síðasta örorkumati stefnanda kemur framað læknisfræðileg skilyrði hæsta örorkustigs séu uppfyllt en gildistímiörorkumatsins sé frá 1. júní 2011 til 31. maí 2016 en þá fari endurmat fram.Stefnandi hefur þegið greiðslur á grundvelli laga nr. 100/2007 umalmannatryggingar og reglugerða sem settar eru með stoð í lögum um félagslegaaðstoð nr. 99/2007. Samkvæmt gögnum Tryggingastofnunar ríkisins námumánaðarlegar brúttógreiðslur til stefnanda að jafnaði 202.956 krónum fyrir árið2012. Nánar tiltekið er um að ræða örorkulífeyri samkvæmt 18. gr. laga nr.100/2007 um almannatryggingar, aldurstengda örorkuuppbót samkvæmt 21. gr.laganna og tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. laganna. Þá fékk stefnandiheimilisuppbót samkvæmt 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð ogsérstaka uppbót til framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. þeirra laga.Persónulegar aðstæður stefnanda, sem er fædd árið 1970, eru þær að hún ereinstæð og barnlaus. Fram kemur í stefnu að greiðslur frá stefndaTryggingastofnun ríkisins séu einu tekjur hennar. Þá sé ekki fyrirséð að staðahennar muni breytast til framtíðar. Skattframtöl stefnanda fyrir árin 2010-2012eru á meðal gagna málsins. Samkvæmt skattframtali ársins 2012 verður ráðið aðhún býr á eigin jörð á Hellu og á þrjú bifhjól og tvær bifreiðar. Virðist hlutiþeirra eigna þó hafa verið afskrifaður. Hún greiðir af íbúðalánasjóðsláni oggerði bílasamning vegna fjármögnunar á bifreið. Af gögnum verður ekki annaðráðið en að stefnandi hafi verið í skilum með afborganir á lánum og greiðslutrygginga á þessum árum.II.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi reisir málatilbúnað sinn í meginatriðumá því að greiðslur til hennar frá Tryggingastofnun ríkisins nægi henni ekki tilframfærslu. Sé henni ókleift að lifa mannsæmandi lífi eins og hún eigi rétttil. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að dómstólar séu bærir til aðendurskoða ákvarðanir um rétt til aðstoðar frá ríkinu en sá réttur njótiverndar 76. gr. stjórnarskrárinnar. Feli ákvæðið í sér lágmarksréttindi fyrireinstaklinga og um leið lágmarkskröfur til lagasetningar. Lágmarksréttindin semfelist í ákvæðinu miðist við einstaklinga með þeim hætti að hver og einn fái þáaðstoð sem fullnægir hans þörfum. Verði skipulag framfærslu að fullnægjalágmarksréttindum þeim sem felist í 76. gr. stjórnarskrárinnar svo og skilyrðum65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi bendir á aðríkið hafi sjálft skilgreint þann mánaðarlega kostnað sem einstaklingar ogfjölskyldur þurfi að greiða til að lifa eðlilegu lífi. Liggi þær upplýsingarfyrir í skýrslu sérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi, semvelferðarráðuneytið hafi gefið út, en engar aðrar upplýsingar eða viðmið umlágmarksframfærslu liggi fyrir. Þá telur stefnandi það einnig brjóta gegnjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að henni sé gert að lifa á tekjum semséu langt undir þeim tekjum sem stefndi hafi sjálfur metið nauðsynlegar fyriralla aðra í sambærilegri stöðu. Stefnandi telur að framangreind sjónarmið fáieinnig stoð í þjóðréttarlegum skuldbindingum sem hafi áhrif á túlkun 1. mgr.76. gr. stjórnarskrárinnar og er það rakið frekar í stefnu. Stefnandi byggir á því að húneigi rétt á því að bætur hennar hækki í samræmi við launaþróun eða a.m.k.verðlag. Í 69. gr. laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, sé kveðið á um aðbætur almannatrygginga, greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr.laganna skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Í ákvæðinusegi að við þá ákvörðun skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að hækkunin séaldrei minni en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Samhljóðandi regla hafðiverið í 65. gr. eldri útgáfu laga um almannatryggingar nr. 117/1993, allt frá1. janúar 1998. Eftir gildistöku reglunnar hafa verið sett ákvæði tilbráðabirgða í lög um almannatryggingar, sem hafa afnumið tímabundið reglu 69.gr. um hækkanir bóta. Með því að hækka bætur ekki í samræmi við þróun verðlagshafi bætur til öryrkja þannig verið skertar að raunvirði. Með gildistöku 65. gr. eldrilaga um almannatryggingar sem síðan varð 69. gr. laga nr. 100/2007 hafistefnandi öðlast réttmætar væntingar til þess að bætur myndu fylgja launaþróuneða a.m.k. vísitölu neysluverðs. Réttur stefnanda til hækkunar bóta eftirlaunaþróun eða a.m.k. verðlagi hafi þannig verið orðinn til en síðan skerturafturvirkt með bráðabirgðaákvæðum. Með því að afnema rétt til hækkunar bótahafi eignarréttur stefnanda verið skertur og brjóti afnámið þar með í bága við72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmálaEvrópu. Auk alls framangreinds telur stefnandi að ekki hafi verið gætt jafnræðisvið tekjuskerðingu enda hafi raunhækkun orðið á tekjum annarra hópa sem hafiþurft að sæta tekjuskerðingu. Þá byggir stefnandi á því aðréttindi samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar beri að ákveða með lögum hverjusinni. Síðustu tvö ár hafi ákvörðunarvald um réttindin verið framselt tilstjórnvalda með ólögmætum hætti. Nákvæma tilgreiningu bóta fyrir árin 2011 og2012 sé ekki að finna í lögum um almannatryggingar. Fjárhæðirnar hafa veriðákvarðaðar með reglugerðum nr. 565/2011, um fjárhæðir bóta almannatrygginga ogfélagslegrar aðstoðar fyrir árið 2011, og nr. 1233/2011, um fjárhæðir bótaalmannatrygginga og félagslegrar aðstoðar fyrir árið 2012. Í reglugerðunum sévísað til 69. gr. laga um almannatryggingar og 70. gr. sömu laga. Í 69. gr. séekki heimild til valdframsals en í 70. gr. sé ráðherra heimilað með reglugerðað kveða á um nánari framkvæmd laganna. Slík einföld lagaheimild sé langt fráþví að vera fullnægjandi sem framsal valds til að ákvarða rétt samkvæmt 76. gr.stjórnarskrárinnar. Þá hafi ákvæðin í 15. og 17. tl. til bráðabirgða í lögum umalmannatryggingar, sem tímabundið hafi verið ætlað að afnema 69. gr. laga umalmannatryggingar, ekki verið sett með stjórnskipulega réttum hætti.Afleiðingin sé sú að ákvæði 69. gr. laga um almannatryggingar er í gildi í dagog hefur verið allt frá 1. janúar 2011. Er túlkun á ofangreindum ákvæðum aðfinna í stefnu og þar ítarlega rakin. Í stefnu er auk þess kafli um kröfugerðmáls þessa þar sem frekari rökstuðning er að finna. III.Málsástæðurog lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína áþví að kröfur stefnanda um greiðslu fjár og viðurkenningu á tilkalli bóta séuumfram það sem lög og stjórnvaldsfyrirmæli kveði á um. Að mati stefndu séu ekkiskilyrði fyrir því að taka til greina kröfur stefnanda á grundvelli 76. gr.stjórnarskrárinnar. Frumskilyrði ákvæðisins sé þörf fyrir aðstoð og sé slíkaðstoð ekki bundin við peningagreiðslur. Ákvæðið mæli fyrir um rétt tilaðstoðar en almannatryggingakerfi ríkisins sé einn þáttur þess ásamt öðrumúrræðum, svo sem sjúkratryggingakerfi, aðstoð sveitarfélaga eftir lögum 40/1991um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga o.fl. Það sé hlutverk löggjafans og á valdihans að mæla fyrir um þessa aðstoð sem og réttindi til lífeyris og greiðslnatil öryrkja. Í greinargerð er að finna ítarlega umfjöllun um íslenska velferðarkerfið ogá það bent að almannatryggingakerfið sé aðeins hluti af því kerfi. Þá erhlutverk og tilgangur laga um almannatryggingar og laga um félagslega aðstoðskýrt frekar. Á það er bent að almannatryggingakerfinu sé fyrst og fremst ætlaðað bæta við þær tekjur sem viðkomandi hafi sér til framfærslu og varna fátækt.Fjárhagsaðstoð sveitafélaga og almannatryggingakerfið myndi helsta kerfifjárhagslegrar aðstoðar fyrir þá sem á þurfi að halda. Komi það í hlut sveitafélagaað meta þörf fyrir frekari aðstoð. Mánaðarleg lífeyrisgreiðsla almannatryggingageti því verið mismunandi eftir einstaklingsbundnum aðstæðum. Kröfur stefnandasem aðeins byggi á greiðslum frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins séu ekkiraunhæfar gagnvart 76. gr. stjórnarskrárinnar.Stefndu mótmæla því að neysluviðmið samkvæmt framlagðri skýrslusérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi frá 2011, sem stefnandistyðji fjárkröfu sína við, geti haft þýðingu í þessu sambandi. Viðmið þessi feliað mati stefndu ekki í sér skuldbindingu af hálfu ríkisins enda taki þau ekkimið af þörf heldur sýni raunverulega neyslu einstaklings og fjölskyldna þar semhelmingur heimilanna sé með lægri útgjöld og helmingur með hærri útgjöld. Teljastefndu því ljóst að neysluviðmiðin séu ekki grunnframfærsluviðmið. Stefnduhafna því að íslenska ríkið hafi með ofangreindri skýrslu sjálft skilgreintmánaðarlegan kostnað sem einstaklingar og fjölskyldur þurfi að greiða til aðlifa eðlilegu lífi. Frá því að skýrslan var gefin út hafi viðmiðin breyst einsog fram komi í útgáfu fyrir árið 2012.Stefndu byggja á að greiðslur til stefnanda séu í námunda við heildarlaunverkafólks og raunar hærri en eftir mörgum töxtum kjarasamninga á þeim árum semtil skoðunar séu. Engin rök séu færð fyrir þeirri fullyrðingu stefnanda að húnsem öryrki greiði töluvert meira í heilbrigðisþjónustu en „dæmigerðureinstaklingur“. Jafnframt benda stefndu á að stefnandi byggi á að hún hafi ekkinægar tekjur til að geta lifað dæmigerðu, eðlilegu lífi eins og aðrir ísambærilegri stöðu. Enga skilgreinda viðmiðun sé að finna í þessu sambandi.Mótmæla stefndu því að þau gögn sem stefnandi byggi á sanni að hún geti ekkistaðið undir útgjöldum til framfærslu eða að hún geti ekki lifað mannsæmandilífi þegar horft sé til eðlis 76. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til aðstoðar. Stefndu telja það á valdi löggjafans að ákveða hve miklu af fjármunumríkisins sé varið til velferðarmála og bóta almannatrygginga og verði í þvísambandi að horfa til ákvæða laga og fjárlaga, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar.Þá rekja stefndu það í greinargerð að þeir telji kröfur stefnanda ekki eigastoð í ákvæðum alþjóðasamninga þó íslenska ríkið hafi fullnægt ákvæðum þeirra.Samningarnir hafi mismunandi stöðu eins og nánar er rakið í greinargerð.Stefndu hafna viðurkenningarkröfum stefnanda um bætur miðað við launaþróunog verðlag og telja þær hvorki nægilega afmarkaðar né settar fram miðað viðtiltekinn tíma. Telja stefndu tilkall til verðlagshækkana ekki verndað af 72.gr. eða 76. gr. stjórnarskrárinnar. Réttur til bóta sé háður fyrirmælum laga,bráðabirgðaákvæða og reglugerða á hverjum tíma en allt frá setningu laga nr.100/2007 hafi verið gerðar breytingar á 69. gr. laganna. Vísa stefndu ígreinargerð sinni til bráðabirgðaákvæða laganna, einkum 15. og 17. töluliðar,ákvæða laga nr. 120/2009, nr. 164/2010, nr. 51/2011 og nr. 178/2011, öll umbreytingar á lögum nr. 100/2007. Stefnandi og aðrir í sambærilegri stöðu sætibreytingum á rétti til bóta og nánara tilkalli til þeirra. Að mati stefndu séhvergi brotið gegn jafnræðisreglum. Telja stefndu að ljóst sé að viðbrögðlöggjafans hafi verið málefnaleg og í fullu samræmi við stjórnlög og innanmarka 76. gr. stjórnarskrár.Stefndu vísa jafnframt til þeirra hækkana sem hafi komið til samkvæmtfjárlögum 2011, um 8,1% frá 1. júní, verðbætur samkvæmt fjárlögum 2012 um 3,5%og hækkun bóta almannatrygginga um 3,9% eftir fjárlögum 2013. Um sé að ræðameiri hækkanir umfram launaþróun og verðbólguspá Hagstofu. Stefndu mótmæla því aðlagasetningarvald hafi verið framselt enda komi bætur fram í lögum og séuákveðnar þar, svo og í fjárlögum hvers árs. Sé um að ræða greiðslur eftir 18.,21. og 22. gr. laga nr. 100/2007 og 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 umfélagslega aðstoð. Greinin vísi sérstaklega til fjárlaga þar sem fjárhæðir bótasæti hækkunum. Þá vísa stefndu til 15. og 17. töluliðar ákvæðis tilbráðabirgða, sbr. áðurnefnd lög um breytingar á lögum nr. 100/2007. Reglugerðirséu settar með stoð í 69. gr. og 70. gr. laganna, sbr. ákvæði fjárlaga semákvæði 69. gr. vísi til. Telja stefndu ljóst að ákvörðun bóta hverju sinnisamræmist í öllu tilliti meðalhófsreglu. Stefndu hafna því að unnt sé aðtaka kröfur stefnanda til greina eftir reglum skaðabótaréttar og telja aðskilyrði fébótareglna séu ekki fyrir hendi. Þá er dráttarvaxtakröfum mótmælt. IV. Niðurstaða Með úrskurði dómsins frá 25.október 2013 var kröfugerð stefnanda skýrð á þann veg að aðalkrafan, semupphaflega var samsett af fjórum liðum, væri nú einungis einn liður, þ.e. krafastefnanda um greiðslu 2.135.080 króna, sem er mismunur þeirrar fjárhæðar semstefnandi fékk greitt í bætur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins fyrstu 11mánuði ársins 2012 og þeirrar fjárhæðar sem stefnandi telur að henni hafi boriðað fá. Annar liður aðalkröfu hefði í raun verið forsenda fyrir fjárkröfunnienda krafist viðurkenningar á því að mánaðargreiðslur bóta úr almannatryggingumnæmu tiltekinni fjárhæð. Þriðji og fjórði liður fólu í sér viðurkenningakröfur,hinar sömu og er að finna í varakröfu. Taldi dómurinn það því skýrariframsetningu dómkrafna að samsama þær undir varakröfunni. Var við svo búiðhafnað kröfu stefndu um frávísun málsins.Eins og fram kemur í fyrrgreindum úrskurði telst fjárkrafa stefnanda og þærmálsástæður sem hún byggir á í tengslum við hana nægilega skýrar. Ljóst er áhvaða grunni hún er reist og hvernig hin umkrafða fjárhæð er fundin. Stefnanditelur að greiddar bætur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins vegna sjúkleikaog örorku hennar nægi henni ekki til að standa undir eðlilegum útgjöldum.Reisir hún kröfu sína á því að hún eigi stjórnarskrárvarinn rétt álágmarksframfærslu sem dugi henni til mannsæmandi lífs. Af stefnu málsins verður ráðið að fjárkrafa stefnanda sé byggð á 76. gr.stjórnarskrárinnar sem og á 11. og 12. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg,félagsleg og menningarleg réttindi, sem fullgiltur var af Íslands hálfu 22.ágúst 1979, sbr. auglýsingu nr. 10/1979 sem birt er í C-deild Stjórnartíðinda28. ágúst 1979, sem og 12. og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu sem fullgilturvar af Íslands hálfu 15. janúar 1976, og birtur með auglýsingu nr. 3/1976 íC-deild Stjórnartíðinda. Um forsendur fjárkröfu sinnar vísar stefnandi til upplýsinga úr skýrslusérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi frá 2011 sem unnin var afstýrihópi sem félags- og tryggingaráðuneytið setti á fót í júní 2010. Íinngangi skýrslunnar kemur fram að um hafi verið að ræða rannsóknarverkefni meðþað að markmiði að þróa neysluviðmið fyrir helstu gerðir heimila á Íslandi.Neysluviðmiðin séu þrenns konar og sundurliðuð á 15 útgjaldaflokka. Í fyrstalagi sé um að ræða dæmigert viðmið sem lýsi hóflegri neyslu og er þá ekki lagtmat á hvort neyslan sé nauðsynleg. Í öðru lagi skammtímaviðmið sem sé byggt ásömu forsendum en þar sé gert ráð fyrir að fólk geti dregið úr neyslu ogfrestað útgjaldaliðum tímabundið. Og að lokum grunnviðmið sem gefa eigivísbendingar um hvað fólk þurfi að lágmarki til að framfleyta sér og er þá lagtmat á hvort að neyslan sé nauðsynleg. Öll viðmiðin eru aðgengileg á vefreiknivélá vef velferðarráðuneytisins þar sem hver og einn einstaklingur getur kallaðfram viðmið að teknu tilliti til stærðar fjölskyldu og heimilisaðstæðna. Framkemur í skýrslunni að hin dæmigerðu viðmið eigi að gefa sem heilstæðasta myndaf dæmigerðum útgjöldum íslenskra heimila og sé enginn útgjaldaflokkurundanskilinn. Sé hvorki um lágmarks- né lúxusviðmið að ræða. Í inngangiskýrslunnar er lögð á það áhersla að neysluviðmiðin séu hvorki endanlegurmælikvarði á hvað teljist nægileg neysla einstakra heimila né dómur um hvaðeinstakar fjölskyldur þurfi sér til framfæris. Tilgangurinn sé að veitaheimilunum í landinu aðgang að viðmiðunum til hliðsjónar við áætlun eiginútgjalda. Auk þess geti slík viðmið komið að notum við fjárhagsráðgjöf fyrireinstaklinga og verið til hliðsjónar þegar teknar eru ákvarðanir um fjárhæðirsem tengjast framfærslu.Stefnandi byggir fjárkröfu sína á upplýsingum úr skýrslunni um að dæmigertviðmið fyrir mánaðarleg útgjöld barnslauss einstaklings sem búi í eigin húsnæðiá höfuðborgarsvæðinu séu 291.932 krónur nettó. Til þess að hafa slíkt fé tilráðstöfunar mánaðarlega þyrftu bótagreiðslur til stefnanda að nema 399.482krónum brúttó. Reiknast stefnanda því til að henni hafi borið að fá samtals4.394.302 krónur í bótagreiðslur frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins fyrstuellefu mánuði ársins 2012 en hún hafi aðeins fengið 2.259.222 krónur. Beristefndu því að greiða stefnanda mismuninn sem nemi stefnufjárhæðinni eins ogáður greinir.Í 76. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um aðöllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegnasjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar eða sambærilegra tilvika. Meðdómi Hæstaréttar nr. 125/2000 var ákvæðið túlkað svo að íslenska ríkinu væriskylt að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kostieinhverrar lágmarks framfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi, sem ákveðiðværi á málefnalegan hátt. Yrði slíkt skipulag að uppfylla skilyrði 65. gr.stjórnarskrárinnar um að hver einstaklingur nyti samkvæmt því jafnréttis á viðaðra sem réttar njóta, svo og almennra mannréttinda. Með nefndum dómi Hæstaréttar svo og dómumréttarins nr. 549/2002 og nr. 61/2013 er fjallað um 76. gr. stjórnarskrárinnarm.a. út frá valdmörkum dómsvaldsins. Í dómunum kemur skýrt fram að Alþingi farimeð fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli fyrir umþað að ekkert gjald megi inna af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eðafjáraukalögum. Þannig sé það verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skuliþeirri opinberu aðstoð sem öryrkjum er látin í té. Svigrúmi löggjafans í þessuefni sé sett þau takmörk að dómstólar séu bærir til að meta hvort lagasetningum þau málefni samrýmist grundvallareglum stjórnarskrárinnar. Eins og ítarlega er rakið í ofangreindum dómumhefur löggjafinn samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar komið á fót velferðarkerfií því skyni að uppfylla skyldur sínar samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar ogþeim þjóðréttarsamningum sem Ísland er aðili að. Ljóst er að löggjafinn hefur í III. kafla laganr. 100/2007 tekið afstöðu til þess hvaða hvaða greiðslur komi til úrríkissjóði vegna örorku. Þar er þörf einstaklinga fyrir aðstoð metin og erlöggjafanum heimilt að skerða hana svo lengi sem slík skerðing samrýmist 1.mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Það leiðir af þeirri grundvallarreglu um að stjórnsýslan sé lögbundin, sbr.2. gr. stjórnarskrárinnar, að ákvarðanir stjórnvalda eða hópa sem starfa áþeirra vegum víkja ekki til hliðar ákvörðunum löggjafans um rétt manna til bótaúr ríkissjóði. Af þeim sökum er ljóst að íslenska ríkið, við ákvörðun umfjárhagslega aðstoð á grundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar, er engan veginnbundið við þau viðmið sem sett eru fram af hálfu sérfræði- og stýrihópsráðherra og stefnandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum. Stefnandi telur að framfærsla sú er íslenska ríkið tryggi henni verði aðsamræmast þeim viðmiðum sem stýrihópur og sérfræðihópur ráðherra hafa settfram, og stefnandi hefur haldið fram að samsvari kr. 399.482 í mánaðarlegartekjur í hennar tilviki. Dómurinn telur að hafa verði í huga að þau viðmið semstefnandi vísar til fjalla efni sínu samkvæmt ekki um hvaða fjárhæðireinstaklingum eru nauðsynlegar til lágmarksframfærslu heldur er þeim einungisætlað að endurspegla dæmigerð útgjöld íslenskra heimila. Ákvæði 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar, eins og það hefur verið skýrt í dómum Hæstaréttar, meðhliðsjón af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslenska ríkið hefurundirgengist, fjallar hins vegar aðeins um lágmarksframfærslu. Af þessu og 41.gr. stjórnarskrárinnar leiðir að það er að meginstefnu í verkahring Alþingis aðtaka afstöðu til þess hvað sé hæfileg fjárhagsleg aðstoð til einstaklinga vegnaörorku umfram lágmarksframfærslu. Í því sambandi verður að hafa í huga aðákvörðun af þessu tagi lýtur í meginatriðum að sjónarmiðum um forgangsröðun viðúthlutun þeirra takmörkuðu gæða sem fjármunir hins opinbera eru. Telja verðurað í lýðræðislegu þjóðfélagi sé löggjafinn almennt betur umkominn til þess aðtaka slíkar ákvarðanir í skjóli lýðræðislegs umboðs síns, heldur en dómstólar. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á að þau viðmið um neyslusem hann hefur vísað til séu nauðsynleg til lágmarksframfærslu samkvæmt 1. mgr.76. gr. stjórnarskrárinnar, enda þessum viðmiðum ekki ætlað að endurspegla slíkarþarfir. Með vísan til þess og þess svigrúms sem játa verður löggjafanum tilmats á því hvað sé hæfileg fjárhæð þegar lágmarksframfærslu einstaklingasleppir verður að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. Samkvæmt fyrsta lið varakröfu krefst stefnandi að viðurkennt verði að þærbætur sem hún fékk greiddar frá stefnda Tryggingastofnun á tímabilinu 1. janúar2012 til 1. nóvember 2012 hafi ekki fullnægt þeim rétti sem hún eigi tilaðstoðar samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi hefur einkum haldið því fram í tengslum við þennan lið að súfjárhagsaðstoð sem hún fái nægi henni ekki til framfærslu, þ.e. til aðstanda undir „eðlilegum útgjöldum“ hennar og vísað í því sambandi til þeirraneysluviðmiða sem byggt hefur verið á til stuðnings aðalkröfu. Í ljósi þess aðekki verður leyst úr þessari kröfu án þess að taka afstöðu til þess hvortneysluviðmið sérfræði- og stýrihópa ráðherra endurspegli lágmarksframfærslu semallir eigi rétt til samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar verður ekki séðað stefnandi hafi hagsmuni að lögum af því að fá sérstaklega leyst úrviðurkenningarkröfu sem að þessu lýtur, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Verður þessum hluta kröfugerðarinnar því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Samkvæmt öðrum lið varakröfukrefst stefnandi þess að viðurkennt verði að stefndu hafi frá 30. maí 2007verið óheimilt að ákvarða bætur til hennar með þeim hætti sem gert var endahafi það verið í andstöðu við 69. gr. nr. 100/2007. Í 69. gr. laga nr. 100/2007segir að bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. og fjárhæðirsamkvæmt 22. gr., skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni.Ákvörðun þeirra skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldreiminna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Samkvæmt þessu er bæturalmannatrygginga tengdar við fjárlög og framlög til málaflokksins á hendifjárstjórnarvaldsins, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar. Forsendur fjárlagafrumvarpsins ráða því bótumalmannatrygginga hvert fjárlagaár. Löggjafinn hefur vikið ofangreinduákvæði 69. gr. laga nr. 100/2007 til hliðar tímabundið með setningu ákvæða tilbráðabirgða í lögum þar sem kveðið er á um að bætur almannatrygginga hækki ekkitil samræmis við launaþróun eða vísitölu neysluverðs eða kveði á um minnihækkanir. Stefnandi telur að löggjafanum hafi verið óheimilt að hækka ekki bætur ísamræmi við þróun verðlags en með því hafi bætur hennar verið skertar aðraunvirði. Byggir hún í fyrsta lagi á því að hún hafi allt frá setningulagaákvæðisins haft réttmætar væntingar til þess að bætur myndu fylgjalaunaþróun eða a.m.k. vísitölu neysluverðs. Í öðru lagi byggir hún á því aðeignarréttur hennar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar hafi í reynd veriðskertur sem jafnframt brjóti í bága við 76. gr. stjórnarskrárinnar. Í þriðjalagi hafi ekki verið gætt jafnræðis við tekjuskerðinguna í samræmi við 65. gr.stjórnarskrárinnar en aðrir hópar samfélagsins hafi fengið raunhækkun á tekjumsínum. Þessum málsástæðum hafnardómurinn. Ákvæði til bráðabirgða eru ákvæði í settum lögum sem ætlaður erákveðinn gildistími. Í þeim tilvikum sem hér um ræðir bjuggu að baki málefnalegsjónarmið en í lögskýringargögnum er skírskotað til þeirrar nauðsynjar að náárangri í ríkisfjármálum með margþættum aðgerðum til lækkunar á útgjöldumríkisins. Komu þær aðgerðir með einhverjum hætti niður á öllum þjóðfélagshópumog var gætt jafnræðis innan þeirra hópa sem eins var ástatt um. Stefnandi gatekki haft væntingar um að 69. gr. laga nr. 100/2007 kæmi til með að standaóbreytt án tillits til efnahagslegra aðstæðna. Með ákvæðinu stofnaðist því ekkieignarréttur hennar sem verndaður er af 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda er þarkveðið á um rétt til greiðslna úr ríkissjóði sem stofnað hefur verið til meðeinhliða ákvörðun löggjafans en ekki sérgreindra framlaga þeirra sem njótaslíks réttar. Þá tryggir 76. gr. stjórnarskrárinnar stefnanda ekki hækkun bótaí samræmi við launaþróun eða verðlag, heldur er það hlutverk löggjafans að takaákvörðun fjárhæð bóta eins og áður segir. Stefnandi byggir á því aðákvörðunarvald um fjárhæð bóta hafi verið framselt með ólögmætum hætti vegnaáranna 2011 og 2012 þegar bætur hafiverið ákvarðaðar með reglugerðum um fjárhæðir bóta almannatrygginga ogfélagslegrar aðstoðar, annars vegar nr. 565/2011 og hins vegar nr. 1233/2011. Hafiannars vegar með lögum nr. 120/2009 verið bætt við 15. tl. í ákvæði tilbráðabirgða, sem kvað á um að þrátt fyrir ákvæði 69. gr. skuli bæturalmannatrygginga ekki hækka til samræmis við launaþróun eða vísitöluneysluverðs á árinu 2010, og hins vegar með lögum nr. 164/2010 sem bætti við17. tl. í ákvæði til bráðabirgða, með sömu breytingu fyrir árið 2011. Vísafyrrgreindar reglugerðir til þessara ákvæða til bráðabirgða svo og til 69. og70. gr. laga nr. 100/2007.Þá hafi með lögum nr. 51/2011 verið gerðar breytingar þar sem að viðofangreindan 15. tl. bættist heimild ráðherra að hækka fjárhæðir, að fengnusamþykki ríkisstjórnarinnar, ef verulegar breytingar yrðu á launaþróun ogþjóðhagsforsendum frá afgreiðslu fjárlaga. Skyldi ráðherra breyta þeim með reglugerðog var slík breyting gerð til hækkunar árið 2012 með reglugerð nr. 1233/2011. Eins og áður segir kemur það íhlut löggjafans að ákveða fjárhæð bóta. Bætur stefnanda breytast ár hvert ísamræmi við fjárlög. Forsendur og fjárhæðir bóta sem stefnandi þiggur eiga stoðí lögum nr. 100/2007 og 99/2007 en ekki tilvitnuðum reglugerðum sjálfum þó þarsé að finna frekari útfærslu á fyrirkomulagi er ákveðið hafði verið aflöggjafanum. Með vísan til ofangreinds er það niðurstaða dómsins að heimilt hafi verið aðákveða bætur stefnanda með þeim hætti sem gert var enda hafi það verið gert meðstjórnskipulegum hætti. Verða stefndu því sýknaðir af þessum lið varakröfustefnanda. Samkvæmt þriðja lið varakröfu krefst stefnandi þess að viðurkennt verði aðréttur hennar til bóta almannatrygginga skuli hækka árlega miðað viðlaunaþróun, þó þannig að bætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitöluneysluverðs, eins og kveðið er á um í ofangreindu ákvæði. Krafa stefnanda lýturþannig að því að viðurkennt verði að bætur til hennar beri að ákveða í samræmivið 69. gr. til framtíðar litið en dómsorð sem skírskotar til atvika sem síðarkoma fram er í andstöðu við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Krafa stefnanda verður ekkiskilin á annan veg en svo að hún leiti eftir því að dómurinn kveði á umréttindi henni til handa sem ekki er á valdi dómstóla að ákveða heldurlöggjafans eins og kveðið er á um í 41. gr. stjórnarskrárinnar. Ljóst er að það er hlutverk löggjafans aðmeta hvort forsendur séu til að breyta lagaákvæðum eða eftir atvikum fella þauúr gildi. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 ber því að vísa þessumkröfulið sjálfkrafa frá dómi. Niðurstaða dómsins er því sú aðstefndu eru sýknaðir af aðalkröfu stefnanda. Þá er fyrsta lið varakröfustefnanda vísað sjálfkrafa frá dómi, stefnu eru sýknaðir af öðrum lið varakröfuog þriðja lið varakröfu er vísað sjálfkrafa frá dómi. Rétt þykir að hvor aðili berisinn kostnað af málinu. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfiinnanríkisráðuneytisins frá 19. febrúar 2013 og er hún takmörkuð við reksturmálsins fyrir héraðsdómi. Greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Daníels Isebarn Ágústssonarsem þykir hæfilega ákveðin 700.000 krónur.DÓ M S O R Ð:Stefndu, íslenska ríkið og Tryggingastofnun ríkisins, eru sýknaðir afaðalkröfu stefnanda, Dagrúnar Jónsdóttur. Fyrsta lið varakröfu er vísað sjálfkrafa frá dómi.Stefndu eru sýknaðir af öðrum lið varakröfu.Þriðja lið varakröfu er vísað sjálfkrafa frá dómi.Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, Daníels Isebarn Ágústssonar hrl. 700.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 574/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 15. september 2017 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Af gögnum málsins verður ráðið aðfram er kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sek um háttsemisem varðað getur fangelsisrefsingu eins og áskilið er samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra föstudaginn 8. september 2017Sóknaraðili,lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra, krefst þess að varnaraðila, X, kt. [...],til heimilis að [...], Akur­eyri, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 15. september 2017, til kl. 15:00. Þess er krafist að hún verðilátin vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.Varnaraðili krefst þess að kröfunni verði hafnað, enella að kröfu um einangrun verði hafnað.Samkvæmtgreinargerð og gögnum rannsakar sóknaraðili líkamsárás, frelsis­sviptingu,hótanir og rán sem á að hafa átt sér stað á Akureyri aðfaranótt þriðjudagsins5. september sl. Síðdegis þann sama dag barst lögreglu ábending um að maður aðnafni A væri innlagður á slysadeild Sjúkrahússins á Akureyri og að hann hefðiorðið fyrir líkamsárás. Fram kom að brotaþoli væri mikið slasaður, með áverka íandliti og á höfði, en einnig hefði hann áverka á höndum líkt og hann hefðiverið bundinn. Síðdegis þann sama dag fóru lögreglumenn og hittu brotaþola áslysadeildinni. Í skýrslu þeirra kemur fram að sjá hafi mátt áverka á andliti,hálsi og höfði brotaþola og einnig áverka á höndum sem samrýmdust þeirrifrásögn hans að hann hefði verið bundinn með plastböndum. Þá hafi mátt sjáblóðbletti á fatnaði brotaþola. Hann hafi greint frá því að hann hefði sættbarsmíðum alla nóttina á nú­verandi aðsetri varnaraðila.X, sem sé nú unnustihennar hefði stjórnað því hvað gert hefði verið við hann. Þásegir að brotaþoli hafi greint frá því að atburðarásin hefði hafist í miðbæAkureyrar aðfaranótt þriðjudagsins 5. september sl. Hafi hann nafngreint konu, B,sem hafi farið með hann heim til vinar síns. Skömmu síðar hafi C komið ávettvang. Sá hafi því næst hringt í einhvern og skömmu síðar hafi D og óþekkturmaður komið á vettvang, ráðist á brotaþola og flutt hann frá þessari íbúð og íViðjulund 1. Þar hafi brotaþoli verið fjötraður. D hafi haft uppi hótanir umlíkams­meiðingar. Af brotaþola hafi verið tekið veski með kortum, skilríkjum ogpeningum, farsími og yfirhöfn. Því næst hafi hann verið færður í kjallarahússins. Þar hafi E, D og sá óþekkti gengið í skrokk á honum til skiptis.Fleiri hafi tekið þátt í atlögunni. Honum hafi verið hótað að fjölskyldu hansyrði gert mein ef hann segði frá. Að lokum hafi hann verið fluttur með sömubifreið og áður, og settur út á nánar greindum stað. Þaðan hafi hann gengið aðsjúkrahúsinu.Þásegir að brotaþoli geri sér ekki grein fyrir tímasetningum atlögunnar, en aðskemmtistaðir hefðu verið lokaðir þegar atburðarásin hafi byrjað. Þeim sé lokaðklukkan 01:00. Brotaþoli hafi komið á sjúkrahús klukkan 09:30. Þá hafi komiðfram hjá starfsfólki sjúkrahússins að margir séu búnir að reyna að hafa sambandvið brotaþola og að menn hafi sést á gangi í kringum húsið. Einnig hafi komiðfram að einhverjir hefðu reynt að villa á sér heimildir til að freista þess aðná tali af brotaþola.Sóknaraðilisegir rannsókn málsins vera á frumstigi og ekki hafi unnist tími til að geraallar þær ráðstafanir í þágu hennar sem til þurfi svo að sakargögn spillistekki. Um sé að ræða allt að sjö sakborninga sem sakaðir séu um að hafa gengiðfram með skipulögðum hætti og veitt brotaþola þá áverka sem í sjúkraskrágreini, en þar sé lýst áverkum á andliti og höfði, og í ljós hafi komið brot áfjórum rifbeinum og hryggjarlið. Einnig megi sjá á myndum sem teknar hafi veriðaf áverkum brotaþola ummerki um að hann hafi verið bundinn á höndum. Fjórirmenn hafi verið handteknir í þágu rannsóknar málsins. Byrjað sé að takaskýrslur og frekari skýrslutökur séu fyrirhugaðar. Ljóst sé að það skaðirannsókn málsins mjög ef sakborningar gangi lausir á meðan grunnrannsókn standiyfir. Þyki þannig brýnt að vernda rann­sóknar­hagsmuni á þessu viðkvæma stigimálsins. Sé því talið að uppfyllt sé skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um rökstuddan grun um að varnaraðili hafi framið verknað sem fangelsisrefsingliggur við. Auk þess krefjist rannsóknarhagsmunir þess að varnaraðila verðigert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Meðtilliti til þess er að framan greini svo og vegna alvarleika meintra brota sénauðsynlegt að krefjast þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Til rannsóknarséu ætluð brot gegn 1. mgr. 218. gr., 226. gr., 233. gr. og 252. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a- ogd-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu umeinangrun. Svosem fram kemur hér að framan er rannsókn þessa máls á frumstigi. Fyrir liggurað brotaþoli hefur sætt áverkum og frásögn hans fyrir lögreglu um það hvar þaðgerðist og hverjir voru að verki. Þessi frásögn er að mati dómsins nægileg tilað beina rökstuddum grun að varnaraðila um að hafa átt hlut að máli. Varnaraðilivar í húsinu þar sem atvik áttu sér stað. Hún kveðst hafa sofið alla nóttina,en samkvæmt skýrslu lögreglu eru til staðar gögn sem benda í aðra átt. Ekkihafa verið færð nægileg rök fyrir því að öryggi brotaþola sé ógnað gangivarnaraðili laus, sbr. d-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, en fallistverður á það með sóknaraðila að rannsóknin geti spillst af völdum varnaraðila,gangi hún laus á þessu stigi hennar. Eru þannig uppfyllt skilyrði a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina.Er ekki ástæða til að marka varðhaldi skemmri tíma en krafist er. Þá verður aðfallast á að nauðsynlegt sé að varnaraðili sæti einangrun í varðhaldinu.ErlingurSigtryggsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstu­dags­ins 15. september nk., klukkan 15:00og einangrun í varðhaldinu.
Mál nr. 411/2016
Lausafjárkaup Neytendakaup Pöntunarkaup Reiðukaup Áhættuskipti Galli Skoðunarskylda
B höfðaði mál og krafði T ehf. um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs á vélasamstæðu. T ehf. hafði samið við M um sölu á vélasamstæðu en B hafði tekið að sér gagnvart T ehf. ákveðna þætti við framleiðslu og uppsetningu hennar. T ehf. krafðist sýknu og skaðabóta þar sem að vélasamstæðan hefði verið gölluð. Með vísan til hinnar almennu meginreglu sem fram kemur í 6. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup var talið að leggja yrði til grundvallar að söluhluturinn hefði verið afhentur við verksmiðju T ehf. enda hefði B ekki tekið á sig neinar skuldbindingar gagnvart M. Áhættan af söluhlutunum hefði því flust við það yfir til T ehf. sem kaupanda sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 50/2000. Þá var talið að T ehf. hefði ekki sýnt fram á að vélasamstæðan hefði verið haldin göllum við afhendingu hennar eða að þeir væru til komnir sökum vanrækslu B. Var því fallist á kröfu B.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson ogBenedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. maí 2016. Hannkrefst sýknu af kröfu stefnda og að honum verði gert að greiða sér 37.525.081krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 14. febrúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Thorice ehf., greiði stefnda, B Cool Consult A/S, 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars2016. I Mál þetta, sem var dómtekið 23. febrúarsl., er höfðað 7. janúar 2013 af B Cool Consult A/S, Nordhavnsvej 24, DK-9500,Grenå í Danmörku, á hendur Thorice ehf., Búlandi 4 í Reykjavík. Málið varþingfest 8. sama mánaðar. Stefndi, Thorice ehf., höfðaði gagnsök á hendurstefnanda, B Cool Consult A/S, 7. febrúar 2013. Dómkröfur aðalstefnanda, B Cool ConsultA/S, í aðalsök eru þær að gagnstefnanda verði gert að greiða aðalstefnanda463.244,04 danskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 af 344.550,04 dönskum krónum frá 6. júlí 2012 til 21. júlí 2012, en af463.244 dönskum krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir aðalstefnandiþá kröfu að gagnstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að meðtöldumvirðisaukaskatti. Gagnstefnandi krefst sýknu af öllumdómkröfum aðalstefnanda í aðalsök auk málskostnaðar. Í gagnsök gerir gagnstefnandi þá kröfuað aðalstefnandi greiði honum 37.525.081 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 14. febrúar 2013 til greiðsludags. Aðalstefnandi krefst sýknu af öllumdómkröfum gagnstefnanda í gagnsök auk málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda. II Málsatvik eru þau að gagnstefnandigerði haustið 2011 samning við fiskeldisfyrirtækið Marine Harvest um sölu ávélasamstæðu til framleiðslu á ískrapa sem nota átti til matvælaframleiðslu ífiskeldisstöð í eigu Marine Harvest í Fort William í Skotlandi. Að sögngagnstefnanda var kveðið á um það í kaupsamningnum að gagnstefnandi myndiafhenda Marin Harvest ískrapakerfi með 12 ískrapastrokkum ásamt kælikerfi semskyldi sett upp í 40 feta færanlegum gámi. Gagnstefnandi kveðst framleiða og seljaískrapastrokka sem er ætlað að búa til ískrapa fyrir matvælaframleiðslu. Hannframleiði hins vegar hvorki né hanni kælikerfi og því hafi hann þurft að leitaá önnur mið með þann þátt við gerð framangreindrar vélasamstæðu. Gagnstefnandi er danskt fyrirtæki semsérhæfir sig í hönnun og framleiðslu á kælikerfum. Samkvæmt gögnum málsinsleitaði gagnstefnandi eftir þjónustu aðalstefnanda í nóvember 2011 í tengslumvið samsetningu og gerð þeirrar vélasamstæðu sem að framan greinir. Ekki vargerður skriflegur samningur milli aðila um vinnu aðalstefnanda. Í málinu liggurþó fyrir tölvuskeyti frá starfsmanni aðalstefnanda, Svend Christensen, þar semgagnstefnanda er gert verðtilboð annars vegar í smíði á svonefndum forkæli(Pree-Cooler) og hins vegar í smíði á tveimur einingum af búnaði sem nefndur er„S24 NH3-units“. Tilboðið var að fjárhæð 193.000 danskar krónur í forkælinn og358.500 danskar krónur í „S24 NH3“ einingarnar. Í tölvuskeytinu eru talin uppýmis atriði sem ekki féllu undir tilboðið. Nokkuð ber á milli aðila um umfangþeirrar vinnu sem aðalstefnanda var ætlað að inna af hendi samkvæmt samkomulagiþeirra á milli. Gögn málsins bera þó með sér að fyrrgreindur starfsmaðuraðalstefnanda, Svend Christensen, hafi gert hönnunarteikningar afvélasamstæðunni, þ. á m. af þeim hluta hennar er sýnir flæði saltvatns umkerfið, en teikningin ber yfirskriftina Sea Water System. Að sögnstarfsmannsins fylgdi hann forskrift frá fyrirsvarsmanni gagnstefnanda,Þorsteini Inga Víglundssyni, við gerð þeirrar teikningar. Liggja meðal annarsfyrir gögn um samskipti þeirra frá 31. janúar 2012 um þörfina á því að komafyrir síu við vatnsinntak inn í gáminn, en fyrirliggjandi hönnunarteikningargera ráð fyrir því að sía sé þar til staðar. Þá liggur fyrir að báðir aðilarhafi lagt til ýmsa íhluti í samstæðuna. Jafnframt er ágreiningslaust aðsamsetning hennar, þar sem einstökum hlutum var komið fyrir í gámnum og lagnirtengdar saman, fór fram á verkstæði aðalstefnanda í Grenå í Danmörku undirstjórn starfsmanna aðalstefnanda. Stýrisbúnaður samstæðunnar var hannaður ogframleiddur af undirverktaka á vegum aðalstefnanda, danska fyrirtækinu Innotek. Upplýst er að fyrirsvarsmaðurgagnstefnanda vann að einhverju leyti við samsetningu samstæðunnar, eins ognánar verður vikið að síðar. Lagði hann meðal annars til síuhús fyrir síu, semkoma átti fyrir við vatnsinntak inni í gáminn, og kom með síuhúsið á verkstæðiaðalstefnanda ásamt kassa af sérstökum síupokum sem nota átti í síuhúsið.Starfsmenn aðalstefnanda munu hafa unnið við það að koma síuhúsinu varanlegafyrir í gámnum. Að lokinni samsetningu á öllum búnaði inni í gámnum var hannfluttur landleiðis til Fort William í Skotlandi í apríl 2012. Í greinargerð aðalstefnanda í gagnsöker á því byggt að aðalstefnandi hafi afhent gáminn við verksmiðjudyr í Grenå20. apríl 2012 og að gagnstefnandi hafi annast flutning hans til Skotlands.Hafi gámurinn verið kominn á áfangastað í Fort William 23. apríl 2012. Af hálfugagnstefnanda er því ekki mótmælt að hann hafi greitt fyrir flutning á gámnum.Hann heldur því þó fram að aðalstefnandi hafi átt að afhenda gáminn íSkotlandi. Í júní 2012 sendi aðalstefnandi tvostarfsmenn til Skotlands, rafvirkja frá undirverktakanum Innotek, og tæknimannfrá aðalstefnanda. Aðalstefnandi kveður þá hafa átt að kenna starfsmönnumMarine Harvest á kælibúnaðinn og stjórnkerfið. Þá liggur fyrir að fyrrgreindurSvend Christensen, starfsmaður aðalstefnanda, var viðstaddur gangsetninguískrapakerfisins, sem mun hafa átt sér stað 22. júní 2012. Af hálfugagnstefnanda er því haldið fram að þessir starfsmenn hafi átt að annastuppsetningu kerfisins í Skotlandi og gangsetningu vélasamstæðunnar. Upplýst varfyrir dómi að fyrirsvarsmaður gagnstefnanda, Þorsteinn Ingi Víglundsson, vareinnig á vettvangi á sama tíma. Þó nokkur ágreiningur er milli aðila umþað sem gerðist í kjölfarið. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram aðfyrrgreindir starfsmenn aðalstefnanda hafi átt í miklum erfiðleikum með aðgangsetja ískrapakerfið og fá það til að starfa eðlilega. Heldur hann því framað starfsmenn aðalstefnanda hafi haldið til síns heima 23. júní 2012 án þess aðhafa fundið út úr því hver væri orsök bilunar í rafmagni og stýringu kerfisinseða hvers vegna það skilaði ekki fullum afköstum. Af hálfu aðalstefnanda er þvíaftur á móti haldið fram að þegar starfsmenn aðalstefnanda hafi yfirgefiðSkotland 23. júní 2012 hafi ekki legið fyrir önnur vandkvæði en að rafmótorar,sem gagnstefnandi hafði lagt til, hefðu ekki verið af réttri gerð þar semveituspenna í Skotlandi væri hærri en gagnstefnandi hafði reiknað með. Í málinu liggur fyrir reikninguraðalstefnanda að fjárhæð 1.044.550,04 danskar krónur á hendur gagnstefnanda,dags. 28. júní 2012. Samkvæmt íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda ber hannyfirskriftina: „Reikningur vegna íhluta, efnis og tæknilegrar aðstoðar viðuppbyggingu 40 feta gáms með ísbúnaði fyrir Marine Harvest“. Samkvæmtreikningnum er gagnstefnanda í fyrsta lagi ætlað að greiða annars vegar 193.000danskar krónur og hins vegar 358.500 danskar krónur í samræmi við fyrrgreindtilboð í forkæli (Pree Cooler), og „NH-3 S24“, en á reikningnum er þessi hlutisamstæðunnar einnig nefndur „S-24 slurry units“, eða „grugglausnaeiningar“ ííslenskri þýðingu. Á reikningnum er gagnstefnandi einnig krafinn um 95.200danskar krónur fyrir 119 klst. í ráðgjafavinnu og 185.640 danskar krónur fyrirvinnu á verkstæði í 357 klst. Enn fremur var gagnstefnandi krafinn um greiðsluá 483.863,21 danskri krónu vegna vinnu undirverktaka. Inni í þeirri fjárhæð varmeðal annars endurgjald fyrir vinnu við suðu, sem framkvæmd hafði verið afDansk Certifikatsvejsning, að fjárhæð 229.883 danskar krónur, fyrir vinnu viðgerð stýrikerfis, sem unnin hafði verið af Innotek að fjárhæð 156.200,27danskar krónur, fyrir vinnu við úttekt vegna CE-merkingar, sem unnin var afJebru Inspektion að fjárhæð 14.460,75 danskar krónur, og fyrir vinnu við úttektá suðuvinnu að fjárhæð 3.665 danskar krónur, en fram kemur á reikningnum aðfyrirtækið Nordisk Svejse Kontrol hafi annast þá úttekt. Að lokum samanstóðreikningsfjárhæðin af endurgjaldi fyrir viðbótarefni að fjárhæð 573.978,58danskar krónur. Við útreikning á reikningsfjárhæðinni er tekið tillit tiltveggja innborgana inn á kröfuna, annars vegar að fjárhæð 275.750 danskarkrónur og hins vegar að fjárhæð 569.881,75 danskar krónur. Hins vegar er þarekki tekið tillit til innborgunar að fjárhæð 700.000 danskar krónur semágreiningslaust er að gagnstefnandi hafi innt af hendi 3. apríl 2012. Annar reikningur, dags. 28. júní 2012,á hendur gagnstefnanda liggur fyrir í málinu. Þar krefur aðalstefnandi gagnstefnandaum endurgjald fyrir aðstoð við uppsetningu „við gangsetningu á kælibúnaði“ semveitt var í „Fort William í Skotlandi á tímabilinu 18.-23. júní 2012 aðferðadögum meðtöldum“ (d. Faktura vedr. montørassistance for opstart afkølanlæg). Reikningurinn er sundurliðaður en heildarfjárhæð hans nemur 118.694dönskum krónum. Með tölvuskeyti 15. ágúst 2012 tilframkvæmdastjóra aðalstefnanda, Palle Bendix, tilkynnti fyrirsvarsmaðurgagnstefnanda, Þorsteinn Ingi Víglundsson, að gallar væru á vélasamstæðunni semaðalstefnandi hefði afhent Marine Harvest. Í fyrsta lagi hélt hann því fram aðvélin gengi ekki þar sem stýrisbúnaður (PLC program) virkaði ekki sem skyldi.Þá virkaði ískrapastrokkur nr. 5 á vél nr. 1 ekki þar sem hann fengi ekkiammoníak. Að lokum hélt Þorsteinn því fram í tölvuskeytinu að strokkarnir væruallir ónýtir þar sem „síupokinn var ekki settur á við prófun í Danmörku oggangsetningu í Skotlandi“. Kemur þar fram að þeir séu rispaðir og telur hannþað vera orsök margra þeirra vandamála sem upp hafi komið. Í tölvuskeytinukemur fram að síðasta atriðið sé alvarlegast og boðað að matsmaður yrði fenginní næstu viku til þess að meta gallann. Þá kemur þar fram að gagnstefnandi fáiekki greitt fyrir vélasamstæðuna meðan hún virki ekki og af sömu ástæðu myndihann ekki greiða aðalstefnanda. Þá spyr Þorsteinn hvort aðalstefnandi muni takaþátt í vinnu við að koma búnaðinum í samt lag. Framkvæmdastjóri aðalstefnanda svaraðitölvuskeytinu samdægurs. Þar er tekið fram að aðalstefnandi hafi ekki afhentneinn búnað til Marine Harvest, heldur hafi aðalstefnandi afhent gagnstefnandabúnaðinn sem gagnstefnandi hafi afhent Marine Harvest. Þá gerir aðalstefnandiathugasemdir við þá ágalla sem gagnstefnandi hafi lýst og mótmælir því meðalannars að einhverjir gallar hafi verið á kælikerfinu eða að gleymst hafi aðsetja síur við prófun í Grenå. Með bréfi 21. ágúst 2012 krafðilögmaður aðalstefnanda gagnstefnanda um greiðslu á eftirstöðvum reikningannasem nam 463.244,04 dönskum krónum. Þar er staðhæft að vélasamstæðan hafi veriðafhent gallalaus, en upplýst var að galli sem gagnstefnandi hefði borið viðvarðandi „rofa/nema“ veitti honum ekki rétt til þess að halda eftirlokagreiðslu. Þó stæði honum til boða að senda „rofann/nemann“ tilaðalstefnanda sem myndi láta framleiðandann, HB Products, skoða hann. Ef súskoðun leiddi í ljós að það væri aðalstefnanda að kenna að neminn virkaði ekkimyndi gagnstefnandi fá nýjan nema. Með bréfi lögmanns gagnstefnanda 2.nóvember 2012 var greiðsluskyldu hafnað sökum þeirra galla sem komið hefðu íljós sem aðalstefnandi hafi borið ábyrgð á. Þá áskildi gagnstefnandi sér allanrétt til þess að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur aðalstefnanda. III. Málsástæður og lagarökaðalstefnanda í aðalsök Aðalstefnandi kveðst vera danskt félagsem sérhæfi sig í þjónustu á sviði uppsetningar og viðhalds á kælikerfum,rafkerfum o.fl. Hafi gagnstefnandi leitað til aðalstefnanda um aðstoð viðuppbyggingu á 40 feta gámi með ísbúnaði sem stefndi hefði selt Marine Harvest íSkotlandi. Svend Christensen, starfsmaður aðalstefnanda, hafi staðfest meðtölvubréfi 2. desember 2011 til gagnstefnanda, verðtilboð vegna íhluta og efnisí forkælieiningu (pre-cooler unit) og tvö sett af „slurry unit“ (S24 NH3 unit)vegna uppsetningar kælikerfisins í gáminn. Í tilboðinu séu talin upp atriði semekki voru hluti af verðtilboðunum, auk þess sem tekið hafi verið fram að 15%þjónustugjald legðist á viðbótarefni og vinnu. Aðalstefnandi kveður að samið hafiverið um að gagnstefnandi greiddi aðalstefnanda 50% við pöntun á íhlutum ogefni, 40% þegar gámurinn færi frá Danmörku til Skotlands og eftirstöðvarnar 30dögum síðar. Hafi gámurinn verið sendur frá Danmörku til Skotlands 20. apríl2012. Hinn 28. júní 2012 hafi aðalstefnandigefið út tvo reikninga vegna íhluta, efnis og tæknilegrar aðstoðar viðuppsetningu á gámnum, auk aðstoðar við uppsetningu á kælibúnaði. Annarreikningurinn hafi verið að fjárhæð 1.044.550,04 danskar krónur og meðgjalddaga 6. júlí 2012, en þar sé tekið tillit til tveggja innborgana gagnstefnandaað fjárhæð 275.750 danskar krónur og 569.881,75 danskar krónur. Hinnreikningurinn hafi verið að fjárhæð 118.694 danskar krónur með gjalddaga 21.júlí 2012. Gagnstefnandi hafi greitt stefnanda 700.000 danskar krónur 3. apríl2012 og hafi verið tekið tillit til þess við útreikning vaxta. Aðalstefnandisundurliðar kröfu sína með svohljóðandi hætti: Reikningur 111222DKK.044.550,04Reikningur 1111221DKK18.694,00Greitt 03.04.2012DKK-700.000,00SamtalsDKK463.244,04 Aðalstefnandi kveður gagnstefnandaekki hafa fengist til þess að greiða skuld sína. Hafi hann borið fyrir sigmótbárur sem aðalstefnandi telur tilhæfulausar og órökstuddar. Engir gallarhafi verið á vélasamstæðunni við afhendingu hennar, eins og aðalstefnandirökstyður í greinargerð sinni í gagnsök sem síðar verður vikið að. Hvílisönnunarbyrði um hið gagnstæða á gagnstefnanda. Byggir aðalstefnandi á því aðgagnstefnanda sé skylt að greiða fyrir þá vöru og þjónustu sem aðalstefnandihafi sannanlega lagt gagnstefnanda í té að hans beiðni. Um lagarök fyrir kröfu aðalstefnanda íaðalsök vísar hann til meginreglu kröfuréttar og samningaréttar um efndirfjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða. Jafnframt vísar hann til laganr. 50/2000 um lausafjárkaup, einkum VI. kafla og laga nr. 42/2000 umþjónustukaup, einkum VII. kafla laganna. Þá vísar aðalstefnandi til III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001 varðandi kröfu um dráttarvexti. Um varnarþing kveðstaðalstefnandi vísa til 33 gr. laga nr. 91/1991 og krafan um málskostnað styðjistvið 130. gr., sbr. 129. gr. sömu laga. Að því er varðar kröfu umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar aðalstefnandi til laga nr. 50/1988um virðisaukaskatt.2. Málsástæður og lagarökgagnstefnanda í aðalsök og gagnsök Af hálfu gagnstefnanda er því haldiðfram að framlag gagnstefnanda til ískrapakerfisins sem um ræðir hafi verið tólfískrapastrokkar sem hann hafi hannað og framleitt. Auk þess hafi gagnstefnandilagt til 40 feta gám. Hins vegar hafi hönnun kælikerfisins alfarið verið íhöndum aðalstefnanda eins og teikningar beri með sér. Þá hafi aðalstefnandivalið efni og nauðsynlega íhluti sem hafi þurft til þess að búa til kælikerfið.Aðalstefnandi hafi valið allar stærðir á rörum og ventlum, ákveðið samsetninguog valið spíssa og lokur. Heldur gagnstefnandi því fram að Torben Juul Jensenhafi verið fenginn til að teikna kerfið upp eftir forskrift frá aðalstefnanda. Gagnstefnandi tekur fram að hann teljiað gallar á kerfinu eigi ekki rót sína að rekja til teikninganna, heldur tilþess hvernig suðu hafi verið háttað sem og ófullnægjandi og óvandaðravinnubragða aðalstefnanda og undirverktaka á hans ábyrgð. Hann áréttar aðhönnun, smíði og samsetning ískrapakerfisins hafi farið að öllu leyti fram áverkstæði aðalstefnanda í Grenå. Þá hafi aðalstefnandi látið framkvæma prófanirá kerfinu og skoðun á því til að afla CE vottunar í samræmi við tilskipunEvrópusambandsins nr. 97/23/EB. Á sama tíma hafi aðalstefnandi gengið fráhandbók (e. technical manual) með tæknilegum upplýsingum um kerfið, leiðbeiningumum notkun þess, rekstur og viðhald. Handbókin sé kyrfilega merkt stefnanda ogsé stefnda þar hvergi getið. Af hálfu gagnstefnanda er því haldiðfram að aðalstefnandi hafi átt að ljúka við uppsetningu kerfisins í Skotlandiog því sent tvo starfsmenn sína og einn rafverktaka á sínum vegum til þess aðsetja kælikerfið upp hjá Marine Harvest. Hafi þeir m.a. átt að setja vatnssíurí vatnsdælur, klára uppsetningu og stillingar og sjá um prófanir oggangsetningu og áfyllingu ammoníaks. Jafnframt hafi þeir séð um að kennastarfsmönnum Marine Harvest á kælikerfið, rekstur þess og viðhald. Þessi vinnahafi farið fram frá 18. til 23. júní 2012 í Fort Williams í Skotlandi. Þar hafistarfsmenn aðalstefnanda átt í miklum erfiðleikum með að ræsa ískrapakerfið ogfá það til að starfa eðlilega. Í málflutningsskjölum er ítarlega rakið í hverjuþessir erfiðleikar fólust. Þá er þar lýst viðgerðum sem gagnstefnandi hafiþurft að framkvæma á kerfinu og þeim kostnaði sem hann hafi orðið fyrir af þeimsökum. Gagnstefnandi kveðst reisa kröfursínar, bæði í aðal- og gagnsök, á ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup ogmeginreglum kröfu- og samningaréttar um réttar efndir. Hann byggir á því aðákvæði þeirra laga hafi gilt um viðskipti aðila enda um pöntunarkaup að ræða ískilningi 1. mgr. 2. gr. laganna. Gagnstefnandi hafi aðeins látið aðalstefnandaí té ískrapastrokkana og 40 feta gám, en það geti ekki talist verulegur hlutiefnis til framleiðslunnar eins og það sé orðað í tilvitnuðu ákvæði. Skyldaaðalstefnanda hafi verið að hanna og setja saman ískrapakerfi. Aðalstefnandihafi hannað kælikerfið, smíðað það og sett upp eftir eigin teikningum. Gagnstefnandi byggir á því aðsöluhluturinn, þ.e. ískrapakerfið, sem aðalstefnandi hafi tekið að sér að smíðasé gallað í skilningi 17. gr. lausafjárkaupalaga. Því hafi aðalstefnandivanefnt samningsskuldbindingar sínar gagnvart gagnstefnanda. Gagnstefnanditelur að vélin sé ekki í samræmi við samning aðila, sbr. 1. mgr. 17. gr.laukafjárkaupalaga, hvað varðar gæði og aðra eiginleika. Þá telur hann að vélinsé einnig gölluð í skilningi a- og b-liða 1. mgr. 17. gr. laganna. Gagnstefnandi byggir á því aðeftirfarandi gallar hafi verið á vélinni: Útleiðsla í rafmagnskerfi Útleiðsla í rafmagnskerfi hafi valdiðþví að ískrapakerfið hafi slökkt hvað eftir annað á sér skömmu eftirgangsetningu þess. Vegna þessa hafi uppsetning vélarinnar í Skotlandi ekkiheppnast. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir undirverktaka, Innotek, á vegumgagnstefnda hafi hvorki tekist að greina hver orsök útleiðslunnar væri né finnalausn á vandanum. Því hafi gagnstefnandi sjálfur þurft að fara á staðinn,greina bilun og ráða bót á henni. Gagnstefnandi byggir á því að rafkerfiðhafi því verið gallað og beri aðalstefnandi ábyrgð á því tjóni sem hann hafiorðið fyrir vegna mistaka aðalstefnanda við uppsetningu rafkerfisins. Kostnaðurgagnstefnanda vegna þessa nemi samtals 848.049 kr. Annars vegar sé um að ræðahótelkostnað vegna viðbótardaga sem starfsmenn aðalstefnanda hafi verið íSkotlandi, 358.449 kr., og hins vegar 30 vinnustundir af hálfu fyrirsvarsmannsgagnstefnanda við greiningu og viðgerð á útleiðslu (30 x 16.320) = 489.600 kr. Kolþétti skemmd á ískrapastrokkum Gagnstefnandi kveður starfsmennaðalstefnanda hafa séð um að tengja ískrapastrokkana við kælikerfið. Hafi þeirsnúið kolþéttum öfugt og sett þau þannig á sex strokka. Vegna þessa hafikolþéttin eyðilagst og hafi þurft að skipta þeim út. Gagnstefnandi byggir á þvíað aðalstefnandi beri ábyrgð á mistökum og tjóni sem leiði af þessu. Vegnamistaka aðalstefnanda hafi uppsetning tafist um tvo daga meðan beðið hafi veriðeftir varahlutum í ískrapakerfið. Fjárhagslegt tjón gagnstefnanda vegna þessanemi 88.740 kr. Gjallog suðuspónn í kælilögnum Gagnstefnandi byggir á því að vegnamistaka aðalstefnanda, eða undirverktaka á hans vegum, við suðu á lögnum hafisuðugjall og suðuspónn komst í lagnakerfið. Ástæða þessa hafi verið að ekkihafi verið notað argon við suðuna, en argon komi í veg fyrir suðugjall ogsuðuspón, og/eða gætt að því að hreinsa lagnirnar af gjalli og suðuspóni áðuren kerfið var sett saman. Suðan hafi verið unnin af undirverktaka gagnstefnda,Dansk Certifikatsvejsning. Vegna þessa hafi, við suðuna, orðið eftir gjall semhafi sest inn í lagnirnar og borist um allt kerfið þegar það hafi veriðgangsett og valdið miklum skemmdum á kælikerfinu. Vegna þessara mistaka aðalstefnandahafi þurft að hreinsa allt lagnakerfið og skipta út spíssum sem óhreinindihöfðu stíflað og skemmt. Kostnaður gagnstefnanda vegna þessa nemi 768.128krónum og sé sá kostnaður tilkominn vegna vinnu Automatic Cooling EngineersGlasgow, auk vinnustunda fyrirsvarsmanns gagnstefnanda, sbr. framlagðavinnuskýrslu. Síupokarvoru ekki settir upp í síuhúsið Gagnstefnandi byggir á því aðaðalstefnandi hafi ekki sett síupoka í síuhús sem aðalstefnandi hafi hannað ogog sett upp í kerfið með þeim afleiðingum að gjall hafi borist inn íískrapastrokkana og rispað þá og skemmt. Auk þess hafi öxlar skemmst við þetta.Því þurfi að skipta um bæði strokka og öxla. Ástæðuna telur gagnstefnandi veraað ekki hafi verið settur síupoki í síuhús við prófanir í Danmörku og viðræsingu kerfisins í Skotlandi. Einnig séu mistök við suðu og samsetningu, semaðalstefnandi beri ábyrgð á, orsakavaldur. Gagnstefnandi byggir jafnframt á þvíað þetta hafi orðið til þess að ískrapasköfurnar innan í ískrapastrokkunumslitni og eyðist mun hraðar en í óskemmdum ískrapastrokkum, og krapinn semkerfið skili af sér hafi ekki þá eiginleika sem hann eigi að hafa. Gagnstefnandi byggir á því að það hafiverið á ábyrgð gagnstefnda að setja síupoka í síuhúsið enda beinlínis gert ráðfyrir síupokum í síuhúsið. Hefði aðalstefnandi komið síupoka fyrir í síuhúsi ísamræmi við hans eigin hönnun og fyrirmæli gagnstefnanda hefði gjall ekkiborist í strokkana og öxlana. Gagnstefnandi telur að afleiðingarframangreindra mistaka aðalstefnanda á ískrapakerfið hafi ekki komið fram fyrren nokkru eftir að aðalstefnandi afhenti vélina. Byggir gagnstefnandi á 2. mgr.21. gr. lausafjárkaupalaga, en þar komi fram að seljandi beri ábyrgð á gallasem komi fram síðar ef ástæða gallans megi rekja til vanefnda af hans hálfu.Gagnstefnandi telur sig hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þessa gallasem nemur 26.573.880 krónum. Stýriforritið fyrir ískrapakerfið Gagnstefnandi byggir á því aðhugbúnaður, sem aðalstefnandi hafi lagt til og stýri kerfinu, sé gallaður ískilningi kaupalaga. Hugbúnaðurinn slökkvi á öllum þremur vélum íískrapakerfinu við bilun í einni vél, og komi ítrekað í veg fyrir aðískrapakerfið haldi þeim afköstum sem kerfið eigi að skila. Vélarnar eigi aðgeta starfað sjálfstætt, þrátt fyrir að ein slökkvi á sér. Hluti af hönnun aðalstefnanda hafiverið að leggja til hugbúnað sem stýri ískrapakerfinu (svokallað PLC kerfi).Við gangsetningu og keyrslu ískrapakerfisins hafa komið upp villur og bilanir íhugbúnaði kerfisins. Þær hafi valdið því að ískrapakerfið hafi stöðvastítrekað. Gagnstefnandi hafi ítrekað beðið aðalstefnanda að gera lagfæringar áhugbúnaðinum en hann hafi neitað að laga gallana, einkum eftir að ágreininguraðila hófst. Hefur gagnstefnandi, vegna kröfu Marine Harvest, neyðst til þessað láta smíða nýjan hugbúnað fyrir ískrapakerfið hjá verkfræðistofu til aðtryggja full afköst og stýringu á ískrapakerfinu. Hefur gagnstefnandi þegarlagt í kostnað vegna forritunar á nýjum hugbúnaði sem nemi 4.373.000 krónum. Gagnstefnandi bendir á að samkvæmt 1.mgr. 40 gr. kaupalaga og almennum reglum kauparéttar geti kaupandi krafistskaðabóta fyrir það tjón sem hann bíði vegna galla á söluhlut. Gagnstefnandibyggir á því að tjón hans verði rakið til mistaka aðalstefnanda og að hann beriábyrgð á galla sem rekja megi til handbragðs og vals á efni við gerð hlutarinshjá aðalstefnanda, hvort heldur sem um hreinan framleiðslugalla sé að ræða,hönnunargalla eða galla sem rekja megi til lélegrar áætlunargerðar eða skorts áframleiðslueftirliti. Þeir gallar sem séu á ískrapakerfinu og kælikerfinu séuallt í seinn framleiðslugalli, hönnunargalli og galli sem rekja megi tilmistaka í framleiðslu og skorts á framleiðslueftirliti. Þá byggir gagnstefnandi á því aðsamkvæmt a-lið 3. mgr. 40. gr. lausafjárkaupalaga geti kaupandi ávallt krafistskaðabóta ef gallann eða tjónið megi rekja til mistaka eða vanrækslu seljanda.Gagnstefnandi telur ljóst að aðalstefnandi hafi gert mistök eða sýnt af sérvanrækslu við smíði vélarinnar sem að framan eru rakin. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðuað gagnstefnandi eigi ekki rétt til skaðabóta á grundvelli lausafjárkaupalagavegna galla á kerfinu, krefst hann afsláttar á grundvelli 38. gr. sömu laga. Aðbaki því ákvæði liggi það meginsjónarmið að kaupandi eigi ekki að greiða meiraen hann hefur fengið. Gagnstefnandi telur að kerfið, í því ástandi semgagnstefndi hafi afhent það, hafi verið verðminna en kaupverð hafi sagt til umsem nemi þeim kostnaði sem hann hafi haft af því að koma kerfinu í viðunandiástand. Telji dómurinn að ákvæðilausafjárkaupalaga nr. 50/2000 eigi ekki við um ágreining aðila byggirgagnstefnandi kröfur sínar um skaðabætur, og eða afslátt, á því að með honum oggagnstefnda hafi komist á verksamningur. Kröfur stefnanda um skaðabætur og eðaafslátt eru þá reistar á almennum reglum verktakaréttar og meginreglumsamningaréttar og kauparéttar. Þessu til stuðnings vísar gagnstefnanditil þess að meginskylda verktaka sé að skila af sér verki í réttu ásigkomulagi,m.ö.o. verði gæði verksins að vera í samræmi við verksamninginn eða þærhugmyndir og réttmætar væntingar sem hafi legið til grundvallar samningnum.Gagnstefnandi telur að aðalstefnandi hafi ekki uppfyllt þessa meginskyldu sínaog því sé verkið gallað. Þessir gallar, sbr. fyrri umfjöllun, verði raktir tilatvika sem aðalstefnandi beri ábyrgð á gagnvart gagnstefnanda, hvort sem þeireru til komnir vegna handvamma eða mistaka starfsmanna aðalstefnanda eðastarfsmanna undirverktaka sem hann hafi fengið til að sinna afmörkuðum hlutaverksins. Gagnstefnandi telur að þar semaðalstefnandi hafi hafnað að verða við beiðni hans um úrbætur, sbr.tölvupóstsamskipti aðila 15. ágúst 2012, eigi gagnstefnandi ekki annarraúrkosta en að krefjast skaðabóta og/eða afsláttar af umsaminni upphæðverkkaupsins. Gagnstefnandi sundurliðar stefnukröfusína með eftirfarandi hætti: Skaðabótakrafa og eða afsláttarkrafagagnstefnanda sundurliðast þannig:.Tjónvegna útleiðsla í rafmagnskerfi – uppsetning í Skotlandi heppnaðist ekki 1. Hótelfyrir starfsmenn gagnstefnda í Fort William kr. 317.070,- 2. Hótelfyrir starfsmenn gagnstefnda í Glasgow kr. 41.379,- 3. Vinnavegna bilagreiningar (30 x 16320) kr. 489.600,- Samtals kr. 848.049,-2.Tjónvegna skemmda á kolþéttum sem settar voru vitlaust í 1. Kostnaðurvegna kaupa á nýjum kolþéttum kr. 88.740,-3.Kostnaðurvegna stíflaðra dísa (spíssa) 1. Kostnaðurvegna vinnu starfsmanna Automatic Cooling EngineersGlasgow, v. hreinsun á lagnakerfinu, skipti áspíssum og áfyllingu ammoniaks kr. 768.128,-4.Ferðakostnaðurgagnstefnanda vegna galla á kerfinu. Ferð 24.7.2012 – 29.7.2012 Flug (KEF-GLA, GLA-KEF) kr. 54.480,- Dagpeningar (5 dagar x kr.41.500) kr. 207.500,- Bílaleigubíll kr. 52.078,- 2. Ferð18.9.2012 – 26.9.2012 Flug (KEF-GLA, GLA-CPH,CPH-KEF) kr. 123.550,- Dagpeningar (8 dagar x kr.41.500) kr. 332.000,- Bílaleigubíll kr. 66.709,- 3. Ferð2.10.2012 – 5.10.2012 Flug (KEF-GLA, GLA-CPH,CPH-KEF) kr. 135.530, Dagpeningar (3 dagar x kr.41.500) kr. 124.500,- Bílaleigubíll kr. 88.617,- Samtals kr. 1.184.9645. Vinna fyrirsvarsmanns gagnstefnandaÞorsteins Ingvars Víglundssonar, vegna gallanna (226klst. x kr. 16.320) kr. 3.688.320,-6. Tjón vegna þess að síupoki var ekki setturupp í síuhús 1. Varahlutakostnaður – íhlutir i. Ískrapasköfur sem hafa verið afhentar kaupanda (192 stk. x kr. 4760) kr. 913.920,- ii. Botnlegur (36 stk. x kr. 5950) kr. 214.100,- iii. Sköfur og varahlutir næstu 5 ár (áætlun) (576 stk. x kr. 4760) kr. 2.741.760,- 2. Kaupá nýjum öxlum (12 stk. x kr. 530.000) kr. 6.360.000,- 3. Kaupá nýjum strokkum (12 stk. x 932.000) kr. 11.184.000,- 4. Vinnavið að skipta út öxlum og strokkum (áætlun) (12 stk. x430.000,-) kr. 5.160.000,- Samtals kr. 26.573.880,-7. Tjón vegna stýriforrits fyrir ískrapakerfi Kaup á nýju stýriforriti kr. 4.373.000,- Kröfu sína um dráttarvexti styðurgagnstefnandi við 1. mgr. 6. gr., sbr. 4. mgr. 5. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Upphafstíma dráttarvaxta miðar gagnstefnandi viðþingfestingu gagnsakar 14. febrúar 2013. Gagnstefnandi kveður málskostnaðarkröfusína eiga stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Um varnarþingsreglur vísar gagnstefnandi til 2. mgr. 42. gr.laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. einnig 3. tölul. 6. gr.Lúganósamningsins, sbr. lög um Lúganósamninginn um dómsvald og fullnustu dóma íeinkamálum nr. 68/1995. Þá sé krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknunreist á lögum nr. 50/1988. Um heimild til að hafa uppi kröfu í gagnsök vísargagnstefnandi til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 3. Málsástæður og lagarökaðalstefnanda í gagnsök Aðalstefnandi gerir verulegarathugasemdir við lýsingu gagnstefnanda á málavöxtum. Leggur aðalstefnandiáherslu á að gagnstefnandi hafi selt Marine Harvest í Skotlandi ískrapaframleiðslubúnaðinnsem hafi verið afhent kaupanda í 40 feta gámi. Aðalstefnandi mótmælirstaðhæfingu gagnstefnanda um að aðalstefnandi hafi hannað og smíðaðískrapaframleiðslukerfið í heild sinni fyrir gagnstefnanda. Þá mótmælir hanneinnig staðhæfingum gagnstefnanda þess efnis að hann hafi einungis afhentgagnstefnda 40 feta gám og ískrapastrokka. Hið rétta sé að gagnstefnandi hafisjálfur keypt og afhent: 1. Safnker/tanka sem hann hafði sjálfurhannað með Cool Partners. 2. Síuhús og pokasíur í það. 3. Uppdrætti þar sem lýst var hvernigsetja ætti búnaðinn saman. 4. Gagnstefnandi valdi stúta og spíssaí samvinnu með Cool Partners auk annars búnaðar tengdum krapaísvélunum ogvirkni þeirra. 5. Gagnstefnandi hafi sjálfur afhentGlykol yfirfallstank. 6. Gagnstefnandihafi sjálfur afhent búnað til að stjórna saltskömmtun. 7. Gagnstefnandihafi sjálfur afhent og framkvæmt alla einangrunarvinnu. 8. Gagnstefnandihafi sjálfur afhent rafmótora frá Hoyer Motors í gegnum Dynamic Energy. Aðalstefnandi kveður þetta ekki veratæmandi talningu á því sem gagnstefnandi hafi lagt til í ískrapakerfið. Þávísar hann til þess að gagnstefnandi segist sjálfur vera framleiðandi þess áheimasíðu sinni. Aðalstefnandi, sem hafi ISO 9001gæðavottun, kveður málavexti nánar tiltekið vera þá að gagnstefnandi hafihannað kerfið eða búnaðinn í félagi við aðalstefnanda og fleiri aðila semgagnstefnandi hafi valið sjálfur. Aðalstefnandi hafi að litlu leyti unniðsjálfstætt við hönnun búnaðarins en hafi þó borið ábyrgð á að velja eftirfarandiíhluti: Þjöppu, olíukerfi, eimsvala og rafmótor fyrir þjöppu í kælibúnaðinn(ammoníakskerfið). Aðalstefnandi kveður PLC tölvu og stjórnbúnað hafa orðið tilí samvinnu aðila á vegum aðalstefnanda, en gagnstefnandi hafi þar tekið virkanþátt í hönnuninni, enda hafi honum einum verið kunnugt um hvernig ætti að stýraískrapavélunum sem hann hafi hannað og framleitt sjálfur. Aðalstefnandi telur að í sinnieinföldustu mynd hafi atvik verið með þeim hætti að aðalstefnandi hafi hannaðháþrýstihluta kælibúnaðarins, gagnstefnandi og Cool Partners hafi unnið samanað hönnun lágþrýstihluta búnaðarins og gagnstefnandi hafi einn hannaðískrapavélarnar. Heldur aðalstefnandi því fram að hönnun kælikerfisins hafiverið á ábyrgð gagnstefnanda sem hafi byggt á samvinnu hans og Cool Partners,en unnið hafi verið eftir teikningu upphaflega frá Cool Partners frá 15.september 2009, merkt Per Skærbæk. Af hálfu aðalstefnanda er lögð áherslaá að önnur vinna og vinnuferli við verkið hafi verið í samræmi við reglugerðirog farið fram undir eftirliti, sem nánar er lýst í greinargerð. Hafifyrirsvarsmaður gagnstefnanda jafnframt komið margsinnis á verkstæðiaðalstefnanda og tekið þátt í vinnunni. Á það er bent að hann hafi komið meðsíuhús sem hafi verið sett í kæligáminn eftir ábendingum hans. Farið hafi veriðað hans óskum þegar krapavélarnar voru þrýstiprófaðar í Grenå, en hann hafitekið fram að hann vildi ekki að síum yrði komið fyrir í síuhúsunum, enda væriþað óþarfi að hans mati þar sem notað væri hreint vatn við prófunina. Áréttaraðalstefnandi að síuhúsið hafi verið afhent í heilu lagi af gagnstefnanda ogverið algerlega á hans eigin ábyrgð. Aðalstefnandi kveðst hafa tekið samanhandbók fyrir kælibúnaðinn sem hafi verið ætluð gagnstefnanda til eigin nota ogeignar. Hafi honum verið í sjálfsvald sett hvort hann merkti sér handbókinaþegar hann seldi tækið áfram sem hluta af ískrapaframleiðslubúnaði. Aðalstefnandi byggir á því aðkælibúnaðurinn ásamt stýribúnaði hafi verið afhentur gagnstefnanda viðverksmiðjudyr EXW (e. Ex Works) á verkstæði aðalstefnanda í Grenå 20. apríl2012. Samkvæmt alþjóðlegum viðskiptaskilmálum Incoterms 2010 merki Ex Works(EXW) afhendingu sem eigi sér stað á athafnasvæði seljanda, ánútflutningsheimilda. Það sé staðfest í tölvupósti gagnstefnanda tilflutningsfyrirtækisins Blue Water Shipping A/S. Gagnstefnandi hafi síðan fluttgáminn til Fort William í Skotlandi. Ekkert samningssamband hafi verið á milliaðalstefnanda og Marine Harvest og afhending gagnstefnanda á gámnum til þessaðila í raun aðalstefnanda óviðkomandi. Eftir afhendingu gagnstefnda ákælibúnaðinum telur aðalstefndi að samningsskyldum aðalstefnanda oggagnstefnanda hafi verið lokið. Viðurkenndir úttektaraðilar höfðu þá tekið útverk aðalstefnanda og hafi kælikerfin þrjú fengið CE/PED vottun. Þannig hafiaðalstefnandi afhent gagnstefnanda viðurkennda og vottaða, gallalausa vöru.Aðalstefnanda sé hins vegar ókunnugt um með hvaða hætti gagnstefnandi hafisinnt rannsóknarskyldu sinni á hinu selda eftir afhendingu, en gagnstefnanda hafií síðasta lagi borið að rannsaka gaumgæfilega ástand hins selda við komu þess áákvörðunarstað í Skotlandi. Aðalstefnandi kveðst hafa, að beiðnigagnstefnanda, sent tvo starfsmenn 18. júní 2012 til Skotlands til að kennastarfsmönnum Marine Harvest á kælibúnaðinn og stjórnkerfið, annars vegarrafvirkja frá Innotek og hins vegar tæknimann frá aðalstefnanda. Hafi veriðsamið um að þetta væri aukaverk. Þá hafi Svend Christensen, starfsmaðurgagnstefnda, farið til Fort William 19. júní 2012, en samið hafi verið um aðekki yrði gerður reikningur vegna veru hans þar, enda hafi hann ekki farið semsérfræðingur, heldur einungis til að upplifa og sjá kerfið gangsett. Aðalstefnandi bendir á að þegarstarfsmenn á hans vegum hafi komið til Fort William hafi gagnstefnandi ogviðsemjandi gagnstefnanda haft gáminn ásamt öllu sem í honum var í sinni umsjáí tvo mánuði. Það hafi verið gagnstefnandi sem hafi á eigin ábyrgð séð um aðtengja gáminn við vatnslagnir á staðnum og setja hann upp svo hægt væri aðgangsetja ískrapakerfið. Óhjákvæmilega sé það á ábyrgð þess sem annastfrumtengingu gámsins við vatnsinntak að ganga úr skugga um að nauðsynlegar síurséu til staðar. Aðalstefnandi staðhæfir aðfyrirsvarsmaður gagnstefnanda hafi verið á staðnum og annast þetta verk auk þesssem hann hafi stýrt verki starfsmanna endanlegs kaupanda að svo miklu leyti semþeir hafi komið að uppsetningunni. Þegar starfsmenn aðalstefnanda hafi komiðtil Fort Williams hafi gagnstefnandi þegar verið búinn að tengja alltvatnskerfið með pípulögnum við gáminn, þ.m.t. svokallað „White box“ sem virtisthafa því hlutverki að gegna að blanda saltvatni saman við hreint vatn. Aðalstefnandi mótmælir því aðstarfsmenn hans hafi snúið pakkdósum eða kolþéttum í ískrapastrokkum öfugt.Þessi búnaður hafi verið hannaður og afhentur af gagnstefnanda og verði hannsjálfur að bera ábyrgð á því, hafi pakkdósum verið snúið öfugt. Aðalstefnandi tekur fram að þegarstarfsmenn hans hafi yfirgefið Skotland 23. júní 2012 hafi þeim ekki veriðkunnugt um að neinu væri ábótavant við kælibúnaðinn. Við gangsetningu hafi þókomið í ljós útleiðsla sem hafi verið rakin til liða sem skipt hafi verið út ástaðnum fyrir liði sem Marine Harvest útvegaði. Eftir það hafi ekki orðið vartvið útleiðslu fyrir brottför starfsmanna aðalstefnanda. Hafi ískrapakerfiðvirkað svo sem til hafi verið ætlast. Rangt val gagnstefnanda á rafmótorum viðískrapavélarnar hafi þó orsakað gangtruflanir sem hafi valdið því aðyfirstraumvörn hafi slegið út þegar ísvélarnar byrjuðu að framleiða ís. Starfsmennaðalstefnanda hafi leitað og mælt hvort orsökin lægi í galla sem þeir bæruábyrgð á. Engir gallar hafi fundist en í ljós hafi komið að veituspennan íverksmiðjunni hjá Marine Harvest var hærri en gagnstefnandi átti von á. Aðalstefnandi tekur fram að þessumrafmótorum hafi síðar verið skipt út. Telur hann líklegast að sá sem það gerðihafi valdið skemmdum á rafbúnaði, en síðari útleiðsla hafi komið fram á sömugrein og hinir útskiptu rafmótorar hafi verið á. Þá heldur aðalstefnandi þvífram að vandamál í tengslum við rafmótarana hafi leitt til þess að ekki varmögulegt að kanna framleiðslu hverrar einstakrar vélar þar sem hún sé metin ágrundvelli mótorspennunnar. Einnig hafi getað komið upp truflanir í rekstribúnaðarins við álag á kerfið þar sem líkur væru á því að yfirstraumvörnmótoranna yrði virk áður en búnaðurinn næði fullri virkni. Aðalstefnandi áréttar að tengingkrapaframleiðslugámsins við vatnskerfið hafi verið í gegnum svokallað „Whitebox“ sem gagnstefnandi hafi hannað og smíðað og flutt til Skotlands.Aðalstefnanda sé ókunnugt um hvers konar efni sé í honum. Allar vatnsleiðslursem settar hafi verið saman í Grenå hafi verið úr plasti og límdar. Útilokað séað suðuóhreinindi hafi komist inn í kerfið fyrir afhendingu til gagnstefnanda.Hafi gámurinn þegar verið tengdur við vatn þegar starfsmenn aðalstefnanda hafikomið til Skotlands 18. júní 2012. Aðalstefnandi kveður sér ekki hafaverið kunnugt um að gagnstefnandi teldi að orsök lakra afkasta í kerfinu værisuðuóhreinindi í spíss í kælikerfi. Hafi gagnstefnanda ekki verið tilkynnt umþað og hann ekki átt þess kost að staðreyna sannindi þessarar staðhæfingargagnstefnanda. Hafi suðuagnir og suðuspænir borist inní ískrapakerfið eftir afhendingu vélasamstæðunnar til gagnstefnanda teluraðalstefnandi hafið yfir allan vafa að það sé honum óviðkomandi. Um það vísaraðalstefnandi m.a. til yfirlýsingar Kaj Lind Kristensen, úttektaraðila á vegumNordisk Svejs Kontrol. Þar komi fram að notuð hafi verið suðuaðferðin WPS30335-02, eða TIG suða 141, sem sé ein af fáum suðuaðferðum sem séu gjallfríar.Í yfirlýsingunni komi fram að hafi fundist gjall í rörum eða í ískrapavélinni,þá sé 100% öruggt að gjallið sé ekki til komið vegna vinnu á vegumgagnstefnanda. Beri gagnstefnandi sönnunarbyrði um hið gagnstæða en hafi ekki ánokkurn hátt sýnt fram á slíkt. Í þessu sambandi bendir aðalstefnandi á aðekkert sé vitað hvaða kröfur séu gerðar til suðu þeirra íláta og íhluta semgagnstefnandi hafi útvegað. Eins sé ekkert vitað hvernig staðið hafi verið aðþví að rjúfa kælirörin og hvernig ný rör hafi verið soðin í kerfið. Þá hafikælibúnaðurinn verið hannaður af gagnstefnanda í samvinnu við Cool Partners, enekki sé unnt að ráða af þeirri hönnun að sía eigi að vera fyrir framan hverneinstakan spíss. Aðalstefnandi tekur jafnframt fram aðgagnstefnandi hafi fengið síupoka afhenta með gámnum. Það hafi verið hann semtengdi gáminn við hið svokallaða hvítbox og vatnslögn í Fort William. Byggiraðalstefnandi á því að það hafi staðið gagnstefnanda næst að setja síur í síuhúsiðáður en hann hleypti vatni á kerfið. Mótmælir aðalstefnanda því sérstaklega aðstarfsmaður gagnstefnanda hafi tjáð sig um vatnskerfið. Af hálfu aðalstefnanda er því haldiðfram að gagnstefnandi hafi aldrei haft samband við aðalstefnanda um frekari úrbæturog hafi haldið honum frá verkefninu. Þannig hafi hann ekki haft samband viðaðalstefnanda áður en hann fór til Skotlands í október 2012. Þar eigigagnstefnandi að hafa verið að vinna einhliða að úrbótum án samráðs viðaðalstefnanda, sem hafi ekki getað gætt hagsmuna sinna. Þá sé ekki skjalfest ánokkurn hátt hvað fyrirsvarsmaður gagnstefnanda eigi að hafa verið að aðhafastá ferðum sínum. Aðalstefnandi telur þennan kostnað vera sér óviðkomandi, endahafi gagnstefnandi þar verið að þjónusta sinn eigin viðskiptavin og rót þessvanda sem verið var að eltast við hafi ekki verið á ábyrgð aðalstefnanda. Þátelur aðalstefnandi að það sé honum óviðkomandi að gagnstefnandi lofiviðsemjanda sínum lengri ábyrgðartíma umfram lagaskyldu. Jafnframt mótmæliraðalstefnandi því að hann hafi ekki viljað aðstoða gagnstefnanda í erfiðleikumsínum. Aðalstefnandi hafi þó eðlilega viljað takmarka aðstoð sína við þauatriði sem hann bæri ábyrgð á. Aðalstefnandi mótmælir því aðhugbúnaður, sem þróaður hafi verið í samvinnu við gagnstefnanda og Innotek,hafi verið haldinn galla. Gagnstefnandi hafi með virkum hætti komið að þróunhugbúnaðarins enda hönnuður krapastrokkana sem búnaðurinn hafi átt að stýra oghann einn hafi vitað hvernig hann vildi að þeim yrði stýrt. Einnig hafi kerfiðverið hannað þannig að með fjartengingu hafi mátt gera uppfærslur á því.Gagnstefnandi hafi nýtt sér þann möguleika að uppfæra stýrikerfið í gegnumfjartengingu mörgum sinnum eftir afhendingu og sé gagnstefnda ókunnugt um þærbreytingar sem þannig hafi verið gerðar enda án samráðs við hann. Breytingar ástjórnkerfi kunni að hafa ófyrirséðar afleiðingar fyrir einstaka hlutakælikerfisins og var gagnstefnanda gert viðvart um þessa hættu. Þá sé mikilvægtað hafa í huga að þegar starfsmenn aðalstefnanda hafi yfirgefið Skotland í júní2012 hafi PLC búnaðurinn virkað með eðlilegum hætti og munu starfsmenn Innotekgeta staðfest það. Telur aðalstefnandi sér það óviðkomandi að gagnstefnandiákveði að kaupa nýtt stýrikerfi. Eins og áður segir krefst aðalstefnandisýknu af kröfum í gagnsök. Hann reisir sýknukröfu sína á því að hann hafi, einsog fram hefur komið, tekið að sér að smíða og selja gagnstefnanda kælibúnaðeftir hönnun gagnstefnanda og Cool Partners til nota í 40 feta gámaeiningu semætluð var til ískrapaframleiðslu með ískrapabúnaði sem gagnstefnandi hafihannað og hafi átt að vera í sömu gámeiningu. PLC stýribúnaður fyrir kerfiðhafi verið unninn í samvinnu aðila, enda hafi gagnstefnandi einn haft þekkinguá virkni ískrapaframleiðslu búnaðarins. Kælibúnaðurinn ásamt stýribúnaði hafiverið afhentur gagnstefnanda við verksmiðjudyr á verkstað gagnstefnda í Grenå.Á því er byggt að hið selda hafi, hvað varðar tegund, magn, gæði og aðraeiginleika, fullnægt þeim kröfum sem af samningi aðila hafi leitt, sbr. 1. mgr.17. gr. laga nr. 50/2000, enda hafi það staðist verksmiðjuprófanir og veriðvottað af óháðum aðila. Tjón sem komi fram á hinu selda eftir afhendingu sé áábyrgð gagnstefnanda, sbr. 21. gr. laga nr. 50/2000. Um þetta vísaraðalstefnandi 2. mgr. 6. gr. sbr. 13. gr. l. nr.50/2000. Á því er byggt að allt handverkaðalstefnanda hafi verið gallalaust og sérstaklega á því byggt að öll suðuvinnahafi verið vottuð og tekin út af óháðum aðila. Á því er einnig byggt aðfyrirsvarsmaður gagnstefnanda hafi verið á staðnum og fylgst með vinnu viðverkið og tekið þátt í framkvæmd þess. Aðalstefnandi byggir á því aðgagnstefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hið selda, sem afhent hafi veriðinn í gám í eigu gagnstefnanda, hafi verið haldið göllum. Aðalstefnandi byggirá því að gagnstefnanda hafi ekki tekist slík sönnun, heldur séu þvert á mótivísbendingar um að orsök hins meinta tjóns sé að rekja til atvika er varðigagnstefnanda sjálfan. Af hálfu aðalstefnanda er jafnframt áþví byggt að gagnstefnanda hafi borið að rannsaka hið selda við móttöku í Grenåog í síðasta lagi við komu hins selda til Skotlands, sbr. 1. og 2. mgr. 31. gr.laga nr. 50/2000. Hið selda hafi verið afhent í Grenå 20 apríl 2012 og veriðkomið til Skotlands 23. apríl eða þremur dögum síðar. Á því er byggt að hiðselda hafi við afhendingu verið í umsömdu ástandi enda hafði það staðistprófanir fyrir afhendingu og verið móttekið af gagnstefnanda án athugasemda,sbr. 1. og 2. mgr. 31. gr. laga nr. 50/2000. Á því er byggt af hálfu aðalstefnandaað hann geti ekki borið ábyrgð á ætluðum tjónsorsökum sem rekja megi til íhlutaeða verks sem gagnstefnandi hafi sjálfur unnið eins og til dæmis viðískrapabúnaðinn sjálfan. Enn fremur er á því byggt að breytingar og aðgerðirgagnstefnanda, sem hafi verið unnar einhliða og án aðkomu aðalstefnanda, ogafleiðingar þeirra, séu alfarið á ábyrgð gagnstefnanda sjálfs. Aðalstefnandi áréttar sérstaklega aðeftir að gagnstefnandi tók við gáminum með uppsettum kælibúnaði viðverksmiðjudyr hafi gagnstefnandi borið áhættu af öllu eftirfarandi tjóni ábúnaðinum og því sem í gámnum var. Gagnstefnandi hafi ekki sýnt fram á að hiðætlaða tjón sé með sannanlegum hætti að rekja til atvika er gagnstefndi getiborið ábyrgð á. Bent er á að gagnstefnandi og viðsemjandi hans hafi haft hiðselda í sínum vörslum í yfir tvo mánuði áður en hinir ætluðu gallar komu fram.Allan þann tíma hafi hið selda verið á ábyrgð og áhættu gagnstefnanda. Á því er byggt að gagnstefnandi hafiborið ábyrgð á því, eftir að hann veitti gámnum viðtöku, að tryggja að ekkiyrði sett vatn inn í kerfið nema sía væri í síuhúsi, hafi slíkt veriðnauðsynlegt að mati gagnstefnanda.Vatni hafi verið hleypt á gáminn löngu áðuren starfsmenn aðalstefnanda hafi komið til Skotlands eftir miðjan júní 2012. Þámótmælir aðalstefnandi því að starfsmenn hans hafi átt að sjá um tengingu vatnsvið kerfið, enda hafi sá þáttur alfarið verið á vegum gagnstefnanda sjálfs ogviðsemjanda hans. Aðalstefnandi bendir í þessu sambandi áað gagnstefnandi hafi sjálfur afhent síuhús sem hann hafi keypt beint af birgjaog hafi fyrirsvarsmanni gagnstefnanda verið manna best kunnugt um það hvort þaðhafi verið afhent með eða án ísettrar síu. Það hafi því staðið honum næst aðtryggja að sía væri í síuhúsinu áður en ískrapavélin væri tekin í notkun. Á því er byggt af hálfu aðalstefnandaað vinna hans við hið selda hafi í einu og öllu verið unnin undir eftirlitigagnstefnanda og í samræmi við óskir hans. Að auki hafi fyrirsvarsmaðurgagnstefnanda unnið stóran hluta alls kerfisins sjálfur auk undirverktaka áhans vegum. Vinna aðalstefnanda við hið selda sé vottuð af óvilhöllum aðilum umverkgæði og vinnuaðferðir. Ekkert sé hins vegar vitað um vinnuaðferðirgagnstefnanda og hreinleika á þeim búnaði sem hann hafi sjálfur afhent. Bent er á að í afhendingu gagnstefnandatil viðsemjanda síns, Marine Harvest, hafi falist m.a. að tengjakrapaframleiðslukerfið við raflagnir og vatnslagnir á staðnum. Sú afhending tilviðsemjanda gagnstefnanda hafi verið aðalstefnanda í raun óviðkomandi. Þá er á því byggt að allar eftirfarandiog einhliða aðgerðir gagnstefnanda við hið selda eftir afhendingu aðalstefnandahafi alfarið verið á ábyrgð gagnstefnanda og verði gagnstefnandi sjálfur aðbera áhættu af þeim aðgerðum sínum. Á því er einnig byggt að gagnstefnanda hafiekki tekist að sanna að skemmdir á hinu selda, eða öðrum munum, eftirafhendingu til gagnstefnanda, megi rekja til atvika sem aðalstefnandi getiborið ábyrgð á. Aðalstefnandi byggir á því að hann hafiumfram skyldu aðstoðað gagnstefnanda við að finna lausn á þeim vandamálum semupp hafi komið þegar viðsemjandi gagnstefnanda hóf að keyra ískrapakerfið semgagnstefnandi hafði selt honum. Aðalstefnandi mótmælir sérstaklegaafsláttarkröfu gagnstefnanda, enda sé ekki sýnt fram á af hálfu gagnstefnandaað hið selda hafi með neinum hætti verið haldið ágalla sem veitt getigagnstefnanda rétt til afsláttar úr hendi gagnstefnda. Verði talið að um verksamning sé aðræða byggir aðalstefnandi á því að aðalstefnandi hafi unnið umsamið verk ífullu samræmi við samning aðila og að verkið hafi ekki verið haldið neinumgalla þegar gagnstefnandi hafi tekið við því við verksmiðjudyr gagnstefnda íGrenå 20. apríl 2012. Að öðru leyti eigi sömu málsástæður við og reifaðar séuhér að framan, þar með talið um áhættuskipti á hinu unna verki við afhendingu. Fari svo að dómurinn teljiaðalstefnanda bótaskyldan mótmælir hann öllum fjárkröfum gagnstefnanda, hverjumeinstökum kröfulið, sem órökstuddum og tilhæfulausum. Gagnstefnandi hafi ekkilagt neinn þann grundvöll að skaðabótakröfu sinni sem talist geti fullnægjandisönnun tjóns fyrir dómi. Fjárkrafan sé ekki studd neinum þar til bærum eðagildum sönnunargögnum og byggist á eigin útreikningum og einhliða samantektgagnstefnanda. Um lagarök vísar aðalstefnandi tilákvæða laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, aðallega 6., 12., 13., 17., 21. og31. gr. laganna. Auk þess vísar aðalstefnandi til reglna kröfuréttar umáhættuskipti í lausafjárkaupum, réttar efndir samninga, skuldbindingagildiloforða og efndir fjárskuldbindinga. Þá vísar aðalstefnandi til meginreglnaverktakaréttar um réttar efndir verksamninga og um yfirfærslu áhættu á verkifrá verktaka til verkkaupa við afhendingu verks. Aðalstefnandi vill einnig vísatil reglna kröfuréttar um eigin sök og útilokunaráhrif eigin sakar á bótaréttbæði innan og utan samninga. Þá vísar aðalstefnandi til reglnaeinkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. IV Við aðalmeðferð málsins gafframkvæmdastjóri aðalstefnanda, Palle Bendix, aðilaskýrslu, sem ogframkvæmdastjóri gagnstefnanda, Þorsteinn Ingi Víglundsson. Jafnframt gafstarfsmaður aðalstefnanda, Svend Christensen, vitnaskýrslu við aðalmeðferðina. Eins og rakið hefur verið samdigagnstefnandi við Marine Harvest um sölu á vélasamstæðu til framleiðslu áískrapa. Skýrt kemur fram í málflutningsskjölum gagnstefnanda að hann hafiskuldbundið sig til þess að afhenda kaupandanum umrædda vélasamstæðu, sem koma áttifyrir í 40 feta gámi, í Fort Williams í Skotlandi. Eins og málið liggur fyrirverður að ganga út frá því að aðalstefnandi hafi ekki tekið á sig neinarskuldbindingar gagnvart Marine Harvest í þessum lögskiptum. Aftur á móti tókaðalstefnandi að sér gagnvart gagnstefnanda ákveðna þætti við framleiðsluvélasamstæðunnar og uppsetningu hennar í Skotlandi. Í aðilaskýrslu Palle Bendix fyrir dómikom fram að í kælikerfinu, sem notað væri til að framleiða ískrapann, væriháþrýstihluti annars vegar og lágþrýstihluti hins vegar. Þriðji þátturinn íískrapakerfinu væri vatnshlutinn. Kemur þetta heim og saman við lýsingu áískrapakerfinu í leiðbeiningarbæklingi sem aðalstefnandi tók saman. Má af honumráða að kælikerfið virkaði þannig að eftir að þrýstingsfall yrði á kælimiðlifæri hann að sjóða við -20 gráður. Kælimiðlinum væri síðan dælt inn íískrapastrokka og vatni veitt í gegnum þá sem kólnaði við það niður í -1,8gráður. Við það yrði til ís sem skafinn væri úr strokkunum. Þorsteinn IngiVíglundsson staðfesti jafnframt fyrir dómi að ískrapakerfið byggðist á þessumþremur þáttum, háþrýstikerfi, lágþrýstikerfi og vatnskerfi, auk stýrikerfis. Ágreiningslaust er að aðalstefnandi barábyrgð á hönnun og framleiðslu háþrýstihluta kælikerfisins. Þá er enginnágreiningur um að aðalstefnandi tók að sér að setja saman bæði háþrýsti- oglágþrýstihluta kælikerfisins, auk þess sem hann vann að því að tengjavatnslagnir saman með nauðsynlegum íhlutum við aðra hluta kerfisins samkvæmtteikningu sem ber yfirskriftina „Sea Water System“. Með vætti Svend Christensener upplýst að hann gerði framangreinda hönnunarteikningu, en hann kveðst hafateiknað hana eftir fyrirmælum frá Þorsteini Inga Víglundssyni. Fær það nokkrastoð í gögnum málsins. Öllum þessum búnaði var komið fyrir í 40 feta gámi íverksmiðju aðalstefnanda í Grenå sem síðar var fluttur til Fort Williams íSkotlandi. Að auki ber annar tveggja reikninga frá 28. júní 2012 með sér aðaðalstefnandi hafi tekið að sér að aðstoða við uppsetningu (d.montørassistance) á kælikerfinu í Fort Williams áður en það var tekið í notkun. Í málatilbúnaði beggja aðila eraðallega gengið út frá því að lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup gildi umlögskipti þeirra á milli. Gagnstefnandi vísar í þessu sambandi til 1. mgr. 2.gr. laganna þar sem fram kemur að lögin gildi um pöntun hlutar sem búa skal tilþegar sá sem pantar lætur ekki í té verulegan hluta efnis til framleiðslunnar.Þó að nokkur ágreiningur sé milli aðila um hversu stóran hluta efnisgagnstefnandi lagði til við smíði vélasamstæðunnar virðast aðilar þó sammála umað sá hluti hafi ekki verið verulegur. Þegar jafnframt er litið til framlagðragagna þykir rétt að leggja þá forsendu til grundvallar úrlausn málsins. Aðalstefnandi er með atvinnustöð sína íDanmörku. Með vísan til 2. mgr. 5. gr. laganna verður að leggja til grundvallarað almenn ákvæði laga nr. 50/2000 gildi um lögskipti aðila en ekki sérreglur umalþjóðleg kaup. Eins og rakið hefur verið var ekkigerður skriflegur samningur milli aðila. Engin gögn liggja heldur fyrir um samskiptiaðila er lúta að því hvernig afhenda ætti gáminn með vélasamstæðunni. Fyrirliggur að gagnstefnandi greiddi fyrir að flytja gáminn frá verkstæðiaðalstefnanda í Grenå til Skotlands. Hefur gagnstefnandi ekki fært sönnur á aðsamið hafi verið sérstaklega um það að aðalstefnandi ætti að afhendasöluhlutinn í Skotlandi, hvað þá að hann hafi gengist inn á sömu skilmála umafhendingu og gagnstefnandi kveðst hafa samið um við Marine Harvest. Með vísantil þeirrar almennu meginreglu sem fram kemur í 6. gr. laga nr. 50/2000 verðurað leggja til grundvallar að söluhluturinn hafi verið afhentur viðverksmiðjudyr í Grenå og að þar hafi gagnstefnandi veitt honum viðtöku. Áhættaaf söluhlutnum fluttist við það yfir til gagnstefnanda sem kaupanda, sbr. 1.mgr. 13. gr. laga nr. 50/2000. Ágreiningur aðila lýtur að því hvortframangreindur söluhlutur, sem gagnstefnandi seldi aftur til Marine Harvest íSkotlandi, hafi verið haldinn galla sem veiti gagnstefnanda tilkall tilskaðabóta eða afsláttar af kaupverði hans. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr.50/2000 skal við mat á því hvort söluhlutur er gallaður miða við það tímamarkþegar áhættan af söluhlutnum flyst yfir til kaupanda, jafnvel þótt gallinn komiekki fram fyrr en síðar, eins og þar segir. Seljandi getur þó einnig boriðábyrgð á galla sem kemur fram síðar ef ástæðu hans má rekja til vanefnda afhans hálfu, sbr. 2. mgr. 21. gr. laganna. Á þetta meðal annars við þegar samiðhefur verið um að seljandi beri tilteknar skyldur eftir afhendingu söluhlutaren hann vanrækir að sinna þeim og það leiðir til þess að söluhlut verður svoáfátt að hann telst gallaður. Eins og atvik horfa við í því máli semhér er til úrlausnar verður samkvæmt framansögðu í fyrsta lagi að leggja mat áhvort vélasamstæðan hafi verið haldin þeim göllum sem gagnstefnandi vísar tilvið afhendingu hennar 20. apríl 2012 í Grenå í Danmörku. Í öðru lagi þarf aðskoða hvort söluhluturinn hafi orðið gallaðar vegna vanrækslu aðalstefnanda áskyldum sínum samkvæmt samningi aðila eftir afhendingu vélasamstæðunnar.Gagnstefnandi ber í öllum aðalatriðum sönnunarbyrðina um þessi atriði. Verðurhann því að afla þeirra gagna sem eru fallin til þess að staðreyna gallann ogábyrgð aðalstefnanda á honum, eftir atvikum með mats- eða skoðunargerð samkvæmtIX. eða XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefnandi ber í fyrsta lagi fyrirsig að útleiðsla í rafmagnskerfi hafi valdið því að ískrapakerfið slökkti hvaðeftir annað á sér skömmu eftir gangsetningu. Af málatilbúnaði gagnstefnandavirðist mega ráða að þessi galli hafi komið fram við gangsetningu meðanstarfsmenn aðalstefnanda og rafvirki frá Innotek voru í Skotlandi. Þeir hafihins vegar ekki getað greint ástæðu útleiðslunnar. Hafi orsök hennar ekki komiðí ljós fyrr en við skoðun framkvæmdastjóra gagnstefnanda 24. júlí 2012. Hafi þáuppgötvast að skrúfa, sem festi upp ammoníaksskynjara, hafi legið utan írafmagnsvír sem olli útleiðslu. Af hálfu aðalstefnanda er þessu mótmælt ogstaðhæft að þegar starfsmenn hans hafi yfirgefið staðinn 23. júní 2012 hafiískrapakerfið starfað eðlilega að öðru leyti en því að rafmótorar, semgagnstefnandi lagði til, hafi ekki hentað til framleiðslunnar. Gögn málsinsbera með sér að í lok júlí 2012 hafi þessum mótorum verið skipt út fyrir nýjamótora sem hentuðu betur. Ekki liggja fyrir önnur gögn umútleiðslu þessa en staðhæfingar gagnstefnanda og þrjár ljósmyndir, sem eiga aðsýna brennt tengi við ammoníaksnema. Auk þess hefur gagnstefnandi lagt framíslenska þýðingu á tölvuskeyti frá 3. ágúst 2012 þar sem framkvæmdastjórigagnstefnanda spyr hvenær „sá hluti sem brann verði bættur“. Í svariframkvæmdastjóra aðalstefnanda við þessu tölvuskeyti er vikið að rofa sem „erbúið að panta“. Gegn mótmælum aðalstefnanda er ekki unnt að slá því föstu, útfrá þessum óljósu gögnum, að vélasamstæðan hafi verið haldin þeim galla sem hérum ræðir við afhendingu hennar eða að hann komi til af vanrækslu semaðalstefnandi ber ábyrgð á. Gagnstefnandi byggir gagnkröfu sínajafnframt á því að aðalstefnandi hafi snúið kolþéttum á sex af tólf ískrapastrokkumöfugt með þeim afleiðingum að þeir eyðilögðust. Gagnstefnandi er framleiðandiískrapastrokkanna, en kolþéttin munu liggja þar sem þeir tengjast kælikerfinu.Framkvæmdastjóri gagnstefnanda, Þorsteinn Ingi Víglundsson, bar fyrir dómi aðhann hafi sjálfur komið kolþéttum fyrir á „aðra vélina“ á verkstæðiaðalstefnanda í Grenå, og um leið kennt starfsmönnum aðalstefnanda að vinnaþetta verk. Starfsmenn aðalstefnanda hafi síðan komið kolþéttum fyrir á „hinavélina“. Ekki liggja fyrir önnur gögn um þennanætlaða galla á vinnu við samsetningu vélasamstæðunnar en staðhæfingargagnstefnanda og ljósmyndir af ónýtum kolþéttum sem munu vera teknar íSkotlandi. Af þeim verður ekki dregin sú ályktun að starfsmaður aðalstefnandahafi snúið þessum kolþéttum öfugt. Því verður ekki talið sannað aðaðalstefnandi beri ábyrgð á þessum ætlaða galla á vélasamstæðunni semgagnstefnandi afhenti Marine Harvest. Af hálfu gagnstefnanda er jafnframt áþví byggt að gjall og suðuspónn hafi orðið eftir í kælilögnum sem hafi leitttil þess að gagnstefnandi hafi þurft, með aðstoð Automatic Cooling Engineers íGlasgow, að hreinsa allt lagnakerfið og skipta um spíssa. Af hálfuaðalstefnanda er því mótmælt að suðuóhreinindi hafi getað hlotist af suðuvinnuá hans vegum. Um það er meðal annars vísað til þess að öll suða við kælikerfiðhafi verið yfirfarin af Nordisk Svejse Kontrol og fullyrt að notuð hafi veriðTIG-suða með argoni eða bakgasi þar sem ekki myndist suðugjall. Því tilstuðnings hefur aðalstefnandi lagt fram tölvuskeyti frá Kaj Lind Kristensen semer suðusérfræðingur og eftirlitsfulltrúi hjá Nordisk Svejse Kontrol. Gagnstefnandi hefur ekki lagt framönnur gögn um ætluð suðuóhreinindi í kælilögnum en eigin staðhæfingar í þá veruog sex ljósmyndir, þar af þrjár sem eiga að sýna málmspón eða gjall sem veriðhafi í spíssum og rörum í kælikerfinu þegar það á að hafa verið hreinsað íseptember og október 2012. Engin gögn liggja t.d. fyrir um kostnað vegna vinnuAutomatic Cooling Engineers við hreinsunina. Þá liggur ekki fyrir skoðunar- eðamatsgerð óháðs aðila um þá suðuvinnu sem beitt var við samsetningukælikerfisins eða aðrar mögulegar ástæður þeirra óhreininda sem gagnstefnandifullyrðir að þar hafi verið. Gagnstefnandi hefur ekki hrakið staðhæfinguaðalstefnanda, sem studd er yfirlýsingu starfsmanns Nordisk Svejse Kontrol,þess efnis að útilokað sé að suðuóhreinindi geti hafa myndast við suðuvinnu ávegum aðalstefnanda. Að þessu gættu verður gagnstefnandi ekki talinn hafa sýntnægilega fram á að vélasamstæðan hafi verið haldinn þeim galla sem hér um ræðirvið afhendingu hennar eða að hann sé síðar til kominn sökum vanræksluaðalstefnanda á skyldum sínum. Gagnstefnandi ber því einnig við aðgalli sé í hugbúnaði sem stýrir ískrapakerfinu en verktaki á vegumaðalstefnanda hafi annast hönnun og gerð stýrikerfisins. Lýsi gallinn sér í þvíað hugbúnaðurinn slökkvi á öllum þremur vélum ískrapakerfsins við bilun á einnivél, en það komi niður á afköstum kerfisins. Engin gögn liggja fyrir um þennanætlaða galla á hugbúnaði kerfisins önnur en staðhæfing gagnstefnanda í þá veru.Hefur hann ekki sýnt fram á að hugbúnaðurinn hafi verið haldinn galla viðafhendingu vélasamstæðunnar eða að hann sé til staðar sökum vanrækslu aðila ávegum aðalstefnanda eftir það. Þá liggur ekkert fyrir um tjón gagnstefnandavegna þessa ætlaða galla. Að lokum heldur gagnstefnandi því framað málmagnir eða gjall hafi borist inn í ískrapastrokkana og rispað þá ogskemmt sökum þess að aðalstefnandi hafi ekki sett síu í síuhús við prófanir íDanmörku og fyrir gangsetningu kerfisins í Skotlandi. Eins og rakið hefur veriðeru lagnir í vatnshluta ískrapakerfsins úr plastefni og þær límdar saman. Gangaverður út frá því að vatnskerfið sé að öllu leyti aðskilið kælikerfinu eins ogfram kom í skýrslu framkvæmdastjóra aðalstefnanda fyrir dómi. Hafi málmagnirverið í kælikerfinu ættu þær því ekki að hafa getað borist inn íískrapastrokkana þar sem ískrapinn myndast. Upplýst er með framburði SvendChristensen, starfsmanns aðalstefnanda, og Þorsteins Inga Víglundssonar, framkvæmdastjóragagnstefnanda, að gagnstefnandi hafi átt frumkvæði að því að koma fyrir síuhúsivið vatnsinntakið inn í kerfið. Hönnunarteikning af vatnskerfinu, sem SvendChristensen gerði, tekur mið af því og hefur hann að því leyti fylgt tilmælumÞorsteins. Þá liggur fyrir að Þorsteinn hafi sjálfur komið með síuhúsið áverkstæði aðalstefnanda en starfsmenn aðalstefnanda komið því fyrir á réttumstað miðað við hönnunarteikningu. Kveðst Þorsteinn hafa gefið fyrirmæli um aðsetja síur, sem hann hafi skilið eftir í kassa, í síuhúsið áður en vatni yrðihleypt á kerfið. Engin gögn liggja hins vegar fyrir í málinu því til stuðnings.Gegn andmælum stefnanda er því ekki unnt að leggja það til grundvallar viðúrlausn málsins. Eins og ítrekað hefur komið fram seldigagnstefnandi Marine Harvest ískrapakerfið sem komið hafði verið fyrir ígámnum. Ekkert samningssamband var því á milli Marine Harvest og aðalstefnanda.Aðalstefnandi skuldbatt sig þó gagnvart gagnstefnanda til að aðstoða viðuppsetningu kerfisins í Fort Williams eins og annar reikninganna frá 28. júní2012 ber með sér. Ekki er ljóst af gögnum málsins í hverju sú aðstoð átti aðfelast nema að því leyti að starfsmönnum aðalstefnanda og Innoteks var falið aðkenna á stýrikerfið og hvernig kælikerfið virkaði. Liggur ekkert fyrir um aðþeir hafi borið sérstakar skyldur til að tryggja að síur í vatnskerfinu væru ásínum stað áður en vatni væri hleypt á kerfið. Þá var framkvæmdastjórigagnstefnanda einnig á staðnum þegar unnið var að uppsetningu kerfisins í FortWilliams. Gagnstefnandi bar sem seljandi ábyrgð á því að afhenda kaupandasöluhlutinn í umsömdu ástandi. Það stóð honum því nær að ganga úr skugga um aðfyllsta öryggis væri gætt við tengingu milli saltvatnslagna á staðnum ogískrapakerfisins. Breytir engu í þessu sambandi þó að starfsmaður aðalstefnandakunni að hafa gefið það í skyn við starfsmenn Marine Harvest að ekki værisérstök þörf á að nota síur þegar hreint vatn væri notað við framleiðsluna. Til stuðnings fullyrðingumgagnstefnanda, um að skemmdir hafi orðið á ískrapastrokkunum og öxlum við aðsuðugjall hafi borist inn í þá, hefur hann einungis lagt fram nokkrarljósmyndir sem gagnstefnandi kveðst hafa tekið í Skotlandi. Á myndunum má sjárispur á yfirborði þess strokks sem myndin er af, slitna sköfu og rispaðanöxulenda auk málmagna sem safnast hafa við segul í flæðiglasi. Gagnstefnandihefur með þessum gögnum ekki fært viðhlítandi sönnur á að strokkarnir séuónýtir sökum mistaka aðalstefnanda. Þá hefur gagnstefnandi ekki fært neinarsönnur á umfang ætlaðs tjóns sem leiddi af þessum skemmdum. Raunar er einungisvið staðhæfingu gagnstefnanda að styðjast um að sía hafi ekki verið í síuhúsinuvið gangsetningu kerfisins í Fort Williams, en enginn frá Marine Harvest gafskýrslu fyrir dómi. Með vísan til þess sem hér hefur veriðrakið telur dómurinn ekki í ljós leitt að vélasamstæðan hafi verið haldin gallavið afhendingu hennar sökum þess að síu hafi ekki verið komið fyrir í síuhúsinuog að það hafi valdið þeim skemmdum sem gagnstefnandi heldur fram. Í þvísambandi verður að hafa í huga að kassinn með síum, sem koma átti fyrir ísíuhúsinu, fylgdi með þegar gámurinn var afhentur. Þá varð að tengja kerfið viðsaltvatnslagnir á staðnum, en ekki liggur fyrir að sú tenging hafi verið áábyrgð aðalstefnanda. Því er einnig ósannað að skemmdir hafi orðið á búnaðnumvegna vanrækslu aðalstefnanda eftir afhendingu vélasamstæðunnar tilgagnstefnanda. Samkvæmt öllu framansögðu verður aðhafna öllum gagnkröfum gagnstefnanda um skaðabætur eða afslátt af söluverði vélasamstæðunnar.Ber því jafnframt að fallast á að aðalstefnandi eigi kröfu um greiðslu áeftirstöðvum kaupverðs söluhlutarins, sem nemur 463.244,04 dönskum krónum. Aðalstefnandi krefst dráttarvaxta ákröfu samkvæmt reikningi, dags. 28. júní 2012, að fjárhæð 1.044.550 danskarkrónur, að frádreginni innborgun að fjárhæð 700.000 danskar krónur, allt frá 7.júlí 2012. Þá er krafist dráttarvaxta af þeirri fjárhæð, ásamt kröfu samkvæmtreikningi að fjárhæð 118.694 danskar krónur, frá 21. júlí 2012. Á reikningunumkemur fram að gjalddagi sé annars vegar 7. júlí og hins vegar 21. júlí 2012.Ekkert liggur þó fyrir um að þessir gjalddagar hafi verið fyrir fram ákveðnir.Ekki verður séð að skuldari hafi verið krafinn um greiðslu fyrr en með útgáfutéðra reikninga. Verða dráttarvextir því ákveðnir á grundvelli 3. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og í dómsorði greinir. Gagnstefnandi hefur tapað málinu íöllum aðalatriðum og verður því gert að greiða aðalstefnanda málskostnað. Ætlaverður að aðalstefnandi hafi haft nokkurn kostnað af rekstri málsins þar ámeðal ferðakostnað til landsins og þýðingarkostnað, eins og fram kemur íframlögðum málskostnaðarreikningi. Þá verður við ákvörðun á málflutningsþóknunlögmanns aðalstefnanda að taka tillit til umfangs málsins. Að teknu tilliti tilframangreindra sjónarmiða þykir rétt að gagnstefnanda verði gert að greiðaaðalstefnanda 4.000.000 króna í málskostnað. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð: Gagnstefnandi, Thorice ehf., greiðiaðalstefnanda, B Cool Consult A/S, 463.244,04 danskar krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu afkröfufjárhæðinni frá 28. júlí 2012 til greiðsludags. Aðalstefnandi er sýkn af kröfu gagnstefnandaí gagnsök. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda4.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 57/2008
Kröfugerð Dómur Ómerking héraðsdóms
Með ákvörðun atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins 13. janúar 1936 var Ásahrepp hinum eldri skipt í Á og D, sem síðar varð R. Deildu Á og R nú um það hvernig skipta ætti tilteknum eignum hins eldra hrepps á milli þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í röksemdum fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms hefði ekki verið tekin afstaða til varakröfu R, sem í nánar tilteknum atriðum var frábrugðin aðalkröfu þess. Yrði því ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2008. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst aðaláfrýjandi að viðurkennt verði að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt hafi verið í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut hans komi 6/11 hlutar og í hlut gagnáfrýjanda 5/11 hlutar, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar, þar með töldum fjallskálum Þóristungna og Versala, gangnamannahúsum Biskupsþúfu, Illugavers og Hvanngils, réttir við Hald og Þóristungur og hestagirðingum á afréttinum sem og tekjur og gjöld af þessum eignum, sem komi að 3/7 í hlut aðaláfrýjanda og 4/7 í hlut gagnáfrýjanda. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi að ofangreind skipting hreppsins verði miðuð við að 6/11 komi í hlut hans og 5/11 í hlut gagnáfrýjanda, þó að undanskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu, tekjum og gjöldum af honum, þar með talið fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði, sem komi að 3/7 í hlut aðaláfrýjanda og 4/7 í hlut gagnáfrýjanda. Í öllum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. apríl 2008. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar er málið nú eingöngu til úrlausnar um aðalkröfu aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi krefst þess að henni verði hafnað. Ágreiningur í máli þessu lýtur að því hvernig skipta eigi milli aðilanna tilteknum eignum hins eldra Ásahrepps. Í héraðsdómsstefnu gerði aðaláfrýjandi aðalkröfu og varakröfu sem svara til sömu krafna og hann gerir fyrir Hæstarétti. Í röksemdum fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var ekki tekin afstaða til varakröfu aðaláfrýjanda, sem í nánar tilteknum atriðum er frábrugðin aðalkröfu hans. Af þessum sökum verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 28. nóvember s.l., er höfðað með stefnu birtri 6. júní 2007. Stefnandi er Rangárþing ytra, kt. 520602-3050, Suðurlandsvegi 1, Hellu. Stefndi er Ásahreppur, kt. 430169-0339, Laugalandi, Hellu. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt var í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut sveitarfélagsins Rangárþings ytra komi sex elleftu (6/11) hlutar en í hlut sveitarfélagsins Ásahrepps komi fimm elleftu (5/11) hlutar, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar, þar með töldum fjallskálum Þóristungna (fastanr. 219-8247) og Versala (fastanr. 219-8249 og 219-8250), gangnamannahúsum Biskupsþúfu, Illugavers og Hvanngils, réttir við Hald og við Þóristungur og hestagirðingum á afréttinum sem og tekjur og gjöld af þessum eignum, sem skiptist í hlutföllunum þrír sjöundu (3/7) hlutar Rangárþing ytra en fjórir sjöundu (4/7) hlutar Ásahreppur. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt var í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut sveitarfélagsins Rangárþings ytra komi sex elleftu (6/11) hlutar en í hlut sveitarfélagsins Ásahrepps komi fimm elleftu (5/11) hlutar, þó að undanskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu, tekjum og gjöldum af honum, þ.m.t. fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði, sem skiptist í hlutföllunum þrír sjöundu (3/7) hlutar Rangárþing ytra en fjórir sjöundu (4/7) hlutar Ásahreppur. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Málavextir. Í samræmi við þágildandi sveitarstjórnarlög nr. 12/1927, sbr. 3. og 4. gr. laganna og að fengnu bréfi sýslumannsins í Rangárvallasýslu, dags. 27. desember 1935, erindi Ásahrepps dags. 29. nóvember sama ár og meðmælum sýslunefndarmanna Rangárvallasýslu, ákvað atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið að skipta Ásahreppi í tvö hreppsfélög. Er bréf ráðuneytisins til sýslumanns dagsett 13. janúar 1936 og er birt í B-deild stjórnartíðinda árið 1938. Var skiptingin ákveðin þannig að Kálfholtskirkjusókn með Vetleifsholtshverfi varð hreppur sér og nefndist Ásahreppur en Hábæjarkirkja með Bjóluhverfi, Ægissíðu og Rangá varð hinn hreppurinn og nefndist Djúpárhreppur, síðar stefnandi máls þessa. Um fjárskipti hreppanna var svo ákveðið að afréttur Ásahrepps skyldi vera sameign hinna nýju hreppa. Af fjallskilakostnaði, þ.e. fjallgöngur, réttaferðir, refaeyðing, báta- og sæluhúsaviðhald o. fl. skyldi Ásahreppur bera 4/7 hluta, en Djúpárhreppur 3/7 hluta og skyldi skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Þá segir að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins, sem og þurfamanna framfæri Ásahrepps, þeim er verða þegar skiptingin fer fram, skuli skipt þannig milli hinna nýju hreppa að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11 og eftir sama hlutfalli skuli skipta sveitarþyngslum þeim sem síðar kunna að koma og eigi rót sína í félagsskap þeim sem hingað til hafi átt sér stað milli hinna nýju hreppa. Til grundvallar þessari skiptingu mun m.a. hafa legið tillaga nefndar sem kosin var á sérstökum hreppskilaþingsfundi 12. júní 1935. Mun oddviti hins gamla Ásahrepps hafa unnið að undirbúningi fundarins með því að fá yfirlit yfir útsvarsupphæðir hreppsins í hinum ýmsu hlutum hans síðastliðin 5 ár á undan, fólksfjölda, fjölda búfjár, býlafjölda, fjallskilakostnað o.fl. Lagði nefndin til að skiptingin yrði 3/7 hlutar Djúpárhreppur og 4/7 hlutar Ásahreppur. Á fundi hreppsnefndar hins gamla Ásahrepps í nóvember 1935 var hins vegar tekin sú ákörðun að m.t.t. samandregins útsvars hreppsins næstu 5 ár á undan skyldi hreppnum skipt í hlutföllunum Djúpárhreppur 6/11 hlutar og Ásahreppur 5/11 hlutar. Vegna mismunandi sauðfjáreignar í hreppunum á þessum tíma mun hins vegar hafa verið ákveðin sú undantekning að af fjallskilakostnaði skyldi Djúpárhreppur bera 3/7 hluta en Ásahreppur 4/7 hluta. Að því er Holtamannaafrétt varðar mun fram yfir 1970 aðeins hafa reynt á skiptingu kostnaðar vegna fjallskila milli Djúpárhrepps og stefnda. Eftir að virkjunarframkvæmdir hófust þar hafi sveitarfélögin farið að hafa annars konar fasteignatekjur af afréttinum. Munu forsvarsmenn beggja sveitarfélaga á þessum tíma hafa látið það óátalið að tekjum af fasteignaskattinum væri skipt eins og um fjallskilasjóð væri að ræða, þ.e. 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 stefndi. Þá munu ráðamenn Djúpárhrepps hafa látið það óátalið að öll stjórnsýsla varðandi afréttinn væri hjá stefnda en stefnandi áréttar að ekki hafi verið gert neitt samkomulag um þetta. Fram til ársins 1970 munu málsaðilar hafa búið við skiptinguna 3/7 og 4/7 án þess að önnur nýting hafi orðið af afréttinum en sú er laut að fjallskilum. Árið 1999 komu fram hugmyndir stefnanda um skiptinguna 5/11 og 6/11 í samræmi við framangreint bréf ráðuneytisins frá 1936. Stefnandi heldur því fram að um 1970 hafi menn verið orðnir svo vanir skiptingunni 3/7 og 4/7 að fyrir mistök og misskilning hafi sú skipting verið látin átölulaus fram undir 1999. Stefnandi mun hafa reynt frá árinu 2002 að fá stefnda til að viðurkenna skiptinguna 5/11 stefndi og 6/11stefnandi, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar í samræmi við framangreint bréf ráðuneytisins frá 13. janúar 1936. Hefur stefndi hafnað þessu og vísað til þess hvernig kostnaðarskipting milli sveitarfélaganna varðandi afréttinn hafi verið svo árum skiptir og ekkert liggi fyrir sem gefi tilefni til breytinga á því. Telur stefnandi sig því knúinn til málshöfðunar þessarar, en tekið skal fram að stefnandi höfðaði mál af sama toga 6. desember 2006 en vegna ágreinings aðila um inntak kröfugerðar stefnanda var það mál fellt niður. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi reisir aðalkröfu sína á framangreindu bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytis frá 13. janúar 1936 þar sem fjallað er um hvernig skuli fara um fjárskipti hreppanna. Af texta þeim sem birtur sé í Stjórnartíðindum að undangengnum lögmætum undirbúningi og með lögformlegum hætti og byggist á ákvörðun ráðherra að fengnum tillögum hreppsnefndar og sýslunefndar, telur stefnandi unnt að draga þrjár ályktanir. Í fyrsta lagi að Holtamannaafréttur sé sameign beggja sveitarfélaganna, í öðru lagi að fjallskilakostnaði, þ.e. kostnaði við smölun, leitir, réttir og viðhald þeirra eigna sem beinlínis tilheyri nýtingu afréttarins, skuli skipt í hlutföllunum 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 Ásahreppur. Þá skuli jafnframt skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Í þriðja lagi að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum skuli skipta í hlutföllunum 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 Ásahreppur. Krafa stefnanda um að Holtamannaafréttur skiptist í hlutföllunum 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 stefndi, er byggð á því að þegar gamla Ásahreppi hafi verið skipt hafi hlutfallsskiptingin 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 stefndi afmarkast við sauðfjáreign íbúa hinna nýju hreppa og rétti þeirra til að reka sauðfé sitt á beit á Holtamannaafrétt. Hlutfallsskiptingin 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 stefndi hafi hins vegar helgast af því að fleira fólk hafi orðið í Djúpárhreppi og útsvarshlutfall þar hærra en hjá stefnda. Sé hlutfallaskiptingin 3/7 og 4/7 því öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum hins gamla Ásahrepps óviðkomandi, þ.á m. Holtamannaafréttur, en þær skiptist í hlutföllunum 5/11 og 6/11 með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ráðið hafi hlutfallsskiptingunni á sínum tíma. Stefnandi segir óumdeilt að árið 1936 hafi sveitarfélögin ekki haft aðrar tekjur eða kostnað af hinum sameiginlega afrétti en þann sem lotið hafi að hefðbundnum fjallskilum, þ.e. upprekstri til sumarbeitar fyrir sauðfé, einu þekktu og mögulegu afnot af Holtamannaafrétti á þeim tíma. Frá þeirri tilhögun sem ákveðin hafi verið með tilliti til fjölda sauðfjár í hvoru sveitarfélaginu fyrir sig beri að gagnálykta á þann veg að allar aðrar eigur, kostnaður og tekjur skyldu skiptast í samræmi við meginreglu sem fram komi í stjórnarráðsbréfinu, þ.e. í hlutföllunum 5/11 og 6/11. Þegar farið hafi að koma tekjur af Holtamannaafrétti án nokkurra tengsla við hefðbundin fjallskil hafi að sjálfsögðu borið að skipta þeim kostnaði í samræmi við meginregluna. Röng framkvæmd um árabil sem að auki sýnist byggð á misskilningi geti ekki upphafið hina lögformlegu skiptingu. Hið sama eigi við um einhliða skráningu stefnda um framtöl sín varðandi Holtamannaafrétt í eignarhlutfallinu 4/7. Stefnandi byggir á því að fyrir liggi lögformleg skipting eigna og skulda sveitarfélaganna sem ekki sé með nokkru móti hægt að sniðganga. Ekki sé hægt, án þess að það styðjist við formlega og lögmæta breytingu að byggja á annarri skiptingu en skýrt komi fram í erindinu frá 1936, sem byggi á gildum lagafyrirmælum þess tíma og birt hafi verið með lögformlega réttum hætti. Misskilningur um réttarstöðu og/eða röng framkvæmd upphefji ekki lögbundna framkvæmd mála. Árið 1936 hafi gilt lög nr. 11/1877 um birtingu laga og tilskipana. Í 1. gr. laganna hafi verið kveðið á um að lög og tilskipanir, hvort heldur þær væru konunglegar eða útgefnar af stjórnarráðum (opin bréf, auglýsingar, reglugerðir, erindisbréf og samþykktir o.s.frv.) væru með birtingu í Stjórnartíðindum skuldbindandi fyrir alla. Með skiptingunni 1936 hafi með endanlegum og bindandi hætti verið kveðið á um eignarréttarlega skiptingu sveitarfélaganna tveggja. Þeirri skiptingu, sem lúti að meðferð og varanlegri ráðstöfun eignarréttinda, verði ekki síðar rutt á grundvelli tómlætis eða venjuréttar. Um nánari afmörkun fjallskilakostnaðar og fjallskilasjóðs vísar stefnandi sérstaklega til lögbundinna fyrirmæla, sbr. lög nr. 6/1986 og fyrirmæla fjallskilasamþykktar fyrir Rangárvallasýslu nr. 157/1990, sjá einkum fyrirmæli 44. gr. um fjallskilasjóð. Um ráðstöfun og niðurjöfnun þess kostnaðar fari eftir undantekningarreglu 2. tl. 2. mgr. stjórnarráðsbréfsins frá 1936 í hlutföllunum 3/7 stefnandi en 4/7 stefndi. Til þess að stefnandi njóti sannanlega alls vafa telur stefnandi rétt að þau mannvirki sem komið hafi verið fyrir á afréttinum og beinlínis tengist hefðbundnum afréttarnotum og fjallskilum, skiptist í sömu hlutföllum. Það eigi við um fjallskála Þóristungna og Versala, gangnamannahús Biskupsþúfu, Illugavers og Hvanngils, réttir og hestagirðingar vegna Holtamannaafréttar sem og tekjur og gjöld af þessum eignum. Allur annar kostnaður eða tekjur vegna sameiginlegra eigna og skulda skiptist hins vegar eftir meginreglunni 6/11 stefnandi og 5/11 stefndi. Að því er varakröfu varðar vísar stefnandi til sömu málsástæðna og fram koma í rökstuðningi fyrir aðalkröfu að undanskildum þeim sem sérstaklega varða Holtamannaafrétt. Stefnandi vísar til meginreglna eignarréttarins, lögfestra og ólögfestra. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að hann eigi 4/7 af Holtamannaafrétti eins og fram komi í öllum gögnum málsins og viðurkennt sé í öðru orðinu af stefnanda. Stefndi byggir á því að öllum tekjum og gjöldum vegna þessarar eignar skuli skipt eftir eignarhlutföllum og gildi þá einu hvort um sé að ræða bætur fyrir landspjöll, framlög til vegagerðar, byggingu mannvirkja á vegum sveitarfélaganna, fasteignagjöld af mannvirkjum, leigutekjur af landspildum eða aðrar tekjur af fyrirtækjum og einstaklingum sem þar séu með starfsemi. Allir þessi tekju- og gjaldaliðir tengist eigninni. Stefndi byggir á því að Djúpárhreppur og síðar stefnandi hafi í framkvæmd viðurkennt rétt stefnda og skyldur með áratuga viðtöku greiðslna án athugasemda og geti hann ekki söðlað um og komið með nýja skoðun á því máli. Hafi stefnandi einhvern rétt haft sé hann niður fallinn fyrir tómlæti. Stefndi telur stefnanda misskilja nokkuð bréf ráðuneytisins frá 1936. Ljóst sé að ráðuneytið taki afréttinn fyrst fyrir sem eign í 1. mgr. og afgreiði skiptahlutföll varðandi fjallskil o.fl. í 2. mgr. þar sem segi skýrt: „Öllum öðrum eignum....skal skipt þannig....“ Telur stefndi ljóst að allt er varði afréttinn skiptist í eignarhlutföllunum 4/7:3/7 en ráðuneytið hafi ekki getað séð fyrir allar tekjur af afréttinum, en upptalningin sé ekki tæmandi, sbr. orðalagið „o.fl.“ Þá verði skýrt ráðið af atvikum málsins að um leið og tekjur komu af Holtamannaafrétti á 7. áratugnum fóru Ásahreppur og Djúpárhreppur að skipta þeim eins og gjöldunum fram að tíma, eða í hlutföllunum 4/7:3/7. Hafi verið sameiginlegur skilningur sveitarstjórnanna hver skiptingin ætti að vera á réttindum og skyldum sem tengdust Holtamannaafrétti, enda í fullu samræmi við texta samkomulags aðila og tilkynningar ráðuneytisins frá 1936. Virðist tilkynningin og skipting hreppanna hafa glatast hjá hreppsnefnd Djúpárhrepps því 25. ágúst 1999 hafi oddviti kynnt bréf um skiptingu hreppanna sem fundist hafi á þjóðskjalasafni. Hafi verið látið sem einhver ný sannindi hafi uppgötvast en reyndin hafi verið sú að öll samskipti hreppanna í áratugi hafi verið í fullu samræmi við þetta bréf, enda grundvallarskjal við skiptingu hreppanna. Þrátt fyrir ofangreinda kynningu virðist engin hreyfing hafa komið á kostnaðarskiptingarmálið fyrr en eftir sameiningu Djúpárhrepps, Holta- og Landssveitar og Rangárvallahrepps í sveitarfélagið Rangárþing ytra árið 2002. Engu að síður hafi verið gerður samningur milli aðila um tilhögun stjórnsýslu Holtamannaafréttar 14. febrúar 2003, þar sem fram komi að stjórnunin skuli vera hjá stefnda. Stefndi mótmælir því að þessi samningur um framkvæmd stjórnsýslu breyti nokkru um eignarhald að svæðinu og enn síður um skiptingu eigna og annarra gæða að öðru leyti. Þótt rætt sé um sameign að afréttinum sé hún ekki jöfn og þar sem aðeins eitt sveitarfélag geti farið með stjórnina hljóti það að koma í hlut meirihlutaeigandans að fara með stjórnsýsluvald á afréttinum. Stefndi byggir á því að þótt kostnaðarskipting tengist sauðfjáreign girði það ekki fyrir að eignarhaldið á afréttinum ætti að vera í sömu hlutföllum, enda hafi hann verið nýttur meira af stefnda og hafi stefndi borið meiri kostnað, mannvirkin hafi verið skráð í þessum hlutföllum, tilkynningin frá 1936 beri það með sér svo og hin huglæga afstaða og framkvæmd í áratugaraðir. Stefndi bendir á að stefnandi hafi áður höfðað mál á hendur stefnda og hafi hann tekið til varna í málinu. Hafi hann krafist frávísunar þess vegna óljósra krafna og vanreifunar. Stefnandi hafi fellt málið niður en hann hafi lagt fram lítið af gögnum. Hins vegar hafi stefndi lagt fram mörg gögn sem stefnandi leggi nú fram. Hafi stefndi því átt mikinn þátt í að varpa ljósi á málsatvik, sem beri að meta honum í hag. Stefndi telur hin skriflegu gögn sem lögð hafi verið fram renna stoðum undir allt sem stefndi hafi haldið fram. Sé þar að finna áratuga framtöl á Holtamannaafrétti sem eign stefnda að 4/7 hlutum og sömuleiðis mannvirkjum þar. Jafnframt séu gögn um skiptingu gjalda af afréttinum í nefndum hlutföllum og skiptingu tekna af honum og kvittanir frá Djúpárhreppi fyrir viðtöku á 3/7 hlutum. Stefndi telur stefnanda hins vegar ekkert hafa fram að færa til stuðnings máli sínu annað en sérstæða túlkun á tilkynningunni frá 1936. Eins og málið liggi fyrir sé ekkert sem stutt geti röksemdafærslu hans í málinu og verði því að sýkna stefnda af kröfum hans. Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, gildi loforða, samþykkis, löggerningsígildis og áhrif tómlætis. Þá byggir stefndi á reglum sveitarstjórnarlaga um skiptingu sveitarfélaga, upphaflega lög nr. 12/1927. Þá vísar stefndi til meginreglna eignarréttar um vörslur og innihald, svo og til óskráðra reglna eignarréttar um óskipta sameign og skiptingu arðs af slíkri eign eftir eignarhlutföllum. Niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa snýst um það hvernig skipta skuli fasteigninni Holtamannaafrétti milli þeirra. Stefnandi heldur því fram að honum beri 6/11 hlutar afréttarins en í hlut stefnda komi 5/11 hlutar. Stefndi heldur því hins vegar fram að hann eigi 4/7 hluta af Holtamannaafrétti. Ekki virðist ágreiningur um að fjallskilakostnaði skuli skipta í hlutföllunum 4/7 hlutar stefndi og 3/7 hlutar stefnandi. Á hreppsnefndarfundi í hinum gamla Ásahreppi sem haldinn var 17. júní 1935 var fjallað um yfirlit oddvita sem hafði verið falið að draga saman og fá yfirlit yfir útsvarsupphæðir hreppsins síðastliðin 5 ár o.fl. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að hagfelldustu skiptin væru þau að Háfssókn og Oddasókn yrðu hreppur sér og Kálfholtssókn sér. Yrði Hábæjar- og Oddasókn 4/7 og Kálfholtssókn 3/7 hlutar miðað við virði sveitarinnar og fjallskilakostnað s.l. 5 ár. Á þessum fundi virðist ekki hafa verið vikið að skiptingunni 5/11:6/11. Á fundi hreppsnefndarinnar sem haldinn var 9. nóvember sama ár var samþykkt endanleg skipting hreppsins og jafnframt var samþykkt með vísan til samandregins yfirlits yfir útsvör síðastliðin 5 ár að eystri hreppurinn (Djúpárhreppur) bæri 6/11 hluta af byrðum hreppsins en vestari hreppurinn (Ásahreppur) 5/11 hluta. Síðan er bókað að eftir þessum hlutföllum skiptist hreppurinn. Síðan er bókað að eystri hreppurinn beri 3/7 hluta af fjallskilakostnaði en vestari hreppurinn 4/7 hluta. Á grundvelli þessarar samþykktar er með bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins dagsettu 13. janúar 1936 mælt fyrir um skiptingu Ásahrepps í tvö hreppsfélög, Ásahrepp og Djúpárhrepp. Skyldi afréttur þáverandi Ásahrepps vera sameign hinna nýju hreppa og af nánar skilgreindum fjallskilakostnaði skyldi Ásahreppur bera 4/7 hluta en Djúpárhreppur 3/7 hluta. Þá skyldi skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Þá segir að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins skuli skipta þannig að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11 hlutar. Ekki er um það deilt að um áratugaskeið, eða eftir að sveitarfélögin fóru að fá tekjur vegna virkjanaframkvæmda á afréttinum, hefur í framkvæmd verið litið svo á að í hlut stefnda kæmu 4/7 hlutar allra tekna og í hlut stefnanda 3/7 hlutar. Virðist stefnandi ekki hafa hreyft sjónarmiðum um aðra skiptingu fyrr en árið 1999 en á aukafundi hreppsnefndar Djúpárhrepps 25. ágúst það ár kynnir oddviti bréf atvinnu- og samgöngumálaráðuneytis sem hann segir hafa fundist á þjóðskjalasafni. Telur oddviti eðlilegt að fá á hreint hvort einhvers staðar séu til heimildir um skiptingu tekna af afréttinum milli hreppanna. Ljóst er að árið 1936, þegar framangreind ákvörðun um fjárskipti milli hreppanna var tekin, var ekki fyrirsjáanlegt að afrétturinn gæfi af sér tekjur. Var því ekki óeðlilegt að ekki væri vikið að tekjuskiptingu sérstaklega að því er afréttinn varðaði. Í margnefndu bréfi er fjallað um fjárskipti milli hreppanna með þeim hætti að fyrst er fjallað um afréttinn og er hann sagður vera sameign hinna nýju hreppa. Þá er fjallað um fjallskilakostnað af afréttinum og honum skipt í hlutföllunum 4/7 stefndi en 3/7 Djúpárhreppur, nú stefnandi. Lýkur þar með umfjöllun um afréttinn því í næstu málsgrein er fjallað um allar aðrar eignir, skuldir og skuldbindingar og þeim skipt í hlutföllunum 5/11 stefndi og 6/11 Djúpárhreppur, nú stefnandi. Þegar litið er til þessa og áratuga athugasemdalausrar framkvæmdar aðila að því er ráðstöfun tekna af afréttinum varðar, verður að telja að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að tekjum af afréttinum beri að skipta með þeim hætti sem hann fer fram á. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómarans en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. Dómsorð: Stefndi, Ásahreppur, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Rangárþings ytra í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 473/1999
Ráðningarsamningur Orlof
Á starfaði hjá sveitarfélaginu H og fór um laun hans samkvæmt kjarasamningi STH við sveitarfélagið. Við upphaf ráðningar Á varð að samkomulagi að hann fengi greiddar 60 fastar yfirvinnustundir á mánuði. Á taldi þessar greiðslur hluta af heildarlaunum sínum og væri því skylt að greiða orlof af þeim samkvæmt 1. gr. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. H hélt því hins vegar fram að þar sem Á hefði fengið fasta yfirvinnugreiðslu fyrir sumarleyfismánuði jafnt sem aðra mánuði ársins væri orlof hans fyrir yfirvinnu að fullu uppgert. Talið var ósannað að aðilar hefðu samið svo um að orlofslaun væru innifalin í greiðslum fyrir yfirvinnu og aðra kaupauka. Var niðurstaða héraðsdóms um að H skyldi greiða orlof af yfirvinnugreiðslunum samkvæmt meginreglu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 1999 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppsögu héraðsdóms gaf Gunnar Rafn Sigurbjörnsson, forstöðumaður starfsmannahalds hjá áfrýjanda, skýrslu fyrir dómi og hefur endurrit hennar verið lagt fyrir Hæstarétt. Meðal málsskjala er orðsending launadeildar áfrýjanda 1. desember 1986 um ráðningarkjör stefnda þar sem segir að yfirvinna sé 60 tímar á mánuði. Þá liggur einnig fyrir skjal um breytingu á upphaflegum kjörum hans, þar sem fram kemur að föst yfirvinna sé 50 tímar á mánuði og að greitt sé fyrir setu á 24 fundum á ári. Hefur stefndi ritað nafn sitt á skjalið „með öllum hugsanlegum fyrirvörum“. Hvorki í þessum né öðrum framlögðum gögnum kemur neitt fram, sem bendir ótvírætt til þess að við ákvörðun launa fyrir yfirvinnu og aðra kaupauka sé sérstakt tillit tekið til orlofs og tímafjöldi ákveðinn hærri sem því nemur. Er ósannað að aðilar hafi samið svo um að orlofslaun væru innifalin í greiðslunum. Að þessu virtu og samkvæmt meginreglu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof verður krafa stefnda tekin til greina, en fjárhæð hennar eða vaxtakröfu er ekki sérstaklega mótmælt. Ný málsástæða áfrýjanda fyrir Hæstarétti um að stefndi hafi með langvarandi tómlæti firrt sig rétti kemur gegn mótmælum stefnda ekki til álita við úrlausn málsins. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hafnarfjarðarkaupstaður, greiði stefnda, Árna Guðmundssyni, 125.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. október 1999. Málið höfðaði Árni Guðmundsson, kt. 210357-4409, Norðurbraut 23B, Hafnar­firði, með stefnu birtri 8. mars 1999 á hendur Hafnarfjarðarkaupstað, kt. 590169-7579, Strandgötu 6, Hafnarfirði, til greiðslu vangreiddra orlofslauna að fjár­hæð krónur 476.130, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af fjárhæðum og eftir tímabilum, sem hér segir: af kr. 8.140.- frá 03.04.95, af kr. 8.140.- frá 02.05.95, af kr. 8.369.- frá 04.06.95, af kr. 11.257.- frá 03.07.95, af kr. 8.369.- frá 01.08.95, af kr. 8.369.- frá 01.09.95, af kr. 8.369.- frá 02.10.95, af kr. 8.369.- frá 02.11.95, af kr. 8.369.- frá 01.12.95, af kr. 580.- frá 20.12.95, af kr. 8.563.- frá 01.01.96, af kr. 904.- frá 10.01.96, af kr. 8.563.- frá 01.02.96, af kr. 8.831.- frá 01.03.96, af kr. 11.769.- frá 01.04.96, af kr. 2.260.- frá 10.04.96, af kr. 8.831.- frá 02.05.96, af kr. 8.831.- frá 01.06.96, af kr. 8.831.- frá 01.07.96, af kr. 3.164.- frá 10.07.96, af kr. 9.704.- frá 01.08.96, af kr. 9.704.- frá 02.09.96, af kr. 9.704.- frá 01.10.96, af kr. 904.- frá 10.10.96, af kr. 9.704.- frá 01.11.96, af kr. 9.704.- frá 02.12.96, af kr. 580.- frá 10.12.96, af kr. 9.704.- frá 03.01.97, af kr. 2.811.- frá 10.01.97, af kr. 9.704.- frá 03.02.97, af kr. 9.704.- frá 03.03.97, af kr. 9.704.- frá 01.04.97, af kr. 1.808.- frá 10.04.97, af kr. 10.037.- frá 02.05.97, af kr. 10.037.- frá 02.06.97, af kr. 10.037.- frá 01.07.97, af kr. 1.355.- frá 10.07.97, af kr. 10.037.- frá 01.08.97, af kr. 10.909.- frá 01.09.97, af kr. 10.182.- frá 01.10.97, af kr. 11.163.- frá 03.11.97, af kr. 14.207.- frá 01.12.97, af kr. 3.552.- frá 10.12.97, af kr. 10.515.- frá 02.01.98, af kr. 1.472.- frá 12.01.98, af kr. 10.515.- frá 02.02.98, af kr. 10.515.- frá 02.03.98, af kr. 10.515.- frá 01.04.98, af kr. 1.963.- frá 14.04.98, af kr. 12.556.- frá 04.05.98, af kr. 10.515.- frá 02.06.98, af kr. 10.515.- frá 01.07.98, af kr. 10.515.- frá 31.07.98, af kr. 10.515.- frá 01.09.98, af kr. 3.535.- frá 10.09.98, af kr. 11.566.- frá 01.10.98, af kr. 11.310.- frá 02.11.98, af kr. 15.775.- frá 01.12.98, í hverju tilviki til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skað­lausu samkvæmt mati dómsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála þar sem tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og njóti því ekki frádráttar vegna greiðslu skattsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, sbr. XXI. kafla laga um meðferð einkamála. I. Stefnandi var ráðinn af stefnda í starf tómstunda- og æskulýðsfulltrúa Hafnar­fjarðar­bæjar 11. nóvember 1986 og hefur gegnt því starfi óslitið síðan. Stefnandi er félagsmaður í Starfsmannafélagi Hafnarfjarðar (STH) og er formaður félagsins. Laun hans fara eftir kjarasamningi félagsins við stefnda frá september 1997 með gildistíma til 1. maí 2000. Við upphaf ráðningar stefnanda varð að samkomulagi með aðilum að hann fengi greiddar 60 fastar yfirvinnustundir á mánuði (dskj. 3). Stefnandi kveður þær greiðslur hafa verið hugsaðar sem staðlaðar mánaðarlegar heildargreiðslur, meðal annars fyrir yfirvinnu, vinnuálag og óreglulegan vinnutíma. Af launaseðlum verði séð að frá mars 1996 hafi stefnandi þó í mörgum til­vikum einungis fengið 50 yfirvinnu­stundir greiddar, en í þeim tilvikum hafi hann einnig fengið greidd nefndarlaun. Slíkt fyrirkomulag mun stefnandi hafa samþykkt með fyrirvara í febrúar 1996 (dskj. 4). II. Stefnandi lítur svo á að stefnda beri að greiða orlofslaun af heildarlaunum hans og að greiðslur vegna yfirvinnustunda og svonefndra nefndarlauna falli þar ótvírætt undir. Þá eigi hið sama við um desemberuppbót og laun vegna ýmissa nefndarstarfa. Kröfu sína byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 30/1987 um orlof, einkum megin­reglu 1. gr. og 2. mgr. 7. gr. laganna. Samkvæmt 1. gr. sé skylt að greiða orlof til laun­­­þega af launum hvort sem þau eru greidd í peningum eða öðrum verðmætum og reiknist orlofslaun við hverja launagreiðslu af heildarlaunum, sbr. 2. mgr. 7. gr. Þær yfirvinnugreiðslur sem stefnandi hafi fengið greiddar mánaðarlega séu hluti af launa­kjörum hans samkvæmt samkomulagi aðila þar um (dskj. 3) og gildi hið sama um svo­­­nefnd nefndarlaun, sbr. samþykkt stefnanda um launagreiðslufyrirkomulag (dskj. 4), sem og sérstakar launagreiðslur vegna nefndarsetu og desemberuppbótar. Af þessum greiðslum hafi stefnandi ekki fengið greidd orlofslaun, eins og launa­seðlar hans beri með sér og sundurliðað sé í stefnu, en þeim útreikningi hafi stefndi ekki mót­­­mælt. Stefnandi bendir á að í samkomulagi aðila um yfirvinnugreiðslur (dskj. 3 og 4) hafi ekki verið tekið sérstakt tillit til orlofs og laun ákveðin hærri sem því næmi. Stefndi hafi þar kveðið á um fjölda greiddra yfirvinnustunda á mánuði og sé ósannað að orlof hafi verið reiknað inn í þá yfirvinnu. Þá sé ósannað að með greiðslu fastrar yfir­vinnu í sumarleyfismánuði stefnanda felist uppgjör á uppsöfnuðu orlofi hina ellefu mánuði ársins, en um hvort tveggja hvíli sönnunarbyrði á stefnda. Breyti engu þótt greiðslur fyrir yfirvinnu séu inntar af hendi alla tólf mánuði ársins, enda sé ekkert fram komið sem bendi til þess að það sé annað en fyrirkomulagsatriði við greiðslu launa. Með því sé í raun verið að viðurkenna að þeir starfsmenn er njóti fastrar yfir­vinnu fái henni dreift á tólf mánuði, þó svo að samkvæmt vinnuframlagi vinni þeir einungis ellefu mánuði ársins. Telur stefnandi þessa aðstöðu vera algerlega sambæri­lega þeim atvikum sem ráðið hafi úrslitum í dómi Félagsdóms 14. október 1996 í máli Dómara­félags Íslands gegn ríkissjóði. Stefnandi byggir einnig á því að flest önnur sveitarfélög en stefndi greiði orlofs­laun af yfirvinnugreiðslum starfsmanna sinna án þess að þær séu skertar í sumar­­leyfis­mánuði. Auk þess sé fram komið að hluti starfsmanna stefnda, yfir­kennarar og skóla­stjórnendur, fái greidd orlofslaun af yfirvinnu með sama hætti og dómarar. Kjara­samningur sem laun skólastjórnenda fari eftir veiti þó ekki víðtækari rétt til orlofs­launa að þessu leyti en kjarasamningur sá er gildi fyrir stefnanda. Með þessu telur stefnandi að jafn­ræðis­regla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin, sbr. 10. gr. stjórnsýslu­laga nr. 37/1993. Stefnandi kveður kröfugerð sína miðast við að hann fái vangreidd orlofs­laun sam­kvæmt orlofslögum sem fallið hafi í gjalddaga 1. apríl 1995 allt til loka ársins 1998. Orlofslaunin verði miðuð við orlofsprósentuna 11,59 í samræmi við ákvæði 4.2.1 í gildandi kjarasamningi, en stefnandi hafi náð átta ára starfsaldri hjá stefnda í lok árs 1994. III. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að þar sem stefnandi hafi fengið fasta yfir­vinnu­greiðslu í sumarleyfismánuði jafnt sem aðra mánuði ársins sé orlof hans á fasta yfir­vinnu að fullu uppgert. Þessum yfirvinnugreiðslum sé að öllu leyti jafnað til fastra mánaðarlauna starfsmanna, svo sem glöggt megi sjá af því hvernig þær séu til komnar. Hjá stefnda hafi það tíðkast um árabil að greiða nokkrum starfsmönnum fasta yfirvinnu. Í fyrstu hafi eingöngu verið um að ræða forstöðumenn stofnana, sem samkvæmt þágildandi kjarasamningum hafi ekki átt rétt á yfirvinnu samkvæmt tíma­mælingu, heldur hafi átt að ákveða þeim fasta yfirvinnu. Hugsunin hafi verið sú að óeðli­legt væri að forstöðumenn ,,skrifuðu upp á” eigin yfirvinnu og því hafi þeim verið ákvarðaður tiltekinn tímavinnufjöldi í mánuði eftir umfangi og eðli starfans. Þeim hafi síðan borið að skila sinni starfsskyldu miðað við ákvörðuð laun, óháð því hvort það tæki viðkomandi starfsmann fleiri aukavinnutíma eða færri að skila af sér vinnunni á mánuði. Umræddur tímafjöldi hafi verið greiddur í tólf mánuði á ári og þá jafnt sumarleyfismánuði sem aðra mánuði og hafi verið litið svo á að þar með væri orlof á fasta yfirvinnu uppgert með sama hætti og gildi um dagvinnu. Samkvæmt þessu telur stefndi að eðlismunur sé á yfirvinnugreiðslum til yfir­manna sinna annars vegar og yfirvinnugreiðslna til héraðs- og hæstaréttardómara hins vegar, sbr. ákvörðun Kjaradóms 12. nóvember 1993 og dóm Félagsdóms 14. október 1996, en Félagsdómur hafi litið svo á að föst ákvörðuð yfirvinnugreiðsla til dómara væri til að mæta auknu vinnuframlagi þeirra frá því að laun þeirra voru síðast ákvörðuð. Umrætt vinnu­framlag hafi Kjaradómur metið til ákveðins yfirvinnufjölda á ári, sem síðan hafi verið deilt niður á alla mánuði ársins. Á þessu byggi Félagsdómur þá niðurstöðu sína að dómurum beri orlof á greidda tíma fyrir fasta yfirvinnu, þar sem dómarar hafi ekki fengið greitt miðað við forsendur Kjaradóms. Sýknukröfunni til stuðnings vísar stefndi í greinargerð sinni til orlofslaga nr. 30/1987, einkum 1. og 3. gr. laganna. Við munnlegan málflutning gerði lög­maður stefnda grein fyrir þremur aðferðum sem nota mætti við útborgun orlofsfjár, sbr. 7. gr. orlofslaga og kvað dóm um staðfestingu á orlofskröfu stefnanda myndu leiða til þess að hann fengi tvígreitt orlof. IV. Guðbjörn Ólafsson var bæjarritari og starfsmannastjóri hjá stefnda á árunum 1969 til 1984 og gegnir nú stöðu framkvæmdastjóra Hús­næðisskrifstofu stefnda. Guð­björn bar vitni við aðalmeðferð máls. Hann kvað skilning stefnda á orlofs­greiðslum til starfsmanna sinna hafa verið þann að orlof skyldi greitt samkvæmt orlofs­­lögum og að starfsmönnum í ábyrgðar- og stjórnunarstöðum, sem ekki ættu rétt á yfirvinnu samkvæmt tímamælingu, skyldi ákvarðaður ákveðinn klukku­stunda­fjöldi á mánuði í yfirvinnugreiðslu. Þetta hefði ávallt verið túlkað þannig að með því að greiða fasta yfirvinnutíma tólf mánuði ársins væri orlof að fullu greitt til viðkomandi starfs­manna. V. Samkvæmt 1. og 7. gr. orlofslaga nr. 30/1987 skal orlof reiknast af heildar­launum, þar með talið af yfirvinnu, greiðslum vegna nefndarstarfa og öðrum kaup­aukum sem liggja til grundvallar launum viðkomandi starfsmanns. Lögin kveða á um lágmarks­rétt og rýra ekki víðtækari eða hagkvæmari orlofsrétt samkvæmt öðrum lögum, samningum eða venju, sbr. 2. gr. laganna. Óumdeilt er að flest önnur sveitarfélög en stefndi reikna orlofslaun sérstaklega af yfirvinnu starfsmanna sinna sem eru í ábyrgðar- og stjórnunarstöðum sem erfitt er að tímamæla og greiða að auki yfirvinnu þann tíma sem viðkomandi starfs­maður er í sumarleyfi. Slík ráðningarkjör eru persónubundin og byggja á ráðningar­samningum hvers og eins starfsmanns við sitt sveitarfélag. Um launakjör stefnanda er upplýst að við ráðningu var samið um að hann fengi greiddar 60 fastar yfirvinnustundir á mánuði, sbr. dskj. 3. Stefndi breytti þeim kjörum í febrúar 1996 þannig að í stað 60 yfirvinnustunda fengi stefnandi eftir­leiðis greiddar 50 fastar yfirvinnustundir, föst laun fyrir fundarsetu og tilfallandi yfir­vinnu, skil­greinda á ársgrundvelli, sbr. dskj. 4. Þar kemur fram að stefnandi hafi sam­­þykkt breytt fyrirkomulag á launagreiðslum til sín ,,með öllum hugsanlegum fyrir­vörum”. Hvorki verður ráðið af tilgreindum skjölum, sem stafa frá stefnda, né af fram­lögðum launaseðlum stefnanda að orlof hafi verið reiknað af nefndri yfirvinnu og öðrum kaupaukum, þrátt fyrir skýlaus lagafyrirmæli þar að lútandi í niðurlagsákvæði 2. mgr. 7. gr. orlofslaga. Þá verður ekki séð að iðgjöld til lífeyrissjóðs hafi verið reiknuð af nefndum greiðslum og dregin af launum stefnanda. Að þessu virtu og gegn ein­dreginni neitun stefnanda er ósannað að svo hafi um samist að orlof á yfirvinnu og aðra kaupauka væri innifalið í þeim greiðslum sem stefndi innti af hendi til stefnanda og að stefndi hafi við ákvörðun launa til stefnanda utan dagvinnu tekið sérstakt tillit til orlofs og ákveðið laun stefnanda hærri sem því næmi. Breytir engu um þá niðurstöðu vitnis­burður Guðbjörns Ólafssonar, sem skoða verður í ljósi stöðu hans hjá stefnda. Þá breytir engu, eins og hér háttar til, þótt greiðslur fyrir yfirvinnu og aðrar yfir­borganir til stefnanda hafi verið greiddar tólf mánuði ársins, enda ekkert fram komið sem bendir til þess að sá háttur hafi verið annað en fyrirkomulagsatriði við greiðslu launa. Af hálfu stefnda er ekki á því byggt að stefnandi hafi firrt sig rétti til að hafa uppi kröfur í málinu með drætti á að hefjast handa um heimtu fjárins. Ber því að dæma stefnda til að greiða stefnanda orlofslaun samkvæmt kröfugerð í stefnu, en fjár­hæðum í stefnu er ekki mótmælt tölulega af hálfu stefnda. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum ber jafnframt að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun til lög­manns síns. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður, greiði stefnanda, Árna Guðmundssyni, krónur 476.130 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987, af kr. 8.140 frá 03.04.95, af kr. 8.140 frá 02.05.95, af kr. 8.369 frá 04.06.95, af kr. 11.257 frá 03.07.95, af kr. 8.369 frá 01.08.95, af kr. 8.369 frá 01.09.95, af kr. 8.369 frá 02.10.95, af kr. 8.369 frá 02.11.95, af kr. 8.369 frá 01.12.95, af kr. 580 frá 20.12.95, af kr. 8.563 frá 01.01.96, af kr. 904 frá 10.01.96, af kr. 8.563 frá 01.02.96, af kr. 8.831 frá 01.03.96, af kr. 11.769 frá 01.04.96, af kr. 2.260 frá 10.04.96, af kr. 8.831 frá 02.05.96, af kr. 8.831 frá 01.06.96, af kr. 8.831 frá 01.07.96, af kr. 3.164 frá 10.07.96, af kr. 9.704 frá 01.08.96, af kr. 9.704 frá 02.09.96, af kr. 9.704 frá 01.10.96, af kr. 904 frá 10.10.96, af kr. 9.704 frá 01.11.96, af kr. 9.704 frá 02.12.96, af kr. 580 frá 10.12.96, af kr. 9.704 frá 03.01.97, af kr. 2.811 frá 10.01.97, af kr. 9.704 frá 03.02.97, af kr. 9.704 frá 03.03.97, af kr. 9.704 frá 01.04.97, af kr. 1.808 frá 10.04.97, af kr. 10.037 frá 02.05.97, af kr. 10.037 frá 02.06.97, af kr. 10.037 frá 01.07.97, af kr. 1.355 frá 10.07.97, af kr. 10.037 frá 01.08.97, af kr. 10.909 frá 01.09.97, af kr. 10.182 frá 01.10.97, af kr. 11.163 frá 03.11.97, af kr. 14.207 frá 01.12.97, af kr. 3.552 frá 10.12.97, af kr. 10.515 frá 02.01.98, af kr. 1.472 frá 12.01.98, af kr. 10.515 frá 02.02.98, af kr. 10.515 frá 02.03.98, af kr. 10.515 frá 01.04.98, af kr. 1.963 frá 14.04.98, af kr. 12.556 frá 04.05.98, af kr. 10.515 frá 02.06.98, af kr. 10.515 frá 01.07.98, af kr. 10.515 frá 31.07.98, af kr. 10.515 frá 01.09.98, af kr. 3.535 frá 10.09.98, af kr. 11.566 frá 01.10.98, af kr. 11.310 frá 02.11.98, af kr. 15.775 frá 01.12.98, í hverju tilviki til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda krónur 200.000 í málskostnað.
Mál nr. 306/2004
Stimpilgjald Hlutafélag Samruni
SV hf. var óskylt að greiða stimpilgjald samkvæmt lögum nr. 36/1978 um stimpilgjald er félagið óskaði eftir því í framhaldi af samruna þess við SR hf. að það yrði skráður þinglýstur eigandi að fasteignum sem höfðu verið í eigu síðarnefnda félagsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. júlí 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt samrunaáætlun 17. janúar 2003 ákváðu stjórnir stefnda og SR-mjöls hf., að félögin yrðu sameinuð í eitt hlutafélag undir nafni stefnda. Var samruninn gerður eftir XIV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög, það er SR-mjöli hf. var slitið án skuldaskila með þeim hætti, að félagið var algerlega sameinað stefnda með yfirtöku eigna og skulda frá og með 1. janúar 2003. Tilgangurinn með samruna félaganna var að auka hagkvæmni í rekstri þeirra, en félögin höfðu með höndum hliðstæða starfsemi. Við samrunann var ákveðið, að hluthafar í SR-mjöli hf. skyldu eingöngu fá hlutabréf í stefnda sem endurgjald fyrir hluti sína í fyrrnefnda félaginu. Skiptahlutföll voru ákveðin þannig, að hluthafar SR-mjöls hf. fengu 40% hlutafjár í hinu sameinaða félagi, en hluthafar stefnda 60%. SR-mjöl hf. var þinglýstur eigandi sex tiltekinna fasteigna á Seyðisfirði. Stefndi fór þess á leit við sýslumanninn á Seyðisfirði 15. apríl 2003, að skráning fasteignanna yrði leiðrétt á þann hátt, að stefndi yrði skráður þinglýstur eigandi þeirra í stað SR-mjöls hf. Í máli þessu er deilt um það, hvort fyrrgreindur samruni félaganna hafi haft í för með sér eigendaskipti að þessum fasteignum, þannig að skylt hafi verið á grundvelli laga nr. 36/1978 um stimpilgjald að greiða gjaldið vegna breytinga á skráningu eigenda þeirra. Sýslumaðurinn á Seyðisfirði taldi 22. maí 2003, að stefnda bæri að greiða stimpilgjald, sem næmi eignarhlut hans í hinu sameinaða félagi, eða 60% hlut, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978. Fjármálaráðuneytið staðfesti ákvörðun sýslumanns 22. júlí 2003. II. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 36/1978 skal greiða stimpilgjald af þeim skjölum sem um ræðir í III. kafla laganna. Í 16. – 20. gr. þeirra eru ákvæði um afsöl, kaupsamninga, heimildarbréf og önnur skjöl, sem veita réttindi yfir fasteign, en í 1. mgr. 5. gr. segir, að stimpilskylda skjals fari eftir réttindum sem það veitir, en ekki nafni þess eða formi. Í 1. mgr. 16. gr. er mælt fyrir um að greiða skuli nánar tiltekið gjald fyrir stimplun afsalsbréfa fyrir fasteignum og skipum yfir ákveðinni stærð og að sama gildi um afsöl við aðfarargerðir, búskipti og nauðungarsölur svo og önnur skjöl um afhendingu fasteigna og skipa. Í 2. – 5. mgr. 16 gr. eru hins vegar ákvæði þess efnis, að gjaldið ýmist lækki eða falli niður í þeim tilvikum, sem þar eru nefnd. Segir í 2. mgr. 16. gr., að sé fasteign afsalað hlutafélagi og eigandinn gerist eignaraðili að félaginu eða auki eignarhlut sinn í því, lækki stimpilgjaldið í hlutfalli við eignarhluta hans í félaginu. Öll framangreind ákvæði eru bundin við tilvik þegar eigendaskipti verða að fasteign. Í lögum nr. 36/1978 eru hins vegar engin ákvæði um stimpilskyldu gagna, sem tengjast samruna félaga, en heimild stjórnvalda til gjaldtöku úr hendi þegnanna verður að vera fortakslaus og ótvíræð í samræmi við 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og að framan greinir fengu hluthafar í SR-mjöli hf. við samrunann eingöngu hlutabréf í stefnda sem endurgjald fyrir hluti sína. Þessi hlutabréf voru hvorki endurgjald fyrir umræddar fasteignir né rann það til SR-mjöls hf. Verður því ekki talið, að átt hafi sér stað eigendaskipti að fasteignunum heldur hafi þær runnið saman við eignir stefnda sem hluti eigna SR-mjöls hf. án þess að raunveruleg eignayfirfærsla ætti sér stað. Fellur samruninn því ekki undir ákvæði laga nr. 36/1978. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Síldarvinnslunni hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2004. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 4. mars sl., er höfðað með stefnu útgefinni 5. september 2003 og var málið þingfest þann 11. september 2003. Stefnandi er Síldarvinnslan hf., kt. 570269-7479, Hafnarbraut 6, Neskaupstað. Stefndi er íslenska ríkið, kt. 550169- 2829, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að úrskurður fjármálaráðuneytisins dags. 22. júlí 2003, um staðfestingu ákvörðunar sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 22. maí 2003, um ákvörðun stimpilgjalds vegna samruna stefnanda og SR-mjöls hf. verði felldur úr gildi í heild sinni. Þá er krafist viðurkenningar á því, að stefnandi eigi rétt á að fá tilkynningu dags. 15. apríl 2003, þinglýst án greiðslu stimpilgjalds. Þá er jafnframt krafist málskostnaðar að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans eftir mati réttarins. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir: Þann 17. janúar 2003 ákváðu stjórnir Síldarvinnslunnar hf. og SR-mjöls hf., að leggja til við hluthafafundi í félögunum, að þau yrðu sameinuð í eitt hlutafélag undir nafni stefnanda. Samruninn var samþykktur á aðalfundi SR-mjöls hf. þann 7. mars 2003 og á aðalfundi Síldarvinnslunnar hf. þann 8. mars 2003 í samræmi við 1. og 2. mgr. 124. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Enginn hluthafi óskaði þess, að hlutabréf hans yrðu innleyst samkvæmt 131. gr. laga nr. 2/1995. Samruninn var samþykktur með þeim hætti, að stefnandi tók við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum hins yfirtekna félags, SR-mjöls hf., frá og með 1. janúar 2003. Samruninn fór þannig fram, að sem gagngjald fyrir hluti sína í SR-mjöli hf. fengu hluthafar í SR-mjöli hf. eingöngu hluti í stefnanda. Skiptihlutfall félaganna var þannig, að hluthafar SR-mjöls hf. fengu 40% hlutafjár í hinu sameinaða félagi en hluthafar Síldarvinnslunnar hf. 60%. Samruninn var tilkynntur til hlutafélagaskrár og mun ekki hafa sætt andmælum. Í kjölfar samrunans gekk stefnandi í að breyta eignaskráningu þeirra fasteigna, sem skráðar voru á nafn SR-mjöls hf., yfir á nafn stefnanda. Þann 15. apríl 2003 var því sýslumanninum á Seyðisfirði sent eftirfarandi bréf: „Efni: Skráning fasteigna í eigu Síldarvinnslunnar hf. Við athugun á þinglýsingarbók embættis yðar hefur komið í ljós að SR-Mjöl hf. er enn skráður eigandi fasteigna, en félagið hefur verið afskráð hjá Hlutafélagaskrá Hagstofu Íslands vegna samruna. Í Lögbirtingablaðinu hinn 28. janúar 2003 birtist tilkynning um samrunaáætlun Síldarvinnslunnar hf., kt. 570269-7479, Hafnarbraut 6, 740 Neskaupstað og SR-Mjöls hf., kt. 560793-2279, Vetrarbraut 12, Siglufirði. Samruninn var samþykktur á aðalfundi SR-Mjöls hf. þann 7. mars 2003 og á aðalfundi Síldarvinnslunnar hf. þann 8. mars 2003 í samræmi við 1. og 2. mgr. 124. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög. Samruninn var samþykktur með þeim hætti að Síldarvinnslan hf. tók við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum hins yfirtekna félags, SR-Mjöls hf. frá og með 1. janúar 2003. Í ljósi framangreinds er þess óskað fyrir hönd stjórnar Síldarvinnslunnar hf. að embætti sýslumannsins á Seyðisfirði leiðrétti skrár sínar með þeim hætti að í stað SR-Mjöls hf. verði Síldarvinnslan hf. skráður eigandi að eftirgreindum eignum. Strandarvegur 1-11, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8751. Strandarvegur 13, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8784. Strandarvegur 20-23, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8790. Botnahlíð 10, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8363. Botnahlíð 30, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8382. Hafnargata 29, Seyðisfirði. Fastanúmer FMR er 0216-8567. Virðingarfyllst fh. Jónasar Aðalsteinssonar, hrl. Guðmundur Ingvi Sigurðsson, lögfr. (sign)” Stefnandi sendi með bréfinu ávísun fyrir þinglýsingargjaldi yfirlýsingarinnar. Þann 27. maí 2003 barst lögmanni stefnanda bréf frá sýslumanninum á Seyðisfirði, dags. 22. maí 2003, þess efnis, að það væri mat hans með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978 um stimpilgjald, bæri stefnanda að greiða stimpilgjald vegna þessarar eignayfirfærslu, sem næmi eignarhlut stefnanda í hinu sameinaða félagi, eða 60%. Nemur 60% hlutur stimpilgjalds vegna fasteignanna samtals 1.212.236 kr. Í þessu sambandi er rétt að taka fram, að hliðstæð erindi voru send sýslumönnunum í Reykjavík, Keflavík, á Siglufirði, Húsavík og Eskifirði vegna eigna SR-mjöls hf. í viðkomandi lögsagnarumdæmum, og var öllum yfirlýsingunum þinglýst án athugasemda og án greiðslu stimpilgjalds. Stefnandi kærði ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði til fjármálaráðuneytisins þann 3. júní 2003. Með úrskurði dags. 22. júlí 2003 staðfesti ráðuneytið ákvörðun sýslumannsins með vísan til 5. gr. og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978. Rökstuðningur og niðurstaða úrskurðarins er á þessa leið: „Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 36/1978 eru tilgreind þau skjöl sem ávallt eru stimpilskyld. Þar kemur m.a. fram sbr. 1. tölulið greinarinnar að afsöl fyrir fasteignum hér á landi svo og önnur skjöl, er veita eða framselja réttindi yfir slíkum eignum séu ávallt stimpilskyld hér á landi. Þá kemur fram í 5. gr. stimpillaga nr. 36/1978 að stimpilskylda skjals fari eftir réttindum þeim er það veitir, en hvorki eftir nafni þess né formi. Í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978 er lögfest sú regla að afsalsskjöl séu almennt að fullu afsalsskyld. Í sérreglu 2. mgr. sömu greinar kemur fram að þegar fasteign eða skip er afsalað hlutafélagi, og eigandinn gerist eignaraðili að félaginu eða eykur eignarhluta sinn í því, þá skuli lækka stimpilgjaldið í hlutfalli við eignarhluta hans í félaginu. Skýrt er tekið fram það skilyrði fyrir lækkun stimpilgjalds, að afsalsgjafi gerist við það eignaraðili að félaginu eða auki eignarhlut sinn í því og er einungis heimilt að lækka stimpilgjald þegar fasteign er afsöluð hlutafélagi í tengslum við eignaaukningu hluthafa í viðkomandi félagi. Telur ráðuneytið fyrrgreind ákvæði skýra gjaldtökuheimild sem fullnægi skilyrðum 40. gr. stjórnarskrárinnar. Í því tilviki sem hér um ræðir, var um samruna tveggja félaga að ræða, Síldarvinnslunnar hf. og SR-mjöls hf. Við samrunann fengu hluthafar SR-mjöls hf. 40% hlutafjár í hinu sameinaða félagi, en hluthafar síldarvinnslunnar hf. 60%. Með vísan til framangreindra ákvæða laga um stimpilgjald telur ráðuneytið að sýslumanni hafi verið rétt og skylt að krefja umbjóðanda yðar Síldarvinnsluna hf. um greiðslu umrædds stimpilgjalds. Úrskurðarorð: Ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 22. maí 2003 um greiðslu stimpilgjalds er staðfest.” Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir á því, að þinglýsing tilkynningar um samruna stefnanda og SR-mjöls hf. sé ekki stimpilskyld samkvæmt lögum nr. 36/1978. Stefnandi telur túlkun þá, á 2. mgr. 16. gr. laganna, sem fram komi í ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði og úrskurði fjármálaráðuneytisins, ekki í samræmi við orðalag ákvæðisins, en það eigi einungis við þegar eigandi fasteignar afsali eign sinni til hlutafélags sem greiðslu fyrir hlutafé. Ákvæðið feli ekki í sér heimild til töku stimpilgjalds við samruna félaga. Þá telur stefnandi að ekki séu skilyrði fyrir töku stimpilgjalds af stefnanda þar sem engin afsalsbréf hafi verið gefin út fyrir fasteignunum, eins og gert sé ráð fyrir í 1. og 2. mgr. 16. gr. Hluthafar SR-mjöls hf. hafi ekki afsalað eignum félagsins til stefnanda. Um hafi verið að ræða samruna, ekki sölu, enda hafi hluthafar SR-mjöls hf. ekki fengið peninga fyrir hlutabréf sín. SR-mjöl hf. hafi runnið inn í Síldarvinnsluna hf. og sé því enn eigandi fasteignanna ásamt öðru. Við samruna félaganna hafi engin skattskyld eða stimpilskyld viðskipti átt sér stað og engin yfirfærsla eignarréttinda, heldur í raun breyting á nafni eiganda. Stefnandi byggir á, að lög nr. 36/1978 geri ráð fyrir að samruni félaga sé stimpilfrjáls. Í 2. mgr. 21. gr. laganna segi, að hlutabréf, sem gefin séu út í stað eldri hlutabréfa, skuli undanþegin gjaldi fyrir stimplun. Liður í samrunaferli Síldarvinnslunnar hf. og SR-mjöls hf. var útgáfa nýrra hlutabréfa sem komu í stað hlutabréfa SR-mjöli hf. í hinu sameinaða félagi. Við slíkar aðstæður myndist ekki stimpilskylda. Engin lagaskylda hafi hvílt á stefnanda til að tilkynna samruna félaganna til sýslumanns. Hins vegar hafi sýslumaðurinn á Seyðisfirði og íslenska ríkið hagsmuni af því að eigendur fasteigna séu rétt tilgreindir í þinglýsingabókum embættanna. Stimpilgjöld séu skattur. Samkvæmt 40. gr. stjórnarskrárinnar má engan skatt á leggja né af taka nema með lögum. Samkvæmt þessu verður heimild stjórnvalda til skattheimtu úr hendi þegnanna að vera fortakslaus og ótvíræð. Sé slík heimild fyrir hendi skuli hún skýrð þröngt. Málsástæður stefndu. Stefndi telur, að ágreiningsefni málsins snúist um stimpilskyldu vegna eigendaskipta að sex fasteignum á Seyðisfirði sbr. yfirlýsingu dagsetta 15. apríl 2003, þar sem Síldarvinnslan hf. hafi farið þess á leit við sýslumanninn á Seyðisfirði að 6 tilgreindar fasteignir, er þinglýstar voru eign SR-mjöls hf., yrðu þinglýstar eign Síldarvinnslunnar hf. á þeim grundvelli, að samþykktur hefði verið samruni félaganna. Stefndi byggir á því, að lög nr. 36/1978 um stimpilgjald feli í sér skýra lagaheimild til að krefja um stimpilgjald vegna eigendaskipta að fasteignum og breyti þá engu í því efni, hvort slíkt framsal sé að finna í sérstöku afsali eða öðrum samningi er liggi til grundvallar eigendaskiptunum, svo sem samruna félaga eins og verið hafi í þessu tilviki. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 36/1978 séu afsöl fyrir fasteignum, svo og önnur skjöl er veita eða framselja réttindi yfir slíkum eignum, ávallt stimpilskyld hér á landi. Samkvæmt 5. gr. fer stimpilskylda skjals eftir þeim réttindum sem það veitir en ekki eftir nafni þess eða formi. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skal greiða stimpilgjald fyrir stimplun afsalsbréfa svo og önnur skjöl um afhendingu fasteigna. Samkvæmt 5. mgr. 16. gr. skulu m.a. vottorð félaga, er sýna eigendaskipti að fasteign eða eru notuð sem afsöl, stimplast sem afsöl. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. skal lækka stimpilgjald þegar fasteign eða skip er afsalað hlutafélagi eða sameignarfélagi og eigandinn gerist eignaraðili að félaginu eða eykur eignarhlut sinn í því, í hlutfalli við eignarhlut hans í félaginu. Ekki fá staðist staðhæfingar um að engin skattskyld viðskipti hafi átt sér stað né yfirfærsla eignarréttinda. Hvort tveggja átti sér stað, viðskipti og yfirfærsla eignarréttinda að fasteignum, sem skattskylda er bundin við samkvæmt framanröktum ákvæðum laga um stimpilgjald. Eignarréttindi færast frá einu hlutafélagi til annars við samruna hlutafélaga. Í þeim viðskiptum er lágu að baki samruna félaganna fólust fleiri en einn gerningur er gátu stofnað til gjaldskyldu stimpilgjalds samkvæmt lögum nr. 36/1978. Í fyrsta lagi yfirfærðust allar eignir og skuldir, réttindi og skyldur frá hinu yfirtekna félagi, SR-mjöli hf., til Síldarvinnslunnar hf. Af því hafi leitt m.a. að þær fasteignir sem hið yfirtekna og niðurlagða félag hafi átt. Í öðru lagi fengu hluthafar í hinu yfirtekna félagi hlutabréf í Síldarvinnslunni hf. í samræmi við þá hlutafjáraukningu í því er leiddi af samrunanum. Annars vegar hafi þannig verið um að ræða afhendingu eigna, þ. á m. fasteigna frá SR-mjöli hf. til Síldarvinnslunnar hf. sem deilt er um stimpilskyldu af í máli þessu, og hins vegar afhending hlutabréfa í Síldarvinnslunni hf. vegna hlutafjáraukningar, til nýrra hluthafa í félaginu er áður áttu hlutabréf í SR-mjöli hf. og sem ákvæði 21. gr. laganna tekur til og sem ekki er til umfjöllunar í máli þessu. Sú ályktun stefnanda að samruni félaga sé stimpilfrjáls vegna ákvæða 2. mgr. 21. gr. laga nr. 36/1978 fái ekki staðist. Skýrt sé kveðið á um það í 1. mgr. 21. gr. laga um stimpilgjald, að útgáfa hlutabréfa sé stimpilgjaldsskyld. Með 2. mgr. 21. gr. sé sett sérregla þar sem undantekning sé gerð frá þeim tilvikum sem þar er lýst og sem ella hefði verið stimpilskyld eftir 1. mgr. Í stimpilgjaldslögunum sé enga heimild að finna fyrir því, að falla frá töku stimpilgjalds vegna þeirra eigendaskipta að fasteignum sem eiga sér stað við samruna hlutafélaga. Sé skylda til að greiða stimpilgjald vegna þeirra eigendaskipta að fasteignum, sem deilt er um í máli þessu, skýr og ótvíræð sbr. 1. tl. 3. gr. og 1. og 5. mgr. 16. gr. laganna og að gjaldhæð stimpilgjalds sem ákveðin hafi verið á grundvelli lækkunarákvæðis 2. mgr. 16. gr. sé í einu og öllu lögmæt. Stefnandi eigi því ekki rétt á að fá tilkynningu frá 15. apríl 2003 þinglýst án greiðslu stimpilgjalds. Niðurstaða: Þann 17. janúar 2003 var gerð áætlun og samkomulag um að SR-mjöl hf. og Síldarvinnslan hf. yrðu sameinuð í eitt félag frá og með 1. janúar 2003. Samkomulag var um að nafn hins sameinaða félags yrði Síldarvinnslan hf. Sameiningin var gerð með þeim hætti, að hlutafé Síldarvinnslunnar aukið um 527.792.385 kr. og hluthafar SR-mjöls fengju hlutabréf í Síldarvinnslunni sem gagngjald fyrir hluti sína í SR-mjöli. Hlutafjáraukningin var byggð á að virði SR-mjöls væri 40% af sameinuðu félagi og virði Síldarvinnslunnar 60%. Skiptahlutfall þetta var grundvallað á ítarlegum útreikningum á mati á eignum félagsins og tekjuvirði þeirra. Af þessari lýsingu á þeim viðskiptum, sem fram fóru í sambandi við samrunann, kemur skýrt fram, að um er að ræða viðskipti með hlutabréf. Við samrunann gekk SR-mjöl undir nýtt nafn, Síldarvinnslan hf., en gamla nafnið og skráning félagsins að öðru leyti var felld niður eins og lögboðið er við sameiningu hlutafélaga. SR-mjöl hf. hafði átt fjölda fasteigna víða um land og var nú sýslumönnunum í Reykjavík, Eskifirði, Keflavík, Siglufirði, Húsavík og Seyðisfirði sent bréf þess efnis, að óskað var eftir því af hálfu Síldarvinnslunnar hf., að leiðréttar yrðu fasteignaskrár þannig að í stað SR-mjöls hf. yrði Síldarvinnslan hf. skráður þinglýstur eigandi að eignunum. Hjá öllum þessum sýslumönnum, nema sýslumanninum á Seyðisfirði, var beiðni þessi tekin til greina og heimt þinglýsingargjald fyrir, en ekkert stimpilgjald. Í þeirri ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði, sem kærð var til fjármála- ráðuneytisins, kemur fram, að með hliðsjón af eðli þeirra viðskipta, sem áttu sér stað við samruna hinna tveggja hlutafélaga og með vísan til „2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978 um stimpilgjald, sé það mat sýslumannsins á Seyðisfirði að Síldarvinnslunni hf. beri að greiða stimpilgjald vegna framangreindrar eignayfirfærslu sem nemur eignarhlut Síldarvinnslunnar hf. í hinu sameinaða félagi, eða 60% hlut.” Jafnframt kemur fram, eftir að fjárhæð stimpilgjalds hefur verið fundin, að óskað sé eftir greiðslu á stimpilgjaldinu svo að hægt verði að þinglýsa yfirlýsingunni. Í ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði er tekin sú afstaða að krefjast stimpilgjalds af yfirlýsingu stefnanda sem eignayfirfærslu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978, eins og hún væri afsal fyrir þeim fasteignum sem hún fjallar um. Skilja verður málatilbúnað aðila svo, að úrskurður fjármálaráðuneytisins snúist um stimpilskyldu þess skjals sem óskað er þinglýsingar á, en ekki hvort sú eignayfirfærsla, sem hugsanlega hefur fylgt samruna félaganna, sé stimpilskyld. Í 5. gr. laga nr. 36/1978 segir, að stimpilskylda skjals fari eftir réttindum er það veitir, en eigi eftir nafni þess eða formi. Ljóst er, að skjal það sem um ræðir er að formi til ekki afsal eigna, hvorki fasteigna, skipa eða lausafjár. Til þess að um afsal væri að ræða, þyrfti skjalið að stafa frá þeim aðila sem afsalar eignunum, en ekki viðtakanda þeirra. Ekki hefur verið sýnt fram á, að skjalið veiti stefnanda nein réttindi yfir eignum þessum, sem hann ekki hafði öðlast áður og með öðrum hætti. Með vísan til þessa verður ekki talið, að umrædd tilkynning sé stimpilskyld samkvæmt 1. mgr. eða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 36/1978. Verður þá að fella úr gildi úrskurð fjármálaráðuneytisins dagsettan 22. júlí 2003, eins og stefnandi hefur krafist. Stefnandi hefur einnig gert þá dómkröfu, að viðurkennt verði að stefnandi eigi rétt á að fá tilkynningu, dags. 15. apríl 2003, þinglýst án greiðslu stimpilgjalds. Ágreiningur í máli þessu snýst ekki um það, hvort stefnandi geti fengið ofangreindri tilkynningu þinglýst, heldur um hvort greiða beri stimpilgjald af skjalinu. Ekkert liggur fyrir um að nein önnur fyrirstaða hafi orðið eða muni verða á því að fá tilkynningu þessari þinglýst. Með vísan til þessa verður ekki séð, að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá ákveðna með dómi viðurkenningu á rétti hans til að fá tilkynningunni þinglýst og ber því að vísa þessum kröfulið stefnanda frá dómi ex officio. Stefndi greiði stefnanda 200.000 kr. í málskostnað. Logi Guðbrandsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Felldur er úr gildi úrskurður fjármálaráðuneytisins dagsettur 22. júlí 2003, um staðfestingu ákvörðunar sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 22. maí 2003, um ákvörðun stimpilgjalds vegna samruna stefnanda og SR-mjöls hf. Síðari lið í kröfugerð stefnanda er vísað frá dómi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Síldarvinnslunni hf., 200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 309/2005
Kærumál Hlutafélag Fyrirsvar Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
Stefnandi er Hótel Valhöll ehf., kt. 630169-2489 og í nafni félagsins höfða málið hluthafarnir, Rakel Ragnarsdóttir, kt. 060236-4889, Depluhólum 8, Reykjavík, Þór Ragnarsson, kt. 170443-3819, Víðihlíð 26, Reykjavík og Hilmir Hinriksson, kt. 310332-4379, Kambahrauni 30, Hveragerði. Stefndu eru Jón Ó. Ragnarsson, kt. 290639-2479, Seljugerði 12, Reykjavík, Hrafnhildur Valdimarsdóttir, kt. 221141-4909, Seljugerði 12, Reykjavík og Lykilhótel hf. kt. 590169-6339, Seljugerði 12, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast aðallega staðfestingar á niðurstöðu hins kærða úrskurðar, en til vara að hann verði staðfestur að því er varðar varnaraðilann Lykilhótel hf. Þeir krefjast og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði fara Rakel Ragnarsdóttir, Þór Ragnarsson og Hilmir Hinriksson, sem eru hluthafar í sóknaraðila með fyrirsvar félagsins í málinu á grundvelli heimildar í 2. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í því lagaákvæði kemur fram að hafi hluthafafundur fellt tillögu um að beita nánar tilgreinda stjórnendur, sbr. 108. gr. laganna, fébótaábyrgð geti hluthafar, sem ráða yfir minnst 1/5 heildarhlutafjár félagsins gert skaðabótakröfu vegna félagsins og í nafni þess, en tekið er fram að kostnaður af slíku máli sé félaginu óviðkomandi. Héraðsdómur kemst réttilega að þeirri niðurstöðu að þeir þrír einstaklingar sem koma fram í málinu í nafni sóknaraðila fullnægi framangreindum skilyrðum laga til að fara með fyrirsvar hans í máli félagsins á hendur varnaraðilunum Jóni Ó. Ragnarssyni, sem mun vera stjórnarformaður og framkvæmdastjóri sóknaraðila, og Hrafnhildi Valdimarsdóttur, sem mun eiga sæti í stjórn félagsins. Málsóknin er að þessu leyti reist á tillögu sem fram kom á hluthafafundi 6. mars 2003, og var þar felld með 61,112% atkvæða gegn 38,888 % atkvæða. Hins vegar var í þeirri tillögu að engu getið málshöfðunar á hendur varnaraðilanum Lykilhótelum hf. og geta nefndir einstaklingar því ekki talist fara réttilega með fyrirsvar sóknaraðila varðandi kröfu á hendur þeim varnaraðila. Af þeirri ástæðu og með vísan til 108. gr. laganna ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um frávísun kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Lykilhótelum hf. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili kröfu sína einkum á því að varnaraðilarnir Jón og Hrafnhildur hafi með saknæmum og ólögmætum hætti staðið að veðsetningu fasteignar sóknaraðila í þágu varnaraðilans Lykilhótela hf., en fyrrnefndir varnaraðilar munu einnig hafa verið stjórnendur þess félags. Hafi þau með þessu valdið sóknaraðila tjóni, sem felist í því að sóknaraðili hafi neyðst til að ráðstafa 181.520.508 krónum af söluverði fasteignar sinnar til að aflétta veðböndum sem til hafi verið stofnað í þágu varnaraðilans Lykilhótela hf. vegna krafna Framkvæmdasjóðs Íslands. Sóknaraðili heldur því fram að framangreind háttsemi hafi verið refsiverð. Meðal gagna málsins eru afrit þeirra fimm veðskuldabréfa sem um ræðir og bera þau með sér að hafa verið undirrituð af varnaraðilunum Jóni og Hrafnhildi fyrir hönd sóknaraðila. Í málinu liggur einnig fyrir bréf fjármálaráðuneytisins 11. janúar 2003 um sundurliðun á ráðstöfun kaupverðs fasteignar félagsins. Því bréfi fylgdu nánar tilgreind gögn og er þar á meðal sögð vera fyrsta blaðsíða bréfs sem nafngreindur hæstaréttarlögmaður hafi ritað ráðuneytinu, en sá lögmaður hafi gætt hagsmuna ríkissjóðs við kaupin. Á þeirri blaðsíðu kemur fram að 181.520.508 krónum af kaupverðinu hafi verið ráðstafað til greiðslu krafna Framkvæmdasjóðs Íslands sem tengjast fasteign varnaraðilans Lykilhótela hf. Að þessu virtu verður talið nægjanlega fram komið hvernig fjárhæð stefnukröfu sóknaraðila er fengin. Krafa sóknaraðila er ekki sundurliðuð með þeim hætti að rekja megi hvernig fyrrnefndri fjárhæð var ráðstafað til greiðslu hvers og eins þeirra fimm veðskuldabréfa sem sóknaraðili telur varnaraðila Jón og Hrafnhildi hafa gefið út honum til tjóns. Hins vegar verður að telja, með hliðsjón af því sem að framan greinir og því hvernig háttað er fyrirsvari sóknaraðila í málinu, að þessi ágalli geti ekki einn og sér leitt til frávísunar málsins á þessu stigi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka til efnismeðferðar kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Jóni Ó. Ragnarssyni og Hrafnhildi Valdimarsdóttur. Um kærumálskostnað fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að því er varðar frávísun kröfu sóknaraðila, Hótels Valhallar ehf., á hendur varnaraðilanum Lykilhótelum hf. Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Jóni Ó. Ragnarssyni og Hrafnhildi Valdimarsdóttur og lagt fyrir héraðsdómara að taka hana til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður milli sóknaraðila og varnaraðilans Lykilhótela hf. Varnaraðilarnir Jón Ó. Ragnarsson og Hrafnhildur Valdimarsdóttir greiði sameiginlega hverjum fyrirsvarsmanna sóknaraðila, Rakel Ragnarsdóttur, Þór Ragnarssyni og Hilmi Hinrikssyni, 70.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 348/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. maí 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í skýrslutöku fyrir héraðsdómi vegna kröfu um gæsluvarðhald yfir varnaraðila var haft eftir honum að hann hafi sagt lögreglu að hann „myndi vilja rústa lífi“ brotaþola. Þetta hafi verið í reiði sagt og myndi varnaraðili „ekki gera meira til þess.“ Að virtum gögnum málsins er fallist á með héraðsdómi að þrátt fyrir fyrrgreindan dómsframburð varnaraðila verði að telja gæsluvarðhald nauðsynlegt til að verja brotaþola fyrir árásum hans, sbr. d. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 190/2017
Sjálfskuldarábyrgð Ógilding samnings Sératkvæði
A höfðaði mál á hendur L og krafðist þess að felld yrði úr gildi sjálfskuldarábyrgð sem hún hafði veitt með undirritun sinni á skuldabréf vegna námslána dóttur sinnar M. Fyrir lá að áður en A gekkst í ábyrgðina lagði L ekki annað mat á greiðslugetu M en það, sem fólst í mati á því hvort hún teldist lánshæf í skilningi úthlutunarreglna L, en við það kom í ljós að M var á vanskilaskrá. Í dómi Hæstaréttar kom fram að mat L á lánshæfi umsækjanda um námslán eftir úthlutunarreglum hans væri bundið við athugun á því hvort umsækjandinn væri í vanskilum við L vegna eldra láns, hvort bú umsækjandans væri til gjaldþrotaskipta og hvort hann gæti af öðrum sökum talist bersýnilega ótryggur lántaki. L hefði ekki gert grein fyrir því hvort könnun á síðastnefnda atriðinu tæki til nokkurs annars en athugunar á vanskilaskrá. Væri lagt til grundvallar að ekki væri gætt að öðru í tengslum við það skilyrði færi því fjarri að mat L á lánshæfi væri reist á upplýsingum meðal annars um áætlaðar tekjur umsækjanda á endurgreiðslutíma láns, aðrar skuldir hans og endurgreiðslur af þeim, eignir hans og áætlaðan framfærslukostnað, svo sem gera yrði við greiðslumat eftir viðurkenndum viðmiðum í skilningi 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Var því ekki talið að L hefði réttilega uppfyllt skyldu sína samkvæmt ákvæðinu til að leggja mat á greiðslugetu M. Ekkert lægi fyrir í málinu um fjárhag M, efnahag hennar eða tekjur, hvorki nú né þegar A tók skuldbindinguna á sínar herðar, og yrði því ekkert ráðið um hvað kynni að hafa verið leitt í ljós með réttilega gerðu greiðslumati. Þótt ætla yrði að almennt hlyti ábyrgðarmaður í þeim fjölskyldutengslum við lántaka, sem A væri við M, að búa yfir nokkurri vitneskju um aðstæður hans og fjárhag væri ófært að byggja á því að greiðslumat hefði ekki í þessu tilviki getað leitt í ljós atriði, sem áhrif gætu haft á töku ákvörðunar um hvort stofna ætti til ábyrgðarskuldbindingar. Var því talið óhjákvæmilegt að víkja til hliðar yfirlýsingu A um sjálfskuldarábyrgð á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og krafa A því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. mars 2017. Hann krefst sýknuaf kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins gerði MaríaDungal, sem er dóttir stefndu og fædd árið 1972, umsókn 25. mars 2010 tiláfrýjanda um námslán vegna fyrirhugaðs meistaranáms í viðskiptafræði við nánartilgreindan erlendan háskóla. Í umsókninni, sem virðist hafa verið færð inn á rafrænteyðublað frá áfrýjanda, voru óverulegar upplýsingar um fjárhag og aðstæðurMaríu, en þó kom fram að hún ætti nafngreindan maka og tvö börn, hún hafi veriðí fullu starfi á árinu 2009 og áætlaði að laun fyrir það hafi numið um8.000.000 krónum. Þá var þess getið að stefnda yrði umboðsmaður Maríu gagnvartáfrýjanda, en í umboðinu fælist heimild til að annast lántöku, undirritaskuldabréf fyrir láni, útvega ábyrgðarmann og taka við lánsfé.Vegna þessarar umsóknar ritaði áfrýjandibréf 25. maí 2010 til stefndu sem umboðsmanns Maríu, þar sem fram kom að eftirúthlutunarreglum hans yrði lánþegi að vera í skilum við hann og mætti hvorki veratil gjaldþrotaskipta né teljast af öðrum ástæðum bersýnilega ótryggur lántaki.Nafn Maríu væri að finna á tiltekinni vanskilaskrá og væri því ekki að svostöddu unnt að veita henni námslán, en hafi skuld, sem valdið hafi færslu áþeirri skrá, verið greidd eða færslan stafað af mistökum yrði að leita tilnafngreinds fyrirtækis, sem héldi um skrána. Bent var á að umsækjandi um lán íþessari aðstöðu ætti kost á að leita eftir undanþágu frá úthlutunarreglum aðþessu leyti með því að leggja fram ábyrgð, sem áfrýjandi teldi viðunandi. Ítengslum við það sagði einnig: „Tekið skal fram að ábyrgðarmaður mun verðaupplýstur um greiðslugetu þína skv. lögum nr. 32/2009. Þær upplýsingar verða íformi stöðu skv. vanskilaskrá“. Þetta ítrekaði áfrýjandi í öðru samsvarandibréfi til stefndu 16. júlí 2010. Í málinu liggja ekki fyrir upplýsingar um hvaðhafi nánar komið fram um Maríu á vanskilaskrá, en áfrýjandi kveðst ekkivarðveita gögn um slíkt með tilliti til persónuverndar.Í framhaldi af þessu sendi Maríatölvubréf til áfrýjanda 19. ágúst 2010, þar sem sagði meðal annars: „Ég er meðumsókn um námslán hjá ykkur og er að vinna í því að skila inn þeim gögnum semvantar. Ég fékk bréf um daginn þar sem fram kom að þar sem ég er á vanskilaskráþá fái ég ekki lán hjá ykkur. Ég er að vinna í því að klára að greiða þennanreikning sem kom mér á skrána, en vildi spyrja ykkur ... varðandi þetta: 1. Fæég námslán þrátt fyrir að vera á vanskilaskrá, ef ég skila inn nafni áábyrgðarmanni? 2. Ef það tekur mig nokkra mánuði að ná mér af skránni, mun égsamt geta séð lánsáætlun ... sem miðar þá við að ég sé komin af skrá (eða meðábyrgðarmann) og fái námslán?“ Í tölvubréfi áfrýjanda til Maríu 25. samamánaðar var fyrri spurningunni svarað á þann hátt að yrði hún komin afvanskilaskrá eða skráður hafi verið ábyrgðarmaður fyrir hana stæði henni tilboða lán, enda hefðu þá einnig borist gögn um tiltekin önnur atriði, sem ekkier ástæða til að lýsa hér frekar. Af þessu tilefni sendi María tölvubréf tiláfrýjanda síðastnefndan dag, þar sem þess var getið að stefnda yrðiábyrgðarmaður fyrir láni til hennar.Áfrýjandi ritaði bréf til stefndu 1.september 2010, þar sem sagði meðal annars: „Þú hefur verið tilefndur semábyrgðarmaður fyrir námsmann sem hefur óskað eftir námsláni hjá LÍN. Skv. 5.gr. laga nr. 32/2009 ber LÍN að senda öllum ábyrgðarmönnum meðfylgjandiupplýsingar. Meðfylgjandi er m.a. greiðslusaga námsmannsins skv. Lánstrausti enþar sem ekki liggja fyrir frekari upplýsingar um greiðslugetu hans tilframtíðar er litið svo á að þessar upplýsingar séu fullnægjandi. Athygli ervakin á því að þar sem endurgreiðsla á námsláninu hefst ekki fyrr en tveimurárum eftir námslok mun greiðslugeta námsmannsins verða önnur til framtíðar.“Fyrir liggur að með þessu bréfi til stefndu hafi fylgt skjal frá áfrýjanda meðfyrirsögninni: „Upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“.Þar var að finna stutta rakningu á reglum um sjálfskuldarábyrgð, tekið var framað fyrirhuguð ábyrgð ætti að hámarki að ná til skuldar Maríu að fjárhæð7.000.000 krónur, sem bundin yrði vísitölu neysluverðs miðað við tilteknagrunntölu, og myndi ábyrgðin standa þar til skuldin yrði að fullu greidd. Næðiábyrgðin auk annars til innheimtukostnaðar. Einnig var þess getið að unnt yrðiað bera ágreining um ábyrgðina undir málskotsnefnd áfrýjanda eða dómstóla. Þákom eftirfarandi fram í skjalinu: „LÍN hefur upplýst undirritaðan umgreiðslusögu lántakanda í samræmi við 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og framkemur á meðfylgjandi fylgiskjali. Frekari upplýsingar um greiðslugetulántakanda er ekki að fá. Vakin er athygli á því að umrætt lán mun ekkigreiðast fyrr en 2 árum eftir að námi lýkur og þá verða aðstæður lántakandaaðrar en í dag, þ.á m. greiðslugeta.“ Í bréfi áfrýjanda, sem þetta skjalfylgdi, var óskað eftir að stefnda undirritaði skjalið og endursendi honum. Viðþví varð stefnda 15. desember 2010.María gaf út skuldabréf vegna námslánsfrá áfrýjanda 1. desember 2010. Ofan við meginmál skuldabréfsins var tilgreintað stefnda væri umboðsmaður Maríu og jafnframt ábyrgðarmaður fyrir skuldinni.Fjárhæð skuldar var ekki færð inn í viðeigandi eyður í skuldabréfinu, heldurtekið fram að lántaki veitti áfrýjanda heimild til að fylla það að þessu leytiút við námslok með því að setja þar heildarfjárhæð skuldar miðað við þágildandivísitölu neysluverðs. Í skilmálum bréfsins var meðal annars lýst lánskjörum,endurgreiðslum og vanefndaúrræðum, en að auki var þar eftirfarandi yfirlýsing,sem stefnda undirritaði: „Ábyrgðarmaður hefur verið upplýstur um greiðslugetulántaka o. fl. atriði skv. 5. gr. laga nr. 32/2009 og staðfest það meðundirritun sinni á sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi sem skoðast sem hlutiþessa skuldabréfs. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstólallt að neðangreindri fjárhæð ásamt vöxtum, verðbótum og dráttarvöxtum og öllumkostnaði ef vanskil verða, tekst ég undirritaður á hendur sjálfskuldarábyrgð áláni þessu in solidum. Höfuðstóll ábyrgðar, tilgreindur fyrir framanundirskrift mína, breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs. Fyrirgjaldfallinni fjárhæð má gera fjárnám til tryggingar fullnustu skuldarinnar ánundangengins dóms eða réttarsáttar samkvæmt 7. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr.90/1989 hjá aðalskuldara eða sjálfskuldarábyrgðarmönnum.“ Við undirskriftstefndu var tiltekið að fjárhæð ábyrgðar hennar næmi allt að 7.000.000 krónum,sem bundin væri vísitölu neysluverðs með grunntölunni 363,8. Í framhaldi afútgáfu skuldabréfsins sendi áfrýjandi til stefndu bréf 5. janúar 2011 meðyfirskriftinni: „Staðfesting á sjálfskuldarábyrgð.“ Þar var getið um nafnaðalskuldara, númer skuldabréfs og fjárhæð ábyrgðar stefndu, en jafnframt bentá að fjallað væri um ábyrgð á námslánum, réttindi ábyrgðarmanna og skyldur þeirraí tilteknum ákvæðum úthlutunarreglna áfrýjanda, sem birtar væru á vefsíðu hans.Í gögnum málsins er ekki að finna heildstæðarupplýsingar um lánveitingar áfrýjanda til Maríu, sem falla áttu undirfyrrgreint skuldabréf, en á hinn bóginn liggja fyrir yfirlit um stöðu lánsins,sem áfrýjandi sendi stefndu sem ábyrgðarmanni árlega frá 2012 til 2016.Samkvæmt yfirliti 30. janúar 2012 var „upprunalegur höfuðstóll“ lánsins á þeimtíma 2.653.688 krónur, en í yfirliti 4. febrúar 2013 var sá höfuðstóll sagðurnema 4.064.507 krónum. Var þess getið í báðum tilvikum að um væri að ræða „opiðlán“, sem ætla verður að hafi merkt að María teldist ekki hafa lokið námi ogskuldabréfið því ekki enn verið fyllt út að því er fjárhæð varðaði. Af yfirliti13. febrúar 2014 virðist á hinn bóginn mega ráða að náminu hafi þá verið lokiðog höfuðstóll skuldabréfsins orðinn 4.026.086 krónur með grunnvísitölu 398,2stig, en lánið væri í vanskilum. Samkvæmt yfirlitum 23. febrúar 2015 og 29.mars 2016 var lánið í skilum á báðum dögum, en skuldin á þeim síðari sögð3.872.789 krónur. Í málflutningi fyrir Hæstarétti kom fram að skuldin hafi nú veriðí vanskilum frá hausti 2017 og gjaldfelld af þeim sökum.IISamkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr.21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna er það hlutverk áfrýjanda að tryggjaþeim, sem falla undir lögin, tækifæri til náms án tillits til efnahags. Í 2.mgr. 1. gr. og 2. gr. laganna er afmarkað til hvers konar náms áfrýjandi veitilán í þessu skyni, en eftir 1. mgr. 6. gr. þeirra skal það ekki gert fyrr ennámsmaður hefur afhent vottorð um tilskilda skólasókn og námsárangur. Einnig ersett að skilyrði í 4. mgr. 6. gr. að námsframvinda sé með eðlilegum hætti.Stjórn áfrýjanda er falið í 7. mgr. sömu lagagreinar að ákveða hvaða skilyrðumlántakar þurfi að öðru leyti að fullnægja, en um það, svo og önnur atriðivarðandi svonefnda útfærslu á lögunum, á stjórnin að setja árlegarúthlutunarreglur, sem skulu staðfestar af ráðherra, sbr. 3. mgr. 3. gr.laganna. Eins og lög nr. 21/1992 hljóðuðu í upphafi var að auki tiltekið í 5.mgr. 6. gr. þeirra að námsmenn, sem fengju lán frá áfrýjanda, skyldu undirritaskuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu minnst eins manns um að hanntæki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu þess ásamt vöxtum ogverðtryggingu allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Með 1. gr. laga nr. 78/2009,sem tóku gildi 31. júlí 2009, var 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 breytt ínúverandi horf, en samkvæmt því ákvæði geta námsmenn, sem teljast lánshæfirsamkvæmt reglum stjórnar áfrýjanda, fengið frá honum lán gegn útgáfuskuldabréfs og er þar ekki áskilið að sett sé nokkur ábyrgð. Námsmaður, semfullnægir á hinn bóginn ekki skilyrðum um lánshæfi, getur allt að einu fengiðlán gegn því að leggja fram ábyrgð, sem áfrýjandi telur viðunandi, en hún geturmeðal annars falist í yfirlýsingu ábyrgðarmanns um sjálfskuldarábyrgð ánámsláni ásamt vöxtum og verðbótum allt að tiltekinni fjárhæð. Samkvæmt grein5.1.8. í úthlutunarreglum áfrýjanda, sem voru í gildi þegar María Dungal gaf útfyrrgreint skuldabréf til hans, taldist námsmaður ekki lánshæfur ef hann var ívanskilum við áfrýjanda, bú hans var til gjaldþrotaskipta eða hann taldist aföðrum ástæðum bersýnilega ótryggur lántaki, sbr. auglýsingu mennta- ogmenningarmálaráðherra nr. 533/2010 um staðfestingu úthlutunarreglna Lánasjóðsíslenskra námsmanna fyrir skólaárið 2010-2011. Í málinu hefur ekki verið vefengtað áfrýjandi hafi mátt líta á Maríu sem bersýnilega ótryggan lántaka í þessumskilningi sökum vanefnda, sem vanskilaskrá hafi leitt í ljós að hún hafi staðiðí við annan eða aðra lánardrottna, og að áfrýjandi hafi af þeim sökum haft fullnægjandistoð í 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 fyrir því að setja það skilyrði fyrirlánveitingu til Maríu að ábyrgð yrði lögð fram fyrir efndum hennar á þeirri skuldbindinguvið hann.Áður en framangreind breyting var gerðá lögum nr. 21/1992 með 1. gr. laga nr. 78/2009 höfðu lög nr. 32/2009 umábyrgðarmenn tekið gildi 4. apríl 2009. Í 1. mgr. 2. gr. síðastnefndu laganna erberum orðum tekið fram að þau nái meðal annars til lánveitinga áfrýjanda ítilvikum, þar sem annar maður gengst í ábyrgð til að tryggja efndir lántaka. Ílögum nr. 32/2009 er ekki mælt fyrir um nokkra sérstöðu áfrýjanda meðal lánveitendameð tilliti til einstakra skyldna þeirra gagnvart ábyrgðarmönnum. Af þessumsökum ná til áfrýjanda ákvæði 1. mgr. 4. gr. laganna um skyldu lánveitanda tilað meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán í greiðslumati, sem ber að byggjaá viðurkenndum viðmiðum, sbr. og reglugerð nr. 920/2013 um lánshæfis- oggreiðslumat, sem sett var á grundvelli heimildar í þeirri málsgrein. Af sömuástæðu ná einnig til áfrýjanda ákvæði 2. mgr. 4. gr. laganna um skyldulánveitanda til að ráða manni skriflega frá því að gangast í ábyrgð efgreiðslumat bendir til að lántaki muni ekki geta efnt skuldbindingar sínar.Í málinu er óumdeilt að áður enstefnda gekkst 1. desember 2010 í sjálfskuldarábyrgð fyrir væntanlegumnámslánum Maríu lagði áfrýjandi ekki annað mat á greiðslugetu þeirrarsíðarnefndu en það, sem fólst í mati á því hvort hún teldist lánshæf ískilningi áðurnefndrar greinar 5.1.8. í þágildandi úthlutunarreglum hans. Íljósi 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 verður að líta svo á að slíku matiáfrýjanda á lánshæfi sé ætlað að ráða niðurstöðu um greinarmun á umsækjendum,sem geta annars vegar fengið frá honum námslán án nokkurrar tryggingar eðaábyrgðar af hendi annarra, og þeim, sem hins vegar geta ekki fengið slíkt lánnema trygging eða ábyrgð sé sett fyrir endurgreiðslu þess. Falli umsækjandi ífyrrnefnda hópinn geti áfrýjandi veitt honum námslán gegn útgáfu skuldabréfs ánþess að hafast nokkuð frekar að við könnun á getu hans til að endurgreiðalánið. Falli á hinn bóginn umsækjandi í síðarnefnda hópinn og hafi hann íhyggju að uppfylla skilyrði fyrir námsláni með því að fá annan mann til aðgangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir þeirri skuldbindingu sinni verði áfrýjandiað fara eftir fyrirmælum laga nr. 32/2009, þar á meðal með því að meta hæfiumsækjandans til að standa í skilum með lánið, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna.Þótt annað sé ekki sagt í 1. mgr. 4.gr. laga nr. 32/2009 um hvers efnis greiðslumat skuli vera en að það eigi aðbyggja á viðurkenndum viðmiðum verður að gæta að því að í starfsemifjármálafyrirtækja og ýmissa annarra lánveitenda hafa slík möt verið gerð umlangt árabil í tengslum við lánveitingar til einstaklinga og er það nú að auki íýmsum tilvikum skylt, sbr. 10. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán. Má í þvíljósi slá föstu að fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 hafi verið fyrir hendiviðteknar venjur um á hvaða grundvelli mat væri byggt á getu lántaka til aðstanda við greiðslur samkvæmt lánssamningi. Er og ljóst að inntak þeirra venjabirtist nú í 1. mgr. 6. gr. áðurnefndrar reglugerðar nr. 920/2013. Verður aðlíta svo á að þetta séu þau viðurkenndu viðmið, sem skírskotað er til með orðum2. málsliðar 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009.Mat áfrýjanda á lánshæfi umsækjanda umnámslán eftir fyrrnefndu ákvæði úthlutunarreglna hans er sem áður segir bundiðvið athugun á því hvort umsækjandinn sé í vanskilum við áfrýjanda vegna eldraláns, hvort bú umsækjandans sé til gjaldþrotaskipta og hvort hann geti af öðrumsökum talist bersýnilega ótryggur lántaki. Áfrýjandi hefur ekki gert greinfyrir því hvort könnun á síðastnefnda atriðinu taki til nokkurs annars enathugunar á vanskilaskrá. Sé lagt til grundvallar að ekki sé gætt að öðru ítengslum við það skilyrði fer því fjarri að mat áfrýjanda á lánshæfi sé reist áupplýsingum meðal annars um áætlaðar tekjur umsækjanda á endurgreiðslutímaláns, aðrar skuldir hans og endurgreiðslur af þeim, eignir hans og áætlaðanframfærslukostnað, svo sem gera verður við greiðslumat eftir viðurkenndumviðmiðum í fyrrgreindum skilningi. Verður og að gæta að því að atriði, semvaldið gætu að umsækjandi um námslán teldist ekki fullnægja skilyrðum áfrýjandaum lánshæfi, svo sem vanskil á afborgun af eldra láni frá áfrýjanda eða færslaá vanskilaskrá vegna vanefnda á skuldbindingu við annan lánardrottin, þyrftuekki um leið að valda því að umsækjandinn teldist að gerðum útreikningi ófær íframtíðinni um að endurgreiða lán frá áfrýjanda og stæðist þar með ekkigreiðslumat. Þótt aðstæður umsækjenda um lán frá áfrýjanda kunni í mörgumtilvikum að vera með þeim hætti vegna ungs aldurs þeirra og takmarkaðrarþátttöku á vinnumarkaði að örðugt sé að koma við mati af framangreindum toga ágreiðslugetu þeirra í framtíð, sem á þó ekki við um það tilvik sem mál þettavarðar, getur áfrýjandi ekki á þeim grunni látið gagnvart skyldum sínumsamkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 með öllu ógert að gera slíkt mat, þóttá takmörkuðum forsendum yrði byggt, og stuðst þess í stað eingöngu við lánshæfismatsitt. Að virtu framangreindu verður aðleggja til grundvallar að áfrýjandi hafi ekki réttilega uppfyllt skyldu sínasamkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 til að leggja mat á getu Maríu til aðendurgreiða námslán, sem hún sótti um 25. mars 2010, áður en stefnda gekkst ísjálfskuldarábyrgð fyrir skuld hennar við áfrýjanda. Að fenginni þeirriniðurstöðu getur ekki reynt á hvort áfrýjandi hafi jafnframt brotið gegn skyldusamkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar til að ráða stefndu skriflega frá því að gangastundir þessa ábyrgð, svo sem stefnda hefur einnig borið fyrir sig, enda geturekki komið til slíkrar skyldu nema greiðslumat hafi verið gert og það bendi tilað lántaki muni ekki geta efnt skuldbindingar sínar.Um afleiðingar þess að áfrýjandi hafimeð áðurgreindum hætti vanrækt gagnvart stefndu skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 4.gr. laga nr. 32/2009 er þess að gæta að hvergi er í þeim lögum kveðið á umhverju það geti varðað. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekað verið slegiðföstu að ógilding ábyrgðarskuldbindingar vegna atvika sem þessara geti þvíaðeins komið til álita að þeirri afleiðingu verði fundin stoð í almennum reglumsamningaréttar og þá einkum ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Því til samræmis verður að taka afstöðu tilþeirrar málsástæðu stefndu að efni séu til að víkja til hliðar skuldbindinguhennar við áfrýjanda með stoð í 36. gr. síðastnefndra laga. Við mat á því hvortþað geti talist ósanngjarnt af áfrýjanda í skilningi þess lagaákvæðis að berafyrir sig yfirlýsingu stefndu 1. desember 2010 um sjálfskuldarábyrgð á skuldMaríu við hann er til þess að líta að ekkert liggur fyrir í málinu um fjárhagþeirrar síðarnefndu, efnahag hennar eða tekjur, hvorki nú né þegar stefnda tókþessa skuldbindingu á sínar herðar, og verður því ekkert ráðið um hvað kynni aðhafa verið leitt í ljós með réttilega gerðu mati á greiðslugetu Maríu. Þóttætla verði að almennt hljóti ábyrgðarmaður í þeim fjölskyldutengslum viðlántaka, sem stefnda er við Maríu, að búa yfir nokkurri vitneskju um aðstæðurhans og fjárhag er ófært að byggja á því að greiðslumat hefði ekki í þessu tilvikigetað leitt í ljós atriði, sem áhrif gætu haft á töku ákvörðunar um hvortstofna ætti til ábyrgðarskuldbindingar. Þegar af þessum ástæðum er þvíóhjákvæmilegt að láta vanrækslu áfrýjanda valda því að yfirlýsingu stefndu umsjálfskuldarábyrgð verði vikið til hliðar og staðfesta þar með niðurstöðu hinsáfrýjaða dóms.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði stefndu, Auði Dungal Jónsdóttur, 750.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.SératkvæðiViðars Más Matthíassonar IStefnda höfðaði mál þetta fyrirhéraðsdómi 30. september 2016 og gerir þá kröfu að felld verði úr gildisjálfskuldarábyrgð sem hún gekkst í 1. desember 2010 á námsláni nr. G-114035sem áfrýjandi veitti dóttur hennar, Maríu Dungal. Ábyrgðin nam allt að7.000.000 krónum, sem taka skyldi breytingum til samræmis við breytingar ávísitölu neysluverðs frá grunntölunni 363,8.Áður en málið var höfðað beindi MaríaDungal því til áfrýjanda í bréfi 24. október 2015 að sjálfskuldarábyrgð stefnduá áðurnefndu námsláni sínu yrði felld niður. Ástæðu þess að fella skyldisjálfskuldarábyrgðina niður tilgreindi María að áfrýjandi hefði vanrækt að metagreiðslugetu hennar sem lántaka samkvæmt b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 32/2009um ábyrgðarmenn. Í bréfinu var fullyrt að sjálfskuldarábyrgð stefndu væri ógildþar sem ,,ófrávíkjanlegum skilyrðum 4. og 5. gr. laga um ábyrgðarmenn“ hefðiekki verið fullnægt. Í stefnu til héraðsdóms reististefnda ógildingarkröfu sína á framangreindri röksemd og jafnframt þeirri aðáfrýjandi hefði ekki, í ljósi þess að hann taldi Maríu ekki lánshæfa samkvæmtreglum stjórnar sjóðsins, farið að fyrirmælum 2. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009og ráðið stefndu með skriflegri tilkynningu frá því að gangast í ábyrgð ánámsláninu til dóttur hennar. Í stefnunni var á hinn bóginn hvergi byggt áþeirri málsástæðu að ef stefnda hefði fengið slíka skriflega tilkynningu hefðiþað leitt til þess að hún hefði ekki gengist í sjálfskuldarábyrgðina.Í héraðsgreinargerð áfrýjanda var þvíá hinn bóginn haldið fram að af atvikum málsins yrði ekki annað ráðið en aðstefnda ,,hefði undirgengist ábyrgðina þótt lántakinn hefði, til viðbótar viðað standast ekki lögbundið mat [áfrýjanda] á hæfi til að standa í skilum ogteljast þannig ólánshæfur, ekki staðist annars konar mat.“ Af gögnum málsins ogendurritum þinghalda í héraði kemur hvergi fram að stefnda hafi andmælt þeirrimálsástæðu áfrýjanda að hún hefði gengist undir sjálfskuldarábyrgðina á lánidóttur sinnar óháð niðurstöðu um lánshæfi eða greiðslumat. Því var ekki haldiðfram af hálfu stefndu að tilkynning samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009hefði einhverju breytt um þessa afstöðu hennar. Í reifun héraðsdóms ámálsástæðum og lögfræðilegum rökum málsaðila kemur heldur ekki fram að stefndahafi reist mál sitt á þessari málsástæðu.Þrátt fyrir að framangreindrimálsástæðu hafi þannig ekki verið teflt fram af hálfu stefndu fyrir héraðsdómireisir dómurinn niðurstöðu sína á henni. Í dóminum segir að margt bendi til aðvilji stefndu hafi staðið til þess að tryggja dóttur sinni námslán án tillitstil raunverulegrar greiðslugetu hennar. Ekkert verði þó um það fullyrt efáfrýjandi, sem opinber lánastofnun, hefði með skriflegum hætti ráðið henni fráslíkri ábyrgð með vísan til þess að greiðslumat fyrirhugaðs lántaka samkvæmtviðurkenndum viðmiðum hefði reynst neikvætt, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr.32/2009. Eins og málið horfi við taldi dómurinn því ekki unnt að leggja tilgrundvallar að áfrýjanda ,,hafi tekist sönnun þess að áðurlýst brot hafi ekkihaft þýðingu um þá ákvörðun stefnanda að takast á hendur hina umdeildusjálfskuldarábyrgð.“ Var þegar af þessum ástæðum fallist á ógildinguyfirlýsingar stefndu um sjálfskuldarábyrgðina. Eins og rakið er að framan reististefnda málatilbúnað sinn í héraði ekki á þeirri málsástæðu að ef hún hefðifengið skriflega tilkynningu frá áfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr.32/2009 þar sem henni var ráðið frá því að gangast í ábyrgð á námsláni dóttursinnar, þá hefði hún ekki gert það. Héraðsdómi var því samkvæmt 2. mgr. 111.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki heimilt að byggja niðurstöðusína á þessari málsástæðu. Áfrýjandi hafði, í ljósi þess hvernig stefnda hagaðimálatilbúnaði sínum, ekkert tilefni til þess að krefjast sönnunarfærslu um þaðhvaða áhrif slík skrifleg tilkynning hefði haft. Var sem endranær ekkerttilefni til að freista þess að sanna atvik sem ekki voru umdeild með aðilum. Ídómaframkvæmd Hæstaréttar hefur það almennt leitt til ómerkingar héraðsdóms séhann reistur á málsástæðum sem málsaðilar hafa ekki teflt fram, sbr. til dæmisdóma réttarins 14. apríl 2011 í máli nr. 560/2010, 10. nóvember 2011 í máli nr.330/2011, 1. desember 2016 í máli nr. 186/2016 og 26. apríl 2018 í máli nr.411/2017.Samkvæmt öllu framansögðu tel ég aðómerkja beri hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið tilmunnlegs flutnings og dómsálagningar á ný.Að fenginni slíkri niðurstöðu tel égrétt að fella niður málskostnað fyrir Hæstarétti.IISamkvæmt 6. málslið 2. mgr. 189. gr.laga nr. 91/1991 ber mér einnig að greiða atkvæði um efni málsins.Ég er sammála reifun meirihlutadómenda á atvikum í I. kafla dómsins og mestum hluta þess sem fram kemur í II. kaflahans til og með þeirri ályktun að leggja verði til grundvallar að áfrýjandihafi ekki réttilega uppfyllt skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr.32/2009 til að meta getu Maríu Dungal til að endurgreiða námslán, sem hún sóttium 25. mars 2010, áður en stefnda gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldhennar við áfrýjanda. Ég tel á hinn bóginn að við þær aðstæður hefði áfrýjandi,þótt hann teldi sig ranglega ekki þurfa að framkvæmda sérstakt mat á ætlaðrigreiðslugetu Maríu heldur látið nægja að telja hana ekki lánshæfa samkvæmteigin reglum, borið að senda stefndu skriflega tilkynningu samkvæmt 2. mgr. 4.gr. laga nr. 32/2009, þar sem sjóðurinn réði henni frá því að gangast ísjálfskuldarábyrgðina. Eins og rakið er í I. kafla þessasératkvæðis byggði stefnda ekki á því í málatilbúnaði sínum fyrir héraðsdómi aðslík tilkynning hefði haft einhver áhrif á ákvörðun hennar um að gangast ísjálfskuldarábyrgðina. Er ekki heldur að sjá í gögnum málsins að málsástæðuáfrýjanda, um að engu hefði skipt um ákvörðunina hvort María hefði ekki talistlánshæf eða ekki staðist lögboðið greiðslumat, hafi verið mótmælt. Þvert á mótivar eingöngu byggt á því af hálfu stefndu í héraði að brot áfrýjanda á 4. og 5.gr. laga nr. 32/2009 ættu ein og sér að leiða til ógildingar á grundvelli 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ídómaframkvæmd Hæstaréttar hefur því ítrekað verið hafnað að ógilda löggerningasem falið hafa í sér sjálfskuldarábyrgð eða veitingu veðleyfis af hálfulöggerningsgjafa, þrátt fyrir að lánveitandi hafi ekki farið að reglum umgreiðslumat eða sinnt upplýsingaskyldu við öflun ábyrgða eða veðleyfa, efsannað þykir eða ella óhætt að leggja til grundvallar dómi að það hefði engubreytt um hvort ábyrgð eða veðleyfið var veitt. Má um þetta meðal annars vísatil dóma réttarins 21. október 2010 í máli nr. 116/2010 og 19. febrúar 2015 ímáli nr. 481/2014.Eins og málatilbúnaði aðila var háttað íhéraði tel ég að leggja verði til grundvallar að eiginlegt greiðslumat ogtilkynning samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 hefði engu breytt um þáákvörðun stefndu að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir námsláni dóttur hennar.Þess vegna komi ekki til álita að ógilda yfirlýsingu hennar um ábyrgð ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt öllu framansögðu tel ég aðefnisleg niðurstaða eigi að vera sú að áfrýjandi verði sýknaður af kröfustefndu.Í þessu tilvik tel ég rétt, með vísantil 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að hvor aðili beri sinn kostnað afrekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars2017.Málþetta er höfðað með stefnu birtri 30. september 2016 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. febrúar 2017. Stefnandi er Auður Dungal Jónsdóttir, Stjörnugróf27, Reykjavík. Stefndi er Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21,Reykjavík. Stefnandikrefst þess að „felldverði úr gildi sjálfskuldarábyrgð sú sem hún veitti, með undirritun áskuldabréf vegna námsláns, númer G-114035, útgefnu af Maríu Dungal, kt. [...],upphaflega að fjárhæð 7.000.000 kr., til stefnda, dags. 1.12.2010“. Hún krefsteinnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu aukmálskostnaðar.Helstu ágreiningsefni og yfirlitmálsatvikaEfnislegurágreiningur aðila snýr að sjálfsskuldarábyrgð sem stefnandi tókst á hendurgagnvart stefnda með undirritun yfirlýsingar þess efnis á skuldabréf sem dóttirhennar, María, gaf út 1. desember 2010 vegna námsláns sem hún hafði sótt um hjástefnda. Atvik málsins eru ágreiningslaus. Fyrrnefnddóttir stefnanda sótti um námslán hjá stefnda í mars 2010 vegna náms íviðskiptafræði í erlendis. Á umsókninni var stefnandi tilgreind sem umboðsmaðurlántaka með fullt og ótakmarkað umboð. Jafnframt fólst í umboðinu heimild tilað útvega lántaka ábyrgðarmann. Dóttir stefnanda taldist ekki lánshæf samkvæmtreglum stefnda og var því gerð krafa um viðunandi ábyrgð með bréfi 25. maí 2010til stefnanda. Þar sagði meðal annars: „Lánasjóður íslenskra námsmanna hefuryfirfarið umsókn þína um námslán. Samkvæmt úthlutunarreglum sjóðsins, grein5.1.8, verða lánþegar að vera í skilum við sjóðinn og bú þeirra mega ekki veratil gjaldþrotameðferðar eða þeir teljast af öðrum ástæðum bersýnilega ótryggirlántakendur. [/] Nafn þitt er á vanskilaskrá Lánstrausts hf. og því að svostöddu ekki hægt að afgreiða til þín fyrirhugað námslán. Hafir þú gert upp eðaleiðrétt þau mál sem valda því að nafn þitt er á skránni ertu vinsamlegastbeðinn að hafa samband við Lánstraust hf. [...] Teljist námsmaður ótryggurlántakandi skv. ofangreindu getur hann sótt um undanþágu frá þessari grein endasýni hann fram á annað, eða leggi fram ábyrgðir sem sjóðurinn telur viðunandi.Tekið skal fram að ábyrgðarmaður mun verða upplýstur um greiðslugetu þína skv.lögum nr. 32/2009. Þær upplýsingar verða í formi stöðu skv. vanskilaskráLánstrausts hf.“ Samhljóða bréf var sent stefnanda sem umboðsmanni lántakans16. júlí 2010. Samkvæmt greinargerð stefnda var kennitölu námsmannsins flettupp á vef Creditinfo Lánstrausts hf. þann dag og staðfest að hún væri ávanskilaskrá.Hinn19. ágúst 2010 sendi dóttir stefnanda starfsmanni stefnda tölvuskeyti, þar semhún óskaði eftir leiðbeiningum, þar á meðal hvort hún gæti fengið lán ef húnaflaði ábyrgðarmanns. Með tölvuskeyti 25. sama mánaðar svaraði starfsmaðurstefnda og upplýsti að námslán yrði væntanlega afgreitt, að öðrum skilyrðumuppfylltum, ef lántakinn væri kominn af vanskilaskrá eða ábyrgðarmaður skráður.Sama dag svaraði dóttir stefnanda tölvuskeyti stefnda og upplýsti aðábyrgðarmaður hennar vegna lánsins yrði stefnandi. Hinn 1. september 2010 munkennitölu námsmannsins aftur hafa verið flett upp á vef Creditinfo Lánstraustshf. og staðfest að hún væri skráð á vanskilaskrá. Þennan sama dag var stefnandasent bréf, þar sem upplýst var formlega um tilnefningu hennar semábyrgðarmanns. Í bréfinu sagði orðrétt: „Þú hefur verið tilnefndur semábyrgðarmaður fyrir námsmann sem hefur óskað eftir námsláni hjá LÍN. Skv. 5.gr. laga nr. 32/2009 ber LÍN að senda öllum ábyrgðarmönnum meðfylgjandiupplýsingar. Meðfylgjandi er m.a. greiðslusaga námsmannsins skv. Lánstrausti enþar sem ekki liggja fyrir frekari upplýsingar um greiðslugetu hans tilframtíðar er litið svo á að þessar upplýsingar séu fullnægjandi. Athygli ervakin á því að þar sem endurgreiðsla á námsláninu hefst ekki fyrr en tveimurárum eftir námslok mun greiðslugeta námsmannsins verða önnur til framtíðar.“Ekki er um það deilt að með bréfinu fylgdi útprent af stöðu lántaka ávanskilaskrá samkvæmt Creditinfo Lánstrausti hf. Jafnframt fylgdi yfirlýsingmeð fyrirsögninni „Upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“sem stefndi óskaði eftir að yrði undirrituð og send stefnda. Hinn1. desember 2010 gaf stefnandi út skuldabréf vegna námsláns fyrir hönd dóttursinnar. Jafnframt undirritaði hún yfirlýsingu um sjálfsskuldarábyrgð fyrir7.000.000 króna að hámarki, bundinni vísitölu neysluverðs. Sú yfirlýsing semstefnandi undirritaði var svohljóðandi: „Ábyrgðarmaður hefur verið upplýstur umgreiðslugetu lántaka o.fl. atriði skv. 5. gr. laga nr. 32/2009 og staðfest þaðmeð undirritun sinni á sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi sem skoðast semhluti þessa skuldabréfs.“ Hinn15. sama mánaðar, eða um tveimur vikum eftir útgáfu skuldabréfsins, undirritaðistefnandi fyrrgreinda yfirlýsingu með fyrirsögninni „Upplýsingar tilábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“. Í yfirlýsingunni segir meðalannars: „LÍN hefur upplýst undirritaðan um greiðslusögu lántakanda í samræmivið 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og fram kemur á meðfylgjandi fylgiskjali.Frekari upplýsingar um greiðslugetu lántakanda er ekki að fá. Vakin er athygliá því að umrætt lán mun ekki greiðast fyrr en 2 árum eftir að námi lýkur og þáverða aðstæður lántakanda aðrar en í dag, þ.á.m. greiðslugeta.“ Hinn 5. janúar2011 var stefnanda send staðfesting á sjálfskuldarábyrgðinni. Í bréfinu segirorðrétt: „Öllum sem ganga í sjálfskuldarábyrgð fyrir námslán hjá LÍN er sentbréf sem þetta til staðfestingar á ábyrgð þeirra. Fjallað er um ábyrgðnámslána, réttindi og skyldur ábyrgðarmanna í kafla 5.3. í úthlutunarreglumLÍN. Þær má m.a. nálgast á vef sjóðsins (www.lin.is).“Stefnandifékk send yfirlit sem ábyrgðarmaður frá stefnda 30. janúar 2012, 4. febrúar2013, 13. febrúar 2014, 23. febrúar 2015 og 29. mars 2016. Á yfirlitinu 13.febrúar 2014 var tekið fram að skuldabréfið væri í vanskilum og staða ábyrgðarnæmi 4.315.599 krónum. Með bréfi 24. október 2015 óskaði dóttir stefnanda eftirþví að stefndi felldi niður ábyrgð stefnanda á námsláni hennar. Stefndi svaraðiframangreindu erindi með bréfi 17. nóvember þess árs, þar sem beiðninni varhafnað. Viðaðalmeðferð málsins kom fram að téð lán væri ekki í vanskilum að svo stöddu enengu að síður væri talið fyrirsjáanlegt að reyna kynni á ábyrgð stefnanda vegnalánsins.Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandireisir kröfu sína á því að ábyrgð sú sem hún gekkst undir með undirritun sinniá skuldabréfið sé ógild þar sem stefndi hafi brotið með veigamiklum hætti gegnskráðum og óskráðum reglum, einkum 4. og 5. gr. laga nr. 32/2009 umábyrgðarmenn og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga eins og sú grein hafi verið skýrð í dómum Hæstaréttar þar semskorið hafi verið úr gildi sjálfsskuldarábyrgðar. Stefnandi vísar til þess aðgreiðslumat hafi aldrei verið gert og stefnandi ekki upplýstur um þau atriðisem fram koma í 5. gr. laga nr. 32/2009. Stefnandi byggir á því að í bréfistefnda, dags. 17. nóvember 2015, felist viðurkenning á því að ekkertgreiðslumat hafi verið framkvæmt.Stefnandimótmælir þeirri afstöðu stefnda að þegar atvik málsins gerðust hafi ekki legiðfyrir hvernig standa hafi átt að greiðslumati sökum þess að þá hafði ekki veriðsett reglugerð um framkvæmd slíks mats. Telur stefnandi að stefnda hafi engu aðsíður borið að fylgja viðurkenndum aðferðum í þessu sambandi en slíkar aðferðirhafi legið fyrir og verið stefnda vel ljósar. Í hið minnsta sé ljóst að það aðleggja fram eitt skjal, þ.e. útprentun um vanskil lántaka, geti undir engumkringumstæðum talist fullnægjandi greiðslumat í skilningi laga nr. 32/2009.Þessu til stuðnings er vísað til athugasemdar við 4. gr. þess frumvarps semvarð að lögum nr. 32/2009 þar sem segir meðal annars að aðalatriðið sé að matiðsé forsvaranlegt og byggist á viðurkenndum viðmiðum. Um hinar viðurkennduvenjur vísar stefnandi meðal annars til núgildandi reglugerðar um lánshæfis- oggreiðslumat nr. 920/2013, einkum 6.-8. gr. reglugerðarinnar. Stefnandi byggir áþví að um fastmótaðar og vel þekktar venjur sé að ræða sem stefnda hafi boriðað fylgja. Hafi stefnda samkvæmt þessu hið minnsta borið að reikna út kostnaðvið framfærslu lántaka í samræmi við grunnviðmið í íslenskum neysluviðmiðum aukáætlana um rekstrarkostnað bifreiða og húsnæðis, eins og við á. Aukframangreinds byggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn 2. mgr. og 3.mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009. Sú skylda hafi hvílt á stefnda að ráða stefnandafrá því með skriflegum hætti að gangast í ábyrgðina samkvæmt 2. mgr. 4. gr.Sömu skyldu megi í raun leiða af 3. mgr. 4. gr., en þar segi að með sama hættiskuli lánveitandi ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæðurábyrgðarmanns gefa tilefni til. Þar sem lántakinn hafi verið á vanskilaskráverði að telja nokkuð ljóst að slíkar aðstæður voru til staðar hvað lántakannvarðar. Það eina sem komi fram í gögnum stefnda sé að stefndi hafi upplýststefnanda um greiðslusögu lántakandans og að frekari upplýsingar umgreiðslugetu lántakans væri ekki að fá. Byggir stefnandi á því að hér sé um aðræða óundanþægar reglur um veitingu ábyrgðar sem fylgja ber þegar greiðslumatbendir til að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar, sbr. úrskurðÚrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki nr. 127/2012. Telur hann aðef stefnda yrði heimilað, bæði að láta hjá líða að framkvæma greiðslumat sem ogað sleppa því að ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð, sé ljóst aðframangreind ákvæði 4. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, yrðu í raun dauðog ómerk og hefðu engin raunveruleg réttaráhrif. Tilviðbótar öllu framangreindu telur stefnandi að stefndi hafi ekki í hvívetnafylgt ákvæðum 5. gr. laga nr. 32/2009. Vísar hann einkum til þess að stefndihafi ekki veitt stefnanda upplýsingar um „hvort ábyrgðarmaður geti orðið sérúti um ábyrgðartryggingu í stað ábyrgðar“, sbr. h-lið 1. mgr. greinarinnar.Einnig telur stefnandi ekki ljóst hvort stefnandi hafi uppfyllt skyldu sína tilað senda tilkynningar á grundvelli 7. gr. laganna, m.a. áramótayfirlit sbr.d-lið 1. mgr. 7. gr. Samkvæmtöllu framangreindu verði að telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenjufyrir stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnanda við því að gangast íframangreinda ábyrgð, þannig að uppfyllt séu skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi haft mikla hagsmuniaf því að ábyrgðin væri veitt og hún verið í hans þágu. Öll skjöl hafi veriðsamin af stefnda sem bjó yfir sérfræðiþekkingu á sviði fjármálaþjónustu. Hvaðvarðar efni samningsins og atvik við samningsgerðina er bent á að stefnandinaut einskis af láninu. Þvert á móti tók hún eingöngu áhættu með gerningum ánnokkurs ávinnings. Stefnandi hafi ekki fengið þær upplýsingar eða aðvaranir semstefnda bar að afhenda. Staða aðila hafi verið með þeim hætti að stefnandi séeinstaklingur með enga þekkingu á lánastarfsemi á meðan stefndi sé lánastofnunsem hafi á að skipa sérfróðum starfsmönnum með sérfræðiþekkingu á lánamarkaði.Á stefnda hafi hvílt ákveðnar skyldur sem hann hafi brotið. Séu því uppfylltskilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 til að víkja umræddri ábyrgð til hliðar.Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndibyggir varnir sínar á því að umrædd ábyrgð sé ekki ógildanleg á grundvelliógildingareglna laga nr. 7/1936. Það leiði ekki sjálfkrafa til þess að ábyrgðarsamningur verðiógiltur í heild eða að hluta að lánveitandi hafi við gerð hans brugðist skyldumsínum. Finna þurfi slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar ef leysa eigiábyrgðarmann undan skyldum sínum samkvæmt ábyrgðarsamningi. Öll sönnunarbyrðifyrir því að um ógilda ábyrgðarskuldbindingu sé að ræða hvílir á stefnanda enhún hefur í engu sýnt fram á að skilyrði til ógildingar samkvæmt 36. gr. laganr. 7/1936 séu uppfyllt. Þvert á móti hafi stefnandi uppi rangar og haldlausarstaðhæfingar, svo sem að frumkvæði ábyrgðarskuldbindingarinnar hafi verið hjá stefndaog að stefnandi hafi ekki fengið upplýsingar er lúta að ábyrgðinni. Stefndivísar til þess að stefnanda hafi verið kunnugt um að lántaki stóðst ekki matstefnda á hæfi lántakans til að standa í skilum og var á vanskilaskrá. Þá hafistefnanda verið veittar þær upplýsingar sem kveðið er á um í 5. gr. laga nr.32/2009. Stefnandi hafi einnig verið umboðsmaður lántaka og fengið öllsamskipti í aðdraganda og í tengslum við veitingu lánsins ogsjálfsskuldarábyrgðarinnar. Stefnanda hafi verið ljóst að lánið var ætlað tilframfærslu lántaka, dóttur hennar, og veiting ábyrgðarinnar forsendalánveitingarinnar. Ekki sé gerð krafa um ábyrgð af hálfu stefnda nema matsamkvæmt 4. gr. laga nr. 32/2009 leiði til þeirrar niðurstöðu að lántaki séótraustur og bendi þar með til þess að hann geti ekki efnt skuldbindingarsínar. Þrátt fyrir þessar upplýsingar hafi stefnandi ákveðið að undirgangastábyrgðina.Afframangreindu verði ekki annað ráðið en að stefnandi hefði undirgengistábyrgðina þótt lántakinn hefði, til viðbótar við að standast ekki lögbundið matstefnda á hæfi til að standa í skilum og teljast þannig ólánshæfur, ekkistaðist annars konar mat. Er þessu til stuðnings vísað til tilgreindra dómaHæstaréttar. Heildarmat á aðstæðum aðila samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 getiekki leitt til annarrar niðurstöðu en þeirrar að sjálfsskuldarábyrgð stefnandateljist gild. Þessu öllu til viðbótar liggi fyrir að stefndi fór í einu og öllueftir lögum og reglum um stefnda og lögum um ábyrgðarmenn þegar stefnandiveitti þá sjálfsskuldarábyrgð sem hér um ræðir.Stefndivísar til þess að stefnandi hafi staðfest sjálfsskuldarábyrgð sína meðundirritun sinni á fyrrgreint skuldabréf. Þá hafi stefnandi ritað undirsérstaka yfirlýsingu af þessu tilefni. Samandregið hafi stefnandi, með undirritunsinni á nefnd skjöl, staðfest að hafa verið upplýst um greiðslugetu lántaka ogönnur atriði samkvæmt 5. gr. laga nr. 32/2009 og að hafa fengið upplýsingar umgreiðslusögu lántaka samkvæmt 4. gr. laganna, þ.e. skráningu á vanskilaskráCreditinfo Lánstrausts hf. Sannað sé að stefnanda hafi verið ljóst að lántakinnvar ekki metinn lánshæfur samkvæmt reglum stjórnar stefnanda eða henni hafi íöllu falli mátt vera þetta ljóst. Er vísað til þess að úthlutunarreglur stefndaséu settar af stjórn sjóðsins, staðfestar af ráðherra og birtar með auglýsinguí B-deild stjórnartíðinda og sé að auki að finna á heimasíðu stefnanda.Stefndivísar til þess að stefnandi hafi ekki á nokkrum tímapunkti sett sig í sambandvið stefnda og mótmælt gildi ábyrgðarinnar eða framkvæmd stefnda hvað hanavarðar. Þvert á móti hafi stefnandi frá upphafi gegnt hlutverki umboðsmannslántaka og þannig móttekið athugasemdalaust erindi og upplýsingar um stöðulántakans í aðdraganda ábyrgðarveitingarinnar, upplýsingar um stöðu lánsins ogábyrgðarinnar. Þá hafi lántaki ekki gert tilraun til þess að sýna fram á aðniðurstaða mats stefnda hafi verið röng, þ.e. sú niðurstaða að lántaki væriótraustur. Málsástæður stefnanda, sem lúta að formskilyrðum laga umábyrgðarmenn, verði að skoða í þessu ljósi. Stefndimótmælir því að hafa brotið gegn 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 og legguráherslu á að með ákvæðinu hafi ekki verið slegið föstum nákvæmum viðmiðum umframkvæmd greiðslumats. Þvert á móti komi fram í athugasemdum við það frumvarpsem varð að lögum nr. 32/2009 að talið hafi verið óþarft að slá föstum slíkumviðmiðum sem leggja beri til grundvallar greiðslumati enda geti framkvæmd íþeim efnum verið háð blæbrigðum lánveitanda. Stefndi bendir á að reglugerð umlánshæfis- og greiðslumat nr. 920/2013 eigi ekki við um stefnda og komi ekkitil skoðunar í málinu. Þá sé fráleit tilvísun stefnanda til neysluviðmiðaRágjafarstofu um fjármál heimilanna o.fl., sem sett sé fram án nokkursrökstuðnings eða gagna. Stefndileggur áherslu á að sérlög gildi um starfsemi stefnda sem mæli skýrlega fyrirum hvernig beri að haga mati á því hvort námsmenn teljist traustir lántakar,sbr. 5. mgr. 6. gr. laga um nr. 21/1992, eins og greininni var breytt með lögumnr. 78/2009. Einnig er vísað til V. kafla úthlutunarreglna stefnda. Óumdeilt séað stefndi hafi framkvæmt mat samkvæmt þessum reglum og niðurstaðan verið sú aðlántakinn teldist ekki lánshæfur og þar með ótryggur lántaki. Telur stefndi aðleggja verði það mat sem fram fór á grundvelli umræddra reglna að jöfnu viðgreiðslumat samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009. Önnur túlkun sé ekki tæk,enda hafi fyrrnefndar breytingar á lögum um stefnda verið bundnar í lög, eftirað lög um ábyrgðarmenn tóku gildi. Jafnframt beri að líta svo á að greiðslumatstefnda hafi samkvæmt þessu farið fram samkvæmt viðurkenndum viðmiðum ískilningi laganna.Þávísar stefndi til félagslegs hlutverks síns og telur að kröfur samkvæmt lögumnr. 32/2009 verði að túlka í því ljósi. Það leiði af eðli málsins að aðili semþurfi lánsfé til framfærslu og sé í námi, hafi að jafnaði takmarkaðar eða engartekjur. Endurgreiðsla námslána sé einnig háð tekjum og vextir á þeimniðurgreiddir. Stefndi telur ljóst að aðilar sem þurfi lán til eigin framfærslustandist ekki nokkurt greiðslumat ef fyrir liggi að þeir séu á vanskilaskrá ogviðkomandi aðilar veiti engar upplýsingar til að hnekkja því mati. Framkvæmdeinhvers konar greiðslumats, að fenginni þeirri niðurstöðu að viðkomandi sé ávanskilaskrá, sem felst í skoðun á neysluviðmiðum og rekstrarkostnaði bifreiðaog húsnæðis svo sem stefnandi virðist leggja til, sé því bersýnilegatilgangslaust. Stefndimótmælir því að hafa brotið gegn 2. og 3. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 og vísartil allra þeirra upplýsinga sem stefnanda hafi verið veittar og þeirrayfirlýsinga sem hún hafi undirritað. Er bent á að engin gögn liggi fyrir semsýni að stefnandi hafi ekki getað gert sér grein fyrir ábyrgð sinni eða annaðsem hefði getað gefið stefnda vísbendingar um að aðstæður stefnanda væru meðþeim hætti að tilefni væri til að ráða henni frá því að taka á sig ábyrgðina,sbr. ákvæði 3. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn. Í raun liggi ekki fyrir neingögn um stöðu stefnanda að nokkru leyti og þegar af þeirri ástæðu sé útilokaðað taka ógildingarkröfu hennar til greina.Niðurstaða Við aðalmeðferðmálsins lýstu lögmenn aðila því yfir að fyrirsjáanlegt væri að áðurlýstsjálfsskuldarábyrgð stefnanda yrði virk. Að þessu virtu verður á það fallistmeð aðilum að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úrstefnukröfu sinni og kemur sjálfkrafa frávísun málsins því ekki til álita. Þáverður að skilja stefnukröfu á þá leið að þess sé krafist að viðurkennt verðiað áðurlýst sjálfsskuldarábyrgð stefnanda sé ógild.Svo sem áður greinir gekkst stefnandi ísjálfsskuldaábyrgð fyrir dóttur sína með undirritun yfirlýsingar þess efnis áskuldabréf vegna námsláns hinn 1. desember 2010. Þá ritaði stefnandi undirsérstakt skjal, „upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“,hinn 15. sama mánaðar. Liggur þannig fyrir að lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn,sem tóku gildi 4. apríl þess árs, giltu um stofnun sjálfsskuldaábyrgðarstefnanda, en stefndi er sérstaklega talinn upp sem ein þeirra stofnana semfellur undir gildissvið laganna, sbr. 1. mgr. 2. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr.4. gr. laganna bar stefnda, sem lánveitanda, því að metahæfi hlutaðeigandi lántaka til að standa í skilum með það lán sem stefnandihugðist gangast í ábyrgð fyrir og skyldi greiðslumatið byggjast á viðurkenndumviðmiðum. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar bar stefnda, með skriflegum hætti, aðráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat benti til þess aðlántaki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Með lögum nr.78/2009, sem tóku gildi 30. júlí 2009, var breytt 6. gr. laga nr. 21/1992 umLánasjóð íslenskra námsmanna. Með lögunum var afnumið það fyrirkomulag aðnámsmenn skyldu almennt leggja fram sjálfsskuldarábyrgð þriðja manns fyrir þeimnámslánum sem þeir sæktu um. Þess í stað var kveðið á um að þeir námsmenn, semekki teldust lánshæfir samkvæmt reglum stefnda, gætu lagt fram ábyrgðir semstefndi teldi viðunandi. Var tekið fram að þessar ábyrgðir gætu meðal annarsverið sjálfsskuldarábyrgðir á endurgreiðslu námsláns ásamt vöxtum ogverðtryggingu þess allt að tiltekinni fjárhæð. Af athugasemdum við það frumvarpsem varð að lögum nr. 78/2009 verður ráðið að í lögunum fólst ráðagerð um aðhver námsmaður ætti almennt sjálfur að vera ábyrgur fyrir endurgreiðslu eiginnámsláns. Í þágu námsmanna, sem ekki uppfylltu lánshæfisskilyrði, væri hins vegarviðhaldið þeim möguleika að láta ábyrgðarmann ábyrgjast endurgreiðslur námslánseða þá að lögð væri fram bankatrygging eða veðtrygging. Með hliðsjón af hlutverki stefnda samkvæmt 1.gr. laga nr. 21/1992 verður samkvæmt framangreindu að miða við að meðfyrrgreindum lögum nr. 78/2009 hafi verið að því stefnt að námsmönnum, sem ekkiuppfylltu lánshæfisskilyrði stefnda, yrðu veitt námslán að uppfylltum nánariskilyrðum um ábyrgðir í úthlutunarreglum stefnda, þ. á m.sjálfsskuldarábyrgðir. Þrátt fyrir þetta var í frumvarpi til laganna, eðalögunum sjálfum, í engu vikið að því hvernig haga bæri framkvæmdsjálfsskuldarábyrgða, sem stofnað yrði til á þessum grundvelli, með hliðsjón aflögum nr. 32/2009 sem þá höfðu tekið gildi. Í ákvæði til bráðabirgða við breytingarlöginnr. 78/2009 var tekið fram að stjórn stefnda skyldi vera bundin af þeim reglumsem fram kæmu í III. kafla laga nr. 32/2009. Að virtum athugasemdum við þágrein verður hins vegar ályktað að ákvæðinu hafi einungis verið ætlað að takatil lána sem veitt höfðu verið fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 og skapaábyrgðarmönnum þessara lána þannig ríkari rétt við innheimtu og mögulegagjaldfellingu. Samkvæmt framangreindu verður ekki ráðið aflögum nr. 21/1992, eins og þeim var breytt með áðurnefndum lögum nr. 78/2009,að með þeim sé vikið frá fyrirmælum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Verðurraunar gagnstæð ályktun dregin af fyrrgreindum athugasemdum við það frumvarpsem varð að lögum nr. 78/2009. Gildir þá einu þótt í athugasemdunum sé því ekkiveitt athygli hvernig breyttar reglur um ábyrgðarmenn horfa við því hlutverkistefnda að tryggja námsmönnum tækifæri til náms án tillits til efnahags svo ogáðurlýstri ráðagerð um að námsmenn, sem ekki uppfylla lánshæfismats, muni haldaáfram að afla sjálfsskuldaábyrgðar þriðja manns eða annarra ábyrgða. Meðhliðsjón af fortakslausu orðalagi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 verður því aðmiða við að fyrrgreindar reglur laganna um stofnun ábyrgðar hafi gilt fullumfetum um þá sjálfsskuldarábyrgð sem stefnandi tókst á hendur í desember 2009.Í málinu liggur fyrir að stefndi gekk úr skuggaum greiðslugetu hlutaðeigandi námsmanns með því að kanna hvort hann væri ásvonefndri vanskilaskrá. Jafnframt er ekki um það deilt að stefnanda, semfyrirhuguðum ábyrgðarmanni, voru kynntar þær upplýsingar. Þá bera gögn málsinsmeð sér að stefnanda hafi verið kynnt sú afstaða stefnda að námsmaðurinnteldist af þessum ástæðum ekki uppfylla skilyrði lánshæfismats samkvæmt grein5.1.8 í úthlutunarreglum stefnda, en af því mátti ráða að stefndi teldihlutaðeigandi námsmann vera bersýnilega ótryggan lántakanda. Ekki er um það deilt að á vegum stefnda fórekki fram frekari könnun á greiðslugetu umrædds námsmanns en að framan er lýst.Var þannig ekki horft til tekna væntanlegs lántaka eða skulda- og eignastöðu,svo sem almennt er gert við greiðslumat, sbr. til hliðsjónar 6. gr. reglugerðarnr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat. Af hálfu stefnda er hins vegar á þvíbyggt að fyrir hafi legið að hlutaðeigandi námsmaður hafi ekki talist uppfyllalánshæfisskilyrði samkvæmt því greiðslumati sem kveðið sé á um íúthlutunarreglum stefnda sem aftur byggist á 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992.Hafi það mat stefnda á greiðslugetu lántakans, sem fram fór á grundvelli téðrareglna, jafnast á við það mat sem fara eigi fram samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganr. 32/2009, enda sé skýrlega tekið fram í athugsemdum við það frumvarp semvarð að lögum nr. 32/2009 að greiðslumat geti ráðist af blæbrigðum hvers ogeins lánveitanda.Jafnvel þótt fallist yrði á það með stefnda aðumrætt mat á greiðslugetu hlutaðeigandi lántaka hafi fullnægt kröfu 1. mgr. 4.gr. laga nr. 32/2009 verður að túlka málatilbúnað stefnda á þá leið að þettamat hafi bent til þess að lántakinn gæti ekki efnt skuldbindingar sínar að matistefnda. Samkvæmt fortakslausu orðalagi 2. mgr. 4. gr. laganna bar stefnda því,við þessar aðstæður, að ráða stefnanda frá því, með skriflegum hætti, aðgangast í ábyrgð fyrir viðkomandi lántaka. Fyrir liggur að slíkri ábendingu varekki komið áleiðis til stefnanda þegar hún gekkst undir áðurlýstasjálfsskuldarábyrgð vegna lánsins. Þá getur dómurinn ekki fallist á að þeimmargvíslegu upplýsingum sem komið var áleiðis til stefnanda, bæði semumboðsmanns lántakans og fyrirhugaðs ábyrgðarmanns, verði jafnað til slíkrarformlegrar ábendingar. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að við stofnunáðurlýstrar sjálfsskuldarábyrgðar stefnanda hafi stefndi brotið gegn þeirriótvíræðu skyldu sinni að ráða stefnanda frá því, með skriflegum hætti, aðgangast undir fyrirhugaða sjálfsskuldarábyrgð. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 38/2009 eru lögin settmeð það fyrir augum að draga úr vægi ábyrgða og stuðla að því að lánveitingarverði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar.Í lögunumer ekki kveðið á um réttarfylgjur opinberréttarlegs eðlis, svo sem sektir eðaréttindamissi lánveitanda. Þrátt fyrir þetta eru í lögunum engar reglur semmæla fyrir um einkaréttarleg áhrif brota gegn lögunum, svo sem ógildi samnings,sbr. dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 213/2012. Í greinargerð meðfrumvarpi því sem varð að lögunum segir engu að síður um 5. gr. þeirra aðvanræksla lánveitanda við samningsgerð geti leitt til þess að ábyrgðarmaðurverði ekki bundinn við samning sinn. Kemur þar einnig fram að þetta eigi við efvitneskja um atriði sem lánveitanda ber að upplýsa samkvæmt greininni hefðigetað haft áhrif á ákvörðun ábyrgðarmanns um að takast á hendur ábyrgð. Segirenn fremur að sönnunarbyrðin um að vanræksla hafi engin áhrif haft á ákvörðunábyrgðarmanns um að takast á hendur ábyrgð hvíli á lánveitanda.Samkvæmt framangreindu telur dómurinn að leggjaverði til grundvallar að lögum nr. 32/2009 sé ætlað að vernda þá sem gangast íábyrgðir fyrir lántaka með ófrávíkjanlegum reglum stofnun og fullnustuábyrgðarsamninga. Með hliðsjón af því sem áður segir um efni laganna er ennfremur ljóst að réttaráhrif laganna takmarkast við einkaréttarleg áhrif, þ.á m.mögulegt ógildi ábyrgðarskuldbindinga sem stofnað er til í andstöðu viðfyrirmæli laganna. Svo sem slegið er föstu í fyrrgreindum dómi Hæstaréttargetur brot gegn lögunum haft þýðingu við mat á því hvort samningur um ábyrgðteljist ógildur samkvæmt reglum III. kafla laga nr. 7/1936, sbr. einkum 36. gr.laganna eins og henni var breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986. Að mati dómsinsverður hins vegar einnig að miða við að brot gegn lögunum geti eitt og sérleitt til ógildis við þær aðstæður að fyrir liggur brot hefur haft mögulegáhrif á ákvörðun ábyrgðarmanns um að takast á hendur ábyrgðarskuldbindingu.Myndi lögskýring í aðra átt jafngilda því að téðar laga nr. 38/2009 viðvíkjandistofnun ábyrgðarskuldbindinga væru sviptar sjálfstæðum réttaráhrifum og súvernd sem lögunum er ætlað að tryggja ábyrgðarmönnum gerð marklaus.Að mati dómsins bendir margt til þess að viljistefnanda hafi staðið til þess að tryggja dóttur sinni námslán án tillits tilraunverulegrar greiðslugetu hennar. Engu að síður verður ekkert fullyrt umhvort stefnandi hefði verið reiðubúin að takast á hendur sjálfsskuldarábyrgðvegna lánsins við þær aðstæður að stefndi, sem opinber lánastofnun, hefði, meðskriflegum hætti, ráðið henni frá slíkri ábyrgð með vísan til þess aðgreiðslumat fyrirhugaðs lántaka, samkvæmt viðurkenndum viðmiðum, hefði reynstneikvætt, sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna. Eins og málið horfir við er því ekkiunnt að leggja til grundvallar að stefnda hafi tekist sönnun þess að áðurlýstbrot hafi ekki haft þýðingu um þá ákvörðun stefnanda að takast á hendur hinaumdeildu sjálfsskuldarábyrgð. Verður þegar af þessum ástæðum að fallast á kröfustefnanda um að ógildi umrædds löggernings verði viðurkennt, svo sem nánargreinir í dómsorði. Að fenginni þessari niðurstöðu þarf ekki að takamálsástæður stefnanda byggðar á ógildingarreglum III. kafla laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga til sérstakrar skoðunar.Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdurtil að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónurog hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfu stefnanda flutti málið Daníel Pedersenhdl.Af hálfu stefnda flutti málið Þórir Júlíussonhrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dómþennan.D Ó M SO R ÐViðurkennt er að sjálfsskuldarábyrgð, sem stefnandi, Auður Dungal Jónsdóttir,veitti stefnda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, með undirritun á skuldabréfvegna námsláns, númer G-114035, útgefið af Maríu Dungal hinn 1. desember 2010,sé ógild. Stefndi greiði stefnanda 800.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 507/2014
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Gjöf Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
K hf. höfðaði mál gegn J til að fá rift sölu K hf. á nánar tilgreindum fasteignum í Danmörku ásamt húsgögnum og lausafé til J, fyrrverandi starfsmanns dótturfélags K hf., KL. Við ráðningu J hjá KL árið 1999 hafði hann gengið frá samningi við K hf. þar sem hinn síðarnefndi skuldbatt sig til að kaupa af J og eiginkonu hans fasteign þeirra í Danmörku á nánar tilgreinda fjárhæð í dönskum krónum. Þá var samhliða samið um kauprétt J og eiginkonu hans að fasteigninni og kveðið á um að kaupverð skyldi lækka um 300.000 fyrir hvert af fimm árum samningstímans. Ennfremur keypti K hf. innbú hjónanna. Árið 2003 var ráðist í endurbætur á umræddri fasteign, auk þess sem keyptar voru tvær aðliggjandi lóðir. Endursömdu K hf. og J þá um fyrrgreindan kauprétt að teknu tilliti til þess og þeirrar lækkunar kaupverðsins sem J og eiginkona hans höfðu notið á grundvelli fyrri samningsins. Var nýtt kaupverð ákveðið 3.000.000 danskar krónur og skyldi kaupréttur gilda til ársloka 2009 og lækka um 300.000 danskar krónur á ári þannig að yrði hans neytt í lok samningstímans hefði verð fasteignanna lækkað um helming. J nýtti síðan kaupréttinn í september 2008 í framhaldi af starfslokum sínum og fékk fasteignirnar afhentar ásamt þeim húsgögnum og lausafé sem þar var þá að finna. K hf., sem var tekinn til slita eftir ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, höfðaði mál til riftunar sölunnar og byggði á því að í afhendingu íbúðarinnar á fyrrnefndum kjörum, svo og húsgagnanna, hefði falist gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eða ótilhlýðileg ráðstöfun, sbr. 141. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar var talið að lækkun kaupverðs fasteignarinnar hefði falið í sér örlætisgerning í skilningi 1. mgr. 131. gr. fyrrgreindra laga. Var umræddri ráðstöfun því rift, auk þess sem J var gert að greiða K hf. fjárhæð sem nam lækkun kaupverðsins eða 1.200.000 danskar krónur. Þá var rift afhendingu til J á húsgögnum og öðru lausafé sem ekkert endurgjald hafði komið fyrir. Fjárkrafa K hf. vegna húsgagna og lausafjár þótti hins vegar vanreifuð og var henni vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2014. Hann krefst þess að rift verði sölu hans á fasteignunum Skovbakken 3, 5 og 7 í Lemvig Kommune í Danmörku, ásamt húsgögnum og öðru lausafé, til gagnáfrýjanda 27. október 2008 og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 4.025.000 danskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. nóvember 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 24. september 2014. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að honum verði dæmdur hærri málskostnaður en þar var gert. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar á riftun þeirrar ráðstöfunar aðaláfrýjanda að selja gagnáfrýjanda fasteignirnar að Skovbakken 3, 5 og 7 ásamt innbúi gegn greiðslu aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda að fjárhæð 4.543.377 danskar krónur. Að þessu öllu frágengnu krefst hann þess að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Fyrir málavöxtum er nokkur grein gerð í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er rakið á ágreiningur málsaðila rætur að rekja til þess að árið 1999 var gagnáfrýjandi ráðinn framkvæmdastjóri Kaupthing Luxembourg SA. Var ráðningarsamningur gagnáfrýjanda við það félag frá 1. og 2. nóvember 1999. Sömu daga var gengið frá samningi á milli gagnáfrýjanda og eiginkonu hans annars vegar og aðaláfrýjanda, sem þá hét Kaupþing banki hf., hins vegar en samkvæmt honum skuldbatt sá síðarnefndi sig til þess að kaupa af þeim fasteign þeirra að Skovbakken 7 í Lemvig Kommune í Danmörku á 3.050.000 danskar krónur. Jafnframt samdist svo um með aðilum að gagnáfrýjandi, eiginkona hans eða löglegur framsalshafi skyldu eiga þess kost að kaupa á ný umrædda fasteign og skyldi sá kaupréttur gilda allt til 31. desember 2004. Var nánar mælt fyrir um kjör við endurkaupin í samningnum og kveðið á um að kaupverð skyldi lækka um 300.000 danskar krónur fyrir hvert ár sem liði af samningstímanum þannig að við samningslok að fimm árum liðnum ættu kaupréttarhafar kost á því að kaupa fasteignina á 1.550.000 danskar krónur. Í umræddum samningi var ekki uppsagnarákvæði og þar var ekki mælt fyrir um neinar skyldur af hálfu kaupréttarhafanna í þágu aðaláfrýjanda. Umræddur samningur var samþykktur á fundi stjórnar aðaláfrýjanda 8. nóvember 1999. Þá var 2. og 18. nóvember 1999 undirritaður kaupsamningur milli þeirra hjóna og aðaláfrýjanda um kaup þess síðarnefnda á nánar tilgreindu innbúi hjónanna í framangreindri fasteign þeirra fyrir 650.000 danskar krónur. Á árinu 2003 var ráðist í endurbætur á fasteigninni að Skovbakken 7 auk þess sem keyptar voru tvær aðliggjandi lóðir nr. 3 og 5 við Skovbakken. Af gögnum málsins verður ekki glögglega ráðið að hvers frumkvæði ráðist var í umræddar endurbætur og kaup eða hvenær þær áttu sér stað en ágreiningslaust virðist vera að gagnáfrýjandi hafi fjármagnað framkvæmdirnar og fengið kostnaðinn endurgreiddan frá aðaláfrýjanda. Aðilar deila þó um hvort sá kostnaður hafi verið endurgreiddur að hluta eða öllu leyti. Hinn 9. desember 2003 endursömdu aðilar um kauprétt gagnáfrýjanda og eiginkonu hans. Skyldi kauprétturinn nú taka til fasteignanna við Skovbakken 3, 5 og 7 og að teknu tilliti til endurbóta á árinu 2003 og þeirrar lækkunar á kaupverðinu sem kaupréttarhafar höfðu notið á grundvelli samningsins frá 1. og 2. nóvember 1999. Var nýtt kaupverð ákveðið 3.000.000 danskar krónur. Kaupréttur skyldi gilda til ársloka 2009 og lækka um 300.000 danskar krónur hvert samningsár þannig að yrði hans neytt í lok samningstímans hefði verð fasteignanna lækkað um helming eða í 1.500.000 danskar krónur. Að öðru leyti voru samningsskilmálar óbreyttir frá upphaflegum samningi. Gagnáfrýjandi og Kaupthing Luxembourg SA sömdu 30. október 2007 um starfslok gagnáfrýjanda hjá bankanum 31. janúar 2008. Aðaláfrýjandi átti ekki aðild að samningnum en í grein 2.3. í honum var allt að einu mælt fyrir um að gagnáfrýjandi og eiginkona hans mættu nýta umsaminn kauprétt sinn fyrir 1.800.000 danskar krónur fyrir árslok 2008. Til þess kom í september 2008 en þá var gengið frá kaupum gagnáfrýjanda á fasteignunum Skovbakken 3, 5 og 7 fyrir samtals 1.800.000 danskar krónur með þremur kaupsamningum, undirrituðum 8. september af gagnáfrýjanda en 29. september af aðaláfrýjanda. Kaupsamningunum var þinglýst 27. október sama ár. Afhendingardagur var 1. nóvember 2008 og er ágreiningslaust með aðilum að aðaláfrýjandi afhenti gagnáfrýjanda með fasteignunum þau húsgögn og lausafé sem þar var þá að finna. Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í aðaláfrýjanda 9. október 2008, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Frestdagur við slitin var 15. nóvember 2008. Með bréfi 6. október 2010 tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um riftun á sölunni á Skovbakken 7 og gjöf bankans á húsgögnum og lausafé sem fram fór samhliða. Riftunarkrafan byggði aðallega á 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en til vara á 141. gr. sömu laga. Krafðist aðaláfrýjandi jafnframt greiðslu á 3.050.000 dönskum krónum á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991 og reisti þá kröfu meðal annars á mati fasteignasala á markaðsvirði fasteignarinnar frá 23. nóvember 2009 að frádregnum þeim 1.100.000 dönsku krónum sem gagnáfrýjandi hafði greitt fyrir eignina. Aðaláfrýjandi aflaði síðar annars verðmats fasteignasala 9. ágúst 2011 og er fjárkrafa hans í málinu reist á því mati, en hún tekur til allra þriggja fasteignanna sem voru metnar á samtals 5.175.000 danskar krónur að viðbættu andvirði lausafjár, 650.000 danskra króna, að frádregnum 1.800.000 dönsku krónum sem gagnáfrýjandi greiddi fyrir eignirnar. II Krafa gagnáfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er reist á því að það sé höfðað á röngu varnarþingi. Í upphaflegum samningi aðilanna 1. og 2. nóvember 1999 komi fram að danskir dómstólar fari með lögsögu samkvæmt samningnum og hafi það ákvæði haldist óbreytt með samningnum 9. desember 2003. Að því leyti séu atvik máls þessa frábrugðin málsatvikum í dómi Hæstaréttar 21. september 2012 í máli nr. 485/2012. Regla 3. mgr. 104. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og ákvæðið hljóði eftir breytingu með lögum nr. 146/2011, fái ekki haggað skýru ákvæði í samningi aðilanna um að mál skuli rekin fyrir dönskum dómstólum. Reglan feli í sér afturvirka íhlutun í samningssamband aðila og sé verulega íþyngjandi fyrir gagnáfrýjanda. Í niðurlagi kaupréttarsamnings aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda frá 1. og 2. nóvember 1999 var kveðið á um að dönsk lög gildi um samninginn og danskir dómstólar færu með lögsögu vegna hans. Ekki er að fullu ljóst hvort ákvæðið ber að túlka þannig að heimilt sé eða skylt að reka mál vegna efnda samningsins fyrir dönskum dómstólum en hvað sem því líður tekur það aðeins til mála til efnda á samningnum og fær ekki ráðið niðurstöðu um varnarþing þegar reynir á riftun á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991. Í 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 er slitastjórn fjármálafyrirtækis veitt heimild til að krefjast riftunar á ráðstöfunum fyrirtækisins ef ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess, eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Samkvæmt 3. málslið þeirrar málsgreinar, sem tekinn var upp í hana með 1. gr. laga nr. 146/2011, skal mál sem slitastjórn höfðar á grundvelli hennar þingfest fyrir þeim héraðsdómi þar sem fjármálafyrirtæki var tekið til slita. Mál þetta var höfðað 19. júní 2012.Að virtu þessu síðastgreinda lagaákvæði og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 21. september 2012 í máli nr. 485/2012 og 14. maí 2013 í máli nr. 282/2013 er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að reka hafi mátt málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. III Aðaláfrýjandi byggir dómkröfu um riftun á ráðstöfun sinni á fasteignunum að Skovbakken 3, 5 og 7, ásamt húsgögnum og lausafé til gagnáfrýjanda aðallega á því að í henni hafi falist örlætisgerningur sem falli undir gjafagerning samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og verði rift á grundvelli þess ákvæðis. Gagnáfrýjandi mótmælir þessu og byggir á því að um hluta af umsömdum starfskjörum hans hafi verið að ræða. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Þetta ákvæði hefur verið skýrt þannig, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 457/2012 og 31. október 2013 í máli nr. 314/2013, að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr. sömu greinar sem tekur til venjulegra tækifærisgjafa og svipaðra ráðstafana af smærra tagi. Undir örlætisgerninga í þessum skilningi geta fallið gagnkvæmir samningar og sambærilegar ráðstafanir ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn. Hér að framan hefur nokkur grein verið gerð fyrir kaupréttarsamningi þeim sem gagnáfrýjandi gerði við aðaláfrýjanda, upphaflega 1. og 2. nóvember 1999 samhliða því að hann réðst til starfa hjá Kaupthing Luxembourg SA. Sá samningur var einhliða í þeim skilningi að þar var kveðið á um kauprétt gagnáfrýjanda og eiginkonu hans, efndum þess réttar var markaður ákveðinn tími og mælt fyrir um árlega lækkun kaupverðsins eftir því sem á samningstímann liði. Samningur þessi var í raun tvíþættur. Annars vegar stofnaði hann til kaupréttar til handa gagnáfrýjanda, eiginkonu hans eða þeirra sem þau framseldu þann rétt til og var sá hluti samningsskuldbindinganna efndur þegar við samningsgerðina. Hins vegar fólst í samningnum ívilnandi lækkun kaupverðs, 300.000 danskar krónur fyrir hvert ár sem liði af samningstímanum fram að því að til beitingar kaupréttarins kæmi. Í samningnum var ekki mælt fyrir um neinar skyldur sem gagnáfrýjanda bæri að inna af hendi í þágu aðaláfrýjanda en samkvæmt málatilbúnaði hans er á því byggt að um gagnkvæman samning hafi verið að ræða sem auk annars hafi verið forsenda þess að hann fengist til starfa hjá Kaupthing Luxembourg SA. Framlag hans hafi meðal annars falist í því að skipta um atvinnu og ráðast til starfa hjá bankanum. Ráðning hans hafi verið forsenda þess að bankaleyfi fengist fyrir starfsemi Kaupthing Luxembourg SA og auk starfa sinna í þágu þess félags hafi honum verið ætlað að sinna afmörkuðum verkefnum fyrir aðaláfrýjanda. Ástæða þess að kaupréttarsamningurinn hafi verið gerður við aðaláfrýjanda en ekki Kaupthing Luxembourg SA hafi verið sú að á þeim tíma hafi starfsemi þess síðarnefnda verið mjög takmörkuð og félagið ekki vel í stakk búið til að taka á sig skuldbindingar um fasteignakaup. Í framburði Sigurðar Einarssonar fyrrverandi stjórnarformanns aðaláfrýjanda kom fram að ástæða þess að umræddur samningur hafi verið gerður á milli þess félags og gagnáfrýjanda hafi annars vegar ráðist af þeim verkefnum sem gagnáfrýjanda hafi verið ætlað að vinna í þágu þess og að þar sem að Kaupthing Luxembourg SA hafi ekki verið komið með bankaleyfi hafi þótt hentugra að „hafa þetta í móðurfélaginu.“ Þær staðhæfingar gagnáfrýjanda að hann hafi fyrstu árin starfað töluvert í þágu aðaláfrýjanda, meðal annars með því að nýta viðskiptasambönd sín, aðstoða við öflun lánsfjár og koma að bankarekstri móðurfélagsins í Danmörku, Finnlandi og Færeyjum fær nokkra stoð í framburði fyrrverandi stjórnarformanns aðaláfrýjanda sem og framburði Kristínar Pétursdóttur fyrrverandi framkvæmdastjóra fjárstýringar hans. Engum marktækum gögnum er hins vegar fyrir að fara um umfang, eðli þeirra starfa eða hvert hafi átt að vera starfshlutfall hans hjá aðaláfrýjanda. Eins og að framan er rakið var kaupréttarsamningur aðila endurnýjaður 9. desember 2003. Að teknu tilliti til endurbóta á fasteigninni að Skovbakken 7 og kaupa á tveimur aðliggjandi lóðum var ákveðið nýtt grunnverð eignanna 3.000.000 danskar krónur. Við samningsgerðina var jafnframt gert ráð fyrir að innleystur yrði réttur gagnáfrýjanda til lækkunar kaupverðs samkvæmt samningnum frá 1999 en samkvæmt forsendum hans hafði gagnáfrýjandi á því tímamarki áunnið sér 1.200.000 danskar krónur í lækkun. Þá deila aðilar sem fyrr segir um það hvort aðaláfrýjandi hafi endurgreitt gagnáfrýjanda að fullu kostnað hans við endurbætur og lóðarkaup en gagnáfrýjandi heldur því fram að 901.500 danskar krónur hafi ekki verið endurgreiddar sér. Í málinu hafa engin gögn verið lögð fram sem sýnt gætu fram á markaðsverð fasteignanna á umræddu tímamarki. Að öðru leyti skyldu gilda um kaupréttinn og beitingu hans ákvæði upphaflega samningsins. Þannig var samningurinn ekki uppsegjanlegur af hálfu aðaláfrýjanda, ekki var mælt fyrir um gagngjald gagnáfrýjanda í neinu formi og þá var samið um árlega lækkun kaupverðs frá umsömdu grunnverði um 300.000 danskar krónur út samningstímann eða til ársloka 2009. Í málinu hafa engar haldbærar skýringar fengist á því af hverju hinn endurnýjaði kaupréttarsamningur var gerður við aðaláfrýjanda en ekki vinnuveitanda gagnaáfrýjanda Kaupthing Luxembourg SA. Ekki fæst séð að þær ástæður sem færðar hafa verið fram fyrir því að upphaflegi samningurinn var gerður við aðaláfrýjanda í stað Kaupthing Luxembourg SA hafi, hvað sem öðru líður, enn getað átt við á árinu 2003. Þá er óupplýst hvaða verkefnum gagnáfrýjandi sinnti eftir þetta tímamark fyrir aðaláfrýjanda sem gætu svarað til þess endurgjalds sem fólst í árlegri lækkun kaupverðsins með þeim hætti sem grein hefur verið gerð fyrir. Að þessu virtu hefur gagnáfrýjanda ekki tekist, gegn andmælum aðaláfrýjanda, að sýna fram á að viðskiptalegar, gagnkvæmar forsendur hafi búið að baki þeirri tilhögun samningsins frá 9. desember 2003 að gagnáfrýjandi gæti á samningstímanum neytt kaupréttar síns með þeim ávinningi að verð eignanna lækkaði árlega um 300.000 danskar krónur frá því verði sem lagt var til grundvallar við samningsgerðina. Það er eitt grundvallarskilyrða við beitingu riftunarreglu 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 að réttaráhrif miðast ekki við það hvenær gjafaloforð er gefið eða til skuldbindingar stofnast heldur við efndir þess, eða afhendingu gjafarinnar. Með samningnum 9. desember 2003 skuldbatt aðaláfrýjandi sig til þess að lækka árlega um 300.000 danskar krónur það verð sem gagnáfrýjanda stóð til boða að kaupa fasteignirnar að Skovbakken á. Það var síðan á valdi gagnáfrýjanda og eiginkonu hans hvort kaupréttar yrði neytt en til þess réttar kölluðu þau haustið 2008. Nam þá lækkun kaupverðsins 1.200.000 dönskum krónum á grundvelli kaupréttarsamningsins frá 9. desember 2003 en kaupsamningunum var þinglýst 27. október 2008. Sú ráðstöfun fól í sér örlætisgerning sem kom til afhendingar innan þeirra tímamarka sem áskilin eru í 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og verður henni því rift að kröfu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi hefur hagað kröfugerð sinni í málinu með þeim hætti að hann krefst þess að rift verði í heild þeirri ráðstöfun sem fólst í sölu hans á fasteignunum Skovbakken 3, 5 og 7 ásamt húsgögnum og öðru lausafé til gagnáfrýjanda 27. október 2008. Hvað fasteignirnar varðar verður samkvæmt framansögðu fallist á að rifta þeim þætti þeirra ráðstafana sem fólst í árlegri lækkun kaupverðs til handa gagnáfrýjanda um 300.000 danskar krónur árin 2005, 2006, 2007 og 2008 eða samtals 1.200.000 danskar krónur og leiddi til samsvarandi lækkunar kaupverðs samkvæmt framangreindum þremur kaupsamningum, sem þinglýst var 27. október 2008. Í málinu er ágreiningslaust að með fasteigninni Skovbakken 7, svo sem henni var ráðstafað til gagnáfrýjanda haustið 2008, fylgdu húsgögn og annað lausafé sem nýtt hafði verið á eigninni á þeim tíma sem aðaláfrýjandi fór með eignarráð hennar. Þá er jafnframt ágreiningslaust að ekkert gagngjald kom fyrir umrætt lausafé af hálfu gagnáfrýjanda en kaupréttarsamningur aðila 9. desember 2003 tók ekki til þess. Samkvæmt kaupsamningum aðila skyldi afhending fasteigna fara fram 1. nóvember 2008 eða hálfum mánuði fyrir frestdag. Umrædd ráðstöfun, sem fól þannig augljóslega í sér endurgjaldslausa skerðingu á eignum aðaláfrýjanda til hagsbóta fyrir gagnáfrýjanda, var gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og verður því jafnframt tekin til greina krafa aðaláfrýjanda um riftun að því er lausaféð varðar. IV Fjárkröfu sína, 4.025.000 danskar krónur, byggir aðaláfrýjandi á 1. mgr. 142. gr., sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Í tilviki fasteignanna miðast krafan við mismun þess kaupverðs sem gagnáfrýjandi greiddi á grundvelli samninganna sem þinglýst var 27. október 2008 og ætlaðs verðmætis þeirra samkvæmt mati fasteignasala sem aðaláfrýjandi aflaði og fyrr er getið en matsgerðin er frá 9. ágúst 2011. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt þýðingu matsins sem sé einhliða aflað og efnislega rangt. Um verðmæti húsgagna og lausafjár byggir aðaláfrýjandi fjárkröfu sína á þeirri fjárhæð sem hann greiddi gagnáfrýjanda og eiginkonu hans fyrir þá muni með áðurnefndum samningi frá 2. og 18. nóvember 1999 en hún nemur 650.000 dönskum krónum. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt þessari kröfu og telur verðmæti umræddra húsgagna og lausafjár ósannað ef það sé þá nokkuð. Fallist er á það með gagnáfrýjanda að fjárkrafa aðaláfrýjanda vegna húsgagna og lausafjár sé vanreifuð og verður efnisdómur ekki felldur á hana. Er því óhjákvæmilegt að vísa henni af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Þá verður ekki, gegn mótmælum gagnáfrýjanda, byggt á einhliða öfluðu mati fasteignasala á raunvirði fasteignanna við Skovbakken. Hins vegar hefur verið fallist á kröfu hans um riftun að því marki að hún nái til þess þáttar kaupréttarsamnings aðila frá 9. desember 2003 sem fólst í endurgjaldslausri lækkun kaupverðs um 300.000 danskar krónur á ári, en hún nam samtals 1.200.000 dönskum krónum þegar gagnáfrýjandi leysti eignina til sín haustið 2008. Verður sú fjárhæð lögð til grundvallar sem auðgun gagnáfrýjanda í umræddum viðskiptum sem svarar jafnframt til þeirrar skerðingar sem aðaláfrýjandi hefur orðið fyrir á eignum sínum en ekkert hald er í þeim rökum gagnáfrýjanda að engin eignarýrnun hafi orðið hjá aðaláfrýjanda og engin gögn hafa verið lögð fram til sönnunar því að í reikningum aðaláfrýjanda hafi frá upphafi verið gerð sérstök grein fyrir umsömdum kauprétti gagnáfrýjanda og mögulegum áhrifum þeirrar útfærslu lækkunar á kaupverði sem í samningnum var ráðgerð. Af framangreindu leiðir að gagnáfrýjanda verður, með vísan til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, gert að greiða aðaláfrýjanda 1.200.000 danskar krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir en aðaláfrýjandi tilkynnti gagnáfrýjanda um riftun með bréfi 6. október 2010 og setti þá fram fjárkröfu sem nam 3.050.000 dönskum krónum. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2014. Mál þetta var höfðað 19. júní 2012 og dómtekið 9. apríl 2014. Stefnandi er Kaupþing hf., Borgartúni 26, Reykjavík. Stefndi er Johnie Wilson Brögger, Rue Deschweiler, Lúxemborg. Stefnandi krefst þess að rift verði með dómi ráðstöfun Kaupþings hf. til handa stefnda sem fram fór þann 27. október 2008 með sölu og afhendingu Kaupþings hf. til stefnda á fasteignunum að Skovbakken 3, 5 og 7 (fastanúmer 8116282, 8116280 og 8116281) í Lemvig Kommune í Danmörku ásamt húsgögnum og öðru lausafé. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 4.025.000 DKK með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. nóvember 2010 til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi gerir þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi að staðfest verði riftun þeirrar ráðstöfunar stefnanda að selja og afhenda stefnda fasteignirnar að Skovbakken 3, 5 og 7 í Lemvig Kommune í Danmörku ásamt innbúi gegn greiðslu stefnanda til stefnda að fjárhæð 4.554.345,95 DKK og til þrautavara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Málavextir Stefndi er danskur ríkisborgari sem var ráðinn framkvæmdastjóri Kaupthing Bank í Luxembourg SA, dótturfélags Kaupþings hf. (síðar Kaupþings banka hf., hér eftir nefndur Kaupþing hf.). Hóf hann störf 1. desember 1999 og starfaði fyrir bankann fram til janúar 2008. Leyfi til reksturs bankans þar í landi var veitt af þarlendum yfirvöldum 24. desember 1999. Stefndi bjó ásamt fjölskyldu sinni á Jótlandi, að Skovbakken 7 í Lemvig, þegar hann fékk atvinnutilboðið og flutti fjölskyldan til Lúxemborgar í kjölfarið. Ráðningarsamningur við stefnda var undirritaður á milli stefnda og Luxembourg SA þann 1. og 2. nóvember 1999. Fyrir hönd bankans undirritaði Sigurður Einarsson, þáverandi stjórnarformaður Kaupþings hf. samninginn. Samhliða var undirritaður kaupréttarsamningur milli sömu, stefnda og Kaupþings hf., en auk stefnda undirritaði eiginkona hans samninginn. Fyrir hönd bankans undirritaði Sigurður Einarsson samninginn. Samkvæmt samningnum keypti bankinn fasteignina Skovbakken 7 í Lemvig á Jótlandi af stefnda og eiginkonu hans á 3.050.000 DKK í „núverandi ástandi“. Kaupverðið var greitt við undirritun samningsins. Þá segir í samningnum að stefndi og eiginkona hans eða hvort um sig, eða einhver einstaklingur sem þau tilgreini, muni eiga þess kost að kaupa húsið til baka á tímabilinu fram til ársloka 2004. Kaupréttur að húsinu næmi 2.750.000 DKK yrði hann nýttur á almanaksárinu 2000, 2.450.000 DKK á árinu 2001 en síðan lækkaði endurkaupsverðið um 300.000 DKK árlega fram til loka samningstíma. Kauprétturinn gilti í fimm ár eða til ársloka 2004. Samhliða kaupréttarsamningnum var undirritaður samningur um kaup Kaupþings hf. á húsgögnum, eldhúsbúnaði, garðhúsgögnum o.fl. sem tengdist Skovbakken 7, fyrir 650.000 DKK. Samningar þessir voru samþykktir á fundi stjórnar bankans þann 8. nóvember 1999. Kaupréttur stefnda var framlengdur um fimm ár til ársloka 2009 með samningi við bankann þann 9. desember 2003. Eins og í þeim fyrri var þar kveðið á um kauprétt til handa stefnda og eiginkonu hans en fjárhæðum kaupréttarins breytt, en sama ár voru gerðar endurbætur á Skovbakken 7 og m.a. keyptar tvær aðliggjandi lóðir, Skovbakken 3 og 5. Fjárhæð kaupréttarins var því hækkuð upp í 3.000.000 DKK fyrir árið 2004 en hún lækkaði eftir sem áður um 300.000 DKK á ári. Jafnframt var kveðið á um að fjárhæð kaupréttarins myndi lækka sem næmi mismun áætlaðs framkvæmdakostnaðar og raunkostnaðar næði hann ekki 1.500.000 DKK. Stefndi gerði samning um starfslok sín í október 2007. Í samningnum segir að stefndi og eiginkona hans hafi heimild til að nýta kauprétt sinn í fasteign og lóðum í Danmörku fyrir 1.800.000 DKK fyrir árslok 2008. Stefndi lét af störfum í lok janúar 2008. Í september 2008 óskaði stefndi eftir því að fá að nýta kaupréttinn og voru þrír kaupsamningar undirritaðir af stefnda þann 8. september 2008 og af hálfu bankans þann 29. sama ár. Samkvæmt kaupsamningnum seldi bankinn stefnda fasteignirnar Skovbakken 3, 5 og 7. Kaupverðið var 350.000 DKK fyrir Skovbakken 3 og 5 hvora um sig en 1.100.000 DKK fyrir Skovbakken 7 eða samtals 1.800.000 DKK eins og tilgreint var í starfslokasamningi hans. Kaupsamningunum var þinglýst 27. október 2008. Afhendingartími eignanna var 1. nóvember 2008 eins og fram kemur í samningunum sjálfum en þá skyldi kaupverðið greitt. Þá fékk stefndi afhent húsgögn og fleira lausafé sem bankinn hafði keypt. Með ákvörðun þann 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf. í samræmi við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Var stjórn bankans vikið frá störfum og skilanefnd skipuð sem tók við öllum heimildum stjórnar bankans samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995, í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eins og þeim var breytt með lögum nr. 44/2009. Frestdagur við slit Kaupþings banka hf. var 15. nóvember 2008. Bankanum var veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 en sú heimild var framlengd tvívegis. Þann 25. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur bankanum slitastjórn á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og lög nr. 44/2009 um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Lok kröfulýsingarfrests við slit bankans var 29. desember 2009. Með bréfi, dagsettu 6. október 2010, tilkynnti stefnandi um riftun á sölu fasteignarinnar Skovbakken 7 og afhendingu lausafjármuna í og við fasteignina. Þá var gerð krafa um greiðslu 3.050.000 DKK en til grundvallar fjárhæðinni lá matsgerð fasteignamiðlunarinnar GaardeErhverf A/S frá nóvember 2009. Riftunin var á því byggð að ráðstöfunin hefði falið í sér gjöf til stefnda í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. (hér eftir gþl). Riftuninni var mótmælt af stefnda á þeim grunni að ráðstöfunin hefði falið í sér áunnin launakjör stefnda. Sammæltust aðilar um að afla nýs verðmats á fasteignunum frá fjárfestingarráðgjöf Siesby og Partnere í Danmörku. Niðurstaða lá fyrir í ágúst 2011 og var heildarverðmæti eignanna þá metið 5.175.000 DKK. Stefnda var birt stefna í máli þessu þann 19. júní 2012 þar sem krafist er riftunar á ráðstöfun til handa stefnda þann 27. október 2008 eins og þar er nánar tilgreint auk endurgreiðslukröfu. Byggir stefnandi fjárkröfu sína á síðara matinu. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn til skýrslugjafar, stefndi Johnie Brögger, Peter Hagen, Pétur Bjarni Magnússon, Kristín Pétursdóttir og Sigurður Einarsson. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um riftun ráðstöfunarinnar á því að í sölu og afhendingu bankans á fasteignunum að Skovbakken 3, 5 og 7 auk húsgagna og annars lausafjár, þann 27. október 2008, hafi falist gjöf til handa stefnda og því sé sú ráðstöfun riftanleg á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. gþl. Endurgjald sem stefndi innti af hendi fyrir eignirnar hafi verið mun lægra en verðmætin sem hann fékk í hendur samkvæmt verðmati frá sérfróðum aðilum um verðmæti fasteigna, annars vegar frá fasteignamiðluninni GaardeErvherv A/S og hins vegar frá fjárfestingaráðgjöf Siesby og Partnere. Samkvæmt síðarnefnda matinu hafi heildarverðmæti fasteignanna verið allt að 5.175.000 DKK á þeim tíma þegar þeim var ráðstafað til stefnda. Verðmatið fái einnig stoð í þeirri staðreynd að bankinn keypti fasteignina að Skovbakken 7 af stefnda fyrir 3.050.000 DKK, keypti tvær lóðir til viðbótar fyrir 918.650 DKK og réðist þar að auki í kostnaðarsamar endurbætur fyrir samtals 2.893.659 DKK. Samtals hafi bankinn því greitt alls 6.862.309 DKK fyrir eignirnar. Fram kom hjá lögmanni stefnanda við flutning málsins að um væri að ræða þær endurbætur sem framkvæmdar hafi verið á árunum 2008-2011 en óumdeilt sé að stefndi hafi staðið fyrir tilteknum endurbótum sjálfur fyrir þann tíma. Mismunur endurgjalds stefnda fyrir fasteignirnar, 1.800.000 DKK, og raunverðmætis þeirra, 5.175.000 DKK, samkvæmt mati Siesby og Partnere, sé því að fjárhæð 3.375.000 DKK auk húsgagna og lausafjár að andvirði 650.000 DKK sem engin greiðsla hafi komið fyrir af hálfu stefnda. Gjöf stefnanda til stefnda hafi því numið 4.025.000 DKK sem sé fjárkrafa stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. gþl. megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Reglan sé hlutlæg og gildi huglæg afstaða þeirra sem stóðu að ráðstöfuninni engu. Ákvæði 3. mgr. 131. gr., sem undanskilur tækifærisgjafir og því um líkt, geti ekki átt við um þá ráðstöfun sem hér sé til skoðunar, þar sem um hafi verið að ræða gjöf bankans á grundvelli áður gefins gjafaloforðs, þ.e. kaupréttarsamningsins. Í 1. mgr. 131. gr. gþl. séu réttaráhrif gjafar miðuð við þann tíma þegar hún er afhent. Þannig sé ekki miðað við hvenær gjafaloforðið var gefið heldur afhendinguna, þ.e. efndir gjafaloforðsins. Þess vegna skipti ekki máli hvenær bankinn og stefndi gerðu með sér kaupréttarsamning. Miða verði tímasetningu gjafarinnar við 27. október 2008 en þá hafi kaupsamningum um fasteignirnar verið þinglýst. Stefnandi miði einnig afhendingu á húsgögnum og öðru lausafé við þann dag. Þrátt fyrir að þau verðmæti hafi verið keypt nokkru áður hafi afhending þeirra farið fram um leið og afhending fasteignanna. Ekki verði því miðað við fyrri dagsetningu hvað það varðar. Frestdagur við slit Kaupþings hf. er 15. nóvember 2008 og því hafi hinn riftanlegi gjörningur farið fram aðeins um hálfum mánuði fyrir frestdag. Stefnandi byggir á því að bankinn og stefndi hafi verið nákomnir aðilar á þeim tíma sem gjörningurinn var gerður, sbr. einkum 6. tl. 3. gr. gþl. Stefndi hafi, sem framkvæmdastjóri yfir Kaupthing Bank Luxembourg SA, verið einn af helstu stjórnendum innan bankans í tæp tíu ár. Þótt það hafi ekki þýðingu að því er varðar heimfærslu ráðstöfunarinnar til 1. mgr. 131. gr. gþl., megi af því ráða að stefnda hafi verið eða mátti vera fullljóst að um gjafaloforð væri að ræða. Þó svo að stefndi hafi látið af hendi endurgjald fyrir eignirnar skiptir það engu máli þar sem mikill munur hafi verið á greiðslunni og gagngjaldi því sem hann hafi fengið í staðinn. Ráðstöfunin hafi ekki verið hluti áunninna launakjara stefnda þar sem stefndi hafi ekki verið starfsmaður eða launþegi hjá Kaupþingi banka hf. Ráðningarsamningur stefnda hafi verið við Kaupthing Bank Luxembourg SA. Ekkert ráðningarsamband hafi því verið á milli stefnda og Kaupþings hf. og kaupréttur stefnda hafi því ekki verið hluti af launakjörum hans. Kjósi stefndi að halda sig við þá mótbáru sé skorað á hann að leggja fram gögn sem sýni hvernig hann hafi hagað skattgreiðslum af tekjum sínum í samræmi við það. Ekki sé áskilið í 1. mgr. 131. gr. gþl. að þrotamaður hafi verið eða orðið ógjaldfær við framkvæmd gjafagernings þótt svo hafi verið í raun. Bankinn hafi ekki getað staðið í skilum við skuldbindingar sínar þegar þær féllu í gjalddaga á þeim tíma sem ráðstöfunin átti sér stað þann 27. október 2008 við þinglýsingu kaupsamninganna. Fjármálaeftirlitið hafði tekið yfir vald hlutafafundar og skipað bankanum skilanefnd og Nýi Kaupþing banki, hafði tekið við innlendum eignum Kaupþings banka hf. til að halda bankastarfsemi áfram. Að þessu sögðu hafi kaupverð eignanna verið óhæfilega lágt og gjafagerningur falist í afhendingu bankans á eignunum til stefnda. Verði ekki fallist á að um gjöf hafi verið að ræða, byggir stefnandi á því að rifta beri ráðstöfun eignanna á grundvelli almennrar riftunarreglu 141. gr. gþl. Endurgjaldið sem stefndi hafi látið fyrir eignir hafi, eins og áður er rakið, verið langtum minna en raunverulegt verðmæti þeirra. Kaupþing hf. hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfunin 27. október 2008 átti sér stað. Vegna knýjandi fjárhags- og rekstrarerfiðleika bankans hafi FME tekið yfir vald hluthafafundar bankans 9. október 2008, vikið stjórninni frá störfum og skipað skilanefnd. Bankinn hafi því ekki getað staðið í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra hafi fallið í gjalddaga og ekkert útlit fyrir að greiðsluörðugleikar bankans myndu líða hjá innan skamms tíma. Ráðstöfunin hafi því verið stefnda til hagsbóta á kostnað kröfuhafa bankans og leitt til þess að eignir voru ekki til reiðu til fullnustu þeim. Kaupþing hf. og stefndi hafi verið nákomnir aðilar á þeim tíma sem afhending eignanna fór fram. Stefndi hafi hætt störfum aðeins þremur ársfjórðungum áður en til ráðstöfunar fasteignanna kom. Hafi lausafjárskortur sem og eiginfjárvandi bankans þá verið alvarlegur. Stefndi hafi jafnframt verið í persónulegum samskiptum við stjórnarformann bankans um efndir kaupréttarsamningsins og hafi nýtt sér aðstöðu sína og tengsl við bankann. Þess vegna sé hafið yfir allan vafa að stefndi hafi vitað eða mátt vita um alvarlega stöðu bankans og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Fallist dómurinn á riftun með vísan til 131. gr. gþl. er á því byggt að dæma beri stefnda til að endurgreiða stefnanda þá auðgun sem hann hafði af hinni riftanlegu ráðstöfun á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gþl. Þar komi fram að fari riftun fram með stoð í 131.–138. gr. gþl. skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúi fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum. Tjón búsins sé því mismunur á söluverði og því verði sem bankinn hefði getað selt eignirnar fyrir á almennum markaði. Hann hafi hins vegar orðið af þeirri fjárhæð vegna hinnar riftanlegu ráðstöfunar þar sem eignin hafi verið seld á undirverði. Stefnandi byggir á því að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið stefnda að sömu notum og sem svari til raunverulegs verðmætis hinna ráðstöfuðu eigna. Á stefnda hvíli sönnunarbyrðin um að eignirnar hafi komið honum að minni notum. Verði fallist á riftun með stoð í 141. gr. er vísað til 3. mgr. 142. gr. gþl. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi raunverulegu verðmæti hinna ráðstöfuðu eigna að frádregnu söluverði þeirra. Hefði hin riftanlega ráðstöfun ekki farið fram hefðu þær eignir sem var ráðstafað að fullu nýst stefnanda til úthlutunar upp í lýstar kröfur við slitameðferð stefnanda. Báðar leiði reglurnar til sömu fjárkröfu, þ.e. hún svari til mismunar raunverulegs verðmætis hinna ráðstöfuðu eigna og þess sem stefndi greiddi fyrir þær. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá og með þeim degi þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi tilkynnti stefnda um riftun ráðstöfunarinnar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna. Stefnandi vísar til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa stefnanda um riftun byggir einkum á 131. gr. og 141. gr. laganna. Fjárkrafa stefnanda byggir á 1. og 3. mgr. 142. gr. laganna. Um vexti og dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 146/2011 um breytingu á lögunum. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 1. mgr. 148. gr. gþl., er mál þetta höfðað innan þess frests sem stefnandi hefur til að höfða riftunarmál. III. Málsástæður og lagarök stefnda Krafa stefnda um sýknu er reist á því að skilyrði til riftunar sölu og afhendingar á fasteignunum auk húsgagna og annars lausafjár til stefnda á grundvelli 1. mgr. 131. gþl. séu ekki uppfyllt. Jafnframt byggir stefndi á því að ákvæði 142. gr. um tjón séu ekki uppfyllt. Þá byggir stefndi á því að krafa samkvæmt 141. gr. uppfylli augljóslega ekki skilyrði ákvæðisins. Stefndi byggir á því að samningur Kaupþings hf. og stefnda um kaup stefnda á fasteignunum hafi verið gagnkvæmur samningur þar sem gengið hafi verið út frá þeirri forsendu að aðilar inntu hvor um sig af hendi ákveðnar greiðslur. Greiðsla stefnda hafi verið fólgin í því að flytja búferlum, skipta um atvinnu og ráðast til starfa hjá bankanum. Með ráðningu hans hafi um leið verið fullnægt skilyrði fyrir því að dótturfélag stefnanda í Lúxemborg fengi útgefið bankaleyfi. Endurgjald stefnda hafi jafnframt falist í því að starfa hjá dótturfélagi stefnanda í Lúxemborg og vinna að afmörkuðum verkefnum fyrir Kaupþing hf. Því sé ekki um gjöf að ræða í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1999. Kaup stefnda á fasteignunum að Skovbakken hafi verið gerð á grundvelli skilmála í gagnkvæmum samningi stefnda og Kaupþings banka hf. Samningurinn hafi upphaflega verið gerður árið 1999 sem óhjákvæmileg forsenda bankans til þess að fá stefnda til starfa hjá Kaupthing Bank Luxembourg SA, dótturfélagi stefnanda í Lúxemborg. Í samkomulaginu hafi falist að bankinn keypti húsnæði stefnda og eiginkonu hans í Danmörku, með rétti þeirra til að kaupa húseignina til baka, gegn því að stefndi féllist samhliða á að flytja búferlum til nýs lands og ráða sig til starfa fyrir Kaupthing Bank Luxembourg SA. Miklir hagsmunir hafi verið í húfi fyrir stefnanda enda aðkoma stefnda nauðsynleg til að ná fram samþykki fyrir bankaleyfi til dótturfélags stefnanda í Lúxemborg. Stefndi hafi eftir það starfað í átta ár hjá dótturfélaginu sem á þeim tíma hafi orðið einn af stærri bönkum í Lúxemborg, en fyrir þann tíma hafi starfsemin verið nánast engin. Til kaupréttarsamningsins hefði ekki komið ef stefndi hefði ekki sem gagngjald samþykkt að flytja búferlum með alla fjölskyldu sína frá Danmörku til Lúxemborgar. Ekki sé hægt að slíta kaup stefnda á fasteignunum í október 2008 úr samhengi við þennan grundvöll að baki kaupunum. Stefndi vísar jafnframt til samþykkis stjórnar stefnda frá 8 nóvember 1999 þar sem fram komi að kauprétturinn sé hluti af samningum við stefnda. Stefndi vísar til þess að eðlilegt samræmi sé á milli greiðslu stefnanda og gagngjalds stefnda, enda samningurinn byggður á viðskiptalegum grunni þar sem stefnandi tryggði sér þjónustu stefnda, viðskiptasambönd, reynslu af stofnun bankastarfsemi og stjórnun banka í Lúxemborg, viðurkenningu yfirvalda þar og samþykki fyrir veitingu bankaleyfis gegn útgáfu kaupréttarsamningsins sem hluta af greiðslu fyrir þá þjónustu. Kaupin byggi á og séu í samræmi við ákvæði um kauprétt hans á fasteignunum í gagnkvæmum samningi Kaupþings banka hf. og stefnda frá árinu 1999, og síðar árinu 2003. Á þeim tíma hafi bankinn ekki verið í neinum fjárhagsvanda og útilokað að sjá fyrir hrun bankakerfisins fimm árum síðar. Stefndi bendir á að hann hefði getað krafist þess að kaupa fasteignirnar til baka í samræmi við ákvæði kaupréttarins allt til ársloka 2008 á grundvelli skuldbindandi ákvæða í samningi frá árinu 2003, hvort sem sú krafa hefði beinst að stjórnendum bankans fyrir slit bankans í október 2008 eða eftir þann tíma að skilanefnd eða slitastjórn bankans. Stefndi vísar jafnframt til þess að kauprétturinn hafi falið í sér kvöð á eignarrétti stefnda sem hafi haldist óbreytt út samningstímann. Stefndi hafi því öðlast nokkurs konar tryggingarréttindi með því að uppfylla samningsskyldur sínar sem takmarki eignarréttindi stefnanda allt til ársloka 2008. Kaupréttarsamningurinn hafi ekki verið gerður í því skyni að gefa. Að baki gerð hans liggi ekki gjafatilgangur, heldur sé samningurinn þvert á móti byggður á viðskiptalegum forsendum. Þær forsendur felist m.a. í því endurgjaldi stefnda að ráðast til starfa hjá samstæðu stefnanda og tryggja dótturfélagi stefnanda bankaleyfi í Lúxemborg. Skilyrði þess að um gjöf sé að ræða í skilningi 131. gr. gþl. sé því ekki uppfyllt. Í þessu sambandi mótmælir stefndi sérstaklega því sem haldið sé fram í stefnu að regla 1. mgr. 131. gr. gþl. sé hlutlæg að öllu leyti og „megi huglæg afstaða þeirra sem stóðu að ráðstöfunni einu gilda“. Eitt af skilyrðum þess að um gjöf sé að ræða í skilningi 131. gr. gþl. sé að skuldari hafi viðhaft hina riftanlegu ráðstöfun í því skyni að gefa. Þá mótmælir stefndi sérstaklega fullyrðingum í stefnu um að stefnda hafi sem framkvæmdastjóri yfir Kaupthing Bank Luxembourg SA, „mátt vera fullljóst að um gjafaloforð var að ræða“. Stefndi bendir á að þegar ætlað gjafaloforð hafi verið gefið, þ.e. þegar kaupréttarsamningurinn hafi verið gerður milli stefnanda og stefnda, hafi stefndi ekki starfað hjá stefnanda og hafði í ljósi atvika réttilega ástæðu til að ætla að um fullnustu á viðskiptalegum samningi væri að ræða, sem væri þáttur í ráðningu hans til dótturfélags stefnanda í Lúxemborg á árinu 1999. Verði á það fallist með stefnanda að um gjöf sé að ræða í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1999, byggir stefndi á því að afhending gjafar hafi átt sér stað á árinu 1999 og 2004. Ráðstöfunin sé því ekki riftanleg á grundvelli ákvæðisins. Krafa stefnanda sé byggð á mismun á kaupverði fasteignarinnar samkvæmt kaupréttarsamningnum annars vegar og því verði sem stefnandi telur hafa verið raunverðmæti þeirra við söluna. Réttur stefnda til kaupa fasteignanna þriggja á þeim kjörum sem raun varð, hafi verið afhentur strax árið 2003 er síðari samningurinn var gerður. Þá þegar og frá 1999, hvað Skovbakken 7 varðar, hafi kaupréttarsamningurinn verið verðmæti í höndum stefnda sem hann gat nýtt sjálfur til kaupa á fasteignunum, eða framselt öðrum kysi hann svo. Stefndi byggir á því að kauprétturinn frá 1999 og 2004 sé hin raunverulega gjöf. Kaupréttur sé fjármálagerningur sem gangi kaupum og sölum og hafi verðgildi sem sé reiknað út frá viðurkenndum forsendum. Þeir útreikningar byggi annars vegar á mismun á kaupréttarverði og markaðsverði á hverjum tíma og hins vegar á tímavirði samningsins. Þá byggir stefndi á því að hann hafi að minnsta kosti fengið hluta gjafarinnar afhentan á árinu 2003 þegar gerður hafi verið nýr kaupréttarsamningur í desember það ár. Á þeim tíma hafði kaupverðið samkvæmt kaupréttarsamningnum lækkað um 1.200.000 DKK. Hins vegar höfðu kaup á tveimur byggingarlóðum og stækkun og endurbætur hækkað verðmæti eignarinnar og hafi að hluta til verið tekið tillit til þess þegar nýr samningur hafi verið undirritaður í desember 2003. Áhrif kaupréttarsamningsins frá 1999, hafi hins vegar komið að fullu til lækkunar á þeirri fjárhæð. Frá undirritun samningsins 9. desember 2003 og meðan á gildistíma samningsins hafi staðið, m.a. á þeim tíma sem stefndi nýtti sér kauprétt sinn samkvæmt samningnum, hafi Kaupþing hf. verið bundinn af efni samningsins og hafi réttilega mátt ætla að sér væri skylt að lögum að fara eftir efni hans. Hafi hann ekki getað án bótaskyldu skorast undan sölu til stefnda í október 2008, né á þeim tíma haft áhrif á söluverð fasteignanna. Stefndi mótmælir því að afhendingu skuli miða við þinglýsingu kaupsamninga um fasteignirnar 27. október 2008. Milli samningsaðila sjálfra skipti þinglýsing ekki máli, heldur sé þinglýsingu skjala fyrst og fremst ætlaður sá tilgangur að afla réttindum verndar gagnvart þriðja manni. Verði ekki fallist á framangreint byggir stefndi á því að engin eignarýrnun hafi orðið hjá stefnanda þegar stefndi hafi kosið að nýta sér kauprétt sinn að fasteignunum í október 2008, sem er skilyrði þess að 131. gr. gþl. verði beitt. Stefnanda hafi verið ljóst frá upphafi að kaupin á eigninni hafi verið háð þeirri kvöð að hann hafi þurft allt til ársloka 2008 að sætta sig við að þurfa að selja stefnda eignina á umsömdu verði samkvæmt kaupréttarsamningnum. Í efnahagsreikningum bankans hafi frá upphafi eignarhalds hans að fasteignunum verið gætt að þeim kauprétti sem hafi hvílt á fasteignunum í Skovbakken. Stefnandi hafi því á tímabilinu ekki getað gert ráð fyrir markaðsvirði eignanna heldur aðeins verðmæti sem hafi svarað til efnis kaupréttarsamningsins. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir tjóni við söluna. Stefnandi hafi aldrei getað gert ráð fyrir því að fá hærra verð fyrir eignirnar á tímabilinu en kaupréttarsamningurinn hafi kveðið á um og hafi að lokum verið greitt við kaup stefnda á fasteignunum í september 2008. Við kaup stefnda hafi ekki átt sér stað nein eftirgjöf verðmæta og ráðstöfunin hafi enga skerðingu haft á eignum stefnanda sem annars hefðu komið til skipta kröfuhafa. Stefndi vísar jafnframt til 1. mgr. 142. gr. gþl sem setur þak á endurgreiðslu riftunarþola sem svarar til tjóns þrotabúsins. Krafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda er jafnframt á því reist að skilyrði til þess að rifta sölu og afhendingu á fasteignum auk húsgagna og lausafjár til stefnda, á grundvelli almennrar riftunarreglu 141. gr. gþl., séu ekki uppfyllt. Sala og afhending eignanna byggir á kaupréttarsamningnum frá árinu 2004 og 1999. Var stefnanda samkvæmt þeim skylt að selja stefnda fasteignirnar að ósk þess síðarnefnda, svo og á því kaupverði sem kveðið var á um í samningnum. Ráðstöfun fasteignanna í samræmi við efni kaupréttarsamningsins frá árinu 2004 verði ekki talin ótilhlýðileg af hálfu bankans. Eftir að stefndi hafi hætt störfum hjá bankanum hafði hann engin afskipti haft af bankarekstri. Hann hafði því augljóslega enga vitneskju haft um að stefndi væri ógjaldfær og engar forsendur til þess að geta sér til um það. Gerð kaupréttarsamningsins geti ekki talist ótilhlýðileg ráðstöfun, eins og aðstæðum hafi áður verið lýst en þá hafi bankinn hvorki verið ógjaldfær né hafi hann orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Því síður hafi stefndi mátt ætla að svo væri. Verði riftunarkrafa stefnanda tekin til greina, gerir stefndi þá varakröfu að stefnandi endurgreiði kaupverðið og kostnað vegna stækkunar og endurbóta, auk þess ávinnings sem hafi komið til lækkunar á samningi 2003. Í málinu sé óumdeilt að stefndi hafi greitt kaupverð byggingarlóðanna samkvæmt kaupréttarsamningnum, 1.800.000 DKK. Þá sé óumdeilt að stefndi hafi greitt kaupverð byggingarlóðanna að Skovbakken 3 og 5. Loks liggi fyrir m.a. í reikningum sem stefndi hafi afhent bókhaldi stefnanda á árinu 2003 kostnaður vegna stækkunar og endurbóta á húsnæðinu að Skovbakken 7. Stefndi hafi einungis fengið þennan kostnað endurgreiddan að hluta með samningnum frá desember 2003 eða 2.893.659 DKK sem geri mismun upp á 912.498,95. Við aðalmeðferð lagði lögmaður stefnda fram sundurliðað yfirlit til skýringar á varakröfu sinni. Til viðbótar þessum greiðslum hafi stefndi á árinu 2003 áunnið sér 1.200.000 DKK samkvæmt samningi frá 1. desember 1999. Þessar greiðslur komi til lækkunar á kaupverði samkvæmt samningi 9. desember 2003, en eins og áður hefur verið vikið að, hækkuðu greiðslur vegna kaupa á tveimur byggingarlóðum og stækkunar og endurbóta á fasteigninni Stefndi vísar til þess að riftun feli í sér að þær greiðslur sem hafi verið inntar af hendi á grundvelli samningsins gangi til baka. Af þessu leiði að þegar gagnkvæmum samningi hafi verið rift eigi hvorugur samningsaðila rétt á því að fá í hendur greiðslu samkvæmt samningnum eða ígildi hennar. Stefndi vísar jafnframt til 144. gr. gþl. nr. 21/1991 til stuðnings þrautavarakröfu sinni. Verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnda gerir stefndi þá þrautavarakröfu að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar út frá endurgreiðslureglum gjaldþrotalaga. Reglan um endurgreiðslu auðgunar í peningum, þegar rift sé á grundvelli 131. gr. gþl. feli í sér að aðeins beri að greiða fé sem svari til þess sem greiðsla þrotabúsins hafi orðið stefnda að notum. Endurgjaldið geti þó aldrei verið hærra en sem nemi tjóni þrotabúsins. Að mati stefnanda taki fjárkrafa hans mið af „raunverulegu verðmæti hinna ráðstöfuðu eigna“ með vísan til verðmats Siesbye & Partners á eignunum Skovbakken 3, 5 og 7 árið 2008, fyrir fjármálakreppuna, sem stefnandi hafi látið framkvæma. Stefndi mótmælir því að rétt geti verið að miða fjárkröfu í málinu við framangreint verðmat. Ljóst sé að verðmæti þau sem stefnda hafi verið afhent við kaup hans á fasteignunum árið 2008, hafa fallið mikið í verði. Krafa stefnanda svari því ekki til þess sem greiðslan hafi orðið stefnanda að notum. Í ljósi verðmætarýrnunarinnar verði fjárkrafa að taka mið af tímasetningu riftunar en ekki því þegar kaup hafi átt sér stað á árinu 2008. Niðurstaða framangreinds verðmats, sé langt umfram raunæft endursöluverð fasteignanna. Um sérstaka eign sé að ræða sem sé mjög erfið í almennri sölu. Stefndi hafi upplýsingar um að aldrei hafi verið seld eign í Lemvig á því verði sem stefnukrafan miði við. Krafa stefnanda fari því fram úr því sem ætla megi að fengist við sölu fasteignanna á almennum markaði og sé þar af leiðandi hærri en sem nemi tjóni stefnanda. Þá byggir stefndi á því að lækka beri kröfur stefnanda á þeim grunni að verðmat Siesbye & Partners á eignunum fyrir árið 2008 taki ekki mið af því að stefndi hafi frá þeim tíma staðið fyrir endurbótum á húsnæðinu sem skekki verðmat fyrirtækisins á eignunum á árinu 2008. Þá mótmælir stefndi sönnunargildi þeirra matsgerða sem stefnandi leggur fram í málinu. Stefndi byggir jafnframt á því að greiðslur að fjárhæð 1.200.000 DKK komi til lækkunar enda hafi hann áunnið sér þær á árinu 2003 þegar samningnum hafi verið breytt 9. desember 2003. Þessi fjárhæð hafi komið að fullu til lækkunar kauprétti á þeim tíma, sbr. nánari umfjöllun hér að framan. Stefndi mótmæli kröfu um 650.000 DKK vegna húsgagna og lausafjár. Sú fjárhæð sem stefnandi telji andvirði umræddra muna taki á engan hátt mið af þeirri verðmætarýrnun sem hafi orðið á þeim 10 árum sem munirnir hafi verið í eigu bankans. Í raun séu þessi húsgögn verðlítil ef ekki verðlaus, a.m.k. sé ljóst að stefndi hafi ekki fært fram nein gögn um verðmæti þeirra við riftun. Telji dómurinn að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda byggir stefndi á því að hann eigi þá til skuldajafnaðar kröfu á hendur stefnanda á grundvelli þeirra greiðslna sem hann hafi innt af hendi vegna húsnæðisins og sundurliðaðar séu í framlögðu yfirliti. Jafnframt komi til skuldajöfnunar 1.200.000 kr. vegna áunninna réttinda stefnda á árinu 2003 sem hafi komið til lækkunar kaupverðsins á samningnum frá 9. desember. 2003. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Sú riftun sem stefnandi tilkynnti um með bréfi dags. 6. október 2008 hafi einvörðungu snúið að Skovbakken 7, og lausafjármunum, og hafi krafan numið mun lægri fjárhæð en þeirri sem stefnandi telji rétt að miða dráttarvexti við. Það hafi fyrst verið við málshöfðunina sem krafist hafi verið riftunar á sölu og afhendingu á fasteignum að Skovbakken 3 og 5 og greiðslu 4.025.000 DKK. Þetta ósamræmi í kröfugerð leiði til þess að ekki sé hægt að krefjast dráttarvaxta af stefnufjárhæð fyrr en frá þingfestingardegi, enda hafi endanleg fjárhæð ekki legið fyrir, fyrr en í stefnu. Til stuðnings aðal-, vara-, og þrautavarakröfu sinni vísar stefndi til allra þeirra röksemda sem hér hafa verið raktar eftir því sem við getur átt, hvort sem þær eru reifaðar sérstaklega undir umfjöllun um einstakar kröfur eða koma fram í umfjöllun undir öðrum kröfum. Þannig geti röksemdir í aðalkröfu einnig átt við um varakröfu og öfugt. Stefndi mótmælir sérstaklega málatilbúnaði stefnanda varðandi skattgreiðslur. Stefndi hafi búið í Lúxemborg síðan 1999 og því verið búsettur þar þegar kauprétturinn hafi verið nýttur. Samkvæmt skattalögum í Lúxemborg sé ekki greiddur skattur af nýtingu kaupréttar og raunar sé ekki greiddur skattur af t.d. hlutabréfaviðskiptum í Lúxemborg ef eignarhald hefur staðið í lengri tíma en sex mánuði. Ef einhver vanhöld væru á skattgreiðslum stefnda væri það ekki á hendi stefnanda heldur viðkomandi opinberra aðila að ganga úr skugga um að réttilega væri að málum staðið hvað það varðar. Umfjöllun stefnanda að þessu leyti sé því einungis tilraun til þess að drepa málinu á dreif. Þá mótmælir stefndi hugleiðingum stefnanda um að kauprétturinn hafi ekki verið hluti af launakjörum. Kaup á fasteigninni hafi óhjákvæmileg verið forsenda þess að stefndi réðist til starfa hjá stefnanda og dótturfélagi stefnanda í Lúxemborg og það gjald sem stefnandi var reiðubúinn að greiða. Það sé rangt að stefndi hafi ekki starfað fyrir stefnanda. Í upphafi hafi störf hans að verulegu leyti verið í þágu móðurfélagsins. Stefndi vísar til þess að skilyrði gþl. fyrir kröfu stefnanda séu ekki uppfyllt, sbr. einkum ákvæði laga nr. 131. gr., 141. gr., og 142. gr. gþl. Um rökstuðning fyrir endurgreiðslu auðgunar vísar stefndi til 142. gr. gþl. Stefndi vísar jafnframt til meginreglna um riftun og 144. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 svo og meginreglna um skuldajöfnuð. Um upphafstíma vaxta er vísað til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. einkum 5. gr. um upphafstíma dráttarvaxta. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á XXI kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi riftunar á ráðstöfun Kaupþings banka hf. sem fólst í því að selja og afhenda stefnda fasteignir í Danmörku ásamt húsgögnum og öðru lausafé. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína aðallega á því að um gjafagerning hafi verið að ræða samkvæmt 1. mgr. 131. gr. gþl. Verði ekki fallist á kröfu um riftun á þeim grunni byggir stefnandi kröfu sína á 141. gr. gþl. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að endurgreiða sér 4.025.000 DKK á grundvelli 1. eða 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu var í nóvember 1999 gerður ráðningarsamningur á milli Kaupþings Luxembourg SA og stefnda. Samhliða honum gerðu Kaupþing hf., eins og bankinn hét þá, og stefndi samning um kaup hins fyrrnefnda á húseigninni Skovbakken 7 af stefnda fyrir 3.050.000 DKK sem og lausafjár með eigninni fyrir 650.000 DKK. Samningurinn kvað jafnframt á um kauprétt stefnda og eiginkonu hans á eigninni fyrir ákveðið verð sem nánar var tilgreint í samningnum. Kaupréttarsamningurinn var framlengdur árið 2003 varðandi Skovbakken 7 auk þess sem þá höfðu bæst við aðliggjandi lóðir nr. 3 og 5. Heildarverð eignanna var þá talið nema 3.000.000 DKK. Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að ofangreindar ráðstafanir hafi verið hluti af áunnum launakjörum sínum. Stefnandi telur hins vegar að svo hafi ekki verið enda hafi stefndi ekki verið starfsmaður eða launþegi hjá Kaupþingi hf. Þannig hafi ekki verið ráðningarsamband á milli stefnda og bankans og umræddar ráðstafanir þannig ekki tengdar ráðningu hans sem framkvæmdastjóra bankans í Lúxemborg. Málsaðila greinir ekki á um tildrög þess að stefndi var ráðinn til starfa sem framkvæmdastjóri dótturfélags Kaupþings hf. í Lúxemborg. Þá hefur því ekki verið mótmælt að hann hafi unnið í þágu móðurfélagsins, sem einn af æðstu yfirmönnum þess, í tæpan áratug, ekki aðeins við uppbyggingu dótturfélagsins heldur og almennt við uppbyggingu bankastarfsemi á Norðurlöndunum. Fyrir dómi lýstu vitnin Sigurður Einarsson, þáverandi stjórnarformaður bankans, og Kristín Pétursdóttir, þáverandi framkvæmdastjóri fjárstýringar, í meginatriðum þessu hlutverki stefnda og samstarfi þeirra við hann. Fram kom hjá Sigurði að hann hefði haft frumkvæði að ráðningu stefnda og undirritað þá samninga sem áður er lýst fyrir hönd Kaupþings hf. Kvað hann bankaleyfi dótturfélagsins í Lúxemborg ekki hafa legið fyrir þegar gengið var frá kaupréttarsamningi við stefnda. Því hafi þótt hentugra að staðið væri að gerð samningsins með þeim hætti sem gert var. Fyrir liggur að stjórn Kaupþings hf. samþykkti kaup á húsi stefnda að Skovbakken 7, en í fundargerð frá 17. nóvember 1999 kemur fram að um sé að ræða hluta af samningi við stefnda og að hann fái kauprétt á húsinu til fimm ára. Í ljósi þeirrar ráðstöfunar sem hér var um að ræða og sér í lagi þar sem dótturfélagið í Lúxemborg hafði á þessum tíma ekki fengið leyfi til að starfrækja bankaþjónustu ber að líta svo á að kaupréttarsamningurinn hafi verið hluti af launakjörum stefnda eins og skýrt kemur fram í ofangreindri fundargerð stjórnar bankans. Aðalatriði er að Kaupþing hf. var bundinn af umræddri ráðstöfun og lágu því viðskiptalegar forsendur því til grundvallar. Skiptir í því sambandi ekki máli hvernig skattskilum stefnda var háttað í Lúxemborg vegna þessa enda er það ekki hluti af sakarefni málsins. Til þess er jafnframt að líta að í áðurgreindum ráðningarsamningi eru ákvæði um launauppbót sem m.a. reiknast af árlegum hagnaði hinnar svokölluðu Kaupþings banka samstæðu. Að mati dómsins verður því í þessu samhengi að líta til inntaks starfs stefnda, sem ekki einskorðaðist við dótturfélagið í Lúxemborg, og telja að hann hafi einnig verið starfsmaður Kaupþings hf., þ.e. móðurfélagsins. Er því ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi hvorki verið starfsmaður né launþegi Kaupþings hf. Kemur þá til skoðunar hvort þau launakjör sem hér um ræðir hafi falið í sér gjafagerning í skilningi gþl. Afsöl fasteignanna sem hér um ræðir voru móttekin til þinglýsingar þann 27. október 2008 en frestdagur var 15. nóvember 2008. Telst ráðstöfunin því hafa farið fram innan ofangreinds frests. Óumdeilt er að húsgögn og lausafé fylgdi með og telst þannig hluti af ráðstöfuninni. Ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur verið skýrt svo að undir það falli hver sú ráðstöfun sem rýri eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim sem nýtur góðs af henni, enda hafi búið gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni, sbr. til hliðsjónar dómar Hæstaréttar nr. 314/2013 og 664/2013. Þá getur verið fólginn örlætisgerningur í gagnkvæmum samningum þegar umtalsverður munur er á greiðslu þess sem hefur hag af ráðstöfuninni og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn. Við mat á því hvort um gjafagerning eða örlætisgerning hafi verið að ræða samkvæmt 1. mgr. 131. gr. gþl. þarf að líta til hinna samtengdu huglægu og hlutlægu skilyrða ákvæðisins. Þegar því er svarað hvort gjafatilgangur hafi búið að baki ráðstöfununum sem hér er krafist riftunar á, verður að hafa í huga að um var að ræða gagnkvæman vinnu- og launasamning á milli Kaupþings hf. og stefnda, og var kaupréttarsamningurinn einn þáttur hans. Endurgjald stefnda var vinnuframlag hans og er óumdeilt að hann hafi innt það af hendi. Af samningnum leiddi að því lengur sem stefndi starfaði fyrir bankann þeim mun lægra varð endurgjaldið fyrir eignirnar þegar hann nýtti kaupréttinn. Aðspurður kvað Sigurður Einarsson að ekki hefði verið um gjöf að ræða, heldur leið til að fá stefnda til Kaupþings hf. og eðlilegan þátt í því að fá mjög hæfan aðila til starfa til hagsbóta fyrir félagið. Hafi verið um „góðan samning“ að ræða fyrir Kaupþing hf. og hefði jafnvel mátt ganga lengra en gert var til þess að fá stefnda til starfa á þessum tíma. Í málinu liggur frammi tvenns konar verðmat vegna fasteignanna. Stefnandi miðar fjárkröfu sína við hærra verðmatið frá 9. ágúst 2011, en þar er annars vegar litið til markaðsverðs á þeim tíma er verðmatið fór fram og hins vegar áætlaðs verðs í september 2008 fyrir fjármálakreppuna. Að mati dómsins verður að hafa í huga að um kauprétt var að ræða sem stefndi og eiginkona hans gátu framselt eða nýtt sér á gildistíma samningsins eða fram til ársloka 2009 eftir að hann var framlengdur árið 2003. Allan samningstímann var kaupréttarsamningurinn framkvæmdur eins og upphaflega var gert ráð fyrir þ.e. með að lækka endurkaupsverð um 300.000 DKK fyrir hvert starfsár stefnanda. Þannig var samfella í lækkun endurkaupsverðs í samræmi við ákvæði samningsins sjálfs. Þá var það forsenda stefnda frá upphafi að hann gæti keypt fasteign sína aftur og þar með tryggt sig ef væntingar brygðust og hann myndi snúa aftur til Danmerkur. Í starfslokasamningi stefnda, frá 30. október 2007, kemur fram að stefndi og eiginkona hans „mega nýta sér kauprétt sinn að húsinu og hinum tveimur byggingarlóðum í Danmörku fyrir 1.800.000 DKK, sem leiða skuli til lykta fyrir árslok 2008“. Þegar stefndi ákvað að nýta sér kaupréttinn varð samningsbundið kaupverð eignanna því, vegna hins langa starfstíma hans, eðlilega mun lægra en raunverð eignanna samkvæmt mati. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki séð að gjafatilgangur hafi búið að baki þeim ráðstöfunum sem krafist er riftunar á, heldur lágu að baki þeim viðskiptalegar forsendur og samningar sem réttlættu þann verðmun sem var á greiðslum. Af þessum ástæðum er ekki fallist á riftun, með vísan til 1. mgr. 131. gr. gþl., á þeim grunni að um örlætisgerning hafi verið að ræða. Stefnandi byggir kröfu sína um riftun jafnframt á 141. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt greininni má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Telur stefnandi öll skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Jafnframt byggir hann á því að Kaupþing hf. og stefndi hafi verið nákomnir aðilar á þeim tíma sem afhending eignanna fór fram. Telur hann að ráðstafanirnar hafi verið ótilhlýðilegar í sjálfu sér og til hagsbóta fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa enda hafi endurgjaldið sem stefndi hafi greitt fyrir umræddar eignir verið langtum minna en raunverulegt verðmæti þeirra. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði ofangreinds ákvæðis séu uppfyllt. Grundvallarskilyrði þess er að ráðstöfun sé talin ótilhlýðileg. Óumdeilt er að Kaupþing hf. hafi verið ógjaldfær á þeim tíma er afsölum vegna eignanna að Skovbakken var þinglýst. Eins og áður er rakið gerði stefndi samning um starfslok sín í lok október 2007. Hann lét af störfum í byrjun janúar 2008 en í september sama ár óskaði hann eftir því að nýta sér kauprétt sinn í samræmi við samninginn. Í ljósi þess sem áður hefur verið rakið og með vísan til þeirrar niðurstöðu, að ekki hafi verið fólginn örlætisgerningur í þeirri ráðstöfun sem stefnandi krefst að verði rift, verður hún ekki talin vera ótilhlýðileg í sjálfu sér. Þegar af þeirri ástæðu er ekki fallist á það með stefnanda að skilyrði riftunar samkvæmt ákvæðinu séu fyrir hendi. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar sem ákveðinn er 950.000 krónur að teknu tilliti til kostnaðar við flutning vegna frávísunarkröfu. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Johnie Wilson Brögger, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf. í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 782/2015
Kærumál Vitni
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K ehf. og Þ um að fá að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli G gegn þeim. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að af 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 yrði ályktað að aðili í einkamáli mætti færa sönnur fyrir umdeildu atviki með því að leiða fyrir dóm vitni, sem svarað gæti munnlegum spurningum um slík atvik af eigin raun, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 190/1996. K ehf. og Þ hefðu ekki borið því við að vitnin gætu borið af eigin raun um atvik að baki málsókn G. Þá væru vitnin heldur ekki mats- eða skoðunarmenn eftir ákvæðum IX. kafla áðurgreindra laga sem leiddir yrðu fyrir dóm til að svara spurningum, sbr. 65. gr. sömu laga. Var kröfu K ehf. og Þ því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2015, sem barst réttinum 19. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 23. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. nóvember 2015, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fá að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð málsins. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hyggst lögmaður varnaraðila spyrja Erling Magnússon við aðalmeðferð málsins um hvað farið hafi fram á matsfundi, sem hann hafi mætt á fyrir hönd lögmannsins. Þá hyggst lögmaðurinn spyrja Stefán Guðmundsson um gögn, sem stafa frá honum og varða verðlagningu á tilteknum verkþáttum vegna vinnu við sumarbústað, sem um er deilt í málinu. Af 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 verður ályktað að aðili í einkamáli megi færa sönnur fyrir umdeildu atviki með því að leiða fyrir dóm vitni, sem svari munnlega spurningum um slík atvik af eigin raun, sbr. dóm Hæstaréttar 21. maí 1996 í máli nr. 190/1996, sem birtur er á bls. 1785 í dómasafni það ár. Varnaraðilar bera því ekki við að áðurnefndir menn geti borið af eigin raun um atvik sem búa að baki málsókn sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Þá eru þeir heldur ekki mats- eða skoðunarmaður eftir ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991, sem verða leiddir fyrir dóm til að svara spurningum, sbr. 65. gr. laganna. Brestur því skilyrði til að verða við kröfu varnaraðila til að fá að leiða umrædda menn fyrir dóm til að gefa munnlega skýrslu. Verður kröfunni því hafnað. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Kvistfells fasteigna ehf. og Þorsteins Þorvaldssonar, um að fá að leiða Erling Magnússon og Stefán Guðmundsson fyrir dóm til munnlegrar skýrslugjafar í máli sóknaraðila, Guðrúnar Einarsdóttur, á hendur þeim. Varnaraðilar greiði sameiginlega sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 821/2017
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 21. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að afplána 270 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingarsamkvæmt dómum Héraðsdóms Reykjavíkur [...] nóvember 2015 og „[...] mars 2015“,en hann var látinn laus til reynslu með ákvörðun Fangelsismálastofnunar ríkisins6. febrúar 2017. Kæruheimild er í 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildiSóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Samkvæmt skýrslu lögreglu 21. desember 2017 barsthenni klukkan 7.48 sama dag tilkynning um mann sem væri að reyna að brjótastinn í bifreið við [...] í Reykjavík. Er lögregla kom á vettvang varvarnaraðila, sem var mjög æstur, haldið niðri af mönnum sem voru að vinna viðnýbyggingu í götunni. Sá sem tilkynnti lögreglu um atburðinn skýrði svo frá aðhann hafi séð varnaraðila vera að „gramsa í bifreið.“ Eigandi bifreiðarinnar,sem lögregla ræddi við á vettvangi, sagði að hún hafi verið ólæst, þar semsamlæsing hafi verið biluð, farið hafi verið inn í hana, en engu stolið. Þáhafi afturhleri bifreiðarinnar verið opinn. Samkvæmt þessu er varnaraðili undirsterkum grun um brot gegn 244. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr., almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sem varðar allt að sex ára fangelsi. Er þannig fullnægtskilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 til þess að varnaraðila verði gertað afplána 270 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt dómum HéraðsdómsReykjavíkur [...] nóvember 2015 og [...] desember 2016, sem honum var veittreynslulausn á með ákvörðun Fangelsismálastofnunar ríkisins 6. febrúar 2017. Verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, X, skal afplána eftirstöðvar 270 dagarefsingar samkvæmt dómum Héraðsdóms Reykjavíkur [...] nóvember 2015 og [...] desember2016, sem honum var veitt reynslulausn á með ákvörðun Fangelsismálastofnunarríkisins 6. febrúar 2017.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur fimmtudaginn 21. DesemberLögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði ágrundvelli 2. mgr. 82. gr. laga um fullnustu refsinga gert að sæta afplánun á270 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]nóvember 2015 og [...]. mars 2015, sem honum var veitt reynslulausn á meðákvörðun Fangelsismálastofnunar þann 6. febrúar 2017.Í greinargerðsækjanda kemur fram að kærði liggi undir sterkum grun um að hafa í morgunbrotist inn í bifreiðar að [...] í Reykjavík og stolið þaðan ýmsum munum, eneinn eigandi bifreiðanna hafi komið að kærða inni í bifreið hans og haldiðhonum í tökum er lögregla hafi komið á vettvang.Að mati lögreglu hafi kærði með þessu rofiðgróflega almennt skilyrði reynslulausnarinnar enda liggi fyrir sterkur grunurum að hann hafi gerst sekur um brot sem geti varðað allt að 6 ára fangelsi,sbr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærða hafi verið veittreynslulausn þann 6. febrúar sl. á 270 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmtofangreindum dómum Héraðsdóms.Kærði sé undir sterkum grun um brot gegn244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framanritaðs,framlagðra gagna og loks með vísan til 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 umfullnustu refsinga, er þess farið á leit að krafan verði tekin til greina einsog hún sé sett fram. Niðurstaða Fyrir liggur að kærði fékkreynslulausn með ákvörðun Fangelsisstofnunar 6. febrúar 2017 á 270 dagaeftirstöðvum refsingar sem honum var gerð með dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...].mars 2015 og [...] nóvember 2015. Reynslutími var ákveðinn tvö ár. Það eralmennt skilyrði reynslulausnar að maður gerist ekki sekur um nýtt brot á reynslutíma.Samkvæmt 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016, um fullnustu refsinga, geturdómstóll úrskurðað að kröfu ákæranda að maður, sem hlotið hefur reynslulausn,skuli afplána eftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutíma rýfur gróflegaalmennt skilyrði reynslulausnar, enda liggi fyrir sterkur grunur um aðviðkomandi hafi framið brotið, sem varðað geti allt að sex ára fangelsi eða aðbrotið varði við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Af rannsóknargögnum verður ráðiðað snemma í morgun hafi verið tilkynnt um að maður væri að reyna að brjótastinn í bifreið við [...]í Reykjavík. Á vettvangi var kærði sem var í annarleguástandi og mjög æstur og lá hnífur í jörðinni við hlið hans. Tilkynnandi kvaðsthafa séð kærða „gramsa“ í bifreið. Þegar lögregla kom á vettvang var kærði meðbakpoka meðferðis sem í voru ýmsir munir, m.a. kveikjuláslyklar að bifreið semkærði gat ekki gert grein fyrir. Að þessu gættu og með vísan til þess sem aðframan er rakið og rannsóknargagna málsins verður fallist á að varnaraðili séundir sterkum grun um að hafa í morgun gerst sekur um þjófnað samkvæmt 244. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Slíkt brot varðar allt að sex ára fangelsi.Dómurinn telur að fallast verði á það með lögreglustjóra að kærði hafi meðþessari háttsemi sinni rofið gróflega almennt skilyrði reynslulausnar ískilningi 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016. Verður því fallist á kröfulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu svo sem nánar greinir í úrskurðarorði.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Kærða, X, kt. [...], er gert að sæta afplánun á 270 dagaeftirstöðvum refsingar samkvæmt dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...] nóvember2015 og [...]. mars 2015, sem honum var veitt reynslulausn á með ákvörðunFangelsismálastofnunar þann 6. febrúar 2017.
Mál nr. 94/2012
Líkamsárás Skilorð Hegningarauki Skilorðsrof Einkaréttarkrafa
J var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa haldið A niðri á meðan X sparkaði í andlit hans. Var háttsemin talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing J ákveðin sem hegningarauki við 4 mánaða skilorðsbundna fangelsisrefsingu samkvæmt héraðsdómi sem fallið hafði eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, en í hinum fyrrgreinda dómi var 3 mánaða skilorðsbundin fangelsisrefsing J samkvæmt öðrum dómi tekin upp og dæmd með. Með vísan til 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga var refsing J hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði og var þá kveðið á um hana í einu lagi fyrir framangreinda háttsemi og samkvæmt héraðsdómunum tveimur. Var fullnustu refsingarinnar frestað og hún bundin skilorði. Þá var ákvæði héraðsdóms um greiðslu bóta til A staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi. A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.027.747 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2010 til 6. júlí 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt vottorð B læknis 2. febrúar 2012 þar sem leiðrétt eru ummæli í læknisvottorði hennar 6. mars 2011. Í hinu nýja vottorði dregur læknirinn til baka fyrri ummæli sín um að brotaþoli, A, „hafi verið greindur með ADHD“, en sú staðhæfing í sjúkraskýrslu hans sé ekki rétt. Þegar hann hafi verið skoðaður árið 2000 með lesblindu í huga hafi það mat verið innan eðlilegra marka. Þá hafi ummæli í eldra vottorðinu um lélega sjálfsmynd brotaþola tengst steranotkun, sem aðeins hafi varað tvo mánuði, en hann hafi alveg jafnað sig eftir það. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hans er staðfest sú niðurstaða að sakfella beri ákærða fyrir brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp var ákærða gert, með dómi Héraðsdóms Reykjaness 6. desember 2011, að sæta fangelsi í fjóra mánuði, en fullnustu refsingarinnar var frestað og hún bundin skilorði. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga var með dóminum tekinn upp dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. desember 2009 þar sem ákærði hafði verið dæmdur til þriggja mánaða skilorðbundinnar fangelsisrefsingar og refsing hans ákveðin í einu lagi með hliðsjón af 77. gr. sömu laga. Við uppkvaðningu umrædds dóms 6. desember 2011 láðist að taka tillit til þess að fjórum dögum áður hafði hinn áfrýjaði dómur verið kveðinn upp, en þar hafði réttilega verið tekinn upp dómurinn yfir ákærða 9. desember 2009 og refsing hans tiltekin eftir áðurnefndri lagagrein sjö mánaða skilorðsbundið fangelsi. Með skírskotun til þess, sem rakið hefur verið, er óhjákvæmilegt að ákveða ákærða refsingu í þessu máli sem hegningarauka við refsingu samkvæmt dóminum 6. desember 2011 með hliðsjón af 78. gr. laganna. Fyrir liggur í málinu að X, sem var sakfelldur í héraði ásamt ákærða fyrir að hafa ráðist á brotaþola umrætt sinn, veitti brotaþola einn þá miklu áverka sem hann hlaut. Af þeim sökum er hlutur ákærða í brotinu lítill í samanburði við þátt X í því. Að teknu tilliti til 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða því hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði og er þá kveðið í einu lagi á um refsingu fyrir þá háttsemi, sem að framan greinir, og samkvæmt áðurnefndum dómum 9. desember 2009 og 6. desember 2011. Rétt er að fullnustu refsingarinnar sé frestað skilorðsbundið eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms, sem lúta að sakarkostnaði ákærða, verða staðfest. Þrátt fyrir að hlutur ákærða í broti því, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir, sé eins og fyrr segir lítill í samanburði við þátt X ber hann engu að síður samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar óskipta bótaábyrgð ásamt honum á því tjóni sem brotaþoli varð fyrir. Að því virtu er staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur til handa brotaþola. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Miðað við fyrrgreinda niðurstöðu um skaðabótakröfu brotaþola á hendur ákærða er rétt að brotaþoli beri sjálfur kostnað af því að halda henni fram fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Ákærði, Jón Ásbjörnsson, sæti fangelsi í átta mánuði, en fullnustu refsingarinnar er frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og skaðabætur til handa A skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 464.525 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar, hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 18. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af Ríkissaksóknara 6. júní sl. á hendur X, kennitala [...], [...], [...], og Jóni Ásbjörnssyni, kennitala [...], [...], Hafnarfirði fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 19. desember 2010, á bifreiðarstæði við Smáralind, Hagasmára 1, Kópavogi, í félagi veist að A, ákærði Jón með því að taka A hálstaki, draga hann niður í götuna og halda honum á meðan ákærði X veittist að honum með því að traðka á og sparka ítrekað í höfuð hans. Við þetta hlaut A brot á augntóft og kinnbeini vinstra megin, eymsli í vöðvum hálshryggs og mar á augnlokum og augnsvæði. Telst háttsemi ákærðu varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærðu verði dæmdir in solidum til greiðslu skaðabóta og útlagðs kostnaðar, samtals að fjárhæð krónur 1.027.747. Að auki er krafist vaxta samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af fjártjóni og miska frá tjónsdegi og þar til einn mánuður er liðinn frá því að bótakrafan hefur verið birt í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laganna, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags, allt í samræmi við 9. gr. sömu laga. Þá er krafist kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar. Ákærði X játar þau brot sem honum eru gefin að sök í ákæruskjali að öðru leyti en því að hann hafi ekki sparkað ítrekað í höfuð A eins og í ákæru segir heldur hafi hann einungis sparkað í höfuð hans einu sinni og einu sinni í líkama hans. Hann krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og þá krefst verjandi hans málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákærði Jón krefst sýknu og verjandi ákærða krefst málsvarnarlauna að mati dómsins. I. Þá er ákærði X einnig ákærður með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þann 9. ágúst 2011 fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2010, nema annað sé tekið fram: I.I. [...] I.II [...] I.III [...] Í málinu gerir eftirtaldir aðilar skaðabótakröfur á hendur ákærða, X: [...] Ákærði hefur skýlaust játað brot sín og hefur hann jafnframt samþykkt framkomnar bótakröfu. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum eru gefin að sök í ákæru og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ekki verður fjallað frekar um ofangreind brot ákærða X hér að neðan að öðru leyti en við ákvörðun refsingar. II. Málavextir v. ákæru dags. 6. júní 2011. Í frumskýrslu lögreglu dags. 22. desember 2010 kom fram að A, brotaþoli, hafi komið til Lögreglunnar í Kópavogi, þar sem hann kvaðst vilja gefa kæruskýrslu vegna grófrar líkamsárásar sem hann hafi orðið fyrir þann 19. desember 2010 milli kl. 03:00 og 06:00, á efra bifreiðarplani er liggur milli Smáralindar og Smáratorgs 3, Kópavogi. Brotaþoli upplýsti að árásaraðilar í málinu hafi verið X og Jón Ásbjörnsson. Brotaþoli lýsti því að hann hafi komið á bifreiðarplanið við Smáralind þennan umrædda dag í bifreið með fólki sem hann hafi ekki þekkt og hafi hann setið í hægra aftursæti bifreiðarinnar. X hafi þá komið á staðinn og sest í hægra framsæti bifreiðarinnar sem brotaþoli sat í og hafi þeir byrjað að tala saman. Fljótlega hafi þeim sinnast eitthvað og hafi þá X snúið sér við og slegið í áttina að brotaþola. Brotaþoli sagðist hafa borið höndina fyrir sig og stöðvað höggið og hafi síðan farið út úr bifreiðinni og dregið X út úr bílnum og kastað honum frá sér. Hafi X þá haft uppi ógnandi tilburði við brotaþola. Í sama mund hafi Jón komið, tekið brotaþola hálstaki aftan frá, hert að, krækt fótum utan um brotaþola og dregið hann niður í jörðina. Hafi X þá komið að honum og stappað af afli með fætinum 12-13 sinnum í andlit brotaþola en brotaþoli hafi þó haldið meðvitund allan tímann. Í framhaldi af þessu hafi þeir X og Jón farið af vettvangi og hafi brotaþola verið hjálpað á fætur og honum keyrt upp á slysadeild Landspítalans. Hann hafi þó ekki viljað þiggja læknishjálp þegar þangað var komið. Hann hafi síðan farið daginn eftir upp á slysadeild Landspítalans. Brotaþoli kvaðst hafa drukkið 2-3 bjóra umrætt kvöld. Á meðal gagna í málinu liggur fyrir læknisvottorð gert af C lækni. Þar kom fram að við skoðun hafi brotaþoli verið með mikið glóðarauga báðum megin, storkublóð í nefi en ekki merki um septal haematoma. Ekki hafi verið blóð í eyrnagöngum eða á bakvið hljóðhimnu. Augnhreyfingar hafi verið eðlilegar, engin tvísýni og engir verkir við augnhreyfingar. Ekkert merki hafi verið um brot á nefbeini og ekki hafi verið verkir við þreifingu á efri augntóftarbrún. Miklir verkir hafi verið við þreifingu á neðri augntóftarbrún og kinnbeini vinstra megin. Einnig nokkrir verkir hægra megin. Þá hafi brotaþoli lýst vægum eymslum í vöðvum í hálshrygg. Þá kom fram að brotaþoli þyrfti innlögn og aðgerð til að rétta brotin á kinnbeini. Þá liggur einnig fyrir læknisvottorð B læknis við heilsugæsluna í [...], dags. 6. mars 2011. Þar kemur fram að brotaþoli hafi ekki leitað til heilsugæslunnar eftir umrædda áverka í desember 2010. Ekki var getið um nein markverð stoðkerfiseinkenni í hans sjúkrasögu en hann hafi verið greindur með ADHD og lesblindu og hafi glímt við lélega sjálfsmynd. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dóminum eftir því sem þurfa þykir: Ákærði Jón Ásbjörnsson kvaðst fyrir dómi hafa verið á bílaplaninu við Smáralind þetta umrædda kvöld og hafi farið þangað til að hitta vinkonur sínar, D, E og F, en G hafi verið þarna líka. Ákærði kvaðst hafa verið á bíl með ákærða X sem hafi farið yfir í bílinn til stelpnanna þar sem brotaþoli var og hafi E farið yfir í bílinn sinn í staðinn. Ákærði kvaðst hafa séð X og vitnið G, farþega í hinum bílnum, rífast eitthvað og allt í einu hafi brotaþoli rokið út úr bílnum og rifið X út úr bílnum. Ákærði hafi þá stigið út úr bíl sínum og hlaupið í áttina til þeirra þar sem brotaþoli hafi verið ofan á X að lemja hann en ákærði taldi að brotaþoli hafi lamið hann með tveimur til þremur höggum. Aðspurður kvaðst ákærði Jón þá hafa tekið utan um síðu brotaþola og upp á háls hans og tekið hann af X og við það hafi brotaþoli orðið æstur og þá hafi hann haldið honum ennþá fastar svo að hann gæti ekki gert neitt. Hann hafi gert þetta til að stöðva frekari slagsmál. Þeir hafi síðan dottið aftur fyrir sig saman niður í jörðina og ákærði hélt utan um brotaþola með höndunum í einhvern smá tíma eftir að þeir féllu í jörðina. Brotaþoli hafi lent ofan á ákærða. Ákærði kvað svo að X hafi þá komið og sparkað eitthvað í brotaþola en hafi þó ekki séð hvar spörkin lentu eða hversu mörg þau voru en taldi þó spörkin hafa verið fleiri en eitt, líklega tvö til þrjú. Hann var þó viss um að brotaþoli hafi a.m.k. fengið eitt högg í hausinn en hann sjálfur hafi einnig fengið högg í sig en ekki vitað frá hverjum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa haldið brotaþola á meðan X sparkaði en hafi síðan sleppt brotaþola, staðið upp, stöðvað X og tekið hann með sér í bílinn og ekið í burtu. Hann hafi þó ekki haldið brotaþola í þeim tilgangi að X gæti veist að honum. Ákærði kvaðst hafa séð að það blæddi úr andliti brotaþola þegar þeir fóru af vettvangi. Aðspurður kvaðst ákærði vera í skóla núna og sé búin með 2 ár í [...]. Ákærði X kom fyrir dóm og kvaðst hafa verið á umræddum stað þann 19. desember 2010. Hann hafi verið nokkuð drukkinn. Þegar hann kom á staðinn hafi hann sest í framsæti bílsins sem brotaþoli sat í og byrjað að tala við krakkana. Einhver ágreiningur hafi orðið á milli hans og G og allt í einu hafi brotaþoli stigið út úr bílnum, opnað framhurðina og dregið sig út úr bifreiðinni og kýlt sig fjórum til sex sinnum í andlitið. Þá hafi ákærði Jón komið út úr bílnum og stuttu seinna hafi þeir Jón og A báðir legið í jörðinni. Ákærði X kvaðst ekki hafa tekið nákvæmlega eftir því hvernig ákærði Jón hafi tekið í brotaþola enda nýbúin að fá nokkur högg í andlitið. Eftir að þeir duttu í jörðina hafi ákærði X síðan ráðist á brotaþola þar sem hann lá í jörðinni. Aðspurður kvaðst ákærði hafa sparkað einu sinni í maga brotaþola og einu sinni í andlit hans en ekki ítrekað eins og haldið er fram í ákæru. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvernig brotaþoli hafi legið í jörðinni, hvort hann hafi verið ofan á Jóni eða við hliðina á honum. Jón hafi síðan sleppt brotaþola og stoppað sig og þeir hafi síðan hafa farið af vettvangi. Aðspurður kvað ákærði brotaþola ekki hafa verið með hendurnar fastar þegar hann sparkaði í hann en mundi þó ekki nákvæmlega eftir því enda hafi þetta gerst mjög hratt. Aðspurður kvaðst ákærði vera hættur í allri neyslu síðan í ágúst á þessu ári en hann hafi verið í mikilli fíkniefnaneyslu árið 2010. Hann hafi jafnframt fengið vinnu á frystitogara sem hann sé mjög ánægður með. Ákærði kvaðst sjá eftir þessari líkamsárás. Brotaþolinn, A, kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa setið í bíl inn á bílaplani Smáralindar þessa umræddu nótt. X hafi síðan komið og sest í bílinn og einhver ágreiningur hafi orðið þeirra á milli og hafi X slegið til hans en brotaþoli varðist höggið. Brotaþoli hafi síðan staðið upp úr bílnum og dregið X út úr bílnum og fellt hann í jörðina. Brotaþoli kvaðst ekki hafa kýlt X. Hann hafi síðan staðið yfir X þegar Jón hafi komið aðvífandi og tekið hann hálstaki og hafi þeir fallið saman í jörðina. Brotaþoli hafi legið ofan á Jóni og Jón haldið honum. Síðan hafi X komið, sparkað ítrekað í hann, traðkað á honum og að lokum kýlt hann í andlitið. Jón hafi síðan sleppt honum og staðið upp og stöðvað frekari atlögu A að brotaþola. Ákærðu hafi síðan farið af vettvangi. Brotaþoli kvaðst ekki hafa viljað fá læknishjálp þessa nótt og hafi ætlað að sofa þetta úr sér en hafi síðan leitað til læknis daginn eftir. Brotaþoli hafi þurft að undirgangast aðgerð þar sem fjórar járnplötur voru settar í kinnbeinið og enn væri hætta á því að vinstra augað geti sogist niður í augntóftina og þá gæti hann misst hluta af sjóninni. Hann fái kul í andlitið þegar kalt er í veðri og finni hann ennþá fyrir afleiðingum árásarinnar. Hann hafi ekkert getað unnið fyrstu 3-4 mánuðina eftir árásina og hafi hann verið með dyravörslufyrirtæki sem hann hafi ekkert getað unnið í eftir árásina. Eins hafi hjartavandamál komið upp hjá honum eftir árásina og er það talið vera vegna kvíða. Hann kvaðst einnig hafa orðið fyrir andlegri vanlíðan eftir árásina. Vitnið D kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í bílnum með X, G og brotaþola og setið í aftursætinu. Þá hafi ákærði X og G lent í einhverju orðaskaki og allt í einu hafi brotaþoli farið út úr bílnum og rifið ákærða X út úr bílnum. Þeir hafi lent í einhverjum átökum og dottið niður í jörðina. Þá hafi Jón komið aðvífandi og haldið brotaþola föstum þar sem hann lá og svo hafi X sparkað í hann. Hún taldi spörkin hafa lent á höfuðsvæði brotaþola. Vitnið kvað spörkin hafa verið fleiri en eitt en ekki vita hversu mörg í heildina þau hafi verið. Hún kvað svo ákærðu hafa farið af vettvangi og hún ásamt vinkonum sínum hafi síðan keyrt brotaþola á spítala og síðan heim til hans. Vitnið E kom fyrir dóminn og kvaðst hafa setið í bílnum með ákærða Jóni á bílaplaninu við Smáralind þetta umrædda kvöld. Hún kvað eitthvað hafa farið á milli G og X og við það hafi brotaþoli reiðst og stigið út úr bílnum og dregið X út úr bílnum. Þeir hafi verið að rífast eitthvað fyrir utan bílinn og brotaþoli síðan tekið X niður í jörðina. Þá hafi Jón komið og tekið brotaþola niður í jörðina og haldið honum þar. X hafi síðan komið og sparkað í andlitið á brotaþola en hún gat þó ekki tjáð sig um hversu mörg spörkin voru en taldi þau hafa verið fleiri en eitt. Ákærðu hafi síðan farið af vettvangi og hún ásamt vinkonum sínum hafi hjálpað brotaþola á fætur og farið með hann á slysadeildina og síðan heim. Vitnið F kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í bílnum með ákærða X ásamt G, brotaþola og D þetta umrædda kvöld. Einhver orðaskil hafi orðið á milli X og G og það endað með því að brotaþoli hafi staðið upp úr bílnum og dregið X út úr bílnum og hann dottið niður á jörðina. Síðan hafi Jón komið aðvífandi og tekið utan um hálsinn á brotaþola og svo hafi X komið og sparkað í brotaþola. Hún muni ekki eftir því hversu mörg spörkin hafi verið en sagði þó að einhver spörk hafi átt sér stað. Því næst hafi ákærðu farið af vettvangi og hún farið ásamt vinkonum sínum að hjálpa brotaþola. Vitnið staðfesti að lokum lögregluskýrslu sem hún gaf þann 13. janúar 2011. Vitnið C læknir gaf símaskýrslu fyrir dóminum og staðfesti læknisvottorð sem hann ritaði. Aðspurður kvað vitnið áverka brotaþola samrýmast því að hann hafi fengið fleiri en eitt högg í andlitið en þó sé ómögulegt að fullyrða það. Aðspurður kvað hann batahorfur brotaþola vera nokkuð góðar en það muni taka hann einhvern tíma að jafna sig. Hann taldi langtímaafleiðingar ekki þurfa að vera miklar ef að aðgerð hafi tekist vel. Vitnið G kom fyrir dóminn en hann kvaðst hafa verið í bílnum með brotaþola, X, og D þetta umrædda kvöld. Vitnið kvaðst hafa byrjað að rífast við X í bílnum. Allt í einu hafi brotaþoli farið út úr bílnum, rifið X út úr bílnum og þeir lent í einhverjum slagsmálum. Síðan hafi Jón komið hlaupandi, tekið utan um brotaþola og þeir hafi fallið í götuna. Síðan hafi X traðkað á hausnum á brotaþola og sparkað í hann en hætt þegar Jón hafi öskraði á hann ,,að þetta væri komið gott“. Aðspurður kvað vitnið Jón hafa haldið brotaþola fyrst um sinn þegar X sparkaði í hann en sleppt honum síðan stuttu seinna. Aðspurður kvað vitnið að S hafi sparkað í brotaþola um fimm sinnum. Að lokum hafi ákærðu farið af vettvangi og hann hjálpað brotaþola á fætur og farið með hann upp á spítala og svo heim. III. Niðurstaða: Í máli þessu er ákærða Jóni gefið að sök að hafa í félagi með ákærða X veist að A, ákærði Jón með því að taka A hálstaki, draga hann niður í götuna og halda honum á meðan ákærði X veittist að honum með því að traðka á og sparka ítrekað í höfuð hans. Ákærði Jón hefur í skýrslu sinni hjá lögreglu og fyrir dómi neitað sök í málinu. Hann telur sig ekki eiga nokkurn þátt í þessu máli enda deilurnar og slagsmálin alfarið á milli brotaþola og ákærða X. Ákærði Jón telur sig einfaldlega hafa gengið á milli þeirra og reynt að stöðva átökin sem áttu sér stað. Hann neitar því jafnframt að hafa tekið brotaþola eiginlegu hálstaki og rifið hann viljandi niður í jörðina. Hann segist hafa tekið utan um síðu hans og upp á háls eða öxl brotaþola og saman hafi þeir dottið í jörðina. Hann viðurkennir að hafa haldið brotaþola í stuttan tíma eftir að þeir duttu niður í jörðina en það hafi ekki verið í þeim tilgangi að ákærði X gæti sparkað í hann. Hann hafi sjálfur fengið högg í sig en ekki vitað frá hverjum og segist hafa sleppt takinu á brotaþola mjög fljótlega þegar hann áttaði sig á aðstæðunum og staðið upp og stöðvað atlögu X að brotaþola. Ákærði X kvaðst ekki muna eftir því hvernig Jón hafi tekið utan um brotaþola, hvort það hafi verið með hálstaki eða ekki og sagðist jafnframt ekki muna eftir því hvort að Jón hafi haldið honum eða ekki. Þó minnti hann að brotaþola hafa ekki verið haldið á meðan hann sparkaði í hann. Vitnið D sagði fyrir dómi að Jón hafi komið og tekið brotaþola niður í jörðina og haldið honum þar þegar X sparkaði í hann. Hún mundi þó ekki í hvernig tökum Jón hafi haldið brotaþola. Að endingu hafi Jón staðið upp og stöðvað X. Vitnið E sagði fyrir dómi að Jón hafi komið og tekið brotaþola niður í jörðina og haldið honum þar. Hún kvaðst ekki muna með hvaða hætti hann hélt um brotaþola þegar hann tók hann niður í jörðina en sagði þó að brotaþola hafi verið haldið niðri þegar X sparkaði í hann. Vitnið F sagði í framburði sínum að Jón hafi komið aðvífandi og tekið utan um háls brotaþola og haldið honum og svo hafi X komið og sparkað í hann. Hún mundi þó ekki hvort að þeir hafi legið í jörðinni eða ekki þegar spörkin áttu sér stað. Vitnið G sagði í vitnisframburði sínum að Jón hafi komið og tekið utan um brotaþola og saman hafi þeir dottið í jörðina. Vitnið sagði að Jón hafi haldið brotaþola í jörðinni fyrst um sinn þegar X byrjaði að sparka í hann en hafi síðan sleppt brotaþola, staðið upp og kallað á X að þetta væri komið gott og tekið hann síðan með sér í bílinn og keyrt burtu. Af framburði vitna má ætla að Jón hafi komið inn í deilurnar á milli brotaþola og X og tekið utan um brotaþola með einum eða öðrum hætti og þeir hafi saman fallið í jörðina. Ákærði Jón segir sjálfur að brotaþoli hafi fallið ofan á sig og að hann hafi haldið honum föstum í smá tíma. Öll vitnin eru sammála um það að Jón hafi haldið brotaþola niðri í einhvern tíma á meðan X sparkaði eða trampaði á andliti brotaþola. Vitnið F mundi þó ekki hvort að Jón og brotaþoli hafa legið í jörðinni þegar hann hélt honum. Ef ákærði Jón hefði sannarlega ætlað að koma í veg fyrir frekari átök á milli X og brotaþola, eins og hann hefur haldið fram, hefði honum verið það í lófa lagið að standa strax upp eftir að þeir skullu í jörðina og ýta X í burtu og þannig koma í veg fyrir frekari átök. Í stað þess lá hann í jörðinni um skamma stund, með brotaþola í tökum, fyrst um sinn þegar X sparkaði í höfuð brotaþola. Það var ekki fyrr en hann stóð upp og öskraði á X að þetta væri komið gott að X hætti atlögunni að brotaþola. Með þessari háttsemi ákærða lét hann sér það í léttu rúmi liggja að X næði að sparka í andlit brotaþola þegar hann hefði getað komið í veg fyrir spörkin með því að sleppa brotaþola strax og standa upp og ýta X í burtu. Með vísan til framburða vitna og ákærða er það mat dómara að ákæruvaldinu hafi tekist lögfull sönnun þess að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir og réttilega er færð til refsiákvæða í ákæru. Í máli þessu er ákærða X gefið að sök að hafa í félagi með Jóni veist að brotaþola þar sem hann lá í jörðinni með því að traðka á og sparka ítrekað í höfuð brotaþola. Ákærði játaði í skýrslu sinni hjá lögreglu að hafa lent í átökum við brotaþola og viðurkennir að hafa kýlt hann nokkrum sinnum í andlitið og sparkað í hann einu sinni í höfuðið og einu sinni í magann. Hann neitaði hins vegar að hafa sparkað í hann ítrekað. Við skýrslugjöf ákærða fyrir dómi játaði ákærði jafnframt að hafa lent í átökum við brotaþola en hafnar því alfarið að hafa sparkað og traðkað ítrekað á höfði brotaþola. Ákærði sagðist hafa verið mjög reiður eftir að brotaþoli hafi rifið hann út úr bílnum og kýlt hann og þess vegna hafi hann sparkað í hann þegar brotaþoli lá í jörðinni, einu sinni í magann og einu sinni í andlitið. Ákærði Jón kvað að X hafa sparkað eitthvað í brotaþola þegar hann lá í jörðinni og sagði að spörkin hafi verið fleiri en eitt, líklega tvö til þrjú. Hann hafi þó ekki séð hvar spörkin hæfðu brotaþola. Brotaþoli kvað ákærða X hafa sparkað í sig 11-12 sinnum og sagði að höggin hafi öll lent á höfuðsvæðinu, flest í andliti hans. Brotaþoli sagði jafnframt að X hafi ekki hætt fyrr en Jón hafi staðið upp og sagt honum að hætta og tekið hann síðan með sér í bílinn og ekið burtu. Vitnið D kvað að X hafa sparkað í höfuðið á brotaþola þar sem hann lá í jörðinni. Hún sagði að höggin hafi lent á höfuðsvæði brotaþola en gat þó ekki munað hversu mörg höggin hafa verið. Hún sagðist þó vera viss um að höggin hafi verið fleiri en eitt. Vitnið E bar svo fyrir dómi að hún hafi séð X sparka í andlitið á brotaþola þar sem hann lá í jörðinni. Hún gat ekki munað hversu mörg höggin voru en var þó nokkuð viss um að höggin hafi verið fleiri en eitt. Hún sagði jafnframt að X hafi ekki hætt fyrr en Jón hafi stöðvað hann. Vitnið F kvaðst fyrir dómi hafa séð þegar X sparkaði í brotaþola. Hún sagði að einhver spörk hafi verið en gat þó ekki tjáð sig um fjölda þeirra né hvar þau lentu á brotaþola. Vitnið G sagði fyrir dómi að hann hafi séð þegar X traðkaði á hausnum á brotaþola og sparkaði í hann þegar hann lá á jörðinni. Vitnið taldi að spörkin hafi verið um 5 talsins og sagði þau hafa beinst að höfði brotaþola og andliti. Vitnið sagði jafnframt að ákærði X hafi ekki hætt fyrr en Jón hafi staðið upp og kallað á hann að þetta væri komið gott og hafi tekið hann með sér út í bíl. Af framburði vitna og ákærða liggur atburðarás kvöldsins 19. desember 2010 nokkuð ljós fyrir. Ákærði X og brotaþoli sátu saman í bifreið og eitthvað sinnaðist þeim sem varð til þess að brotaþoli rauk út úr bifreiðinni og dró X út úr bílnum. Ekki þykir sannað að X hafi slegið til brotaþola inn í bifreiðinni enda brotaþoli einn því til frásagnar og framburður vitna styður ekki þá frásögn. Einhver átök eða stympingar hafa orðið á milli ákærða og brotaþola sem leiddu til þess að ákærði Jón kom og tók brotaþola niður í jörðina með einum eða öðrum hætti og hélt honum þar. Ákærði X sagði fyrir dómi að hann hafi verið gríðarlega reiður út í brotaþola og hafi því ráðist á hann þegar hann lá varnarlaus í jörðinni og sparkað einu sinni í höfuð hans og einu sinni í maga. Af framburði vitna og brotaþola að dæma er ekki fyllilega ljóst fyrir hversu mörg spörkin hafa verið eða hvort hann hafi einnig traðkað á höfði ákærða eins og segir í ákæru. Öll vitnin eru sammála því að spörkin hafi beinst að höfði og andliti brotaþola en vitnið G er sá eini, ásamt brotaþola, sem talaði um að ákærði hafi jafnframt traðkað á höfði brotaþola. Vitnin D og E sögðu báðar að spörkin hafi verið fleiri en eitt en gátu ekki tjáð sig um nákvæman fjölda sparka. Vitnið F sagði fyrir dómi að einhver spörk hafi verið af hálfu ákærða en gat þó ekki tjáð sig um fjölda þeirra. Vitnið G taldi að ákærði hafi sparkað og traðkað um fimm sinnum í höfuð ákærða. Af gögnum málsins og framburði vitna og ákærðu þykir útilokað að leggja trúnað á að ákærði X hafi einungis sparkað einu sinni í andlit brotaþola og einu sinni í maga hans. Brotaþoli kvaðst ekki hafa fengið spark í magann og öll vitnin nema F báru um það að spörkin hafi hæft andlit og höfuð brotaþola. Að mati dómara hefur ákæruvaldi tekist að sanna að spörkin hafi verið fleiri en eitt sem beindust að höfði brotaþola og þar með ítrekuð. Eins bera áverkar brotaþola á andliti og læknisvottorð með sér að brotaþoli hafi fengið fleiri en eitt spark í andlitið. Er samkvæmt þessu sannað að ákærði X hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Þá er fallist á það með ákæruvaldinu að háttsemi ákærða sé réttilega heimfærð undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 enda um sérstaklega hættulega árás sem beindist að höfði brotaþola. Ákvörðun refsingar: Ákærði Jón er fæddur [...] og var því 18 ára þegar brotið var framið. Ákærði hefur ekki áður hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot en hlaut þó þriggja mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundin í tvö ár fyrir brot gegn 253. gr., 231. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þann 9. desember 2010. Með brotum sínum nú hefur ákærði rofið skilorð dóms frá 9. desember 2010 og verður hann því dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. og refsing tiltekin eftir 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með tilliti til ungs aldurs ákærða og þátt hans í brotinu þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin 7 mánaða fangelsi. Að öllu virtu svo einkum þess að ekki er um ítrekað ofbeldisbrot að ræða þykir rétt að binda refsinguna skilorði til þriggja ára og að hún skuli niður falla að þeim tíma loknum frá birtingu dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði X er fæddur [...]. Á hann að baki alllangan sakaferil. Með dómi uppkveðnum 10. mars 2009 var hann sakfelldur fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga en ákvörðun refsingar hans var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þann 4. september 2009 gerði ákærði sátt við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu fyrir brot gegn 1. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Var ákærði sviptur ökurétti í 10 mánuði frá 4. september 2009auk þess þurfti hann að greiða 140.000 kr. í sekt. Með dómi uppkveðnum 9. desember 2009 var hann sakfelldur fyrir brot gegn 244. gr., 1. mgr. 254. gr., 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga og 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Var refsing ákvörðuð 10 mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára auk þess sem hann var sviptur ökurétti í 2 ár og 6 mánuði frá 7. janúar 2010. Þann 7. júlí 2010 hlaut hann dóm fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og var refsing ákvörðuð 100.000 kr. sekt. Með brotum sínum nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá 9. desember 2009 og er hann dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði veittist með alvarlegum hætti að brotaþola og beindust höggin að höfði brotaþola. Þó ber einnig að líta til þess að ákærði er ungur að árum og hefur játað þann verknað sem hann er ákærður fyrir með ákæru dags. 9. ágúst 2011 og eins hefur hann játað verknaðarlýsingu ákæru dags. 6. júní 2011 að öðru leyti en fjölda sparka í brotaþola. Ákærði hefur verið samstarfsfús bæði hjá lögreglu og fyrir dómi og iðrast gjörða sinna. Eins ber að líta til þess að brotaþolinn átti sinn þátt í upptökunum að þeim átökum sem urðu á milli ákærða og brotaþola. Þykir refsing ákærða X nú hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Vegna sakaferils og alvarleika brotsins þykir skilorðbinding refsingar ekki koma til greina. Þá skal hann sæta sviptingu ökuréttar ævilangt frá birtingu dómsins. Þá skal ákærði sæta því að fíkniefni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001. Sakarkostnaður: Eftir þessum málsúrslitum ber samkvæmt 218. gr. laga nr. 88/2008 að dæma ákærðu til greiðslu málskostnaðar. Ákærðu greiði in solidum 60.000 krónur samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti sækjanda. Þá skulu þeir greiða sem sakarkostnað málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna þannig að ákærði Jón Ásbjörnsson greiði verjanda sínum Sveini Andra Sveinssyni hrl. 251.000 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti og ákærði X verjanda sínum Jóhanni Karli Hermannssyni hdl. 188.250 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá ber ákærða X einnig að greiða 65.208 krónur vegna sýnatöku sem fram fór við rannsókn málsins. Bótakröfur: Brotaþoli A á rétt á miskabótum úr höndum ákærðu á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem eru ákveðnar 600.000 krónur. Þess skal þó getið að enn liggur ekki fyrir varanlegur miski brotaþola vegna árásar þessarar. Þá bera ákærðu að greiða honum útlagðan kostnað vegna vitjunar hans til lækna 27.747 krónur og 125.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatt í lögmannskostnað fyrir að halda fram bótakröfunni. Vexti skal greiða eins og segir í dómsorði. Ákærði X ber að greiða H, kt. [...]. f.h. I hf., kt. [...], skaðabætur að fjárhæð 3.803 kr. Vexti skal greiða eins og segir í dómsorði. Ákærði X ber að greiða J, kt. [...], f.h. K hf., kt. [...], skaðabætur að fjárhæð 6.817 kr. Vexti skal greiða eins og segir í dómsorði. Ákærði X ber að greiða L, kt. [...], f.h. M hf., kt. [...], skaðabætur að fjárhæð 14.582 kr. Vexti skal greiða eins og segir í dómsorði. Einar Laxness fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sótti málið. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóminn D ó m s o r ð: Ákærði, Jón Ásbjörnsson, sæti fangelsi í 7 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður eftir þrjú ár frá birtingu dóms þessa ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Jón greiði sem sakarkostnað málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., sem þykja hæfilega ákvörðuð 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Þá skal ákærði sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dómsins að telja. Þá sæti ákærði upptöku á 0,69 g af maríhúana-kannabis sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði X greiði sem sakarkostnað 253.458 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhanns Karls Hermannssonar hdl., 188.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Annan sakarkostnað að fjárhæð 60.000 krónur greiði ákærðu óskipt. Ákærðu greiði A in solidum 753.247 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2010 til 6. júlí 2011 og dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Loks ber ákærða X að greiða H 3.803 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2010 og dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. sömu laga frá 9. september 2011 til greiðsludags. Þá ber ákærða X að greiða J 6.817 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. maí 2010 og dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. sömu laga frá 9. september 2011 til greiðsludags. Þá ber ákærða X að greiða L 14.582 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. maí 2010 og dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. sömu laga frá 9. september 2011 til greiðsludags.
Mál nr. 160/2001
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Gjafsókn
G varð fyrir varanlegu líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 1997. Var varanlegur miski G metinn 15%, en varanleg örorka 30%. Áður en slysið átti sér stað hafði G, sem var fædd árið 1953, stundað nám um nokkurra ára skeið, síðast í bókmenntafræðum við Háskóla Íslands, en þar á undan verið húsmóðir. Þurfti G að hætta námi vegna afleiðinga slyssins. Í málinu krafðist G þess að bætur fyrir varanlega örorku væru ákveðnar á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ekki 8. gr. sömu laga. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna skyldi meta árslaun sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður væru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum, en samkvæmt þágildandi 8. gr. sömu laga, sem farið hafði verið eftir við tjónsuppgjör vegna slyssins, skyldi ákveða bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýttu vinnugetu sína þannig, að þeir hefðu engar eða takmarkaðar vinnutekjur, á grundvelli miskastigs samkvæmt 4. gr. laganna. Héraðsdómur taldi að rétt hefði verið að fara eftir þágildandi ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga við uppgjör á örorkubótum G. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2001. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.305.351 krónu með 2% ársvöxtum frá 27. desember 1997 til 27. október 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Hvor aðili skal bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Guðrúnar Eddu Káradóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 24. janúar síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 5. september 2000. Stefnandi er Guðrún Edda Káradóttir, kt. 260953-5759, Njálsgötu 12a, Reykjavík. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur, að fjárhæð 4.305.351 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 27. september 1997 til 27. október 1999 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi greiði henni skaðabætur, að fjárhæð 4.191.984 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 27. september 1997 til 27. október 1999 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts samkvæmt lögum nr. 50/1988. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að henni verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. I. Stefnandi lenti í umferðarslysi 27. september 1997, er hún ók bifreið sinni, Z-1487, norður Hverafold í Reykjavík og inn á Fjallkonuveg til vesturs og í veg fyrir bifreiðina KV- 486, sem ekið var vestur Fjallkonuveg. Fór hún daginn eftir á bráða- og slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem hún var greind með hnykk­áverka, tognun á lendhrygg, mar og tognun á brjóstbaki, mjóbaki og yfir mjaðma­grind, auk þess sem hún var með sprungu ofarlega í sveifarbeini á hægri fótlegg. Varð stefnandi fyrir varanlegu líkamstjóni við umræddan árekstur og hefur síðan þjáðst af svefnleysi, höfuðkvölum og doðatilfinningu út í handleggi, auk óþæginda neðst í mjóbaki og á þjósvæði. Þegar óhappið varð stundaði stefnandi nám í bókmenntafræðum við Háskóla Íslands, en hún kveðst hafa orðið að hætta því vegna afleiðinga slyssins. Í ágúst 1998 leitaði stefnandi til lögmanns og veitti honum umboð til að ganga frá uppgjöri á skaðabótum sér til handa vegna slyssins. Með matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis, dagsettri 1. september 1999, voru á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 metnar þjáningar stefnanda, varanlegur miski og varanleg örorka. Var það mat Jónasar, að stefnandi hefði verið veik í tíu mánuði. Þá var varanlegur miski metinn 15% á grundvelli útbreiddra tognunareinkenna, sérstaklega í hálsi, herðum og brjóstbaki, ásamt höfuðverk. Þá taldi læknirinn slysið hafa orðið til þess að breyta öllum framtíðaráætlunum stefnanda, en óvíst væri um getu hennar á vinnumarkaði eða við háskólanám framvegis. Hefðu möguleikar hennar til starfs utan heimilis og tekjuöflunar á þeim sviðum, sem hún hefði hugsað sér, skerst verulega. Var varanleg örorka stefnanda metin 30%. Áðurnefnd bifreið stefnanda var tryggð lögbundinni tryggingu hjá stefnda, sbr. 91. og 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sendi þáverandi lögmaður stefnanda kröfugerð vegna slyssins til stefnda með bréfi, dagsettu 27. september 1999. Vegna kröfu um bætur fyrir varanlega örorku var miðað við meðalárslaun félagsmanna í Félagi íslenskra fræða, sem talin voru hafa verið 1.191.476 krónur síðustu 12 mánuði fyrir slys. Við þá fjárhæð var bætt 6% vegna tapaðra lífeyrisréttinda og voru viðmiðunarlaunin því samtals 2.025.104 krónur. Var krafist bóta á grundvelli tífaldrar þeirrar fjárhæðar, margfaldaðri með örorkustigi, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 42/1996, eða sem svaraði 6.075.312 krónum. Með símbréfi, dagsettu l. nóvember 1999, sendi stefndi lögmanni stefnanda sáttaboð, þar sem miðað var við uppgjör vegna varanlegrar örorku samkvæmt 8. gr. þágildandi skaðabótalaga, enda hefði stefnandi litlar vinnutekjur haft næstliðin þrjú ár. Var þar gert ráð fyrir bótum vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 900.023 krónur, en eftir 19% frádrátt vegna aldurs, sbr. 1. mgr. 9. gr. skaðabótalaga, námu örorkubætur 729.019 krónum. Þann 3. nóvember 1999 var gengið til uppgjörs aðila um bætur á grundvelli sáttaboðs stefnda og gerði lögmaður stefnanda þá fyrirvara um fjárhæð bóta vegna varanlegrar örorku. Samkvæmt því voru stefnanda greiddar l.787.437 krónur í bætur og þar af voru áðurnefndar 729.019 krónur vegna varanlegrar örorku. II. Stefnandi byggir á því, að þegar slysið varð, hafi hún verið komin vel á veg með nám sitt í bókmennafræði við Háskóla Íslands og búin að ljúka 20 einingum af 90. Hafi stefnandi verið skráð til prófs í tveimur fimm eininga námskeiðum á haustmisseri 1997 og þremur fimm eininga og einu þriggja eininga námskeiði á vormisseri 1998. Hafi hún því stefnt að því að ljúka 28 einingum um veturinn 1997 - 1998 og þá verið hálfnuð með nám sitt. Sökum líkamstjóns stefnanda hafi áform hennar að engu orðið og þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hafi henni reynst ómögulegt að halda áfram háskólanámi. Heldur stefnandi því fram, að við útreikning skaðabóta henni til handa vegna skerðingar á varanlegri örorku eigi að fara eftir ákvæðum 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ekki 8. gr. laganna. Í 8. gr. laganna felist undantekning, sem túlka verði þröngt og komi hún aðeins til framkvæmda, þegar allt annað þrýtur. Í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna sé gert ráð fyrir að ákveða skuli árslaun með mati, þegar sérstaklega stendur á. Í athugasemdum, er fylgdu frumvarpi til laganna, séu sett nánari viðmið um, hvenær greinin eigi við. Þar segi, að ákvæðinu skuli beitt, þegar tjónþoli stundi nám og þiggi laun þegar líkamstjón beri að höndum og skuli þá miða árslaun við tekjur, sem tjónþoli mundi hafa haft, hefði hann verið nýbúinn að ljúka námi. Sé í dæmaskyni nefnt iðnnám og síðar í athugasemdunum læknastúdentar. Stefnandi hafi verið 44 ára, er slysið varð og hefði farið að vinna á sínu sviði, hefði slysið ekki komið til, og þá haft tekjur sem starfandi bókmenntafræðingur. Verði því við útreikning bóta fyrir varanlega örorku að miða við þær tekjur, sem stefnda hefði haft í framtíðinni, sbr. 5. - 7. gr. skaðabótalaga. Verði þar af leiðandi að meta árslaun hennar sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda óvenjulegar aðstæður fyrir hendi. Sé það mat stefnanda, að í því sambandi sé eðlilegt að miða við meðallaun þeirra ríkisstarfsmanna í Félagi íslenskra fræða og kjaradeild Félags íslenskra félagsvísindamanna ári áður en slysið varð, eða nánar tiltekið á tímabilinu október 1996 til september 1997. Um stefnanda geti því ekki gilt sömu sjónarmið og um börn eða unglinga eða ungt fólk í námi. Þrátt fyrir að stefnandi hafi haft takmarkaðar vinnutekjur næstliðin ár á undan, beri að hafa í huga að stefnandi, sem hafi verið 44 ára á slysdegi, hafi verið í námi til stúdentsprófs og síðar í háskólanámi í því skyni að fara aftur á vinnumarkaðinn og auka tekjumöguleika sína. Telji stefnandi því, að undantekningarákvæði 8. gr. skaðabótalaga geti ekki átt við um hana og verði því að meta tekjur hennar sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Geti í þessu sambandi engu skipt, hvort stefnandi hafi þegið laun í tengslum við nám sitt, enda ekki gert ráð fyrir starfsnámi eða verklegu námi í bókmenntafræðum á sama hátt og t.d. hjá iðn- og læknanemum. Aðalkrafa stefnanda taki mið af meðallaunum ríkisstarfsmanna í Félagi íslenskra fræða og kjaradeild Félags íslenskra félagsvísindamanna á tímabilinu l. október 1996 til l. október 1997 samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna, að viðbættum 6% vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Sé fjárhæðin tífölduð í samræmi við reglu 6. gr. skaðabótalaga, eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 42/1996 og loks margfölduð með örorkustigi stefnanda. Þá séu dregin frá 19% vegna aldurs stefnanda, er slys varð, sbr. 9. gr. skaðabótalaga. Til frádráttar kröfunni komi enn fremur greiðsla frá stefnda vegna varanlegrar örorku, sbr. uppgjör, dagsett 2. október 1999. Sundurliðast krafan sem hér segir: Árslaun (1.954.488+117.269 kr. x 10 x 30%) 6.215.271 kr.­ Frádráttur (19% sbr. 9. gr. skaðabótalaga) -1.180.901 kr.­ Samtals: 5.034.370 kr.­ Áður greitt af stefnda vegna varanlegrar örorku (kr. 900.023 - 171.004 kr.) -729.019 kr.­ Samtals: 4.305.351 kr. Varakrafa stefnanda miðist við þá kröfu, sem þáverandi lögmaður stefnanda hafi gert fyrir hennar hönd á hendur stefnda með bréfi, dagsettu 27. september 1999. Sú kröfugerð miðist við árslaun 1.910.476 krónur, sem lögmaðurinn hafi sagt vera meðallaun félagsmanna í Félagi íslenskra fræða á síðustu 12 mánuðum fyrir slys. Sú fjárhæð sé hins vegar lægri en tölur Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna gefi til kynna. Miðist varakrafan því við, að dómurinn telji stefnanda bundna af kröfugerð í áðurnefndu bréfi lögmannsins og að leiðréttingum verði ekki komið að síðar. Sundurliðast varakrafan svo: Árslaun (1.910.476+114.628 kr. x 10 x 30%) 6.075.312 kr.­ Frádráttur (19% sbr. 9. gr. skaðabótalaga) -1.154.309 kr.­ Samtals: 4.921.003 kr.­ Áður greitt af stefnda vegna varanlegrar örorku (900.023 kr. - 171.004 kr.) -729.019 kr.­ Samtals: 4.191.984 kr. III. Stefndi byggir sýknukröfu á því, að fullnaðaruppgjör hafi farið fram á tjóni stefnanda með áðurnefndri greiðslu til hennar og sé það uppgjör í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993, sbr. breytingarlög nr. 42/1996, sem hér eigi við. Í gögnum málsins komi fram, að stefnandi hafi verið við nám, er slysið átti sér stað. Ætti því að vera óumdeilt, að stefnandi hafi þá verið námsmaður í skilningi 8. gr. skaðabótalaga. Hafi hún enga tekjureynslu haft sem launþegi, enda verið við nám undanfarin ár og þar á undan húsmóðir. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sem stefnandi vilji nú byggja kröfu sína á, eigi við um launþega, þar sem óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi varðandi laun þeirra eða starf, þannig að marktæk launaviðmiðun fáist ekki, sé litið til tekna þeirra næstu 12 mánuði fyrir slysið. Sé tekið sem dæmi í greinargerð fyrir lögunum sjálfstæður atvinnurekandi, þar sem tekjur séu undirorpnar tíðum breytingum og tjónþoli sem sé atvinnulaus. Í slíkum tilvikum verði að meta árslaunin eftir mati vegna óvenjulegra aðstæðna. Í öllum tilvikum sé í greininni átt við launþega,þar sem af sérstökum ástæðum sé ekki hægt að miða við laun næstu 12 mánuði á undan. Það komi einnig skýrt fram í greinargerðinni, að hún eigi aðeins við þá námsmenn, sem þiggi laun í tengslum við námið, svo sem iðnnemar og læknanemar. Segi í greinargerðinni, að um tjónþola, sem ekki fá laun í tengslum við nám, fari eftir ákvæðum 8. gr. frumvarpsins. Hafi uppgjör það, sem fram fór, því verið í samræmi við gildandi skaðabótarétt og teljist því fullnaðargreiðsla til stefnanda. IV. Fram er komið í málinu, að stefnandi lauk gagnfræðaprófi og var nokkur ár að hluta í Myndlistarskóla Reykjavíkur, en vann samhliða því námi, aðallega í verslunum. Eftir að hún gifti sig var hún heimavinnandi, utan þess, að hún vann eitt ár á meðferðarstöð. Fyrir nokkrum árum hóf stefnandi nám við öldungadeild Menntaskólans í Hamrahlíð og lauk stúdentsprófi þaðan vorið 1996. Um haustið það ár hóf hún nám í bókmenntafræði við Háskóla Íslands. Hafði hún lokið 20 einingum af 90, er slysið varð, og stefndi að því að ljúka 28 einingum til viðbótar veturinn 1997 – 1998. Kemur fram í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis, dagsettri 1. september 1999, að tognunareinkenni frá hálsi, herðum og brjóstbaki, með leiðslu niður í handleggi, valdi henni töluverðum erfiðleikum í námi og við heimilisstörf, en sérstaklega séu höfuðverkir þjakandi og hafi þeir orðið til þess, að hún hafi, að minnsta kosti tímabundið, hætt námi við Háskóla Íslands. Sé óvíst um getu hennar á vinnumarkaði eða við háskólanám í framtíðinni. Kemst læknirinn að þeirri niðurstöðu, að af þessum sökum verði talið, að möguleikar stefnanda til starfs utan heimilis og tekjuöflunar á þeim sviðum, sem hún hafði hugsað sér, hefðu skerst verulega og mat hann varanlega örorku stefnanda 30%. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal meta árslaun sérstaklega, þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Byggir stefnandi málssókn sína á því, að aðstæður stefnanda hafi verið með þeim hætti, er slys það, er mál þetta er sprottið af, átti sér stað, að ákvæði þetta eigi hér við, en ekki 8. gr. sömu laga, sem farið var eftir af hálfu stefnda við tjónsuppgjör vegna slyssins. Samkvæmt síðarnefndu greininni, svo sem hún hljóðaði, áður en henni var breytt með 7. gr. laga nr. 37/1999, skal ákvarða bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig, að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, á grundvelli miskastigs samkvæmt 4. gr. laganna. Skulu bætur þá ákveðnar sem hundraðshluti af bótum fyrir varanlegan miska eftir þágildandi reglum 1. – 4. málsliðar 1. mgr. 4. gr. Kemur fram í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaganna, að þessari heimild eigi að beita í þeim tilvikum, þegar tekjuöflun tjónþola hefur verið mjög takmörkuð. Eigi heimildin einkum við um börn, ungt námsfólk og þá, sem vinna heimilisstörf. Stefnandi hafði samkvæmt framansögðu verið í námi, er hún lenti í umferðarslysinu, og þar áður að langmestu leyti heimavinnandi húsmóðir. Kemur fram í símbréfi stefnanda til þáverandi lögmanns hennar frá 1. nóvember 1999, að samkvæmt skattframtölum hafi hún haft um 120.000 krónur í tekjur síðustu þrjú ár fyrir slys. Er þannig ljóst, að fyrir slysið nýtti stefnandi aflahæfi sitt þannig, að hún hafði mjög takmarkaðar vinnutekjur, sbr. þágildandi 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga. Kemur þá til skoðunar, hvort aðstæður stefnanda séu svo óvenjulegar, að ákvæði 2. mgr. 7. gr. geti hér átt við. Í greinargerð með 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga segir, að ákvæðinu myndi t.d. beitt um sjálfstæða atvinnurekendur, er hafa tekjur, sem undirorpnar eru tíðum breytingum, en árslaun manna í þessum hópi sé almennt ekki unnt að ákveða á grundvelli tekna á næstliðnum 12 mánuðum fyrir tjónsdag, svo sem gert var, áður en 7. gr. laganna var breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999. Þá myndi heimildinni verða beitt, hefði tjónþoli verið í hlutastarfi og þegar hann hefur verið atvinnulaus, er hann varð fyrir líkamstjóni og enn fremur um menn, sem eru í rannsóknarleyfi, eða hafa tekið sér leyfi án launa til að auka þekkingu sína eða verklega starfsfærni. Eins myndi ákvæðinu beitt um menn, sem stunda nám og þiggja laun í tengslum við það, t.d. iðnnám, en um tjónþola, sem ekki fá laun í tengslum við nám, færi eftir ákvæðum 8. gr. frumvarpsins. Í greinargerð með því ákvæði er þess getið, að þegar draga skuli mörkin milli 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. verði almennt að telja, að 2. mgr. 7. gr. verði beitt um þann, sem vinnur hálft launað starf eða meira utan heimilis, en 8. gr. um þann, er vinnur minna en hálft starf utan heimilis. Þá skuli reglum 8. gr. beitt um ungt námsfólk, þótt það afli tekna í vinnu með námi og án tillits til tekna af þess konar vinnu, svo framarlega sem nemandinn stundar í reynd nám með eðlilegum hætti. Stefnandi hafði stundað nám um nokkurra ára skeið, áður en umrætt slys átti sér stað og þar áður hafði hún verið heimavinnandi húsmóðir. Þá fékk stefnandi ekki laun í tengslum við nám sitt og enn fremur voru vinnutekjur hennar mjög rýrar síðustu árin fyrir slysatburð. Verður að telja, að enda þótt stefnandi hafi ekki verið ,,ungur námsmaður,” er hún lenti í slysinu, svo sem um er getið í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga, gildi sömu lagasjónarmið að þessu leyti um stefnanda og námsmenn almennt. Þegar allt framangreint er virt er það niðurstaða dómsins, að rétt hafi verið að fara eftir þágildandi ákvæðum 8. gr. skaðabótalaga um uppgjör á örorkubótum stefnanda vegna umrædds slyss, svo sem gert var. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en rétt þykir, að málskostnaður þeirra í millum falli niður. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins 9. október 2000. Greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns stefnanda, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 350.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Guðrúnar Eddu Káradóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hennar, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., 350.000 krónur.
Mál nr. 628/2010
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Tryggingarbréf
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem ákvörðun sýslumanns um úthlutun á söluverði fasteignarinnar K við nauðungarsölu var breytt á þann veg að úthlutun til B ehf. hækkaði en úthlutun til F hf. lækkaði sem því nam. Málið átti rætur að rekja til fasteignakaupa A ehf. af B ehf. og gerðu aðilar með sér fjóra kaupsamninga þar að lútandi. Í málinu bar B ehf. fyrir sig að hann hefði veitt A ehf. peningalán að fjárhæð samtals 9.000.000 krónur til að ljúka við framkvæmdir á hinum keyptu eignum og samkvæmt munnlegum samningum milli þeirra hafi þessi lán átt að vera verðtryggð og bera tiltekna vexti fram til gjalddaga. Efni þessara samninga hafi verið skjalfest í fimm tryggingarbréfum en fjárhæð hvers þeirra hafi svarað til lánsins í viðkomandi sinn að viðbættum umsömdum vöxtum fram til gjalddaga. A ehf. gaf svo út skuldabréf til F hf. sem hvíldi á einni eigninni að baki tryggingarbréfunum til B ehf. Talið var að greiðslur sem millifærðar höfðu verið inn á bankareikning A ehf. hafi verið peningalán frá B ehf. Hins vegar var talið ósannað gegn andmælum A ehf. að lánin hafi átt að bera vexti eða verðtryggingu svo og hvenær gjalddagi þeirra hafi átt að vera. Þá var talið að einungis fjögur af þeim fimm tryggingarbréfum sem A ehf. gaf út hafi getað náð til umræddra peningalána svo langt sem samanlögð fjárhæð þeirra hrykki. Með dómi Hæstaréttar var ákvörðun sýslumanns að hluta felld úr gildi og frumvarpi hans til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar K breytt á þann veg að í hlut B ehf. kom tiltekin fjárhæð í skjóli tryggingarbréfanna fjögurra sem hvíldu á öðrum, þriðja, fjórða og fimmta veðrétti í eigninni K, en í hlut F hf. kom tiltekin fjárhæð til greiðslu upp í veðskuldabréf á sjötta veðrétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 27. október 2010, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 21. nóvember 2008 um úthlutun söluverðs eignarhluta í fasteigninni Kólguvaði 5 í Reykjavík með fastanúmeri 227-8572, sem seld var nauðungarsölu við uppboð 19. maí sama ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að ákvörðun sýslumanns verði látin standa óröskuð, en til vara að varnaraðili fái úthlutað af söluverði fasteignarinnar lægri fjárhæð en samtals 14.703.995 krónur. Í báðum tilvikum krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins keypti sóknaraðilinn Arn ehf. fasteignina, sem mál þetta varðar og er nánar tiltekið efri hæð hússins að Kólguvaði 5 ásamt bílskúr og lóðarréttindum, af varnaraðila með samningi 24. febrúar 2006 fyrir 28.900.000 krónur. Um nýbyggingu var að ræða, sem átti að afhenda samkvæmt kaupsamningnum 1. mars 2006 „eða fyrr“. Óumdeilt er að húsið hafi þá átt að vera fullbúið að utan og sem næst tilbúið til innréttinga að innan, svo og að sóknaraðilinn Arn ehf. hafi keypt eignina í því skyni að ljúka við smíð hennar og selja hana síðan. Samkvæmt kaupsamningnum áttu 14.305.500 krónur af verðinu að greiðast gegn veðleyfi frá varnaraðila til lántöku frá sóknaraðilanum Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., 1.000.000 krónur við afhendingu eignarinnar, 11.505.000 krónur 1. maí 2006 og loks 500.000 krónur „við lokafrágang allra þátta skv. skilalýsingu seljanda“. Samhliða þessu gerðu sóknaraðilinn Arn ehf. og varnaraðili þrjá aðra kaupsamninga 24. febrúar 2006, sem tóku til neðri hæðar hússins að Kólguvaði 5 og efri hæðar og neðri í húsi nr. 3 við sömu götu. Kaupverð efri hæðarinnar að Kólguvaði 3 og tilhögun greiðslna var á sama veg og að framan greinir, en kaupverð neðri hæðar í hvoru húsi 24.000.000 krónur. Ekki liggur annað fyrir en að eignir þessar hafi verið afhentar eins og um var samið og sóknaraðilinn Arn ehf. staðið skil á fyrstu greiðslu samkvæmt kaupsamningunum eftir að hafa gefið út skuldabréf til sóknaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. 1. febrúar 2006 fyrir samanlagðri fjárhæð fyrstu greiðslu samkvæmt kaupsamningunum fjórum, en upp frá því hafi orðið vanhöld á greiðslum. Þá liggur einnig fyrir að sóknaraðilinn og varnaraðili hafi um líkt leyti átt viðskipti um nokkurn fjölda annarra nýbygginga, sem sá fyrrnefndi hafi keypt í sama skyni og áður greinir. Sóknaraðilinn Arn ehf. gaf út tryggingarbréf 28. september 2006, þar sem efri hæð Kólguvaðs 5 var sett varnaraðila að veði með fyrsta veðrétti. Í upphafsorðum þessa skjals sagði að það væri gert „til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum“ sóknaraðilans við varnaraðila „í hvaða formi sem er“. Lítið eitt neðar á skjalinu sagði á hinn bóginn að „ofangreint veð er til tryggingar greiðslu á: gjaldföllnum samningsgreiðslum Kólguvaðs nr 7 og 9 ásamt vöxtum“. Til nánari afmörkunar á þessu var tiltekið að „höfuðstóll fjárskuldbindinganna“ væri að fjárhæð 3.135.000 krónur og bæri ekki vexti, en væri „bundið neysluvöruvísitölu með upphafsvísitölu september 2006“, svo og að tryggingin tæki til dráttarvaxta „af ofangreindum höfuðstóli“, innheimtukostnaðar og „öðrum aukagreiðslum, svo sem útlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta.“ Í framhaldi af þessu sagði: „Gjalddagi bréfs þessa er 1. jan. 2007“. Að öðru leyti var meðal annars tekið fram að félli skuldin í eindaga af einhverri ástæðu, sem þar greindi nánar, væri veðhafa „heimilt að nýta sér veðtryggingu sína skv. tryggingarbréfi þessu og láta selja veðið nauðungarsölu til lúkningar skuldinni að undangengnum dómi, sátt eða fjárnámi.“ Skjali þessu var þinglýst 28. september 2006. Öðru sinni gaf sóknaraðilinn Arn ehf. út tryggingarbréf til varnaraðila 17. nóvember 2006, sem þinglýst var sama dag, en fjárhæð þess var 1.635.000 krónur, það átti að hvíla á öðrum veðrétti í sömu fasteign og skyldi „gjalddagi“ vera 17. maí 2007. Í þriðja sinn gaf sóknaraðilinn út tryggingarbréf til varnaraðila 30. nóvember 2006 með þriðja veðrétti í fasteigninni, sem þinglýst var sama dag, og var fjárhæð þess aftur 1.635.000 krónur, en „gjalddagi“ 30. maí 2007. Í fjórða skiptið gaf sóknaraðilinn út tryggingarbréf til varnaraðila 8. desember 2006 með fjórða veðrétti í sömu fasteign og var því þinglýst sama dag, en fjárhæð þessa bréfs var 1.090.000 krónur og „gjalddagi“ 8. júní 2007. Loks gaf sóknaraðilinn út tryggingarbréf til varnaraðila 13. desember 2006, sem þinglýst var sama dag á fimmta veðrétti í sömu fasteign, en fjárhæð þess var 2.180.000 krónur og „gjalddagi“ 13. júní 2007. Í öðrum þeim atriðum, sem getið var hér að framan um fyrsta tryggingarbréfið, voru þessi fjögur síðari bréf með samhljóða ákvæðum að frátöldu því að þar var hvergi rætt um að tryggingin væri veitt fyrir „gjaldföllnum samningsgreiðslum Kólguvaðs nr 7 og 9 ásamt vöxtum“. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði kveður varnaraðili þessi fimm tryggingarbréf hafa verið gefin út fyrir lánum að fjárhæð samtals 9.000.000 krónur, sem hann hafi veitt sóknaraðilanum Arni ehf. til að standa straum af kostnaði við að ljúka framkvæmdum í íbúðunum að Kólguvaði 3 og 5. Þessi lán hafi verið veitt samkvæmt munnlegu samkomulagi forráðamanna félaganna tveggja og önnur skjöl ekki verið gerð um þau en tryggingarbréfin, en í fjárhæð þeirra hafi verið innifaldir umsamdir vextir af lánunum fram til gjalddaga, sem hafi verið tiltekinn í hverju tryggingarbréfi. Varnaraðili gaf út 13. desember 2006 svokallað skilyrt veðleyfi, þar sem sóknaraðilanum Arni ehf. var heimilað að setja efri hæð fasteignarinnar að Kólguvaði 5 að veði til sóknaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. með sjötta veðrétti til tryggingar „fasteignaláni í erlendri mynt, að jafnvirði kr. 27.300.000“. Leyfi þetta var veitt með þeim áskilnaði að síðarnefndi sóknaraðilinn ábyrgðist að andvirði þessa láns að yrði lagt á tiltekinn bankareikning varnaraðila. Á grundvelli þessa veðleyfis var þinglýst 14. desember 2006 á fasteignina veðskuldabréfi, sem sóknaraðilinn Arn ehf. hafði gefið út til hins sóknaraðilans 12. sama mánaðar fyrir „jafnvirði“ 27.300.000 króna í tilteknum hlutföllum í svissneskum frönkum og japönskum yenum. Skuldabréf þetta hvíldi á sjötta veðrétti í fasteigninni að baki áðurnefndum fimm tryggingarbréfum, en skuldin samkvæmt því átti að greiðast með 480 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. apríl 2007. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili fékk í hendur fjárhæðina, sem sóknaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. veitti að láni gegn þessu skuldabréfi, og deildi henni niður til greiðslu á skuld sóknaraðilans Arns ehf. samkvæmt kaupsamningunum fjórum um íbúðirnar að Kólguvaði 3 og 5 í hlutfalli við kaupverð hverrar. Tryggingarbréfin, sem áður var getið, hvíldu eftir sem áður á efri hæð hússins að Kólguvaði 5 og heldur varnaraðili því fram að skuldirnar, sem þau hafi átt að tryggja, hafi ekki verið greiddar. Varnaraðili gaf út afsal til sóknaraðilans Arns ehf. 16. október 2007 fyrir íbúðinni á efri hæð hússins að Kólguvaði 5 og var því lýst þar yfir að umsamið kaupverð væri að fullu greitt, en einnig tekið fram að „áhvílandi veðskuldir á 1.-7. veðrétti eru skuldir sem kaupandi hefur stofnað til og eru seljanda óviðkomandi.“ Þá gaf varnaraðili út afsöl fyrir neðri hæðinni að Kólguvaði 5 og báðum hæðum hússins að Kólguvaði 3 til sóknaraðilans Arns ehf. 16. október og 17. nóvember 2007 og 2. júní 2008, en í þeim öllum var því jafnframt lýst yfir að kaupverð væri að fullu greitt. Sýslumaður tók fyrir 21. febrúar 2008 nauðungarsölu á eignarhluta sóknaraðilans Arns ehf. í fasteigninni Kólguvaði 5 með fastanúmeri 227-8572, sem er eins og fyrr greinir efri hæð hússins og mál þetta varðar. Gerðarbeiðendur voru Glerslípun og speglagerð ehf., sem studdi beiðni um nauðungarsölu við fjárnám hjá sóknaraðilanum Arni ehf. 8. nóvember 2007, og sóknaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., sem leitaði fullnustu á kröfu sinni samkvæmt skuldabréfinu 12. desember 2006, en í beiðni hans var því lýst að skuldin hafi verið í vanskilum frá fyrsta gjalddaga. Við byrjun uppboðs á fasteigninni 23. apríl 2008 varð síðarnefndi sóknaraðilinn hæstbjóðandi og fór á sama veg við framhald uppboðs 19. maí sama ár, þar sem hann bauð 35.000.000 krónur í hana. Við framhald uppboðsins lagði hann fram kröfulýsingu í söluverð eignarinnar, þar sem sundurliðuð fjárhæð kröfu hans var sögð nema samtals 36.808.935 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Þar lagði varnaraðili einnig fram fimm kröfulýsingar í söluverðið á grundvelli áðurnefndra tryggingarbréfa, en samkvæmt þeim var fjárhæð kröfu á fyrsta veðrétti 4.941.603 krónur, öðrum veðrétti 2.462.233 krónur, þriðja veðrétti 2.441.445 krónur, fjórða veðrétti 1.703.592 krónur og fimmta veðrétti 3.155.122 krónur, í öllum tilvikum að meðtalinni verðtryggingu, dráttarvöxtum og kostnaði. Við framhald uppboðsins mótmæltu báðir sóknaraðilarnir þessum kröfum varnaraðila. Í frumvarpi, sem sýslumaður gerði 23. júlí 2008 til úthlutunar á söluverði eignarinnar, var ráðgert að 350.000 krónur af því rynnu í ríkissjóð sem sölulaun, 451.395 krónum yrði varið til greiðslu lögveðkröfu vegna fasteignagjalda og eftirstöðvar þess, 34.198.605 krónur, gengju síðan til sóknaraðila upp í kröfu hans samkvæmt skuldabréfinu á sjötta veðrétti, en varnaraðili fengi ekkert í sinn hlut á grundvelli tryggingarbréfanna á fyrsta til fimmta veðrétti. Ágreiningur reis milli varnaraðila og sóknaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. um frumvarpið, sem sýslumaður ákvað 21. nóvember 2008 að skyldi standa óbreytt. Varnaraðili leitaði 27. nóvember 2008 úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun og var mál þetta þingfest af því tilefni 19. desember sama ár. II Í málinu ber varnaraðili fyrir sig að hann hafi á tímabilinu frá 2. október til 14. desember 2006 í fimm skipti veitt sóknaraðilanum Arni ehf. peningalán að fjárhæð samtals 9.000.000 krónur, en samkvæmt munnlegum samningum milli þeirra hafi þessi lán átt að vera verðtryggð og bera 18% ársvexti fram til gjalddaga. Efni þessara samninga hafi í reynd verið skjalfest í tryggingarbréfunum fimm, sem áður var lýst, en fjárhæð hvers þeirra hafi svarað til lánsins í viðkomandi sinn að viðbættum umsömdum vöxtum fram til gjalddaga, sem hafi verið tilgreindur í tryggingarbréfunum. Varnaraðili hefur lagt fram í málinu kvittanir fyrir millifærslu af bankareikningi sínum inn á bankareikning sóknaraðilans Arns ehf. á 3.000.000 krónum 2. október 2006, 1.500.000 krónum 17. nóvember sama ár, 1.500.000 krónum 30. sama mánaðar, 1.000.000 krónum 8. desember sama ár og 2.000.000 krónum 14. sama mánaðar. Á kvittun fyrir millifærslunni 17. nóvember 2006 var tekið fram í skýringu að hún væri „lán til Magga í ARN“, á kvittun 30. sama mánaðar sagði „Arn – tryggingarbréf – lán“ og 14. desember sama ár „Arn ehf. – lán“, en í hinum tilvikunum voru ekki skýringar af þessum toga. Sóknaraðilinn Arn ehf. hefur í málatilbúnaði sínum andmælt framangreindum staðhæfingum varnaraðila um að þeir hafi gert munnlega lánssamninga. Hann kveðst í engri skuld standa við varnaraðila, sem tryggingarbréfunum hafi verið ætlað að taka til, en að auki hafi varnaraðila borið að verja greiðslu frá sóknaraðilanum Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. samkvæmt skuldabréfinu 12. desember 2006 til að gera upp kröfur sínar, sem hafi notið veðtryggingar í efri hæð hússins að Kólguvaði 5. Um þennan ágreining er þess að gæta að sóknaraðilinn Arn ehf. hefur hvorki andmælt því að framangreindar innborganir hafi borist á bankareikning sinn frá varnaraðila né leitast við að skýra út fyrir sitt leyti tilefni þessara greiðslna, sem í þremur tilvikum voru þó inntar af hendi með þeirri skýringu að um væri að ræða lán. Eru því ekki efni til annars en að leggja til grundvallar staðhæfingu varnaraðila um að greiðslurnar fimm inn á bankareikning sóknaraðilans Arns ehf. hafi verið peningalán að fjárhæð samtals 9.000.000 krónur. Sóknaraðilinn hefur ekkert gert til að sýna fram á að hann hafi með einhverjum nánar tilteknum ráðstöfunum endurgreitt þessi lán, en fyrir því ber hann sönnunarbyrði. Um endurgreiðslu þessara skulda stoðar sóknaraðilanum ekki að vísa almennt til þess að lýst hafi verið yfir í afsali fyrir efri hæð hússins að Kólguvaði 5 að kaupverð eignarinnar væri að fullu greitt, enda hefur hvorki hann né varnaraðili haldið því fram að peningalánin frá þeim síðarnefnda hafi varðað þau lögskipti. Sóknaraðilanum er heldur ekkert hald í því að í sama afsali hafi verið sagt að veðskuldir á fyrsta til fimmta veðrétti í eigninni væru varnaraðila óviðkomandi, því augljóst má vera að þau orð hafi varðað það eitt að sá síðarnefndi bæri enga ábyrgð á greiðslu þeirra skulda gagnvart þeim fyrrnefnda. Án tillits til þess hvort sóknaraðilar, annar eða báðir, hafi gengið út frá því að andvirði veðlánsins frá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. yrði varið til greiðslu annarra veðskulda, sem hvíldu á efri hæð hússins að Kólguvaði 5, og uppgjörs á skuld samkvæmt kaupsamningi um eignina verður ekki horft fram hjá því að eftir gögnum málsins var enginn áskilnaður gerður um slíkt gagnvart varnaraðila, auk þess sem sóknaraðilinn Arn ehf. tók án athugasemda við afsölum á síðari stigum frá varnaraðila fyrir þremur öðrum fasteignum, sem greitt var að hluta fyrir með lánsfénu frá hinum sóknaraðilanum. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til annars en að telja sannað að peningalánin, sem að framan greinir, hafi ekki verið endurgreidd varnaraðila. Varnaraðili heldur sem áður segir fram að ákvæði í tryggingarbréfunum fimm beri með sér hvers efnis munnlegu lánssamningar hans við sóknaraðilann Arn ehf. hafi að öðru leyti verið, þar á meðal að fjárhæð tryggingarbréfanna sýni hvaða vexti lánin hafi átt að bera, svo og að þau staðfesti að lánin hafi átt að vera verðtryggð og hverjir gjalddagar þeirra skyldu vera. Um þessar röksemdir varnaraðila verður að líta til þess að fyrsta tryggingarbréfið, sem var gefið út 28. september 2006, hljóðar berum orðum á veðtryggingu skuldbindinga sóknaraðilans Arns ehf. vegna kaupsamninga um tvær fasteignir, sem eru máli þessu með öllu óviðkomandi. Í hinum tryggingarbréfunum fjórum var á hinn bóginn kveðið á um veðtryggingu fyrir hvers kyns ótilgreindum skuldbindingum sóknaraðilans við varnaraðila og er það í samræmi við almennt einkenni slíkra veðskjala. Þar var tekið fram að fjárskuldbindingar, sem trygging var veitt fyrir, bæru ekki vexti. Í þeim var rætt um verðtryggingu með „neysluvöruvísitölu“, sem ekki er til, og skyldi hún miðast við „upphafsvísitölu september 2006“, sem ekki var tilgreind, en ákvæðin um þetta voru samhljóða í þessum fjórum tryggingarbréfum þótt þau hafi verið gefin út í nóvember og desember 2006. Tilgreining gjalddaga með þeim hætti, sem gert var í þessum tryggingarbréfum, var úr öllu samhengi við efni þeirra að öðru leyti og átti þar ekkert erindi. Aðilaskýrsla fyrirsvarsmanns varnaraðila, vitnisburður starfsmanns hans og vætti þriggja starfsmanna fasteignasölu, sem bar ábyrgð á gerð þessara tryggingarbréfa, getur enga stoð veitt fyrir staðhæfingum um efni munnlegu lánssamninganna. Gegn andmælum sóknaraðilans Arns ehf. verður því að telja ósannað að lán varnaraðila til hans hafi átt að bera vexti eða verðtryggingu, svo og hvenær þau skyldu endurgreidd. Tryggingarbréfið á fyrsta veðrétti í efri hæð Kólguvaðs 5, sem gefið var út 28. september 2006, átti eins og áður hefur komið fram að veita eftir hljóðan sinni veðtryggingu fyrir „gjaldföllnum samningsgreiðslum Kólguvaðs nr 7 og 9“. Varnaraðili hefur ekki borið því við í málinu að slíkar skuldbindingar séu fyrir hendi. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, geta hin tryggingarbréfin fjögur, sem gefin voru út 17. og 30. nóvember og 8. og 13. desember 2006, á hinn bóginn náð til peningalánanna, sem varnaraðili veitti sóknaraðilanum Arni ehf., svo langt sem samanlögð fjárhæð þeirra, 6.540.000 krónur, hrekkur. Við þá fjárhæð geta hvorki bæst vextir né verðtrygging, þar sem ósannað er að samið hafi verið um að slíkt skyldi leggjast við fjárhæð lánanna, og heldur ekki dráttarvextir, enda hefur ekki verið sannað hvenær gjalddagi þeirra hafi átt að vera. Eftir hljóðan tryggingarbréfanna tekur veðréttur samkvæmt þeim til innheimtukostnaðar og er hann hæfilega ákveðinn samtals 500.000 krónur. Niðurstaða málsins verður því sú að ákvörðun sýslumanns 21. nóvember 2008 er að hluta felld úr gildi og frumvarpi hans 23. júlí sama ár til úthlutunar á söluverði efri hæðar hússins að Kólguvaði 5 breytt á þann veg, sem nánar greinir í dómsorði. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík 23. júlí 2008 til úthlutunar á söluverði eignarhluta í fasteigninni Kólguvaði 5 í Reykjavík með fastanúmeri 227-8572 við nauðungarsölu er breytt á þann veg að í hlut varnaraðila, Bygg Ben ehf., komi samtals 7.040.000 krónur í skjóli fjögurra tryggingarbréfa, sem hvíla á öðrum, þriðja, fjórða og fimmta veðrétti í eigninni, en í hlut sóknaraðila Frjálsa fjárfestingarbankans hf. komi 27.158.605 krónur til greiðslu upp í veðskuldabréf á sjötta veðrétti. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 525/2010
Fasteignakaup Skipulag
F ehf. og SÁ gerðu 14. desember 2006 með sér samning um makaskipti á landspildum. F ehf. taldi að SÁ hefði ekki efnt samninginn og krafðist þess fyrir dómi að SÁ greiddi sér fjárhæð sem tók mið af ákvæði samningsins um verðmæti þeirrar spildu sem átti að koma í hlut F ehf. Í dómi Hæstaréttar var bent á að F ehf. hefði ekki afsalað til SÁ þeirri spildu sem því bar að gera samkvæmt samningnum og óumdeilt væri að F ehf. væri enn þinglýstur eigandi hennar. Hvorki var talið að SÁ hefði tekið til sín umráð spildunnar með samþykki deiliskipulags né að sannað væri að SÁ hefði ráðstafað landi úr spildunni til annarra. Loks var talið að þar sem aðilar höfðu síðar sammælst um að fallin væri niður skylda SÁ til að afhenda F ehf. lóðir, svo og að leitast yrði við að semja um kaup SÁ á spildu F. ehf., gæti F ehf. ekki krafist þess að SÁ efndi samkomulagið frá 14. desember 2006 eftir aðalefni þess eða með greiðslu eins og krafist væri í málinu. SÁ var því sýknað af kröfu F ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2010. Hann krefst að stefnda verði gert að greiða sér 440.557.432 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júlí 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilarnir 14. desember 2006 „samkomulag vegna makaskipta á landspildum í Sveitarfélaginu Álftanesi“, þar sem áfrýjandi lofaði að selja stefnda „hluta úr landi Sviðholts sem er þinglýst eign Fagraáss ehf.“ og auðkennd með nánar tilteknu landnúmeri, 58.650 m2 að stærð. Fyrir þessa spildu lofaði stefndi að greiða „með 11.000 m2 af íbúðafermetrum“, sem hver væri „metinn á kr. 30.000 á samningsdegi miðað við byggingavísitölu.“ Nánar tiltekið átti stefndi að afhenda og afsala áfrýjanda til eignar í fyrsta lagi spildu fyrir „að lágmarki 10 lóðir ... til byggingar íbúða fyrir 55 ára og eldri“ ekki síðar en 31. ágúst 2008 og yrðu þetta „íbúðafermetrar að lágmarki 1000fm2“, í öðru lagi spildu „til byggingar að lágmarki 30 almennra íbúða, í klasabyggð, raðhúsum, parhúsum eða fjölbýli“ fyrir 1. júní 2010, þar sem yrðu „íbúðafermetrar ... að lágmarki 7000 m2“, og í þriðja lagi fyrir 1. júní 2013 „spildu til byggingar að lágmarki 10 íbúða í sérbýli ... samtals íbúðafermetrar að lágmarki 3000 fm2.“ Í samkomulaginu var vísað til þess að ráðgert væri að vinna á árinu 2007 að deiliskipulagi fyrir svonefnt miðsvæði sveitarfélagsins og myndi endanleg staðsetning áðurgreindra lóða ekki liggja fyrir fyrr en skipulagið hefði tekið gildi, en þá yrðu gerðir kaupsamningar um þær að teknu tilliti til þess að kaupverð væri „endanlega ákveðið með samkomulagi þessu ... og tekur engum breytingum við gerð endanlegs kaupsamnings eins eða fleiri.“ Þá var tekið fram í samkomulaginu að spildan, sem áfrýjandi seldi stefnda, yrði „afhent og afsalað við undirritun samkomulags þessa“, en stefndi myndi „í framhaldinu afhenda Fagraási ehf. sem tryggingu verðmæti/tryggingu að verðmæti 330 milljóna, sem viðskiptabanki Fagraáss ehf. sættir sig við.“ Fyrir liggur að deiliskipulag, sem vísað var til í áðurgreindu samkomulagi, hafi tekið gildi 2. júlí 2008. Áður en til þess kom höfðu fyrirsvarsmenn aðilanna komið saman 30. apríl 2008 og ritaði lögmaður stefnda í framhaldi af því „minnisgreinar um fund“. Þær munu hafa verið sendar lögmanni áfrýjanda, sem staðfesti í orðsendingu 5. maí sama ár að hann og fyrirsvarsmaður áfrýjanda „munum fundinn svona.“ Í þessum svokölluðu minnisgreinum kom meðal annars fram að stefndi liti svo á að hann hefði efnt skyldu sína samkvæmt samkomulaginu frá 14. desember 2006 „með því að bjóða fram umsamdar lóðir á réttum stað á réttum tíma“, en áfrýjandi teldi sér á hinn bóginn „ekki skylt að veita þeim lóðum viðtöku þar sem hann sættir sig ekki við skipulagsskilmála.“ Þar sagði einnig eftirfarandi: „Aðilar urðu sammála um að skyldur sveitarfélagsins til að afhenda Fagraási ehf. lóðirnar samkvæmt fyrrgreindum samningi væru niður fallnar. Jafnframt var ákveðið að í stað þess að efna samninginn samkvæmt aðalefni hans skyldu aðilar leitast við að komast að samkomulagi um að sveitarfélagið keypti umrætt land sem fyrrgreindur samningur fjallar um af Fagraási ehf.“ Fjárhæðin, sem áfrýjandi krefst í málinu, tekur mið af áðurgreindu ákvæði í samkomulaginu frá 14. desember 2006 um að stefnda bæri að greiða áfrýjanda fyrir landspilduna með 11.000 „íbúðafermetrum“, en hver slíkur fermetri væri metinn á 30.000 krónur, sem bundnar væru byggingarvísitölu. Ekki er deilt um að fjárhæðin sé rétt reiknuð eftir þessum forsendum með breytingum á byggingarvísitölu frá desember 2006 til maí 2009, en áfrýjandi krefst hennar á grundvelli samkomulagsins, sem hann telur stefnda skylt að efna á þennan hátt. Um þetta verður að líta til þess að samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi hafa eignast landspilduna, sem um ræðir, með kaupsamningi 28. apríl 2006, en fengið afsal fyrir henni 28. nóvember 2007, sem þinglýst var 21. desember sama ár. Samkomulag aðilanna frá 14. desember 2006 fól ekki í sér afsal fyrir spildunni frá áfrýjanda til stefnda, enda var þar mælt fyrir um að „formlegt afsal“ yrði gefið út samhliða því að stefndi léti af hendi tryggingu, sem þar var getið. Slíkt afsal hefur eftir gögnum málsins aldrei verið gefið út og er ekki deilt um að áfrýjandi sé enn þinglýstur eigandi spildunnar. Engin efni eru til að líta svo á að stefndi hafi tekið umráð hennar með samþykki deiliskipulags, enda gat það eftir ákvæðum þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 náð til lands, sem ekki var í eigu hlutaðeigandi sveitarfélags. Áfrýjandi hefur ekki hrundið þeirri staðhæfingu stefnda að hann hafi engu landi ráðstafað úr þessari spildu til annarra. Leggja verður til grundvallar að sannað sé í málinu að á fyrrnefndum fundi 30. apríl 2008 hafi verið lýst yfir sammæli aðilanna um að fallin væri niður skylda stefnda til að afhenda áfrýjanda lóðir eftir ákvæðum samkomulags þeirra, svo og um að „leitast við“ þess í stað að semja um kaup stefnda á spildunni, sem ekki gengu eftir. Að þessu öllu virtu getur áfrýjandi ekki krafist þess að stefndi efni samkomulag þeirra frá 14. desember 2006 eftir aðalefni þess, hvorki með afhendingu lóða né greiðslu eins og áfrýjandi gerir kröfu um, enda verður að líta svo á að hann sé jafnframt óbundinn af samkomulaginu. Í málinu krefst áfrýjandi hvorki bóta vegna ætlaðra vanefnda stefnda á samkomulaginu né leitar hann skaðabóta vegna rýrnunar á verðmæti spildunnar, sem kunni að hafa leitt af deiliskipulagi, sbr. 33. gr. laga nr. 73/1997. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Fagriás ehf., greiði stefnda, Sveitarfélaginu Álftanesi, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. júní 2010. Mál þetta, sem var dómtekið var 10. f.m., var höfðað 15. september 2009. Stefnandi er Fagriás ehf., Brúnastöðum 73 í Reykjavík. Stefndi er Sveitarfélagið Álftanes. Stefnandi gerir þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 440.557.432 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. maí 2009 til greiðsludags og málskostnað að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I Helstu málavextir eru þeir að með makaskiptasamningi 14. desember 2006 keypti stefndi af stefnanda 58.650 m² spildu úr landi jarðarinnar Sviðholts á Álftanesi. Fyrir spilduna átti stefndi að greiða með því að afsala til stefnanda lóðum á svokölluðu „Miðsvæði“ sveitarfélagsins og í samræmi við deiliskipulag sem unnið skyldi á árinu 2007. Um þessa greiðslu stefnda segir svo í samningnum: „Álftanes greiðir fyrir spilduna með 11.000 m² af íbúðafermetrum. Fermeterinn er metinn á kr. 30.000 á samningsdegi miðað við byggingarvísitölu.“ Nánar tiltekið var í fyrsta lagi um að ræða „spildu fyrir að lágmarki 10 lóðir sem skilgreindar verða sem lóðir sem ætlaðar eru til byggingar íbúða fyrir 55 ára og eldri á Miðsvæði sveitarfélagsins [ ] að lágmarki 1000 m²“, í öðru lagi „spildu til byggingar að lágmarki 30 almennra íbúða, í klasabyggð, raðhúsum, parhúsum eða fjölbýli á Miðsvæði sveitarfélagsins [ ] að lágmarki 7.000 m²“ og í þriðja lagi „spildu til byggingar að lágmarki 10 íbúða í sérbýli á Miðsvæðinu eða öðrum sambærilegum byggingarsvæðum í námunda við það, sem Fagriás ehf. sættir sig við, t.d. í landi Sviðholts, [ ] að lágmarki 3000 m²“. Samkvæmt samningnum átti að reisa hús á framangreindum þremur lóðarpörtum í þremur áföngum, á þeim fyrsta frá 2008 til ársloka 2010, á öðrum frá 2010 til 2013 og þeim þriðja á árunum 2013 til 2016. Afhending lóðanna og útgáfa afsala fyrir þeim skyldi til samræmis við þetta fara fram 31. ágúst 2008, 1. júní 2010 og 1. júní 2013. Í öllum tilvikum var mælt fyrir um það í samningnum að yrði ekki unnt að hefja byggingarframkvæmdir á tilgreindum tíma bæri stefnda að staðgreiða stefnanda andvirði lóða samkvæmt mati tveggja fasteignasala eða leggja til fyllilega sambærilegar og byggingarhæfar lóðir að því tilskildu að stefnanda hefði þá „aflétt áhvílandi veðskuld af tryggingu sem Álftanes afhendir Fagraási ehf. í réttu hlutfalli við verðmæti þeirra byggingarfermetra sem afhentir verða skv. þessu ákvæði [..] og skilað tryggingunni til Álftaness“. Þá tryggingu sem þarna er vísað til, 330.000.000 krónur, átti stefndi að afhenda stefnanda þegar spildan úr landi Sviðholts hefði verið afhent og henni afsalað til stefnda. Heldur stefnandi því fram að þessi trygging hafi aldrei verið sett. Að sögn stefnda lá fyrir í febrúar 2007 að góð samstaða yrði um val á verðlaunatillögu í arkitektasamkeppni sem efnt hafði verið til fyrir umrætt Miðsvæði. Með tilliti til þess hafi stefndi talið ljóst að afhending þeirra þriggja lóðarhluta sem upp voru taldir hér að framan gæti farið fram miklu fyrr en gert var ráð fyrir í samningnum. Samkvæmt 3. gr. hans skyldu aðilar gera með sér endanlegan kaupsamning þegar deiliskipulag svæðisins lægi fyrir og skyldi hann taka mið af endanlegri staðsetningu þeirra lóða sem kæmu í hlut stefnanda. Kaupverð samkvæmt endanlegum kaupsamningi hafi hins vegar ekki átt að taka breytingum, sbr. svohljóðandi ákvæði hans: „Kaupverð er þó endanlega ákveðið með samkomulagi þessu, sbr. 2. gr. og tekur engum breytingum við gerð endanlegs kaupsamnings eins eða fleiri.” Ákvæði makaskiptasamnings aðila um kaupverð hafi þannig verið fortakslaust varðandi greiðslu stefnda fyrir þá spildu sem kom í hlut hans og þá að því gefnu að stefndi afhenti lóðir á tilskildum tíma. Stefnandi heldur því fram að hann hafi gert athugasemdir við fyrirliggjandi drög að deiliskipulagi, enda hafi það ekki samræmst samningi aðila. Stefndi hafi ekki tekið tillit til þeirra. Þessu mótmælir stefndi. Þannig hafi Sigurður Magnússon, þáverandi bæjarstjóri stefnda, boðið fyrirsvarsmönnum stefnanda að gera athugasemdir við allar skipulagstillögur meðan á deiliskipulagsvinnu stóð. Engar athugasemdir hafi borist frá stefnanda, að öðru leyti en því að óskað hafi verið eftir því að skilmálar væru sveigjanlegri en þeir sem stefndi var að vinna með. Með þessu hafi verið vísað til gatnagerðar, frágangs á stígum og þess háttar. Hafi Sigurður komið sjónarmiðum stefnanda á framfæri og jafnframt boðið fyrirsvarsmönnum félagsins að ræða beint við arkitekta. Ávallt hafi þó verið undirstrikað að skipulagsnefnd stefnda ætti síðasta orðið um lokagerð þessara skilmála. Stefnandi hafi verið í sambandi við arkitektana og að einhverju leyti hafi verið tekið tillit til sjónarmiða hans. Megi sem dæmi nefna að aðkomu í þeim hverfum sem stefnandi skyldi hafa til umráða hafi verið breytt verulega. Þá hafi arkitekt að ósk fyrirsvarsmanna stefnanda ráðist í að minnka einingar í fjölbýlishúsum sem félagið hugðist reisa. Með þessu hafi sveitarfélagið haft ákveðið samráð við stefnanda í öllu deiliskipulagsferlinu þótt því hafi ekki borið skylda til þess samkvæmt makaskiptasamningi aðila. Í samningnum komi auk þess skýrt fram að hann var gerður áður en nokkur tillaga arkitekts lá fyrir og eðli málsins samkvæmt hafi mátt gera ráð fyrir að breytingar yrðu gerðar. Bæjarstjórn Álftaness samþykkti 26. júní 2008 nýtt deiliskipulag, „Grænn miðbær á Álftanesi“. Það skipulag tók gildi með birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 2. júlí 2008. Samkvæmt því var skipulögð byggð á svæðum þar sem ekki var áður búið að skipuleggja hana. Heldur stefndi því fram að af ástæðum sem varða stefnanda einan hafi hann kosið að taka ekki við lóðunum sem stefndi bauð fram og það enda þótt ætlun stefnda væri í fullu samræmi við samninginn sem þá var í gildi milli málsaðila. Þessu mótmælir stefnandi og staðhæfir að í skipulaginu hafi ekki verið gert ráð fyrir þeim lóðum sem hann hafi átt að fá sem greiðslu fyrir spilduna sem kom í hlut stefnanda með samningi aðila og hann hafi nú skipulagt og úthlutað þar lóðum. Því hafi verið ljóst að leita þyrfti annarra leiða til að ná fram efndum á samningi aðila. Samningaviðræður hafi engu skilað og með bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda 15. maí 2009 hafi stefnanda verið tilkynnt sú afstaða stefnda að sveitarfélagið liti svo á að það teldi samninginn niður fallinn og að því væri ekki um neitt að semja. Í kjölfarið og að undangengnu innheimtubréfi höfðaði stefnandi mál þetta. Er fjárkrafa hans á því byggð að í stað þeirra 11.000 m² sem koma áttu í hans hlut með makaskiptasmningi beri honum réttur til greiðslu úr hendi stefnda á grundvelli þess ákvæðis hans að hver fermetri sé metinn á 30.000 krónur á samningsdegi 14. desember 2006, en að sú fjárhæð eigi síðan að taka breytingum til samræmis við breytingar á byggingarvísitölu. II Stefnandi byggir kröfur sínar á því að á milli hans og stefnda hafi verið í gildi löglegur kaupsamningur um fasteignina Sviðholt, spildu C, landsnúmer 206449, greinitala 1603-02-0068060, Álftanesi. Stefnandi hafi í einu og öllu staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum og því heimili engin atvik stefnda að efna hann ekki fyrir sitt leyti og lýsa því einhliða yfir að hann sé niður fallinn. Kaupsamningur þessi hafi í alla staði verið eðlilegur og sanngjarn gagnvart stefnda og saminn af lögmanni hans. Á því er byggt að afhending hins selda lands hafi farið fram við undirritun samningsins og hafi stefndi nú deiliskipulagt það allt. Ekki sé unnt að rifta samningi og gera stefnanda að taka að nýju við landinu, enda hafi stefndi þegar ráðstafað lóðum úr því til þriðja aðila. Stefndi hafi þannig tekið við og fénýtt sér hið selda land þótt hann telji nú að samningur aðila sé niður fallinn og að honum beri ekkert að greiða fyrir það. Þá hafi allar forsendur gjörbreyst frá því að samningurinn var gerður. Á þeim tíma hafi stefnandi haft fleiri kaupendur að hinu selda landi, en núna sé mun erfiðara að selja það. Stefndi hafi hins vegar náð að skipuleggja og selja lóðir úr landinu áður en fasteignaverð tók að falla og hann hafi þannig getað hagnýtt sér hið háa verð sem var á fasteignum fram í október 2007. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi frá upphafi vanefnt samning aðila. Þannig hafi hann ekki lagt fram tryggingu, svo sem áður greinir. Þá hafi stefndi 26. maí 2008 deiliskipulagt svonefnt Miðsvæði í sveitarfélaginu, en í því skipulagi hafi ekki verið gert ráð fyrir þeim lóðum sem stefnda hafi borið að afhenda stefnanda samkvæmt samningi aðila. Loks hafi stefndi svo lýst því yfir 15. maí 2009 að samningurinn væri niður fallinn. Stefnandi byggir kröfur sínar á kaupsamningi aðila, almennum reglum samningaréttar um skyldu skuldara til að standa við skuldbindingar sínar, lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup og grunnreglum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup með lögjöfnun. Við útreikning stefnukröfu miðar stefnandi svo sem fram er komið við það samningsákvæði að hver fermetri þess lands sem hann seldi stefnda sé metinn á 30.000 krónur miðað við byggingarvísitölu. Sú vísitala hafi frá samningsdegi og þar til í maí 2009, en fjárkrafa var formlega sett fram í júní það ár, hækkað úr 355,2 stigum í 474,2 stig. Stefnukrafan nemi samkvæmt þessu 440.557.432 krónum (11.000 x 30.000 x 474,2/355,2). III Sýknukröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á því að samningur aðila sé niður fallinn. Þar sem stefnandi hafi ekki viljað una nýju skipulagi á svæðinu hefðu aðilar sest að samningaborði. Á fundi 30. apríl 2008 hefðu þeir orðið sammála um að falla frá því að makaskiptasamningur þeirra frá 14. desember 2006 skyldi efndur. Þess í stað skyldu aðilar „leitast við að komast að samkomulagi um að sveitarfélagið keypti umrætt land sem fyrrgreindur samningur fjallar um af Fagraási ehf“. Stefndi hafi reynt að koma til móts við kröfur stefnanda, en þær hefðu ekki verið í takt við eðlilegt markarðsverð á sambærilegum eignum. Því hafi ekki náðst samkomulag þrátt fyrir ríkan samningsvilja af hálfu stefnda. Minnisgreinar um fundinn 30. apríl 2008 hafi upphaflega verið teknar saman af lögmanni stefnda en síðan sendar lögmanni stefnanda til staðfestingar. Hafi lögmaður stefnanda staðfest efni þessara minnisgreina með örlitlum breytingum 5. maí 2008. Samkvæmt því sem þar kemur fram sé samningurinn nú niður fallinn. Kröfu stefnanda um greiðslu kaupverðs beri því að hafna. Í öðru lagi byggir stefndi á því að forsendur stefnanda fyrir dómkröfu hans sé rangar og fái ekki staðist. Skýrt komi fram í 3. gr. umrædds makaskiptasamnings að kaupverð sé endanlega ákveðið í þeim samningi og taki ekki breytingum. Aðeins eitt ákvæði um staðgreiðslu sé þar að finna, en það miðast við að sveitarfélagið geti ekki afhent stefnanda lóðir. Um slíka greiðslu færi hins vegar samkvæmt mati tveggja fasteignasala en ekki viðmiðunarverði makaskiptasamningsins. Fyrir liggi að sveitarfélagið gat afhent sína greiðslu og það hafi boðið hana fram, en stefnandi hafi ekki viljað taka við henni. Málatilbúnaður stefnanda verður því ekki skilinn öðruvísi en svo að hann geri kröfu um að dómurinn breyti samningi um fasteignakaup að því varðar andlag endurgjalds samkvæmt samningnum. Slíkur dómur væri fordæmalaus og í andstöðu við fasteignakaupalög og meginreglur samninga- og kröfuréttar. Með vísan til þessa telur stefndi að krafa stefnanda fái ekki staðist og sé í raun ekki dómtæk. Í þriðja lagi heldur stefndi því fram til stuðnings sýknukröfu sinni að staðið hafi verið með eðlilegum hætti að gerð deiliskipulags fyrir umrætt svæði og því geti stefnandi ekki byggt á því í málinu að með deiliskipulagsgerð hafi verið brotið á rétti hans. Bendir stefndi í þessu sambandi á að við framkvæmd deiliskipulags ber að fylgja ákveðnum verklagsreglum sem meðal annars koma fram í skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1993. Þannig skuli til dæmis framkvæma umhverfismat, leita umsagna fagaðila eins og Vegagerðarinnar og Umhverfisstofnunar, efna til grenndarkynningar, gefa hagsmunaaðilum færi á að koma að athugasemdum og leita samþykkis Skipulagsstofnunar. Þá sé gerð krafa um að við gerð deiliskipulagstillögu skuli sérstakt tillit tekið til sérþarfa barna, aldraðra og fatlaðra. Sé þessu ferli ætlað að gera framkvæmd deiliskipulags eins faglega og málefnalega og mögulegt er. Af þeim sökum taki deiliskipulagið, eðli málsins samkvæmt, breytingum í samræmi við vinnu og ábendingar þeirra fjölmörgu aðila sem að því koma. Stefnandi hafi tekið þátt í því deiliskipulagsferli sem málið tekur til og hann hafi þar haft fullan og aukinn aðgang til að koma að athugasemdum sínum. Það hafi stefnandi gert að einhverju leyti og fullt tillit hafi verið tekið til athugasemda hans eftir því sem kostur var. Megi þar nefna að grundvallarbreytingar hafi verið gerðar á gatnagerð og einingum í fjölbýlishúsum fyrir tilstilli stefnanda. Stefnandi hafi á þessum tíma engar athugasemdir gert við framkvæmdina og aldrei hafi komið fram að fyrirhugað skipulag gæti valdið því að hann teldi samkomulag aðila í uppnámi. Hluti af landi stefnanda hafi því verið skipulagður í trausti þess að samningurinn stæði og hafi stefndi haft réttmæta ástæðu til að ætla að svo væri. Það tækifæri sem stefnandi hafi hafi haft til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri hafi hann ekki nýtt sér. Hefði stefnandi komið sínum sjónarmiðum á framfæri í tíma hefði stefndi gripið til viðeigandi og fyrirbyggjandi aðgerða, auk þess sem hann hefði ekki lagt í kostnað við að deiliskipuleggja land stefnanda. Þá hafi stefnanda sem fagaðila í byggingariðnaði mátt vera það fullljóst að endanlegt deiliskipulag gæti tekið breytingum. Telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni geti hann ekki gert stefnda ábyrgan fyrir því. Í fjórða lagi telur stefndi það ljóst að samþykkt deiluskipulag fyrir viðkomandi svæði rýri í engu verðmæti þess fyrir stefnanda. Þvert á móti hafi land stefnanda orðið verðmætara fyrir vikið, enda geti hann nú nýtt landið undir byggingarframkvæmdir. Er undirstrikað að stefndi hafi getað staðið við sinn hluta makaskiptasamningsins, en stefnandi hafi kosið að veita gagngjaldi stefnda ekki viðtöku. Fyrir liggi þannig að stefnandi hafi samþykkt að efna samninginn ekki eftir aðalefni hans. Breyttar forsendur á fasteignamarkaði skrifist því á reikning stefnanda en ekki stefnda. Stefnandi hafi í engu sýnt fram á það hvernig umrætt skipulag skerði hagsmuni félagsins umfram það sem fyrirsvarsmenn þess hefðu með réttu mátt gera ráð fyrir miðað við það skipulag sem fyrirhugað var á þeim tíma sem makaskiptasamningur aðila var gerður. Í fimmta lagi tiltekur stefndi sem rök fyrir sýknukröfu sinni að vanefndaúrræði séu ekki fyrir hendi. Væri svo komið að umrætt deiluskipulag rýrði verðgildi svæðisins fyrir stefnanda þá leiddi það til þess eins að stefnandi gæti átt kröfu samkvæmt IV. kafla fasteignakaupalaga. Úrræði kaupanda séu þar tæmandi talin, en þau geti falist í kröfu um afslátt, riftun, kröfu um efndir og kröfu um skaðabætur. Stefnandi hafi ekki slíkar kröfur uppi í málinu, enda sé makaskiptasamningurinn fallinn úr gildi samkvæmt því sem fyrr greinir. Tilraunir til að ná samkomulagi um kaupverð hefðu enga skilað. Landið tilheyri því enn stefnanda, sem geti ekki þvingað því upp á stefnda, enda hafi ekki náðst samningur um verð fyrir það. Lóðum á landi stefnanda hafi ekki verið úthlutað til þriðja aðila. Orðalag í stefnu sem gefi annað í skyn sé villandi. Í sjötta lagi vísar stefndi til þess að telji stefnandi að forsendur fyrir samningnum frá 14. desember 2006 hafi brostið eigi hann að leiða til ógildingar á samningnum í heild sinni. Forsendubrestur leiði ekki til þess að öðrum samningsaðilanum sé í sjálfsvald sett að breyta söluandlagi samningsins einhliða. Eftir standi samkvæmt framansögðu að umræddur makaskiptasamningur frá 14. desember 2006 sé fallinn úr gildi bæði samkvæmt lögum, almennum reglum samninga- og kröfuréttar, en jafnframt samkvæmt sérstöku samkomulagi aðila. Réttaráhrif þess séu þau að stefndi haldi þeirri eign sem koma átti í hlut stefnanda samkvæmt makaskiptasamningnum og gagnkvæmt. Að öðrum kosti beri einfaldlega að efna samninginn samkvæmt efni hans. Að því er varðar ákvæði makaskiptasamningsins um tryggingu heldur stefndi því fram að það hafi verið sett í samninginn vegna þess að aðilar hefðu talið sig vera að horfa fram til 10 ára tímabils. Svo sem að framan er rakið hafi orðið ljóst eftir gerð samningsins að ferlið myndi taka mun styttri tíma. Sú stytting hafi komið sér mjög vel fyrir stefnanda og hefðu ekki verið gerðar athugasemdir við það af hálfu hans að tryggingin félli niður, enda þörf fyrir hana ekki lengur fyrir hendi. Stefndi hafi því ekki haft ástæðu til að ætla annað en að stefnandi sætti sig við þetta fyrirkomulag. Stefndi byggir lækkunarkröfu sína á því að dómkrafa stefnanda geti ekki talist eðlilegt kaupverð fyrir viðkomandi eign. Ef dæma á stefnda til að greiða annað kaupverð en getið er um í samningi aðila sé ótækt annað en að verðmæti eignarinnar verði metið með einhverjum hætti og stefnandi beri áhættuna af að gera það ekki. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Í ljósi þess vafa sem telja verður að sé um rétt stefnanda og þeirrar staðreyndar að hann hafi hafnað greiðslu stefnda samkvæmt kaupsamningi aðila telur stefndi eðlilegt að dráttarvextir verði í fyrsta lagi dæmdir frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. IV Efni makaskiptasamnings sem komst á milli aðila 14. desember 2006 er í meginatriðum rakið í kafla I hér að framan. Samkvæmt 1. og 2. gr. hans skyldi 58.650 m² spilda úr landi Sviðholts á Álftanesi, sem var í eigu stefnanda, koma í hlut stefnda, sem á móti átti að láta af hendi 11.000 m² land á svokölluðu Miðsvæði sveitarfélagsins, en vinna að deiliskipulagi fyrir það svæði var þá að hefjast. Á því landi hugðist stefnandi reisa íbúðarhús. Í 3. gr. samningsins var hins vegar mælt fyrir um það að eftir að deiliskipulag, sem grundvallað yrði á verðlaunatillögu samkvæmt 2. gr., tæki gildi, myndu aðilar gera með sér kaupsamning sem tæki mið af endanlegum staðsetningum lóða sem stefndi átti að afhenda og afsala til stefnanda. Umsamið kaupverð myndi þó engum breytingum taka við gerð endanlegs kaupsamnings, eins eða fleiri. Greinir aðila á um ástæðu þess að þetta gekk ekki eftir. Á meðal gagna málsins er skjal þar sem greint er frá því sem á að hafa komið fram á fundi þáverandi bæjarstjóra stefnda, Sigurðar Magnússonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, Þórhalla Einarssonar, og lögmanna málsaðila 30. apríl 2008. Er fundargerðin rituð af lögmanni stefnda. Þar segir meðal annars svo: „Aðilar urðu sammála um að skyldur sveitarfélagsins til að afhenda Fagraási ehf. lóðirnar samkvæmt fyrrgreindum samningi væru niður fallnar. Jafnframt var ákveðið að í stað þess að efna samninginn samkvæmt aðalefni hans skyldu aðilar leitast við að komast að samkomulagi um að sveitarfélagið keypti umrætt land sem fyrrgreindur samningur fjallar um af Fagraási ehf. en um er að ræða hluta úr landi Sviðholts. Þórhalli Einarsson kvaðst ekki vera undir það búinn að nefna neinar verðtölur á þessum fundi og var ákveðið að lögmenn aðila [ ] hefðu samráð og reyndu með öðrum að komast að sameiginlegri niðurstöðu um kaupverð og greiðsluskilmála kaupverðs.“ Ekki er annað fram komið en að þessi fundargerð hafi verið send lögmanni stefnanda 2. maí 2008 og að að hann hafi staðfest efni hennar með svohljóðandi töluskeyti til lögmanns stefnda 5. sama mánaðar: „Við Þórhalli munum fundinn svona. Vonandi getum við samt komist að samkomulagi sem fyrst.“ Með vísan til þessa verður að leggja til grundvallar að samkomulag hafi tekist um það á milli aðila málsins að skylda stefnda samkvæmt samningi þeirra 16. desember 2006 til að láta af hendi lóðir til stefnanda væri niður fallin og að leitast yrði við að ná samningi um kaup stefnda á þeirri 58.650 m² spildu sem vera átti greiðsla stefnanda fyrir þær. Samkvæmt þessu eru skuldbindingar aðila samkvæmt makaskiptasamningnum ekki lengur fyrir hendi. Getur stefnandi því ekki haft uppi kröfu um efndir á grundvelli samningsins og í málinu reynir ekki á það hvort stefnandi geti átt fjárkröfu á hendur stefnda vegna ætlaðra vanefnda á honum. Að auki er þess að gæta að samkvæmt samningnum gat því aðeins komið til þess að á stefnda hvíldi skylda til að inna af hendi peningagreiðslu fyrir spilduna að stefnanda væri ekki unnt að hefja framkvæmdir á þeim lóðum sem koma áttu í hans hlut. Hefur stefnandi hvað sem öðru líður ekki markað kröfugerð sinni þann farveg sem ákvörðun um fjárhæð þessarar greiðslu skyldi grundvölluð á. Samkvæmt þessu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Sveitarfélagið Álftanes, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Fagraáss ehf. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 459/1999
Kærumál Innsetningargerð Aðildarhæfi Frávísun frá héraðsdómi
Stjórn sjálfseignarfélagsins DW krafðist heimildar til að fá með beinni aðfarargerð gögn úr hendi S, sem stjórnin hafði vikið úr starfi framkvæmdastjóra félagsins. Talið var að félagsstjórn væri ekki persóna að lögum og hana skorti því hæfi til að geta orðið aðili að dómsmáli. Var slíkur galli talinn á málatilbúnaði stjórnar félagsins að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að fá með beinni aðfarargerð úr höndum varnaraðila bókhaldsgögn Sjálfseignarfélagsins dýraspítali Watsons vegna ársins 1998, eignir Minningarsjóðs Peders J. Steffensen og eignir félagssjóðs dýraspítalans. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin aðfarargerð nái fram að ganga, svo og að varnaraðila verði gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hún krefst í héraði ásamt kærumálskostnaði. Kröfu um málskostnað beinir hún aðallega óskipt að Reykjavíkurborg, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum og Hestamannafélaginu Fáki, en til vara að Vilhjálmi Skúlasyni. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til ágreinings innan Sjálfseignarfélagsins dýraspítali Watsons. Haldinn var aðalfundur í félaginu 12. janúar 1999, sem varnaraðili og fleiri félagsmenn telja hafa verið ólögmætan, en þar var kosin sú stjórn þess, sem stendur að sókn þessa máls. Hinn 29. apríl 1999 efndi varnaraðili ásamt nokkrum öðrum, sem skipuðu stjórn félagsins frá árinu 1998, til aðalfundar, þar sem önnur stjórn var kjörin. Af gögnum málsins verður ráðið að varnaraðili hefur gegnt starfi framkvæmdastjóra félagsins um nokkurt skeið. Félagsstjórnin, sem sótti umboð sitt til aðalfundar 12. janúar 1999, ákvað á fundi 10. mars sama árs að víkja varnaraðila úr því starfi. Á aðalfundinum, sem var haldinn 29. apríl 1999, var á hinn bóginn samþykkt að framlengja ráðningu varnaraðila í starf framkvæmdastjóra. Í málinu byggir sóknaraðili á því að varnaraðila hafi réttilega verið vikið úr starfinu og krefst aðfarargerðar til að fá nánar tiltekna muni félagsins úr hendi hennar. Í beiðni sóknaraðila um aðfarargerð segir að gerðarbeiðandi sé „stjórn Sjálfseignarfélagsins Dýraspítala Watsons“. Í hinum kærða úrskurði er þess sérstaklega getið að lögmaður sóknaraðila hafi áréttað að sóknaraðilinn sé stjórn félagsins, en ekki félagið sjálft. Félagsstjórn er ekki persóna að lögum, sem getur átt réttindi og borið skyldur að landslögum, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hana skortir því hæfi til að geta orðið aðili að dómsmáli. Fyrst þeir menn, sem telja sig skipa stjórn Sjálfseignarfélagsins dýraspítali Watsons, hafa kosið að láta ekki félagið standa að sókn þessa máls, heldur að gera það sjálfir, var óhjákvæmilegt að þeir kæmu fram í sameiningu og nafngreindir sem sóknaraðilar. Var þeim mun frekar gefið tilefni til þess með því að tveir þeirra, sem kjörnir voru í stjórn félagsins á aðalfundi 12. janúar 1999, hafa ritað undir yfirlýsingu 15. september sama árs, þar sem meðal annars er tekið fram að rekstur þessa máls sé gegn vilja þeirra. Er því slíkur galli á málatilbúnaði sóknaraðila að óhjákvæmilegt er að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti og kemur því þegar af þeirri ástæðu ekki til álita krafa hennar um málskostnað í héraði. Þeir, sem varnaraðili beinir kröfu um kærumálskostnað að, eru ekki aðilar að málinu. Brestur þannig heimild til að dæma málskostnað úr þeirra hendi. Verður kærumálskostnaður því ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 355/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
E kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans gegn A hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafði E A hf. um skaðabætur í tengslum við vörslur A verðbréfavörslu hf. á skuldabréfum í eigu E. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að lýsing á málsástæðum væri takmörkuð og óljós í stefnu. Ekki væri útskýrt með nægjanlega skýrum hætti á hvaða forsendum E teldi að A hf. ætti að bera skaðabótaábyrgð á ætlaðri vangeymslu A verðbréfavörslu hf., dótturfélags A hf., en því félagi væri ekki stefnt. Þá væri rökstuðningi fyrir fjárhæð bótakröfunnar ábótavant. Taldi héraðsdómur að þegar á heildina væri litið væri samhengi málsatvika, málsástæðna og lagaröksemda í stefnunni óskýrt auk þess sem á það skorti að viðhlítandi rök hefðu verið færð fyrir kröfugerð E og hvers vegna henni væri beint að A hf. Stangaðist málatilbúnaður E á við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Staðfesti Hæstaréttur úrskurð héraðsdóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur samkynja kærumál, sem beinast að varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Eiríkur Sigurðsson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 665/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram allt til föstudagsins 16. desember 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að „gæsluvarðhaldið verði ákveðið án skilyrða.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að kærða, [X], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember 2011 kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi nú til rannsóknar skotárás á bifreið [Z], en skotið hafi verið tvívegis á bifreið hans föstudaginn 18. nóvember sl., þar sem hann hafi ekið bifreiðinni í Bryggjuhverfinu í Reykjavík. Brotaþoli, [Z], og vitni sem hafi verið farþegi í bifreiðinni, lýsi atvikum þannig að kærði, [X], sem nú sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins, hafi boðað [Z] á sinn fund að kvöldi föstudagsins 18. nóvember sl. vegna tiltekinnar fíkniefnaskuldar. Er [Z] og umrætt vitni hafi komið akandi á bifreið [Z] á bifreiðaplani við bílasöluna [...], við Tangabryggju 14 í Reykjavík, hafi kærði [X] ekið bifreið sinni í veg fyrir bifreið [Z]. Út úr bifreið [X] hafi stigið þrír menn, þ.e. [X] sjálfur og tveir menn sem hafi hulið andlit sín, og hafi annar mannanna verið með haglabyssu í hendi. Hafi [Z] þá reynt að aka bifreið sinni aftur á bak frá mönnunum, en annar mannanna hafi þá skotið úr byssunni og höglin lent á framenda bifreiðarinnar. Eftir þetta hafi [X] og mennirnir tveir farið inn í bifreið [X] og ekið mjög greitt á eftir [Z]. Er [Z] hafi komið að hringtorgi við bifreiðaumboð [...] við Sævarhöfða hafi [X] ekið bifreið sinni upp að bifreið hans og hafi þá verið skotið öðru sinni á bifreiðina með þeim afleiðingum að afturrúðan mölbrotnaði og högl m.a. hafnað í farþegasæti bifreiðarinnar. Sunnudaginn 20. nóvember sl. hafi kærði [X] verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald. Hafi [X] viðurkennt að nokkru leyti aðild sína að málinu. Hann segist þó ekki hafa vitað að skotvopn hafi verið með í för og ekki tekið eftir því er skotið hafi verið úr byssunni í fyrra skiptið. Þá hafi hann ekki viljað upplýsa lögreglu hverjir hafi verið með honum í umrætt sinn. Mánudaginn 28. nóvember sl. hafi meðkærði [A] verið handtekinn grunaður um aðild að málinu og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald. Föstudaginn 2. desember sl. hafi meðkærði [B] verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald. Í gær, miðvikudaginn 7. desember, hafi meðkærði [C] verið handtekinn, grunaður um aðild að málinu og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald. Í máli þessu liggi fyrir að kærði [X] og meðkærði [A] hafi verið í miklum símasamskiptum stuttu fyrir skotárásina. Fyrir liggi samkvæmt símagögnum að kærði [X] og meðkærðu [C] og [A] hafi allir þrír tengst sama sendi við Sævarhöfða í Reykjavík á verknaðarstundu. Þá liggi fyrir framburður um að kærði [X] og meðkærði [A] hafi átt fund saman rétt fyrir árásina, þar sem [X] hafi borið upp vandræði sín gagnvart [Z] og óskað eftir aðstoð [A] í málinu. Þá liggi einnig fyrir að þeir hafi verið saman í felum laugardaginn 19. nóvember á sveitabæ í Borgarfirði. Fram sé kominn framburður aðila, sem hafi verið með [X] og [A] föstudaginn 18. nóvember, sem skoðað hafi myndband af fyrri skotárásinni, þess efnis að til greina komi að sá sem skjóti úr byssunni sé kærði [A]. Þeir lögreglumenn sem horft hafi á umrætt myndband telji sig þekkja kærða [A] sem þann aðila sem skjóti úr byssunni. Við húsleit lögreglu á heimili meðkærða [B] hafi lögregla fundið og lagt hald á m.a. afsagaða haglabyssu og haglaskot. Við rannsókn tæknideildar lögreglu á forhlöðum hinna haldlögðu skothylkja hafi kom í ljós að eitt þeirra sé að útliti og lögun eins og forhlöðin sem fundist hafa á vettvangi. Lögreglan vinni nú að frekari rannsókn á hinni haldlögðu byssu, bæði m.t.t. fingrafara og þeirra forhlaða sem fundist hafa á vettvangi. Fram sé komið í málinu að meðkærði [B] hafi verið í símasamskiptum við kærðu [X] og [A] um það leyti sem árásin hafi átt sér stað. Fyrir liggi að sími [A] hafi tengst sendi sem staðsettur sé við heimili [B] stuttu eftir árásina. Við húsleit lögreglu hafi lögreglan lagt hald á myndavél, þar sem finna megi mynd af [B] og [A], sem tekin hafi verið á heimili [A] stuttu eftir skotárásina. Þá liggi og fyrir mynd úr myndvélakerfi Hvalfjarðaganga, um kl. 9:00 að morgni laugardagsins 19. nóvember sl., sem sýni bifreið þá sem kærðu [X] og [A] hafi verið í á leið sinni á umræddan sveitabæ í Borgarfirði. Fyrir liggi í málinu að kærðu, [B], [X] og [A], hafi hist á bar í Mosfellsbæ kvöldið fyrir skotárásina. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi hér til rannsóknar afar alvarlegt afbrot, þ.e. lífshættulega skotárás, sem hafi augljóslega verið liður í uppgjöri tveggja manna vegna fíkniefna. Að mati lögreglu sé hér um að ræða afbrot sem framið hafi verið með skipulögðum og verkskiptum hætti af hópi manna sem allir kenni sig við tiltekin skipulögð glæpasamtök. Kærði [X] hafi verið afar ósamvinnufús í þessu máli og neitað að svara spurningum lögreglu er lúta að meintri þátttöku meðkærðu í brotinu og þá gæti mikils ósamræmis í framburði hans og annarra sakborninga. Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu enda sé kærði [X] nú undir sterkum rökstuddum grun um aðild að tilraun til manndráps, þannig að varði við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sé rannsókn málsins hvergi nærri lokið og því afar brýnt að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, þannig að hann fái ekki tækifæri til að torvelda rannsókninni, s.s. með því að koma undan munum, hafa áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði er undir rökstuddum grun um aðild að skotárás, sem sætt getur ákæru samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er fallist á það með lögreglustjóra að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærði gangi ekki laus, þannig að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála. Verður því orðið við kröfu um að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Í ljósi rannsóknarhagsmuna er jafnframt fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. b.lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, [X], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember 2011 kl. 16. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 82/2005
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting Gjafsókn
T slasaðist þegar hann var við vinnu í nýbyggingu, sem S ehf. hafði í byggingu. Varð slysið rakið til þess að plata á vinnupalli gaf sig undan þunga T með þeim afleiðingum að hann féll um 5,4 metra niður á gólf á neðstu hæð í stigahúsi byggingarinnar. Krafði hann félögin S ehf., Ó ehf. og Á ehf. um skaðabætur vegna slyssins. Deilt var um hver hefði átt að bera ábyrgð á frágangi vinnupallsins. Talið var að fyrirsvarsmaður S ehf. hafi á umræddum tíma í raun gegnt hlutverki byggingarstjóra við smíði hússins. Því hefði honum borið, samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, að sjá um samhæfðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir slys í húsinu, sem margir verktakar voru að starfa við. Því bæri S ehf. skaðabótaábyrgð gagnvart T vegna slyssins. Ó ehf. og Á ehf. voru hins vegar sýknaðir af kröfu T. Hann var sjálfur látinn bera þriðjung af tjóninu þar sem honum mátti vera ljóst að pallurinn væri varhugaverður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2005. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. apríl 2005. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi og gagnstefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér 8.953.154 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 3.127.759 krónum frá 10. október 2001 til 1. ágúst 2002 og af 8.953.154 krónum frá þeim degi til 4. apríl 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 644.577 krónum. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnstefndu, Ó. Pét. ehf. og Áferð ehf., krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í málinu. Eins og rakið er nánar í hinum áfrýjaða dómi leitar gagnáfrýjandi skaðabóta vegna líkamstjóns, sem hann hlaut í slysi 10. október 2001 þegar hann var í vinnu við nýbyggingu í eigu aðaláfrýjanda að Kríuási 17b í Hafnarfirði. Gagnáfrýjandi var þá ásamt Ingvari Þór Ólasyni að sandsparsla loft og veggi á efstu hæð í stigagangi hússins þegar vinnupallur, sem gagnáfrýjandi stóð á, lét undan og hann féll um 5,4 m niður á gólf á neðstu hæð. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda starfaði hann á grundvelli verksamnings síns við gagnstefnda Ó. Pét. ehf., sem hafði tekið að sér að annast frágang veggja innanhúss undir málningu með verksamningi við gagnstefnda Áferð ehf., en það félag hafði með verksamningi við aðaláfrýjanda tekið að sér að sandsparsla og mála í húsinu að Kríuási 17. Fallist verður á með héraðsdómi að slys gagnáfrýjanda verði rakið til þess að plata, sem nýtt var sem gólf á vinnupallinum, gaf sig undan honum vegna þess að sagað hafði verið upp í neðra borð hennar. Eins og málið liggur fyrir verður að líta svo á að fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hafi á umræddum tíma í raun gegnt hlutverki byggingarstjóra við smíði hússins. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum bar honum af þessum sökum að sjá um að samhæfðar væru ráðstafanir til að koma í veg fyrir slys í húsinu, sem margir verktakar voru að starfa við. Vegna þessa hvíldi á honum meðal annars að tryggja að vinnupallurinn, sem upphaflega var reistur af starfsmönnum aðaláfrýjanda, væri ekki notaður af öðrum, sem unnu í húsinu, nema hann væri í fullnægjandi horfi. Gagnáfrýjandi hefur neitað því að hann hafi komið plötunni, sem brast undan honum, fyrir á vinnupallinum og gegnir sama máli um áðurnefndan Ingvar. Þótt ósannað sé að menn á vegum aðaláfrýjanda hafi látið plötuna á þennan stað, var fyrirsvarsmanni hans skylt sökum þess, sem áður greinir, að koma í veg fyrir hættuna, sem af þessu leiddi. Vegna þessa ber aðaláfrýjandi skaðabótaábyrgð gagnvart gagnáfrýjanda, en með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu gagnstefndu Ó. Pét. ehf. og Áferðar ehf. af kröfu gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi er menntaður málari og hafði unnið um árabil við þá iðngrein þegar hann varð fyrir fyrrnefndu slysi. Með vísan til þess, sem greinir í héraðsdómi, mátti gagnáfrýjanda vera ljóst að varhugavert væri að notast við vinnupallinn eins og hann var úr garði gerður. Eins og málið liggur fyrir verður á hinn bóginn ekki litið fram hjá því að annmarkar á pallinum, sem slys gagnáfrýjanda verður samkvæmt áðursögðu rakið til, blöstu ekki við þegar hann hóf verk sitt á umræddum stað. Verður honum ekki metið út af fyrir sig til gáleysis að hafa ekki snúið plötunni á pallinum við til að gæta að neðra borði hennar. Að þessu virtu er hæfilegt að gagnáfrýjandi beri þriðjung tjóns síns sjálfur, en aðaláfrýjandi beri það að 2/3 hlutum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að heildartjón gagnáfrýjanda af völdum slyssins nemi 5.621.902 krónum. Verður aðaláfrýjandi samkvæmt framansögðu dæmdur til að bæta þetta tjón með 3.747.935 krónum. Í samræmi við kröfugerð gagnáfrýjanda bera bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur og bætur fyrir varanlegan miska, samtals 689.097 krónur, 4,5% ársvexti frá 10. október 2001 til 1. ágúst 2002, en heildarfjárhæðin frá þeim degi til 4. apríl 2003, þegar liðinn var mánuður frá því að gagnáfrýjandi beindi kröfu um skaðabætur vegna slyssins til aðaláfrýjanda. Ber aðaláfrýjanda að greiða dráttarvexti frá þeim degi eins og nánar greinir í dómsorði. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði segir. Rétt er að málskostnaður milli gagnáfrýjanda og gagnstefndu Ó. Pét. ehf. og Áferðar ehf. í héraði falli niður, en dæma verður hann til að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Gagnáfrýjandi hefur notið gjafsóknar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málflutningsþóknun lögmanns hans ákveðst í einu lagi á báðum dómstigum eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu gagnstefndu, Ó. Pét. ehf. og Áferðar ehf., af kröfu gagnáfrýjanda, Tómasar Þórs Kárasonar. Aðaláfrýjandi, Sigurður og Júlíus ehf., greiði gagnáfrýjanda 3.747.935 krónur með 4,5% ársvöxtum af 689.097 krónum frá 10. október 2001 til 1. ágúst 2002 og af 3.747.935 krónum frá þeim degi til 4. apríl 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður milli gagnáfrýjanda og gagnstefndu fellur niður í héraði, en greiða skal hann hvorum þeirra 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans á báðum dómstigum, samtals 600.000 krónur. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 8. og 25. ágúst 2003 og dómtekið 15. nóvember sl. Stefnandi er Tómas Þór Kárason, Knarrarbergi 1, Þorlákshöfn. Stefndu eru Áferð ehf., Sigurhæð 12, Garðabæ, Ó. Pét. ehf., Laufrima 23, Reykjavík og Sigurður og Júlíus ehf., Reykjavíkurvegi 60, Hafnarfirði. Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Eru engar kröfur gerðar gegn réttargæslustefnda sem hefur ekki uppi kröfur gegn öðrum aðilum. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd sameiginlega til greiðslu 8.953.154 króna ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 10. október 2001 til 4. apríl 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 644.577 krónum. Hann krefst einnig málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefnda Áferð ehf. krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda, en til vara að krafan verði lækkuð verulegra. Stefnda Áferð ehf. krefst einnig málskostnaðar. Stefndi Ó. Pét. ehf. krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda, en til vil vara að krafan verði lækkuð verulegra. Stefndi Ó. Pét. ehf. krefst einnig málskostnaðar. Stefndu Sigurður og Júlíus ehf. krefjast sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Málið var upphaflega einnig höfðað gegn Sjóvá Almennum tryggingum hf. Í þinghaldi 16. janúar 2004 óskaði stefnandi eftir því að aðild félagsins yrði breytt þannig að það hefði einungis réttargæsluaðild og væru engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Af hálfu félagsins var fallist á þessa breytingu og var þá fallið frá öllum kröfum gegn stefnanda. Í tilefni af áskorunum stefndu óskaði stefnandi álits örorkunefndar undir meðferð málsins. Örorkunefnd lét uppi álit sitt 4. maí 2004 og eru endanlegar dómkröfur stefnanda miðaðar við álitið, eins og nánar greinir síðar. II. Málsástæður og lagarök stefnanda III. Málsástæður og lagarök stefndu IV. V. Fjárhæð kröfu stefnanda grundvallast á áliti örorkunefndar 4. maí 2004, en af hálfu stefndu hafa engin gögn verið lögð fram sem hnekkt geta umræddu áliti. Verður það lagt til grundvallar við ákvörðun bótafjárhæðar. Krafa stefnanda er í fjórum liðum og verður nú tekin afstaða til hvers liðar fyrir sig. Í fyrsta lagi krefst stefnandi bóta fyrir tímabundið atvinnutjón frá slysdegi 10. október 2001 til 1. ágúst 2002, sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og greininni var breytt með 1. gr. laga nr. 37/1999. Stefndu Sigurður og Júlíus ehf. hafa mótmælt því að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu tekjutapi með vísan til þess að fram hafi komið að hann hafi á ný hafið störf skömmu eftir slysið. Þá er því mótmælt að stefnanda sé heimilt að miða tímabundið tekjutap sitt við tekjur ársins 2000. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið lagt fram skattframtal vegna tekna ársins 2002, heldur eingöngu útskrift yfir staðgreiðslu af launatekjum. Skortir því á að stefnandi hafi lagt fram gögn sem varpað gætu ljósi á tekjur hans af sjálfstæðum atvinnurekstri á árinu 2002, svo sem þeim sem hann sinnti þegar hann varð fyrir slysinu. Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af því að gert hefur verið líklegt að stefnandi hafi haft einhverjar tekjur á árinu 2002, telst stefnandi ekki hafa sýnt fram á tímabundið atvinnutjón vegna tímabilsins 1. janúar 2002 til 1. ágúst sama árs. Hins vegar verður að telja nægilega sannað að hann hafi orðið af tekjum í október, nóvember og desember 2001. Við ákvörðun á tímabundnu atvinnutjóni er rétt að hafa hliðsjón af tekjum stefnanda síðustu mánuðina fyrir slysið. Samkvæmt skattframtali fyrir tekjuárið 2001 var stefnandi með 600.000 krónur í tekjur fyrir utan greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins sem gera verður ráð fyrir að hafi komið til vegna slyssins. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi haft 67.250 krónur í tekjur á mánuði. Nemur sannað tímabundið atvinnutjón hans því 181.575 krónum, en frá því dragast greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 39.600 krónur. Samtals nemur því tímabundið atvinnutjón stefnanda 141.975 krónum. Í öðru lagi krefst stefnandi þjáningarbóta að fjárhæð 280.920 króna fyrir tímabilið 10. október 2001 til 1. ágúst 2002, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993, eins og greininni var breytt með 2. gr. laga nr. 37/1999. Þessum lið hefur verið mótmælt af hálfu stefndu Sigurðar og Júlíusar ehf. með vísan til þess að stefnandi hafi hafið störf löngu fyrir 1. ágúst 2002. Leggja verður til grundvallar að stefnanda verði ekki dæmdar bætur fyrir þjáningar, ef fyrir liggur að hann var vinnufær, nema sérstaklega standi á, sbr. 2. málslið 3. gr. laga nr. 50/1993. Eins og áður greinir hefur stefnandi ekki lagt fram gögn um atvinnutekjur sínar á árinu 2002. Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af því að gert hefur verið líklegt að stefnandi hafi verið við störf á árinu 2002, hefur stefnandi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að dæma honum bætur fyrir þjáningar á árinu 2002. Hins vegar verða honum dæmdar bætur fyrir þjáningar á árinu 2001 eða fyrir alls 83 daga, þar af tveir dagar þar sem stefnandi telst hafa verið rúmfastur. Samkvæmt þessu nema bætur fyrir þjáningar alls 80.470 krónum. Í þriðja lagi krefst stefnandi bóta fyrir 15% varanlegan miska að fjárhæð 811.200 krónur, sbr. 4. gr. laga nr. 50/1993. Um þessa fjárhæð er ekki tölulegur ágreiningur meðal aðila. Verður þessi liður tekinn til greina með vísan til röksemda stefnanda. Í fjórða lagi krefst stefnandi bóta fyrir 15% varanlega örorku að fjárhæð 5.825.395 krónur, sbr. 5. gr. laga nr. 50/1993, eins og greininni var breytt með 4. gr. laga nr. 37/1999 og 24. gr. laga nr. 111/2000. Eins og áður segir miðar stefnandi ákvörðun bóta eingöngu við tekjur áranna 1999 og 2000. Með hliðsjón af tekjum stefnanda á árinu 2001 fyrir slysið fellst dómari ekki á að sýnt hafi verið fram á að annar mælikvarði en kveðið er á um í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1993, sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda. Ber því að miða við meðaltal tekna stefnanda fyrir almanaksárin 1998, 1999 og 2000. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að meðaltekjur stefnanda hafi verið 2.544.651 króna. Kröfu um að tekið sé tillit til 6% framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð hefur ekki verið sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda Sigurðar og Júlíusar ehf. og verður hún því tekin til greina. Nema því meðaltekjur stefnanda samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 alls 2.697.330 krónum. Tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku nemur samkvæmt þessu 5.147.315 krónum. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 dragast frá þeirri fjárhæð 559.058 krónur sem stefnandi fékk frá Tryggingastofnun ríkisins, en í málinu liggja ekki fyrir upplýsingar um frekari greiðslur til frádráttar. Alls nema bætur fyrir varanlega örorku því 4.588.257 krónum. Samkvæmt framangreindu nemur óbætt tjón stefnanda alls 5.621.902 krónum. Eins og áður segir verður stefnandi látinn bera tjón sitt að hálfu vegna eigin sakar. Verður stefndi Sigurður og Júlíus ehf. því dæmdur til að greiða stefnanda 2.810.951 krónu. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningar og varanlegan miska að fjárhæð 516.823 krónur bera 4.5% vexti frá slysdegi 10 október 2001, en bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 2.294.128 krónur bera sömu vexti frá því ástand stefnanda varð stöðugt 1. ágúst 2002, allt í samræmi við 16. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1999. Með vísan til úrslita málsins þykir skilyrðum 2. málsliðar 9. gr. laga nr. 38/2001 fullnægt til að dæma dráttarvexti aðeins frá dómsuppsögu að telja. Stefnanda var veitt gjafsókn 4. febrúar 2004. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu Áferð ehf. og stefnda Ó. Pét. ehf. málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur til hvors aðila um sig. Stefndu Sigurður og Júlíus ehf. verða dæmdir til að greiða hluta af málskostnaði stefnanda eða 180.000 krónur sem renna til ríkissjóðs samkvæmt 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991. Rétt þykir að stefndu Sigurður og Júlíus ehf. beri útlagðan kostnað sinn sjálfir. Annar gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, hæfilega ákveðin 360.000 krónur, og útlagður kostnaður hans að fjárhæð 161.540 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Kristján B. Thorlacius hdl. Af hálfu stefndu Áferðar ehf. og réttargæslustefnda flutti málið Tómas Eiríksson hdl. Af hálfu stefndu Sigurðar og Júlíusar ehf. flutti málið Eiríkur Elís Þorláksson hdl. Af hálfu stefnda Ó. Pét. ehf. flutti málið Einar Sigurjónsson hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu Áferð ehf. og stefndi Ó. Pét. ehf. skulu vera sýkn af kröfum stefnanda. Stefndi, Sigurður og Júlíus ehf., greiði stefnanda, Tómasi Þór Kárasyni, 2.810.951 krónu með 4,5% vöxtum af 516.823 krónum frá 10. október 2001 til 1. ágúst 2002 og af 2.810.951 krónu frá þeim degi til 25. október 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu. Stefnandi greiði stefndu Áferð ehf. og Ó. Pét. ehf. hvoru um sig 200.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, að fjárhæð 521.540 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndu Sigurður og Júlíus ehf. greiði 180.000 krónur í málskostnað sem renni til ríkissjóðs.
Mál nr. 551/2008
Brot gegn valdstjórninni Hótanir Skilorðsrof Miskabætur
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hótað og veist að starfsmönnum félagsmálayfirvalda, sem höfðu málefni fjölskyldu X til meðferðar. Þá var X einnig sakfelldur fyrir brot gegn 233. gr. sömu laga með því að hafa hótað barnsmóður sinni. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til eðlis brotanna og fjölda þeirra og að með þeim rauf hann skilorð eldra dóms. Með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. september 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, en að refsing verði þyngd og ákærði dæmdur til greiðslu skaðabóta til B 600.000 krónur og C 200.000 krónur auk nánar tilgreindra vaxta og kostnaðar. Ákærði krefst aðallega sýknu og frávísunar skaðabótakrafna frá héraðsdómi, en til vara skilorðsbindingar refsingar og lækkunar á skaðabótakröfum. I Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu að því er varðar ákæruliði 1, 3, 4, 6 og 7 verður staðfest með vísan til forsendna. Eins og greinir í héraðsdómi játaði ákærði hjá lögreglu þá háttsemi sem lýst er í 2. lið ákæru. Lögreglumaður sá sem tók skýrsluna af ákærða staðfesti hana fyrir dómi og þegar hún var borin undir ákærða við aðalmeðferð málsins gaf hann ekki eðlilega skýringu á breyttum framburði sínum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um þennan tölulið ákærunnar. Í 5. ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa hótað félagsmálastjóra hjá Fjölskylduþjónustu [...] líkamsmeiðingum og lífláti í tveimur smáskilaboðum eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Skilaboðin voru send úr tölvu. Við rannsókn málsins var upplýst að IP tala þeirrar tölvu sem þau voru send frá tengdist opnu þráðlausu neti Orkuveitu [...]. Í skýrslu lögreglu um rannsóknina, sem staðfest var fyrir dómi, segir að það „gæti hvaða talva sem er loggað sig inn á þetta net og því ómögulegt að segja nákvæmlega hvaðan umrædd SMS-skilaboð voru send.“ Í skýrslu ákærða fyrir dómi kemur fram að hann hafi á þessum tíma ekki haft nettengingu á heimili sínu og því farið á bókasafnið eða [...] í þeim erindum. Ákærði kannast við að hafa, um tíu dögum áður en skilaboðin voru send, sett fram nánast samhljóða hótanir á spjallrás Barnalands þar sem hann átti í orðaskiptum við nokkra ónafngreinda aðila. Vegna ágreinings ákærða við félagsmálayfirvöld vaknaði þegar sá grunur að smáskilaboðin sem ákært er fyrir stöfuðu frá honum. Hann hefur hins vegar staðfastlega neitað að hafa sent þau. Ekki er unnt að staðreyna frá hvaða tölvu skilaboðin voru send og þar sem ýmsir höfðu séð þau orð sem ákærði lét falla á framangreindri spjallrás, þá verður ekki útilokað að einhver annar hafi tekið orðalagið upp eftir ákærða og sent þessi smáskilaboð. Aðstæður eru þannig að fleiri gætu hafa sent skilaboðin. Ákæruvaldinu hefur ekki tekist að sýna fram á það með þeim hætti að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærði sé sendandinn, verður hann því sýknaður af þeirri háttsemi sem lýst er í 5. ákærulið með vísan til 1. mgr. 109. gr., sbr. 108. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. II Sakarferli ákærða er rétt lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram var hann meðal annars dæmdur til skilorðsbundinnar refsingar fyrir almannahættubrot árið 1993, sem því fólki sem hann hótaði var kunnugt um. Um miðjan febrúar árið 2006 var ákærði dæmdur fyrir líkamsárás og hlaut þriggja mánaða skilorðsbundinn fangelsisdóm. Hið fyrsta þeirra brota sem hann er nú sakfelldur fyrir var framið stuttu síðar og rauf hann þar með skilorðið. Ákærði er nú sakfelldur fyrir fimm brot gegn valdstjórninni samkvæmt ákæruliðum 1, 2, 3, 4 og 7 og eru þau réttilega heimfærð til 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Markmið þessa ákvæðis er meðal annars að veita vernd þeim opinberu starfsmönnum sem eiga það sérstaklega á hættu að verða fyrir árásum eða óþægindum vegna þeirra verkefna sem þeir þurfa að sinna í starfi sínu. Ákærði er einnig sakfelldur samkvæmt ákæruliðum 3 og 6 fyrir tvö hótunarbrot sem beindust gegn fyrrum eiginkonu hans og barnsmóður og eru þau rétt heimfærð til 233. gr. almennra hegningarlaga. Málefni fjölskyldu ákærða voru til meðferðar hjá félagsmálayfirvöldum þegar dóttur ákærða var komið í fóstur í lok apríl 2006. Þau brot sem ákærði er sakfelldur fyrir áttu sér stað á tímabilinu frá vori 2006 til miðs ágúst 2007. Eru þau að hans sögn tengd umgengnisrétti hans við dótturina. Vikið er í málinu að geðheilsu og vitsmunaþroska ákærða en engin læknisvottorð eða próf þar að lútandi eru í málsgögnum. Fyrr þann dag, sem fjallað er um í 6. ákærulið, hafði ákærði og fyrrum eiginkona hans deilt harkalega vegna eigna og hún brotið rúður í bifreið hans. Það atvik sem ákært er fyrir átti sér hins vegar stað mörgum klukkustundum síðar og lýsti ákærði því fyrir dómi að hann hefði áður en hann framdi verknaðinn setið úti í móa og hugleitt hvort hann ætti að gera þetta. Hann hefði verið búinn að segja konunni að hann gæti líka eyðilagt hennar dót. Hafi hann ætlað að sýna henni að hann stæði við það sem hann segði, en skemmdarverk framdi hann þó ekki. Verður ekki fallist á með héraðsdómi að skilyrði séu til að líta til heimildar 75. gr. almennra hegningarlaga til lækkunar á refsingu vegna þessa tilviks eða annarra sem ákært er fyrir. Þegar litið er til þeirra atriða sem hér að framan hafa verið rakin, þar með talið eðlis brotanna og fjölda þeirra og til skilorðsrofs, en jafnframt höfð hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, þá verður staðfest refsiákvörðun héraðsdóms. III Háttsemi ákærða hefur haft alvarlegar afleiðingar fyrir brotaþola B og C. B sagði upp starfi sínu og flutti búferlum með fjölskyldu sína. Bæði lýsa þau einkennum áfallastreitu. Miskabótakröfur beggja verða teknar til greina, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með vöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði. Frávísun bótakröfu [...] frá héraðsdómi og lögmannskostnaður vegna bótakrafna voru ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði, en staðfest verða ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað í héraði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, X. Ákærði greiði B 600.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. janúar 2007 til 28. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C 200.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. janúar 2007 til 28. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, samtals 373.902 krónur, þar með talin málsvarnarlaun og ferðakostnað skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gísla M. Auðbergssonar héraðsdómslögmanns, 330.980 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið 25. mars sl. höfðaði ríkissaksóknari hér fyrir dómi þann 19. nóvember 2007 gegn X, kt. [...], [...],[...]; „fyrir hótanir gagnvart A, barnsmóður sinni og fyrrum eiginkonu og brot gegn valdstjórninni gagnvart starfsmönnum Fjölskylduþjónustu [...], [...], vegna starfa þeirra, eins og hér greinir: 1. Fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, vorið 2006, í símtali við B, félagsmálastjóra hjá Fjölskylduþjónustu [...], þar sem hún var stödd á vinnustað sínum, [...], [...], hótað að kveikja í húsi hennar að [...], [...], sem þá var heimili B og fjölskyldu hennar. 2. Fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, þriðjudaginn 3. október 2006, um klukkan 11.40, í símtali við C, starfsmann Fjölskylduþjónustu [...], þar sem hann var staddur á vinnustað sínum, [...], [...], hótað C og ofangreindri B líkamsmeiðingum. 3. Fyrir brot gegn valdstjórninni og hótanir, með því að hafa, tvisvar sinnum sunnudaginn 8. október 2006, hótað að taka áðurnefnda B og A, barnsmóður sína, af lífi. Hótanirnar komu annars vegar fram í símtali ákærða við C um kl. 23.30 um kvöldið og sagði ákærði þá að hann ætlaði að láta drepa B og A ef D, dóttir ákærða, yrði áfram í fóstri á [...] eftir áramót og hins vegar í eftirfarandi smáskilaboðum sem send voru í síma B nr. [...] úr síma ákærða [...], kl. 23.29: „Ef B lengir fostur heimilid hja E tha kem ep nordur og drep thig og hana” 4. Fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, þriðjudaginn 9. janúar 2007, á skrifstofu áðurnefnds C veist að honum og hent drykkjaríláti sem innihélt kaffi í vegg þannig að ílátið brotnaði og kaffi helltist yfir skrifborð sem C sat við og á veggi og gólf og því næst lyft skrifborðinu upp og ýtt því með afli í átt að C, sem tókst að stöðva ákærða. 5. Fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, föstudaginn 19. janúar 2007, hótað áðurnefndri B, líkamsmeiðingum og lífláti í tveimur eftirfarandi smáskilaboðum sem bárust klukkan 16.56 og 16.58 og send voru í símanúmer hennar, [...], úr óþekktri tölvu; „mer er drullu sama tott tu kærir mig tu vilt ekki hitta mig i dimmu husasundi her a [...]” „tad verdur gaman ad finna hnifin renna inn i hold titt og sleikja blodi sida af honum og rista svo u” 6. Fyrir hótanir gagnvart A, barnsmóður sinni, með því að hafa, að kvöldi miðvikudagsins 9. maí 2007, með það fyrir augum að vekja hjá A ótta um velferð hennar og annarra, kastað logandi bensínsprengju á gám sem innihélt eigur A, en gámurinn stóð við hús nr. [...] við [...] á [...], þar sem rekið er sambýli á vegum Félagsþjónustu [...] en þar dvaldist A þá ásamt fleiri einstaklingum. 7. Fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 12. ágúst 2007, á veitingastaðnum [...], ...], [...], veist að F, starfsmanni Fjölskylduþjónustu [...] og hótað honum líkamsmeiðingum og lífláti og að brenna hús og bifreið hans og fyrir að hafa í beinu framhaldi af ofangreindum hótunum reynt að slá F í andlitið. Teljast brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 1,2,3 að því er varðar B, 4, 5 og 7 varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, með síðari breytingum, en brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 3, að því er varðar A, og 6 varða við 233. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: Ákæruliður 1., 2., 3. og 5: Af hálfu B, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 23. janúar 2007 til greiðsludags, en ef greitt verður síðar en 21. október 2007 með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Krafist er lögmannsþóknunar að fjárhæð kr. 47.600, auk virðisaukaskatts. Ákæruliður 2. og 4: Af hálfu C, kt. [...], er krafist bóta að fjárhæð kr. 200.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 9. janúar 2007 til greiðsludags, en ef greitt verður síðar en 24 október 2007 með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. .sömu laga til greiðsludags. Krafist er greiðslu lögmannsþóknunar að fjárhæð kr. 35.700, auk virðisaukaskatts. Ákæruliður 4: Af hálfu [...], kt. [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 30.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af kr. 15.000 frá 27. júní 2006 til 9. janúar 2007 og af kr. 30.000 frá þeim degi til greiðsludags, en ef greitt verður síðar en 24.október 2007 með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Krafist er greiðslu lögmannsþóknunar að fjárhæð kr. 35.700, auk virðisaukaskatts.” Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði lækkaðar. I. Fjölskylduþjónusta [...] hefur unnið með málefni tengd ákærða. Skýrði B, fyrrverandi félagsmálastjóri svo frá að sú vinna hafi hafist af sinni hálfu sumarið 2005. Hún lýsti því að ákærði eigi við nokkra greindarskerðingu að stríða, svo og andlega erfiðleika. Hann nýti hins vegar vel þá greind sem hann hafi, en eigi erfitt með að halda vinnu. Hann og sambýliskona hans hafi verið með þrjú ung börn og átt við erfiðleika að etja, en ákærði hafi ekki tekið afskiptum félagsmálayfirvalda vel. Lögð hafi verið mikil áhersla á að ná góðu samstarfi. Samskiptin hafi verið betri framan af, en síðan hafi ákærði orðið erfiðari í samstarfi. Hún og C hafi skipt með sér verkefnum sem vörðuðu ákærða og fjölskyldu hans. Vitnið B kveður afleiðingar af atferli ákærða hafa undið upp á sig. Hún rifjaði upp að eftir fund með ákærða hafi hún verið svefnlaus heila nótt og sagt upp starfi sínu daginn eftir. Hún hafi verið nýlega búin að kaupa sér hús, en selt það og flutt í annað sveitarfélag. Vitnið C starfsmaður Fjölskylduþjónustu [...] lýsir samskiptum við ákærða almennt þannig að málefni hans hafi verið á hendi þeirra B. Hann hafi haft mikil samskipti við ákærða, einkum eftir að ákærði hafi farið að hafa uppi hótanir. Málefni ákærða hafi mjög oft verið til viðfangs og kostað mikla fyrirhöfn. Barnaverndarnefnd fari meðal annars með forsjá dóttur hans. Ákærði hafi oft átt erindi, eða talið sig eiga erindi við vitnið vegna þessa. Vitnið kveðst hafa haft varann á sér vegna ákærða, einkum varðandi börn sín. Vitnið kveðst hafa óttast að ákærði myndi láta verða af hótunum sem hann hafi haft uppi. Hafi það orðið vitninu til andlegra óþæginda. Vitnið kveðst stundum hafa misst svefn og segir að sig dreymi ákærða ennþá, en vitnið hafi ekki haft samskipti við hann síðan síðasta haust. Lund sín hafi smám saman lést eftir að þeim lauk. Vitnið og fjölskylda þess eigi fastar rætur í samfélaginu og ekki hafi komið til greina að flytja búferlum eða skipta um atvinnu, en það hafi verið vitninu erfitt að dvelja í sama samfélagi og ákærði. Ákærði kveðst eiga barn fætt 2004 með A, fyrrverandi eiginkonu sinni. Afskipti Fjölskylduþjónustunnar hafi byrjað árið 2005. Hafi A samþykkt að barnið færi í tímabundið fóstur. Hafi sér veist örðugt að fá að umgangast dóttur sína eftir það. Ákærði kveðst hafa fæðst með litningagalla og eiga í samskiptaörðugleikum. Hann kveðst vera öryrki og ekki hafa stundað vinnu síðan í júní 2006. Vitnið G, starfsmaður Fjölskylduþjónustunnar kveðst ekki hafa orðið vitni að einstökum tilvikum sem þetta mál varðar, en hafa heyrt af þeim og upplifað óróleika sem af þeim leiddi. Hún kveðst hafa skynjað að fyrrverandi eiginkona ákærða var leið og hrædd vegna hegðunar hans. Vitnið H starfsmaður Fjölskylduþjónustunnar kveðst ekki hafa orðið vitni að þeim atvikum sem þetta mál varðar, en hafa orðið vitni að því að ákærði var með hávaða og læti á skrifstofu C í júnímánuði 2006. Hún hafi ætlað að kalla eftir aðstoð, en áður en af því yrði hafi ákærði yfirgefið staðinn með látum. Hún kvaðst vita að ákærði hefði hótað C og B. II. Vitnið B lýsti aðdraganda atviks sem lýst er í 1. tölulið ákæru þannig, að eiginkona ákærða hafi flúið heimilið í lögreglufylgd og dvalið á neyðarathvarfi. Ákærði hafi hringt til vitnisins vegna þessa og verið mjög reiður. Hún hafi neitað að tala við hann og vísað til að þetta skyldu þau ræða síðar, en hann hafi þá orðið svo reiður að hann hafi hótað að kveikja í húsi hennar. Barn hennar hafi verið þar heima. Ákærði ber að hafa talað við B í síma að kvöldi til og hún hafi greinilega verið að skemmta sér. Hún hafi ekki viljað við sig tala. Hann hafi þá sagt að hann myndi brenna hús hennar áður en hún kæmi heim. Ákærði kveðst hafa sagt þetta vegna þess að hann hafi verið niðurbrotinn vegna málefna dóttur sinnar. Með framburði ákærða og vitnisins B er nægilega sannað að ákærði hafi í símtali hótað að kveikja í húsi hennar. Má slá því föstu að hótunin hafi verið sett fram út af opinberu starfi B. Í ákæru er þetta talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, en það ákvæði áskilur að ráðist sé að opinberum starfsmanni með hótun um ofbeldi. Með því að ákærði hótaði að fremja brot sem var til þess fallið að valda B ótta um líf barns síns, verður háttsemi ákærða talin varða við greint ákvæði. III. Vitnið C kveðst hafa fært í dagbók sína um það tilvik sem 2. töluliður í ákæru varðar að hann hafi átt símtal við ákærða 3. október 2006 klukkan 11:40. Ákærða hafi verið boðið að koma í viðtal næsta miðvikudag. Ákærði hafi sagt að ef dóttir hans yrði áfram í fóstri á nánar greindum stað, myndi hann kæra fósturforeldrana fyrir kynferðislegt ofbeldi gegn henni. Jafnframt hafi hann sagt að hann fengi þá vini sína til að beita vitnið og B ofbeldi, til dæmis með því að taka af þeim fingur, fyrir eitt hundrað þúsund krónur. B kveðst kannast við þetta tilvik, sem líklega hafi sprottið af umgengnismálum ákærða við dóttur sína. Hann hafi sagt að hann gæti vel fengið leigumorðingja á [...], þeir væru ekki svo dýrir og líklega hafi ákærði meira að segja tilgreint hvað þeir kostuðu og hann ætlaði að láta skera fingur af henni og C. Ákærði ber um þetta atvik að hann hafi þrætt við C í síma seinni part dags, en ekki haft hótanir í frammi. Símtalið hafi snúist um að ákærði hafi verið svikinn um umgengni við dóttur sína. Ákærði greindi lögreglu frá því við skýrslugjöf að hann hefði haft í frammi hótun um líkamsmeiðingar en kveðst fyrir dómi hafa sagt lögreglu ósatt. Þótt ákærði hafi dregið framburð sinn fyrir lögreglu til baka, verður litið til þess að framburður C er afar trúverðugur. Kveðst hann hafa ritað minnispunkta um samtalið í dagbók sína þegar að því loknu og hafði þá tiltæka við skýrslugjöf fyrir dómi. Verður framburður hans lagður til grundvallar og ákærði sakfelldur fyrir að hafa í greindu símtali hótað C og B líkamsmeiðingum. Var hótunin hvað B varðaði höfð uppi við samstarfsmann hennar. Varðar þetta við 106. gr. almennra hegningarlaga. IV. Vitnið C kveður ákærða hafa hringt til sín klukkan 23.30 þann 8. október 2006. Vitnið bar um símtalið samkvæmt minnispunktum dagsettum degi síðar. Þar hafi ákærði sagt að hann ætlaði að láta drepa B og fyrrverandi eiginkonu sína ef dóttir hans yrði áfram í fóstri á nánar greindum stað. Það kostaði 200.000 krónur að fá mann til að drepa þær og að það væri hægt að fá mann til verksins strax. B kveðst e.t.v. blanda einhverjum hótunum ákærða saman, en hún kveðst minnast þess að ákærði hafi hótað að drepa hana og fyrrverandi sambýliskonu sína. Vitnið skoðaði lögregluskýrslu sem það gaf er það kærði þau skilaboð sem rakin eru í ákæru og kannaðist þá þegar við þau. Gat hún þess að á þessum tíma hefði ákærði ekki haft forsjá dóttur sinnar og hún hefði verið í tímabundnu fóstri. B kveðst aldrei hafa efast um að ákærði væri maður til að framkvæma hót­anir sínar. Ákærði kveðst ekki hafa látið greind orð falla við C, en kannast við að hafa sent símaskilaboðin í fljótfærni, án þess að hafa meint neitt með þeim. Hann hafi rætt í síma við C varðandi umgengni við dóttur sína, en ekki haft uppi neinar hótanir. Hann kveðst hafa reiðst við C og slitið símtalinu fyrirvaralaust. Borinn var undir ákærða framburður hans fyrir lögreglu í desember 2006 þar sem hann kvaðst hafa sagt ýmislegt í símtalinu. Kvaðst hann hafa verið reiður við C en ekki hafa hótað honum neinu. Með sömu forsendum og í næsta kafla hér að framan greinir þykir ekki varhugavert að leggja framburð C til grundvallar um efni greinds símtals. Hafði ákærði þar uppi við samstarfsmann B hótun um að lífláta hana. Samskonar hótun beindi ákærði til B með símaskilaboðum. Varðar þetta við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hótaði einnig í símtalinu og skilaboðunum að lífláta A. Var sú hótun til þess fallin að vekja hjá B og C ótta um líf eða velferð A. Varðar þetta við 233. gr. almennra hegningarlaga. V. Vitnið C lýsir því atviki sem 4. töluliður ákæru varðar þannig að ákærði hafi skyndilega misst stjórn á sér á skrifstofu vitnisins. Hann hafi kastað kaffibolla frá sér. Vitnið kveðst ekki geta fullyrt að ákærði hafi ætlað að kasta honum í vitnið, en bollinn hafi ekki farið langt frá vitninu. Ákærði hafi síðan lyft skrifborðinu upp og í átt að vitninu. Vitnið kveðst hafa spyrnt með fæti gegn borðinu. Ákærði hafi ekki náð að ýta því langt og þá sleppt borðinu og gengið út og lokað dyrunum harkalega. Vitnið tók fram að ákærði hafi ráðist að sér með mjög svipuðum hætti í júnímánuði árið 2006. Ákærði ber um þetta að kaffi hafi ekki skvest á borð, því að hann hafi fleygt eða slegið kaffikrús úr plasti til hliðar við C. Hann hafi lyft borðinu og sett það niður aftur. Þetta hafi ekki beinst gegn C, heldur félagsmálakerfinu í heild. C hafi verið að skýra sér frá neitun barnaverndarnefndar um að ákærði fengi að sækja dóttur sína. Vitnið B kveðst ekki hafa orðið vitni að þessu atviki. Á þessum tíma hafi staðið til að ganga frá umgengnissamningi við ákærða, en það hafi ekki gengið neitt. Hún hafi orðið vör við læti og öskur. Allt starfsfólkið hafi hlaupið fram. Hún hafi haft áhyggjur af öryggi starfsfólks eftir þetta og meðal annars staðið fyrir því að halda sjálfsvarnarnámskeið fyrir það. Starfsfólkið hafi verið áhyggjufullt og óttast um öryggi sitt. Vitnið I lögreglumaður kom á vettvang eftir þetta atvik. Aðspurður kvað hann starfsfólk hafa verið miður sín og borið á ótta við ákærða meðal þess. Vitnið G kveðst ekki hafa orðið vitni að þessu atviki, en orðið vör við það eftir á. Starfsfólk hafi verið nokkuð slegið. Sérfræðingur hafi verið fenginn til að halda sjálfsvarnarnámskeið, sem vitnið hafi sótt. Vitnið kveðst hafa skynjað ótta við ákærða hjá þeim sem mest höfðu með hans málefni að gera. Vitnið kveðst ekki hafa óttast hann, en hafa óttast að hann myndi gera einhverjum mein. Með framburði C og ákærða, svo og með hliðsjón af ljósmyndum sem lögregla tók af verksummerkjum, er nægilega sannað að ákærði hafi kastað eða slegið frá sér kaffiílát, en ekki verður þó lagt til grundvallar að hann hafi ætlað því að lenda í C. Myndirnar bera með sér að um leirílát var að ræða. Þá er sannað að ákærði hafi lyft skrifborði sem C sat við og látið það falla niður aftur. Var þetta til þess fallið að valda C ótta um að ákærði myndi beita hann líkamlegu ofbeldi og verður að virða það sem hótun um ofbeldi í skilningi 106. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn því ákvæði. VI. Vitnið B staðfesti að hafa fengið þau skilaboð sem greind eru í 5. tl. ákæru. Hún kveðst vera alveg viss um að þau stafi frá ákærða. Engir aðrir hafi sent henni skilaboð af þessu tagi og engir aðrir komið til greina. Hún hafi þegar þarna var komið verið orðin verulega hrædd um öryggi sitt og barns síns og liðið illa. Vitnið J lögreglumaður staðfesti að hafa ritað þessi skilaboð eins og þau birtust í síma B. Lögregla fékk heimild dómara til að fá upplýst úr hvaða fjarskiptatæki skilaboðin hefðu verið send. Lauk þeirri upplýsingaöflun með því að upplýst var að þau hefðu farið um opinn beini Orkuveitu [...] og að hvaða tölva sem væri gæti tengst netinu um hann. Ákærði neitar að hafa sent greind skilaboð og kveðst ekki hafa verið með nettengda tölvu á þessum tíma. Í málinu liggur frammi texti vefspjalls undir fyrirsögninni „afhverju er féló að níðast svona á manni“ á vefsíðunni barnaland.is. Hefst spjallið samkvæmt textanum þann 9. janúar 2007. Kannast ákærði við að hafa byrjað þetta spjall undir nafninu Trolli. Í textanum er að finna orðin „ja þú mundir ekki vilja hitta mig í dimmu húsasundi á þessu ári eða næstu árum“ og örlitlu síðar orðin „komdu þá ég bíð her til búin eftir þer og finn hvað það er ljúft að renna hnífnumínn í brjóst holið áðer og skera þig svo á hals og sleikja blóðið af hnífnum komdu ég bíð eftir þer“. Kannast ákærði við að hafa ritað báðar þessar setningar á spjallvefinn. Hann kveðst hafa gefið upp á spjallrásinni nöfn C og B og símanúmer þeirra, en sá hluti og fleira úr spjallinu hafi verið tekinn út úr því áður en spjallið var skrifað út í þeim búningi sem liggur frammi í málinu. Líkindi þeirra setninga sem ákærði ritaði á spjallrásina og þeirra sem bárust tíu dögum síðar í síma B eru augljós og benda líkindin eindregið til þess að sami höfundur sé að báðum. Símaskilaboðin voru send um tölvu sem tengdist opnum beini á [...] og í texta annars þeirra er að finna orðin „hér á [...].“ Skilaboð sem ekki eru rakin í ákæru en bárust í síma B sama dag klukkan 16:57, þ.e. á milli þeirra sem ákæran varðar, hljóða þannig: „hvorki tu ne C tad sem eftir er af tessu lifi.“ Kemur nafnið C þannig við sögu í þessum nafnlausu skilaboðum. Þegar virt er samsvörun setninganna sem ákærði ritaði á spjallrásina og þeirra sem send voru í síma B, það að símaskilaboðin voru send um beini á [...] og það að í þriðju skilaboðunum er C nefndur á nafn, þykir vart geta leikið skynsamlegur vafi á því að ákærði hafi sent þessi skilaboð. Fólst í þeim hótun um ofbeldi gagnvart B sem varðar við 106. gr. almennra hegn­ingar­laga. VII. Ákærði kannast við að hafa kastað flösku með logandi bensíni á gám eins og lýst er í tölulið nr. 6 í ákæru, en í því hafi ekki falist nein hótun eða ógnun af sinni hálfu. Hann og A hafi deilt fyrr um daginn og hún brotið rúður í bifreið hans. Vitnið K lögreglumaður ber að ákærði og A hafi verið að skilja um þetta leyti. A hafi leitað til lögreglu fyrr um daginn vegna skiptingar á munum. Hafi ákærði skemmt þvottavél, en A brotið rúðu í bifreið ákærða. Ákærði hafi svo um kvöldið kastað tendraðri bensínflösku utan í gám með búslóð A þar sem hann hafi staðið fyrir framan sambýlið að [...]. Hafi ákærði sagst hafa gert þetta til að hræða A eða gera henni ljóst að hann gæti náð sér niðri á henni eða brennt búslóðina eða eitthvað slíkt. Vitnið kveður litla hættu hafa stafað af verknaði ákærða, en sér hafi skilist að það hafi gripið um sig einhver hræðsla meðal íbúa á sambýlinu. Vitnið A kveðst hafa verið á sambýlinu er þetta gerðist, en heyrt kallað að það væri kviknað í gámnum. Hún hafi séð eld loga við gáminn. Hún kveður sig og ákærða hafa verið í “smá fætingi” skömmu fyrr og þegar tengt þetta við það. Telur hún hafa vakað fyrir ákærða að hefna sín. Aðspurð kveður hún ákærða á öðrum tíma hafa hótað sér og fjölskyldu sinni lífláti þótt hún hafi ekki tekið það alvarlega. Vitnið B kveður yfirmann í sambýlinu að [...] hafa tilkynnt sér sím­leiðis um þetta atvik. Hún kveðst hafa litið það mjög alvarlegum augum. Hún kveðst telja að háttsemi ákærða hafi beinst að fyrrverandi eiginkonu hans, sem búið hafi að [...] ásamt fleira fötluðu fólki. Kveðst vitnið hafa óttast um öryggi íbúanna. Hún hafi þurft að setja starfsmenn á vakt þessa nótt og kalla til sálfræðing daginn eftir til að veita áfallahjálp. Vitnið F kveðst hafa verið kallað til vinnu þetta kvöld og séð ummerki eftir eldinn. Ástand á sambýlinu hafi ekki verið gott. Íbúar þar þurfi að búa við öryggi. Þeir hafi talið sig þekkja ákærða af slæmri afspurn og fundist sér stafa viss ógn af honum. Sannað er að ákærði kastaði í greint sinn flösku með bensíni í og tendruðum kveik á greindan gám. Mun flaskan hafa brotnað og bensínið brunnið, en ekki mun hafa hlotist nein sprenging af. Skýringar ákærða á því hvað honum gekk til með þessu eru óljósar. Leggja verður til grundvallar að ákærði hafi ætlað með þessu að koma á framfæri einhvers konar skilaboðum til A, í tilefni af deilum þeirra fyrr um daginn. Skilaboðin sendi hann með því að kasta flösku með logandi bensíni á gám sem geymdi eigur hennar. Verður ekki annað talið en að í þessu hafi falist hótun í garð A sem var fallin til að vekja henni ótta um velferð sína. Verður fallist á það að ákærði hafi með þessu brotið gegn 233. gr. almennra hegningarlaga. VIII. Vitnið F, starfsmaður Fjölskylduþjónustu [...] ber um það atvik sem lýst er í 7. tölulið ákæru að hann hafi setið við borð á [...] með vinum sínum. Ákærði hafi komið að vitninu og farið að ásaka það um atriði sem hafi varðað starf þess. Vitnið veki skjólstæðinga á sambýlinu að [...] á morgnana. Ákærði hafi sagst hafa heyrt frá fyrrverandi eiginkonu sinni að vitnið færi inn á herbergin til að horfa á brjóst kvenna á sambýlinu. Vitnið kveðst hafa setið sem fastast og ekki ætlað að fara ræða við ákærða um þetta. Vel geti verið rétt sem ákærði haldi fram að vitnið hafi samsinnt þessu. Hann hafi hótað vitninu lífláti, að skemma bifreið þess og kveikja í híbýlum þess. Vitnið kveðst hugsanlega hafa sagt að ákærði skyldi þá bara gera það. Vitnið kveðst þó hafa talið ástæðu til að taka þessar hótanir alvarlega, því að ákærði sé óútreiknanlegur. Ákærði hafi síðan veist að vitninu með höggi, en það hafi geigað. Vitnið kveðst hafa staðið upp og beðið ákærða að setjast. Félagi ákærða hafi komið að og dregið hann til baka. Ákærði hafi þá sest niður og hafi skiptum þeirra lokið þar með. Vitnið kvað hafa verið mælt fyrir um það við starfsfólk að kæra til lögreglu ef ákærði hótaði því. Vitnið B ber um þetta atriði að starfsfólki hefðu verið gerð tilmæli um að líða ekki neitt ofbeldi eða hótanir í sinn garð. Vitnið kveðst starfa á sambýli fatlaðra við [...]. Á þessum tíma hafi fyrrverandi eiginkona ákærða dvalið þar. Vitnið kveðst telja að að hluta til hafi ákærði veist að sér vegna starfa vitnisins en einnig vegna almennrar gremju í garð félags­mála­yfirvalda. Nánar spurt um orð ákærða kveður vitnið hann hafa sagt „ég drep þig“, að hann vissi hvernig bíl vitnið ætti og að það væri létt mál að koma fyrir sprengju. Hann vissi hvar vitnið byggi. Þá hafi hann látið falla orð um að hann ætlaði að brenna íbúðina. Högginu hafi ákærði beint að höfði vitnisins vinstra megin en vitnið vikið sér undan. Það hafi verið greitt með krepptum hnefa. Ákærði hafi verið mjög ölvaður. Ákærði kveðst hafa rifist við F þetta kvöld, en ekki hafa hótað honum neinu. Hann kveðst hafa í fyrstu hafa spurt F hvort það væri satt að hann væri að horfa á kvenkyns íbúa að [...] hálfnakta og hafi F sagt að ákærða kæmi það ekkert við. Hann kveðst hafa orðið reiður við F og reynt að slá hann í andlitið. Vitnið L kveðst hafa séð að ákærði og F voru að rífast. Síðan hafi vitnið séð að ákærði beindi höggi að höfði F, en það geigaði. Vitnið K ber að ákærði hafi verið að ræða við F um eitthvað varðandi sambýlið við [...], en F hafi ekki viljað ræða þetta við ákærða. Einhverjar hótanir hafi ákærði verið með í garð F, sem vitnið kveðst þó ekki muna efnislega. Síðan hafi ákærði slegið til F en verið það ölvaður að hann hafi misst marks. Dyravörður hafi fjarlægt ákærða. Vitnið kveðst hafa setið við hlið F í þetta sinn. Vitnið M kveðst ekki hafa heyrt það sem fram fór milli ákærða og F. Hún hafi séð að þeir töluðu saman, en ekki fylgst með samskiptum þeirra. Hún hafi séð ákærða slá til F, en höggið hafi geigað. Einhverjir hafi þá fjarlægt X. Högginu hafi verið beint að höfði F, en ákærði hafi verið drukkinn og ef til vill hafi höggið geigað þess vegna. F hafi rætt þetta atvik við hana síðar um nóttina og það hvílt töluvert þungt á honum. Hann hafi sagt að ákærði hefði verið með hótanir um að kveikja í íbúð eða bíl og sér hafi fundist F hafa áhyggjur þessa vegna. Framburður F um orð ákærða er skýr og greinargóður. Vitnið K ber að ákærði hafi verið með einhverjar hótanir í garð F og vitnið M ber að F hafi rætt við sig um hótanir ákærða síðar um nóttina. Fær framburður F stoð í þessu. Verður með þessu talið nægilega sannað að ákærði hafi hótað að gera honum mein. Með framburði vitna og ákærða er sannað að ákærði reyndi í sama sinn að slá F í höfuðið. Hefur ákærði með þessu gerst sekur um ofbeldishótun og ofbeldi gagnvart F. Tilefni þess var starf F hjá Fjölskyldu­þjónustu [...]. Varðar þetta við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. IX. Ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir mörg brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga með alvarlegum ofbeldishótunum í garð starfsmanna Fjölskyldu­þjónustu [...], svo og tvö brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga með hótunum í garð fyrrverandi eiginkonu sinnar. Opinberir starfsmenn, sem fjalla um viðkvæm per­sónu­leg málefni manna geta almennt átt von á því að einstaklingar sem störf þeirra varða geti orðið miður sín og misst andlegt jafnvægi. Hótunarbrot ákærða sem hann er hér sakfelldur fyrir falla hins vegar langt utan þeirra marka hegðunar sem afsakanleg verður talin með skírskotan til þessa. Brot ákærða samkvæmt töluliðum nr. 2-5 í ákæru verða öll talin framin í geðshræringu hans vegna málefna barns síns og brot hans samkvæmt 6. tölulið ákæru í geðshræringu hans í framhaldi af samskiptum við fyrrverandi eiginkonu sína vegna skilnaðar þeirra, þar sem hún hafði fyrr um daginn valdið skemmdum á bifreið hans. Þykir því eiga að beita lækkunarheimild 75. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar ákærða hvað varðar brot hans samkvæmt greindum töluliðum. Ákærði var þann 2. desember 1993 dæmdur í sex mánaða fangelsi, skilorðs­bundið í fjögur ár fyrir brot gegn 1. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Þann 31. desember 1997 var hann dæmdur í sjö mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár og til sektargreiðslu og sviptur ökurétti fyrir brot gegn lögum nr. 15/1994 og umferðarlögum. Þann 29. desember árið 2000 var hann dæmdur til að greiða sekt fyrir brot gegn umferðarlögum og sviptur ökurétti ævilangt. Þann 15. febrúar árið 2006 var hann dæmdur í þriggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur nú rofið skilorð síðast nefnda dómsins og ber að taka hann upp og dæma ákærða refsingu í einu lagi samkvæmt reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Með tilliti til þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið reifuð að framan, en einnig með tilliti til sakaferils ákærða, sem eins og áður segir var dæmdur fyrir ofbeldisbrot 15. febrúar 2006, verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Með því að ákærði hefur rofið skilorð samkvæmt nefndum dómi þykir ekki fært að skilorðsbinda refsinguna. X. Í ákæru eru raktar bótakröfur B, C og [...]. Voru bótakröfurnar reifaðar við aðalmeðferð málsins og kröfur vegna kostnaðar af að halda þeim fram hækkaðar við það tilefni. Bótakröfur B og C eru studdar við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Verður fallist á að ákærði hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart þeim báðum með vísan til þessa ákvæðis. Í bótakröfu B og framburði hennar hér fyrir dómi kemur fram að henni hafi staðið ógn af ákærða og hún lifað í ótta um að hann gerði henni eða dóttur hennar eitthvert mein. Hafi hún upplifað einkenni áfallastreituröskunar og að lokum tekið þann kost að segja upp starfi sínu og flytja búferlum. Í bótakröfu C og í framburði hans hér fyrir dómi kemur fram að hótanir ákærða hafi valdið honum andlegri vanlíðan og ótta sem hafi haft áhrif á starf hans og einkalíf. Miskabætur til B ákveðast 250.000 krónur og miskabætur til C 150.000 krónur. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða hvoru þeirra um sig 80.000 krónur vegna kostnaðar af aðstoð lögmanns við að halda fram bóta­kröfu. Dæmdar bætur bera vexti eins og nánar greinir í dómsorði. Upphafstími dráttarvaxta er miðaður við það tímamark er mánuður var liðinn frá birtingu ákæru. Í þessu máli er ekki ákært fyrir spjöll á eignum [...]. Þykir þegar af þeirri ástæðu eiga að vísa bótakröfu þess aðila frá dómi. Dæma ber ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar. Kostnaður vegna vitna á dómstigi nemur 60.274 krónum. Samkvæmt yfirliti skipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hdl., hefur hann neyðst til að aka samtals 1.892 km til að sækja þinghöld í málinu. Er ekki sýnt að verjandanum hafi verið unnt að komast á þingstað með hagstæðari hætti. Þá kveður hann útlagðan kostnað vegna gistingar nema 13.100 krónum. Verður ákærði dæmdur til að greiða ferðakostnað verjandans með 148.378 krónum. Málsvarnarlaun hans ákveðast 435.750 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Dómsuppsaga hefur dregist, í fyrstu vegna þess að dómari veiktist af inflúensu eftir dómtöku málsins, en síðan vegna anna hans eftir það. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði greiði B 330.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 23. janúar 2007 til 28. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til uppsögudags þessa dóms að telja, en af 330.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C 230.000 krónur með vöxtum sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af 150.000 krónum frá 9. janúar 2007 til 28. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til uppsögudags þessa dóms að telja, en af 230.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Bótakröfu [...] er vísað frá dómi. Ákærði greiði 644.402 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. ferðakostnað skipaðs verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hdl., 148.378 krónur og málsvarnarlaun hans, 435.750 krónur.
Mál nr. 663/2013
Kærumál Þinglýsing
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu RS og RK um að stefnu í máli sem þau höfðu höfðað á hendur B mætti þinglýsa á tilgreinda fasteign, vegna deilu málsaðila um hvort komist hefði á bindandi samningur um kaup RS og RK á fasteign af B. Hæstiréttur taldi að þótt í málinu yrði ekki tekin efnisleg afstaða til þessara ágreiningsefna hefðu RS og RK eigi að að síður fært það veigamikil rök fyrir því að þau hefðu öðlast réttindi yfir fasteigninni í merkingu 1. mgr. 28. gr. laga nr. 39/1978, sbr. 2. mgr. 27. gr. sömu laga, að rétt væri að fallast á kröfu þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 20. september 2013 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að stefnu í máli þeirra á hendur varnaraðila megi þinglýsa á fasteignina Búðarstíg 12 á Eyrarbakka. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðilar krefjast þess að krafa þeirra um þinglýsingu verði tekin til greina. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í báðum tilvikum krefst hún kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila. I Í máli þessu krefjast sóknaraðilar viðurkenningar á því að með samþykki varnaraðila 7. júlí 2013 á tilboði, sem sóknaraðilar gerðu degi fyrr um kaup á fasteign varnaraðila að Búðarstíg 12 á Eyrarbakka, hafi komist á bindandi kaupsamningur. Jafnframt að henni verði gert að gefa út afsal fyrir fasteigninni gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt tilboðinu. Við þingfestingu málsins 4. september 2013 kröfðust sóknaraðilar þess með vísan til 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga að dómari úrskurðaði að stefnu málsins mætti þinglýsa á fasteignina. Því andmælti varnaraðili og með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila synjað. Krafa varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er á því reist að kæra sóknaraðila fullnægi ekki skilyrðum c. liðar 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt nefndu lagákvæði skuli í kæru tilgreina þær ástæður, sem hún sé reist á, en sóknaraðilar láti við það eitt sitja að lýsa sig ósammála þeirri niðurstöðu héraðsdóms að ekki sé fullnægt áskilnaði 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Í hinum kærða úrskurði eru raktar þær ástæður sem krafa sóknaraðila um þinglýsingu stefnunnar er reist á. Héraðsdómari synjaði kröfunni með þeim rökum sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar eru ósammála því mati héraðsdómara sem liggur til grundvallar niðurstöðu hins kærða úrskurðar og krefjast endurskoðunar þess. Í ljósi þeirra málsástæðna, sem krafa sóknaraðila um þinglýsingu stefnu málsins er reist á, og úrlausnar héraðsdómara um þær, verður við það miðað að sóknaraðilar hafi með því að lýsa sig í kæru ósammála mati héraðsdómara nægjanlega tilgreint þær ástæður sem kæra þeirra er reist á þannig að fullnægt sé áskilnaði c. liðar 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991. Verður kröfu varnaraðila um frávísun málsins því hafnað. II Í tilboði sóknaraðila 6. júlí 2013 um kaup á fasteign varnaraðila að Búðarstíg 12 á Eyrarbakka var svofellt ákvæði: „Fyrirvari er gerður á kauptilboði þessu um lán frá lánastofnun og að kaupendur standist greiðslumat. Skal því lokið innan 15 daga frá samþykki tilboðs, ella hefur seljandi heimild til að rifta kaupum.“ Varnaraðili samþykkti tilboðið degi síðar með svofelldri áritun: „Fyrirvari er gerður um samþykki framangreindra lánastofnana vegna greiðslumats kaupanda.“ Starfsmenn fasteignasölunnar Mikluborgar, sem varnaraðili fól sölu eignar sinnar, segja í yfirlýsingu 26. september 2013 að þeir hafi 16. júlí sama ár símleiðis fengið staðfestingu á því frá Landsbankanum hf. að fjármögnun kaupanna af hálfu sóknaraðila væri tryggð og hafi varnaraðila verið tilkynnt það símleiðis sama dag. Starfsmaður bankans sendi fasteignasölunni tölvubréf 31. júlí 2013 þar sem fram kom að sóknaraðilar stæðust greiðslumat. Jafnframt var tekið fram að þegar gengið hefði verið frá sölu á íbúð sóknaraðilans Ríkeyjar á Framnesvegi í Reykjavík myndi bankinn afgreiða íbúðalán til sóknaraðila. Tölvubréf þetta framsendi starfsmaður fasteignasölunnar samdægurs á varnaraðila sem þakkaði fyrir sendinguna með tölvubréfi degi síðar og óskaði jafnframt eftir því að ákveðinn yrði dagur til að ljúka gerð kaupsamnings. Eftir framangreind samskipti virðist sem komið hafi upp ágreiningur milli aðila um þá kröfu varnaraðila að til viðbótar því verði, sem sóknaraðilar höfðu í tilboðinu 6. júlí 2013 lýst sig reiðbúna til að greiða fyrir eignina, skyldu þau geyma fyrir varnaraðila innbú og fleiri muni í eitt ár en greiða ella 240.000 þúsund krónur fyrir geymslupláss, sem hún taldi sig geta útvegað. Í tölvubréfi 15. ágúst 2013 til starfsmanns fasteignasölunnar ítrekaði varnaraðili þessa kröfu og sagði að samþykktu sóknaraðilar þetta ekki væri hún neydd til að fela annarri fasteignsölu að sjá um sölu eignar sinnar. Í framhaldinu mun varnaraðili hafa verið boðuð til fundar á skrifstofu fasteignasölunnar 20. ágúst 2013 til að ljúka gerð kaupsamnings en hún ekki mætt. Höfðuðu sóknaraðilar í framhaldinu mál þetta á hendur varnaraðila. III Í fyrri málslið 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga segir að sé mál sem varðar réttindi yfir fasteign sótt fyrir dómstóli geti dómurinn ákveðið með úrskurði að stefnunni eða útdrætti úr henni megi þinglýsa. Úrræði þetta, sem felur í sér heimild til að þinglýsa til bráðabirgða stefnu máls, hefur að markmiði að gera viðsemjendum þinglýsts eiganda fasteignar viðvart um ágreining sem varðar réttindi yfir eigninni. Er stefnanda, sem gerir tilkall til réttinda yfir fasteign, veitt færi á með þessu úrræði að verja hagsmuni sína meðan beðið er dóms um hinn efnislega rétt. Þjónar þinglýsingin því markmiði að koma í veg fyrir að grandlaus viðsemjandi þinglýsts eiganda geti í skjóli traustfangsreglna unnið rétt yfir eigninni ósamrýmanlegan réttindum stefnanda. Í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga er ekki tilgreint hver séu skilyrði þess að heimildar samkvæmt ákvæðinu verði neytt en í lögskýringargögnum kemur fram að dómara myndi ekki vera rétt að ákveða þetta nema aðstæður væru svipaðar því sem 2. mgr. 27. gr. sömu laga gerir ráð fyrir. Af þeirri tilvísun leiðir að stefnandi þarf að færa veigamikil rök fyrir staðhæfingu sinni um að hann kunni að hafa öðlast tiltekin réttindi yfir viðkomandi fasteign. Andspænis hagsmunum stefnanda af því að fá stefnu máls þinglýst eru þeir hagsmunir þinglýsts eiganda að geta ráðstafað eign sinni með löggerningi en ljóst má vera að það úrræði, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga, er til þess fallið að skerða þá ráðstöfunarheimild vegna þeirrar óvissu sem tilvist hugsanlegra réttinda stefnanda kann að skapa. Samkvæmt kauptilboði sóknaraðila 6. júlí 2013, sem varnaraðili samþykkti degi síðar, átti hún þess kost að losna undan þeirri skuldbindingu er í samþykki tilboðsins fólst, ef fyrirvarar um greiðslumat sóknaraðila og fjármögnun kaupa af þeirra hálfu höfðu ekki gengið eftir innan fimmtán daga frá samþykki tilboðsins. Atvik málsins eru ekki fyllilega skýr um hvort báðum þessum skilyrðum var fullnægt 22. júlí 2013. Af gögnum málsins virðist á hinn bóginn mega ráða að báðum skilyrðunum hafi verið fullnægt 31. sama mánaðar og varnaraðila þá kunngert það. Hún kaus ekki að neyta framangreindrar heimildar til að losna undan skuldbindingu sinni en virðist þess í stað hafa rekið á eftir því að frá kaupsamningi yrði gengið og síðast með tölvubréfi til fasteignasölunnar Mikluborgar 14. ágúst 2013. Ágreiningur í máli þessu snýst um hvort komist hafi á bindandi samningur um kaup sóknaraðila á Búðarstíg 12 á Eyrarbakka af varnaraðila á grundvelli þeirra lögskipta sem málsaðilar áttu og fyrr er lýst. Af málatilbúnaði aðila má ljóst vera að úrlausn þessa ágreinings ræðst meðal annars af þeim fyrirvörum sem fram komu í tilboði sóknaraðila, áritun varnaraðila á tilboðið um samþykki og þeim samskiptum er málsaðilar áttu í kjölfarið. Í kærumáli þessu verður ekki tekin efnisleg afstaða til þessara ágreiningsefna, enda verður það einungis gert og dómur á þau lagður eftir að þau hafa verið skýrð við meðferð málsins fyrir dómi. Allt að einu hafa sóknaraðilar fært nægjanleg rök fyrir þeirri staðhæfingu sinni að þau hafi öðlast slík réttindi yfir fasteigninni að rétt sé að fallast á kröfu þeirra um þinglýsingu stefnunnar. Eftir framangreindum málsúrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Sóknaraðilum, Reyni Þór Skúlasyni og Ríkeyju Kristjánsdóttur, er heimilt að láta þinglýsa stefnu í máli sínu á hendur varnaraðila, Bergljótu Kjartansdóttur, á fasteignina Búðarstíg 12 á Eyrarbakka. Varnaraðili greiði sóknaraðilum 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 50/1999
Kærumál Nauðungarsala Frávísun frá héraðsdómi Aðfinnslur
Í kærði úrskurð héraðsdómara þar sem hafnað var kröfu Í um ógildingu nauðungarsölu. Talið var að tilkynning Í til héraðsdómara, þar sem krafist hafði verið úrlausnar um gildi nauðungarsölunnar, hefði ekki fullnægt skilyrðum 81. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og hefði héraðsdómara borið að vísa málinu þegar frá dómi. Þar sem ekki hafði verið bætt úr þessum annmörkum í héraði eða fyrir Hæstarétti var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Meðferð málsins í héraði var átalin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. janúar 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um ógildingu á nauðungarsölu á eigninni Vesturvör 11b í Kópavogi, sem fram fór 6. nóvember 1998. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju, en til vara að framangreind nauðungarsala verði ógilt. Einnig krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn tollstjórinn í Reykjavík krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Sóknaraðili reisir kröfu sína um ómerkingu í fyrsta lagi á því að héraðsdómari hafi látið undir höfðuð leggjast að taka fyrir kröfu sóknaraðila um að því yrði frestað með úrskurði að Verksmiðjan Sámur ehf., sem keypti fasteignina að Vesturvör 11b við fyrrnefnda nauðungarsölu, tæki við umráðum hennar. Í öðru lagi telur sóknaraðili að ómerkja eigi úrskurð héraðsdómara, þar sem útivist hafi orðið í héraði af hálfu Verksmiðjunnar Sáms ehf. Hafi héraðsdómari átt að gæta ákvæða 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og úrskurða samkvæmt kröfum sóknaraðila á hendur félaginu. Að síðustu telur sóknaraðili að tollstjórinn í Reykjavík hafi ekki verið aðili að nauðungarsölumálinu og lögmanni tollstjóra hafi verið óheimilt að mæta fyrir hönd annarra varnaraðila í héraðsdómi og flytja málið fyrir þeirra hönd. Því beri að ómerkja úrskurð héraðsdómara. Varakröfu sína um ógildingu nauðungarsölu reisir sóknaraðili í fyrsta lagi á því að auglýsingar sýslumannsins í Kópavogi um fyrirtöku hennar hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 90/1991. Í annan stað hafi fulltrúi sýslumanns mætt við fyrirtöku nauðungarsölunnar fyrir hönd tollstjóra, en slíkt hafi verið ólögmætt samkvæmt vanhæfisreglum stjórnsýsluréttar og réttarfars og meginreglum um aðskilnað dóms- og framkvæmdarvalds. Í þriðja lagi hafi færslum sýslumanns í gerðabók verið áfátt. Að síðustu hafi tollstjórinn í Reykjavík ekki verið aðili að nauðungarsölumálinu, þar sem hans sé ekki getið í gerðabók við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni 14. október 1998, en hans hafi þrátt fyrir þetta verið getið sem gerðarbeiðanda í auglýsingu um nauðungarsöluna. Því eigi að ógilda nauðungarsöluna í heild sinni. II. Samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1991 skulu með tilkynningu til héraðsdómara, þar sem krafist er úrlausnar um gildi nauðungarsölu, að jafnaði fylgja staðfest eftirrit gagna, sem lögð hafa verið fram við nauðungarsöluna, og endurrit úr gerðabók sýslumanns. Hafi þessi gögn ekki verið til reiðu í tæka tíð skulu þau send héraðsdómara svo fljótt sem verða má eftir að tilkynning berst honum. Sóknaraðili krafðist 2. desember 1998 að héraðsdómur ógilti framangreinda nauðungarsölu. Með kröfu um ógildingu fylgdi ljósrit úr Lögbirtingablaði, ljósrit úr gerðabók sýslumanns og tilkynning hans um nauðungarsölu. Samkvæmt framangreindu skorti mjög á að málatilbúnaður sóknaraðila fullnægði fyrrnefndu skilyrði 2. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1991, svo sem að kröfu sóknaraðila fylgdu endurrit nauðungarsölubeiðna og tilkynninga til sóknaraðila um fyrirtöku hennar. Bar héraðsdómara því að vísa málinu þegar frá dómi án þess að kveðja aðila til eða taka málið að öðru leyti fyrir á dómþingi, sbr. 82. gr. laganna. Átti þetta því frekar við ,að málsástæður sóknaraðila lutu að atriðum, sem ekki varð gengið úr skugga um án þess að þau gögn varðandi nauðungarsölu lægju fyrir. Sóknaraðili hefur ekki bætt úr framangreindum annmörkum á málatilbúnaði sínum í héraði eða fyrir Hæstarétti. Verður máli þessu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Samkvæmt þessum úrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðilanum tollstjóranum í Reykjavík kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Samkvæmt þeim takmörkuðu gögnum, sem lágu fyrir héraðsdómara í upphafi máls þessa 2. desember 1998, virðist kaupandi Vesturvarar 11b hafa átt að taka við umráðum fasteignarinnar 18. desember sama árs. Þá liggur fyrir í gögnum málsins bréf sóknaraðila til héraðsdómara 15. sama mánaðar, þar sem þess var krafist að umráðatöku kaupanda yrði frestað. Þrátt fyrir þetta tók héraðsdómari málið ekki fyrir fyrr en í þinghaldi 12. janúar 1999. Héraðsdómari tók aldrei afstöðu til kröfu sóknaraðila um að fresta umráðatöku. Var þessi meðferð héraðsdómara á kröfunni til þess fallin að valda sóknaraðila réttarspjöllum. Ber að átelja þetta. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili, Ís-Mat ehf., greiði varnaraðilanum tollstjóranum í Reykjavík 40.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 471/2010
Samningur Lán Gengistrygging Vextir
L og G gerðu með sér samning 21. nóvember 2007. Samningurinn bar fyrirsögnina „Bílasamningur Lýsingar“, en undir henni var tekið fram að þetta væri „gengistryggður samningur“. L var þar nefndur leigusali, G leigutaki, en samningurinn kaupleigusamningur. Í honum kom fram að leigutíminn væri til 5. nóvember 2013. Mánaðarlegar leigugreiðslur skyldi G greiða í 71 skipti og að leigutíma liðnum yrði hann eigandi bifreiðarinnar. Í samningnum var kveðið á um að fjárhæðir samkvæmt honum tækju breytingum í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla, að hálfu miðað við japönsk yen og að hálfu svissneskra franka. Aðila greindi ekki á um að umsamdir vextir hafi tekið mið af meðaltali af vöxtum á millibankamarkaði í London, svonefndum LIBOR vöxtum, af lánum í fyrrgreindum myntum á þeim degi, sem samningurinn var gerður, að viðbættu 2,9% álagi. Þá var L heimilt á lánstímanum að láta þessa vexti taka breytingum til samræmis við breytingar á LIBOR vöxtum af lánum í þessum erlendu myntum á hverjum tíma. Leigufjárhæðin var greind í íslenskum krónum og innheimt í íslenskum krónum. Þegar leið á samningstímann stóð G ekki skil á greiðslum og afhenti hann L bifreiðina 11. ágúst 2009, en L rifti samningi aðila miðað við þann dag. Með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 153/2010, sbr. einnig dóm réttarins sama dag í máli nr. 92/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að samningur hliðstæður þeim, sem mál þetta varðaði, væri um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla, og að slík gengistrygging væri óheimil eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001, en af þeim sökum töldust ákvæði samningsins um það efni ekki skuldbindandi fyrir þann, sem þar var nefndur leigutaki. Í máli því sem nú var til umfjöllunar var ekki ágreiningur á milli L og G um að af dómi Hæstaréttar í máli nr. 153/2010, sbr. mál nr. 92/2010 leiddi að ákvæði um gengistryggingu í samningi þeirra frá 21. nóvember 2007 væru ógild. Á hinn bóginn greindi aðila á um hvort og þá hvaða áhrif þetta hefði á vexti af láninu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að vextir samkvæmt samningi aðila væru tengdir beint við LIBOR vexti af lánum í þeim myntum, sem hin ógilda gengistrygging samkvæmt samningi aðilanna miðaðist við. Í þessu sambandi yrði að gæta að því að fullljóst væri að slík vaxtakjör af láninu gætu ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú lægi fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Einnig yrði að líta til þess að eftir að ákvæði í samningnum um gengistryggingu hefði verið metið ógilt væru skuldbindingar G við L, að öllu leyti í íslenskum krónum, og algerlega óháðar tengingu við hinar erlendu myntir, sem aðilarnir gengu út frá við gerð samningsins. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt, og bein og órjúfanleg tengsl væru samkvæmt framansögðu milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess, að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Þar sem í samningi aðila væru ákvæði um vaxtahæð, sem samkvæmt framansögðu yrði ekki beitt, svari atvik til þess að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir vextirnir væru. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu skyldu vextir þegar svo stæði á vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Var því fallist á þá kröfu L sem laut að því að skuld G við hann væri óverðtryggð og bæri vexti til samræmis við framangreint.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. ágúst 2010. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi gerðu samning 21. nóvember 2007, sem bar fyrirsögnina „Bílasamningur Lýsingar“, en undir henni var tekið fram að þetta væri „gengistryggður samningur“. Aðaláfrýjandi var þar nefndur leigusali og gagnáfrýjandi leigutaki, en samningurinn var kallaður kaupleigusamningur um bifreið af gerðinni Jeep Grand Cherokee, sem fyrst hafi verið skráð í ágúst 2006. Leigutími skyldi vera frá 20. nóvember 2007 til 5. nóvember 2013. Samkvæmt 4. gr. samningsins var kaupverð bifreiðarinnar 3.582.000 krónur, en við það bættust „vextir frá útborgun“ að fjárhæð 6.481 króna og fékkst þannig svonefnd samningsfjárhæð, sem var 3.588.481 króna. Mánaðarlega átti að greiða leigu að fjárhæð 57.562 krónur í 71 skipti, í fyrsta sinn 5. janúar 2008. Að því búnu átti gagnáfrýjandi að verða eigandi bifreiðarinnar samkvæmt 8. gr. samningsins. Í lok 4. gr. samningsins var svofellt ákvæði: „Vextir, verðtrygging og annað. Samningur þessi er gengistryggður og eru allar fjárhæðir bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taka mið af þeim á hverjum tíma: JPY 50%, CHF 50%. Gengi/vísitala gjaldmiðla miðast við útborgunardag samnings. Leigugjald tekur breytingum á gengi og vöxtum skv. 7. grein samnings þessa.“ Síðastnefnd grein samningsins bar yfirskriftina „Vextir, verðtrygging, gengistrygging og stofngjald“ og sagði þar meðal annars eftirfarandi: „Í fyrirsögn samningsins sem og í 4. gr. hans hér að framan kemur fram hvort hann er verðtryggður, óverðtryggður eða gengistryggður. Ef samningurinn er óverðtryggður eru vextir við upphaf samnings tilgreindir í 4. gr. Leigugreiðslur eru þá óverðtryggðar. Lýsingu hf. er heimilt að endurreikna vaxtahluta þeirra sbr. meðfylgjandi greiðsluáætlun skv. gjaldskrá Lýsingar hf. á hverjum tíma. Á útgáfudegi leigureiknings skulu vextirnir endurskoðaðir og gilda þeir fyrir það tímabil sem reikningurinn hljóðar á. Leigugreiðslur taka því breytingum á leigutímanum í samræmi við það. Ef samningurinn er verðtryggður eru vextir við upphaf samnings tilgreindir í 4. gr. Leigan er þá skv. sömu grein bundin vísitölu neysluverðs og skal því á hverjum gjalddaga leigu eða lokagreiðslu bera vísitöluálag. Vísitöluálagið skal miðast við breytingu frá vísitölu neysluverðs sem er grunnvísitala samnings þessa skv. 4. gr. til þeirrar vísitölu sem í gildi er á hverjum gjalddaga. Aldrei skal þó miða við vísitölu, sem er lægri en grunnvísitala samnings þessa. Ef samningurinn er gengistryggður er Lýsingu hf. heimilt að endurreikna hina gengistryggðu leigu skv. breytingum sem verða á Libor-vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan er greidd í. Leiga sú, sem er gengistryggð miðað við breytingar á gengi erlends og/eða erlendra gjaldmiðla gagnvart ÍSK er greind í íslenskum krónum. Leigugjald er innheimt í ÍSK. Við útreikning leigu skal leggja til grundvallar skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli eða gjaldmiðlum við útgáfudag reiknings.“ Samningnum fylgdi greiðsluáætlun, sem var dagsett sama dag og undirrituð af aðilunum, en við fyrirsögn þessa skjals var tekið fram að það varðaði „lán nr. 70062877 – 70062878“, svo og að „höfuðstóll skiptist í JPY 50%, CHF 50%“. Í áætluninni var yfirlit um greiðslur á hverjum gjalddaga, sem var skipt upp í afborganir og vexti, auk þess sem staða höfuðstóls á hverjum gjalddaga var tilgreind. Ofan við þetta yfirlit kom fram að „lengd láns“ væri 71 mánuður og væru vextir „JPY 3,53%“ og „CHF 5,15%“ eða að meðaltali 4,34%, en einnig var við fyrirsögnina „Vaxtaálag“ tekið fram að það væri „Vildarkjör.“ Ekki er ágreiningur með aðilunum um að í framangreindu hafi falist að vextir samkvæmt samningi þeirra myndu svara til meðaltals svonefndra LIBOR vaxta af þeim tveimur myntum, sem tilgreindar voru til viðmiðunar gengistryggingu í samningnum, með 2,9% álagi, sem svari til þeirra vildarkjara sem vísað var til í honum. Samkvæmt gögnum málsins eru LIBOR vextir kenndir við London Interbank Offered Rate og ráðast af viðskiptum þar á millibankamarkaði, en þeir munu vera birtir hvern dag af samtökum breskra banka fyrir 10 gjaldmiðla. Þeirra á meðal eru japönsk yen og svissneskir frankar, en ekki íslenskar krónur. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn um hvernig samskiptum aðilanna vatt fram, en óumdeilt er að þegar leið á samningstímann hafi gagnáfrýjandi ekki staðið skil á greiðslum og hafi hann afhent bifreiðina 11. ágúst 2009 til aðaláfrýjanda, sem rifti samningnum miðað við þann dag með stoð í 21. gr. hans. Í 23. gr. samningsins voru ákvæði um uppgjör ef til riftunar kæmi, þar sem meðal annars kom fram að leigutaka bæri þá að standa leigusala skil á öllum gjaldföllnum leigugreiðslum ásamt dráttarvöxtum, allri ógjaldfallinni leigu og tilteknum kostnaðarliðum. Til lækkunar þessu öllu skyldi meðal annars koma eftir nánar tilgreindum reglum söluverð bifreiðarinnar að frádregnum áætluðum viðgerðarkostnaði samkvæmt ástandsskoðun, sem leigusalinn léti gera, og 3% sölulaunum. Fyrir liggur að gjaldfallnar og ógreiddar afborganir á riftunardegi hafi samtalið numið 481.574 krónum og ógjaldfallnar eftirstöðvar höfuðstóls 6.108.314 krónum miðað við upphaflega umsamin kjör. Bifreiðin var seld 31. desember 2009 fyrir 2.800.000 krónur. Aðaláfrýjandi hefur lagt fram í málinu reikninga frá 6. nóvember og 30. desember 2009, þann fyrri að fjárhæð 161.290 krónur auk virðisaukaskatts vegna viðgerðar á bifreiðinni og þann síðari að fjárhæð 107.652 krónur vegna kostnaðar af sölu hennar, en þessa liði telur hann að draga eigi frá söluverði bifreiðarinnar eftir framangreindu samningsákvæði í uppgjöri við gagnáfrýjanda. Fram er komið að aðaláfrýjandi höfðaði eftir riftun samningsins mál á hendur gagnáfrýjanda með stefnu 10. febrúar 2010, þar sem sá fyrrnefndi krafðist greiðslu á 5.243.679 krónum með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, en það mál var fellt niður og þetta mál höfðað í framhaldi af því 29. júní sama ár. II Eins og að framan var rakið var í samningi aðilanna kveðið á um að fjárhæðir samkvæmt honum tækju breytingum í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla, að hálfu miðað við japönsk yen og að hálfu svissneska franka. Með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 153/2010, sbr. einnig dóm réttarins sama dag í máli nr. 92/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að samningur hliðstæður þeim, sem mál þetta varðar, væri um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla, og að slík gengistrygging væri óheimil eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001, en af þeim sökum töldust ákvæði samningsins um það efni ekki skuldbindandi fyrir þann, sem þar var nefndur leigutaki. Aðilana greinir ekki á um að af þessum dómi leiði að ákvæði um gengistryggingu í samningi þeirra frá 21. nóvember 2007 séu ógild, en deila þeirra lýtur á hinn bóginn að því hvort og þá hvaða áhrif þetta hafi á vexti af láninu, sem samkvæmt samningnum áttu að ráðast af millibankavöxtum í London af þeim myntum, sem hin ólögmæta gengistrygging tók mið af. Aðaláfrýjandi telur að ógildi gengisviðmiðunar höfuðstóls lánsins valdi því að líta verði fram hjá ákvæðum samningsins um vexti, sem byggst hafi á þeirri viðmiðun, og eru aðalkrafa hans og fyrstu fjórar varakröfur á því reistar. Í kröfum hans er gengið út frá því að við uppgjör milli aðilanna verði að gefnum nánar tilteknum forsendum um vexti og eftir atvikum verðtryggingu að reikna út á nýjan leik stöðu lánsins 11. ágúst 2009, þegar hann rifti samningi þeirra, að teknu tilliti til þess, sem gagnáfrýjandi hafði þá greitt af því, og bæta síðan þar við kostnaði af viðgerð og sölu á bifreiðinni að frádregnu söluverði hennar. Í aðalkröfu og fyrstu varakröfu aðaláfrýjanda er lagt til grundvallar að höfuðstóll lánsins taki frá öndverðu breytingum miðað við vísitölu neysluverðs, en í öðrum varakröfum að höfuðstóllinn sé óverðtryggður. Allar eru kröfurnar síðan reiknaðar eftir mismunandi vaxtakjörum, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Frá samtölu gjaldfallinna afborgana og vaxta og ógjaldfallinna eftirstöðva höfuðstóls á riftunardegi, sem þannig er reiknuð í einstökum tilvikum, dregur aðaláfrýjandi ávallt fjárhæðina, sem hann kveður gagnáfrýjanda hafa í raun greitt af láninu, alls 1.128.938 krónur. Þegar aðaláfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu fundið í hverju tilviki mismuninn á því, sem hann telur að greiða beri, og fjárhæðarinnar, sem gagnáfrýjandi hafði greitt af láninu, dregur hann frá 2.531.058 krónur, sem er söluverð bifreiðarinnar að teknu tilliti til kostnaðar af viðgerð og sölu hennar. Þessi fjárhæð hefur misritast bæði í málatilbúnaði aðaláfrýjanda og hinum áfrýjaða dómi, en við útreikning á einstökum kröfum hans hefur þó verið tekið mið af réttri fjárhæð. Gagnáfrýjandi reisir á hinn bóginn kröfu sína á því að ógildi gengisviðmiðunar í samningi aðilanna hafi engin áhrif á vexti af láninu. Fellur sýknukrafa hans saman við fimmtu varakröfu aðaláfrýjanda að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi andmælir því að fjárhæð reikninga vegna kostnaðar af viðgerð og sölu bifreiðarinnar verði dregin frá söluverði hennar. Að þessu leyti er forsendum dómkröfu gagnáfrýjanda ranglega lýst í III. kafla hins áfrýjaða dóms. Í málinu er ekki ágreiningur milli aðilanna um fjárhæðir. III Í áðurnefndum dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 var sem fyrr segir komist að þeirri niðurstöðu að ógilt væri ákvæði um bindingu fjárhæðar láns í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla í samningum, sem hliðstæðir voru samningnum sem mál þetta varðar. Sú niðurstaða var reist á því að slík gengistrygging bryti í bága við ófrávíkjanlegar reglur laga nr. 38/2001, en var hvorki byggð á ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum né ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Eins og að framan er rakið er óumdeilt að vextir af láni samkvæmt samningi aðilanna áttu að taka mið af meðaltali svonefndra LIBOR vaxta af lánum í japönskum yenum og svissneskum frönkum á þeim degi, sem samningurinn var gerður, að viðbættu 2,9% álagi. Þá er ljóst að aðaláfrýjanda var samkvæmt 4. gr. og 7. gr. samningsins heimilt á lánstímanum að láta þessa vexti taka breytingum til samræmis við breytingar á LIBOR vöxtum af lánum í þessum erlendu myntum á hverjum tíma. Vextirnir voru þannig tengdir beint við vexti á millibankamarkaði í London af lánum í þeim myntum, sem hin ógilda gengistrygging samkvæmt samningi aðilanna miðaðist við. Í þessu sambandi verður að gæta að því að fullljóst er að slík vaxtakjör af láninu gátu ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú liggur fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Einnig verður að líta til þess að eftir að ákvæði í samningnum um gengistryggingu hefur verið metið ógilt eru skuldbindingar gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda að öllu leyti í íslenskum krónum og algerlega óháðar þeirri tengingu við japönsk yen og svissneska franka, sem aðilarnir gengu út frá við gerð samningsins. Þegar virt er að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna er ógilt og bein og órjúfanleg tengsl eru samkvæmt framansögðu milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti er hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda liggur fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hafa aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiði til þess að líta verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum 21. nóvember 2007 var ekki mælt fyrir um að skuldbinding gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda ætti að fylgja breytingum á vísitölu neysluverðs, svo sem aðaláfrýjandi hefur lagt til grundvallar í aðalkröfu sinni og fyrstu varakröfu, og er hvorki unnt að gefa samningnum það inntak með skýringu né geta lög leitt til þeirrar niðurstöðu. Í samningnum var ákveðið að skuld gagnáfrýjanda bæri vexti. Með því að þar greindum fyrirmælum um hæð þeirra verður samkvæmt framansögðu ekki beitt er óhjákvæmilegt að líta svo á að atvik svari hér til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 skulu vextir þegar svo stendur á vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Fjárhæð fjórðu varakröfu aðaláfrýjanda er reist á því að skuld gagnáfrýjanda við hann sé óverðtryggð og beri vexti þessu til samræmis. Með vísan til forsenda héraðsdóms eru engin efni til að taka til greina andmæli gagnáfrýjanda gegn því að fjárhæð reikninga vegna viðgerðar og sölu bifreiðarinnar komi til frádráttar söluverði hennar við uppgjör milli aðilanna. Að gættu þessu öllu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Lýsing hf., greiði gagnáfrýjanda, Guðlaugi Hafsteini Egilssyni, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 19. júlí sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 29. júní 2010. Stefnandi er Lýsing hf., Ármúla 3, Reykjavík, en stefndi er Guðlaugur Hafsteinn Egilsson, Eiðismýri 14a, Seltjarnarnesi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 1.306.867 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11.08.2009 til greiðsludags. Varakröfur stefnanda eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 1.023.584 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Í öðru lagi, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 963.486 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Í þriðja lagi, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 845.373 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Í fjórða lagi, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 795.944 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Í fimmta lagi, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 122.961 króna auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Málskostnaðar er ekki krafist af hálfu stefnanda Af hálfu stefnda eru dómkröfur þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. I. Málavextir eru þeir helstir, að þann 21. nóvember 2007 gerði stefndi samning við stefnanda um að taka á leigu bifreiðina TP-969 sem er af gerðinni Jeep Grand Cherokee árgerð 2006. Var framkvæmd viðskipanna með þeim hætti, að stefnandi keypti umrædda bifreið af fyrrverandi eiganda hennar og leigði bifreiðina á þann hátt, að kaupverð bifreiðarinnar, 3.582.000 krónur auk vaxta frá útborgun 6.481 króna, myndaði höfuðstól samningsins eða svokallað samningsverð, 3.588.481 krónur. Var samningurinn nefndur kaupleigusamningur en í því fólst, að stefndi skyldi endurgreiða stefnanda samningsverðið með mánaðarlegum leigugreiðslum á leigutímabilinu sem standa skyldi frá 20. nóvember 2007 til 5. nóvember 2013 og hann eignast bifreiðina í lok leigutímans. Samkvæmt 3. gr. samningsins skyldi gjalddagi leigu vera fimmti hvers mánaðar og leigan innheimtast eftir á. Í 4. gr. samningsins kemur fram að mánaðarlegt viðmið leigugreiðslu var ákveðið 57.562 krónur en endanleg fjárhæð leigugreiðslu var ákveðin á þann hátt að endanleg leigufjárhæð í hverjum mánuði skyldi ráðast af gengi myntkörfu þar sem JPY skyldi hafa 50% vægi og CHF 50% vægi. Var virkni myntkörfunnar með þeim hætti að leigufjárhæðin í íslenskum krónum var á fyrsta samningsdegi umreiknuð í hina erlendu mynt í ofangreindum hlutföllum, sem síðar voru umreiknaðar að nýju í íslenskar krónur á hverjum gjalddaga samningsins, sbr. 7. gr. almennra skilmála samnings aðila, og höfuðstóll leigugreiðslunnar reiknaður með þeim hætti. Þá skyldi einnig við ákvörðun fjárhæðar leigugreiðslu taka tillit til umsaminna vaxta, sem í þessu tilfelli voru Libor vextir á gjalddaga leigugreiðslunnar af mynt þeirri, sem myndaði myntkörfuna. Kemur þetta fram í svokallaðri greiðsluáætlun, undirritaðri af báðum aðilum 21. nóvember 2007, sem fylgdi bílasamningnum. Stefndi greiddi í samræmi við samninginn þar til í apríl 2009 og skilaði hann bifreiðinni 28. júlí 2009. Vegna vanefnda stefnda rifti stefnandi samningnum 11. ágúst 2009. Samkvæmt samningnum bar stefnda að standa stefnanda skil á þeim leigugreiðslum sem fallið höfðu í gjalddaga fram til riftunar, auk áfallinna dráttarvaxta. Jafnframt bar stefnda, að standa skil á ógjaldföllnum leigugreiðslum fyrir þann tíma, sem eftir var af samningstímanum, auk sérstaks uppgjörsgjalds. Skyldi í því sambandi reikna höfuðstól leigugreiðslnanna á þann hátt sem segir í 4. gr. samnings aðila miðað við riftunardagsetningu og margfalda þá tölu með fjölda þeirra afborgana sem þá eftir voru af samningi aðila án þess að tekið væri tillit til þeirra samningsvaxta sem ella hefðu átt að koma til greiðslu á hinum ógjaldföllnu gjalddögum. Bifreiðin TP 969 var síðar seld fyrir 2.800.000 krónur og er gert ráð fyrir þeirri fjárhæð í kröfugerð stefnanda, að frádregnum ýmsum kostnaði við söluna, þ.m.t. sölulaun að fjárhæð 107.652 krónur og viðgerðarkostnaður fyrir sölu, sem samkvæmt framlögðum reikningi nam 161.290 krónum. Með dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010, vegna sambærilegra samninga og mál þetta snýst um, var komist að þeirri niðurstöðu að í raun og veru væri verið að veita peningalán og lagt til grundvallar að um hefði verið að ræða lánasamninga í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá var talið að þeir samningar, sem fjallað var um í dómunum, bæru með sér að vera lán í íslenskum krónum. Samningarnir voru því taldir brjóta í bága við 13. og 14. gr. framangreindra laga og talið að þau gengisviðmið, sem notuð voru, væru ekki heimil og m.a. vísað til þess að 13. gr. og 14. gr. laganna væru ófrávíkjanleg ákvæði, sbr. 2. gr. laganna, og gengistryggingin því ekki skuldbindandi fyrir stefndu í áðurnefndum dómsmálum. II. Stefnandi lítur svo á að með dómum Hæstaréttar Íslands hafi því verið slegið föstu að sambærilegir kaupleigusamningar séu allir í íslenskum krónum og skuli því lúta þeim kjörum sem um slíka samninga hafa verið gerðir. Stefnandi byggir á því að þar sem Hæstiréttur Íslands hafi komist að þeirri niðurstöðu varðandi sambærilega samninga, að gengistrygging þeirra hafi verið óheimil og lán til stefndu í þeim málum hafi verið í íslenskum krónum, þá séu önnur kjör samnings aðila einnig ógild og forsendur brostnar fyrir þeim vöxtum sem taka mið af gengistryggingu lánsins. Samningarnir beri einnig með sér að ætlunin hafi verið að tengja þá ákveðinni verðvísitölu, í þessu tilviki gengisvísitölu, og sé því eðlilegt að tekið verði tillit til hækkana eftir íslenskum vísitölum eins og þær séu heimilaðar með lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefnandi byggir kröfur sínar á þeirri málsástæðu, að almennt sé litið svo á að samningsaðili eigi ekki að geta hagnast óeðlilega vegna atvika sem leiði til þess að gerningur sé ógildanlegur, þar með talið til að öðlast rétt sem sé í engu samræmi við þær forsendur sem gengið hafi verið út frá við gerð samningsins. Ef láninu sé breytt í íslenskar krónur og vextirnir miðaðir við erlendar myntir sé ljóst að stefndi sé að tryggja sér umtalsvert lægri fjármögnun en öðrum aðilum stóð til boða á þeim tíma sem samningurinn var undirritaður og gengið var út frá við gerð samningsins. Þeir vextir séu auk þess úr takti við allan raunveruleika varðandi íslensk lánakjör og geti ekki gilt í uppgjöri aðila þessa máls. Stefnandi vísar jafnframt til þeirra meginreglu samningaréttarins, að ekki sé hægt að bera fyrir sig skuldbindingu sem móttakandi veit eða má vita að er gefin vegna villu um aðstæður og hefur verulega þýðingu fyrir þann samning sem um ræðir. Forsenda stefnanda fyrir þeim vaxtakjörum sem veitt voru var að samningarnir væru gengistryggðir. Það var jafnframt ástæða þess að vaxtakjörin voru umtalsvert lægri en í samningum, sem voru ekki gengistryggðir. Ákvörðun um vaxtakjör samninganna hafi því byggst á röngum forsendum. Þá vísar stefnandi til þess að þau viðskipti, sem hér um ræðir, hafi átt sér stað að frumkvæði stefnda sjálfs og hafi að því að fjármagna bílakaup í erlendri mynt. Stefnandi hafi keypt bifreiðina og fjármagnað kaupin með erlendu láni í þeim myntum sem stefndi tilgreindi og endurlánaði síðan í formi kaupleigusamnings til stefnda. Forsendur kaupleigusamningsins séu þær, að stefndi greiði til baka fjármagnskostnað stefnanda auk sanngjarnar þóknunar. Stefnandi byggir á því að ákvörðun um vexti eigi að taka mið af þessari forsendu, sem þessi og öll önnur lánaviðskipti hvíla á og stefnda sé fullkunnugt um. Sanngirnisrök leiði til sömu niðurstöðu. Aðalkrafa stefnanda um að miðað verði við að samningsfjárhæð sé verðtryggð og beri auk þess vexti samkvæmt gjaldskrá stefnanda á hverjum tíma, byggir á því að samningurinn beri með sér að ætlunin hafi verið að tengja hann ákveðinni verðvísitölu, í þessu tilviki gengisvísitölu, og því sé eðlilegt að tillit verði tekið til hækkana eftir íslenskum vístölum eins og þær séu heimilaðar samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í stað Libor vaxta og vaxtaálags eins og samningurinn geri ráð fyrir, sé miðað við verðtryggða vexti eins og þeir séu ákveðnir í gjaldskrá stefnanda af verðtryggðum skuldbindingum. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 3.837.925 krónum og sé þá tekið tillit til inneignar stefnda vegna ofgreiðslu á tímabilinu frá 24. apríl 2008 til 24. febrúar 2009 samtals með vöxtum að fjárhæð 24.317 krónur. Reiknaðir séu vextir samkvæmt 4 gr. vaxtalaga nr. 38/2001 á ofgreiddar innborganir. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum að fjárhæð 107.652 krónur og viðgerðarkostnaði að fjárhæð 161.290 krónur, samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan nemi þá samtals 1.306.867 krónum, sem sé stefnufjárhæð aðalkröfunnar auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Fyrsta varakrafa stefnanda um að miðað verði við að samningsfjárhæð sé verðtryggð og beri verðtryggða vexti samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, byggir á því að samningurinn beri með sér að ætlunin hafi verið að tengja hann ákveðinni verðvísitölu, í þessu tilviki gengisvísitölu, og því eðlilegt að tillit verði tekið til hækkana eftir íslenskum vístölum eins og þær eru heimilaðar samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Samkvæmt 3 gr. laganna skuli greiða vexti ef það leiði af samningi, lögum eða venju. Í 7. gr. samnings aðila og í sérstökum samningsskilmálum sé sérstaklega vísað til vaxta. Skylda til greiðslu vaxta sé því fyrir hendi í samningi aðila en óljóst sé við hvaða vexti eigi að miða. Samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 skuli þá miða við vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum, almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og sem birtir séu skv. 10. gr. vaxtalaga. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 3.554.642 krónum og sé þá tekið tillit til inneignar stefnda vegna ofgreiðslu á tímabilinu frá 24. mars 2008 til 24. febrúar 2009, samtals með vöxtum 150.587 krónur. Reiknaðir séu vextir samkvæmt 4 gr. vaxtalaga á ofgreiddar innborganir. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum 107.652 krónur og viðgerðarkostnaði 161.290 krónur samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan sé þá samtals 1.023.584 krónur sem sé stefnufjárhæð fyrstu varakröfu auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Önnur varakrafa stefnanda byggir á því að um óverðtryggða kröfu í íslenskum krónum hafi verið að ræða og séu vextir af samningsfjárhæð þá miðaðir við óverðtryggða vexti samkvæmt gjaldskrá stefnanda. Krafan byggi á 2. mgr. 7. gr. samningsins sem heimili stefnanda að endurreikna vaxtahluta hans samkvæmt gjaldskrá stefnanda á hverjum tíma ef leigugjaldið er ákveðið í íslenskum krónum. Leigugreiðslur taki því breytingum á leigutímanum í samræmi við það. Dómar Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 feli í sér að „samningur aðilanna var um skuldbindingu í íslenskum krónum“ eins og segir orðrétt í dómsniðurstöðu. Önnur varakrafa stefnanda byggi því á umsömdu ákvæði um vaxtaútreikning í samningi aðila þegar skuldbinding sé ákveðin í íslenskum krónum. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 3.494.544 krónum og sé þá tekið tillit til vangreiðslu stefnda á tímabilinu frá 24. desember 2007 til 24. febrúar 2009 án vaxta, 136.654 krónur. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum 107.652 krónum og viðgerðarkostnaði 161.290 krónum samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan sé þá samtals 963.486 krónur sem sé stefnufjárhæð annarrar varakröfu auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Þriðja varakrafa stefnanda um að höfuðstóll lánsins beri Reibor vexti auk umsamins 2,9% álags sé í samræmi við 7 gr. samningsins sem vísi til Libor vaxta þeirra erlendu mynta sem fram komi í samningnum. Með Libor vöxtum sé átt við London Interbank OfferedRate eða millibankavexti í London í þeim myntum sem samningurinn vísar til. Reibor vextir séu millibankavextir með íslenskar krónur og birtir á vefsíðu Seðlabanka Íslands og í upplýsingakerfi Reuters, sbr. reglur nr. 805/2009 um viðskipti á millibankamarkaði í íslenskum krónum. Krafa stefnanda um að miðað verði við Reibor vexti sé í samræmi við þær samningsforsendur stefnanda og stefnda að við vaxtaútreikninga sé miðað við millibankavexti í þeim myntum sem samningurinn samanstandi af, auk umsamins álags. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 3.376.431 krónu og sé þá tekið tillit til vangreiðslu stefnda á tímabilinu frá 24. desember 2007 til 24. febrúar 2009 án vaxta 98.083 krónur. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum 107.652 krónum og viðgerðarkostnaði 161.290 krónum samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan sé þá samtals 845.373 krónur sem sé stefnufjárhæð þriðju varakröfu auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Fjórða varakrafa stefnanda um að miðað verði við að samningsfjárhæðin beri óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands byggir á því að samningurinn geri ráð fyrir skyldu til greiðslu vaxta. Samkvæmt 3 gr. vaxtalaga skuli greiða vexti ef það leiðir af samningi, lögum eða venju. Í 7. gr. samningsins og í sérstökum samningsskilmálum sé sérstaklega vísað til vaxta. Skylda til greiðslu vaxta sé því fyrir hendi í samningnum en óljóst við hvaða vexti eigi að miða. Samkvæmt 4. gr. vaxtalaga skuli þá miða við vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. sömu laga. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 3.327.002 krónum og sé þá tekið tillit til vangreiðslu stefnda á tímabilinu frá 24. desember 2007 til 24. febrúar 2009 án vaxta 70.383 krónur. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum 107.652 krónum og viðgerðarkostnaði 161.290 krónum samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan sé þá samtals 795.944 krónur sem sé stefnufjárhæð fjórðu varakröfu auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Fimmta varakrafa stefnanda um að miðað verði við upphaflega vexti lánsins byggi á því að fallist verði á aðalkröfu stefnda um að miða við upphaflega vexti samningsins sem tekið hafi mið að vöxtum á þeim erlendu myntum sem vísað hafi verið til í samningnum. Á riftunardegi hafi krafa stefnanda numið 2.654.019 krónum og sé þá tekið tillit til þess, að inneign stefnda á tímabilinu frá 24. janúar 2008 til 24. febrúar 2009 auk vaxta komi til lækkunar á stefnufjárhæð. Bifreiðin TP 969 hafi síðar verið seld fyrir 2.800.000 krónur og sé sú fjárhæð að frádregnum sölulaunum 107.652 krónum og viðgerðarkostnaði 161.290 krónum samtals 2.431.058 krónur. Niðurstaðan sé þá samtals 122.961 krónur sem sé stefnufjárhæð fimmtu varakröfu auk vaxta frá riftunar- og gjaldfellingardegi þann 11. ágúst 2009. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu samninga- og kröfuréttar um að samninga beri að efna og almennt til samningsskuldbindinga varðandi ákvæði í samningi aðila um vexti af verðtryggðum og óverðtryggðum lánum og til gjaldskrár. Þá er byggt á meginreglum samningaréttar varðandi rangar forsendur og áhrif þeirra á efndaskyldu svo og sjónarmiða um óeðlilegan hagnað og jafnframt á sanngirnissjónarmiðum. Þá er vísað til 4 gr., sbr. 10. gr., vaxtalaga nr. 38/2001 um almenna vexti af peningakröfum þegar vaxtaprósenta er ekki tiltekin og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um að verðtryggingu skuldbindinga. Loks er vísað til reglna nr. 805/2009 um viðskipti á millibankamarkaði í íslenskum krónum sem settar eru með stoð í 4. gr. laga nr. 38/2001. Dráttarvaxtakrafa stefnanda er studd við ákvæði III. kafla vaxtalaga. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að hann hafi nú þegar greitt upp andvirði umrædds samnings aðila. Verðtrygging höfuðstóls lánsfjárhæðarinnar með því að tengja lánsfjárhæðina við gengi ýmissa erlendra gjaldmiðla sé ólögmæt, eins og komi fram í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og staðfest hafi verið í dómi héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-7206/2009 þann 12. febrúar sl. og síðar með dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 92/2010 hafi því verið slegið föstu, að það sé óheimilt að verðtryggja lán í íslenskum krónum með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Í þessu felist, að reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um verðtryggingu, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Í dóminum komi fram að fyrrnefnd ákvæði í hinum umdeilda samningi um gengistryggingu séu því í andstöðu við þessi fyrirmæli laganna og ekki skuldbindandi. Í dómi Hæstaréttar felist, að samningurinn standi að öðru leyti en því að ákvæði hans um gengistryggingu séu ógild. Þar sem önnur ákvæði samningsins séu ekki ógild, gildi ákvæði hans um vexti. Þar af leiðandi beri að dæma mál þetta þannig, að stefnda verði gert að greiða af óverðtryggðum og ógengistryggðum höfuðstól lánsins í samræmi við gild vaxtaákvæði samningsins, 4,34% eða breytilega Libor vexti með 2,9% álagi. Stefndi byggir einkum á þeim málsástæðum í þessu máli, að samningar skuli standa og að út frá sjónarmiðum um neytendavernd sé ekki unnt að líta svo á að samningurinn sé ósanngjarn eða að honum eigi að víkja til hliðar. Ákvæði samningalaga og sjónarmið um brostnar forsendur leiði ekki til þeirrar niðurstöðu eins og stefnandi haldi fram. Ákvæði vaxtalaga um leiðréttingar og breytingar á samningsskilmálum megi ekki vera neytandanum í óhag. Til þess að unnt sé að gera breytingar á vaxtaákvæði samningsins þurfi stefnandi að sýna fram á að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða reglna kröfuréttar um brostnar forsendur eigi við í þessu máli en þar sem stefnandi sé fyrirtæki, sem hafi lánastarfsemi að atvinnu, geti umræddar reglur ekki verið honum til hagsbóta í þessu tilfelli. Stefndi kveðst mótmæla þeirri málsástæðu stefnanda, að taka eigi tillit til hækkana eftir íslenskum vísitölum. Þá liggi ekkert fyrir um ætlaðan óeðlilegan hagnað stefnda og sé því mótmælt. Þá sé því jafnframt mótmælt að viðskiptin hafi verið að frumkvæði stefnda, enda séu allir samningsskilmálar staðlaðir og samdir af stefnanda. Loks mótmælir stefndi viðgerðarkostnaði og sölulaunum samkvæmt uppgjöri stefnanda, enda hafi sá kostnaður verið einhliða ákvarðaður af hálfu stefnanda og án alls samráðs við stefnda. Í 2. gr. vaxtalaga segi að ákvæði II. og IV. kafla laganna gildi því aðeins að ekki leiði annað af samningnum, venju eða lögum. Þó sé ávallt heimilt að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara. Þetta beri að túlka þannig, að kveði samningur á um betri rétt fyrir skuldara en ákvæði laganna, þar á meðal vaxtaákvæði, séu þau frávíkjanleg. Með öðrum orðum megi slá því föstu, með vísan til þessa ákvæðis og athugasemda um einstakar greinar frumvarpsins, að kveði samningur aðila á um betri rétt fyrir skuldara verði lögum um vexti og verðtryggingu ekki beitt honum í óhag. Niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem sambærilegir samningar voru til umfjöllunar, hafi verið á þann veg að samningarnir væru ekki ógildir í heild sinni, þrátt fyrir að ákvæði um gengistryggingu lánanna teldist ekki vera skuldbindandi fyrir stefndu. Í 18. gr. vaxtalaga sé settur fyrirvari fyrir aðila um hvernig leyst verði úr þeirri stöðu sem upp komi ef samningur teljist ógildur. Óumdeilt sé að samningur aðila sé ekki ógildur í heild, þrátt fyrir að ákvæði hans um gengistryggingu sé óskuldbindandi, og þar af leiðandi geti sjónarmið vaxtalaga átt við. Aðilar hafi samið um vexti þegar samningurinn var gerður og skyldu þeir taka mið af Libor vöxtum hvers gjaldmiðils um sig að viðbættu 2,9% álagi. Að sami skapi segi í 4. gr. vaxtalaga, að þegar greiða beri vexti samkvæmt 3. gr., en hundraðshluta þeirra eða vaxtaviðmiðun sé að öðru leyti ekki tiltekin í samningi aðila, skuli vextir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum, óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir samkvæmt 10. gr. Í þeim tilvikum þar sem um er að ræða verðtryggðar kröfur, skuli vextir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabankinn ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum, verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. Hér sé því átt við samninga, þar sem ekki sé tilgreindur vaxtafótur. Af því sem ofan segir sé ljóst, að vaxtalög heimili ekki breytingu á samningsákvæðum skuldara í óhag. Vaxtaákvæðum samningsins verði því aðeins breytt með beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og aðeins neytanda í hag. Ákvæði 36. gr. samningalaga, sbr. a.-c. liðir 36. gr. sl., beri með sér að ákvæðum samnings verði ekki breytt neytanda í óhag. Þar sem Hæstiréttur Íslands hafi dæmt gengistryggingu lánanna ólögmæta og jafnframt staðfest að samningarnir séu ekki ógildir að öðru leyti, sé ljóst að hækkun á umsömdum vöxtum sé neytandanum í óhag. Þar af leiðandi sé ekki hægt að beita ákvæðum 36. gr. samningalaga í þessu máli stefnda í óhag. Komist dómstóllinn samt sem áður að þeirri niðurstöðu að hægt sé að breyta vaxtaákvæðum samninganna, telji stefndi ekki unnt að fallast á, að það sé eðlilegt að þau séu miðuð við vexti Seðlabanka Íslands á þeim tíma sem lánið var tekið. Opinbert markmið Seðlabankans hafi verið að draga úr lántökum með því að hækka vexti mikið. Svo háir hafi vextir verið á tímabili, að lægstu vextir á óverðtryggðum lánum voru 20,9% en hafi t.d. numið 12,48% að meðaltali frá því að vaxtalög tóku gildi. Þegar stefndi hafi tekið lán hjá stefnanda hafi lægstu óverðtryggðu vextir Seðlabankans verið 16,65% og meðaltal vaxtanna 18,2% á þeim tíma sem greitt var af láninu. Í dag séu þessir vextir 8,5%. Eigi sanngirnissjónarmið samninga- og kröfuréttar að leiða til þess að vaxtaákvæðum samningsins verði breytt, hljóti sömu sanngirnissjónarmið að leiða til þess, að önnur leið en að hafa ákvæði vaxtalaga til hliðsjónar við ákvörðun vaxta samningsins, verði valin. Stefndi bendir á að hann hafi í samningssambandi sínu við stefnanda stöðu neytanda og sé ljóst að lánveitingin eigi undir skilyrði laga nr. 121/1994, um neytendalán. Þegar svo hátti til, hvíli þær skyldur á lánveitanda að skýrlega komi fram í samningi hverjir vextir á láni séu og hver heildarkostnaður við lánveitinguna sé. Ennfremur að ekki verði lagðir á hærri vextir en leiða megi af samningi og að heildarkostnaður af láninu verði ekki hærri en sem ráða megi af samningi. Samningalög verndi með skýrum hætti stöðu neytenda í samningum. Ákvæði 36. gr., sbr. ákvæði 36. a.-d., feli með ótvíræðum hætti í sér að samningum verði aðeins vikið til hliðar í heild eða að hluta hafi neytandinn borið skarðan hlut frá borði. Með lögfestingu þessara ákvæða hafi með skýrum hætti verið kveðið á um rétt neytenda í þeim tilfellum þar sem hann hafi enga aðkomu haft að gerð samningsins, t.d. þegar staðlaðir samningsskilmálar eiga í hlut. Þegar svo sé ástatt, verði lánveitandinn að taka á sig hallann af mistökum við samningsgerð eða þeim atvikum og breytingum sem upp kunni að koma eftir að samningurinn var gerður. Í þessu máli liggi fyrir að sú aðferðarfræði, sem lánveitandi byggði á í stöðluðum skilmálum við að verðtryggja höfuðstól lánsins, þ.e. með því að gengistryggja hann, hafi verið metin ólögmæt. Það hafi staðið stefnanda að öllu leyti nær að ganga úr skugga um lagagrundvöll samningsins að þessu leyti, enda starfi stefnandi sem fjármálafyrirtæki í skjóli leyfa frá Fjármálaeftirlitinu og hafi tugi starfsmanna í vinnu, sem hafi þekkingu á þessu sviði. Því geti stefnandi ekki með neinum hætti byggt á því, að samningurinn hafi verið ósanngjarn eða að honum eigi að breyta, þar sem hann verði, lögum samkvæmt, að taka á sig hallann af því að hafa lagt upp með ólögmætt ákvæði í samningnum. Samningurinn geti vel staðið að öðru leyti og gangi röklega upp að öllu leyti. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 14/1995, um breytingu á samningalögum, segi m.a. um ákvæði 36. gr. c: „Í 3. mgr. fyrirhugaðrar 36. gr. c er mælt fyrir um réttaráhrif þess að samningur falli undir ákvæði tilskipunarinnar en jafnframt felst í þessari málsgrein eitt mikilvægasta ákvæði frumvarpsins. Í málsgreininni segir: Ef einum eða fleiri samningsskilmálum er vikið til hliðar í heild eða að hluta, eða breytt, skal samningurinn að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur óbreyttur enda stríði skilmálinn eða skilmálarnir gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna réttindum og skyldum samningsaðila neytanda í óhag“. Ljóst sé því að það var mikilvæg forsenda samkvæmt lögskýringargögnum með lögfestingu þessa ákvæðis að horfa skyldi til hagsmuna neytenda en ekki kröfuhafa. Stefnandi byggi á því að forsendur séu brostnar fyrir þeim vöxtum sem samið var um í upphafi í kjölfarið á dómi Hæstaréttar. Á þetta verði ekki fallist af hálfu stefnda, enda eigi hinar óskráðu meginreglur samningaréttar um brostnar forsendur ekki við í þessu máli þar sem ekki séu efni til að ógilda samninginn að hluta eða í heild. Jafnvel þótt talið yrði unnt að breyta samningum á grundvelli meginreglna um brostnar forsendur, þurfi að uppfylla ströng skilyrði til að um forsendubrest teljist vera að ræða. Í fyrsta lagi þurfi forsendan að vera ákvörðunarástæða fyrir loforðsgjafann, í öðru lagi þurfi loforðsmóttakandinn að hafa vitað eða mátt vita að loforðið var gefið vegna forsendunnar og í þriðja lagi þurfi það að vera sanngjarnara að leggja áhættuna af því að forsendan bresti, á loforðsmóttakandann en loforðsgjafann. Uppfylla þurfi öll skilyrðin til að um forsendubrest sé að ræða. Ljóst sé, að skilyrðin séu ekki uppfyllt í þessu máli, einkum hvað varðar þriðja skilyrðið, enda sé áhættan af forsendubresti að öllu leyti hjá stefnanda. Við mat á samningnum verði að líta til stöðu aðilanna við samningsgerðina, sbr. 2. mgr. 36. gr. samningalaganna. Hún hafi augljóslega verið ójöfn, enda sé stefnandi með yfirburðarþekkingu á því sviði sem samningurinn tekur til. Stefnandi sé einnig aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja og hafi honum mátt vera ljóst að hann tæki áhættu með því að reyna að sniðganga þá breytingu, sem varð á vaxtalögum um að óheimilt væri að gengistryggja lán. Í umsögn Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, nú Samtök fjármálafyrirtækja, vegna frumvarps til vaxtalaga nr. 38/2001, dagsettri 24. apríl 2001, komi í umfjöllun um breytingar á verðtryggingarákvæðum laganna m.a. fram eftirfarandi texti: „Ekki verður séð hvaða rök eru fyrir því að takmarka verðtrygginguna við þessar vístölur [innsk. vísitölu neysluverðs og hlutabréfavísitölu]. Það gengur gegn almennu samningafrelsi, enda getur verið fullkomlega eðlilegt að viðsemjendur fái að nota aðrar viðmiðanir sem þeir koma sér saman um. Til að skýra þetta betur má benda á að eins og lögin eru í dag (og verða að óbreyttu frumvarpi) er óheimilt að tengja lánasamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt, t.d. danskar krónur“. Þegar umrædd lagabreyting hafi orðið, hefðu hagsmunasamtök þau, sem stefnandi er aðili að, gert sér fulla grein fyrir þýðingu og inntaki þeirra breytinga sem urðu með lögum nr. 38/2001. Það sé því í öllu falli ljóst að stefnanda hefði, sem fjármálafyrirtæki sem sérhæfir sig í lánasamningum, mátt vera fullkunnugt um að þau ákvæði lánasamninga um gengistryggingu, sem nú hafa verið dæmd ólögleg, orkuðu tvímælis. Stefnandi hafi reynt að koma sér hjá afnámi gengistryggingar með samningi sínum við stefnda. Eftir dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 sé ljóst að slík sniðganga gangi ekki, enda um ófrávíkjanlega lagareglu að ræða og umrætt samningsákvæði sé því ólöglegt. Með hliðsjón af stöðu aðila og því, að stefnandi hafi samið skilmála samningsins einhliða, sé ljóst að áhættutakan af því að umrætt samningsákvæði haldi gildi sínu, sé að öllu leyti á höndum stefnanda og því sé það ósanngjarnt að stefndi þurfi að bera þá byrði að stefnandi skuli hafa tekið slíka áhættu með viðskiptaháttum sínum, enda hafi stefndi verið í góðri trú um að ákvæðið væri lögum samkvæmt. Það verði að teljast óeðlilegt að stefnandi, sem fjármálafyrirtæki, geti velt áhættunni af því að sniðganga ófrávíkjanlegt lagaákvæði yfir á grandlausan viðsemjanda sinn með þeim hætti sem gert sé í samningnum við stefnda og ætlast til þess að fá samningnum breytt með atbeina dómstóla, t.d. með því að láta samninginn bera vexti samkvæmt gjaldskrá sinni sem eigi við um annars konar samninga en stefndi gerði. Stefndi telur óljóst til hvers stefnandi vísar með röngum forsendum í stefnu. Um rangar forsendur sé fjallað í 32. gr. samningalaga og sé ljóst, að slíkt eigi ekki við í máli þessu þar sem stefnandi vissi, eða hefði mátt vita, að umrædd gengistrygging var ólögleg og verði hann að bera áhættuna af því. Þá sé einnig ljóst að stefnandi var grandsamur um það hvort gengistryggingin var ólögmæt og því sé fráleitt að halda því fram, að samningurinn hafi verið byggður á röngum forsendum. Þrátt fyrir að samningur stefnanda og stefnda hafi verið gengistryggður og því fylgi áhætta varðandi gengi gjaldmiðla, sem stefndi hefði hugsanlega átt að eða mátt vita um, sé ekki hægt að gera kröfu um að hann hafi vitað, eða mátt vita, að umrædd gengistrygging var ólögmæt. Þetta verði einnig að skoða í ljósi stöðu aðila samningsins. Stefnandi vísi til reglna um óeðlilegan hagnað í stefnu sinni en í því tilliti verði að hafa í huga að um sé að ræða samningsskilmála sem stefnandi samdi.Raunar sé óvíst til hvers nákvæmlega stefnandi vísi með þessu hugtaki en sé hann að vísa til reglna um óréttmæta auðgun þá sé því hafnað. Krafa geti stofnast vegna slíkrar auðgunar og í auðgunarkröfu felist að sá, sem hlotið hefur óréttmæta auðgun á kostnað annars manns, skuli skila honum ávinning sínum. Hins vegar sé vandséð hvernig reglan verði heimfærð til sakarefnis þessa máls, enda geri stefnandi ekki eiginlega auðgunarkröfu í málinu.Stefnandi virðist telja að byggja eigi á þessari reglu þar sem stefndi tryggi sér annars umtalsvert lægri fjármögnun en öðrum aðilum stóð til boða. Til þess að þetta ætti við, þyrfti að vera sýnt fram á að um tjón annars sé að ræða og auðgun hins sé í beinum tengslum við það tjón. Ekki sé hægt að líta svo á, að stefndi hafi hagnast, enda hafi Hæstiréttur Íslands dæmt gengistrygginguna ólögmæta og geti það því ekki verið grundvöllur útreikninga um ætlaðan hagnað. Þá sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Loks hefðu stefnanda vel mátt vera ljós áhrif ákvæða vaxtalaga á þá stöðluðu samningsskilmála, sem hann setti fram í samningnum. Sé þessari málsástæðu því mótmælt. Aðaldómkrafa stefnanda, auk fjögurra fyrstu varakrafna, gangi allar út á að víkja megi til hliðar skýrum ákvæðum samningsins um vexti og setja með afturvirkum hætti aukavexti eða verðtryggingu inn í samninginn, sem aldrei hafi verið samið um og engin lög eða reglur heimili. Kröfur stefnanda séu útfærðar með ýmsum hætti en ekki sé ástæða til að fara ofan í þær hverja fyrir sig, að öðru leyti en því að vísa til þeirra sjónarmiða, sem rakin hafi verið hér að framan um að óheimilt sé að breyta samningsákvæðum neytanda í óhag. Þá sé áréttað að gjaldskrá stefnanda hafi aldrei verið kynnt fyrir stefnda og hafi ekki sérstakt gildi fyrir túlkun þessa samnings. Stefndi kveðst ekki andmæla forsendum að baki fimmtu varakröfu stefnanda um að samningur aðila verði reiknaður með þeim hætti, að ákvæði hans standi óbreytt hvað varðar vexti auk kostnaðar við sölulaun og viðgerð á bifreiðinni. Verði niðurstaða dómsins á þá leið, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti sé þess krafist, að þeir leggist á dómkröfur stefnanda frá dómsuppsögudegi að telja og vísar stefndi að þessu leyti til 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um lagarök vísar stefndi til almennra meginreglna samninga- og kröfuréttar, einkum til 36. gr. og 36. gr. a.- d. samningalaga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 14/1995 og laga nr. 121/1994, um neytendalán, einkum 1., 2. og 5. kafla laganna. Varðandi ákvæði um vexti af kröfum, gengistryggingu og verðtryggingu er vísað til laga nr. 38/2001, um vexti og verðlag, einkum 3., 4., 10., 13., 14. og 18. gr. Þá er vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi réttarfarsleg atriði. Um ákvörðun málflutningsþóknunar vísist til 130. gr. laganna og um virðisaukaskatt af málsþóknun til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar í málinu. IV. Ágreiningur í máli þessu lýtur að því, hvernig túlka beri fyrrgreindan samning aðila í ljósi nýfallinna dóma Hæstaréttar Íslands um að sambærilegir samningar séu samningar um lán í íslenskum krónum og að gengistrygging slíkra samninga sé óheimil og óskuldbindandi fyrir lánþegann þar sem hún sé í andstöðu við fyrirmæli ófrávíkjanlegra ákvæða 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sem heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila í málinu og gerir stefndi ekki athugasemdir við útreikninga stefnanda á kröfum sínum. Þá er óumdeilt að vanskil urðu á greiðslum af hálfu stefnda eins og greinir í málavaxtalýsingu. Kröfur stefnanda byggja á svonefndum bílasamningi Lýsingar sem aðilar gerðu sín í milli 21. nóvember 2007. Með samningnum lánaði stefnandi stefnda 3.588.481 krónu til kaupa á bifreiðinni TP 969. Mánaðarlegar afborganir námu 57.562 krónum en í 4. gr. samningsins segir að samningurinn sé gengistryggður og að allar fjárhæðir hans séu bundnar erlendum/innlendum myntum og taki mið af þeim á hverjum tíma: JPY 50%, CHF 50%. Jafnframt er þar mælt fyrir um að leigugjaldið taki breytingum á gengi og vöxtum samkvæmt 7. gr. samningsins. Þar segir að í fyrirsögn samningsins og í 4. gr. hans komi fram hvort hann er verðtryggður, óverðtryggður eða gengistryggður. Er síðan rakið í ákvæðum 7. gr. samningsins hvernig með skuli fara í hverju tilviki fyrir sig. Er í upphafi samningsins tekið fram að hann sé gengistryggður og þá er í svokallaðri greiðsluáætlun, sem fylgdi með samningnum og undirrituð var af báðum aðilum 21. nóvember 2007, mælt fyrir um að greiða skuli Libor vexti af mynt þeirri, sem myndaði myntkörfuna. Af hálfu stefnanda er byggt á því að í ljósi framangreindrar niðurstöðu Hæstaréttar um gengistryggingu í samningi aðila séu vaxtaákvæði ógild þar sem það hafi verið forsenda vaxtaákvörðunarinnar að lánið væri gengistryggt en sú forsenda hafi verið röng og því brostið. Ákveðið samhengi er milli vaxta og grunns verðtryggingar og er fallist á það með stefnanda að umsamdir vextir hafi verið ákvarðaðir með hliðsjón af gengistryggingunni, sem nú hefur verið dæmd óheimil. Um er að ræða lága vexti, svonefnda Libor vexti, sem taka mið af gjaldmiðlum í myntkörfu lánsins. Þykir ljóst að gengistryggingin hafi af hálfu lánveitanda verið ákvörðunarástæða þess að samið var um framangreinda vexti, auk þess sem telja verður að um hafi verið að ræða verulega forsendu umsaminna vaxta. Í 7. gr. samningsins segir að fram komi bæði í fyrirsögn hans og í 4. gr. hvort hann sé verðtryggður, óverðtryggður eða gengistryggður. Liggur því fyrir að stefnandi bauð lán með þrenns konar kjörum og er ljóst að um vexti fer eftir því hvort samið var um einhvers konar verðtryggingu eða ekki og jafnframt að vextir voru ekki þeir sömu þegar um var að ræða annars vegar gengistryggingu og hins vegar það, sem í 7. gr. samningsins er nefnt verðtrygging. Verður því að telja, að stefnda hafi verið fullljóst að umrætt lán frá stefnanda bæri vexti sem tækju mið af umsaminni verðtryggingu í erlendri mynt. Að þessu virtu og með hliðsjón af efni umrædds samnings er ljóst að aðilar hafa við gerð hans tekið mið af því að lánið yrði verðtryggt með ákveðnum hætti og að jafnframt yrðu greiddir vextir sem tækju mið af umsaminni gengistryggingu sem dæmd hefur verið óheimil. Vegna þessara forsendna, sem taldar verða verulegar og ákvörðunarástæða fyrir lánveitingunni og báðum aðilum máttu vera ljósar, en reyndust vera rangar, verður að fallast á það með stefnanda að samningur aðila bindi hann ekki að því er vaxtaákvörðunina varðar. Á stefnandi því rétt á, að stefndi greiði honum þá fjárhæð, sem ætla má að aðilar hefðu ellegar sammælst um, án tillits til villu þeirra beggja. Þykja hvorki neytendasjónarmið né staða aðila við samningsgerðina breyta þeirri niðurstöðu. Stefndi heldur því fram í greinargerð, að hann hafi nú þegar greitt upp andvirði umrædds samnings án þess að rökstyðja þá fullyrðingu frekar. Engin gögn liggja þessari málsástæðu til grundvallar og verður því ekki fallist á kröfu stefnda um sýknu. Í greinargerð mótmælir stefndi viðgerðarkostnaði og sölulaunum samkvæmt uppgjöri stefnanda með þeim rökum að sá kostnaður hafi verið ákveðinn einhliða af stefnanda án samráðs við stefnda. Kröfugerð stefnanda fær að þessu leyti stuðning í gögnum málsins, bæði í samningi aðila sem og reikningum vegna viðgerðarkostnaðar og sölulauna og er ekkert fram komið í málinu að öðru leyti sem bendir til þess að kröfugerðin sé röng. Er þessum mótmælum stefnda því hafnað. Við mat á því hvernig ákvarða beri þá fjárhæð, sem stefnda ber að greiða stefnanda samkvæmt framansögðu, verður að líta til þeirra atriða sem lágu til grundvallar samningum aðila umrætt sinn. Fram er komið og ljóst af ákvæðum 7. gr. samningsins, að stefnandi bauð neytendum lán með þrenns konar kjörum, þ.e. óverðtryggð, verðtryggð eða gengistryggð. Aðilar máls þessa sömdu um gengistryggingu og því ljóst að þeir gengu út frá því að lánið yrði verðtryggt með ákveðnum hætti. Bæði í aðalkröfu og annarri varakröfu stefnanda er gert ráð fyrir vöxtum samkvæmt gjaldskrá stefnanda, í aðalkröfu af verðtryggðri kröfu en í annarri varakröfu af óverðtryggðri kröfu í íslenskum krónum. Þessu hefur stefndi mótmælt sérstaklega enda hafi honum hvorki verið kynnt sú gjaldskrá né um þau kjör samið. Fallist verður á þau sjónarmið, enda er ekkert fram komið um að vextir samkvæmt gjaldskrá stefnanda hafi verið kynntir stefnda eða að um þá hafi verið samið. Að þessu virtu og með hliðsjón af sjónarmiðum um neytendavernd verður ekki fallist á það með stefnanda, að við vaxtaákvörðun verði tekið mið af gjaldskrá stefnanda eins og krafist er í aðalkröfu hans og annarri varakröfu. Verður því kröfum stefnanda á þeim grundvelli hafnað þegar af þeirri ástæðu. Eins og áður er komið fram, verður að líta svo á að aðilar hafi ætlað sér að tengja samninginn ákveðinni verðvísitölu sem í þessu tilviki var gengisvísitala. Vegna þessa byggir stefnandi fyrstu varakröfu sína á því að miða beri við að samningsfjárhæð sé verðtryggð og beri verðtryggða vexti samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að stefnda stóðu til boða lán frá stefnanda með þrenns konar kjörum, þ.e. óverðtryggð, verðtryggð og gengistryggð. Ekki verður fullyrt um hvort stefndi hefði kosið að taka verðtryggt lán eða óverðtryggt. Þykir því með vísan til grunnraka samningaréttarins um sanngirni, sem og til neytendasjónarmiða, sem m.a. koma fram í 36. gr. c laga nr. 7/1936, að skýra þann vafa stefnda í hag og miða við þau samningskjör sem eru honum hagfelldari. Er óumdeilt að samningskjör miðað við verðtryggt lán eru stefnda óhagfelldari en þau kjör sem miðast við óverðtryggt lán. Af því leiðir að hafna ber fyrstu varakröfu stefnanda. Þá verður ekki séð að þriðja varakrafa stefnanda um Reibor vexti eigi sér stoð í samningi aðila og verður því heldur ekki á hana fallist. Að öllu framanrituðu virtu er það niðurstaða dómsins að við úrlausn málsins verði að líta til ákvæða 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga nr. 38/2001 og reikna vexti af umræddu láni til samræmis við þá vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum af nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. sömu laga. Verður því fallist á fjórðu varakröfu stefnanda. Eins og áður segir, er ekki uppi í málinu tölulegur ágreiningur um útreikning kröfunnar. Verður stefnda því gert að greiða stefnanda 795.944 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá riftunar- og gjaldfellingardegi 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Eins og mál þetta er vaxið og með vísan til ákvæða 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að dæma stefnanda til að greiða hluta málskostnaðar stefnda sem er hæfilega ákveðinn 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Guðlaugur Hafsteinn Egilsson, greiði stefnanda, Lýsingu hf., 795.944 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 595/2010
Kærumál Sjómaður Sjóveð Útgerð Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Þ kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem máli hans á hendur B var vísað frá dómi. Þ krafðist viðurkenningar á sjóveðrétti í skipi B til tryggingar greiðslu á kröfu vegna starfa hans um borð í skipinu á tilgreindum tímabilum. Útgerð skipsins á þeim tíma sem krafa Þ tók til var að hans sögn, S, en B hélt því hins vegar fram að dótturfélag þess F hefði gert skipið út á þessum tíma. Þ höfðaði málið á hendur B til viðurkenningar á sjóveðrétti án þess að hafa gert reka að því að fá viðurkenningu fyrir því að hann ætti kröfu sem félli undir 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en samkvæmt ákvæðinu er krafa skipverja um laun og aðra þóknun vegna starfa um borð í skipi tryggð með sjóveðrétti. Talið var að Þ gæti beint málssókn um viðurkenningu á slíkri kröfu gegn útgerð skipsins, en ekki gegn B. Með því að Þ hefði ekki leitað viðurkenningar á því að sjóveðréttarkrafa hans hefði stofnast gæti hann ekki krafist þess að sjóveðréttur yrði viðurkenndur til tryggingar henni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst í máli þessu viðurkenningar á sjóveðrétti í skipi varnaraðila, QUO VADIS, skipaskrárnúmer 1012, til tryggingar greiðslu á kröfu vegna starfa hans um borð í skipinu á tilgreindum tímabilum. Útgerð skipsins á þeim tíma sem krafa sóknaraðila tekur til var að hans sögn, Sæblóm hf., en varnaraðili heldur því á hinn bóginn fram að dótturfélag þess að nafni Fleur de Mer í Marokkó hafi gert skipið út á þessum tíma. Sjóveð verður til þegar sjóveðréttarkrafa stofnast. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 er krafa skipverja um laun og aðra þóknun vegna starfa um borð í skipi tryggð með sjóveði. Sóknaraðili höfðar mál þetta á hendur varnaraðila til viðurkenningar á sjóveðrétti án þess að hafa gert reka að því að fá viðurkenningu fyrir því hann eigi kröfu sem fellur undir 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga. Málssókn um viðurkenningu á slíkri kröfu getur hann beint gegn útgerð skipsins, en ekki gegn varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. júní 1999 í málinu númer 37/1999, sem birtur er á bls. 2628 í dómasafni réttarins það ár. Með því að sóknaraðili hefur ekki leitað viðurkenningar á því að sjóveðréttarkrafa hans hafi stofnast getur hann ekki krafist þess að sjóveðréttur verði viðurkenndur til tryggingar henni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorbergur Kjartansson, greiði varnaraðila, Bp Skipum Afríku ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 318/2004
Líkamsárás Réttarfarssekt
X var sýknaður af ákæru um að hafa á skemmtistað slegið Y hnefahögg á ennið og ýtt við honum svo hann féll á gólfið, með þeim afleiðingum að hann hlaut 6 cm langan skurð á enni, sem sauma þurfti saman, og rifbeinsbrotnaði. Voru X og Y á dansgólfi skemmtistaðarins umrætt sinn. Ekki var talið hafa tekist að varpa skýru ljósi á hverjir hafi komið við sögu á dansgólfinu, en fullt samræmi var ekki í framburði vitna auk þess sem framburður sumra var ekki afdráttarlaus. Verjanda X var gerð réttarfarssekt fyrir háttsemi hans við aðalmeðferð málsins. Talið var að hann hafi komið ósæmilega fram í dómsal og sýnt réttinum fádæma óvirðingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd, hann dæmdur til greiðslu 350.000 króna miskabóta til Y og staðfest verði ákvæði héraðsdóms um réttarfarssekt á hendur skipuðum verjanda ákærða, Jóni Egilssyni héraðsdómslögmanni. Þá verði ákærða og skipuðum verjanda hans gert að greiða kostnað af áfrýjun málsins. Ákærði krefst aðallega sýknu og að miskabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og sýknaður af miskabótakröfu eða krafan verði lækkuð. Skipaður verjandi ákærða krefst sýknu af framangreindri réttarfarssekt. I. Aðfaranótt 1. desember 2002 varð Y fyrir líkamsárás á veitingastaðnum Vídalín í miðborg Reykjavíkur. Er óumdeilt að hann hlaut þá 6 cm langan skurð á enni, sem mikið blæddi úr, en að auki var grunur um að hann hefði rifbeinsbrotnað. Frumskýrsla lögreglu sama dag hefur að geyma stutta frásögn Y, A og ákærða af málavöxtum og segir þar að framburður þeirra allra hafi verið skýr. Sá fyrstnefndi hafi talið að hann hafi verið sleginn í ennið með flösku eða glasi þar sem hann fékk glerbrot yfir andlitið. A hafi séð ákærða lemja Y í andlitið, en ákærði neiti því að hafa slegið hann og alls ekki með flösku eða glasi. Við skýrslutöku hjá lögreglu tveimur dögum síðar lýsti Y aðdraganda árásarinnar þannig að hann hafi ásamt fleira fólki verið að dansa úti á gólfi skemmtistaðarins, en meðal þeirra hafi verið vinur hans, áðurnefndur A. Nokkur sláttur hafi verið á A við þessa dansiðkun, sem varð til þess að hann rakst nokkrum sinnum utan í Y, en hann hafi þá rekist utan í ákærða. Skyndilega hafi verið hrint harkalega í bak Y, sem sneri sér við en fékk þá þungt högg framan á ennið. Hann viti ekki hvort hann var sleginn með flösku eða bjórkönnu. Hafi hann reynt að ræða eitthvað við ákærða eftir atlöguna, en þá hafi drifið að hóp af vinum ákærða. Hafi hann rutt sér leið gegnum þvöguna og ráðist að sér að nýju. Við það hafi Y fallið aftur fyrir sig og ákærði ofan á hann. Hafi ákærði síðan barið hann bæði í höfuð og líkama uns dyraverðir skildu þá að. Lögregla mun skömmu síðar hafa komið á vettvang og fjarlægt ákærða. Skýrsla var tekin af ákærða að morgni 1. desember 2002 eftir dvöl hans í fangageymslu um nóttina. Lýsti hann atvikum á veitingastaðnum þannig að hann hafi verið að dansa með félögum sínum á dansgólfinu og þá rekist utan í mann. Sá hafi reiðst og ýtt við honum. Félagi ákærða, C, hafi þá ætlað að rjúka í manninn en ákærði hindrað það. Maðurinn hafi síðan farið að ýta við C og verið mjög æstur. Hafi ákærði ýtt manninum frá og hann fallið í gólfið og ákærði ofan á hann. Kvaðst ákærði hafa ætlað að slá manninn, en verið stöðvaður af dyravörðum. Þá hafi hann séð að maðurinn var blóðugur á höfði og hafi ákærði sennilega fengið blóð á hendurnar af honum. Hann kvaðst hvorki hafa verið með glas né bjórflösku úti á dansgólfinu og neitaði því að hafa slegið manninn. Kvaðst hann ekki vita hvort C hafi haldið á glasi eða bjórflösku þegar hann hugðist ráðast að manninum. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu rúmlega ári síðar eða 16. janúar 2004. Var borin undir hann áðurnefnd skýrsla Y frá 3. desember 2002, sem hann kvað vera alranga. Skýrði hann svo frá að þegar hann var að dansa hafi strákur komið og ýtt á hann eins og verið væri að biðja um slagsmál. Hafi ákærði æst sig við þetta en C gengið á milli. Síðan hafi slagsmál brotist út, ákærði ýtt við strák þannig að hann féll á gólfið og ákærði með. Hafi hann þá líklega slegið strákinn einu sinni eða tvisvar krepptum hnefa, en kvaðst ekki muna hvar höggin lentu. Taldi hann að ekki væri „fræðilegur möguleiki“ að þau hafi getað valdið rifbeinsbroti eða tættum skurði á enni. Kvaðst hann hvorki hafa notað glas né nokkurt áhald í átökunum, heldur einungis hnefana. Y og ákærði gáfu skýrslu fyrir dómi. Sá fyrrnefndi staðhæfði þar að hann hafi séð ákærða reiða flösku eða gler til höggs og slá sig í ennið og síðan látið höggin dynja á sér eftir að báðir voru komnir á gólfið. Ákærði lýsti aðdraganda átakanna svo að „það voru læti“ og hann gengið á milli C og annars manns, sem hafi þá slegið sig á höku og brjóst og ákærði brugðist við með því að snúa manninn niður og báðir lent á gólfinu. Kvaðst hann alls ekki hafa slegið manninn, en blóð á höndum sínum geti hafa komið af manninum í átökunum. Aðspurður kvaðst hann vega 62 kg og vera 175 cm á hæð. Framburður þessara tveggja manna er að öðru leyti rakinn í héraðsdómi. Fram er komið að bæði ákærði og Y voru hvor um sig á veitingastaðnum með nokkrum félögum sínum umrætt sinn. Auk C hafa tveir aðrir félagar ákærða verið nefndir í málinu, D og E. Við skýrslutöku hjá lögreglu í ágúst 2003 kvaðst hvorugur þeirra hafa verið á dansgólfinu þegar slagsmálin urðu eða orðið vitni að þeim. Er ekkert fram komið sem tengir þessa menn við átökin. Y var í för með félögum sínum, áðurnefndum A og B. Gáfu C og tveir þeir síðastnefndu skýrslu fyrir lögreglu á tímabilinu frá júlí 2003 til desember á sama ári. Kvaðst C hafa staðið við barinn þegar ýtt var við honum, en þá þegar hafi slagsmál verið úti á dansgólfinu. Kvaðst hann ekki hafa þekkt þá sem slógust. Hann hafi ætlað að hjálpa dyravörðum að stía mönnum í sundur, en verið ýtt frá og ekki skipt sér frekar af þessu. Hann hafi hvorki orðið vitni að árás á Y né tekið þátt í henni sjálfur. C gaf einnig skýrslu fyrir dómi þar sem hann bar á líkan hátt og fyrir lögreglu. Í skýrslu A hjá lögreglu kom fram að á dansgólfinu hafi hann rekist utan í ungan mann, sem nokkru síðar hafi ráðist á Y. Sá síðastnefndi hafi stuttu síðar ýtt við manninum, sem aftur réðist á hann og sló í höfuðið. Hafi það verið „eins og sveifla niður á við og í enni [Y].“ Hafi hann ekki veitt athygli hvort hann hélt á einhverju, en „meðan á árásinni stóð, þá brotnaði bjórflaska.“ Þegar Y ýtti árásarmanninum frá sér í upphafi hafi tveir félagar þess síðastnefnda staðið hjá honum og blandað sér strax í átökin. Kvaðst A þá hafa komið Y til hjálpar ásamt B, en þeir hafi ekki getað horft upp á að kunningi þeirra yrði borinn ofurliði. Hafi hann sjálfur dregið annan félaga árásarmannsins frá og snúið hann niður, en sá hafi verið áberandi þrekinn. Kvaðst A hafa bent lögreglu á ákærða sem þann, sem réðst á Y. Fyrir dómi lýsti vitnið því svo að hann hafi allt í einu séð „hvar [Y] kastast eitthvað til og þá fara þrír strákar í hann og bara um leið og þeir fara í hann þá sé ég einhverja hendi koma svona og brothljóð.“ Aðspurður um frásögn sína hjá lögreglu af atvikinu kvaðst hann örugglega hafa munað það betur þá en nú. Sagði hann að sig minnti að hann hafi séð glerflösku á lofti. Sá sem honum hafi fundist sveifla hendi hafi verið sá, sem var „mest pirrandi þarna á gólfinu.“ Líklega hafi það verið ákærði sem sló, en hann hafi ekki séð hver af þessum þremur ýtti við Y í upphafi. Hann kvaðst hins vegar reikna með að „þetta sé alltaf sami strákurinn.“ Þá kvað hann lýsingu hafa verið daufa á staðnum. B gaf einnig skýrslu bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Hjá lögreglu kvaðst hann hafa verið á dansgólfinu og rámaði í að Y hafi rekist utan í mann, sem hafi verið „þrekinn og eitthvað hærri en 177 cm á hæð.“ Kvaðst B síðan hafa fært sig frá og farið að ræða við skólafélaga sinn og ekki séð árásina á Y. Honum var kynntur framburður A hjá lögreglu og ítrekaði af því tilefni að hann hafi ekki séð árásina og ekki muna eftir að hafa verið hjá A þegar hann sneri félaga árásarmannsins niður. Fyrir dómi sagði hann að Y hafi inni á veitingastaðnum varað hann við að þar væru strákar, sem hafi verið með „óþarfa læti“, en hann ekki hlustað neitt sérstaklega á það og haldið áfram að dansa. Hann hafi síðan séð að „þeir voru allir í hrúgu á gólfinu“, en hann farið frá enda ekki dottið í hug að þetta væru einhverjir, sem hann þekkti. Hann hafi síðar komið að Y alblóðugum inni á salerni, sem hafi sagt að hann hafi verið laminn með flösku eða glasi. II. Í framburði ákærða og vitna, sem að framan er rakinn, er ekkert fram komið sem tengir aðra félaga ákærða en C við það, sem gerðist á dansgólfinu. Sjálfur bar C á þann veg að hann hafi ekki verið þar er átökin hófust og eftir það haft óveruleg afskipti af þeim. Af lýsingum vitna verður hins vegar ekki annað ráðið en að einn eða tveir félagar ákærða að minnsta kosti hafi verið með honum á dansgólfinu og verið beint eða óbeint þátttakendur í slagsmálum þar. Ekkert liggur þó frekar fyrir um hverjir áttu í hlut. Þannig lýsti Y atvikum þannig að eftir árásina á sig hafi hóp vina ákærða drifið að, en ákærði síðan rutt sér leið í gegnum þvöguna til að ráðast að nýju á sig. A kvað tvo félaga ákærða hafa staðið hjá honum á dansgólfinu og blandað sér strax í átökin. Ekkert er fram komið um hverjir áttu þar hlut að máli eða hver sá þrekvaxni félagi ákærða það var, sem A kveðst hafa snúið niður. B kveðst hafa séð Y rekast utan í þrekvaxinn mann á dansgólfinu, en af þeirri lýsingu er víst að það hefur ekki verið ákærði. Hefur samkvæmt þessu ekki tekist að varpa skýru ljósi á hverjir hafi komið við sögu á dansgólfinu þegar Y kveðst hafa orði fyrir höfuðmeiðslum sínum. Um nokkur atriði ber vitnum ekki saman, svo sem þeim A og B um þátttöku þess síðarnefnda í rás atburða. Þá er ekki fullt samræmi í framburði nokkurra vitna hjá lögreglu annars vegar og fyrir dómi hins vegar, svo sem að framan er rakið, en langur tími leið frá atvikum málsins þar til skýrslur voru loks teknar af vitnum fyrir lögreglu. Framburður A er ekki afdráttarlaus og ákærði hefur neitað sök frá upphafi. Þegar allt þetta er virt verður ekki talið að fram sé komin lögfull sönnun um sekt ákærða, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður niðurstaða málsins samkvæmt því sú að ákærði verður sýknaður og allur sakarkostnaður lagður á ríkissjóð. Skaðabótakröfu Y verður vísað frá héraðsdómi. III. Með héraðsdómi var verjanda ákærða, Jóni Egilssyni héraðsdómslögmanni, gert að greiða í ríkissjóð 40.000 krónur í réttarfarssekt fyrir háttsemi við aðalmeðferð málsins, sem nánar er lýst í niðurlagi forsendna dómsins. Hefur þessum þætti dómsins verið áfrýjað sérstaklega og krefst verjandinn sýknu. Mótmælir hann því að nokkurt þeirra atriða, sem héraðsdómari tilgreinir sem ástæðu fyrir þeirri ákvörðun að beita réttarfarssekt, eigi við rök að styðjast. Af hljóðupptöku frá aðalmeðferð málsins í héraði er ljóst að verjandinn hefur komið ósæmilega fram í dómsal, eins og nánar er skýrt í forsendum héraðsdóms, og sýnt réttinum fádæma óvirðingu. Braut hann með því ákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 19/1991. Verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt því staðfest. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Skaðabótakröfu Y er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, samtals 250.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um réttarfarssekt skal vera óraskað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 10. júní sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 2. mars sl. á hendur X fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 1. desember 2002 á skemmtistaðnum Vídalín, Aðalstræti 10, Reykjavík, slegið Y, hnefahögg á ennið og ýtt við honum svo hann féll á gólfið, með þeim afleiðingum að hann hlaut 6 sm langan skurð á enni, sem sauma þurfti saman, og rifbeinsbrotnaði. Þetta er talið varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegingarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Y kröfu um skaðabætur að fjárhæð 519.762 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri upphæð frá 1. desember 2002 til 12. desember 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðslu­dags. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður, en til vara vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst verjandi þess að skaðabótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi. Einnig krefst hann málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 1. desember 2002, fór lögregla á skemmtistaðinn Vídalín í Aðalstræti þar sem tilkynnt hafði verið um mann með áverka á höfði. Á vettvangi var A að stumra yfir brotaþola, Y, sem var með skurð á enni og benti A á ákærða, X, sem þann sem slegið hefði brotaþola. Ákærði var handtekinn og var hann blóðugur á báðum höndum, auk þess sem hann var hruflaður á hnúum vinstri handar. Hann tjáði lögreglu að komið hefði til hópslagsmála á skemmtistaðnum og vissi hann ekki hver hefði átt upptökin. Hann neitaði því að hafa veitt brotaþola þá áverka sem hann hafði. Ákærði var klæddur blárri peysu með pepsí auglýsingu framan á. Brotaþoli kvaðst hafa verið að dansa á dansgólfi skemmtistaðarins er karlmaður í blárri peysu ,,með einhverju hvítu framan á” hefði lamið sig. Líklega hefði hann lamið sig í ennið með flösku eða glasi, þar sem hann hefði fengið glerbrot yfir andlitið. Í málinu var lagt fram læknisvottorð Hlyns Þorsteinssonar frá 15. desember 2002. Í vottorðinu kemur fram að brotaþoli hafi komið á slysa- og bráðamóttöku LSH í Fossvogi 1. desember 2002. Við skoðun hafi andlit hans verið blóði drifið og um 6 sm skurður, sigðlaga, hafi verið á enni. Sárið hafi verið dálítið tætt og gæti í sjálfu sér svarað til þess að honum hafi verið veitt högg með hörðum hlut, t.a.m. úr gleri og hluturinn hafi þá brotnað á enni brotaþola. Ekki hafi sést glerbrot í skurðinum. Önnur áverkamerki hafi ekki reynst í andliti, en smávegis eymsli yfir kinnbeinum alveg upp við nef hægra megin. Við þreifingu hafi enn fremur fundist aumur punktur yfir 8. rifbeini út á síðunni. Lungnahlustun hafi verið eðlileg og ósennilegt að nokkur áverki hafi orðið á öndunarfærum. Sárið hafi verið deyft og saumað með 9 sporum, en vegna þess hve skurðurinn hafi verið tættur virtist hann liggja fremur illa saman. Reynt hafi verið að snyrta kanta sársins eftir föngum, en líklegt hafi þótt að örið gæti orðið fremur áberandi. Vegna gruns um rifbrot hafi brotaþoli fengið lyfseðil upp á bólgueyðandi lyf og verkjastillandi lyf. Við aðalmeðferð máls þessa gaf ákærði skýrslu fyrir dómi og vitnin Y, A, C, B, Karl Jóhann Sigurðsson lögreglumaður og Hlynur Þorsteinsson læknir. Verður nú rakinn framburður þeirra. Ákærði, X, kvaðst hafa verið að skemmta sér umrætt kvöld á skemmtistaðnum Vídalín. Nokkur læti hafi verið á dansgólfinu og ákærði gengið á milli C vinar síns og brotaþola. Hann hafi þá fengið högg í höku og á brjóstkassa. Hann hafi upplifað það sem árás og snúið brotaþola niður og þeir báðir fallið á gólfið og endað inni á salerni. Hann kvaðst ekki hafa slegið brotaþola, en hann hafi ýtt við honum svo að hann féll á gólfið, en það hafi ákærði gert í vörn. Ákærði hafi séð blóð í andliti brotaþola. Aðspurður hvaðan blóð það kom sem var á höndum ákærða er hann var handtekinn, kvaðst ákærði telja að það hafi verið blóð úr brotaþola, en kvaðst annars ekki vita það. Ákærði kvaðst hafa meiðst á hökunni í þessum átökum. Þegar borinn var undir ákærða framburður ákærða í lögregluskýrslu frá janúar 2004, um að hann hefði slegið ákærða einu eða tveimur höggum, kvað ákærði þar rangt eftir sér haft. Nánar aðspurður kvað hann það ,,bara rugl” sem haft var eftir honum. Hann hafi ekki lesið skýrsluna yfir, en staðfest hana engu að síður með undirskrift sinni. Vitnið, Y, kvaðst hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Vídalín. Hann hafi ásamt vinum sínum, A og B farið að dansa. Einhver hamagangur hafi verið á A á dansgólfinu og hafi A rekist í vitnið, sem rekist hafi í manninn sem við hlið hans var á dansgólfinu. Vitnið hafi snúið sér við og hafi þá ákærði slegið sig í ennið. Ítrekað aðspurt kvaðst vitnið hafa séð ákærða reiða til höggs en ákærði hafi væntanlega haldið á flösku. Afleiðingar höggsins hafi verið 6 sm langur skurður á enni. Ákærði hafi verið klæddur í bláan bol. Vitnið kvaðst hafa vankast við höggið og hörfað undan, fallið aftur fyrir sig inn á salerni sem er við hlið dansgólfsins. Vitnið hafi lent á bakinu og ákærði ofan á vitninu. Vitnið kvaðst gera ráð fyrir að hann hafi fallið í gólfið vegna þess að ákærði hefði ýtt við sér. Vitnið kvaðst ekki hafa lent í illindum við neinn annan en ákærða umrætt kvöld. Vitnið kvað A hafa staðið við hlið sér á dansgólfinu er þetta gerðist, en kvaðst ekki vita hvar B vinur hans hafi verið. Vitnið kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis þetta kvöld og kvað ákærða hafa verið mjög ölvaðan og æstan. Vitnið kvaðst hafa farið á slysadeild og hafi það hlotið rifbeinsbrot við árás ákærða og fengið skurð á höfuðið. Vitnið kvaðst hafa verið lengi að jafna sig eftir rifbeinsbrotið, og beri ör á enni eftir skurðinn. Vitnið, C, kvaðst hafa verið staddur á veitingastaðnum Vídalín umrætt kvöld ásamt ákærða. Hann kvaðst hafa staðið þar við barborðið og brotist hafi út læti einhvers staðar á bak við vitnið. Hann hafi snúið sér við og fengið högg í andlitið. Þegar hann hafi farið að verja sig hafi komið dyraverðir og leyst upp átökin. Hann kvaðst ekki hafa séð ákærða þegar þetta gerðist, en vitnið kvaðst vita að ákærði hefði verið í húsinu. Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á neinum. Vitnið, A, kvaðst hafa verið staddur á veitingastaðnum Vídalín umrætt kvöld ásamt brotaþola. Þeir hafi verið þar um eittleytið og hafi þeir verið búnir að neyta einhvers áfengis. Þeir hafi verið að dansa á gólfinu og einhverjir þrír strákar hafi verið þar fyrir og sér hafi fundist að þeir væru að espa vitnið og félaga hans upp. Vitnið hafi þó látið sér fátt um finnast, en allt í einu séð hvar brotaþoli hafi kastast til og þrír strákar farið í hann. Um leið og það hafi gerst hafi hann séð hönd á lofti og vitnið hafi heyrt brothljóð. Hann hafi þó ekki séð höggið ríða af. Vitnið hafi þá þrykkt í einn af þessum þremur strákum og reynt að draga hann frá hópnum. Síðan hafi dyravörður komið og leyst upp hópinn. Hann kvaðst hafa séð árásarmann þegar dyraverðir höfðu hann í haldi og þótt eðlilegt að sá maður væri í haldi, en ekki hinir tveir, þar sem hann hafi ekki séð þá tvo veita brotaþola nein högg. Sá sem í haldi var hafi verið ,,þessi sem mér fannst sveifla” og ,,þessi sem var mest pirrandi á dansgólfinu”. Hann hafi verið grannur vexti. Vitnið kvaðst ekki hafa séð brotaþola aftur fyrr en hann var kominn í umsjá starfsfólks, en fossblætt hafi úr enni brotaþola. Borin var undir vitnið lögregluskýrsla sem það gaf 1. september 2003 fyrir lögreglu og staðfesti vitnið að þar væri rétt eftir því haft. Vitnið, B, kvaðst hafa verið ásamt brotaþola og A á skemmtistaðnum Vídalín umrædda nótt. Vitnið kvaðst ekki hafa séð atburðarásina, en brotaþoli hafi verið búinn að vara hann við því að einhverjir strákar þarna væru með óþarfa læti. Vitnið hafi ekki séð hvað gerðist en séð að einhver átök voru á dansgólfinu, en sá ekki hverjir áttu í þeim. Honum hafi ekki dottið í hug að þar væri um vini hans að ræða. Hann hafi síðan farið á salernið og hitt þar brotaþola, alblóðugan, og hafi brotaþoli sagt við hann að hann hafi verið laminn í höfuðið með glasi eða flösku, en ung stúlka hafi verið að stumra yfir honum. Vitnið hafi síðan frétt að brotaþoli hafi verið fluttur á brott í sjúkrabifreið. Vitnið kvaðst hafa neytt áfengis um kvöldið, en ekki svo mikils að hann hafi ekki munað stað og stund. Vitnið, Karl Jóhann Sigurðsson, lögreglumaður kom fyrir dóm. Hann kvaðst ekkert muna eftir atviki þessu, en staðfesti að hann hefði unnið frumskýrslu lögreglu frá 1. desember 2002. Vitnið Hlynur Þorsteinsson, læknir á slysa- og bráðamóttöku LSH, kvaðst ekki sjálfur hafa metið hvort um rifbrot væri að ræða hjá brotaþola, heldur hafi Gísli Björn Bergmann aðstoðarlæknir skoðað brotaþola. Vitnið sagði að í fæstum tilvikum væru teknar röntgenmyndir þegar grunur væri um rifbrot, en einkenni sjúklings réðu því hvort læknir mæti að um rifbrot væri að ræða. Ef þau væru nægilega mikil, þannig að sama sé hvar á beinið er þrýst, þá væru líkindi fyrir því að sprunga hafi myndast íbeininu. Vitnið kvaðst ekki geta staðfest að um rifbrot hafi verið að ræða hjá brotaþola, þess vegna væri oft tekið svo til orða í læknisvottorðum að grunur væri um rifbrot, enda væri ekki svo auðvelt að staðfesta brot. Vitnið kvað hugsanlegt að sárið sem brotaþoli fékk hafi verið eftir gler, t.d. flöskubrot, en ósennilegt væri að áverkinn hefði hlotist af hnefahöggi einu saman. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað því að hafa slegið brotaþola með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir, en viðurkennt að hafa í sjálfsvörn ýtt við honum svo að hann féll á gólfið. Ákærði gat enga skýringu gefið á afturhvarfi frá þeim framburði sínum fyrir lögreglu að hann hefði slegið ákærða einu eða tveimur höggum. Ákærði bar fyrir dómi að hann hefði ætlað að ganga á milli C vinar síns og brotaþola og þá verið sleginn í andlitið. Vitnið C bar hins vegar fyrir dómi að hann hefði ekki séð ákærða í þeim átökum sem urðu á dansgólfinu, en sannað er með framburði ákærða sjálfs að hann var þar. Brotaþoli, Y, lýsti því að hann hefði séð ákærða reiða til höggs og hafi höggið komið í enni hans. Hann kvaðst ekki hafa lent í illdeilum við neinn annan en ákærða umrætt kvöld. Brotaþoli kvað ákærða væntanlega hafa haldið á flösku er hann reiddi til höggs. Framburður brotaþola var greinargóður, borinn fram af mikilli yfirvegun og ýkjulaus. Vitnið, A, bar fyrir dómi að hann hefði séð árásarmann þegar dyraverðir höfðu hann í haldi og þótt eðlilegt að sá maður væri í haldi, þar sem það hafi verið sá sem hafi verið ,,mest pirrandi á gólfinu” og sá sem honum hafi fundist vera árásarmaðurinn. Hann hafi verið grannur vexti. Framburður vitnsins var að mati dómsins trúverðugur og rennir stoðum undir framburð brotaþola. Er lögrega yfirheyrði brotaþola á vettvangi kvað brotaþoli árásarmann hafa verið klæddan blárri peysu ,,með einhverju hvítu framan á”. Í lögregluskýrslu kom fram að ákærði var klæddur blárri peysu með pepsí auglýsingu framan á. Þar kom jafnframt fram að ákærði var blóðugur á höndum er hann var handtekinn og fyrir dómi bar ákærði að líklega hefði það blóð komið úr brotaþola. Með hliðsjón af framangreindu er ótrúverðugur sá framburður ákærða að hann hafi aðeins ýtt við brotaþola, svo að hann féll á gólfið. Í læknisvottorði Hlyns Þorsteinssonar læknis kemur fram að er brotaþoli kom á slysadeild hafi hann verið með 6 sm sigðlaga skurð á enni og hafi sárið verið tætt. Sárið gæti í sjálfu sér svarað til þess að honum hafi verið veitt högg með hörðum hlut, t.a.m. úr gleri, en ekki hafi sést glerbrot í skurðinum. Fyrir dómi kom enn fremur fram hjá vitninu að það gæti ekki staðfest að um rifbrot hafi verið að ræða hjá brotaþola, enda væri ekki svo auðvelt að staðfesta brot. Enn fremur kvað vitnið sennilegt að sárið á enni brotaþola hefði myndast við högg frá hörðum hlut, en ekki einungis af hnefahöggi. Framburður annarra vitna var ekki afdráttarlaus um það hvort ákærði hefði veitt brotaþola högg með glerhlut og verður hann ekki lagður til grundvallar, enda er einungis ákært í málinu fyrir hnefahögg. Þegar allt framangreint er virt er sannað að ákærði hafi slegið Y hnefahögg í ennið og ýtt við honum svo að hann féll í gólfið með þeim afleiðingum að brotaþoli hlaut 6 sm skurð á enni. Ákærði er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Með hliðsjón af framburði vitnisins Hlyns Þorsteinssonar læknis fyrir dómi er ósannað að ákærði hafi rifbrotnað af völdum ákærða. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur í apríl 1981. Hann gekkst undir 68.000 króna sekt 24. ágúst 1999 fyrir brot gegn 1., sbr. 3. mgr. 45. og 73. gr. umferðarlaga. Þá hlaut hann 3 mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundinn í 2 ár, 29. desember 2000, fyrir brot gegn 1. mgr. 259. gr., 1. mgr. 259. gr., sbr. 20. gr., og 244. gr almennra hegningarlaga, 7., sbr. 22. gr. laga nr. 112/1984, 1. mgr. 3. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 113/1984 og 22., sbr. 27. gr. áfengislaga. Síðast hlaut ákærði 105 daga fangelsisdóm 18. maí 2001 fyrir brot gegn 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, skilorðsbundinn í 2 ár frá 29. desember 2000. Með þeim dómi var 3 mánaða skilorðsdómur frá 29. desember 2000 tekinn upp og dæmdur með. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð 105 daga fangelsisdóms frá 18. maí 2001 og ber því með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp dóminn og ákveða refsingu ákærða í einu lagi, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Þegar framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 5 mánaða fangelsi, en rétt þykir í ljósi þess hversu rannsókn málsins hefur dregist á langinn, án þess að við ákærða sé að sakast, að fresta fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabótakrafa. Í málinu liggur frammi skaðabótakrafa Y að fjárhæð 519.762 og er hún sundurliðuð svo: 1. Þjáningabætur kr. 9.600 2. Miskabætur kr. 350.000 3. Útlagður kostnaður kr. 40.000 4. Lögmannsaðstoð með vsk. kr. 120.162. Brotaþoli féll frá kröfu sinni um útlagðan kostnað að fjárhæð 40.000 krónur. Krafa um þjáningabætur er reist á 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Miskabótakröfu styður brotaþoli við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Árás ákærða á brotaþola hafi ekki aðeins verið tilefnislaus, heldur fólskuleg og gróf og verði ekki afsökuð með nokkru móti. Með fólskulegri og hættulegri aðför sinni að líkama brotaþola hafi ákærði af ásetningi gerst sekur um grófa og ólögmæta meingerð gegn friði og persónu brotaþola, sbr. a- og b- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Vegna þessa eigi brotaþoli rétt til miskabóta úr hendi ákærða. Kröfu sína um greiðslu vegna lögmannsaðstoðar styður brotaþoli við 4. tl. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og vaxtakröfu sína styður brotaþoli við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 9. gr. , sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Vaxta er krafist samkvæmt 8. gr. laganna frá þeim degi er hið bótaskylda atvik áttir sér stað, sbr. og 11. gr. laganna, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna frá því að mánuður var liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Sannað er í málinu að ákærði veitti brotaþola áverka í andlit, 6 sm langan skurð á enni. Við ákvörðun miskabóta verður að líta til þess að ákærði réðst fólskulega að brotaþola og veitti honum stóran skurð á enni og ber hann varanleg mein árásarinnar. Með þessari háttsemi gerðist ákærði sekur um ólögmæta meingerð gegn persónu brotaþola. Samkvæmt því og með vísan til 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ber að dæma ákærða til að greiða brotaþola miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 75.000 krónur. Þá verður ákærði og dæmdur til að greiða brotaþola kostnað hans vegna lögmannsaðstoðar við að halda fram kröfu sinni, sem þykir hæfilega ákveðinn 70.000 krónur. Í málinu nýtur engra læknisfræðilegra gagna við um að brotaþoli geti hafa talist veikur í skilningi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga í kjölfar árásar ákærða og er kröu um þjáningabætur því vísað frá dómi. Ákærði er því dæmdur til að greiða Y 145.000 krónur í skaðabætur. Ákærða var birt skaðabótakrafan 16. janúar 2004 og ber hún því dráttarvexti frá 16. febrúar 2004 til greiðsludags samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 80.000 krónur. Við aðalmeðferð málsins braut verjandi ákærða gegn 1. mgr. 11. gr. laga nr. 19/1991. Hann virti að vettugi ábendingar dómara um að gæta að reglum 2. mgr. 59. gr. laganna við spurningar sínar til vitna, greip ítrekað fram í fyrir vitnum og dómara, gerði dómara upp skoðanir, truflaði yfirheyrslur gagnaðila yfir vitnum og sýndi með þessu af sér ósæmilega framkomu í dómsal. Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. laganna verður honum gerð 40.000 króna sekt vegna þeirrar hegðunar, sem renni í ríkissjóð. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Daða Kristjánssyni fulltrúa lögreglu­stjórans í Reykjavík. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 5 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Y 145.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 1. desember 2002 til 16. febrúar 2004 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna til greiðsludags. Vísað er frá dómi kröfu vegna þjáningabóta. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur. Verjandi ákærða, Jón Egilsson, héraðsdómslögmaður greiði í ríkissjóð 40.000 króna sekt.
Mál nr. 86/2017
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Greiðsla Skuldabréf Kröfuréttur Útivist
K ehf. höfðaði mál, aðallega á hendur W en til vara S og krafðist riftunar á greiðslu skuldar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum á hlutdeild í skuldabréfi sem hann gaf út árið 2008, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Bæði W og S voru sýknaðir í héraði og áfrýjaði K ehf. þeirri niðurstöðu til Hæstaréttar. Áður en til flutnings málsins kom fyrir Hæstarétti felldi K ehf. málið niður gagnvart W en hélt til streitu kröfum sínum á hendur S. Í dómi sínum sló Hæstiréttur því föstu að umræddar greiðslur hefðu farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. og inntar af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá yrði ekki annað ráðið af þeim skilmálum sem giltu um skuldabréfið og komu ýmist fram í útgáfulýsingu, verðviðauka við hana eða samningi K ehf. við D, en að K ehf. hefði borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfinu við D í þágu skráðs eiganda þess, C. Að því gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 var talið að K ehf. hefði hvorki staðið í skuld við S né hefði S átt kröfu um greiðslu úr hendi K ehf. og hefði þannig ekki myndast milli þeirra kröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Á hinn bóginn var litið svo á að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að rifta greiðslu á skuld væri ekki háð því að hún hefði farið fram við aðstæður, þar sem beint réttarsamband hefði staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur gæti ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiddi til þess í senn að kröfuhafi fengi efndir á kröfu sinni og skuldari losnaði undan greiðsluskyldu sinni. Samkvæmt því og að virtum atvikum málsins var talið að engu gæti breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 að umþrættar ráðstafanir hefðu farið fram beint milli K ehf. og S í stað þess að greiðslur færu á þeirri leið um hendur annarra, sem kröfuréttarsamband hefði verið á milli. Væri því einnig fullnægt því skilyrði ákvæðisins að ráðstafanir K ehf. hefðu falið í sér greiðslu á skuld við S. Hins vegar var litið svo á að umþrætt viðskipti hefðu virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu S.
Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttirog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2017. Hann krefst þessað rift verði greiðslu sinni til stefnda 1. október 2008 að fjárhæð 118.222,94bandaríkjadalir og stefnda gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6.september 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi hefur ekki tekiðtil varna fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms.ISvo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi lét áfrýjandi, sem þá bar heitiðKaupþing banki hf., frá sér fara útgáfulýsingu 19. júlí 2007 vegnafyrirhugaðrar lántöku með skuldabréfum samtals að fjárhæð allt að10.000.000.000 bandaríkjadalir. Var ætlunin að skuldabréfin yrðu gefin út ásíðari stigum í áföngum með skilmálum, sem tilgreindir væru annars vegar íþeirri lýsingu og getið yrði hins vegar í svonefndum verðviðaukum, sem gerðiryrðu við hverja útgáfu. Áfrýjandi gerði slíkan verðviðauka 25. febrúar 2008vegna skuldabréfs að fjárhæð 900.000.000 bandaríkjadalir með lokagjalddaga 28. febrúar2015 og átti það að bera 7,625% ársvexti, sem greiddir yrðu á sex mánaðamillibili, í fyrsta sinn 28. ágúst 2008, en höfuðstóllinn skyldi greiddur íeinu lagi á lokagjalddaga. Óumdeilt er í málinu að skuldabréf var gefið út áþessum grunni til bandarísks félags með heitinu Cede & Co. Í útgáfulýsingunnivar vísað til þess að áfrýjandi hafi gert samning við Deutsche Bank TrustCompany Americas, sem nefndur er forgangsvörslusamningur í þýðingu á texta útgáfulýsingarinnar,og skyldi sá samningur eiga við í þessu tilviki. Verður á sama hátt og í hinumáfrýjaða dómi að ganga út frá því að sú tilvísun hafi átt við fyrirliggjandisamning áfrýjanda við það félag frá 12. apríl 2006. Í honum var Deutsche BankTrust Company Americas meðal annars falið í þágu eiganda skuldabréfs að takavið og koma til skila greiðslum frá áfrýjanda á vöxtum af því og höfuðstól, svoog að leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt því. Í skilmálunum ogsamningnum, sem hér um ræðir, var gengið út frá því að tiltekin alþjóðlegfjármálafyrirtæki myndu kaupa hlutdeild í skuldabréfinu til að miðla áframsjálf eða fyrir milligöngu annarra fjármálafyrirtækja í heild eða að hluta tilfjárfesta, en hlutdeild, sem myndaðist á þennan hátt, yrði að vera að lágmarki100.000 bandaríkjadalir og fjárhæð hennar, færi hún fram úr því, að öðru leytií þúsundum dala. Skráður eigandi skuldabréfsins, Cede & Co., mun hafa veriðtengdur öðru bandarísku fyrirtæki með heitinu Depository Trust Company, semhafi fengist við verðbréfaskráningu og annast eða haft yfirumsjón með rafrænniskráningu á eignarhaldi að hlutdeild í skuldabréfinu. Slík hlutdeild varframseljanleg á verðbréfamarkaði, en skráður eigandi hennar á hverjum tíma nautréttar til að fá frá Deutsche Bank Trust Company Americas sinn hluta afgreiðslum, sem áfrýjandi myndi inna af hendi til þess banka vegna vaxta afskuldabréfinu og höfuðstól þess. Ekki verður séð af skilmálum fyrirskuldabréfið að skráður eigandi hlutdeildar teldist að öðru leyti en þessu eigakröfu á grundvelli hennar á hendur Deutsche Bank Trust Company Americas, Cede& Co. eða Depository Trust Company. Í útgáfulýsingunni og samningiáfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas voru jafnframt efnislegasamhljóða ákvæði um að áfrýjandi mætti hvenær sem er kaupa á verðbréfamarkaðieða öðrum vettvangi hlutdeild í skuldabréfi, sem gefið yrði út með stoð ífyrrgreindum heimildum. Eftir slík kaup gæti áfrýjandi ráðið því hvort hannætti hlutdeildina til frambúðar, endurseldi hana eða afhenti hana til DeutscheBank Trust Company Americas til að fá hana fellda úr gildi.Í málinu liggur fyrir samningur, sem stefndi gerði 24. júní 2004 viðfélag að nafni Legg Mason Asset Management (Asia) Pte Ltd. um eignastýringuþess síðarnefnda í þágu stefnda. Eins og getið er í hinum áfrýjaða dómi munvera óumdeilt í málinu að það félag hafi í skjóli ákvæðis í samningnum falið öðrufélagi, Western Asset Management Company, að veita stefnda þjónustu við eignastýringuna.Í greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi á þessum grunnihaft svonefnt eignasafn til umsýslu hjá Western Asset Management Company, enmeðal fjárfestinga hans í því safni hafi verið „140.000 nafneiningar“ ífyrrnefndu skuldabréfi áfrýjanda. Ekki var þess getið nánar í greinargerðinnihvenær stefndi hafi eignast þessa hlutdeild í skuldabréfinu eða fyrir hvaðaverð, en í málinu liggja þó fyrir tölvubréf, sem fóru milli Western AssetManagement Company og áfrýjanda 16. apríl og 5. maí 2008, þar sem sá fyrrnefndilýsti áhuga á að kaupa hlutdeild í bréfinu og sá síðarnefndi kvaðst reiðubúinntil að selja hana á genginu 83,746. Lagt hefur verið fram bréf 9. september2008, þar sem stefndi gaf Western Asset Management Company fyrirmæli um aðselja tiltekna tegund verðbréfa, sem ekki voru nánar tilgreind í einstökumatriðum. Nokkru eftir það átti Western Asset Management Company ítölvubréfaskiptum við áfrýjanda dagana 25. til 30. sama mánaðar, sem snerust íbyrjun um hvort áfrýjandi hefði áhuga á að kaupa hlutdeild í skuldabréfinu aðnafnvirði 140.000 bandaríkjadalir, því næst virðist áfrýjandi hafa gert boð íþessa hlutdeild á genginu 83,746, félagið hafi síðan samþykkt það, áfrýjandióskað eftir staðfestingu um viðskiptin og félagið svo látið hana í té. Í málinuhefur verið lögð fram nóta, sem virðist stafa frá Western Asset ManagementCompany, um tilhögun viðskipta, sem hafi komist á 26. september 2008 umhlutdeild í skuldabréfinu að nafnverði 140.000 bandaríkjadalir. Seljanda varekki getið þar, en áfrýjandi tilgreindur sem kaupandi og kaupverðhlutdeildarinnar sagt vera 118.222,94 bandaríkjadalir að meðtöldum áföllnumvöxtum. Einnig liggur fyrir nóta vegna þessara viðskipta, sem stafar frááfrýjanda, og var Western Asset Management Company getið þar sem seljanda enkaupandi ekki nefndur. Kaupverð hlutdeildarinnar var tilgreint það sama,dagsetning viðskipta var sögð vera 26. september 2008 og uppgjörsdagur þeirra1. október sama ár. Í greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi er staðfestefnislega að hann hafi átt þessi viðskipti við áfrýjanda, en í þeim hafiWestern Asset Management Company haft milligöngu fyrir hans hönd í skjólisamningsins um eignastýringu. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi innt af hendikaupverðið á umsömdum uppgjörsdegi 1. október 2008, en í málinu eru ekki gögnum hvernig sú greiðsla var framkvæmd.Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu yfirlýsingu endurskoðanda, þar semstaðfest er að við færslur um framangreind kaup á hlutdeild í skuldabréfinu íbókhaldi áfrýjanda hafi skuldir hans verið færðar niður um 140.000bandaríkjadali eða sem svarar nafnverði hlutdeildarinnar. Af gögnum, sem fylgduyfirlýsingunni, verður ráðið að sama fjárhæð hafi jafnframt verið færð sem eignáfrýjanda á bókhaldslykli fyrir verðbréfaútgáfu, svo og að mismunurinn ánafnverði og kaupverði, 21.777 bandaríkjadalir, hafi um leið verið færðuráfrýjanda til tekna á bókhaldslykli með heitinu: „Gangverðsbreyting buyback“.Eftir gögnum málsins neytti áfrýjandi ekki áðurgreindrar heimildar samkvæmtútgáfulýsingu fyrir skuldabréfið og samningi sínum við Deutsche Bank TrustCompany Americas til að afhenda þeim banka hlutdeildina í skuldabréfinu til aðfá hana fellda úr gildi. Þess í stað mun áfrýjandi hafa átt hana enn þegarFjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að takayfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hannskilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15.nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á slitameðferð áfrýjanda stóð höfðaði hann mál þetta 21. og 25.júní 2012 til riftunar á greiðslu skuldar að fjárhæð 118.222,94bandaríkjadalir, sem hann telur hafa falist í áðurgreindum kaupum á hlutdeild ískuldabréfi, svo og endurheimt á sömu fjárhæð, sem hann lét af hendi í þeimviðskiptum, en málsóknin er reist á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Í héraðibeindi áfrýjandi þessum kröfum aðallega að Western Asset Management Company, entil vara stefnda. Þeir voru báðir sýknaðir af kröfum áfrýjanda með hinumáfrýjaða dómi. Áfrýjandi skaut málinu sem áður segir til Hæstaréttar 8. febrúar2017 og beindi hann áfrýjun sinni að báðum gagnaðilunum með sömu kröfum og hannhafði gert í héraði. Lögmenn áfrýjanda og Western Asset Management Companytilkynntu réttinum með bréfi 28. september 2017 að sátt hefði tekist milliþessara málsaðila um að fella niður áfrýjunina gagnvart nefndu félagi, svo ogað þeir féllu frá kröfum um málskostnað fyrir Hæstarétti hvor á hendur öðrum. Íbréfinu var einnig tekið fram að áfrýjandi héldi til streitu kröfum sínum áhendur stefnda og óskaði eftir að dómur gengi í málinu að því leyti.IISvo sem áður var getið hefur stefndi ekki tekið til varna í málinu hérfyrir dómi. Samkvæmt fyrrnefndri 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 leiðir þettatil þess að líta verður svo á að stefndi krefjist staðfestingar hins áfrýjaðadóms. Slík krafa lýtur hér sem endranær að því að Hæstiréttur staðfestiaðalniðurstöðu héraðsdóms, svo sem hún birtist í dómsorði hans, en felur á hinnbóginn ekki í sér að stefndi teljist fella sig í einu og öllu við úrlausndómsins um einstakar málsástæður. Í því sambandi verður að gæta aðniðurlagsorðum fyrrnefnds lagaákvæðis, þar sem fram kemur að Hæstiréttur kveðivið aðstæður sem þessar upp dóm í málinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna ánmunnlegs málflutnings. Ber því að líta til allra varna, sem stefndi hélt uppi ígreinargerð í héraði, og taka eftir atvikum afstöðu til þeirra, sbr. einnig niðurlagsorð3. mgr. 96. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991.Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að aðalstefndi íhéraði, Western Asset Management Company, hafi einungis haft á hendi milligönguum viðskipti stefnda og áfrýjanda, sem hafi falist í fyrrgreindum kaupum áfrýjandaá hlutdeild stefnda í skuldabréfi 26. september 2008. Með því að stefndi hafiþannig verið viðtakandi greiðslu áfrýjanda var Western Asset Management Companysýknað vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verðurráðið af greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi að hann hafi svo að máli skiptivefengt nokkuð það, sem að þessu lýtur. Verður því að leggja til grundvallar þániðurstöðu héraðsdóms að kröfum áfrýjanda sé réttilega beint að stefnda.Samkvæmt því, sem áður greinir, komst á samningur 26. september 2008 umkaup áfrýjanda á fyrrgreindri hlutdeild í skuldabréfi af stefnda og verður að byggjaá því að áfrýjandi hafi 1. október sama ár staðið skil á kaupverðinu,118.222,94 bandaríkjadölum. Greiðsla þessi fór þannig fram innan sex mánaðafyrir frestdag við slit áfrýjanda, sem eins og fyrr segir var 15. nóvember2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun greiðslu samkvæmtákvæðinu er því að þessu leyti fullnægt.Með viðskiptunum, sem um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeild í skuldabréfi,sem greiða átti upp í einu lagi á umsömdum lokagjalddaga 28. febrúar 2015 aðþví er höfuðstól varðar. Um leið greiddi hann vexti, sem fallið höfðu á þessa hlutdeildí skuldabréfinu á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta 28. ágúst 2008 framtil uppgjörsdags viðskiptanna 1. október sama ár. Gjalddagi þeirra vaxta hefðiella verið 28. febrúar 2009. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntaraf hendi fyrir umsaminn gjalddaga og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægtskilyrðum ákvæðisins fyrir riftun greiðslunnar.Hér að framan var lýst nokkrum meginatriðum í skilmálum, sem giltu umskuldabréfið sem áfrýjandi keypti hlutdeild í af stefnda og komu ýmist fram íútgáfulýsingu 19. júlí 2007, verðviðauka 25. febrúar 2008 eða samningiáfrýjanda við Deutsche Bank Trust Company Americas 12. apríl 2006. Eins ogmálið liggur fyrir verður ekki annað ráðið af þessum skilmálum en að áfrýjandihafi borið greiðsluskyldu samkvæmt skuldabréfinu við Deutsche Bank TrustCompany Americas í þágu skráðs eiganda þess, Cede & Co. Þessa skyldu hafiáfrýjandi á hinn bóginn ekki borið við þá, sem eignast höfðu hlutdeild ískuldabréfinu. Hann hefði því ekki getað losnað undan skyldunni með greiðslubeint til eiganda hlutdeildar í skuldabréfinu og hefði eftir sem áður boriðhana óskerta við skráðan eiganda þess þótt hann hefði innt af hendi slíkagreiðslu. Þá verður ekki annað ráðið af þessum heimildum en að eigandihlutdeildar í skuldabréfinu hafi ekki sjálfur getað snúið sér beint tiláfrýjanda og krafið hann um greiðslu sér til handa, heldur hafi aðeins verið áfæri Deutsche Bank Trust Company Americas í þágu skráðs eiganda skuldabréfsinsað krefja áfrýjanda um greiðslu í einu lagi handa öllum eigendum hlutdeildar íþví, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011.Í þessu ljósi stóð áfrýjandi því hvorki í skuld við stefnda né átti stefndikröfu um greiðslu úr hendi áfrýjanda og hafði þannig ekki myndast milli þeirrakröfuréttarsamband í skilningi meginreglna fjármunaréttar. Til þess verður áhinn bóginn að líta að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til aðrifta greiðslu á skuld er ekki háð því að hún hafi farið fram við aðstæður, þarsem beint réttarsamband hefur staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldur geturákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiðir til þess í senn aðkröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undan greiðsluskyldusinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstöfun áfrýjanda var í þeim búningi aðhann keypti af stefnda hlutdeild í skuldabréfi, sem áfrýjandi bargreiðsluskyldu á, en með því fékk stefndi í raun efndir á kröfu sinni, sem hannfelldi sig við að gefa eftir að hluta með því að í viðskiptunum var ekki greittfullt nafnverð hennar. Eftir þessi kaup hefði áfrýjandi getað kosið sem fyrrsegir að fá kröfu Cede & Co. á hendur sér samkvæmt skuldabréfinu felldaniður að því marki, sem svaraði til hlutdeildarinnar í því sem hann hafðieignast með þessari ráðstöfun, en með því hefði hann losnað að þessu leytiundan skuld sinni. Þá leið fór áfrýjandi ekki, heldur valdi hann að eiga áframhlutdeild í skuldabréfinu, svo sem heimilt var samkvæmt skilmálunum sem giltuum það. Þetta val hafði í raun þá afleiðingu að hann hefði á hverjum gjalddagaþurft að standa Deutsche Bank Trust Company Americas skil á fullri greiðslusamkvæmt skuldabréfinu, en fengið síðan fyrir atbeina milliliða til baka þannhluta af þeirri greiðslu, sem svaraði til hlutdeildar hans sjálfs í skuldabréfinu.Með þessu var áfrýjandi nánast eins settur og ef hlutdeild hans í skuldabréfinuhefði verið felld niður og hann losnað að því leyti undan skuld sinni. Að þessuöllu virtu getur engu breytt gagnvart skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 að þessi ráðstöfun hafi farið fram beint milli áfrýjanda og stefnda ístað þess að greiðsla færi á þeirri leið um hendur annarra, semkröfuréttarsamband var á milli. Er því jafnframt fullnægt því skilyrðiákvæðisins að ráðstöfun áfrýjanda hafi falið í sér greiðslu á skuld viðstefnda.Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið fram riftun ágreiðslu skuldar, þótt öllum framangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt,ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Eins og fyrr greinir varætlast til að viðskipti gætu farið fram á verðbréfamarkaði með hlutdeild ískuldabréfinu, sem áfrýjandi hafði gefið út, og verður ráðið af gögnum málsinsað sú hafi einnig verið raunin. Í skilmálunum, sem giltu samkvæmt áðursögðu umskuldabréfið, var beinlínis tekið fram að áfrýjandi gæti sjálfur átt slíkviðskipti, bæði með því að kaupa hlutdeild í því og selja hana á ný. Liggurjafnframt fyrir að það hafi hann gert í talsverðum mæli með því að eigaviðskipti með hlutdeild í þessu skuldabréfi og mörgum öðrum, sem sams konarskilmálar giltu um, svo og að viðskipti af þessum toga hafi verið alvanaleg ítilvikum annarra fjármálafyrirtækja, bæði innlendra og erlendra. Þegar afþessari ástæðu verður að líta svo á að fyrir liggi að viðskiptin milliáfrýjanda og stefnda, sem málið varðar, hafi verið venjuleg eftir atvikum.Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfumáfrýjanda.Að því verður að endingu að gæta að mál þetta er eitt af fjölmörgum, semáfrýjandi hefur höfðað til riftunar á sambærilegum viðskiptum, lokið hefur íhéraði með dómi um sýknu og áfrýjandi hefur skotið til Hæstaréttar. Með tveimurdómum réttarins, sem kveðnir voru upp í slíkum málum 11. maí 2017,hæstaréttarmálunum nr. 189/2016 og 621/2016, voru gefin fordæmi, sem styðjasthefur mátt við til að ráða örlögum flestra hinna málanna, sem hér um ræðir, enmeð fáum undantekningum hafa þau verið felld niður hér fyrir dómi. Svo var þóekki gert hér að því er varðar stefnda, sem kröfum var þó upphaflega beint aðtil vara við áfrýjun héraðsdóms. Fyrir þeirri afstöðu áfrýjanda verður ekki séðnokkur ástæða, enda gat honum ekki annað en verið algerlega ljóst að virtumdómi Hæstaréttar í máli nr. 189/2016 hver úrslit þessa máls myndu verða. Meðþví að stefndi hefur ekki haldið uppi vörnum fyrir Hæstarétti verður honum ekkidæmdur málskostnaður. Ber því að fella hann niður.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2016.I Málþetta, sem var dómtekið 6. október sl., er höfðað 21. júní 2012 af Kaupþingi hf., Borgartúni 26 íReykjavík, á hendur aðalstefnda Western Asset Management Company, 385 EastColorado Boulevard, Pasadena, California 91101, Bandaríkjum Norður-Ameríku, og25. júní 2012 á hendur varastefnda Singapore Labour Foundation, NTUC Centre,No.1 Marina Boulevard #11-01 One Marina Boulevard, 018989, Singapúr. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrstalagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til aðalstefnda, dags. 1. október 2008,að fjárhæð 118.222,94 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 26. september2008. Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðaðalstefndi greiði stefnanda 118.222,94 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6.september 2012 til greiðsludags. Í þriðja lagi krefst stefnandi þess aðaðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Verði aðalstefnda ekki gert að þola dómí málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild: Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfunstefnanda til varastefnda, dags. 1. október 2008, að fjárhæð 118.222,94Bandaríkjadollara, vegna viðskipta, dags. 26. september 2008. Í öðru lagi að varastefndi greiðistefnanda 118.222,94 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 tilgreiðsludags. Í þriðja lagi að varastefnda verði gertað greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eðamati dómsins. Aðalstefndi krafðist þess íöndverðu að öllum kröfum stefnanda yrðivísað frá dómi, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur24. júní 2013. Að því frágengnu krefst aðalstefndi þess aðallega að hann verðisýknaður en til vara að kröfufjárhæð stefnanda verði lækkuð verulega. Þá krefsthann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Varastefndi krafðist þess einnig íupphafi að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu var hafnað meðframangreindum úrskurði. Að því frágengnu krefst varastefndi aðallega sýknu entil vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst varastefndimálskostnaðar. Eftir að frávísunarkröfum stefnenda varhafnað fór fram umfangsmikil gagnaöflun, einkum af hálfu stefnda. Þorri skjalaer á enskri tungu og hefur gagnaöflun því kallað á mikla vinnu við þýðingar.II Atvikmáls þessa eru þau að 19. júlí 2007 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. OfferingCircular) fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Íútgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðustefnanda. Þar eru einnig gefnar allítarlegar upplýsingar um fyrirhuguðskuldabréf og viðskipti með þau. Í upphafi þeirrar lýsingar kemur fram að húnfeli í sér almenna skilmála þeirra skuldabréfa sem gefin verði út, en aðsérstakir skilmálar hvers skuldabréfs muni koma fram í svonefndum verðviðaukum(e. Pricing Supplement). Segir þar að verðviðaukarnir skilgreini nánar hvaðaalmennu ákvæði útgáfulýsingarinnar gildi um skuldabréfin. Meðalskuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar vorusvokölluð „Senior Notes“ sem í þýðingum löggiltra skjalaþýðenda eru kölluðforgangsskuldabréf. Í útgáfulýsingunni kemur einnig fram að slík skuldabréfverði gefin út samkvæmt sérstökum samningi um forgangsskuldabréfin (e. SeniorIndenture) milli stefnanda sem útgefanda og Deutsche Bank Trust Company Americas(DBTCA) sem vörsluaðila (e. Trustee). Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráðfyrir því að DBTCA gegni hlutverki svonefnds umsjónaraðila greiðslna (e. PayingAgent), ásamt Fortis Banque Luxembourg S.A. samkvæmt samningi um umsjóngreiðslna í Lúxemborg. Þar segir einnig að skuldabréf, sem verði í boði fyrirhæfa stofnanafjárfesta (e. Qualified Institutional Buyers) í BandaríkjumNorður-Ameríku, í samræmi við þar gildandi löggjöf, verði í formi eins eðafleiri bandarískra allsherjarskuldabréfa (e. U.S. Global Notes). UtanBandaríkja Norður-Ameríku skyldu slík bréf vera í formi alþjóðlegraallsherjarskuldabréfa (e. International Global Notes). Ílýsingunni er gert ráð fyrir því að skuldabréfin verði í skráðu formi nemaannað sé tekið fram í verðviðauka. Átti að leggja allsherjarskuldabréf, „semstanda fyrir skuldabréf í tilteknum flokki“, inn hjá vörsluaðila (e.custodian), The Depositary Trust Company (DTC), þar sem allsherjarskuldabréfiðyrði varðveitt „í þágu þátttakenda í DTC“. Þá er þar tekið fram að unnt sé aðframselja eignarhlutdeild í allsherjarskuldabréfum í samræmi við skilmálaútgáfulýsingarinnar um rafræna eignaskráningu. Í þeim skilmálum er við þaðmiðað að vörslufyrirtækið Depository Trust Company eða DTC sé„verðbréfavörsluaðili allsherjarskuldabréfanna“ (e. securities depositary forthe Global Notes), en að þau verði gefin út sem „skráð verðbréf í nafni Cede& Co“ sem DTC hafi tilnefnt. Í útboðsskilmálunum eru nánari fyrirmæli umrafræna eignaskráningakerfið. Þar er vísað til þess að svonefndir beinir eðaóbeinir þátttakendur í kerfinu haldi utan um eignarhlutdeildir viðskiptavinasinna. Aukframangreindrar útgáfulýsingar liggur fyrir í málinu ítarlegur samningur millistefnanda og DBTCA, dags. 12. apríl 2006, sem ber yfirskriftina Senior Indenture.Í þeim þýðingum sem liggja fyrir í málinu ber samningur þessi jafnanyfirskriftina skuldabréfasamningur, en stefndu kalla hann rammasamning ígreinargerðum sínum. Verður þýðing löggiltra skjalaþýðenda lögð til grundvallarí dóminum. Ganga verður út frá því að þessi samningur sé sá samningur sem vísaðer til í útgáfulýsingunni. Þar er nánar kveðið á um lögskipti milli útgefandaskuldabréfanna og vörsluaðila sem og umsjónarmanns greiðslna. Ágrundvelli þessara gagna gaf stefnandi út verðviðauka 25. febrúar 2008 vegnasamtals 900 milljóna Bandaríkjadollara forgagnsskuldabréfa, sem skyldu bera7,625% vexti og var tilgreindur gjalddagi þeirra 28. febrúar 2015. Átti aðgreiða vexti tvisvar sinnum á ári, 28. febrúar og 28. ágúst ár hvert. Íverðviðaukanum var kveðið á um að skuldabréfin væru ekki innleysanleg (e.redeemd) að vali útgefanda fyrir tilgreinda gjalddaga nema af skattalegumástæðum. Eigandi gæti þó krafist þess að útgefandi innleysti skuldabréfin aðhluta eða að öllu leyti fyrir tilgreindan gjalddaga á svokölluðum valkvæðumendurgreiðsludögum, sem áttu að vera 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013. Varendurgreiðsluverð þar sagt vera 86,901% af höfuðstól 28. ágúst 2010 og 92,368%af höfuðstól 28. febrúar 2013. Þessi skuldabréf bera alþjóðlega skráningarnúmeriðISIN nr. US48632FAE16 fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf og ISIN nr.US48632GAE98 fyrir alþjóðleg skuldabréf. Í verðviðaukanum er DBTCA tilgreindurútreikningsaðili (e. Calculation Agent). Þá kemur þar fram að bréfin yrðu ífyrstu boðin út á 83,746% af höfuðstól. Aðilarmáls þessa virðast í ýmsum atriðum vera sammála um hlutverk og stöðuframangreindra aðila samkvæmt útgáfulýsingu og öðrum gögnum málsins. Þannig eruaðilar sammála um að við hverja útgáfuröð hafi stefnandi aðeins gefið út eittskuldabréf á pappírsformi. Fyrrgreint fyrirtæki, DTC í New York, hafi tilnefntCede & Co. sem skráðan handhafa þess skuldabréfs. Eftir sem áður hafiDBTCA, sem fjárvörsluaðili, farið að stórum hluta með hlutverk Cede & Co. ísamræmi við samning fyrirtækisins við útgefandann og útgáfulýsingu. Semumsjónarmanni greiðslna og fjárvörsluaðila hafi DBTCA meðal annars verið faliðað taka við greiðslum frá útgefanda og leita, eftir atvikum, fullnustu á kröfumsamkvæmt skuldabréfunum. Eftir að skuldabréfin höfðu verið gefin út og skráð írafrænt eignaskráningarkerfi DTC hafi miðlarar, sem voru þátttakendur íkerfinu, selt hluti í hverju bréfi. Kaupendur þessara hluta eru í gögnummálsins kallaðir „Beneficial Owners“ en það hugtak er ýmist þýtt semraunverulegir eigendur eða hagsmunaeigendur í þeim þýðingum sem liggja fyrir.Ágreiningslaust er að þeir eru endanlegir móttakendur á greiðslu vaxta oghöfuðstóls af hverju skuldabréfi í samræmi við eignarhlut sinn í því. Íumfjöllun um rafrænt eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu kemur fram aðfyrrgreint vörslufyrirtæki, DTC, geymi „í vörslum sínum verðbréf semþátttakendur þess („þátttakendur“) leggja inn hjá DTC“. Þá annist DTC einniggreiðslujöfnun og uppgjör viðskipta þátttakenda sinna með bréfin með rafrænumeignaskráningum á reikningum þátttakenda. Þar segir enn fremur að beinirþátttakendur í DTC séu ákveðnir verðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki,greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar aðrar stofnanir. Aðrir aðilar hefðu þóaðgang að kerfi DTC ef þeir gerðu upp viðskipti í gegnum beinan þátttakanda eðaværu í vörslusambandi við slíkan aðila. Kveðið var á um að kaupallsherjarskuldabréfa eða allsherjarkvittana í gegnum kerfi DTC skyldu ávalltframkvæmd fyrir milligöngu beinna þátttakenda og væru allsherjarskuldabréfin ogallsherjarkvittanirnar færðar þeim til eignar í skrám DTC. Hins vegar værieignarhlutur „eiginlegs kaupanda“ þeirra skráður hjá viðkomandi beinum eðaóbeinum þátttakanda. Var til þess ætlast að hagsmunaeigendur íallsherjarskuldabréfinu fengju staðfestingu um einstök viðskipti og yfirlit fráviðkomandi þátttakanda. Þá var þar kveðið á um að framsal eignarhluta íallsherjarskuldabréfinu skyldi fara fram með skráningu í bókum þeirraþátttakenda sem kæmu fram fyrir hönd hagsmunaeigandans. Íútgáfulýsingunni segir að skuldabréfin og „vörslusamningar“ skuli túlkuð ísamræmi við lög New York-ríkis að undanskildum ákvæðum „víkjandi vörslusamningsog víkjandi skuldabréfa og eiginfjárvörslusamnings og eiginfjárskuldabréfa umvíkjandi rétthæð“, en þau ákvæði skyldu túlkuð í samræmi við íslensk lög.Undantekningar þessar ná samkvæmt framansögðu ekki að neinu leyti tilsvonefndra forgangsskuldabréfa (e. Senior Notes) og er því ljóst að lög NewYork-ríkis gilda um túlkun allra ákvæða um þau. Þetta er áréttað í framlögðumsamningi milli stefnanda og DBTCA (e. Senior Indenture), en þar segir: „THISINDENTURE AND THE NOTES SHALL BE GOVERNED BY AND CONSTRUED IN ACCORDANCE WITHTHE LAWS OF THE STATE OF NEW YORK.“ Hlutdeildí skuldabréfi sem stefnandi hafði gefið út á þessum grundvelli gat gengiðkaupum og sölum á markaði. Í útgáfulýsingunni eru ákvæði um endurkaup útgefandaá slíkum hlut. Þar segir orðrétt að hann geti „hvenær sem er keypt skuldabréf áhvaða verði eða verðum sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ (e. Theissuer may [...] at any time purchase Notes atany price or prices in the open market or otherwise). Sérstaklega er tekið framað útgefandanum sé heimilt að eiga þau áfram, endurselja þau eða að eigin valiskila þeim inn til viðkomandi vörsluaðila til ógildingar (e. Notes so purchasedmay be held or resold or, at the discretion of the Issuer, surrendered to theapplicable Trustee for cancellation). Nánastsamhljóða ákvæði er að finna í grein 10.9 í skuldabréfasamningi stefnanda viðDBTCA frá 12. apríl 2006. Þar er einnig kveðið á um niðurfellingu eða ógildinguskuldabréfa í grein 3.9. Kemur þar fram að stefnanda sé heimilt hvenær sem erað afhenda aðalumsjónaraðila greiðslna skuldabréf til ógildingar, óháð þvíhvernig félagið hafi eignast það, og skulu slík bréf þá þegar í stað felld úrgildi „sem þannig eru afhent“. Málþetta lýtur að kaupum stefnanda á hlutdeild í skuldabréfaflokki með alþjóðlegaauðkennisnúmerið ISIN nr. US4863FAE16, að nafnverði 140.000 Bandaríkjadollarar.Stefnandi hefur lagt fram skjal sem hann nefnir kaupnótu og telur vera tilmarks um sölu aðalstefnda á umræddri hlutdeild. Heiti aðalstefnda er efst ánótunni. Þar fyrir neðan segir undir yfirskriftinni „Reikningur“ í íslenskriþýðingu: „Eignasafn 1539 / Heiti eignasafns / Singapour Labour Foundation.“ Afkaupnótunni virðist mega ráða að stefnandi hafi 26. september 2008 samið umkaup á hlutdeildinni fyrir 83,746% af nafnverði eða 117.244,40Bandaríkjadollara. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð 978,54Bandaríkjadollarar. Samtals nam umsamin greiðsla því 118.222,94Bandaríkjadollurum. Fram kemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur (e. settlementdate) væri 1. október 2008. Ímálinu liggur fyrir samningur, dags. 24. júní 2004, milli Legg Mason AssetManagement (Asia) PTE Limited og varastefnda. Þar tekur sá fyrrnefndi að sér aðveita varastefnda fjárfestingarþjónustu eða „discretionary investmentmanagement service“ og að gerast umsjónaraðili fjárfestinga (e. investmentmanager) með eignum varastefnda á tilteknum reikningi. Í samningnum varumsjónaraðilanum veitt heimild til þess að fela nátengdum aðila (e. affiliate)að veita varastefnda þá þjónustu sem samningurinn kvað á um. Ágreiningslaust erað aðalstefndi er systurfélag Legg Mason Asset Management (Asia) PTE Limited ogvar falið að annast varastefnda umrædda þjónustu. Samkvæmt a-lið greinar 4.1 ísamningnum fólst þjónustan ímeginaatriðum í því að stjórna, fjárfesta og endurfjárfesta í eignunumfyrir hönd og á ábyrgð varastefnda (e. for and on behalf of the Client and atthe risk of the Client). Meðbréfi varastefnda, dags. 9. september 2008, var aðalstefnda falið að selja öllskuldabréf í eigu varastefnda á reikningum sem gæfu reglubundnar tekjur (e.„all fixed income portfolios within the SLF portfolio“). Starfsmaðuraðalstefnda óskaði eftir því með tölvuskeyti 25. september 2008 að stefnandigerði kauptilboð í „140k KAUP ´15“ sem skírskotar til þeirrar hlutdeildar semum ræðir. Í svari starfsmanns stefnanda sama dag var gert tilboð sem nam„83.746“ sem vísar til hlutfalls af nafnverðinu. Starfsmaður aðalstefndasamþykkti tilboðið með tölvuskeyti 26. september 2008. Staðfesting áviðskiptunum var einnig send með tölvuskeyti frá aðalstefnda til stefnanda 30.september 2008. Þar kemur fram að um sé að ræða eignasafnið „W1539“. Af hálfuaðalstefnda er því haldið fram að uppgjör viðskiptanna hafi farið fram áumsömdum uppgjörsdegi í hinu rafræna uppgjörskerfi DTC þar sem varastefndi, eðaCitibank Singapour sem vörslubanki og aðili að DTC, var tekinn af skrá DTC yfirhagsmunaeigendur í allsherjarskuldabréfinu og hin umsamda fjárhæð var millifærðyfir á reikning varastefnda. Fram kemur í stefnu og yfirlýsingu endurskoðandastefnanda að í kjölfar viðskiptanna hafi skuldir stefnanda verið færðar niðurum sem nam 140.000 Bandaríkjadollurum í reikningum bankans. Einsog rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginneftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild tilgreiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr.161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tóku gildi 22. apríl 2009.Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II tilbráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008.Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar ségildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferð stefnanda. Ímars 2012 höfðaði stefnandi mál á hendur aðalstefnda fyrir gjaldþrotarétti NewYork-ríkis í því skyni að afla gagna og upplýsinga um endurkaup stefnanda áhlutum í allsherjarskuldabréfi af aðalstefnda. Fallist var á kröfur stefnandaog aðalstefnda gert að afhenda stefnanda umbeðin gögn. Með bréfi 30. apríl 2012sendi aðalstefndi stefnanda gögn um þau viðskipti sem félagið hafði tekið þáttí á tilteknu tímabili. Í svarinu kemur meðal annars fram að aðalstefndi hafikomið fram fyrir hönd eiginlegra rétthafa skuldabréfanna í viðskiptunum. Þá gafaðalstefndi upp viðskiptaskrár og netföng þeirra aðila sem hann kom fram fyrirhönd. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandirökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtækií slitameðferð. Bendir hann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002,sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunareftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öllákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi viðslitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því aðgreiðsla sem hann innti af hendi til aðalstefnda hafi verið greidd fyrr eneðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinuséu fyrir hendi. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagurvið slitameðferðstefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greittskuld sína við aðalstefnda 1. október 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miðaberi við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna farifram. Í öðru lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur framað aðalstefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda nr.US48632FAE16, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 28. febrúar 2015.Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 1.október 2008. Aðalstefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinugreidda rúmlega sex og hálfu ári fyrir gjalddaga. Stefnandi byggir á því aðskuld sem greidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr eneðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi ítrekar enn fremur að 8.október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafiFjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hannskilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið.Stefnandi heldur því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðsluhefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heildné að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferðstefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekkigreiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á aðþað raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, semmeð réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddarað fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðslastefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda ákostnað annarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandiþannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muniaðalstefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa. Í þriðja lagi telur stefnandi ekkiliggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liður greinarinnarfeli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann legguráherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við. Stefnandi tekur fram að til þess að undantekninginí 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ getimögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrirgjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðslaskuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnandaog aðalstefnda. Af hálfu stefnanda er á það bent aðjafnvel þótt hann hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréfið samkvæmtskilmálum þess þá breyti það því ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæðisem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif oguppgreiðsluheimild.Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, umað þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða uppskuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væriraunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum. Stefnandi tekur fram að með þessu séþví ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur ískuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrirskuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunar­reglumgjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglumgjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að ölluleyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafiekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Stefnandi bendir jafnframt á að riftuná greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerningasem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við aðalstefnda var greiddfyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunnisjálfri og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnaðannarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa. Stefnandi getur þess einnig aðriftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunarþrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir ogallir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaðaskuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar. Stefnandi telur að ráða megi af ölluframangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar sex og hálfu ári fyrir gjalddaga hafiekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefiðtilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skuldahafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt ástefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrirgjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, semóumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir alltvenjuleg eftir atvikum. Stefnandi kveður kröfu sína umendurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur aðgreiðsla kröfunnar 1. október 2008 hafi orðið til þess að stefndi hafi auðgastum sem nam 118.222,94 Bandaríkjadollurum. Stefndi hefði ekki fengið kröfunagreidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda.Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séuþví fyrir hendi. Stefnandi tekur fram að samkvæmtskilmálum í útgáfulýsingu hafi stefnandi ekki átt að greiða endanlegumrétthöfum höfuðstól og vexti beint, heldur fjárvörsluaðilum. Hafifjárvörsluaðilinn síðan átt að greiða rétthafa samsvarandi fjárhæðir.Fjárvörsluaðilinn hafi því verið milliliður við greiðslu höfuðstóls og vaxta.Jafnvel þó að litið yrði svo á að stefnandi og stefndi hafi þannig ekki verið íbeinu skuldarsambandi breyti það því ekki að stefnandi hafi innt greiðsluna afhendi, sem krafist er að verði rift, beint til stefnda. Krafa samkvæmtskuldabréfinu hafi verið felld niður og stefnandi lækkað útistandandi skuldirsínar. Niðurstaðan hafi orðið sú að krafa sem stefndi hafi átt vegna skuldabréfannahafi verið greidd. Hafi stefndi fengið greidda peninga beint frá stefnanda ogþví hafi hann óumdeilanlega haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun. Stefnandi minnir í þessu sambandi á aðriftunarreglum gjaldþrotalaga sé ekki ætlað að ógilda samnings- eðaskuldarsambönd aðila. Riftun samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga þurfi þannig ekkiendilega að beinast að þeim sem hafi verið samningsaðili þrotamanns. Riftuninnisé beint að sjálfri greiðslunni burtséð frá því í hvaða formi hún hafi verið.Riftunin beinist að því að endurheimta greiðslu stefnanda sem óumdeilanlegahafi farið til stefnda, jafnvel þó að formlegt samningssamband hafi verið viðfjárvörsluaðila. Stefnandi tekur fram að þegar riftunfari fram með stoð í 131. til 138. gr. gjaldþrotalaga skuli sá sem hafði hag afhinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar, sbr.142. gr. gjaldþrotalaga. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkunpeninganna engu um kröfu þrotabúsins. Stefndi hafi verið móttakandi greiðslna frástefnanda og því sé riftun og kröfu um endurgreiðslu réttilega beint að honumþangað til sýnt verði fram á annað. Stefnandi krefst dráttarvaxta af allrifjárhæðinni frá og með þingfestingu málsins. Dráttarvaxtakrafan eigi sér stoð íIII. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og1. mgr. 6. gr. laganna. Af hálfu stefnanda er á því byggt að sásem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun skuli samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991greiða þrotabúi fé í kjölfar riftunar sem eigi sér stoð í 131. til 138. gr.laganna. Hafi hann fengið peningana greidda skipti notkun þeirra engu um kröfuþrotabúsins. Stefnandi staðhæfir að aðalstefndi hafi tekið við greiðslunni frástefnanda og því sé kröfu um riftun réttilega beint að honum þangað til sýntverði fram á annað. Stefnandi tekur fram að aðal- ogvarastefndi hafi gert með sér samning þess efnis að fyrrnefnda félagið taki aðsér fjárstýringu fyrir varastefnda. Verði litið svo á að viðskiptin hafi veriðgerð á grundvelli þess samnings og að varastefndi hafi verið hinn raunverulegirétthafi bréfanna og móttakandi greiðslunnar sé varastefnda stefnt til vara. Stefnandi tekur fram að skilyrðum 1. og2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 sé fullnægt. Verði aðalstefnda ekki gert aðþola dóm gerir stefnandi sömu kröfur á hendur varastefnda. Sömu málsástæður oglagarök eigi við um varastefnda og um aðalstefnda. Kveður stefnandi varastefndahafa fengið kröfu sína greidda fyrr en eðlilegt var, enda hafi hún verið inntaf hendi sex og hálfu ári fyrir gjalddaga. Því sé greiðslan riftanleg ágrundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Um nánari rökstuðning fyrir kröfum sínumá hendur varastefnda vísar stefnandi til umfjöllunar um kröfur sínar á henduraðalstefnda. Stefnandi tekur fram að krafist sé sömu dráttarvaxta og gagnvartaðalstefnda og með sömu rökum.2. Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda Aðalstefndi reisir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á aðildarskorti. Byggir hann á því að hann hafi einungis séð umeignastýringu fyrir hönd varastefnda á grundvelli eignastýringarsamnings frá27. október 2005. Kveður hann skuldabréfið, eða hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu,hafa verið fært frá reikningi varastefnda í vörslubanka hans inn ávörslureikning stefnanda í Citibank, en þessir vörslubankar séu beinir aðilarað DTC-uppgjörskerfinu. Fjármunirnir, þ.e. kaupverðið, hafi verið millifærðirmeð sama hætti milli DTC-reikninga frá stefnanda til varastefnda. Þannig hafiverið gengið frá viðskiptunum beint í gegnum DTC. Aðalstefndi hafi hvorki tekiðá móti greiðslu né eignum. Aðalstefndi telur sig því eingöngu hafakomið að viðskiptunum sem umboðsmaður, en ekki sem samningsaðili. Hann geti þvíekki verið réttur gagnaðili í riftunarmáli. Um það vísar aðalstefndi m.a. tildóms Hæstaréttar Íslands frá 27. september 2012 í málinu nr. 702/2011. Vegnauppbyggingar skuldabréfanna telur aðalstefndi einnig að öllum kröfum í tengslumvið innlausn eða endurgreiðslu hafi átt að beina að fjárvörsluaðilanum, semhafi verið réttur viðtakandi slíkra greiðslna. Því verði að sýkna hann ágrundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu frágengnu byggir aðalstefndi áþví að viðskiptin hafi ekki falið í sér snemmbúna endurgreiðslu skuldabréfanna,líkt og stefnandi haldi fram, heldur hafi verið um að ræða einföld viðskiptimeð hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á frjálsum markaði. Ekki hafi verið gerðtilraun til þess að sýna fram á að með greiðslunni hafi stefnandi endurgreittskuld sína. Hafi stefnandi m.a. ekki lagt fram nein sönnunargögn um lög NewYork-ríkis sem þó gildi um skilmála bréfanna. Aðalstefndi færir nánari rökfyrir þessu í greinargerð, meðal annars með því að skírskota til ákvæðaskuldabréfasamningsins og útgáfulýsingar þar sem greint sé á milli innlausnar(e. redemption) og kaupa (e. purchase). Telur hann að ákvæði um kaup hafi giltum umrædd viðskipti. Þau gefi til kynna kaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfisem hann gaf út geti ekki valdið því að skuldin falli sjálfkrafa niður. Þábendir hann á að heildarkröfu á grundvelli allsherjarskuldabréfsins hafi veriðlýst við slitameðferð stefnanda af hálfu fjárvörsluaðilans (e. Trustee), en þaðsýni að skuldin hafi ekki verið afskráð. Allur höfuðstóllinn sé því enn þáútistandandi. Aðalstefndi byggir einnig á því að þvímeginskilyrði riftunar samkvæmt lögum nr. 21/1991, að henni sé beint að þeimaðila sem hagnaðist af viðkomandi ráðstöfun, sé ekki fullnægt, enda hafiaðalstefndi aldrei haft umrædda hlutdeild í sinni vörslu og ekki hagnast áneinn hátt af viðskiptunum. Aðalstefndi telur einnig að skilyrðum134. gr. laga nr. 21/1991 sé ekki fullnægt. Byggir hann í fyrsta lagi á því aðviðskiptin geti ekki talist til „greiðslu skuldar“, þar sem ekkertskuldarsamband hafi verið milli stefnanda og aðalstefnda á þeim tíma semgreiðslan fór fram. Í öðru lagi byggir hann á því að hin umþrætta greiðsla hafiekki verið greidd fyrr en eðlilegt var, enda um staðgreiðslukaup á hlutdeild íallsherjarskuldabréfi að ræða. Í þriðja lagi er á því byggt af hálfuaðalstefnda að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Aðalstefndi færirítarleg rök fyrir þessum málsástæðum í greinargerð, en ekki er tilefni til þessað lýsa þeim nánar í dómi þessum.3. Helstu málsástæður og lagarök varastefnda Varastefndi hafnar því alfarið að þauviðskipti sem málið snúist um hafi falið í sér mismunun kröfuhafa eða hafi áótilhlýðilegan hátt verið honum til hagsbóta á kostnað kröfuhafa stefnanda.Krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnanda og telur að skilyrðum 134. gr.gjaldþrotaskiptalaga sé ekki fullnægt. Varastefndi byggir í fyrsta lagi á þvíað greiðslan hafi ekki falið í sér greiðslu á skuld heldur hafi verið umsjálfstæð viðskipti að ræða. Í því sambandi vísar varastefndi til þess að þaðhafi ekki verið tilgangur viðskiptanna að greiða skuld, enda séu kaup og salaútgefanda skuldabréfa á eftirmarkaði alþekkt. Heldur varastefndi því fram aðlíta verði á ráðstöfunina sem sjálfstæð viðskipti á opnum markaði, enkaupverðið hafi verið innt af hendi gegn því að andlag kaupanna, réttindin íheildarskuldabréfinu, væri afhent stefnanda. Varastefndi heldur því fram að ekkertskuldarsamband hafi verið milli hans og stefnanda. Réttarsamband aðila byggi áákvæðum skuldabréfaútgáfunnar og fari auk þess eftir lögum New York-ríkis ogskuli túlkað í samræmi við þau lög. Kveður varastefndi stefnanda ekki hafa sýntfram á að samkvæmt réttarreglum New York-ríkis hafi skuldarsamband stofnastmilli aðila. Varastefndi leggur og áherslu á að stefnandi hafi haft heimild tilþess að kaupa réttindin hvenær sem var og af hvaða ástæðu sem var. Varastefndahafi ekki verið kunnugt um hver kaupandinn væri enda skipti það hann ekki máli.Þá liggi fyrir í gögnum málsins að stefnanda hafi ekki heldur verið kunnugt umhver væri eigandi réttindanna og því ljóst að engin skuld gagnvart varastefndahafi verið skráð í bækur stefnanda. Þannig geti fullyrðing stefnanda í stefnuum að hann hafi lækkað skuld sína við stefnda ekki átt við rök að styðjast.Hvort sem stefnandi hafi bókfært greiðsluna til lækkunar á útistandandi skuldumí samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla eða ekki breyti það ekki þeirristaðreynd að slík endurkaup á skuldum séu alþekkt hjá félögum sem þessum og séufyrst og fremst gerð til þess að stuðla að virkum eftirmarkaði með skuldabréf.Í þessu tilviki megi leiða líkur að því að stefnandi hafi hagnast vel á aðkaupa umrætt skuldabréf, og önnur bréf af sama toga, á hagstæðu verði, skapaðþannig hagnað í bókum bankans og geymt þau á sölulager í Voginni þar tilfýsilegt hafi verið að endurselja þau. Varastefndi vísar til þess að íútgáfulýsingu segi að nýti útgefandi rétt sinn til endurkaupa sé honum í sjálfsvald sett hvort hann haldi á bréfunum, selji þau eða felli þau niður. Ígreinargerð skoraði stefndi á stefnanda að framvísa afriti af tilkynningu hanstil fjárvörsluaðila eða öðrum gögnum sem staðfesti að bréfin hafi verið felldniður í kjölfar viðskiptanna og fjárhæð heildarskuldabréfsins lækkuð sem nemurnafnverði umræddra réttinda. Þá telur stefnandi að með þessum áskilnaði íútgáfulýsingu, sem hafi veitt honum óskorað ákvörðunarvald um það hvað hanngerði við skuldabréfin eftir að hafa keypt þau, sé ekki hægt að líta svo á aðum greiðslu á skuld hafi verið að ræða. Varastefndi kveður tilgang aðila meðumræddum viðskiptum ekki hafa verið að gera upp kröfu samkvæmt skuldarsambandi,heldur hafi verið um almenn kaup að ræða. Hafi stefndi ákveðið að seljafjárfestingu sína og falið banka sínum að annast söluna. Stefnandi hafi keyptþessi réttindi á opnum markaði og greitt umsamið kaupverð gegn því að eigninværi afhent honum. Ekkert liggi fyrir um hvað stefnandi hafi gert við bréfið íkjölfar þessara viðskipta. Varastefndi byggir enn fremur á dómi HæstaréttarÍslands frá 12. október 2011 í málinu nr. 398/2011. Í því máli, sem hafi varðaðágreining um afstöðu slitastjórnar stefnanda til kröfulýsingar vegnaskuldabréfaútgáfu sambærilegri þeirri sem hér um ræði, komi fram kröfugerð ogmálsástæður af hálfu stefnanda sem samrýmist ekki málatilbúnaði hans í þessumáli. Í málinu hafi stefnandi byggt á því að sóknarðaðili, sem hafi veriðeigandi hagsmuna (e. beneficialowner) í allsherjarskuldabréfi, útgefnu afbankanum, ætti ekki lögvarða kröfu á hendur bankanum og að engu skuldarsambandiværi til að dreifa á milli aðila á grundvelli viðskiptanna. Ætti sóknaraðilieingöngu kröfu á grundvelli síns „beneficialinterest“ gagnvart næsta lagifyrir ofan, og svo koll af kolli, allt til handhafa skuldabréfsins,Cede&Co.,eða DBTCA, sem fjárvörslu- eða umsýsluaðila. Þessu til stuðnings vísaðistefnandi til samræmdra viðskiptalaga New York ríkis svo og til ákvæðaskuldabréfasamnings stefnanda og DBTCA frá 12. apríl 2006 (e.seniorindenture). Varastefndi byggir einnig sýknukröfusína á því að greiðslan hafi ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var einsog áskilið sé í 134. gr. laga nr. 21/1991. Þó að gjalddagi hafi veriðtilgreindur 28. febrúar 2015 hafi verið skýrlega gert ráð fyrir heimildstefnanda til að kaupa eigin bréf á opnum markaði hvenær sem er og á hvaðaverði sem er. Með því að stefnanda hafi verið heimilt að bjóða í hagsmunaeign ískuldabréfaflokknum þegar hún væri boðin til sölu verði að líta svo á aðlausnardagur kröfu væri kominn. Varastefndi byggir enn fremursýknukröfu sína á því að greiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum, sbr. 134.gr. laga nr. 21/1991. Bendir varastefndi á að ákvæði þessu sé ætlað að ná tilgreiðslna á skuldum sem hafi farið fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæðuren upphaflega hafi verið gert ráð fyrir. Þar sem stefnandi hafi áskilið sérrétt í skilmálum útgáfulýsingarinnar að kaupa skuldabréf á opna markaðinumhvenær sem er og á hvaða verði sem er verði að telja að sú ráðstöfun falliundir það að vera venjuleg eftir atvikum, eins og upphaflega hafi verið gertráð fyrir. Eins og hér standi á geti engu máli skipt hvort viðskiptin hafiverið venjuleg milli stefnanda og stefnda, eins og haldið sé fram í stefnu.Áréttar varastefndi í þessu sambandi að fjárhagslegir hagsmunir stefnanda liggitil grundvallar áskilnaði af þessum toga. Varastefndi telur að þessum áskilnaðiverði ekki með neinum hætti jafnað við heimild til uppgreiðslu eða innlausnarenda hafi heimildin veitt stefnanda algert sjálfræði um hvað hann gerði við bréfiní kjölfar kaupa á þeim með tilliti til þess hvar hann taldi hagsmuni sínaliggja. Byggir varastefndi á því að stefnandi hafi tekið ákvörðun um viðskiptinvegna þess að hann hafi metið það sem svo að hann hagnaðist á því á þessumtíma. Í ljósi óhagstæðrar þróunar á skuldatryggingaálagi íslensku bankanna áárinu 2008 megi leiða líkum að því að fjárhagslegur ávinningur stefnanda afkaupunum hafi verið umtalsverður, en stefnandi hafi kosið að leggja ekki framnein gögn um ástæður kaupanna. Varastefndi bendir á að í kjölfarfyrstu vaxtagreiðslu hafi hann ákveðið að selja fjárfestinguna. Hafi bréfiðverið boðið til sölu á opna markaðnum og þar hafi stefnandi keypt það. Í þessusambandi áréttar varastefndi að eðlilegt sé að útgefandi sé sjálfur þátttakandiá virkum eftirmarkaði með útgefin skuldabréf og séu slík endurkaup og endursalaá skuldum alþekkt hjá félögum eins og stefnanda. Varastefndi bendir á að í framlögðumgögnum komi fram að stefnandi hafi átt í umtalsverðum viðskiptum með eiginskuldabréf frá því í júní 2008 og verður með vísan til þess að telja að þessitiltekna ráðstöfun hafi verið venjuleg eftir atvikum. Í greinargerð varastefndakemur fram að hann hafi ekki haft möguleika á að leggja fram gögn sem sýnihversu algeng slík viðskipti hafi verið umfram það. Slík gögn séu til staðarhjá stefnanda og skoraði varastefndi á stefnanda í greinargerð að leggja framtæmandi yfirlit og staðfest gögn um endurkaup og endursölur stefnanda á eiginbréfum frá byrjun árs 2006 til 9. október 2008. Til vara krefst varastefndiumtalsverðar lækkunar á kröfu stefnanda. Sú krafa er á því reist að stefnandihafi ekki sýnt fram á ætlað tjón sitt. Hafnar varastefndi því að stefnandi hafiorðið fyrir nokkru fjárhagslegu tjóni vegna viðskiptanna. Hafi stefnandi ekki endurselthagsmunaeignina í kjölfar viðskiptanna verði það að vera á hans eigin ábyrgð,en þá hafi hann ekki takmarkað tjón sitt. Ýmsar ástæður kunni að hafa legið tilgrundvallar þeirri ákvörðun að selja ekki eignina á lægra verði. Vísarvarastefndi t.a.m. til áhrifa þess á skuldatryggingarálag bankans, en þar hafiráðið tiltekið hagsmunamat þar sem minni hagsmunum hafi verið fórnað fyrirmeiri. Varastefndi hafnar því að sama skapi aðhann hafi auðgast við viðskiptin. Hefði stefnandi ekki keypt bréfin hefði annarkaupandi keypt þau, hugsanlega á lægra verði og eina mögulega auðgunin sémismunur á því og raunverulegu kaupverði. Varastefndi vísar enn fremur til 145.gr. laga nr. 21/1991, en með vísan til alls ofangreinds telur hann að lækkamegi eða fella niður kröfu stefnanda á grundvelli þess ákvæðis. Varastefndi byggir einnig á 146. gr.laga nr. 21/1991. Þar sem ekkert beint skuldarsamband hafi verið milli hans ogstefnanda og varastefndi hafi verið algerlega grandlaus um að stefnandi værikaupandi eignarinnar, sem og um þá fjárhagslegu stöðu stefnanda sem síðar hafikomið í ljós, geti stefnandi ekki beint kröfu að varastefnda. Varastefndi hafnar einnigdráttavaxtakröfu stefnanda og krefst þess að upphafsdagur vaxta verði í fyrstalagi miðaður við dómsuppkvaðningu komi til þess að krafa stefnanda verðisamþykkt. Kröfu sína um málskostnað styðurvarastefndi við 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV Einsog rakið hefur verið greiddi stefnandi 118.222,94 Bandaríkjadollara með einnigreiðslu 1. október 2008. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þauviðskipti sem lágu að baki þessari greiðslu. Jafnframt liggja fyrir tölvuskeytiþar sem samið er um viðskiptin 26. september 2008 milli starfsmanns aðalstefndaog stefnanda sem og tölvuskeyti sem staðfestir umrædd viðskipti. Af þessumgögnum má ráða að starfsmaður aðalstefnda hafi selt stefnanda hlutdeild íallsherjarskuldabréfi með auðkennisnúmerið ISIN nr. US4863FAE16 að nafnverði140.000 Bandaríkjadollarar. Kaupverðið nam 117.244,40 Bandaríkjadollurum, enmeð áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut hlutdeildareiganda, samtals 978,54Bandaríkjadollurum, nam fjárhæð kaupanna 118.222,94 Bandaríkjadollurum. Stefnandikrefst riftunar á framangreindri greiðslu á grundvelli 134. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir við slitfjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignirþess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134. gr.laga nr. 21/1991 eru í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafanaþrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustusex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr eneðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsinsverulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggirá því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuldsem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Ágreiningurer uppi um hvort aðalstefndi sé réttur aðili að málinu til varnar. Stefnanditelur rétt að beina riftunar- og endurgreiðslukröfunni að aðalstefnda þar semhann sé tilgreindur gagnaðili stefnanda á kaupnótu og öðrum gögnum málsins.Aðalstefndi kveðst aftur á móti hafa komið fram í viðskiptunum sem umboðsmaðurviðskiptavinar síns á grundvelli eignastýringasamnings frá 31. mars 2006. Hafistefndi hvorki haft umrædda hlutdeild í sinni vörslu né tekið á móti hinniumdeildu greiðslu. Íkafla II var vikið að samningi Legg Mason Asset Management (Asia) PTE Limitedvið varastefnda frá 24. júní 2004. Á grundvelli þessa samnings annaðistaðalstefndi eignastýringu tiltekinna eigna varastefnda þar á meðal þeirrar hlutdeildarí allsherjarskuldabréfi sem hér um ræðir. Leggja verður til grundvallar að salaþessarar eignar varastefnda hafi farið fram á grundvelli þessa samningssamkvæmt fyrirmælum varastefnda frá 9. september 2008 og þau gerð upp meðfærslum á reikningum í kerfi DTC, en ekki fyrir reikning aðalstefnda. Þar semaðalstefndi kom þannig einungis fram í viðskiptunum sem milligönguaðili verðurhann þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda á grundvelliaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Einsog rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sexmánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars efhún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins ogáður segir 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslan sem um ræðir fór fram ásíðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt séað líta svo á að með henni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var ogef svo er hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandivar skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildin, er stefnandikeypti af varastefnda, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið af framlögðumskjölum, sem lýst hefur verið í kafla II, en að eigandi hlutdeildar íallsherjarskuldabréfinu hafi því aðeins átt kröfu á hendur þátttakanda í DTC aðstefnandi hafi áður innt af hendi greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Í lýsingu árafrænu eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu segir til að mynda að útgefandi beriábyrgð á greiðslu höfuðstóls og vaxta til DTC, en að DTC beri ábyrgð á„úthlutun slíkra greiðslna til beinna þátttakenda“ í hinu rafrænaeignaskráningarkerfi og að þátttakendurnir beri síðan ábyrgð á „úthlutun“ (e.disbursement) greiðslnanna til raunverulegra eigenda. Þá segir í grein 3.10 ískuldabréfasamningnum milli stefnanda og DBTCA að ekkert í samningnum verðitúlkað á þá leið að umsjónaraðila greiðslna beri skylda til að inna af hendieinhverja greiðslu til eiganda skuldabréfs áður en greiðsla hafi borist frástefnanda. Samkvæmt framansögðu áttu greiðslur stefnanda á grunniallsherjarskuldabréfanna að renna til raunverulegra eigenda (e. BeneficialOwners) fyrir milligöngu fyrrgreindra aðila. Ákvæði134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegarlitið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld ágrundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt afhendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e.Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi umpeningagreiðslu á hendur þeim aðila er hélt utan um viðkomandi eignarhluta íkerfum DTC að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem ersamningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eðafullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið áþann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunniskuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða HæstaréttarÍslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu. Afdómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr.21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér ágrundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiðikaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannighefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162/2010 og 163/2010, sem og ídómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirriniðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmtskuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu,enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Áþað jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en semnemur lækkun á skuldbindingu útgefandans. Íljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum umniðurstöðu málsins hvort greiðslan sem deilt er um hafi í raun gengið tillækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður ergetið. Við úrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvarthandhafa skuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna íallsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu ogskuldabréfasamningi. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undirþau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr.21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglumgjaldþrotalaga. Íþessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandiinnti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi semCede & Co. var skráður handhafi að, en DBTCA var fjárvörsluaðili þess fyrirhönd skráðs handhafa, eins og rakið er í útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi.Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefanda allsherjarskuldabréfsinsgagnvart handhafa þess. Einungis fjárvörsluaðili gat lýst kröfu á hendurútgefanda vegna skuldbindinga á grundvelli allsherjarskuldabréfsins, sbr. dómHæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, en ekki einstakir hagsmunaeigendur.Í málinu liggur fyrir að DBTCA lýsti heildarkröfu vegnaallsherjarskuldabréfsins við slit stefnanda, eins og öll krafan væriútistandandi. Gögn málsins bera með sér að slitastjórn stefnanda hafi samþykktkröfuna að öðru leyti en því að hann féllst ekki á að tilgreind vaxtakrafa værialmenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Íútgáfulýsingunni og skuldabréfasamningnum sem þar er vísað til voru ákvæði semvirðast samkvæmt efni sínu taka til endurkaupa útgefanda á hlutdeild íallsherjarskuldabréfum sem gefa átti út á grundvelli þeirra. Þar er vikið aðréttaráhrifum slíkra viðskipta og því lýst að útgefandi geti í kjölfar þeirraákveðið að eiga hlutdeildina áfram, selja hana eða skila henni inn tilvörsluaðila allsherjarskuldabréfsins til ógildingar. Þá er því lýst í grein 3.9í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA að síðarnefnda aðilanum beri að fellaúr gildi þau skuldabréf sem útgefandi afhendir honum til ógildingar. Ísamræmi við afdráttarlaus ákvæði í ofangreindum skjölum verður að taka mið aflöggjöf New York-ríkis við túlkun þessara ákvæða. Þegar litið er til gagna semlögð hafa verið fram um það efni verður að draga þá ályktun að þar gildi ekkiafdráttarlaus regla um að kröfur á grundvelli skuldabréfs falli niður við þaðeitt að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi. Fer það eftirásetningi aðila að baki viðskiptunum hvort kröfuréttindin eigi að falla niður íkjölfar slíkra viðskipta. Þegar skýr ákvæði eru í skilmálum sem gilda umviðskiptin eru þau talin vera til marks um þann ásetning. Má um þetta vísa m.a.til álitsgerðar prófessors Ronald Mann frá 2. október 2014 og álitsgerðarEdward Wildman Palmer LLP frá 23. apríl 2013. Sú ályktun er ekki í andstöðu viðalmennar reglur íslensks kröfuréttar enda ekkert því til fyrirstöðu að aðiliskuldbindi sig á þann veg með samningi að vikið sé frá meginreglu kröfuréttarum að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna. Íþessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja tilgrundvallar að með endurkaupum stefnanda á hlutdeild í umrædduallsherjarskuldabréfi hafi stefnandi eignast kröfu á hendur þátttakanda í DTCum greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í sér eign sem stefnandi gatákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftir eigin mati á því hvaðhonum þótti hagfellt. Greiðsla vegna endurkaupa á slíkri hlutdeild gat hinsvegar ekki gengið til lækkunar á skuld útgefanda nema að hann færi sérstaklegafram á það við vörsluaðila. Það gerði stefnandi ekki í kjölfar endurkaupanna íseptember 2008 og því var allur höfuðstóll skuldabréfsins ógreiddur þegar málþetta var höfðað. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 um greiðslu á skuldverður að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekkitil lækkunar á skuld í kjölfar endurkaupa á hlutdeild í skuldabréfi getursamkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir aðskuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt viðí máli þessu. Þessu til viðbótar telur dómurinnnægilega fram komið að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftiratvikum. Því til stuðnings er vísað til þess sem að framan greinir, aðgreiðslan fól einungis í sér endurgjald fyrir hagsmunaeign í tilteknuallsherjarskuldabréfi. Sérstaklega var gert ráð fyrir því í þeim skilmálum semgiltu um viðskiptin að hagsmunaeign af þessum toga væri framseljanleg og aðútgefandi skuldabréfsins, stefnandi, gæti keypt slíka eign á frjálsum markaði.Áskildi hann sér þá rétt til þess að ákveða hvað hann gerði við hana, eins ograkið hefur verið. Viðskiptin viku því ekki frá því sem samið var um íöndverðu. Kaupverð þessarar hagsmunaeignar var jafnt útboðsverði, eða 83,746%af nafnverði. Ekkert er heldur fram komið um að kaupverðið hafi verið óeðlilegtmiðað við markaðsverð. Þá var ekkert sem gaf seljanda hagsmunaeignarinnar tilkynna að stefnandi hygðist með viðskiptunum greiða skuld sína fyrr en eðlilegtvar þannig að jafnræði kröfuhafa væri raskað. Þvert á móti höfðu viðskiptin ásér yfirbragð venjulegra staðgreiðsluviðskipta með fjármálagerning, þar semhvorugur aðila vissi raunar hver gagnaðili sinn var. Ímálinu liggja fyrir samtímagögn um að stefnandi hafi á árinu 2008 taliðhagfellt að nýta laust fé bankans til endurkaupa á hlutdeildum í eiginskuldabréfaútgáfum. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi virðiststefnandi hafa talið sér heimilt að lækka skuldir í kjölfar slíkra endurkaupaog bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Slík ráðstöfun gateinnig stuðlað að því að skuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Ákvörðun umslík endurkaup virðast því hafa byggst á ákveðnum, viðskiptalegum forsendumsamkvæmt mati stjórnenda bankans á því hvernig best væri að bregðast viðhættumerkjum sem meðal annars birtust í háu skuldatryggingarálagi. Þessber þó að geta að endurkaup af þessu tagi höfðu einnig tíðkast hjá bankanumárin 2005, 2006 og 2007, en þau fóru vaxandi milli ára. Þannig námu þau um 35milljónum evra að nafnverði árið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um170 milljónum evra árið 2007. Þegar bankinn féll í október 2008 hafði hannkeypt eigin skuldabréf að nafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Áþessu fjögurra ára tímabili munu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram ísamtals 493 sjálfstæðum viðskiptum. Þar sem slík endurkaup höfðu tíðkast hjástefnanda reglubundið og í þó nokkrum mæli fyrir árið 2008, án þess að séðverði að þau tengist fjárhagsvandræðum bankans, er alls ekki hægt að útiloka aðviðskiptin sem hér um ræðir hefðu átt sér stað án tillits til þeirrahættumerkja sem uppi voru í rekstri stefnanda um það leyti sem greiðslan varinnt af hendi. Þá verður ekki annað ráðið af framlögðum gögnum en að endurkaupskulda fjármálastofnana séu ekki óalgeng á alþjóðlegum fjármálamarkaði. Leiðamá líkur að því að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 eigirætur að rekja til erfiðleika í rekstri stefnanda og þverrandi tiltrúar á honumsem birtist meðal annars í háu skuldatryggingarálagi. Ekki liggur þó fyrir aðseljandi hlutdeildarinnar hafi á þeim tíma er hann ákvað að selja hana gert sérgrein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væru yfirvofandi. Ýmsar opinberarupplýsingar um stöðu stefnanda á því ári gáfu annað til kynna, svo semársreikningur bankans fyrir árið 2007 og afkomutilkynning sem birt var 31. júlí2008, auk þess sem Fjármálaeftirlitið hafði gefið út tilkynningar, síðast 14.ágúst 2008, um að allir íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf samkvæmtreglum nr. 530/2004. Þá bentu lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja til þess aðlítil hætta væri á vanskilum stefnanda þegar samið var um kaup stefnanda áhlutdeildinni. Þegarlitið er til framangreindra atriða og þau metin heildstætt telur dómurinn aðgreiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Þetta, ásamt því aðgreiðslan gekk í raun ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt umrædduallsherjarskuldabréfi, leiðir til þess að stefnanda er ekki unnt að berariftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í ljósi þess sem hér hefurverið rakið ber að sýkna varastefnda, ásamt aðalstefnda, af öllum kröfumstefnanda. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiðastefndu málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar aðalstefnda verður að líta tilþess að stefnandi höfðaði samtals sjö mál á hendur honum vegna hliðstæðraviðskipta og mál þetta lýtur að. Eitt mál var fellt niður að kröfu stefnanda ánkostnaðar 29. júní 2015. Dómar hafa þegar fallið í fjórum málum þar semaðalstefndi hefur verið sýknaður og stefnanda gert að greiða honum málskostnaðsamtals að fjárhæð 12.500.000 krónur. Taka verður fram að aðalstefndi hefurhaft umtalsverðan kostnað af rekstri þessara mála. Á móti kemur að varniraðalstefnda hafa verið þær sömu í öllum þessum málum. Síðustu tvö málin á henduraðalstefnda hafa verið dómtekin og er það mál sem hér er til umfjöllunar annaðþeirra. Við ákvörðun málskostnaðar ber að líta til þess að frávísunarkröfuaðalstefnda var hrundið með úrskurði 24. júní 2013 en ákvörðun málskostnaðar umþann þátt málsins látinn bíða lokaniðurstöðu málsins. Með úrskurði 23.september 2015 var jafnframt hafnað kröfu aðalstefnda um að dómkveðja matsmannog ákvörðun málskostnaðar vegna þess þáttar málsins einnig látinn bíðalokaniðurstöðu málsins. Í þessu ljósi þykir rétt að stefnanda verði gert aðgreiða aðalstefnda 500.000 krónur í málskostnað. Varastefndi krafðist einnigfrávísunar en þeirri kröfu var hrundið sem fyrr segir með úrskurði 23.september 2013 og ákvörðun málskostnaðar látinn bíða lokaniðurstöðu málsins. Íþví ljósi og að teknu tilliti til umfangs málsins og reksturs þess fyrir dómiþykir rétt að stefnandi greiði varastefnda 1.750.000 króna í málskostnað. Dregisthefur fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða uppdóm í máli þessu. Aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytjamálið. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Aðalstefndi,Western Asset Management Company, og varastefndi, Singapore Labour Foundation,eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf. Stefnandigreiði aðalstefnda 500.000 krónur og varastefnda 1.750.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 646/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem dagsett er 17. þ.m. og þingfest var í dag, hefur A, kt. [...], til lögheimilis á [...], Reykjavík, en dveljandi á geðdeild Landspítalans við Hringbraut, Reykjavík, krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 17. þ.m. um það hann skuli vistast á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 17. sama mánaðar um nauðungarvistun hans á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 88/2005
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
J gerði dómkröfur í sex liðum, þar sem hann krafðist í fimm liðum viðurkenningar á því að L hafi verið óheimil nánar tilgreind afskipti af markaðssetningu hans á tilteknum vörutegundum. Í sjötta lið gerði J síðan kröfu um að viðurkennd yrði skaðabótaskylda L vegna fjártjóns, sem J hefði beðið vegna þessara afskipta. Talið var, að til þess að leysa að efni til úr kröfu J um viðurkenningu á rétti til skaðabóta yrði að taka afstöðu til þeirra málsástæðna hans að L hafi brotið á honum rétt með þeim gerðum sínum, sem um ræddi í fimm fyrstu kröfuliðunum. Því hafi engin efni verið til að halda þeim atriðum fram sem sjálfstæðum dómkröfum. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur um frávísun fimm fyrstu kröfuliðanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði gerði sóknaraðili í héraðsdómsstefnu dómkröfur í sex liðum auk kröfu um málskostnað. Í fimm fyrstu liðunum krafðist hann viðurkenningar á því að varnaraðila hafi verið óheimilt að leggja bann við því að sóknaraðili setti á markað og seldi þrjár nánar tilgreindar vörutegundir, gera kröfu um tilteknar breytingar á texta á umbúðum einnar vörutegundar og krefja sóknaraðila um frekari upplýsingar um magn tiltekins efnis í einni vörutegund. Í sjötta lið dómkrafna gerði sóknaraðili síðan kröfu um að viðurkennd yrði skaðabótaskylda varnaraðila vegna fjártjóns, sem sóknaraðili hafi beðið vegna þess, sem um ræddi í fyrstu kröfuliðunum fimm. Með hinum kærða úrskurði var þessum fimm kröfuliðum vísað frá dómi, en hafnað kröfu varnaraðila um frávísun að því er þann sjötta varðar. Til þess að leysa að efni til úr kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á rétti til skaðabóta, sem eftir stendur í málinu, verður að taka afstöðu til þeirra málsástæðna hans að varnaraðili hafi brotið á honum rétt með þeim gerðum sínum, sem um ræddi í fimm fyrstu kröfuliðum hans samkvæmt héraðsdómsstefnu. Voru því engin efni til að halda þeim atriðum fram sem sjálfstæðum dómkröfum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila, sem að réttu lagi ætti að vera íslenska ríkið, kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jón Elías Gunnlaugsson, greiði varnaraðila, Lyfjastofnun, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 55/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi áfram, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. febrúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í hinum kærða úrskurði er komist að þeirri niðurstöðu að fallast beri á það með sóknaraðila að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt þar sem varnaraðili sé undir rökstuddum grun um aðild að tilraun til manndráps. Skilyrði þess að úrskurða megi sakborning í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna er hins vegar að sterkur grunur leiki á því að hann hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi. Af fyrirliggjandi gögnum þykir ljóst að varnaraðili er undir sterkum grun um aðild að tilraun til manndráps samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og er brotið þess eðlis að telja verður varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 18/2009
Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
H krafði E um bætur vegna líkamstjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir þegar E reyndi að koma H út úr húsnæði í eigu hins fyrrnefnda. Talið var sannað að E hefði veitt H áverka á hægri öxl með saknæmum og ólögmætum hætti og þannig bakað honum tjón sem E bar skaðabótaábyrgð á. Var E gert að greiða H skaðabætur að fjárhæð 2.811.184 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við meðferð málsins í héraði. Samkvæmt dagbók lögreglu tilkynnti stefndi 4. júní 2004 að hann hefði marist á líkama og tognað á öxl vegna líkamsárásar áfrýjanda í gistiheimili við Brautarholt 4 í Reykjavík fjórum dögum áður. Eins og rakið er í héraðsdómi leitaði stefndi einnig til læknis tveimur dögum eftir atvik vegna meiðsla á hægri öxl og handlegg og var hann meðhöndlaður með bólgueyðandi og verkjastillandi lyfjum. Mörg læknisfræðileg gögn lágu fyrir héraðsdómi varðandi meiðsli stefnda, auk þess hafa verið lögð fyrir Hæstarétt gögn er staðfesta enn frekar að stefndi var reglulega í sjúkraþjálfun vegna meiðsla sinna frá 11. júní 2004 til 12. september 2007. Lögregla tók skýrslu af nokkrum vitnum 2. júní 2006 þar á meðal af Andrei Kruk og Grétari Þ. Hjaltasyni, sem einnig gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Samkvæmt gögnum málsins eru þeir hinir einu, auk eiginkonu stefnda og stjúpsonar áfrýjanda, sem kváðust hafa verið sjónarvottar að atvikum, en hvorugur þó frá upphafi til enda. Frásögn Grétars um þau atriði sem rakin eru úr framburði hans fyrir héraðsdómi eru í meginatriðum á sömu lund og hjá lögreglu. Andrei kvaðst ekki hafa getað fylgst vel með atvikum þar sem hann hafi staðið á gangstétt fyrir utan húsið en þó séð inn um glugga hvar áfrýjandi ýtti stefnda harkalega á vegg á stigapalli milli hæða. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi viljað vísa til frásagnar Andrei um málsatvik. Hennar er hins vegar ekki getið í héraðsdómi en fram er komið að héraðsdómari fór ásamt lögmönnum á vettvang við meðferð málsins. Gegn andmælum áfrýjanda við fullyrðingum stefnda um það hversu vel hafi sést inn um umræddan glugga við vettvangsskoðun verður ekki byggt á frásögn Andrei við úrlausn málsins. Þegar litið er hins vegar til framburðar Grétars um það hvernig áfrýjandi veittist að stefnda, sem fyrst og fremst hafi reynt að verja sig og koma sér undan, og þeirra læknisfræðilegu gagna sem fyrir liggja í málinu og rakin eru í héraðsdómi, er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um skaðabótaskyldu áfrýjanda. Ekki er ágreiningur um útreikninga á tjóni stefnda. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð en gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, allt eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Einar Guðlaugsson, greiði 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Hannesar Ragnarssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 24. september sl., er höfðað 25. október 2007. Stefnandi er Hannes Ragnarsson, Álftamýri 4, Reykjavík Stefndi er Einar Guðlaugsson, Tunguvegi 23, 108 Reykjavík Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.896.747 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.294.770 krónum frá 31. maí 2004 til 14. september 2005, en af 4.828.726 krónum frá þeim degi til 1. desember 2007, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar, þ.m.t. kostnaður stefnanda af 24,5% virðisaukaskatti, að mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Gjafsókn hefur verið veitt til reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi og er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Málavextir Málavextir eru þeir að eiginkona stefnanda, Ólöf Kristín Ingólfsdóttir, seldi einkahlutafélaginu Dalfoss ehf., sem er í eigu stefnda og eiginkonu hans, Bóthildar Sveinsdóttur, einkahlutafélagið Sjávarföll ehf. Eina eign hins selda félags var gistiheimilið Pávi að Brautarholti 4, Reykjavík. Kaupsamningur um kaup á félaginu var undirritaður þann 29. apríl 2004. Hið selda var afhent þann 1. maí 2004. Stefnandi átti eftir að ganga frá endurgreiðslu tryggingar til leigutaka og af þeim sökum hafði hann mælt sér mót við stefnda á gistiheimilinu þann 31. maí 2004 kl. 11.00. Er stefnandi og stefndi hittust upphófst rifrildi á milli þeirra sem leiddi til ryskinga. Er ósætti aðila hófst voru þeir staddir í herbergi þess leigutaka sem stefnandi kom til að hitta. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi veist að honum að ófyrirsynju. Stefndi hafi síðan ýtt stefnanda fram á stigagang þar sem hann hafi slengt honum utan í vegg og kveðst stefnandi við það hafa fengið slæmt högg á hægri öxl. Stefnandi kveðst þá hafa gripið í hár stefnda með vinstri hendi og þannig haldið honum frá sér á meðan stefndi hafi reynt að slá og sparka til hans. Eiginkona stefnanda hafi þá gegnið í milli og þá hafi stefnandi reynt að koma sér í burtu. Stefndi hafi hlaupið á eftir honum og hafi náð að hrinda honum út um útidyr hússins þar sem stefnandi lenti á hnjánum. Afleiðingar árásarinnar kveður stefnandi vera sinaslit í hægri öxl sem rekja megi til höggsins sem komið hafi á öxlina þegar stefnanda var kastað á vegginn en síðan hafi stefndi fylgt eftir með líkamsþunga sínum. Stefndi lýsir atvikum þannig að þegar málsaðilar hittust þann 31. maí 2004 hafi komið í ljós að stefnandi hafi ekki haft meðferðis fé til þess að endurgreiða leigutökum eins og til stóð. Stefndi hafi orðið ósáttur við það og spurt hvers vegna hann væri þá kominn. Stefnandi hafi engu svarað og hafi stefndi þá beðið hann um að yfirgefa staðinn samstundis. Stefnandi hafi ekki orðið við því heldur hafi hann orðið mjög ögrandi í garð stefnda. Komið hafi til rifrildis milli þeirra sem báðir málsaðilar hafi tekið fullan þátt í. Stefndi neitar því alfarið að hann hafi ýtt stefnanda harkalega upp við vegg. Stefndi telur að vart sé hægt að telja samskipti eða stympingar málsaðila til áfloga heldur einfaldlega til orðaskaks sem stefnandi hafi átt upptökin að með því að neita að yfirgefa húsnæði stefnda. Það hafi komið stefnda því mjög á óvart þegar hann var boðaður í skýrslutöku til rannsóknardeildar lögreglu þann 10. nóvember 2005, rúmlega sautján mánuðum síðar, vegna kæru stefnanda á hendur honum vegna líkamsárásar. Hjá lögreglu kveðst stefndi hafi greint frá því að lýsing stefnanda á samskiptum þeirra væri alröng og hafi hann hafnað skaðabótakröfu sem hafði verið sett fram fyrir hönd stefnanda. Málið var fellt niður hjá lögreglu með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Sú ákvörðun var kærð til ríkissaksóknara af hálfu stefnanda. Lögreglan tók skýrslur af nafngreindum vitnum og rannsóknargögn voru yfirfarin að nýju og málið var í kjölfarið aftur fellt niður með vísan til sama ákvæðis. Stefnandi leitaði til heimilislæknis síns tveimur dögum eftir umræddan atburð, eða 2. júní 2004. Í læknisvottorði Guðmundar Elíassonar, heimilislæknis stefnanda, dags. 5. janúar 2005, kemur fram að stefnandi hafi haft verki í hægri öxl og handlegg. Við skoðun hafi komið í ljós að hreyfingar í öxl, bæði activar og passívar, væru sársaukafullar og takmarkaðar vegna sársauka. Við þreifingu voru eymsli yfir allri öxlinni og niður eftir hægra upphandlegg. Stefnandi hafi verið meðhöndlaður með bólgueyðandi- og verkjastillandi lyfjum. Samkvæmt framlögðum vottorðum Brynjólfs Y. Jónssonar læknis leitaði stefnandi til hans 4. nóvember 2004. Við skoðun þá reyndist hreyfigeta í hægri öxl eðlileg nema við fráfærslu. Skuggaefnisrannsókn af öxlinni sýndi að sinar voru rifnar. Því hafi verið ákveðið að gera aðgerð á öxlinni sem fram fór 14. mars 2005. Í aðgerðinni hafi komið í ljós talsvert stór rifa, í sin hægri axlar. Sinin sjálf hafi verið heilleg. Hægt hafi verið að loka rifunni með því að sauma sinina aftur inn við bein. Í kjölfar aðgerðarinnar hafi stefnandi stundað endurhæfingu. Aðgerðin og afturbati ásamt tilheyrandi þjálfun hafi haft í för með sér óvinnufærni í um þrjá mánuði. Í síðasta vottorði Brynjólfs Y. Jónssonar læknis, dags. 22.10.2006, segir í samantekt að um sé að ræða mann sem var 55 ára þegar umræddur atburður átti sér stað. Áverkinn hafi verið þess eðlis að telja megi líklegt að samband sé á milli rofs í sinum í hægri öxl og upphafs áverkans. Aðgerð var gerð á hægri öxl um níu mánuðum síðar. Upp frá því endurhæfing. Við síðasta mat verulegur bati, samt sem áður umtalsverð óþægindi, bæði við leik og störf, svo og í hvíld. Við skoðun greinileg rýrnun á svokölluðum supraspinatus vöðva og minnkuð hreyfigeta við fráfærslu og færslu fram á við í öxlinni. Nú sé komið hálft annað ár frá aðgerð og því óraunhæft að búast við frekari bata en orðinn er. Til þess að meta meint tjón stefnanda vegna hins umrædda atburðar voru, að beiðni stefnda, dómkvaddir tveir hæfir og óvilhallir matsmenn, þeir Magnús Páll Albertsson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl. Matsgerð þeirra er dags. 19. júlí 2007. Niðurstöður matsmanna vegna tjónsatburðar 31. maí 2004 eru eftirfarandi: Tímabundin óvinnufærni stefnanda frá 31. maí 2004 til 14. september 2005, ekki hafi verið að vænta frekari bata hjá stefnanda eftir 14. september 2005, þjáningarbótartímabil stefnanda var 470 dagar án þess að hann væri rúmfastur, en þó veikur, og einn dagur þar sem hann var veikur og rúmfastur, varanlegur miski stefnanda 12 % og varanleg örorka stefnanda 12%. Stefndi hafnar því að hafa valdið stefnda því tjóni sem að framan er lýst. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi, hinn 31. maí 2004, veist að stefnanda að ófyrirsynju og hafi með ásetningi eða stórkostlegu gáleysi orðið valdur að alvarlegum áverka á hægri öxl hans. Árásin hafi verið tilefnislaus með öllu og afar fólskuleg. Stefndi beri ábyrgð á þessari háttsemi sinni og þeim afleiðingum sem af henni hlutust. Það hafi verið harður ásetningur stefnda að koma stefnanda út úr húsi að Brautarholti 4. Með árásinni hafi stefndi hætt á að af gæti hlotist líkamstjón. Vitni staðfesti að stefndi hafi beitt stefnanda fólskulegu líkamlegu ofbeldi við að koma stefnanda út úr húsi. Í þeim atgangi hafi hann ýtt harkalega á bak stefnanda á stigapalli í stigahúsi milli annarrar og þriðju hæðar að Brautarholti 4, en gistiheimilið Pávi sé á þriðju hæð hússins. Stefnandi hafi lent af afli með hægri öxl upp við vegg og hafi hlotið skaða af. Þá hafi stefnandi lagst með líkamsþunga sínum á líkama stefnanda þannig að hægri öxlin hafi fengið enn frekara högg við það. Stefnandi telur sannað að stefndi hafi veitt honum þá axlaráverka sem að framan sé lýst og metnir hafi verið stefnanda til varanlegs miska og örorku. Þá telur stefnandi orsakasamband sannað á milli áverkans og líkamsárásarinnar, bæði í tíma og samkvæmt fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum. Stefnandi hafi leitað til Guðmundar Elíassonar tveimur dögum eftir árásina vegna einkenna frá hægri öxl og tognunar í hægri handlegg. Hreyfingar í handlegg hafi verið sársaukafullar og takmarkaðar. Þá hafi stefnandi haft samband við sameiginlega kunningjakonu stefnanda og stefnda, Helgu L. Leifsdóttur, skömmu eftir líkamsárásina, eða um hálfri klukkustund síðar og hafi sagt henni frá því sem gerst hafði. Þá hafi Brynjólfur Y. Jónsson bæklunarsérfræðingur upplýst að sinar hafi rofnað í hægri öxl stefnanda og skýring stefnanda á tjónsatvikinu teljist mjög sennileg. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir verulegu líkamstjóni vegna líkamsárásar stefnda þann 31. maí 2004. Þau einkenni sem rekja megi til tjóns­atviksins hafi, af dómkvöddum matsmönnum, þeim Magnúsi Páli Albertssyni lækni og Ingvari Sveinbjörnssyni hrl., verið metin til 12 % varanlegs miska og 12% varanlegrar örorku, auk tímabundins atvinnutjóns og þjáningar. Það mat staðfesti einnig að rekja megi núverandi ástand hægri axlar stefnanda til tjónsatburðar sem stefndi beri ábyrgð á. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi valdið honum líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi og krefst miskabóta á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Það hafi verið harður ásetningur stefnanda að koma stefnda út af gistiheimilinu að Brautarholti 4 án þess að skeyta um hvort þær aðfarir hefðu í för með sér hættu á líkamstjóni fyrir stefnanda. Stefndi hafi átt eða hafi mátt gera sér grein fyrir því að líkamstjón gæti hlotist af, en hann hafi ekki látið það sig neinu varða. Af háttsemi stefnda hafi skapast mikil hætta. Af henni hafi hlotist líkamstjón sem miklar líkur hafi verið á og á því verði stefndi að bera bótaábyrgð, einkum samkvæmt a. lið 26. gr. Þá feli árás stefnda í sér meingerð gagnvart frelsi, friði, æru og persónu stefnanda, þar sem hann hafi verið staddur í friðsamlegum erindagjörðum á gistiheimilinu Páva að Brautarholti 4. Ekkert geti réttlætt líkamsárás stefnda á stefnanda. Það að ráðast að stefnanda og fleygja honum út úr húsi eftir að hafa hrakið hann niður af þriðju hæð hússins með pústrum, líkamsmeiðingum og óskammfeilnu ofbeldi, telur stefnandi að sé brot á b. lið 26. gr. laga nr. 50/1993. Í þessu felist ofbeldi gegn frelsi, friði og persónu stefnanda og hafi æru hans verið verulega misboðið af árás stefnda sem gerð hafi verið af ásetningi. Kröfur stefnanda séu reistar á ólögfestri meginreglu skaðabótaréttar um að sá sem valdur sé að tjóni af ásetningi eða með gáleysi beri á því bótaábyrgð. Þá sé byggt á skaðabótalögum nr. 50 frá 1993. Stefnandi styður kröfur um málskostnað við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á l. nr. 50/1988, sbr. og reglugerð nr. 562/1989. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda. Gjafsóknarleyfi liggi fyrir í málinu. Fjárkrafa samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993: Annað fjártjón sé samkvæmt framlögðum reikningum, sbr. yfirlitsblað. Tímabundið atvinnutjón sé metið 100% frá 31. maí 2004 til 14. september 2005, eða í 471 dag. Stefnandi hafi ekki getað aflað sér tekna samfellt í 471 dag vegna axlarmeiðsla. Tekjuviðmiðun sé hin sama og lögð sé til grundvallar varðandi varanlega örorku, eða árstekjur að fjárhæð 1.755.759 krónur, (1.755.759 * 471 dagar / 365 dögum). Tímabil þjáningar sé metið 471 dagur þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í 1 dag. Varanlegur miski sé metinn 12%. Viðmiðunarfjárhæðir þjáningarbóta (kr. 700 þegar tjónþoli hefur fótaferð og kr. 1.300 þegar tjónþoli er rúmliggjandi, sbr. 3. gr. skbl.) og miska (kr. 3.729.644,- skv. 2. mgr. 4. gr. skbl., en stefnandi var 55 ára og 277 daga að aldri við slys (3.760.000-(3.760.000-3.720.000)*277 d. /365 d.)) eru uppfærðar miðað við breytingar á grunnvísitölu skbl. í maí 1993 (3282 stig) til þingfestingarmánaðar (október 2007), sem er 5463 stig. Varanleg örorka sé metin 12%. Tekjuviðmiðun sé samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skbl., verðbætt samkvæmt 2. mgr. 15. gr. skbl. Viðmiðunartekjur séu uppfærðar miðað við breytingar á grunnvísitölu skbl. í maí 1993 (3282 stig) til vísitölu september mánaðar 2005, þegar ekki hafi verið að vænta frekari bata hjá stefnanda eða stöðugleika hafði verið náð. Nánar sundurliðist verðbættar tekjur stefnanda þannig: Viðmiðunartekjur kr. 1.200.000 * 4802/3282 = 1.755.759. Tjónþoli hafi verið 57 ára og 18 daga að aldri þegar stöðugleika var náð þann 14. september 2005 og því verði stuðull til margföldunar samkvæmt 6. gr. skbl. 6,020, (6,037-(6,037-5,687)*18/365). Krafa um bætur fyrir varanlegan miska samkvæmt 26. gr. skbl. sé í samræmi við kröfugerð í opinberu máli sem hafi verið til rannsóknar hjá lögreglunni í Reykjavík í máli nr. 010-2004-29250. Vaxta samkvæmt 16. gr. skbl. nr. 50/1993 sé krafist frá tjónsdegi af þjáningar- og miskatjóni til 1. desember 2007, en frá stöðugleikapunkti 14. september 2005 af tímabundnu atvinnutjóni og varanlegri örorku og áfram til 01. desember 2007, en þá sé krafist dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni eða frá því að mánuður er liðinn frá þingfestingu málsins, en þá hafi stefndi sannanlega fengið vitneskju um kröfuna, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, og sé miðað við að sú vitneskja hafi átt sér stað á þingfestingardegi. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir kröfu um sýknu á sakarreglu skaðabótaréttar sem kveður á um að maður beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans. Öll skilyrði sakarreglunnar þurfi að vera uppfyllt þannig að skaðabótaábyrgð skapist á hendur tjónvaldi. Stefndi byggir á því að ekkert skilyrði sakarreglunnar sé uppfyllt í máli þessu og sé kröfu stefnanda hafnað á þeim grunni. Er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefndi hafi með ólögmætum eða saknæmum hætti veist að stefnanda og allra síst þannig að tjón hafi af hlotist. Þá mótmælir stefndi því að tjón það sem stefnandi telur að verði rakið til hinnar meintu líkamsárásar geti talist sennileg afleiðing í skilningi sakarreglunnar. Séu því hin hlutlægu skilyrði sakarreglunnar á engan hátt uppfyllt í máli þessu þannig að bótaábyrgð stefnda geti talist vera til staðar. Hin meinta líkamsárás, sem stefnandi kærði, hafi verið rannsökuð ítarlega af hálfu lögreglunnar í Reykjavík og hafi málið verið fellt niður, ekki aðeins einu sinni heldur tvívegis með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þrátt fyrir öll þau rök sem stefnandi hafi vísað til í kæru sinni á fyrri niðurfellingu málsins og hann byggi nú á í máli á hendur stefnda. Á því sé ekki byggt af hálfu stefnanda að lögregla hafi ekki sinnt starfi sínu við að vinna að uppljóstran málsins og eftir atvikum fylgja eftir með ákæru, enda hafi lögreglan sinnt starfi sínu af kostgæfni og hafi m.a. yfirheyrt fjölda vitna. Þrátt fyrir þá ítarlegu rannsókn hafi það orðið niðurstaða lögreglunnar að ekkert hefði komið fram sem þætti nægilegt eða líklegt til sakfellis fyrir það brot sem kært var. Stefndi hafi þannig ekki einu sinni verið sóttur til saka í málinu. Því sé harðlega mótmælt að stefndi beri á einhvern hátt ábyrgð á því tjóni sem stefnandi telur rakið til samskipta málsaðila. Vottorðum lækna sem stefnandi hafi lagt fram sé mótmælt sem sönnunar­gögnum um raunverulega atburði máls enda sé þeirra aflað algjörlega án aðkomu stefnda og byggi því einvörðungu á framburði stefnanda sjálfs á atburðum. Séu vottorð lækna því engin staðfesting um að þau mein sem stefnandi búi við séu afleiðing af meintri líkamsárás og því síður að stefndi eigi einhvern hlut að máli. Sanni þau ekki orsakatengsl milli hegðunar stefnda og meina stefnanda á nokkurn hátt. Niðurstaða dómkvaddra matsmanna byggi síðan á þessum vottorðum lækna og frásögnum stefnanda sjálfs á matsfundi. Það sé hins vegar hvorki hlutverk né á færi dómkvaddra matsmanna að meta hvort skilyrði sakarreglu um orsakatengsl milli atburðar og tjóns séu uppfyllt enda lögfræðilegt álitaefni sem dómari skeri úr um í kjölfar milliliðalausrar sönnunarfærslu fyrir dómi. Þá vísar stefndi sérstaklega til þess að hin meinta líkamsárás eigi að hafa átt sér stað þann 31. maí 2004. Stefnandi hafi, þrátt fyrir meintan alvarleika málsins, ekki lagt fram kæru fyrr en sjö mánuðum síðar eða þann 30. desember 2004. Engin haldbær skýring sé gefin á því af hverju kæra hafi ekki verið lögð fram án ástæðulauss dráttar. Sé það máli stefnanda ekki til framdráttar og þar að auki rýri það sönnunargildi framburða vitna hjá lögreglu, sem lagðir hafi verið fram í málinu, málatilbúnaði stefnanda til stuðnings. Frásögn stefnanda sjálfs af atburðarásinni sé til að mynda nokkuð á annan veg á matsfundi dómkvaddra matsmanna, þar sem stefnandi segi að hann hafi fallið og stefndi ofan á hann. Þessi framburður stefnanda á matsfundi fái hvergi stoð í öðrum gögnum málsins, þar á meðal í hans eigin skýrslu hjá lögreglu. Stefndi telur að aðstæður í stigagangi hússins séu með þeim hætti að sumir framburðir vitna geti ekki staðist, enda gæti gífurlegs innbyrðis ósamræmis í framburðum þeirra vitna sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á. Geti það til að mynda vart talist trúverðugur framburður vitnis um atburði á milli annarrar og þriðju hæðar í stigagangi húss, sem ber fyrst um að hann sé staddur fyrir utan húsið á jarðhæð, sbr. lögregluskýrslu af Andrei Kruk. Að öðru leyti sé framburður Andreis ekki sjálfstæð frásögn hans af atburðum heldur sé framburður stefnanda borinn undir hann og hann beðinn um að taka afstöðu til hans. Gefi framburður Andreis því mjög ótrúverðuga mynd af atburðum. Þá fái málatilbúnaður stefnanda ekki stoð í framburði Grétars Þ. Hjaltasonar, þar sem hann kveði hvergi á um að stefndi hafi hent stefnanda út í vegg, en stefnandi reki tjón sitt einvörðungu til axlarmeins sem hann telur sig hafa hlotið af því að stefndi hafi kastað honum út í vegg. Framburðir annarra vitna séu síst til þess fallnir að styðja framburð stefnanda og þar með málatilbúnað hans. Málatilbúnaður stefnanda styðjist því einvörðungu við framburð eiginkonu hans sem geti vart talist hafa ríkt sönnunargildi í málinu. Jafnvel þótt það teldist sannað að til einhverra líkamlegra ryskinga hefði komið telur stefndi að skaðabótaábyrgð hans geti ekki talist vera til staðar á grundvelli eigin sakar stefnanda. Stefnandi hafi ekki aðeins átt upptökin að rifrildi málsaðila, að mati stefnda, heldur hafi einnig tekið fullan þátt því og hafi meðal annars greint frá því í lögregluskýrslu að hann hafi rifið í hár stefnda, enda eigi sjaldnast einn sök er tveir deila. Með vísan til ofanritaðs sé kröfum stefnanda alfarið hafnað. Varðandi varakröfu um lækkun sé byggt á sömu sjónarmiðum og varðandi aðalkröfu. Vísað sé sérstaklega til eigin sakar stefnanda, sem hafi ekki aðeins tekið fullan þátt í rifrildi við stefnda heldur hafi í raun átt upptökin að þeim með látalætum og að neita að yfirgefa hús stefnda. Þá geri stefndi eftirfarandi athugasemdir við kröfugerð stefnanda. Heildarkrafa stefnanda sé að fjárhæð 6.896.747 krónur og sé sögð byggja á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi geri kröfu um tímabundið atvinnutjón að fjárhæð 2.265.651 krónur þrátt fyrir að hann hafi ekki misst af launatekjum vegna slyssins, sbr. bls. 10 í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Telur stefndi þversögn vera í forsendum niðurstöðu matsmanna og niðurstöðunnar þar sem vinnutap stefnanda hafi ekki verið raunverulegt enda hafi stefnandi ekki haft launatekjur um árabil og því augljóslega ekki verið á vinnumarkaði. Þá mótmæli stefnandi þessum kröfulið einnig með vísan til meginreglu skaðabótaréttar um að tjónþoli eigi að vera eins settur og slysið hefði ekki átt sér stað. Verði fallist á kröfu stefnanda að þessu leyti sé hann að hagnast á slysinu á kostnað stefnda. Það fái ekki staðist að mati stefnda og sé kröfu um greiðslu bóta vegna tímabundins atvinnutjóns mótmælt á þeim grunni. Stefnandi geri kröfu um þjáningarbætur annars vegar rúmliggjandi að fjárhæð 2.164 krónur, og hins vegar batnandi að fjárhæð 547.632 krónur og varanlegs miska að fjárhæð 744.974 krónur. Stefndi geri athugasemdir við útreikning stefnanda að því leyti að miðað sé við breytingar á lánskjaravísitölu þingfestingarmánaðar í stað þess mánaðar þegar niðurstaða matsmanna lá fyrir og sé ekki námundað í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá geri stefnandi einnig kröfu um bætur fyrir miska samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 2.000.000 króna án þess að nokkuð tillit hafi verið tekið til kröfu um varanlegan miska. Stríði það gegn dómafordæmum. Málsvörn stefnda byggist á meginreglum skaðabótaréttar og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá byggi stefndi á meginreglum réttarfars og vísar til ákvæða laga nr. 91/1991. Vísar stefnandi til ákvæðis 112. gr. laga nr. 19/1991 Jafnframt vísast til 130. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings kröfu um málskostnað Niðurstaða Málsaðila greinir á um málsatvik er þeir hittust á gistiheimilinu að Brautarholti 4, Reykjavík 31. maí 2004. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði eignast gistiheimilið að Brautarholti 4 árið 2003. Hann hafi rekið það ásamt eiginkonu sinni til aprílloka 2004 er Dalfoss ehf, fyrirtæki í eigu stefnda og eiginkonu hans, keypti gistiheimilið. Hafi stefndi fengið gistiheimilið afhent 1. maí 2004. Hinn 31. maí 2004, á annan í hvítasunnu, kveðst stefnandi hafa verið staddur á gistiheimilinu ásamt eiginkonu sinni, en þar hafi hann mælt sér mót við stefnda kl. 11.00. Erindið hafi verið taka út eina íbúð og endurgreiða tryggingu til leigutaka ef allt var í lagi. Stefnandi lýsir atvikum svo að þegar þau hjónin voru að ræða við leigutakann hafi stefndi komið þar að með látum og hafi viljað skipta sér af því sem þau voru að gera og hafi þau beðið hann kurteislega að fara út. Hann hafi ekki verið á því, heldur hafi hann viljað koma stefnanda út. Stefndi hafi reynt að ýta stefnanda út og komið hafi til smá stimpinga. Stefnandi kveðst hafa reynt að losa sig undan honum og hafi komist fram á ganginn og hafi ætlað niður. Stefndi hafi náð honum á stigapallinum á milli 2. og 3. hæðar og hafi slengt honum í vegginn. Þar hafi hann náð að snúa sér við og halda honum frá sér með vinstri hendi því hann hafi orðið alveg máttlaus strax öðru megin. Þá hafi eiginkona hans komið að og slegið í bakið á stefnda og þá hafi hann komist undan stefnda. Stefndi hafi komið á eftir honum og náð því að fleygja honum út á endanum. Hann kveður stefnanda hafa bögglað sér út í gegnum dyrnar og kastað sér út eins og vanur útkastari. Stefnandi kveðst hafa orðið alveg máttlaus öðru megin. Stefnandi kveðst hafa verið í sjokki yfir því sem gerðist. Æsingurinn í stefnda hafi verið svo mikill. Hann kvaðst ekki hafa farið á slysavarðstofuna en hann hafi leitað til læknis tveimur dögum síðar. Hafi hann talið að um tognun gæti verið að ræða sem myndi ganga til baka. Hann hafi ekki rennt í grun að meiðslin væru svona mikil. Læknirinn hafi sent hann í sjúkraþjálfun og hafi hann verið í henni í 3 mánuði en hafi ekki fengið bata. Þá hafi hann leitað til Brynjólfs Y. Jónssonar læknis. Fyrir þennan umrædda atburð hafi öxlin verið í lagi og engar sjúkraskrár um annað. Stefnandi kveðst hafa farið á lögreglustöð 4. júní 2004 og þar hafi verið bókað eftir honum hvað gerðist en kæra ekki sett fram. Lögreglumaðurinn hafi ráðlagt honum að bíða með að kæra og sjá hverju fram yndi einkum með hliðsjón af því að stefndi hafi ekki verið búinn að borga nema einn fjórða af kaupverði gistiheimilisins og myndi þá kannski ekki greiða meira. Hann hafi talið að áverkinn myndi lagast og að hann myndi stofna þessum viðskiptum í hættu með því að kæra kaupandann fyrir líkamsárás. Hafi ekki verið ljóst í byrjun hvað þetta voru alvarleg meiðsl. Stefndi bar fyrir dómi að stefnandi hefði komið á gistiheimilið til að greiða tryggingar sem hann átti eftir að greiða. Komið hafi í ljós að stefnandi ætlaði einungis að endurgreiða einum leigutaka en stefnandi taldi, af viðtölum sínum við leigutaka, að stefnanda bæri að endurgreiða fleirum. Fannst honum þetta koma sér við. Þegar stefnandi kom hafi orðið ljóst að hann ætlaði ekki að endurgreiða þessu fólki. Hann hafi því beðið stefnanda að fara strax því þá hefði hann ekkert þarna að gera. Hafi hann ekki gert það með offorsi en stefnandi hafi ekki orðið við beiðni hans. Þeir hafi lent í heljar rifrildi. Stefndi kvaðst hafa orðið reiður. Stefnandi hafi tekið fullan þátt í rifrildinu og eiginkona hans einnig. Hvorki hafi verið um slagsmál né handalögmál að ræða. Aðspurður um það hvort hann hefði tekið stefnanda hálstaki eða ýtt honum harkalega upp að vegg kannaðist stefndi ekki við það. Þá mótmælti hann því að hann hefði hent stefnanda út. Hann kveðst hafa opnaði útidyrahurðina og þrýst honum út. Hann hafi fylgt honum fast og ákveðið út. Ólöf Kristín Ingólfsdóttir, eiginkona stefnanda, bar fyrir dómi, að um leið og stefndi kom til að hitta þau hjónin hafi verið læti í honum. Fljótlega hafi orðaskak upphafist milli stefnanda og stefnda. Hafi stefndi sagt við stefnanda að hann ætti ekkert í gistiheimilinu og ætti hann að koma sér út. Hafi stefndi ýtt stefnanda út úr herberginu með hótunum. Hafi stefnandi náð að komast niður stigann en hún hafi reynt að króa stefnda og son hans af með því að halda í handrið stigans og styðja sig við vegginn. Stefndi og sonur hans verið eins og vígamenn. Sonurinn hafi svipt sig bolnum sem hann var í og þá hafi henni orðið svo um að stefndi komst í gegn og hljóp á eftir stefnanda niður stigann og hafi hent honum út í horn á stigapallinum. Kveðst Ólöf hafa slegið á milli herðablaðana á stefnda. Stefnandi hafi náð að halda í hárið á stefnda með vinstri hendi og hafi þannig haldið honum frá sér. Stefnandi hafi síðan náð að sleppa og hafi þau komist út í bíl. Hafi þau bæði verið í miklu sjokki. Nánar aðspurð kvaðst Ólöf ekki hafa séð stefnda henda stefnanda út í vegg en kveðst hafa séð stefnanda liggja utan í veggnum og halda í hárið á stefnda. Vitnið Grétar Þ. Hjaltason var staddur á gistiheimilinu þennan umrædda dag. Fyrir dómi lýsti hann því sem fyrir augu bar. Kvaðst hann hafa setið í eldhúsinu og hafi séð Hannes og Ólöfu koma. Einar hafi einnig komið og hafi hann farið inn í herbergi þar sem stefnandi og eiginkona hans voru fyrir. Hann hafi heyrt stefnda öskra og síðan upphófust þar læti og stympingar. Stefnandi og stefndi hafi síðan komið fram á ganginn fyrir framan eldhúsið þar sem hann sat. Hafi þessar stimpingar milli þeirra haldið áfram og niður í stigagang. Kvaðst Grétar ekki hafa orðið vitni að því hvernig þessu lauk. Stefndi hafi hins vegar sagt að hann hefði hent Hannesi út. Sonur Einars hafi blandað sér í málið. Virtist Grétari að stefndi hefði haft yfirhöndina enda stærri maður, yngri og hraustari. Hann hafi verið í því að reyna að koma stefnanda út úr húsinu. Aðspurður um það hvernig stefndi hafi borið sig að kvaðst hann muna að stefndi hafi tekið stefnanda hálstaki. Hann kvaðst hafa beðið þá að haga sér eins og menn en það hafi ekki borið árangur. Grétar kvaðst ekki hafa skipt sér af þessu. Stimpingarnar hafi borist niður stigaganginn. Þá hafi sonur stefnda farið að blanda sér í málið og hjálpa til við að koma stefnanda út. Hann hafi rifið í handlegginn á stefnanda og lagt hendur á hann. Kvaðst Grétar síðan hafa heyrt að þetta barst niður stigaganginn. Stefndi hafi verið að reyna að koma stefnanda út með því að ýta honum og toga í hann. Stefnandi hafi tekið á móti eins og hann gat til að verja sig en stefndi hafi haft undirtökin. Stígur Már Karlsson, stjúpsonur stefnda, bar fyrir dómi að hann hefði verið á gistiheimilinu umræddan dag. Hann kvaðst hafa séð þegar stefnandi og stefndi komu út á stigapallinn. Hafi þeir verið að rífast en svo hafi rifrildið færst niður á stigapallinn fyrir neðan. Hann hafi verið þar í smá tíma en svo hafi þeir allir farið niður. Stefnandi og stefndu hafi staðið þarna og rifist. Ekki hafi verið um handalögmál að ræða allavega ekki slagsmál. Vitnið neitaði aðspurt að hafa verið með hótanir, hann hafi ekki sé stefnda hrinda eða slengja stefnanda harkalega upp við vegg. Kvaðst hann ekki hafa séð stefnda hrinda stefnanda. Hafi þessi uppákoma fremur verið rifrildi en slagsmál. Hafi þetta komið til af því að stefnandi hafi ekki farið þegar stefndi bað hann að fara. Bar Stígur að stefndi hafi eitthvað snert stefnanda en ekki hrint honum eða ýtt honum. Hafi stefndi einungis fylgt stefnanda eftir og þeir hafi hnakkrifist á meðan. Einhver orðaskipti hafi orðið milli hans og Ólafar, hins vegar hafi hann ekki farið úr að ofan eins og Ólöf heldur fram. Stefnandi heldur því fram í málinu að hann hafi í átökum við stefnda þennan umræddan dag hlotið áverka á hægri öxl sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Með hliðsjón af framburði stefnanda fyrir dómi, sem fær stuðning í framburði vitnisins Grétars Þ. Hjaltasonar og Ólafar Kristínar Ingólfsdóttur, eiginkonu stefnanda, þykir sýnt fram á að stefndi hafi ráðist að stefnanda og til handalögmála hafi komið milli þeirra umræddan dag. Telst sýnt fram á að það hafi verið ásetningur stefnda að koma stefnanda út úr húsinu og til þess hafi hann neytt aflsmunar, sbr. framburð Grétars. Þykir ekki sýnt fram á að það hafi verið nauðsynlegt við þær aðstæður sem þarna voru eða að stefnandi hafi átt frumkvæðið að þessum handalögmálum en samkvæmt framburði Grétars reyndi stefnandi að verja sig með því að taka á móti stefnda. Fyrir liggur að stefnandi leitaði til heimilislæknis síns tveimur dögum eftir umræddan atburð vegna sársauka í hægri öxl sem hann, samkvæmt framlögðu læknisvottorði, rakti til átaka við stefnda. Var hann meðhöndlaður með bólgueyðandi og verkjastillandi lyfjum. Þegar líðan hans batnaði ekki leitaði hann til Brynjólfs Y. Jónssonar læknis. Gekkst hann síðan undir aðgerð hjá Brynjólfi, 14. mars 2005,vegna rifu í lyftuhulsu hægri axlar, eins og rakið er hér að framan. Að beiðni stefnanda voru dómkvaddir tveir matsmenn, þeir Magnús Páll Albertsson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl., til þess að meta meint tjón stefnanda. Í matsgerð þeirra segir að þeir telji að einkenni stefnanda, sé að rekja til umrædds atburðar. Ekkert hafi komið fram, hvorki á matsfundi, í framlögðum gögnum né þeim gögnum er matsmenn öfluðu að eigin frumkvæði, sem geti bent til þess að stefnandi hafi haft einhver einkenni frá hægri öxl fyrir umræddan tjónsatburð. Staðfestu matsmenn þetta álit sitt fyrir dómi. Þegar framanritað er virt þykir sýnt fram á að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti veitt stefnanda áverka á hægri öxl þann 31. maí 2004 sem hafi bakað stefnanda tjón, sem stefndi ber skaðabótaábyrgð á, enda hefur stefndi ekki getað sýnt fram á að tjón stefnanda hafi hlotist með öðrum hætti Enda þótt kæra stefnanda til lögreglu hafi ekki leitt til saksóknar og málið hafi verið fellt niður á grundvelli 112. gr. laga nr. 19/1991 stendur það ekki í vegi fyrir því að stefnandi geti sótt rétt sinn í einkamáli. Stefnandi krefst skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 6.896.747 krónur og er krafa hans sundurliðuð hér að framan. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Hefur matsgerðinni ekki verið hnekkt og verður hún lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. Stefnandi krefst bóta vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 2.265.651 króna. Er þeirri kröfu mótmælt af hálfu stefnda. Fyrir liggur að stefnandi hefur ekki misst af launatekjum vegna slyssins, sjá matsgerð og framlagðar skattskýrslur. Telja verður að 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1991 byggist á því að tjónþoli hafi verið í launaðri vinnu og geti ekki sinnt henni vegna tjóns sem hann hefur orðið fyrir. Er á því byggt að um raunverulegt tjón sé að ræða en ekki áætlað tjón. Þar sem stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir slíku raunverulegu tjóni ber að hafna kröfu hans um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns. Krafa stefnanda vegna varanlegs miska nemur 744.974 krónum og byggist útreikningur kröfunnar á 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Dómkvaddir matsmenn meta varanlega miska stefnanda 12%. Við mat sitt líta matsmenn til þess að stefnandi hlaut við umræddan tjónsatburð áverka á hægri öxl þegar lyftihulsan slitnaði og gera þurfti við með aðgerð. Varanlegar afleiðingar eru daglegur verkur í öxlinni sem versnar við átök og áreynslu og heftir stefnanda við ýmsar athafnir í daglegu lífi. Stefndi mótmælir ekki miskastigi en gerir athugasemd við útreikning stefnanda á kröfunni þar sem miða eigi við lánskjaravísitölu þegar niðurstaða matsmanna lá fyrir en ekki miða við lánskjaravísitölu þingfestingarmánaðar eins og stefnandi geri. Stefndi hefur ekki lagt fram útreikning sem hann telur réttan að þessu leyti, en með vísan til 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga ber að fallast á þessa athugasemd stefnda. Teljast bætur til stefnda vegna varanlegs miska hæfilega ákveðnar 733.519 krónur og er þá í útreikningi miðað við lánskjaravísitölu júlímánaðar 2007, 5379 stig. Krafa vegna varanlegrar örorku nemur 1.268.305 krónum. Í matsgerð dóm­kvaddra matsmanna segir að við mat á varanlegri örorku sé litið til læknisfræðilegra afleiðinga slyssins og aðstæðna stefnanda. Matsmenn telja nægilega upplýst að þrátt fyrir að matsbeiðandi sé metinn til 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins hafi hann haft nokkra starfsgetu fyrir slysið. Telja matsmenn að stefnandi hafi getað sinnt léttum störfum fyrir slysið auk heimilisstarfa en að afleiðingar slyssins hafi skert þá starfsgetu sem fyrir var en hann geti enn sinnt léttum heimilisstörfum. Öll vinna þar sem reyni á styrk hægri handar sé nú miklum mun erfiðari en áður og eigi stefnandi erfitt um vik að sinna viðhaldi á eigin húsnæði. Teljist varanleg örorka hans 12%. Eins og áður segir hefur mati hinna dómkvöddu matsmanna ekki verið hnekkt. Þá hefur stefndi ekki mótmælt tölulega þessari kröfu. Byggist útreikningur stefnanda á matsgerð dómkvaddra matsmanna og ákvæðum skaðabótalaga. Ber því að taka kröfuna til greina. Samkvæmt matsgerð telja matsmenn stefnanda hafa verið óvinnufæran frá því að tjónsatburður varð, 31. maí 2004, fram til þess að liðnir voru sex mánuðir frá aðgerð á öxl hans, eða fram til 14. september 2005. Þrátt fyrir að þetta sé langur tími telja matsmenn að málið hafi verið í eðlilegum farvegi hvað stefnanda varðar, enda hafi hann fljótlega leitað til læknis og verið lengi vel í meðferð hjá sjúkraþjálfara. Ekki verði lagt stefnanda til lasts að hann gekkst ekki undir aðgerðina fyrr en í marsmánuði 2005. Telja matsmenn ekki óeðlilegt að það taki stefnanda sex mánuði að ná vinnufærni eftir aðgerðina. Telja þeir að tímabil þjáningabóta eigi að miðast við áætlaða óvinnufærni og telja því tímabil óvinnufærni ná yfir tímabilið 31. maí til 14. september 2005 eða vera 471 dag. Af því teljist stefnandi hafa verið rúmfastur í einn dag, aðgerðardaginn, en í 470 daga veikur án þess að vera rúmfastur. Krafa stefnanda um þjáningabætur vegna eins dags rúmlegu nemur 2.164 krónum en krafa vegna þjáningabóta vegna veikinda án þess að vera rúmfastur nemur 547.632 krónum. Af hálfu stefnda eru gerðar athugsemdir við útreikning stefnanda að því leyti að stefnandi miðar við lánskjaravísitölu þingfestingarmánaðar en ekki vísitölu þess mánaðar er niðurstaða matsmanna lá fyrir. Með vísan til þess sem áður er rakið ber að miða við lánskjaravísitölu júlímánaðar 2007 og ber samkvæmt því að taka kröfu stefnanda til greina þannig að þjáningabætur fyrir 1 dags rúmlegu dæmast 2.131 krónu en bætur fyrir veikindi án rúmlegu 539.208 krónur. Stefnandi gerir kröfu um bætur vegna varanlegs miska á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993 að fjárhæð 2.000.000 króna. Eins og rakið er hér að framan þykir sýnt fram á að stefndi veittist af tilefnislausu að stefnanda og veitti honum áverka. Gerðist hann með því sekur um ólögmæta meingerð gegn persónu hans. Er þannig fullnægt skilyrðum 26. gr. laga nr. 50/1993 til þess að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda miskabætur sem eftir atvikum þykja hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Krafa stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns nemur 68.021 krónu. Er þar um að ræða útlagðan kostnað stefnanda vegna lækniskostnaðar, kostnaðar við sjúkraþjálfun og lyf. Hefur stefnandi lagt fram kvittanir fyrir greiðslu þessa kostnaðar sem tekur yfir tímabilið júní 2004 til ágúst 2007. Hefur þessari kröfu ekki verið andmælt sérstaklega af hálfu stefnda. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á annað en að um kostnað sé að ræða sem rætur á að rekja til þess tjóns sem stefnandi varð fyrir vegna umrædds atviks verður þessi kröfuliður tekinn til greina. Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 2.811.184 krónur. Vaxtakröfu er ekki mótmælt og dæmast því umkrafðir vextir, 4.5% ársvextir, af 1.274.858 krónum frá 31. maí 2004 til 14. september 2005 en af 2.543.163 krónum frá þeim degi til 1. desember 2007 en frá þeim degi dæmast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.811.184 krónum til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, þar með talinn matskostnað og útlagðan kostnað vegna málsins, sem ákveðst 995.000 krónur og greiðist hann í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. matskostnaður 527.750 krónur, vottorð Brynjólfs Jónssonar læknis, 17.250 krónur, og þóknun lögmanns stefnanda, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., 450.000 krónur, eða samtals 995.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Einar Guðlaugsson, greiði stefnanda, Hannesi Ragnarssyni, 2.811.184 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.274.858 krónum frá 31. maí 2004 til 14. september 2005, en af 2.543.163 frá þeim degi til 1. desember 2007 en frá þeim degi dæmast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.811.184 krónum til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 995.000 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. matskostnaður, 527.750 krónur, vottorð Brynjólfs Jónssonar læknis, 17.250 krónur, og þóknun lögmanns stefnanda, Jóhann­esar Alberts Sævarssonar hrl., 450.000 krónur, eða samtals 995.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 145/2007
Samaðild Eignarréttur Hefð
S krafðist viðurkenningar á eignarrétti að nánar tilgreindri þriggja hektara landspildu, sem heimavistarskóli og tengd mannvirki stóðu á. S reisti kröfu sína á því að Kirkjubæjarhreppur, sem síðar með sameiningu fimm hreppa varð að Skaftárhreppi, hefði á sínum tíma samið við þáverandi eigendur jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs um kaup á umræddri spildu fyrir tiltekið verð, en afsal hefði ekki verið gefið út. Hefði sveitarfélagið girt lóðina og ræktað og á henni hefðu verið reist skólamannvirki. Hefði hreppurinn unnið hefðarhald á spildunni þar sem hann hefði haft eignarráð hennar í hefðartíma fullan. Haldið var fram af hálfu L að þar sem skólamannvirkin og lóðarréttindi sem þeim kynnu að fylgja væru í óskiptri sameign S og íslenska ríkisins bæri að vísa málinu frá þar sem íslenska ríkið væri ekki aðili að málinu. Með vísan til 3. mgr. 6. gr. laga nr. 49/1967 um skólakostnað og upplýsinga fjármálaráðuneytisins um hvernig það ákvæði hefði verið skilið í framkvæmd var talið að spildan sem S hefði lagt til skólamannvirkjanna teldist áfram í eigu S eins þótt á henni hefði síðar risið mannvirki er kostuð væru bæði af ríki og sveitarfélagi. Var S því bær til að höfða málið án þátttöku íslenska ríkisins. Þar sem meðal annars lá fyrir að ekki var ágreiningur um lóðamörk við forráðamenn aðliggjandi lóðar var ekki fallist á þá málsástæðu L um að krafa S næði til stærra svæðis en hann hefði haft eignarráð yfir. Af hálfu L var því haldið fram að umrædd lóð hefði verið lánuð til skólabyggingar og því gæti eignarréttur S ekki hafa stofnast fyrir hefð. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekkert í gögnum málsins styðji þá fullyrðingu L og því stæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð ekki í vegi fyrir því að hefð ynnist. Var niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á eignarrétti S að jörðinni á grundvelli hefðar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2007. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að því verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann sýknu af kröfu stefnda. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í máli þessu krefst stefndi viðurkenningar á eignarrétti að nánar tilgreindri þriggja hektara landspildu, sem Kirkjubæjarskóli og tengd mannvirki standa á. Af gögnum málsins má ráða að framkvæmdir við skólabygginguna hafi hafist á árinu 1967. Í fundargerð hreppsnefndar Kirkjubæjarhrepps 6. maí 1971 kemur fram að samþykkt hafi verið að neyta forkaupsréttar að 1/10 hluta jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs, sem seld hafi verið á uppboði fyrr um daginn, en kaupverðið var 400.000 krónur. Jafnframt samþykkti hreppsnefndin „að framselja Siggeiri og Valdimar Lárussonum hinn keypta jarðarpart fyrir sama verð, gegn því að Kirkjubæjarhrepp verði seld lóð á Glennurum undir heimavistarskólann, að stærð 3 ha., fyrir kr. 30.000.00 –þrjátíu þúsund-.“ Í endurriti úr uppboðsbók Skaftafellssýslu 2. júní 1971 kemur fram að Kirkjubæjarhreppur hafi með skeyti 6. maí neytt forkaupsréttar síns „og síðan framselt til Siggeirs og Valdimars Lárussona Kirkjubæjarklaustri.“ Er síðan bókað að þar sem Siggeir og Valdimar hafi að fullu greitt uppboðsandvirði og áfallinn kostnað sé umræddum jarðarhluta afsalað til þeirra. Stefndi heldur því fram að í framhaldi þessa hafi Kirkjubæjarhreppur gert samning við þáverandi eigendur jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs um kaup á þriggja hektara landskika undir skólabyggingar á því verði sem hreppsnefnd hafði samþykkt á fyrrnefndum fundi en aldrei hafi verið gengið frá afsali vegna þeirra kaupa. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að ekki hafi allir eigendur jarðarinnar verið samþykkir sölunni og hafi hún ekki farið fram. Stefndi heldur því fram að Kirkjubæjarhreppur hafi girt landið og ræktað og byggt á því skólahús, sundlaug og fleiri mannvirki og farið með óslitin eignarráð þess í meira en hefðartíma fullan og því öðlast eignarrétt að landinu fyrir hefð. Stefndi Skaftárhreppur mun hafa orðið til 1990 við sameiningu fimm hreppa, þar á meðal Kirkjubæjarhrepps. II. Aðal- og varakrafa áfrýjanda varða báðar ætlaða samaðild stefnda og íslenska ríkisins til sóknar í málinu. Heldur hann því fram með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að þar sem skólamannvirkin á Kirkjubæjarklaustri og þar með þau lóðarréttindi sem þeim kunni að tilheyra séu í óskiptri sameign stefnda og íslenska ríkisins og hið síðarnefnda eigi ekki aðild að málsókninni beri að vísa málinu frá dómi og lýtur varakrafan að því. Aðalkrafan um heimvísun málsins er hins vegar á því reist að til þessa hafi héraðsdómari ekki tekið sjálfstæða og rökstudda afstöðu. Í hinum áfrýjaða dómi styður héraðsdómari þá niðurstöðu sína að fallast ekki á kröfu um frávísun málsins af þessum sökum þrenns konar rökum. Eru því engin efni til að fallast á aðalkröfu áfrýjanda. Að því er varakröfuna um frávísun málsins varðar er til þess að líta að samkvæmt þágildandi ákvæði 3. mgr. 6. gr. laga nr. 49/1967 um skólakostnað skyldu hlutaðeigandi sveitarfélög leggja til á sinn kostnað lóðir til skólamannvirkja sem lögin tóku til, en í þeim voru síðan meðal annars ákvæði um þátttöku ríkissjóðs í stofnkostnaði mannvirkjanna. Í bréfi fjármálaráðuneytisins 13. október 2003 segir að af þess hálfu hafi verið gengið út frá því að viðkomandi lóð sé eign sveitarfélagsins til dæmis við sölu fyrrverandi skólahúsnæðis. Voru þessi sjónarmið áréttuð í bréfi ráðuneytisins 1. mars 2004. Í ljósi þessarar afstöðu ráðuneytisins og upplýsinga þess um hvernig viðkomandi ákvæði hefur verið skilið í framkvæmd verður að túlka það svo að lóð sem sveitarfélag leggur til skólamannvirkis teljist áfram í eigu sveitarfélagsins eins þótt á henni hafi síðar risið bygging er kostuð var bæði af ríki og sveitarfélagi. Samkvæmt því var stefndi bær til að höfða mál þetta án þátttöku íslenska ríkisins. Fyrra máli vegna eignarráða yfir þeirri lóð sem hér er til umfjöllunar var vísað frá dómi að kröfu áfrýjanda vegna þess að stefndi hefði ekki sýnt nægilega fram á hverjir væru eigendur jarðarinnar, sbr dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 496/2002, sem birtur var á bls. 3721 í dómasafni réttarins það ár. Úr þessu hefur stefndi bætt við málsókn þessa og er ekki dregið í efa af hálfu áfrýjanda að öllum eigendum jarðarinnar hafi nú verið stefnt. Samkvæmt framansögðu verður varakröfu áfrýjanda hafnað. Stefndi kveðst hafa girt og ræktað umrædda lóð og reist á henni skólamannvirki. Þessu hefur áfrýjandi ekki andmælt. Hann heldur því hins vegar fram að krafa stefnda nái til stærra svæðis en sjálfrar skólalóðarinnar þar sem lóðin sé stærri en gert sé ráð fyrir í aðaskipulagi og hún nái inn á grannlóð sem Bær hf. hafi á leigu. Fyrir liggur, samkvæmt vottorði byggingarfulltrúa stefnda, að þau hnit sem stefndi miðar við í kröfugerð sinni voru unnin af Kirkjubæjarstofu. Spildan liggur á þrjá vegu meðfram Skaftá, Fossá og Kirkjubæjarbraut. Fjórða hlið hennar veit að áðurnefndri leigulóð Bæjar hf., en fyrir liggur yfirlýsing af hálfu þess félags um að ekki sé ágreiningur um að lóðamörk séu í samræmi við kröfugerð stefnda í máli þessu. Þá kom fram í skýrslu Jóns Þórs Björnssonar starfsmanns Hnits hf., sem kom að mælingu lóðarinnar að beiðni áfrýjanda, að sú spilda sem krafa stefnda lýtur að sé þrír hektarar að stærð, en það er í samræmi við það sem tilgreint er í fyrrnefndri bókun hreppsnefndar 6. maí 1971. Þegar alls þessa er gætt og litið til loftmynda og uppdrátta sem fyrir liggja af spildunni verður ekki fallist á þessa málsástæðu áfrýjanda. Áfrýjandi heldur því fram að umrædd lóð hafi verið lánuð til skólabyggingarinnar. Þar sem ekkert í gögnum málsins styður þá fullyrðingu, stendur 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð því ekki í vegi að hefð vinnist. Sú málsástæða áfrýjanda að stefndi hafi sýnt af sér óráðvandlegt atferli er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 og kemur því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lárus Helgason, greiði stefnda, Skaftárhreppi, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 4. desember s.l., er höfðað með stefnu birtri 11. júní 2005. Stefnandi er Skaftárhreppur, kt. 480690-2069, Klausturvegi 10, Kirkjubæjarklaustri. Stefndu eru Lárus Siggeirsson, kt. 250636-4669 og Ólöf Benediktsdóttir, kt. 251036-3499, Kirkjubæ II (eignarhluti 52,5%), Lárus Valdimarsson, kt. 220640-7419 og Sólrún Ólafsdóttir, kt. 280248-7119, Kirkjubæjarklaustri II (eignarhluti 40,0%), Fanney Ólöf Lárusdóttir, kt. 160170-4929 og Sverrir Gíslason, kt. 060469-4319, Kirkjubæjarklaustri II (eignarhluti 40,0%), Auður Helgadóttir, kt. 140530-4689, búsett í Bandaríkjunum, Elín Frigg Helgadóttir, kt. 251134-4809, Bólstaðarhlíð 60, Reykjavík og Lárus Helgason, kt. 301038-3139, Vesturbergi 69, Reykjavík (sameiginlegur eignarhluti 7,5%) sem eigendum jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs í Skaftárhreppi Vestur-Skaftafellssýslu. Stefnandi gerir svofelldar dómkröfur: Að stefndu verði gert „að þola viðurkenningu á eignarrétti Skaftárhrepps á landspildu sem er 3 hektarar að flatarmáli samanber meðfylgjandi uppdrátt og er lega landsins þannig, meðfram Klausturvegi að norð-vestan, lengd hliðar 162,4 m og að lóðarmörkum Bæjar hf. að norð-austan lengd hliðar 217,8 m og niður undir Skaftá, að suðaustan eru lóðarmörk ofan við Skaftá og að suðvestan við bakka Fosslækjar (úr Systravatni). GPS hnit hornpunkta lóðarinnar eru: A. norður-horn 63:47:18.228-18:03:14:587 B. vestur-horn 63:47:13.751,-18:03:20.756 C. suður-horn 63:47:10.419,-18:03:11:683 D. austur-horn 63:47:13.613,-18:03:02.592.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt reikningi. Stefndi Lárus Helgason krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda en útivist varð af hálfu annarra stefndu í máli þessu. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Stefndi krafðist upphaflega frávísunar málsins en féll frá þeirri kröfu við meðferð þess. Við munnlegan flutning málsins kvaðst stefndi hins vegar aðeins hafa fallið frá frávísunarkröfu sem byggði á því að ekki væri öllum eigendum jarðarinnar stefnt en hins vegar héldi hann fast við þá kröfu að vísa bæri málinu frá á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 þar sem Ríkissjóður Íslands væri ekki sóknaraðili málsins. Málavextir. Mál þetta hefur áður verið til meðferðar hér í dómi en því var vísað frá dómi með úrskurði upp kveðnum 15. október 2002. Hæstiréttur Íslands staðfesti frávísunina með dómi upp kveðnum 14. nóvember sama ár og segir svo í niðurstöðum réttarins: „Með úrskurði héraðsdómara var tekin til greina krafa varnaraðilans Lárusar Helgasonar um að málinu yrði vísað frá dómi. Var það gert á þeirri forsendu að sóknaraðili hafi ekki sýnt nægilega fram á hverjir séu í raun eigendur jarðarinnar, auk þess sem staðhæfingar hans um það væru misvísandi, en af þeim sökum væri ekki fært að meta hvort sóknaraðili hafi beint kröfu sinni að öllum þeim, sem yrðu að eiga aðild að málinu.“ Sóknaraðili telur sig hafa bætt úr annmörkum fyrri málsóknar og hefur stefnt þeim Fanneyju og Sverri til viðbótar þeim sem stefnt var í fyrra máli. Stefnandi reifar ítarlega í stefnu aðild stefndu en þar sem ekki er lengur ágreiningur um þann þátt málsins þykir ekki þörf á því að reifa það nánar. Að því er sóknaraðild málsins varðar kemur fram í gögnum málsins að stefnandi leitaði eftir því við íslenska ríkið að það ætti aðild að málinu ásamt stefnanda en því var hafnað. Upplýst er að aldrei var formlega gengið frá skiptingu jarðarinnar Kirkjubæjarklausturs og mun stefnandi hafa leitað eftir samkomulagi við alla rétthafa að landinu, stefndu í málinu, um að undirrita afsal fyrir landinu. Í gögnum málsins er afsal fyrir hinni umþrættu spildu undirritað af öllum stefndu, að undanskildum stefnda Lárusi Helgasyni. Þar sem skjalið hafi ekki gildi sem fullnægjandi afsal eignarréttinda nema allir eigendur Kirkjubæjarklausturs undirriti skjalið kveður stefnandi nauðsynlegt að stefna öllum þeim aðilum sem stefnt er til að þola dómkröfur um viðurkenningu eignarréttarins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann sé knúinn til að höfða dómsmál til viðurkenningar á eignarrétti sínum, en eignarhaldstími hans sé fyrir löngu orðinn full 20 ár. Stefnandi hafi fengið umráðin samkvæmt samningi og í góðri trú og hann hafi tekið við landinu, girt það og ræktað, byggt á því skólahús, sundlaug o.fl. og hafi farið með það sem sína eign að öllu leyti allan tímann. Bygging nýja heimavistarskólans hafi hafist 1966/1967 og 2. áfangi skólans hafi verið reistur 1970. Hafi fullur hefðartími því verið uppfylltur fyrir árið 1990. Stefnandi byggir á hefðarlögum nr. 46/1905, sbr. einkum 2. og 6. gr. laganna og vísar til 122. gr. laga nr. 91/1991. Þá vísar stefnandi til reglna kröfuréttar og samningalaga. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd við 1. mgr. 130. gr. sbr. einkum e-lið 1. mgr. 129. gr. laga 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefnandi byggir á því að ljóst sé samkvæmt dómskjali nr. 48 að landspilda sú, sem krafist sé eignarhalds yfir sé í landi Hæðargarðs en ekki Kirkjubæjarklausturs. Þá telur stefndi ljóst af sama dómskjali að krafist sé hefðarhalds á landi sem nái langt út fyrir núverandi lóð skólabyggingarinnar og fast að nærliggjandi húsum. Þá beri að geta þess að stefnandi sé ekki eigandi að þeim byggingum sem séu á lóðinni, en það sé Ríkissjóður Íslands. Sé því um samaðild að ræða og beri því að vísa málinu frá á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Þá telur stefndi málatilbúnað stefnanda þannig að ekki sé hægt að taka til efnislegra varna. Ekki liggi neitt fyrir um samninga milli ríkis, hreppsnefndar og eigenda jarðarinnar þegar og áður en framkvæmdir hófust á hinu umdeilda landi. Niðurstaða. Eins og rakið hefur verið hér að framan féll stefndi frá frávísunarkröfu sinni við meðferð málsins. Hins vegar kom í ljós við upphaf aðalmeðferðar að hann héldi fast við þá kröfu að vísa bæri málinu frá á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 þar sem Ríkissjóður Íslands væri ekki sóknaraðili málsins. Þess ber að geta að þessari málsástæðu var hreyft við fyrri meðferð málsins hér fyrir dómi en ekki var byggt á henni þegar málinu var þá vísað frá dómi. Í máli þessu hafa verið lögð fram gögn sem sýna árangurslausar tilraunir stefnanda til þess að fá íslenska ríkið til að standa með sér að málsókn þessari. Fram kemur í svarbréfi fjármálaráðuneytisins dagsettu 1. mars 2004, að sveitarfélagið hafi lagt viðkomandi skóla til lóð undir skólahúsnæðið og þrátt fyrir að skólinn sé í dag í sameign ríkisins og hreppsins afskrifist eignarhluti ríkisins í skólanum og lóðinni á 15 árum. Með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 49/1967 þyki ráðuneytinu vandséð af hverju afla þurfi dómsviðurkenningar fyrir lóðinni undir skólann sem hreppurinn hafi keypt fyrir rúmum 30 árum. Var beiðni stefnanda um samaðild hafnað á þeirri forsendu að almennt ætti ríkið ekki samaðild að málum nema nauðsyn bæri til. Með hliðsjón af framansögðu, niðurstöðu dómsins í hinu fyrra máli og þar sem telja verður að stefnandi hafi reynt til þrautar að fá íslenska ríkið til að standa með sér að málsókninni, verður að telja að ákvæði 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 standi málsókn þessari ekki í vegi. Verður frávísunarkröfu stefnda að þessu leyti því hafnað. Stefndi hefur einnig byggt á þeirri málsástæðu að hinn umdeildi landskiki sé í landi Hæðargarðs en ekki Kirkjubæjarklausturs. Að mati dómsins hafa fullnægjandi gögn ekki verið lögð fram til stuðnings þeirri málsástæðu og þar sem fyrir liggja gögn í málinu sem benda til hins gagnstæða, verður þessari málsástæðu hafnað. Stefnandi reisir eignarréttarkröfur sínar á hefðarlögum nr. 46/1905, einkum á 2. og 6. gr. laganna, en samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna er skilyrði fyrir hefð 20 ára óslitið eignarhald á fasteign og samkvæmt 6. gr. laganna skapar fullnuð hefð eignarrétt yfir hlut þeim, er í eignarhaldi var og þarf hefðandi ekki að styðjast við aðra eignarheimild. Stefnandi hefur leitt að því líkur að Kirkjubæjarhreppur hafi keypt hinn umdeilda landskika á árinu 1971 en ekki hafi komið í ljós fyrr en árið 2001 að farist hafi fyrir að gefa út afsal. Allt að einu er ljóst að fyrirrennari stefnanda reisti skólabyggingar á lóðinni og fór með hana sem sína eign án nokkurra athugasemda af hálfu stefnda. Er ekki annað fram komið í málinu en að stefnandi hafi farið með þessi eignarráð í hefðartíma fullan og er skilyrðum 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga því fullnægt. Stefndi hélt því fram við munnlegan flutning málsins að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga standi því í vegi að stefnandi vinni eignarhefð á landskikanum. Hafi lóðin verið lánuð í því skyni að byggt yrði á henni skólahús, en aldrei hafi staðið til að selja hana eða gefa. Sé því óheiðarlegt af hálfu stefnanda að bera fyrir sig hefð nú. Stefnandi mótmælti þessari nýju málsástæðu sem of seint fram kominni. Að þessari málsástæðu er ekkert vikið í greinargerð stefnda og ber því að hafna henni. Verður raunar ekki af greinargerðinni ráðið að hefðarsjónarmiðum stefnanda sé yfirleitt mótmælt. Með hliðsjón af öllu framansögðu verða kröfur stefnanda teknar til greina og stefndi dæmdur til að greiða honum 500.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda Skaftárhrepps á landspildu sem er 3 hektarar að flatarmáli og er lega landsins þannig, meðfram Klausturvegi að norð-vestan, lengd hliðar 162,4 m og að lóðarmörkum Bæjar hf. að norðaustan lengd hliðar 217,8 m og niður undir Skaftá, að suðaustan eru lóðarmörk ofan við Skaftá og að suðvestan við bakka Fosslækjar (úr Systravatni). GPS hnit hornpunkta lóðarinnar eru: A. norður-horn 63:47:18.228-18:03:14:587 B. vestur-horn 63:47:13.751,-18:03:20.756 C. suður-horn 63:47:10.419,-18:03:11:683 D. austur-horn 63:47:13.613,-18:03:02.592. Stefndi, Lárus Helgason, greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 127/2007
Opinberir starfsmenn Skipun í starf Ráðningarsamningur Biðlaun
K var skipuð kennari við grunnskóla R árið 1990. Á árunum 2001 til 2005 voru árlega gerðir við hana tímabundnir ráðningarsamningar í skólanum B þar sem K skyldi sinna starfi deildarstjóra tölvumála. Var hlutfall deildarstjórastarfs hennar í fyrstu 32,5% en síðustu tvö árin sinnti hún starfi deildarstjóra sem 100% starfi. Árið 2006 var ákveðið að leggja niður verkefni deildarstjóra tölvumála vegna endurskipulagningar. Í kjölfarið krafðist K biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda. Af hálfu skólans var kröfu hennar hafnað á þeim forsendum að verkefnið hefði verið tímabundið og hún ráðin í það frá ári til árs. Höfðaði K því mál þetta á hendur R. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að tímabundin ráðning hennar hefði ekki fellt úr gildi ótímabundna skipun í kennarastöðu sem K naut. Sú málsástæða K að líta ætti svo á að hún hefði samtímis gegnt tveimur opinberum stöðum, sem hvor um sig hefði veitt henni rétt til biðlauna, yrði hún lögð niður, þótti haldlaus. Var R því sýknað af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2007 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.009.247 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 2006 til greiðsludags. Hún krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi hóf áfrýjandi störf við Breiðholtsskóla 1989 og var skipuð kennari 20. júní 1990 við grunnskóla Reykjavíkur frá 1. ágúst sama árs að telja. Var hún að mestu leyti í hlutastarfi í skólanum allt til 2001, en í fullu starfi frá 1. ágúst þess árs til 1. ágúst 2006, er hún hætti störfum og réði sig til Menntaskólans í Kópavogi. Frá júní 2001 til júní 2005 voru árlega gerðir tímabundnir og mismunandi ráðningarsamningar við áfrýjanda, sem giltu skólaárið frá 1. ágúst til 31. júlí næsta árs, þar sem hún skyldi vera deildarstjóri tölvumála, fyrsta árið í 32,5% starfi á móti 67,5% kennslu, en annað og þriðja árið í 75% starfi á móti 25% kennslu og fjórða árið varð deildarstjórastarfið 100%. Nýr skólastjóri tók við stjórn Breiðholtsskóla vorið 2005 og hann gerði fimmta tímabundna ráðningarsamninginn við áfrýjanda í júní það ár. Um það var samið að áfrýjandi yrði áfram í 100% starfi sem deildarstjóri tölvumála frá 1. ágúst 2005 til 31. júlí 2006. Samskipti áfrýjanda og skólastjórans frá janúar til júní 2006 eru rakin í héraðsdómi, en skólastjóri mun hafa tjáð áfrýjanda í janúar að til greina kæmi að leggja niður verkefni deildarstjóra tölvumála að hluta eða öllu leyti vegna endurskipulagningar tölvumála skólans. Eftir frekari viðræður þeirra var áfrýjanda á fundi 14. mars 2006 afhent bréf skólastjóra 10. sama mánaðar, þar sem fram kom að í byrjun næsta skólaárs yrðu gerðar skipulagsbreytingar sem meðal annars fælu í sér að starf deildarstjóra tölvumála í skólanum yrði lagt niður frá og með 1. ágúst 2006, eins og orðrétt er rakið í héraðsdómi. Þar greinir einnig frá því að áfrýjandi kaus sjálf að koma ekki á ný til kennslustarfa í Breiðholtsskóla haustið 2006. II. Áfrýjandi hefur lagt nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt, þar á meðal bréf Skólastjórafélags Íslands 22. febrúar 2007, hluta af stefnu fræðsluráðs Reykjavíkur í tölvumálum grunnskóla frá júní 2000 og aðalnámsskrá grunnskóla 1999. Hún bendir á að hún hafi frá 1992 til og með 2001 verið fagstjóri tölvumála við Breiðholtsskóla og annast auk þess tölvukennslu samhliða almennri kennslu. Frá hausti 2001 til og með júlí 2004 hafi hún gegnt stöðu deildarstjóra auk tölvukennslu og frá ágúst 2004 deildarstjórastöðu tölvumála í fullu starfi. Þannig hafi hún enga almenna kennslu annast frá 2001 heldur eingöngu sinnt stöðu deildarstjóra og tölvukennslu fram til 2006, er staða hennar hafi verið lögð niður. Af bréfi Skólastjórafélags Íslands 22. febrúar 2007 megi sjá, að í framhaldi af samningi fjármálaráðherra og Kennarasambands Íslands frá 22. maí 1989 hafi verið gerð samþykkt um svokallaða árganga- og/eða fagstjórn og hafi reglur þar að lútandi komið fram í bæklingi um helstu atriði kjarasamningsins. Þar komi fram að skólastjórar ráði árganga- og/eða fagstjóra til eins eða tveggja ára í senn úr hópi fastráðinna kennara skólans, sem hafi þá getað fengið 1 til 2 launaflokka ofan á kennaralaunin miðað við umfang stjórnunarinnar. Þetta fyrirkomulag hafi gilt þar til nýr kjarasamningur tók gildi í janúar 2001, en í honum hafi nýja starfsheitið deildarstjóri komið til. Margir þeir sem gegnt höfðu fyrra starfinu hafi þá verið ráðnir deildarstjórar og starfsheitið fengið stöðu innan kjarasamningsins og enn fest í samningnum 2004, þar sem kveðið hafi verið á um að stjórnunarumfang verkefnabundinna deildarstjóra skyldi að lágmarki vera 50%. Áfrýjandi bendir jafnframt á, að af aðalnámsskrá grunnskóla og stefnu Reykjavíkur í tölvumálum grunnskóla megi ráða hve mikil áhersla hafi verið lögð á tölvunotkun og tölvukennslu, og þetta starf hafi áfrýjandi tekið að sér við skólann. Starf hennar hafi verið lagt niður og það sé niðurlagning stöðu samkvæmt 14. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla og því eigi hún rétt til biðlauna í 12 mánuði. Sá greinarmunur sem áður hafi verið gerður á stöðu og starfi eigi ekki lengur við, enda séu nú gerðir ráðningarsamningar samkvæmt 2. gr. laganna við veitingu starfa. Engu máli skipti heldur þótt staða hennar hafi verið tímabundin samkvæmt þeim samningum sem gerðir hafi verið árlega, enda hafi hún átt rétt á því að verða fastráðin eftir tveggja ára starf, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 86/1998 um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra, og ólögmætt hafi verið að framlengja tímabundnu ráðningarsamningana eftir tvo þá fyrstu, sbr. 5. gr. laga nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna. Til þess sé og að taka að skipun hennar sem grunnskólakennari hafi með deildarstjórastöðu hennar fallið niður, sbr. e. lið 4. gr. laga nr. 72/1996, enda hafi hún ekki getað geymt þá skipun á meðan. Verði hins vegar talið að skipunin hafi ekki fallið niður verði að líta svo á að hún hafi haft tvær samhliða stöður, sem báðar hafi veitt henni biðlaunarétt. III. Stefndi bendir á að heitið deildarstjóri sé komið til sem viðfangsefni í launakerfi samkvæmt kjarasamningi og liður í skólastjórnun. Skólastjórar ráði deildarstjóra og hafi áfrýjandi verið ráðin í eitt ár í senn við tölvuumsjón og hafi stór þáttur í starfi hennar verið að leiðbeina kennurum við tölvunotkun. Hún hafi haldið stöðu sinni sem grunnskólakennari, enda hafi deildarstjórastarfið verið hluti af starfi hennar, þar til síðustu tvö árin, að það hafi orðið að fullu starfi, eitt ár í senn. Þegar ekki hafi verið talin þörf á þessu starfi lengur hafi það verið lagt niður, og hafi á því verið hæfilegur fyrirvari. Þess vegna eigi 14. gr. laga nr. 72/1996 um niðurlagningu stöðu ekki við, þar sem þetta verkefni hafi ekki verið staða í skilningi laganna. Lög nr. 139/2003 eigi heldur ekki við um áfrýjanda. Þau eigi við um tímabundna ráðningu starfsmanna, sem ekki gegni öðru starfi, og sé ætlað að tryggja meginregluna um að starfsmönnum með tímabundna ráðningu sé ekki mismunað miðað við þá sem ráðnir eru ótímabundið, sbr. 2. gr. laganna. Áfrýjandi hafi allan tímann haft fasta stöðu grunnskólakennara, sem hún hafi verið skipuð til og notið réttinda og borið skyldur samkvæmt lögum nr. 72/1996. Þess vegna eigi 3. mgr. 6. gr. laga nr. 86/1998 heldur ekki við um áfrýjanda, enda fjalli lagaákvæðið um grunnskólakennara sem eigi rétt á fastráðningu eftir tveggja ára tímabundna ráðningu. Lög nr. 72/1996 hafi verið sett við flutning grunnskólanna frá ríkinu til sveitarfélaga í því skyni að tryggja skólastjórnendum og kennurum við grunnskóla efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda. Áfrýjandi hafi verið skipuð grunnskólakennari 1990 og tryggi lögin henni efnislega sömu réttindi og áður, sbr. 36. gr. þeirra. Það sé einmitt munurinn á stöðu annars vegar, sem áfrýjandi sannarlega hafi verið skipuð í, og starfi hins vegar, sem áfrýjandi hafi verið ráðin til, fyrst við hlið kennarastöðu sinnar og síðan í tvö ár í fullu starfi tímabundið, sem sýni að 14. gr. laga nr. 72/1996 og önnur lagaákvæði sem hún byggi á, eigi ekki við. Máli sínu til stuðnings vísar stefndi í framburð skólastjórans í Breiðholtsskóla fyrir héraðsdómi og skýringar hans á því að hann hafi ekki lengur talið þörf á stjórnun áfrýjanda við tölvukennslu, en einstökum kennurum í því fagi hafi verið falið að taka við verkefnum, sem því tengdust. IV. Af málatilbúnaði áfrýjanda verður ekki annað ráðið en að byggt sé á því að deildarstjórastarf hennar sé annað og óháð fyrra kennarastarfi og beri að líta á það sem slíkt. Til stuðnings kröfu sinni ber hún engu að síður fyrir sig 3. mgr. 6. gr. laga nr. 86/1998 þar sem segir að grunnskólakennari eigi rétt á fastráðningu eftir tveggja ára starf, nema verklok séu fyrirfram ákveðin. Áfrýjandi var skipuð ótímabundið í stöðu grunnskólakennara þegar á árinu 1990 og kemur lagaákvæðið því ekki til neinna álita í málinu. Þegar virt er markmið laga nr. 139/2003, sbr. 2. gr. þeirra, verður ekki heldur fallist á með áfrýjanda að þau eigi við um tímabundna ráðningu hennar við stjórnunarverkefni í tengslum við tölvukennslu í Breiðholtsskóla, auk þess sem ekki reyndi á slíka ráðningu í fullu starfshlutfalli lengur en í tvö ár. Tímabundin ráðning hennar felldi ekki úr gildi ótímabundna skipun í kennarastöðu, sem áfrýjandi naut, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1978 bls. 1198 í dómasafni réttarins hvað varðar skipun eða fastráðningu í starf gagnvart tímabundnum viðfangsefnum. Sú málsástæða að líta megi svo á að hún hafi samtímis gegnt tveimur opinberum stöðum, sem hvor um sig veitti rétt til biðlauna ef hún yrði lögð niður, er haldlaus. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2007. Mál þetta, sem var dómtekið 24. janúar sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kolbrúnu Hjaltadóttur, Brekkuseli 14, Reykjavík á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu við Tjörnina, Reykjavík, með stefnu birtri 29. ágúst 2006. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda 2.009.247 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 325.504 kr. frá 1. ágúst 2006 til 1. september 2006, en frá þeim degi af 651.008 kr. til 1. október 2006, en frá þeim degi af 976.512 kr. til 1. nóvember 2006, en frá þeim degi af 1.302.016 til 1. desember 2006, en frá þeim degi af 1.676.420 kr. til 1. janúar 2007 en frá þeim degi af 2.009.247 kr. til greiðsludags og málskostnað skv. gjaldskrá Löggarðs ehf. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og málkostnaðar að mati réttarins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og í því tilviki verði málkostnaður látinn falla niður. Málavextir. Stefnandi er félagsmaður í Kennarasambandi Íslands. Hún er með kennarapróf frá Kennaraháskóla Íslands árið 1969. Hún stundaði nám við Háskólann í Uppsölum í uppeldis- og kennslufræðum veturinn 1970-1971. Stefnandi mun nú stunda meistaranám í uppeldis- og menntunarfræðum með áherslu á tölvutækni. Þá hefur stefnandi einnig tekið þátt í fjölda námskeiða er tengjast kennslu og tölvunotkun. Með skipunarbréfi menntamálaráðherra, dags 20. júní 1990, var stefnandi skipuð grunnskólakennari frá og með 1. ágúst 1990. Samkvæmt vinnuskýrslum stefnanda og þeim öðrum tímabundnu samningum sem málsaðilar gerðu með sér á tímabilinu 1990 til 2005 um vinnutilhögun stefnanda hjá stefnda, var stefnandi að mestu leyti í hlutastarfi sem skipaður grunnskólakennari í Breiðholtsskóla frá 1989 til 1. ágúst 2001. Var stefnandi síðan í fullu starfi frá 1. ágúst 2001 til 1. ágúst 2006. Með tímabundnum ráðningarsamningi málsaðila, dags. 5. júní 2001, og vinnuskýrslu, dags. 10. september 2001, var ákveðið að vinnutilhögun stefnanda fyrir skólaárið 2001-2002 yrði 32,5% sem deildarstjóri tölvumála og 67,5 % í kennslu. Með tímabundnum ráðningarsamningi málsaðila, dags. 20. júní 2002, og vinnuskýrslu, dags. 6. september 2002, var ákveðið að vinnutilhögun stefnanda fyrir skólaárið 2002-2003 yrði 75% sem deildarstjóri tölvumála og 25 % í kennslu (6 kennslustundir). Með tímabundnum ráðningarsamningi málsaðila dags. 10. júní 2003 og vinnuskýrslu, dags. 19. september 2003, var ákveðið að vinnutilhögun stefnanda fyrir skólaárið 2003-2004 yrði 75% deildarstjóri tölvumála og 25 % í kennslu (10,79 kennslustundir). Með tímabundum ráðningarsamningi málsaðila, dags. 10. júní 2004, og vinnuskýrslu, dags. 7. september 2004, var ákveðið að vinnutilhögun stefnanda fyrir skólaárið 2004-2005 yrði 100% sem deildarstjóri tölvumála og kennsluskylda í 10 tíma á viku. Vorið 2005 tók nýr skólastjóri, Sigþór Magnússon, við skólastjórn Breiðholtsskóla. Með tímabundnum ráðningarsamningi hans við stefnanda, dags. 22. júní 2005, og vinnuskýrslu, dags. 15. september 2005, var ákveðið að vinnutilhögun stefnanda fyrir skólaárið 2005-2006 yrði 100% sem deildarstjóri tölvumála og kennsluskylda í 2 tíma á viku. Haustið 2005 kynnti upplýsingatækniþjónusta Menntasviðs Reykjavíkurborgar nýja þjónustu við grunnskólana, þar sem sérfræðingar myndu veita ráðgjöf, leiðbeina og sjá um allan vél- og hugbúnað í skólunum. Það fæli m.a. í sér aukna símenntun kennara að bera ábyrgð á og sjá sjálfir um sinn tölvubúnað í kennslustofunum. Í kjölfar þessarar nýjungar voru verkefni deildarstjóra tölvumála endurskoðuð. Í janúar 2006 átti skólastjórinn samtal við stefnanda um verkefni deildarstjóra tölvumála. Þar mun hann hafa upplýst stefnanda um að til greina kæmi að leggja niður verkefni deildarstjóra tölvumála að hluta eða öllu leyti vegna endurskoðunar tölvumála skólans. Í lok febrúar 2006 var tekin ákvörðun um að taka þjónustutilboði upplýsingatækniþjónustu Menntasviðs. Skólastjóri mun hafa hitt stefnanda stuttu síðar og í samtali þeirra kom m.a. fram að skólastjóri hefði ákveðið að leggja verkefni deildarstjóra tölvumála niður frá og með næsta starfsári og ástæður þess tilgreindar, en jafnframt kom fram að staðið yrði formlega að því í samráði við starfsmannastjóra Menntasviðs. Hinn 14. mars 2006 var haldinn fundur með skólastjóra, aðstoðarskólastjóra, stefnanda og trúnaðarmanni stefnanda. Þar afhenti skólastjóri stefnanda tilkynningu dags. 10. mars 2006. Þar segir: „sem m.a. fela í sér að starf deildarstjóra tölvumála í Breiðholtsskóla verður lagt niður frá og með 1. ágúst 2006. Af þeim sökum er því miður ekki hægt að bjóða þér endurráðningu í það starf sem þú hefur gegnt undanfarin ár. -- Þetta tilkynnist hér með um leið og þér er þökkuð vel unnin störf í stöðu deildarstjóra tölvumála.“ Á þessum sama fundi var stefnanda boðið að taka að sér fullt starf umsjónarkennara við skólann á komandi vetri. Hinn 20. mars 2006 undirritaði stefnandi og fyllti út upplýsingalistann þar sem fram kom, að stefnandi væri óákveðin um hvort hún ætlaði að starfa við skólann næsta ár, svarði hún já og nei. Engu að síður óskaði hún eftir að sinna bekkjarumsjón við unglingadeild næsta vetur. Einnig óskaði hún eftir aldursafslætti vegna kennsluskyldu. Stefnandi lýsti því síðan yfir að hún væri ekki samþykk því að taka tvo heila daga og einn starfsdag í símenntun á næsta skólaári. Hinn 5. apríl 2006 ritaði lögmaður stefnanda bréf til skólastjóra Breiðholtsskóla og óskaði svara við því hvort stefnanda yrðu greidd biðlaun við það að staða hennar væri lögð niður og hvort niðurlagningin myndi hafa áhrif á launakjör hennar og ef svo væri þá hver. Í svari skólastjóra frá 26. apríl 2006 kom fram að verið væri að leggja niður stöðu deildarstjóra en ekki þá kennarastöðu sem hún hefði haft við skólann. Verkefnið hafi verið tímabundið og hún ráðin í það frá ári til árs. Þannig yrðu henni ekki greidd biðlaun. Skólastjóri og stefnandi munu hafa átt samtal í byrjun júní, þar sem stefnandi lýsti því yfir að hún myndi ekki að starfa við skólann næsta skólaár. Óskaði skólastjóri eftir því að fá skriflegt svar frá stefnanda vegna þessa og ítrekaði hann þá ósk sína með tölvupósti, dags. 21. júní 2006, og í símtali 3. júlí 2006. Hinn 27. júní 2006 sendi lögmaður stefnanda bréf til skólans þar sem skólanum var tilkynnt að stefnandi hygðist nýta sér rétt sinn til biðlauna. Var um það vísað til 14. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda. Þann 6. júlí 2006 sendi skólastjóri ábyrgðarbréf til stefnanda þar sem óskað var eftir að stefnandi staðfesti svar sitt skriflega innan tveggja vikna um að hún ætlaði ekki að starfa við skólann á komandi vetri. Stefnandi svaraði aldrei skólastjóra. Með bréfi, dags. 17. júlí 2006, var það boðað að lögmenn stefnda myndu svara bréfi lögmannsins frá 6. júlí 2006. Þá kom fram hjá skólastjóra að hann væri að bíða eftir svari frá stefnanda um veru hennar í skólanum næsta vetur. Af því tilefni eða með bréfi 15. ágúst 2006 sendi lögmaður hennar skólanum bréf, þar sem minnt var á að staða hennar við skólann hefði verið lögð niður og henni þökkuð vel unnin störf. Jafnframt var krafa um biðlaun ítrekuð. Frá 1. ágúst 2006 er stefnandi ráðinn framhaldskólakennari við Menntaskólann í Kópavogi til eins árs, sbr. ráðningarsamning frá 24. maí 2006. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hún sé félagsmaður í félagi innan Kennarasambands Íslands (KI) og um launin og launakjör fari því eftir kjarasamningi þess og Launanefndar sveitarfélaga (LN) hverju sinni. Þá er á því byggt að um réttindi stefnanda og skyldur fari eftir lögum nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda. Þá fari einnig um rétt stefnanda skv. lögum nr. 86/1998 um lögverndun o.fl. og lögum nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna. Á því er byggt að stefnandi hafi verið í fullu starfi sem deildarstjóri tölvumála við Breiðholtsskóla. Sú staða hafi verið lögð niður frá og með 1. ágúst 2006. Hún eigi því með vísan til 14. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda, rétt á biðlaunum úr hendi stefnda þar sem stefnandi hafi hvorki tekið að sér annað starf hjá sveitarfélagi né hafi henni verið boðin sambærileg staða hjá stefnda. Stefnandi eigi rétt til biðlauna í 12 mánuði skv. sama lagaákvæði þar sem starfsaldurinn hjá sveitarfélögum sé lengri en 15 ár. Á því er byggt að með kjarasamningi KI og LN frá 9. janúar 2001 hafi komið inn nýtt starfsheiti, starfsheitið deildarstjóri og var gert ráð fyrir deildarstjórum 1-4 allt eftir stjórnunarhlutfalli. Kjarasamningur sömu aðila frá 17. nóvember 2004 hafi þannig að geyma starfsheitið deildarstjóri stigs og deildarstjóri verkefnis. Þar er staðan „deildarstjóri 2“ sem stefnandi gegndi skilgreind sem deildarstjóri með 75% eða hærra starfshlutfall. Þannig hafi stefnandi verið ráðin og gegnt sérstöku starfi sem skilgreint hafi verið sérstaklega sem starf í kjarasamningi stéttarfélags hennar. Því hafi hún ekki gegnt kennslu heldur starfi deildarstjóra, sem sé stjórnunarstaða innan grunnskólans. Stefnandi byggir einnig á því, að engu máli skipti þótt ráðning hennar hafi verið tímabundin. Í raun sé það markleysa ein þegar ráðning er tímabundin ár eftir ár í 5 ár. Um rétt sinn vísar stefnandi til 6. gr. laga um lögverndun o.fl. nr. 86/1998 en þar kemur fram að grunnskólakennari eigi rétt á fastráðningu með þriggja mánaða uppsagnarfresti eftir tveggja ára starf. Þennan rétt hafi stefndi ekki virt. Sú staðreynd eigi ekki að rýra rétt stefnanda heldur fari um rétt hennar eins og ef stefndi hefði virt hann. Þá er einnig vísað um þetta til ákvæða laga nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna. Er einkum vísað til 1. mgr. 4. gr. þar sem fram kemur að starfsmaður með tímabundna ráðningu skuli ekki njóta lakari starfskjara né sæta lakari meðferð en starfsmaður með ótímabundna ráðningu af þeirri ástæðu einni að hann er ráðinn tímabundið. Þá er m.a. vísað til athugasemda við frumvarp að þessum sömu lögum, 2. gr. þar sem fram kemur að tilgangur löggjafarinnar sé að koma í veg fyrir að hver tímabundinn ráðningarsamninguri taki við af öðrum, til þess eins að hafa af viðkomandi réttindi er tengjast fastráðningu. Þá er á því byggt að óheimilt sé skv. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna að endurnýja tímabundna ráðningarsamninga þannig að þeir vari samfellt lengur en tvö ár, nema annað sé tekið fram í lögum. Slík heimild sé ekki til í lögum. Þá bendir stefndi á þá meginreglu, sem er að finna í 41. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996, þar sem kveðið er á um fastráðningu ríkisstarfsmanna eftir tveggja ára starf. Á því er byggt að stefnandi hafi fengið laun sín greidd fyrir fram og það eitt sé til marks um ráðningarfestu hennar því einungis fastráðnum starfsmönnum séu greidd laun fyrir fram. Þá hafi ráðning hennar við skólann sem kennari hafist á árinu 1989. Með sömu rökum á hún þess vegna rétt á biðlaunum frá og með 1. ágúst 2006 sem eru sömu laun og hún hafði er staða hennar var lögð niður. Þá er á því byggt að hún eigi rétt á annaruppbót bæði um sumar og í desember. Reykjavíkurborg er eigandi Breiðholtsskóla og rekur hann á eigin kostnað. Því er henni stefnt í máli þessu. Krafið er um biðlaun samtals að fjárhæð 2.009.247 kr. sem féllu í gjalddaga mánaðarlega á tímabilinu 1. ágúst til og með 1. janúar 2007 auk annaruppbótar í desember 2006. Um dráttarvexti er vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á því, að ekki hafi myndast réttur til biðlauna stefnanda til handa enda hafi stefnandi haft skipun sem grunnskólakennari frá 1. september 1990 og hafi þeirri skipun ekki verið breytt með neinum hætti eða stefnandi óskað lausnar á þeirri skipun. Að mati stefnda var að öllu leyti eðlilega staðið að ákvörðun um lok á vinnu stefnanda við tölvuumsjón í Breiðholtsskóla. Byggir stefndi sýknukröfu sína jafnframt á þeirri staðreynd að niðurlagning tímabundins starfs skapi ekki rétt til biðlauna, enda hafi stefnandi haldið öllum réttindum sínum sem skipaður grunnskólakennari. Á því er byggt að þeir tímabundnu samningar sem gerðir voru við stefnanda á tímabilinu 2001 til 2006 sýni að stefnandi var ekki með fasta stöðu sem deildarstjóri tölvumála við Breiðholtsskóla og geti því ekki átt rétt til biðlauna vegna þess starfs. Ótvírætt hafi stefnandi alltaf átt fasta stöðu sem grunnskólakennari við skólann og sú staða hafi ekki verið lögð niður. Sannað sé að stefnandi hafi ekki þegið þær stöður sem henni voru boðnar samhliða því, þegar ljóst var að af endurráðningu hennar í verkefni deildarstjóra tölvuumsjónar yrði ekki. Stefndi byggir þannig á því að biðlaunaréttur hafi ekki orðið virkur þar sem föst staða í skilningi 14. gr. laga um réttindi og skyldur nr. 72/1996 hafi ekki verið lögð niður. Stefndi byggir enn fremur á því að stefnandi hafi með því að fylla út upplýsingablað, með óskum um kennslu á skólaárinu 2006 – 2007, tekið af allan vafa um að í hennar huga stóð henni til boða á þeim tímapunkti fullt starf grunnskólakennara við Breiðholtsskóla. Af þessu skjali verður því ekki annað ráðið, en að stefnandi hafi jafnvel ætlað sér að sinna kennslu með hefðbundnum hætti, eins og hún hafði gert frá 1989 þegar stefnandi hóf störf við skólann. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á þeirri málsástæðu að allt frá því stefnandi tók fyrst við tímabundinni deildarstjórn tölvuumsjónar í Breiðholtsskóla hafi henni verið kunnugt um að ekki var um fasta stöðu að ræða. Vissi stefnandi þannig að þörf fyrir framhaldi verkefnisins yrði metin á hverju ári og var jafnframt ljóst að þörfin gæti verið mismikil milli ára enda að mörgu að hyggja við það mat. Þar sem um tímabundið þróunarverkefni, en ekki fasta stöðu, var að ræða, var starfið aldrei auglýst enda var litið svo á að það myndi breytast og þróast milli ára. Stefndi bendir á að starfsumhverfi grunnskóla í Reykjavík sé háð þó nokkrum þáttum sem séu breytilegir frá ári til árs. Fyrst er að nefna fjárhagsrammann. Skólastjóra er í sjálfsvald sett hvernig hann skipuleggur skólastarfið út frá þeim fjárheimildum sem hann hefur fyrir hvert skólaár. Samhliða fjárheimild kemur iðulega krafa um að draga saman seglin á ákveðnum sviðum. Skólastjórar verða að hafa þetta svigrúm því breytilegt er frá ári til árs hver nemendafjöldi við skólann er og þá jafnframt samsetning kennara skólans og þekking þeirra. Eftir því sem tölvunotkun verður meiri eykst tölvufærni og tölvulæsi kennara og gefur það því augaleið að þörfin fyrir verkefni við tölvuumsjón og fagstjórn á því sviði er breytileg frá ári til árs. Á það er bent að ákvörðun um kaup á vinnuframlagi hafi einungis gilt fyrir eitt skólaár í einu og framlengdist ekki sjálfkrafa. Styðst sú staðhæfing m.a. við þá staðreynd að í upphafi sérhvers skólaárs hafi verið undirrituð yfirlýsing á milli stefnanda og stefnda, svonefnd vinnuskýrsla kennara. Vinnuskýrsla hefur verið endurnýjuð árlega án sérstaks fyrirvara af hálfu stefnanda og telst ígildi samkomulags um tilgreind samningsbundin kjör á tilteknu skólaári en breytingar á vinnuskýrslu á skólaárinu verða ekki gerðar nema til komi samþykki beggja eða með lögmætum uppsagnarfresti. Stefndi byggir jafnframt á þeirri staðreynd að staða stefnanda sem skipaðs grunnskólakennara við Breiðholtskóla var alltaf fyrir hendi enda hafði stefnanda verið boðið að taka að sér kennslu umsjónarkennara í 6. bekk eða 4. bekk, sem stefnandi kaus að þiggja ekki en stefnandi hafði áður kennt þessum bekkjardeildum. Stefndi mótmælir alfarið fullyrðingum stefnanda um að lög um tímabundna ráðningu starfsmanna nr. 139/2003 gildi um réttarstöðu hennar. Stefndi bendir því til stuðnings á að stefnandi hafi verið skipaður grunnskólakennari við Breiðholtsskóla frá 1. ágúst 1990 og því hafi stefnandi aldrei haft réttarstöðu starfsmanns með tímabundna ráðningu. Af því leiði að lögin um tímabundna ráðningu starfsmanna gildi ekki um réttarstöðu stefnanda, sbr. 1. mgr. 1. gr., sbr. a-lið 3. gr. tilvitnaðra laga. Stefnandi hafi í engu notið lakari starfskjara né sætt lakari meðferð enda engin réttindi tengd fastráðningu höfð af stefnanda sem hafði þegar fastráðningu við skólann sem grunnskólakennari og naut allra réttinda sem slíkur. Í þessu sambandi skal jafnframt bent á að lög um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda nr. 72/1996 voru sett við flutning grunnskólanna til sveitarfélaga í því skyni að tryggja kennurum og skólastjórnendum við grunnskóla efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda, sbr. b. liður 1. mgr. 57. gr. laga um grunnskóla nr. 66/1995. Stefnandi var skipuð grunnskólakennari af menntamálaráðherra árið 1990 og tryggja lög nr. 72/1996 stefnanda efnislega sömu réttindi og hún hafði áður en grunnskólar voru fluttir til sveitarfélaga, sbr. 36. gr. laganna. Stefndi telur ljóst með vísan til alls ofangreinds að stefnandi eigi ekki rétt á biðlaunum og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Varakröfu sína um lækkun á dómkröfum stefnanda byggir stefndi m.a. á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki verið í fullu starfi í þjónustu sveitarfélagsins í 15 ár. Meginregla vinnuréttarins er að réttindaþegi geti ekki tekið meiri réttindi út en hann hefur áunnið sér. Telur stefndi einsýnt að stefnandi eigi ekki rétt á fullum biðlaunum í 12 mánuði ef hann hefur ekki verið í fullri vinnu hjá sveitarfélagi í 15 ár. Jafnframt byggir stefndi á því að upphaf töku biðlaunaréttar skuli miða við 1. apríl 2006. Tilgangur 14. gr. laga nr. 72/1996 um 12 mánaða biðlaunarétt er að veita réttþega svigrúm í þann tíma frá því tilkynnt er um niðurlagningu fastrar stöðu. Af því leiðir að upphaf biðlaunaréttar ætti í þessu tilviki að telja frá 1. apríl 2006 en það er tímamarkið frá næstu mánaðamótum eftir tilkynningu skólastjóra, dags. 10. mars 2006. Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð dómkröfu og upphafsdegi dráttarvaxta. Um lagarök vísar stefndi á lög um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda nr. 72/1996, lög um tímabundna ráðningu starfsmanna nr. 139/2003, lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986, lög um grunnskóla nr. 66/1995, lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, kjarasamninga Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla frá 9. janúar 2001 og frá 17. nóvember 2004, almennar reglur vinnuréttarins, almennar reglur stjórnsýsluréttarins og almennar reglur samninga- og kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir í báðum kröfuliðum á 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um grunnskóla nr. 66/1995 skal sveitarfélag reka grunnskóla og samkvæmt 1. mgr. 14. gr. sömu laga stjórnar skólastjóri skólanum og veitir honum faglega forustu. Þá ber skólastjóri einnig ábyrgð á starfi skólans gagnvart sveitarstjórn. Í starfi skólastjóra felst að honum ber að ráðstafa vinnu kennara til þeirra faglegu starfa og verkefna sem starfssemi skólans krefst. Þá ber honum einnig að skipuleggja störf kennara þannig að það nýtist nemendum sem best í námi þeirra. Hann ber einnig ábyrgð á rekstri skólans og því að starfsemi skólans sé m.a. í samræmi við samþykktir sveitarstjórnar. Stefnandi var með bréfi menntamálaráðherra frá 20. júní 1990 skipuð grunnskólakennari við grunnskóla Reykjavíkur frá 1. ágúst 1990 að telja. Var stefnandi í hlutastarfi við kennslu í Breiðholtsskóla allt til 1. ágúst 1996 er hún fór í fullt starf. Hélt stefnandi áfram kennslu við Breiðholtsskóla á komandi árum að frátöldu námsleyfi hennar skólaárið 1999-2000. Er stefnandi kom til starfa að loknu námsleyfi tók hún að sér fagstjórn í tölvum ásamt kennslu. Með kjarasamningi Kennarasambands Íslands og Launanefndar sveitarfélaga frá 9. janúar 2001 kom nýtt starfsheiti, þ.e. deildarstjóri, inn í kjarasamninginn. Um sumarið eða, 15. júní 2001, var gerður fyrsti ráðningarsamningurinn við stefnanda um deildarstjórn hennar í tölvumálum. Samkvæmt honum var stefnandi ráðin í 32.5% starfshlutfall sem deildarstjóri 2 og í launaflokk 409 samanber hinn nýja kjarasamning. Samningurinn var tímabundinn til 31. júlí 2002. Allt til ársins 2005 voru árlega gerðir sambærilegir ráðningarsamningar við stefnanda, en starfshlutfallið var þó mismunandi. Í málinu krefst stefnandi þess efnislega að viðurkennt verði að starf hennar sem deildarstjóri hafi verið lagt niður og henni beri þar af leiðandi biðlaun, sbr. 14. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla. Dómurinn lítur svo á, að með nefndum ráðningarsamningum hafi stefnandi verið að taka að sér tímabundin störf í þágu skólans. Hún hafði áður verið fagstjóri í tölvumálinu, en nú var því breytt í deildarstjóra vegna hins nýja kjarasamnings. Með þessu tímabundna starfi, sem byrjaði í 32,5% starfshlutfalli, var hún ekki að fórna skipun þeirri sem hún hafði sem grunnskólakennari. Umsjón tölvumála tók hún að sér að beiðni skólastjóra, sem hann hafði heimild til að gera, samanber stjórnunarskyldur hans. Starfið fór eftir þörfum skólans á hverjum tíma. Ljóst er að mati dómsins að stefnanda var fullkunnugt að um tímabundið starf var að ræða, því ráðningarsamningurinn bar það með sér, auk þess sem það er alkunna að skólastarfið tekur breytingum í upphafi hvers skólaárs eftir þörfum og þeim áherslum sem gera á, á skólaárinu. Sú ákvörðun skólastjóra að breyta tölvuumsjón á skólaárinu 2006-2007 og fela hana einstökum kennurum auk þess að kaupa að þjónustu varðandi vélarkostinn, felur ekki í sér niðurlagningu á stöðu stefnanda svo sem hún gerir kröfur um í málinu. Eins og að framan greinir var stefnandi skipaður grunnskólakennari og hélt öllum sínum réttindum sem slík þar til hún hætti störfum hjá skólanum. Sú staða hefur ekki verið lögð niður. Með vísan til þess sem að framan greinir á stefnandi ekki rétt til þeirra launa er hún krefur um í málinu. Dómvenja er fyrir því að um fasta stöðu sé að ræða svo að biðlaun verði greidd samkvæmt 14. gr. laga nr. 72/1996. Með vísan til þess sem að framan greinir á tilvitnun stefnanda til 6. gr. laga nr. 86/1998 um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra, ekki við. Stefnandi hafði skipun sem grunnskólakennari og hin tímabundna tölvuumsjón hennar skapaði henni ekki neinn umframrétt. Þá eiga lög nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna ekki við í tilviki stefnanda þar sem hún var með ótímabundna skipun sem grunnskólakennari. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðni Haraldsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Eyþóra K. Geirsdóttir hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Reykjavíkurborg, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kolbrúnar Hjaltadóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 280/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 9. maí2016 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2016.Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að ákærði, X, kt. [...], skuli sæta gæsluvarðhaldi áfram allttil mánudagsins 9. maí 2016 kl. 16.00. Í greinargerðhéraðssaksóknara kemur fram að embætti hans hafi gefið út ákæru á hendur X 29.janúar sl. fyrir tvær tilraunir til nauðgana aðfaranótt sunnudagsins 13.desember 2015 í miðbæ Reykjavíkur. Ákærða sé gefið að sök að hafa veist aðtveimur konum með ofbeldi með skömmu millibili í því skyni að hafa við þærsamræði eða önnur kynferðismök. Þær hafi báðar hlotið áverka af árásum ákærðaog samkvæmt framburðum þeirra og annarra vitna hafi það orðið brotaþolunum tilbjargar að ákærði hafi orðið fyrir utanaðkomandi truflun. Um málavaxtalýsinguvísist nánar til meðfylgjandi ákæruskjals. Að mati héraðssaksónara séu brot ákærða samkvæmt báðum ákæruliðum talin varðavið 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og þesskrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Þákemur fram að sakamálið hafi verið þingfestí Héraðsdómi Reykjavíkur 10. febrúar sl., sbr. mál nr. S-[...]/2016. Ákærðihafi neitað sök og aðalmeðferð málsins verið ákveðin miðvikudaginn 30. mars sl.Þá hafi ákærði og vitni gefið skýrslu fyrir dómi, en ekki hafi reynst unnt aðljúka aðalmeðferðinni þann dag. Framhald aðalmeðferðar verði 22. apríl nk. ogþá verði lögð fram frekari gögn sem óskað hafi verið eftir að aflað yrði ogfleiri vitni leidd. Þá hafi ákæruvaldið, að beiðni dómsins, óskað eftir frekarirannsókn, nánar tiltekið leit að hugsanlegum lífsýnum á tilteknum flíkum oglífsýnarannsókn. Þegar niðurstöður þeirrar rannsóknar liggi fyrir, í maímánuði,verði málið flutt og dómtekið. Héraðssaksóknari tekur fram aðákærði hafi sættgæsluvarðhaldi vegna málsins frá 18. desember sl. Fyrst á grundvellirannsóknarhagsmuna, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-[...]/2015og dóm Hæstaréttar í máli nr. 848/2015. Frá 23. desember sl. hafi ákærði sættgæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna, þ.e. 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málum R-[...]/2015,R-[...]/2016, R-[...]/2016 og R-[...]/2016 sem allir hafi verið staðfestir afHæstarétti, sbr. dóma í málum nr. 854/2015, 52/2016, 123/2016 og 199/2016. Ákærði sé að mati héraðssaksóknara undir sterkum grunum að hafa framið þau brot sem honum séu gefin að sök í ákærunni. Refsing fyrirbrot gegn ákvæðinu sem hann sé ákærður fyrir að hafa brotið varði fangelsi fráeinu ári og allt að 16 árum. Sakarefni málsins sé alvarlegt og standi ríkiralmannahagsmunir til þess að menn gangi ekki lausir þegar svo standi á. Að matihéraðssaksóknara séu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt og hafidómstólar lagt til gundvallar í þrígang að skilyrðunum sé fullnægt.Héraðssaksóknari telji ekkert fram komið sem breytt geti því mati dómstóla. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferðsakamála, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða Skilyrði þess að gæsluvarðhaldi verði beitt samkvæmt ákvæði 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, er að sterkur grunur sé um að viðkomandi hafi framið afbrotsem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætlamegi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna.Með vísan til þess sem fram kemur í rannsóknargögnum málsins þykir verakominn fram sterkur grunur um að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr.194. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðar allt að16 ára fangelsi. Í þinghaldi hinn 10.febrúar sl. var þingfest ákæra á hendur ákærða vegna brota þessara, þar semhann neitaði sök. Aðalmeðferð málsins hófst 30. mars sl. og hefur málinu núverið frestað til framhalds aðalmeðferðar til 22. apríl nk., m.a. vegna frekarirannsóknar á lífsýnum. Ákærði hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 18. desembersl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna en frá 23. desember á grundvellialmannahagsmuna.Með dómum Hæstaréttar Íslands ímálum nr. 854/2015, 52/2016, 123/2016 og 199/2016, er lagt til grundvallar aðfullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að ákærði sætigæsluvarðhaldi, m.a. þar sem brot ákærða sé þess eðlis að ætla megi að varðhaldsé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Að mati dómsins er ekkert komiðfram nú sem breytir þeim forsendum sem lagðar eru til grundvallar í dómumHæstaréttar. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður fallist á meðHéraðssaksóknara að skilyrði 2. mgr.95. gr. laga 88/2008 séu uppfyllt. Er krafa um áframhaldandi gæsluvarðahald þvítekin til greina eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekkiþykir ástæða til að marka varðhaldinu skemmri tíma.KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐÁkærði, X, kt.[...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 9. maí 2016 kl.16.00.
Mál nr. 223/2014
Umferðarlög Ölvunarakstur Ítrekun Ökuréttarsvipting
J var ákærð fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis. J neitaði sök og hélt því fram að hún hefði drukkið áfengi eftir að hún lét af akstri bifreiðarinnar. Framburður J, þess efnis að hún hefði fyrst hafið áfengisneyslu eftir aksturinn, þótti ekki samrýmast niðurstöðu alkóhólmælinga úr blóðsýni hennar og framburður vitna studdi ekki þann framburð. Var J því sakfelld samkvæmt ákæru og gert að sæta 30 daga fangelsi. Þá var hún svipt ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærða krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Í skýrslu sem tekin var af ákærðu hjá lögreglu sama dag og hún var handtekin kvaðst hún hafa ekið bifreið vinar síns frá heimili sínu og að Reykjavíkurflugvelli. Hún hafi keypt áfengi þar og vinur sinn tekið þar við akstrinum. Kvaðst hún hafa neytt töluverðs áfengis á skömmum tíma áður en lögregla stöðvaði akstur bifreiðarinnar, en ekki muna magn þess. Þá hafi hún neytt einhvers áfengis inni á flugstöðinni. Hún kvað fyrrgreindan vin sinn hafa ekið á ,,handrið“ við flugvöllinn, en síðar í yfirheyrslunni kvaðst hún sjálf hafa ekið á það er hún ók að flugstöðinni og neitaði að hafa ekið bifreiðinni frá flugstöðinni. Fyrir dómi kvaðst hún hafa ekið bifreiðinni að Reykjavíkurflugvelli, keypt þar áfengi, staldrað stutt við og ekki neytt þar áfengis. Hún kvaðst hafa sest undir stýri bifreiðarinnar er út var komið og ekið henni utan í stólpa sem þar var. Hefði vinur sinn þá tekið við akstrinum og hún drukkið mjög hratt úr vodkapela sem verið hafi í aftursæti bifreiðarinnar og neytt hluta þess áfengis sem hún hafði keypt. Samkvæmt framangreindu er verulegt ósamræmi í framburði ákærðu hjá lögreglu og fyrir dómi. Þá verður af gögnum málsins ráðið að tilkynning barst til lögreglu um ætlaðan ölvunarakstur klukkan 10.45 umræddan dag, frá manni sem staddur var á Reykjavíkurflugvelli og hafði séð þar til ákærðu, en lögregla hafði afskipti af ákærðu nokkrum mínútum síðar er bifreið sú sem hún var farþegi í var stöðvuð og hún handtekin klukkan 10.57. Sá skammi tími sem leið frá því að ákærða kvaðst hafa hafið neyslu áfengis og þar til hún var handtekin samrýmist því á engan hátt niðurstöðu alkóhólmælinga úr blóðsýni hennar, en fyrra blóðsýnið var tekið úr henni klukkan 11.53 og hið síðara klukkan 13.05 og var þá magn áfengis í blóði fallandi. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærða, Jónína Benediktsdóttir, greiði áfrýjunarkostnað málsins, 529.193 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hildar Sólveigar Pétursdóttur hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2014. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 17. janúar 2014, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 5. nóvember 2013, á hendur Jónínu Benediktsdóttur, kt. [...], [...], [...], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, þriðjudaginn 18. júní 2013, ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,50‰), úr bifreiðastæði við Reykjavíkurflugvöll við Þorragötu í Reykjavík uns bifreiðinni var ekið utan í járngrind við enda bifreiðastæðisins. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006. Verjandi krefst þess aðallega að ákærða verði sýknuð af kröfum ákæruvalds, en til vara að hún verði dæmd til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins, sem greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik Þriðjudaginn 18. júní 2013, klukkan 10:45, barst lögreglu tilkynning um að bifreiðinni [...] hefði verið ekið á skilti framan við Reykjavíkurflugvöll og væri ökumaður hugsanlega undir áhrifum áfengis. Þá hafi ökumaðurinn sést skipta um sæti við farþega sem var í bifreiðinni, sem hefði síðan ekið á brott. Kom fram að ökumaður bifreiðarinnar hefði verið kona, en farþeginn sem hún skipti um sæti við, eldri karlmaður. Lögreglumenn, sem staddir voru í bifreið á Hjarðarhaga, brugðust við tilkynningunni og kemur fram í skýrslu þeirra að þeir hafi ekið suður Suðurgötu og beygt inn Þorragötu og mætt bifreiðinni þar á móts við Reykjavíkurveg. Hefði lögreglubifreiðinni verið snúið við og akstur bifreiðarinnar stöðvaður á Suðurgötu við Lynghaga. Ökumaður bifreiðarinnar reyndist vera A, en ákærða sat í farþegasæti. Kemur fram í lögregluskýrslu að hún hafi verið greinilega nokkuð ölvuð, en hún hafi neitað að gefa öndunarsýni. Var hún færð á lögreglustöð þar sem tekin voru blóðsýni úr henni klukkan 11:53 og 13:06. Samkvæmt greinargerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði mældist 1,50‰ alkóhóls í fyrra sýninu, en 1,20‰ í því síðara. Lögreglumaður ræddi jafnframt við vitni í flugstöðinni á Reykjavíkurflugvelli og tók niður framburð þeirra. Ákærða var yfirheyrð af lögreglu þetta kvöld og liggur fyrir hljóðupptaka af þeirri skýrslutöku. Ákærða neitaði að hafa ekið bifreiðinni undir áhrifum áfengis. Hún kvaðst hafa ekið frá heimili sínu að flugstöðinni og hefði hún þá verið allsgáð. Hún hefði farið inn í flugstöðina og keypt þar áfengi. Kvaðst ákærða hafa drukkið talsvert magn af áfengi á skömmum tíma. Henni hefði liðið illa og hefði hún sturtað í sig áfengi á Reykjavíkurflugvelli. Hún kvaðst hafa drukkið eitthvað af áfenginu inni í flugstöðinni. Ákærða kvað A hafa tekið við akstri bifreiðarinnar eftir þetta og hefði hann ekið frá flugstöðinni. Hún kannaðist við að hafa ekið á handrið á bifreiðastæðinu, eins og vitni hefðu borið um, en kvað það hafa gerst þegar hún ók bifreiðinni að flugstöðinni. Við aðalmeðferð málsins lýsti ákærða því að A hefði komið á bifreið sinni að sækja hana á heimili hennar um morguninn. Þau hefðu ætlað í sund og kvaðst ákærða hafa ekið bifreiðinni áleiðis að Sundlaug Vesturbæjar. Hún kvaðst síðan hafa ákveðið að fara að Reykjavíkurflugvelli og kaupa þar áfengi. Hún hefði lagt bifreiðinni við grind eða stólpa á bifreiðastæðinu við flugstöðina og farið þar inn. Þar hefði hún tekið eftir manni sem fylgdist með henni og elti hana og hefði henni liðið illa yfir því. Ákærða kvaðst hafa keypt rauðvín og tekið það með sér út í bifreiðina. Hún kvaðst hafa bakkað bifreiðinni aðeins út úr bifreiðastæðinu, en bifreiðin hefði þá rekist utan í stólpann. Þau A hefðu farið út úr bifreiðinni og skoðað ákomuna á bifreiðinni og hefði A síðan tekið við akstri bifreiðarinnar. Ákærða kvaðst hafa sest í farþegasætið við hlið A. Hún kvaðst hafa seilst í vodkapela sem hún vissi af í aftursætinu. Hún hefði lengi vitað af þessu áfengi í bifreiðinni, en maður sem var að vinna fyrir hana hefði skilið það eftir. Hún kvaðst hafa sturtað í sig um hálfum vodkapelanum og síðan drukkið af rauðvíninu sem hún hafði keypt í flugstöðinni. Um 10 mínútum síðar hefði lögregla stöðvað bifreiðina á Suðurgötu. Ákærða kvaðst hafa falið það fyrir A að hún var að drekka áfengi og hefði hún snúið sér frá honum á meðan. Hún kvað það sem eftir var af rauðvíninu hafa farið ofan í sundtöskuna hennar, sem hefði orðið eftir í bifreiðinni þegar hún var handtekin. Ákærða tók fram að við yfirheyrslu hjá lögreglu hefði hana minnt að hún hefði ekið á stólpann þegar hún kom að flugstöðinni. Síðan hefði rifjast upp fyrir henni að það hefði verið þegar hún ók frá flugstöðinni. Ákærða kvaðst ekki hafa verið búin að drekka áfengi þegar hún ók á stólpann. Þá kvaðst hún ekki hafa neytt áfengis þegar hún var inni í flugstöðinni og væri því ekki rétt það sem hefði komið fram hjá henni um þetta við yfirheyrslu hjá lögreglu. Vitnið A kvað ákærðu hafa ekið bifreiðinni að flugstöðinni í umrætt sinn. Hann hefði síðan tekið við akstrinum og taldi vitnið bifreiðina hafa rekist á stólpa þegar hann ók frá flugstöðinni. Vitnið kvað ákærðu hafa setið í farþegasætinu við hlið sér og hefði hann ekki orðið var við að hún væri að drekka áfengi. Þá kvaðst hann ekki hafa orðið var við að hún væri undir áhrifum áfengis. Vitnið kvaðst vera eigandi bifreiðarinnar og hefði hann ekið henni að heimili ákærðu um morguninn. Hann kvaðst ekki kannast við að vodkapeli hefði verið í bifreiðinni. Sérstaklega spurður kvað vitnið minni sitt ekki vera fullkomið, en hann hefði greinst með [...] fyrir tveimur eða þremur árum. Vitnið B kvaðst hafa verið að bíða eftir flugi í farþegasal flugstöðvarinnar þegar hann hefði séð áberandi drukkna konu vafra inn á flugstöðina og kaupa sér bjór í veitingaafgreiðslunni. Hefði hann síðan séð að konan settist inn í bifreið fyrir utan og ók henni á varnarstaur á bifreiðastæðinu. Hefði konan farið út og skoðað skemmdir á bifreiðinni. Aldraður maður sem var með henni í bifreiðinni hefði síðan tekið við akstri bifreiðarinnar, en konan sest í farþegasæti. Kvaðst vitnið hafa hringt til lögreglu og tilkynnt um atvikið, enda hefði hann ekki heldur verið viss um ástand mannsins. Vitnið C kvaðst hafa setið á skrifstofu sinni í flugstöðinni, sem snúi út að bifreiðastæði. Vitnið kvaðst hafa heyrt hljóð frá bifreiðastæðinu og litið út um glugga. Hann hefði þá séð að maður fór út úr bifreið og virtist vera að skoða stuðara hennar. Þá hefði kona stigið út úr bifreiðinni ökumannsmegin og hefði fólkið rætt aðeins saman. Konan hefði síðan sest í farþegasætið og maðurinn ekið bifreiðinni á brott. Vitnið kvaðst hafa séð að konan hélt á flösku, sem líktist maltflösku. Vitnið D var stödd á skrifstofu sinni við hlið skrifstofu vitnisins C. Hún kvaðst hafa heyrt hvell og gert sér grein fyrir að bifreið hefði verið ekið á eitthvað. Hún hefði séð út um glugga að maður var að skoða skemmdir á bifreið þar fyrir utan. Kona sem sat í ökumannssæti hefði síðan komið út úr bifreiðinni, sest í farþegasætið og hefði maðurinn ekið á brott. Lögreglumennirnir Dóra Birna Kristinsdóttir og Árni Gunnar Ragnarsson stöðvuðu akstur bifreiðarinnar á Suðurgötu í umrætt sinn. Vitnin báru að aðeins nokkrar mínútur hefðu liðið frá því tilkynning barst um hugsanlega ölvaðan ökumann við flugstöðina þar til bifreiðin var stöðvuð. Hefði kona sem var farþegi í bifreiðinni verið áberandi ölvuð. Þá kom fram hjá vitnunum að bifreiðin hefði ekki verið skoðuð sérstaklega og hefði ekki verið leitað eftir áfengisumbúðum í henni. Vitnið Þorgeir Albert Elíesersson lögregluvarðstjóri kvaðst hafa rætt við vitni í flugstöðinni eftir að tilkynning barst um ölvaðan ökumann og síðan tekið við málinu á lögreglustöðinni. Hann kvað tvö blóðsýni hafa verið tekin úr ákærðu til alkóhólmælingar þar sem hún hefði neitað að láta í té þvagsýni. Vitnið Kristín Magnúsdóttir, deildarstjóri Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, gerði grein fyrir niðurstöðum rannsóknar á tveimur blóðsýnum, sem tekin voru úr ákærðu á lögreglustöð klukkan 11:53 og 13:06 þennan dag, en samkvæmt greinargerð rannsóknastofunnar mældist 1,50‰ alkóhóls í fyrra sýninu, en 1,20‰ í því síðara, að teknu tilliti til vikmarka. Vitnið kvað niðurstöðu mælinganna sýna að styrkur etanóls í blóði hefði náð hámarki og verið fallandi er síðara sýnið var tekið. Hún kvað ólíklegt að jafnhár styrkur og mældist í fyrra sýninu hefði náðst ef áfengisdrykkja hefði hafist um klukkustund áður en sýnið var tekið. Taldi vitnið jafnframt að hærra magn etanóls hefði mælst í síðara sýninu ef svo hefði verið. Vitnið tók þó fram að útreikningar hefðu getað orðið nákvæmari ef þvagsýni hefði legið fyrir. Niðurstaða Ákærða neitar sök í málinu og hafnar því að hafa verið undir áhrifum áfengis er hún ók bifreiðinni í umrætt sinn. Framburður ákærðu um atvik málsins hefur ekki verið stöðugur að öllu leyti. Þannig bar ákærða við yfirheyrslu hjá lögreglu að bifreiðin hefði rekist utan í járngrindina þegar hún ók inn í bifreiðastæðið. Hún hefði eftir þetta farið inn í flugstöðina, keypt þar áfengi og drukkið eitthvað af því þar inni. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærða það hafa rifjast upp fyrir sér að hún hefði ekið á járngrindina eftir að hún kom út úr flugstöðinni og hún kannaðist ekki við að hafa neytt áfengis þar inni. Vitnið A, sem sat við hlið ákærðu í bifreiðinni, kvaðst ekki hafa orðið var við að hún neytti áfengis er þau óku frá flugstöðinni. Vitnið, sem er eigandi bifreiðarinnar, kannaðist heldur ekki við að vodkapeli hefði verið í aftursæti bifreiðarinnar, svo sem ákærða bar við aðalmeðferð málsins. Framburður vitnisins var afdráttarlaus að þessu leyti og þykir ekki draga úr vægi hans þótt fram hafi komið hjá honum að minni hans væri ekki jafngott sem fyrr. Vitnið B kvað ákærðu sjáanlega hafa verið undir áhrifum áfengis er hún kom inn í flugstöðina og kvaðst hann þess vegna hafa gert lögreglu viðvart um aksturinn, auk þess sem hann hefði verið óviss um ástand mannsins sem tók við akstri bifreiðarinnar. Þá báru lögreglumennirnir Dóra Birna Kristinsdóttir og Árni Gunnar Ragnarsson að ákærða hefði verið áberandi ölvuð er þau höfðu afskipti af henni, en óumdeilt er að lögreglumennirnir stöðvuðu bifreiðina aðeins nokkrum mínútum eftir að henni var ekið frá flugstöðinni. Loks er að líta til vitnisburðar Kristínar Magnúsdóttur deildarstjóra Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, sem taldi ólíklegt að styrkur etanóls sem mældist í fyrra blóðsýni hefði náðst ef drykkja áfengis hefði hafist á þeim tíma sem ákærða hefur borið, auk þess sem vitnið taldi að hærra magn etanóls hefði þá mælst í síðara sýninu. Samkvæmt framansögðu hefur framburður ákærðu verið nokkuð misvísandi, auk þess sem lýsingar hennar á áfengisneyslu í umrætt sinn eru að verulegu leyti í ósamræmi við framburð vitna og niðurstöður alkóhólmælingar í blóðsýnum. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið þykir frásögn ákærðu um að hún hafi byrjað að neyta áfengis eftir að hún lét af akstri bifreiðarinnar ótrúverðug og verður hún ekki lögð til grundvallar í málinu. Þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi verið undir áhrifum áfengis er hún ók bifreiðinni úr bifreiðastæði við Reykjavíkurflugvöll, sem í ákæru greinir. Verður ákærða sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og er háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærða er fædd árið 1957. Samkvæmt sakavottorði er ölvunarakstursbrot hennar ítrekað öðru sinni. Þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Ákærða er svipt ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dómsins að telja. Ákærða greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., 188.250 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Magnúsar Jónssonar hdl., 37.650 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærða greiði 42.934 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Dagmar Ösp Vésteinsdóttir aðstoðarsaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærða, Jónína Benediktsdóttir, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærða er svipt ökurétti ævilangt frá dómsuppkvaðningu að telja. Ákærða greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., 188.250 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Magnúsar Jónssonar hdl., 37.650 krónur. Ákærða greiði 42.934 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 852/2016
Kærumál Óvígð sambúð Opinber skipti
Við slit á óvígðri sambúð M og K krafðist M þess að söluandvirði fasteignar, sem skráð var eign K, yrði skipt þannig að 45% kæmi í hlut hans en 55% í hlut K. Í hinum kærða úrskurði, sem staðfestur var í Hæstarétti, kom fram að M hefði ekki tekist að sýna fram á að hann hefði með fjárframlögum sínum eignast hlutdeild í umræddri fasteign. Þá var hafnað varakröfu M, um að honum yrði dæmd lægri hlutdeild í söluandvirðinu, með þeim rökum að af þeim takmörkuðu gögnum sem M hefði lagt fram væri með engu móti unnt að meta hvað kynni að vera sanngjörn hlutdeild hans í söluandvirðinu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 8. desember 2016, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningií tengslum við opinber skipti til fjárslita vegna slita á óvígðri sambúðmálsaðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að ,,nettó-söluandvirði“fasteignarinnar [...], fastanúmer [...], Reykjavík verði skipt þannig milliaðila að 45% komi í hlut sóknaraðila en 55% í hlut varnaraðila, en til vara aðsér verði dæmd lægri hlutdeild í fasteigninni. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétti hafa báðir aðilar lagt fram frekari gögn umatvinnutekjur sínar á sambúðartímanum auk fleiri gagna. Fá þau ekki hnekktniðurstöðu hins kærða úrskurðar sem staðfestur verður með vísan til forsendnahans.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2016.IMál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 10. nóvember 2016, barst dóminum 21. júní s.á. með bréfiskiptastjóra við opinber skipti vegna fjárskipta á milli málsaðila. Sóknaraðili,M, [...], krefst þess aðallega að nettó-söluandvirðifasteignarinnar að [...], fastanr. [...], komi til skipta á milli aðila þannig að 45% komi íhlut sóknaraðila en 55% í hlut varnaraðila. Til vara er krafist lægrihlutdeildar að mati dómsins. Til þrautavara er þess krafist að dómurinn ákveðiað varnaraðila beri að endurgreiða sóknaraðila fjár­hæð að álitum vegna þeirrarauðgunar sem fjárframlög sóknaraðila hafa skapað henni. Þá er krafistmálskostnaðar. Varnaraðili, K, [...], Reykjavík, krefst þess aðallega að öllum kröfumsóknaraðila verði hafnað. Til vara krefst varnaraðili þess, verði fallistá kröfur sóknaraðila að einhverju leyti um eignarhlutdeild í fasteigninni [...], að varnaraðila verði dæmdsamsvarandi hlutdeild í eignum sóknaraðila, þ.e. bifreiðinni [...] og tjaldvagninum [...], að sóknaraðili greiðivarnaraðila samsvarandi hlutfallslegan kostnað og hlutdeild í eignum, vegnasölulauna fasteignasala (763.197 kr.) viðsölu fasteignarinnar [...], og aðsóknaraðili greiði varnaraðila 417.624 kr. vegna uppgreiðslu varnaraðila á lánimeð veði í felli­hýsinu [...], 28. október2014. Krefst varnaraðili að varakröfur hans verði teknar til greina viðfjárslitin og dragist þannig frá hugsanlegum kröfum sóknaraðila á hendur varnar­aðila.Þá er þess krafist að tekið verði tillit til dráttarvaxta af kröfunum frá ogmeð gjalddaga þeirra. Varnaraðili krefst enn fremur málskostnaðar úr hendi sóknaraðila ogað kostnaður við skiptameðferð bús (svo) aðila verði greiddur að óskiptu afsóknaraðila. IIMálavextirMálsaðilar hófu sambúð umáramótin 1998/1999. Þegar sambúðin hófst átti varnar­aðili fasteignina [...], sem hún hafði fest kaup á í júní 1998. Kaup­verðfasteignarinnar var 9.000.000 kr. sem varnaraðili greiddi svo til að jöfnu meðpeningum/húsbréfum og yfirtöku skulda. Óumdeilt er að varnaraðili var eigna­lausvið upphaf sambúðarinnar að öðru leyti en að framan getur og liggja ekki fyrirupp­lýsingar um eignir og skuldir aðila á því tímamarki. Er sambúðinni lauk, umáramótin 2013/2014, var varnaraðili enn ein þinglýstur eigandi fasteignarinnar.Varnar­aðili seldi fasteignina í september 2014, á 29.700.000 kr. Áhvílandi láná eigninni námu um 11.000.000 kr. skv. framlögðum kaupsamningi. Sóknaraðili varvið sam­búðarslitin skráður fyrir fellihýsi og bifreið sem hann hafði fest kaupá á lokaárum sam­búðarinnar.Sóknaraðili telur að hannhafi á sambúðartímanum, með fjárframlögum sem runnið hafi bæði til afborgana affasteigninni og reksturs heimilis, öðlast hlutdeild í eignar­myndun ífasteigninni við [...]. Því mótmælir varnaraðili. Verðurnánar gerð grein fyrir atriðum er snerta eigna- og skuldastöðu aðila ásambúðartíma í nið­ur­stöðukafla dóms þessa.Með úrskurði dómsinsuppkveðnum 16. apríl 2016 var fallist á kröfu sóknar­aðila um opinber skiptitil fjárslita milli málsaðila, sbr. 100. gr. laga nr. 20/1991, um opin­berskipti á dánarbúum o.fl. Hinn 21. júní s.á. var ágreiningi um hlutdeild sóknar­aðilaí fasteigninni vísað til dómsins, sbr. 112. gr. sömu laga.IIIMálsástæður sóknaraðila Aðalkrafasóknaraðila, um að honum verið dæmdur 45% eignarhlutur í fast­eigninni við [...]er á því byggð að nettó-söluandvirði fasteignarinnar sésameign hans og varnaraðila, þ.e. söluandvirðið að frádregnum áhvílandiveðskuldum. Íbúðin hafi verið keypt árið 1998 og afhent varnaraðila skömmu áðuren sambúð málsaðila hófst en sambúðin hafi staðið í um 15 ár. Fljótlega eftirsambúðarslitin hafi varnaraðili selt íbúðina sína og hafi hrein eignvarnaraðila numið 18.658.707 kr. Á meðan á sambúðinni stóð hafi sóknaraðili meðfjárframlögum, sem runnið hafi bæði til afborgana af fasteigninni og rekstursheimilis, öðlast hlutdeild í þeirri eignamyndun sem hafi orðið ásambúðartímanum. Sú eignamyndun nemi allt að 45% eignarhluta að matisóknaraðila. Sóknaraðili vísar tilþess að þegar við upphaf sambúðar hafi orðið með honum og varnaraðilafjárhagsleg samstaða. Sóknaraðili hafi haft tekjur á sambúðartímanum og lagtsitt af mörkum fjárhagslega til samreksturs og gott betur. Þær tekjur hafiannars vegar runnið til greiðslu afborgana af lánum af íbúðinni og hins vegartil reksturs heimilis og framfærslu barna konunnar. Sóknaraðili hafi þannig fráupphafi sam­búðar lagt að meðaltali 100.000 til 150.000 kr. mánaðarlega tilafborgana af íbúð varnar­aðila beint og/eða óbeint og í annan kostnað vegnareksturs heimilisins. Vísar sóknaraðili í þessu samhengi til yfirlits bankareikningssem sýni að hann hafi, á tíma­bilinu frá 1. mars 2011 til 20. janúar 2014, lagtsamtals 2.775.000 kr. inn á reikning varnaraðila. Þar að auki hafi hann greitttryggingar sem fjölskyldan hafði, samtals 438.571 kr., á sama tímabili.Afborganir vegna bifreiðakaupa, að fjárhæð 1.041.604 kr., komi til viðbótarofangreindum fjárhæðum en þær megi sjá á bankayfirliti. Þá hafi sóknaraðili,skv. viðskiptakvittunum Landsbankans, greitt í þágu varnaraðila nokkur hundruðþúsund á árunum 2005-2008. Enn fremur vísar sóknaraðili til þess að hann hafigreitt samtals 7.302.642 kr. vegna sameiginlegs VISA korts. Sé þar um að ræðakort með takmarkaða heimild sem aðilar hafi nýtt sér vegna reksturs heimilisinsog vegna sameiginlegra nota í heimilishaldi þeirra, s.s. uppihalds, daglegsreksturs, fram­færslu barna o.s.frv. Hafi sóknaraðili alfarið séð ummánaðarlegar afborganir visa-kortsins. Þá sýni veltukort sóknaraðila að umsameiginlega notkun hafi verið að ræða í þágu heimilisins, t.d. viðmatarinnkaup, bensínkostnað, lyfjakostnað, og önnur útgjöld vegna framfærsluaðila og barnanna tveggja sem búið hafi á heimili þeirra. Þá vísar sóknaraðilitil þess að hann hafi leyst út séreignarsparnað sinn árið 2009 að fjárhæð3.095.799 kr., sem hafi verið greiddur út næstu árin. Séreignarsparnaðurinnhafi þannig komið varnaraðila til góða, enda hafi andvirði hans til viðbótartekjum sóknar­aðila að mestu leyti runnið til sameiginlegra þarfa heimilisins,þ. á m. greiðslu áhvílandi lána á þessu tímabili með beinum og/eða óbeinum hætti. Sóknaraðili kveðst ávallthafa staðið í þeirri trú að ofangreindar greiðslur væru inntar af hendi með þaðí huga að um sameign væri að ræða, enda sambúðartíminn langur. Hann eigi þvíréttilegt tilkall til hlutdeildar í þeirri eignamyndun sem hafi orðið ásambúðartíma aðila. Sanngirnisrök og dómvenja mæli gegn því að leggja beri tilgrundvallar þinglýsta eignarheimild varnaraðila. Varakröfu sína, um aðhonum verði dæmd hlutdeild í fasteigninni að mati dómsins, styður sóknaraðiliþeim rökum að framangreint, ekki síst fjárhagsleg sam­staða sem hafi verið meðaðilum, lengd sambúðartíma og atvik að öðru leyti, réttlæti hlutdeild hans aðeinhverju leyti í eignarmynduninni. Þá vísar sóknaraðili til þess aðvarnaraðili hefði ekki getað staðið við fjárhagsskuldbindingar sínar, ogframfærslu fjölskyldu sinnar, án fjárframlaga sóknaraðila og stuðnings.Meðfylgjandi bankayfirlit varnaraðila áranna 2011-2013 sýna m.a. tekjurvarnaraðila á sambúðartíma aðila, sem séu frá 170.000 til 250.000 kr. á mánuði.Þrautavarakröfu sína, um að varnaraðili verði dæmd til að greiða honum fjárhæðað álitum, byggir sóknaraðili á því að ljóst sé að varnaraðili hafi auðgast aðsambúðinni lokinni vegna hinnar fjárhagslegu samstöðu og þeirra umtalsverðufjármuna sem sóknaraðili hafi lagt af mörkum. Það geti ekki talist sanngjarntog eðlilegt, enda hafi umræddar greiðslur ávallt verið inntar af hendi á þeirriforsendu að um áframhaldandi sambandi yrði að ræða á milli hans og varnaraðila. Sóknaraðilimótmælir því að hann hafi sýnt af sér tómlæti í málinu. Engir frestir séusettir í lögum til að setja fram kröfu um opinber skipti til fjárslita. Þáhafnar hann því að aðilar hafi skipt með sér eignum við sambúðarslitin svoskuldbindandi sé gagnvart sóknaraðila, eða hafi gert með sér einhvers konardrög að fjárskiptasamningi. Málsástæður varnaraðila Afhálfu varnaraðila er því hafnað að söluandvirði fasteignarinnar að [...] sé á einhvern hátt sameign hennar og sóknaraðila.Varnaraðili hafi átt fasteignina við upphaf sambúðar aðila og verið þinglýstureigandi hennar allan sam­búðartímann. Sóknaraðili hafi engar eignir átt viðupphaf sambúðarinnar og hafi engar eignir lagt til á sambúðartímanum. Þá hafihann átt við verulegan skuldavanda að stríða, sem fylgt hafi honum ásambúðartíma aðila. Varnaraðili hafnar því aðsóknaraðili hafi með beinum og/eða óbeinum framlögum öðlast hlutdeild í meintrieignamyndun sem kunni að hafa orðið á sam­búðartíma aðila. Eignamyndun ífasteigninni sé óveruleg og þá hafi engum framlögum af hálfu sóknaraðila tileignamyndunar verið til að dreifa. Sóknaraðili hafi ekki lagt fram fé til kaupaá fasteigninni, ekki tekið lán til kaupanna, ekki greitt niður áhvílandi lán,ekki tekið yfir skuldir, eða á annan hátt stuðlaði að eignamyndun ífasteigninni. Þá hafi hann ekki lagt út í talsverðar framkvæmdir við húsnæðið.Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á fjárframlög, vinnu eða önnur framlög tilviðhalds á fasteigninni. Dóma­fram­kvæmd sýni að gerðar séu strangar kröfur umbein framlög til eignamyndunar, svo hægt sé að viðurkenna hlutdeild íeignamyndun. Einnig séu gerðar kröfur um verulega fjárhagslega samstöðu aðila.Þannig taki hvor aðili það sem hann hafi lagt til sambúðarinnar og sé skráðureigandi að, nema sönnun takist um myndun sameignar. Þinglýsing, sem sé opinbertilgreining eignarréttar, veiti líkindi fyrir eignarrétti og beri sá sem haldiöðru fram alfarið sönnunarbyrði fyrir því að sameign hafi stofnast ísambúð. Varnaraðili hafnar því aðsóknaraðili hafi lagt fram fjármuni til greiðslu afborgana af lánum, tilfasteignagjalda og annarra lögboðinna gjalda vegna fast­eignarinnar.Staðhæfingu sóknaraðila um að hann hafi frá upphafi sambúðar lagt fram aðmeðaltali 100.000 til 150.000 kr. mánaðarlega til afborgana af íbúð varnaraðilasé alfarið hafnað. Engin gögn séu lögð fram því til stuðnings. Einu gögnin semsóknaraðili kjósi að taka saman yfir greiðslur til varnaraðila séu frátímabilinu 1. mars 2011 til 20. janúar 2014, að fjárhæð 2.775.000 kr., sem sétæplega þriggja ára tímabil en það sé á engan hátt lýsandi fyrir sambúðartímaaðila. Hafi greiðslur fram að því iðulega verið mun lægri af hálfu sóknaraðila.Á þessu sama tímabili hafi millifærslur varnaraðila til sóknaraðila numið866.000 kr., sbr. fyrirliggjandi bankayfirlit. Nettó­greiðslur sóknaraðila tilvarnaraðila á umræddu tímabili hafi því numið tæpum 2.000.000 kr., eða tæpum60.000 kr. að meðaltali á mánuði í 32 mánuð. Fjárframlög sóknaraðila hafi, íbesta falli, runnið til sameiginlegrar framfærslu aðila. Tekjur hans hafi aðstórum hluta farið í eyðslu á öldurhúsum og í leigubíla eins og sjá megi á framlögðum gögnum. Þá séþví hafnað að sóknaraðili hafi greitt tryggingar vegna fast­eignarinnar. Þærtryggingagreiðslur sem sóknaraðili hafi greitt hafi runnið til greiðslutrygginga bifreiðar sem sóknaraðili hafi verið skráður umráðamaður að frá 2012og/eða vegna fellihýsis sem hann hafi verið skráður eigandi að frá árinu 2011.Þá vísar varnaraðili til greiðslukortayfirlits frá viðskiptabanka hennar vegnaáranna 2011-2013, sem sýni m.a. greiðslu orkugjalda, síma, sjónvarps- ognetáskriftar og fyrir almenna neyslu, matvörukaup o.fl. Þannig hafi engin fjárhagsleg samstaða veriðmeð aðilum, þar sem varnaraðili hafi áfram séð um greiðslur vegnafasteignarinnar, eins og hún hafi gert frá upphafi kaupa á eigninni, en neyslahafi að einhverju leyti verið sameiginleg.Varnaraðili byggir á því,komi til þess að það verði hugsanlega litið svo á að einhver eignamyndun hafiátt sér stað á sambúðartíma aðila, að þá hafi aðilar skipt með sér þeim eignumvið sambúðarslit. Aðilar hafi verið búnir að gera drög að fjár­skipta­samningisem sé að öllu leyti í samræmi við það sem aðilar hafi í raun gert við sam­búðarslit,þ.e. varnaraðili hafi tekið fasteign og skuldir tilheyrandi fasteigninni oggreitt upp lán sóknaraðila vegna fellihýsis, en sóknaraðili hafi tekið bifreið,fellihýsi, bílalán og lausaskuldir. Varnaraðili hafnar því aðsú hugsanlega jákvæða eignarstaða sem hafi myndast í umræddri fasteign ásambúðartíma, eða að lokinni sambúð, og kom fram í hækkun sölu­verðs fasteignarinnarúr 9.000.000 kr. við kaup á árinu 1998 í 29.700.000 kr. við sölu á árinu 2014,hafi orðið til fyrir tilverknað sóknaraðila á einhvern hátt, umfram verðbólgu,hækkun áhvílandi lána og almenna hækkun á fasteignaverði. Á sambúðartíma aðilahafi áhvílandi veðlán einnig hækkað, eða úr 4.500.000 kr. í 10.500.000 kr.Nettóeign varnaraðila við kaup á fasteigninni hafi numið um 50% í eigninni.Nettóeign við sölu hafi numið um 60% í eigninni. Því megi segja að eignar­staðavarnaraðila í fasteigninni hafi aukist einungis úr 50% eignarhlutfalli í 60%eignarhlutfall á sambúðartíma aðila. Hvaðvarðar úttekt sóknaraðila á séreignarsparnaði, þá vísar varnaraðili til þess aðsóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að sú úttekt hafi á einhvern hátt runnið tileignar­myndunar í fasteigninni. Varnaraðili hafi sömuleiðis tekið útséreignarsparnað á sama tímabili, að nettófjárhæð 1.079.540 kr. Nettóúttektsóknaraðila hafi numið 1.882.993 kr. Varnaraðilitelur að um verulegt tómlæti sóknaraðila sé að ræða, allt frá upp­hafi sambúðaraðila. Sóknaraðili hafi ekkert gert til að tryggja sér eignarhlut í fast­eignvarnaraðila. Sambúð aðila hafi lokið um áramótin 2013/2014. Hafi sóknaraðili ekki gert neinarathugasemdir við sambúðarslitin eða síðar þegar varnaraðili hafi seltfasteignina í september 2014. Það hafi fyrst verið ídesember 2014 sem sóknaraðili hafi hreyft mótmælum, eða um ári eftir að sambúðaðila hafi lokið. Þá hafi liðið aftur eitt ár þangað til sóknaraðili hafihafist handa við að fara fram á opinber skipti. Varnaraðili hafnar sömuleiðisvarakröfu sóknaraðila um lægri hlutdeild í sölu­andvirði fasteignarinnar [...], að mati dómsins, með vísan til fyrri rök­stuðningsum höfnun aðalkröfu sóknaraðila. Hvað varðarþrautavarakröfu sóknaraðila um endurgreiðslu fjárhæðar að álitum vegna þeirrarauðgunar sem fjárframlög hans leiddu tilþá vísar sóknaraðili til þess að krafaneigi ekki við rök að styðjast. Engin auðgun hafi átt sér stað, sbr. ofan­greintum að eignarstaða varnaraðila hafi einungis batnað úr 50% eign í 60% eignar­hlutfall. Þá sé um fjárkröfusóknaraðila að ræða, sem heyri ekki undir skiptin, sbr. XVII. kafla laga nr.20/1991, sbr. og til hliðsjónar t.d. H. 195/2016. Varakröfu sína um samsvarandi hlutdeild í eignum sóknaraðila, þ.e. íbifreið og tjaldvagni, byggir varnaraðili á að með öllu sé óeðlilegt aðsóknaraðili geti öðlast hlut­deild í eignum varnaraðila en haldi að fullu þeimeignum sem skráðar eru á hann. Um varakröfu, þess efnis að sóknaraðiligreiði varnaraðila samsvarandi hlutfallslegan kostnað og hlutdeild í eignum,vegna sölulauna fasteignasala, er vísað til þess að ef sóknaraðili á hlutdeildí fasteigninni beri honum að sjálfsögðu að greiða þann kostnað sem fylgi slíkrieignarhlutdeild, þ.m.t. sölulaun.Umvarakröfu, þess efnis að sóknaraðili greiði varnaraðila 417.624 kr. vegna upp­greiðsluvarnaraðila á láni vegna kaupa fellihýsi, þá vísar varnaraðili til þess aðlánið hafi verið áhvílandi á fasteign hennar og hafi hún greitt það upp þar semhún hafi staðið í þeirri trú að aðilar hefðu skipt með sér eignum viðsamvistaslit og í því upp­gjöri hefði falist að varnaraðili ætti að greiða upplánið á fellihýsinu. Varnaraðilikrefst þess að framangreindar varakröfur hennar verði teknar til greina viðfjárslitin og dragist þannig frá hugsanlegum kröfum sóknaraðila á hendur henni.Þá er þess krafist að tekið verði tillit til dráttarvaxta af kröfunum frá ogmeð gjald­daga þeirra. IVNiðurstaðaMál þetta lýtur að ágreiningi í tengslum við opinberskipti til fjárslita milli sóknar­aðila og varnaraðila, vegna loka óvígðrarsambúðar þeirra. Við lok óvígðrar sam­búðar ber við fjárslit að líta ásambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og gildir þá sú meginregla að hvoraðili taki þær eignir sem hann átti við upphaf sam­búðar eða eignaðist meðan ásambúðinni stóð.Eftir almennum reglum fjármunaréttar gildir súmeginregla við fjárslit að þinglýst eignarheimild yfir fasteign veitir líkindifyrir eignarrétti. Leiðir af þeirri reglu að sá sem heldur því fram að í slíkriskráningu felist ekki réttar upplýsingar um eignarrétt ber sönnunarbyrði fyrirþeirri staðhæfingu. Í samræmi við það ber sóknaraðila sönnun fyrir staðhæfingumsínum í máli þessu.Eins og rakið hefur veriðvoru málsaðilar í sambúð í 15 ár, eða frá áramótum 1998/1999 til áramóta2013/2014. Sóknaraðili skráði lögheimili sitt á sama stað og varnaraðili, þ.e.að [...], 9. mars 1999 en þau voru aldreiskráð í sambúð. Bjuggu þau að [...]alla sínasambúð. Er samband þeirra hófst, í júlí 1998, hafði varnaraðili nýverið festkaup á íbúð í fjölbýlishúsi á nefndum stað og bjuggu þau í henni allansambúðartímann. Kaupverð íbúðarinnar, 9.000.000 kr., greiddi varnaraðili meðpeningum/húsbréfum og yfirtöku lána, svo til að jöfnu. Óumdeilt er aðsóknaraðili kom ekki að kaupum á íbúðinni á neinn hátt en þá höfðu aðilar ekkihafið samband sitt. Ekki verður annað ráðið en að íbúðin hafi verið eina eignmálsaðila við upphaf sambúðarinnar, en engin önnur gögn en kaupsamningur umhana hafa verið lögð fram um eigna- og skuldastöðu aðila við upphafsambúðarinnar. Þannig er í málinu einungis að finna skattframtöl aðila vegnatekjuáranna 2011-2014 hvað varðar sóknaraðila en vegna tekjuáranna 2009-2013hvað varðar varnaraðila. Aðilar töldu aldrei saman til skatts, enda ekki skráðí sambúð, þótt þau ættu sama lög­heimili eins og áður er getið. Í framburðiþeirra fyrir dóminum kom fram að þau ræddu aldrei hvort sóknaraðili ætti, efupp úr sambúðinni slitnaði, rétt til eignarhluta í fasteign varnaraðila. Þávirðist ekki hafa komið til tals að sóknaraðili greiddi leigu fyrir veru sína ífasteigninni eða hvernig skipta skyldi reikningum vegna heimilis­halds. Þó eróumdeilt að sóknaraðili sá um að greiða reikninga í heimabanka varnar­aðila.Sóknaraðili kveðst hafa staðið í þeirri trú að hann ætti til hlutdeildar íeignar­myndun í fasteigninni á grundvelli fjárframlaga sem hann telur sig hafalagt fram á sam­búðartímanumMálsaðilar eignuðust ekkisaman börn en sambúð þeirra hófst þegar þau voru á fertugs­aldri. Tvö börnvarnaraðila munu þá hafa verið á heimilinu, átta og sautján ára gömul.Sóknaraðili átti barn, fætt 1984, sem ekki var í hans forsjá, og greiddi meðþví meðlag. Af framburði aðila mátti ráða að eldra barn varnaraðila hafi fluttað heiman fljótlega eftir að sambúð þeirra hófst þannig að mestansambúðartímann var einungis yngsta barn varnaraðila á heimilinu. Liggur ekkifyrir að annar málsaðila hafi tekið sér ólaunað leyfi frá störfum til að sinnaheimilinu vegna barnauppeldis. Þvert á móti voru þau bæði í fullu starfi oghöfðu svipaðar tekjur en þau störfuðu bæði sem strætisvagnabílstjórar. Þau hófuað taka út séreignarsparnað sinn árið 2009 eins og þeim var tímabundið heimiltá grundvelli laga þar um. Greiðslur til sóknaraðila, að frá­dregnum sköttum,námu samtals 1.882.993 kr. en til varnaraðila 1.079.540 kr. Af fram­lögðumgögnum er ekki er unnt að rekja í hvað greiðslum þessum var ráðstafað.Á sambúðartímanum munvarnaraðili hafa eignast bifreiðar en engin gögn liggja fyrir um það. Árið 2011var keypt fellihýsi sem var skráð á nafn sóknaraðila. Samkvæmt framburðisóknaraðila, sem ekki hefur verið mótmælt af hálfu varnaraðila, mun kaupverðið,2.350.000 kr., m.a. hafa verið greitt með einni milljón króna í peningum semsóknaraðili fékk að gjöf frá fósturföður sínum og skuldabréfi að fjárhæð1.100.000 krónur með veði í fasteign varnaraðila og peningum vegna sölu á tjald­vagnisem skráður var á varnaraðila. Sóknaraðili kveðst hafa selt fellihýsið eftirsam­búðarslitin á 1.700.000 kr. Árið 2012 var keypt bifreið, sem sóknaraðilivar skráður umráðamaður fyrir, og greidd var með bílaláni á nafni sóknaraðila.Bifreið sem varnaraðili átti mun, á sama tíma, hafa verið seld á 750.000 kr.Bifreiðina, sem keypt var 2011, á sóknaraðili enn þá en hann kveður hanaverðlitla. Varnaraðili var viðsambúðarslitin skráð sem þinglýstur eigandi framangreindrar fasteignar við [...]. Íbúðin mun hafa verið svo til ný er varnaraðli festikaup á henni 1998. Litlar endurbætur munu hafa verið gerðar á henni ásambúðartímanum en aðilar eru sammála um að sóknaraðili hafi flísalagt svaliríbúðarinnar og dyttað að því sem þurfti að laga. Verður því ekki séð að vinnasóknaraðila við viðhald eða endurbætur á fasteigninni hafi skapað honum rétt tileignarhlutdeildar í henni.Óumdeilt er aðvarnaraðili greiddi afborganir af áhvílandi lánum á íbúðinni og gjöld hennitengd á sambúðartímanum. Varnaraðili seldi íbúðina í september 2014 á29.700.000 kr. Samkvæmt fyrirliggjandi kaupsamningi var hún greidd meðpeningum. Áhvílandi veðlán, samtals að fjárhæð 11.041.293 kr., fluttivarnaraðili yfir á aðra fasteign sem hún festi kaup á á 26.500.000 kr. íoktóber 2014. Af hálfu sóknaraðilahafa, eins og áður sagði, takmörkuð gögn verið lögð fram til stuðnings kröfumhans. Einungis eru lögð fram skattframtöl hans er varða síðustu fjögursambúðarárin. Þannig er ekki unnt að sjá hvað hann kann að hafa lagt tilsambúðarinnar fyrstu 11 ár hennar eða hver skuldastaða hans var á þeim tíma, enþað stendur honum nær en varnaraðila að sanna þessi atriði. Í framburðivarnaraðila kom fram að sóknaraðili hafi tjáð henni að hann hefði veriðgjaldþrota áður en þau kynntust og mætti því ekki eiga neitt. Sóknaraðilikvaðst hins vegar um tíma hafa haldið að hann hafi verið gerður gjaldþrota ensíðar komist að því að svo var ekki. Af gögnum má ráða aðaðilar voru ekki með sameiginlega bankareikninga eða kreditkort, eins ogfullyrt er í málatilbúnaði sóknaraðila, heldur voru þau með bankaviðskipti sínhvort í sínum bankanum, þ.e. sóknaraðili hjá [...] en varnaraðili hjá [...].Virðist sóknaraðili hafa að mestu notað bankareikninga sína fyrir daglegútgjöld öfugt við varnaraðila sem notaði að mestu kreditkort sitt. Sóknaraðilihefur lagt fram yfirlit yfir þrjá bankareikninga sína í [...], þ.e.tékkareikning, sem nær yfir tímabilið 21. september 2009 til 22. febrúar 2016,vaxtareikning, sem nær yfir tímabilið 9. júní 2010 til 31. desember 2012, ogeinkareikning, sem nær yfir tímabilið 4. janúar 2005 til 26. júní 2014. Fáarhreyfingar er að finna á síðastgreinda reikningnum eftir haustið 2009 en þávirðist sem sóknaraðili hafi notað tékkareikninginn í staðinn, þ.e. laun vorugreidd inn á hann og gjaldfært af honum vegna kreditkorts o.fl. Þá hefursóknaraðili lagt fram yfirlit yfir mánaðarlega notkun kreditkorts hjá samabanka sem spanna frá júní 2010 til maí 2012 en tekið skal fram að yfirlitvantar vegna margra mánaða. Varnaraðili hefur lagt fram yfirlit yfirtékkareikning sinn hjá [...] tímabilið október 2011 til ársloka 2013. Þá hefurhún lagt fram yfirlit yfir greiðslukort sitt hjá sama banka vegna áranna2011-2013. Út frá framangreindumbankagögnum verður ekki komist að fullnægjandi niðurstöðu um það hvortsóknaraðili hafi lagt meira af mörkum til reksturs heimilisins en varnaraðili. Umþúsundir færslna er að ræða og hafa takmarkaðar tilraunir verið gerðar af hálfuaðila til að vinna frekari upplýsingar úr þeim, málstað sínum til staðfestu,þannig að dóminum sé fært að leggja þær til grundvallar niðurstöðu í málinu. Þáhefur sóknaraðili, með sömu takmörkuðu gögnum, ekki lagt nægilegan grunn aðþeirri staðhæfingu sinni að varnaraðili hefði ekki getað staðið ein undirafborgunum af íbúðinni en ljóst má vera að lánveitandinn, [...], taldi hanageta það enda hefur hún þurft að standast greiðslumat bankans til að fá lánið.Enn fremur er óumdeilt að varnaraðili hafi, a.m.k. fyrstu tíu ár sambúðarinnar,til viðbótar launatekjum, fengið meðlög og barnabætur. Að mati dómsins hefursóknaraðila ekki tekist að færa nægar stoðir undir þá staðhæfingu sína að hannhafi, á 15 ára sambúðartíma málsaðila, að meðaltali lagt 100-150 þúsund krónurtil afborgana af lánum af títtnefndri fasteign varnaraðila eða til reksturheimilis og framfærslu barna hennar. Verður því að hafna aðalkröfu hans um 45%hlutdeild í nettó-söluandvirði fasteignarinnar. Hvað varðar varakröfusóknaraðila, um að dómurinn dæmi honum lægri hlutdeild í nettó-söluandvirðifasteignarinnar, þá er til þess að líta að sóknaraðili hefur, eins og áður varrakið, einungis lagt fram gögn er varða síðustu ár sambúðar málsaðila. Afþessum takmörkuðu gögnum getur dómurinn með engu móti metið hvað kunni að verasanngjörn hlutdeild sóknaraðila í umræddu söluandvirði. Verður því að hafnavarakröfu hans.Hvað varðarþrautavarakröfu sóknaraðila, um að varnaraðila verði gert að greiða honumfjárhæð að álitum vegna þeirrar auðgunar sem framlög sóknaraðila hafi skapaðhenni, þá er til þess að líta að við opinberskipti, sem fara eftir ákvæðum XIV. kafla laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl., verður ekki höfð uppi krafa um skyldu annars aðilans til aðinna af hendi greiðslu til hins nema þannig standi á, sem um ræðir í 2. mgr.124. gr. sömu laga. Svo er ekki hér og verður, þegar af þessari ástæðu, því aðvísa þessari kröfu sóknaraðila af sjálfsdáðum frá dómi.Ekki eruefni til að fallast á kröfu varnaraðila þess efnis að dómurinn kveði á um aðkostnaður vegna fjárslita milli málsaðila verði greiddur af sóknaraðila. Fyrirliggur að sá sem krafist hefur opinberra skipta ber að greiða kostnað sem tilfellur vegna skiptanna, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 20/1991. Þá liggurekkert fyrir um hver sá kostnaður kann að verða. Með vísan til þessaramálsúrslita og með hliðsjón af málatilbúnaði sóknaraðila, er óhjákvæmilegt aðgera honum að greiða varnaraðila málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.Kolbrún Sævarsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnaðer aðal- og varakröfum sóknaraðila, um hlutdeild í nettó-söluandvirðifasteignarinnar að [...]. Þrautavarakröfusóknaraðila, um endurgreiðslu vegna auðgunar, er vísað frá dómi. Sóknaraðili,greiði varnaraðila, K, 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 253/2016
Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem einum ákærulið á hendur X var vísað frá dómi. Hæstiréttur felldi hinn kærða úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar þar sem formskilyrðum ákæru samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. var fullnægt í málinu, auk þess sem það heyrði undir efnishlið málsins hvort hótanir sem ákært var fyrir, væru refsiverðar samkvæmt 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 1. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2016, þar sem vísað var frádómi 2. lið ákæru 22. desember 2015 í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegnvarnaraðila. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili hefur ekki látið máli til síntaka fyrir Hæstarétti.Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr.88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er semákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum ogaðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmdHæstaréttar hafa fyrirmæli þessa lagaákvæðis verið skýrð svo að verknaðarlýsingí ákæru verði að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af hennihvaða refsiverð háttsemi honum gefin að sök og hvaða lagaákvæði hann er talinnhafa gerst brotlegur við. Verknaðarlýsing framangreinds ákæruliðar erskýr. Þá er þar tilgreint hvar og hvenær brot eru talin hafa verið framin ogvið hvaða refsiákvæði þau varða. Formskilyrðum ákæru er því fullnægt. Þaðheyrir síðan undir efnishlið málsins hvort hótanir þær, sem ákært er fyrir, séurefsiverðar eftir 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu verðurhinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 2. liðákærunnar til efnismeðferðar.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka 2. lið ákæru 22. desember2015 til efnismeðferðar.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2016. Máliðer höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 22.desember 2015, á hendur: ,,X,kt. [...] [...], Reykjavík, fyrir eftirgreind hegningarlagabrot á árinu2015:. Líkamsárás, með því að hafa þriðjudaginn3. febrúar veist að þáverandi eiginkonu sinni og barnsmóður A, kt. [...], áheimili þeirra að [...], með því að kýla hana með krepptum hnefa í andlitið,gripið um handleggi hennar og snúið niður í gólf og haldið henni þar ásamt þvíað þrýsta framhandlegg að hálsi hennar, allt með þeim afleiðingum að A hlautyfirborðsáverka á andlit, mar á brjóstkassa og öðrum ótilgreindum hlutumframarms og yfirborðsáverka á fótlegg.2. Hótanir, með því að hafa á tímabilinu frá10. maí til 14 júní 2015, ítrekað sent barnsmóður og þáverandi eiginkonu sinni,A, hótanir með tölvupóstskeytum úr netfanginu [...] og valdið með skilaboðunumótta hjá henni um líf, heilbrigði og velferð sína.Hótanirnar sem ákærði sendi voruritaðar á [...] og sendar frá ofangreindu netfangi á neðangreindum dögum:Sent 10. maí: Þú skilur mig eftir í rusli til fjandans með líf þitt allt, ég held þessu áfram dag og nótt þangað til þú gengur af göflunum.Sent 10. maí: þú skalt fá að þjást eins og ég dag og nótt.Sent 29. maí: Ég skal gera líf þitt að hreinu helvíti, hrekja þig út í sjálfsmorð, bannsett druslan þín og þegar þú lætur verða af því tek ég af þér stærðarinnar mynd svo þú getir notið þess þegar þú mætir í Víti að vera merkileg persóna.Sent 29. maí: Ég er á götunni, atvinnulaus, fæ ekki að hitta strákana mína, á ekki grænan eyri þökk sé þér og þú skalt fá það borgað þótt seinna verði eða bara strax 100 %.Sent 14. júní: Frábært, haltu þér þá fast, ég ætla að gera þér lífið enn leiðara.Telst brot í 1. lið varða við 1. mgr. 217.gr. og brot í 2. lið við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.“Verjandi ákærðakrefst frávísunar 2. töluliðar ákærunnar. Verjandinn tekur fram að samkvæmt 2.tölulið ákærunnar sé ákært fyrir ótilgreinar hótanir. Áskilið sé í 233. gr.almennra hegningarlaga að hótun feli í sér hótun um að fremja refsiverðanverknað. Í ákæru sé enginn reki gerður að því að upplýsa hvaða refsiverðaverknað ákærði hafi hótað að framkvæma. Vísað er til c-liðar 152. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála til rökstuðnings kröfunni um frávísun þessaákæruliðar. Ákæruvaldið mótmælir frávísunarkröfunniog krefst efnisdóms um báða kafla ákærunnar. Niðurstaða Í 233. gr. almennrahegningarlaga segir að hver, sem hefur í frammi hótun um að fremja refsiverðanverknað, og hótunin sé til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf,heilbrigði eða velferð sína eða annarra, þá varðar það sektum eða fangelsi alltað 2 árum. Ekki er ljóst af ákærunni hvaða refsiverðan verknað ákærða er gefiðað sök að hóta að fremja. Samkvæmt þessu eru ekki uppfyllt skilyrði c-liðar 152gr. laga nr. 88/2008 og er ljóst að erfitt er að koma við vörnum þar sem ekkiliggur fyrir hvaða brot ákærða er gefið að sök að hafa hótað að fremja. Ber samkvæmt þessuað vísa 2. tölulið ákærunnar frá dómi. Þóknun verjandansbíður efnisdóms í málinu. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómarikveður upp úrskurðinn: Úrskurðarorð:Vísað er frá dómi 2. tölulið ákæru málsþessa.
Mál nr. 358/2000
Börn Forsjá Matsgerð Sératkvæði
M og K deildu um forsjá þriggja sona sinna. Héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómendum taldi báða foreldra hæfa til að fara með forsjá drengjanna, en dæmdi M til að fara með forsjána. Taldi héraðsdómur einarða afstöðu foreldranna koma í veg fyrir, að skipting forsjár væri talin drengjunum fyrir bestu. Vegna síðastgreindra ummæla héraðsdóms og með hliðsjón af gögnum málsins beindi Hæstiréttur því til málsaðila að afla álitsgerðar sálfræðings um tiltekin atriði varðandi félagslega stöðu drengjanna og tengsl þeirra við foreldra sína. Var ítarlegt álit lagt fyrir Hæstarétt. Hæstiréttur kvað ekki annað komið fram en að foreldrarnir væru bæði hæfir uppalendur. Ekki yrði annað ráðið af álitsgerð sálfræðings en að það væri vilji drengjanna að vera samvistum og lúta forsjá föður síns. Þótti álit þetta styrkja niðurstöðu héraðsdóms um að það þjónaði best samanlögðum hagsmunum dregnjanna að M fengi forsjá þeirra. Var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2000. Krefst hún þess aðallega, að sér verði dæmd forsjá sona hennar og stefnda, þeirra A, [...], B, [...]og C, [...]. Til vara krefst áfrýjandi forsjár yngsta sonarins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fram hér fyrir dómi. I. Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Þar er jafnframt gerð grein fyrir álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings frá 17. mars 2000 og viðbót við hana nokkru síðar vegna nýrra gagna, en dómsformaður óskaði þessa álits á grundvelli 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Fram er komið, að eftir uppsögu héraðsdóms hefur stefndi fest kaup á fjögurra herbergja íbúð ásamt bílskúr við [...], en fasteign þessi er á sömu slóðum og fyrra heimili fjölskyldunnar í því bæjarfélagi. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt vitnisburð [...]skóla, þar sem eldri drengirnir, sem nú eru tæplega tíu ára, hafa verið við nám frá liðnu hausti, um frammistöðu þeirra á fyrstu önn skólaársins. Þar kemur fram, að þeim hefur farið verulega fram í lestri og eru umsagnir um framkomu þeirra og ástundun í skólanum jákvæðar. Þá hefur áfrýjandi lagt fram yfirlýsingu Aðalsteins Sigfússonar frá 19. desember 2000 þess efnis, að með framburði sínum fyrir héraðsdómi hafi hann ekki dregið úr álitsgerð sinni. Tilefni þessarar yfirlýsingar voru þau ummæli héraðsdóms, að af framburði hans mætti ráða, að álit hans á einstökum þáttum varðandi forsjárhæfni málsaðila væri ekki jafn afgerandi og fram kæmi í skriflegri álitsgerð. II. Í framangreindri álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings kemur fram sú skoðun hans, að báðir málsaðilar séu hæfir til að fara með forsjá drengjanna, en þeir virðist mjög ólíkir að gerð og í háttum. Móðir sýni meiri staðfestu, sé ákveðnari og eigi auðveldara með að setja drengjunum mörk, en hún sé jafnframt óþolinmóð og eigi líklega erfiðara en faðir með að sýna tilfinningar og hlýju. Hann virðist eiga auðveldara með að gefa sig að börnunum í leik og starfi, en sé jafnframt nokkuð veikgeðja og virðist hafa tilhneigingu til að höfða til tryggðar drengjanna og samúðar. Með því sýni hann grunnhyggni gagnvart aðstæðum og tilfinningalífi þeirra. Foreldrarnir séu báðir mjög tengdir börnum sínum og drengirnir hafi djúpstæð og innileg tengsl við þá báða. Þá telur sálfræðingurinn einnig, að drengirnir þrír séu sín á milli tengdir djúpstæðum og eðlilegum tengslum. Eldri drengirnir hafa lýst vilja til að vera hjá föður sínum, en þá afstöðu telur hann að hluta byggjast á því, hvernig faðirinn hafi höfðað til samstöðu drengjanna. Aðalsteinn kveður athugun benda til þess, að yngsti sonurinn, sem nú er tæplega sex ára gamall, sé háðari móður sinni en föður um frumþarfir sínar. Þá telur hann loks ástæðu til að vekja athygli á því, að sambúðarmaður móður virðist jákvæður aðili í hugmyndalífi drengjanna. Í viðbótaráliti sínu lét Aðalsteinn aðspurður þá skoðun í ljós, að það þjónaði ekki hagsmunum drengjanna, að forsjá þeirra yrði skipt milli foreldranna. Héraðsdómur var skipaður sérfróðum meðdómendum. Hann er sammála Aðalsteini Sigfússyni um það, að málsaðilar séu vafalaust báðir hæfir til að fara með forsjá drengjanna. Dómurinn telur á hinn bóginn, að kannanir og athuganir Aðalsteins og önnur gögn málsins styðji ekki þá ályktun hans, að framburður og afstaða eldri drengjanna til móður séu til komin vegna framkomu föður gagnvart þeim. Af þeim upplýsingum, sem fram koma í álitsgerð Aðalsteins telur héraðsdómur, að tvíburarnir séu nokkru tengdari föður sínum en móður, en yngsti sonurinn sé nokkru tengdari henni. Dómurinn telur, að margt það, sem fram sé komið í málinu, bendi til mjög eindregins og djúpstæðs vilja drengjanna til að koma á framfæri þeirri afstöðu sinni, að faðirinn fái forsjá þeirra. Héraðsdómur varpar því fram, að margt bendi til þess, að heppilegt væri fyrir drengina, að faðirinn fengi forsjá tvíburanna en móðirin forsjá yngsta sonarins, en ljóst sé, að þeir séu allir tengdir mjög nánum tilfinningaböndum og þá sérstaklega tvíburarnir. Hins vegar telur héraðsdómur, að einörð afstaða foreldranna komi í veg fyrir, að skipting forsjár verði talin drengjunum fyrir bestu. III. Vegna síðastgreindra ummæla héraðsdóms og með hliðsjón af gögnum málsins og málflutningi aðila þótti Hæstarétti nauðsyn bera til þess eftir dómtöku málsins 8. janúar 2001 að endurupptaka það á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. Var því beint til lögmanna málsaðila að afla álitsgerðar sálfræðings um félagslega stöðu eldri drengjanna um þessar mundir, en tæpt ár væri liðið frá því, að Aðalsteinn Sigfússon lét í té álitsgerð sína, og hafa þeir á þeim tíma flutt með móður sinni í annað bæjarfélag og hafið nám í nýjum skóla. Þá yrði því jafnframt beint til sérfræðingsins að láta í té álit á því, hvort æskilegt kynni að vera, þrátt fyrir afstöðu foreldra, að skipta forsjá drengjanna milli þeirra og þá sérstaklega með hliðsjón af rúmri og eðlilegri umgengni milli þeirra innbyrðis og þess foreldris, sem ekki hefði forsjá með höndum. Beðið var um að eftirfarandi atriði yrðu tekin til sérstakrar skoðunar: 1. Tengsl drengjanna við foreldra sína og þeirra við þá. 2. Tengsl drengjanna innbyrðis. 3. Afstaða eldri drengjanna til þess, hvort foreldranna hafi forsjá þeirra og á hvaða grunni sú afstaða sé byggð. 4. Staða drengjanna í félagslegu tilliti og lúti sú athugun bæði að skólavist þeirra nú og tengslum við félaga og vini. Með bréfi 12. janúar 2001 fóru lögmenn aðila þess á leit við Sæmund Hafsteinsson sálfræðing að hann tæki að sér að gera álitsgerð í málinu. Gerði hann það og skilaði ítarlegu áliti um framangreind efni 31. maí 2001. Um tengsl drengjanna við foreldra sína og þeirra við þá segir sálfræðingurinn, að niðurstöður fjölskyldutengslaprófa hafi reynst afgerandi hvað varðaði tvo drengjanna, B og C. C sé greinilega afar hændur að föður sínum. Vilji B sé skýr, hann vilji búa hjá föður sínum og sé þess fullviss að bræður hans vilji það einnig. Þriðji bróðirinn, A, hafi ekki verið eins afdráttarlaus í sinni afstöðu. Hann hafi greinilega verið í varnarstöðu og átt erfitt með að tjá skoðun sína. Vitnar sálfræðingurin til þess að áður hafði A látið í ljósi þá afstöðu sína að vilja búa hjá föður og segir að sér hafi virst drengurinn undir ákveðinni pressu og hræðast að láta í ljós vilja sinn. Taldi hann spjótin beinast að móður í þessu sambandi. Ljóst hafi hins vegar verið að drengurinn vildi fylgja bræðrum sínum. Í áliti sálfræðingsins segir um tengsl drengjanna innbyrðis að A og B hafi látið í ljós þann skýra vilja sinn að alast upp saman og hafa C hjá sér. Foreldrarnir séu sammmála um að drengirnir séu samrýndir og að erfitt muni verða að skilja þá að. Um afstöðu eldri drengjanna til þess, hvort foreldranna hafi forsjá þeirra segir sálfræðingurinn, að B hafi ákveðna skoðun á því hvar hann vilji búa og fullyrði að skoðun A sé sú sama og áður hafði fram komið. Þeir bræður hefðu margoft komið þeirri skoðun til skila að þeir vilji búa hjá föður. Telur sálfræðingurinn að enginn vafi sé á því að B tjái þarna raunverulegan vilja sinn og trúlega bræðranna, enda hafi mikið bjátað á í lífi drengjanna án þess að þeir hafi skipt um skoðun. Drengirnir hafi andlega burði til að mynda sér skoðun og neiti því að hafa verið beittir þrýstingi, segist raunar vera fullfærir um að taka afstöðu sjálfir. Í álitinu segir að í viðtölum við bæði núverandi og fyrrverandi kennara eldri drengjanna hafi komið í ljós að þeir eigi í talsverðum erfiðleikum í skóla, bæði námslega og félagslega. Þeir hafi þörf fyrir aðhald, aga og hvatningu bæði í einkalífi og skóla. Ekki tókst honum að fá viðtal við leikskólakennara yngsta drengsins. Að lokum lýsir sálfræðingurinn skoðun sinni á því hvort æskilegt sé að skipta forsjá drengjanna og segir að sé unnt að finna eitt atriði sem foreldrarnir og börnin virðist sammála um sé það að halda barnahópnum saman. C sé greinilega afar hændur að föður sínum, eins og áður sagði, og eldri bræðurnir vilji gjarnan hafa hann hjá sér. Þó að það kunni að hafa sína kosti fyrir drengina að skipta hópnum, einkum með tilliti til ýmissa erfiðleika og vinnu með þá í framtíðinni, að sögn sálfræðingsins, segir hann það vafasamt að gengið verði fram hjá yfirlýstum vilja þeirra og mati á tengslum þeirra. Sæmundur Hafsteinsson sálfræðingur kom fyrir dóm og staðfesti álitsgerð sína. Þá hefur stefndi lagt fram yfirlýsingu D föðurmóður drengjanna þar sem fram kemur að hún sé reiðubúin að aðstoða son sinn við uppeldi þeirra en aðstæður hennar nú séu þær að hún sé hætt að vinna utan heimilis. Loks hefur verið lagt fyrir Hæstarétt við síðari málflutning vitnisburður skóla eldri drengjanna frá vorönn 2001 og umsögn leikskóla yngsta drengins. Virðast þessar umsagnir vera jákvæðar að því er varðar A og C, en B fær fremur slakan vitnisburð. IV. Ekki er annað fram komið en að foreldrarnir séu bæði hæfir uppalendur og hafi aðstöðu til að hafa drengina hjá sér. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum með yfirgripsmikla reynslu á uppeldissviði, mat það svo, eftir að hafa rætt við tvíburana og hlýtt á skýrslur málsaðila, að eiginleikar stefnda sem uppalanda myndu nýtast drengjunum betur í nánustu framtíð en eiginleikar áfrýjanda. Málsaðilar hafa nú fengið tækifæri til að afla nýrrar álitsgerðar um tengsl drengjanna við sig og þeirra innbyrðis og afstöðu eldri drengjanna til þess hvort foreldranna hafi forsjá þeirra. Verður ekki annað af áliti Sæmundar Hafsteinssonar sálfræðings ráðið en það sé vilji þeirra að vera samvistum og lúta forsjá föður síns. Telur álitsgefandi vafasamt að gengið verði fram hjá yfirlýstum vilja drengjanna og mati á tengslum þeirra. Álit þetta styrkir niðurstöðu héraðsdóms um að það þjóni best samanlögðum hagsmunum drengjanna að stefndi fái forsjá þeirra. Er þá við það miðað að umgengni drengjanna við móður sína verði í eðlilegu horfi. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Guðrúnar Erlendsdóttur Aðilar máls þessa deila um forsjá þriggja sona sinna, A og B, sem fæddir eru [...], og C, sem er fæddur [...]. Eins og lýst er í héraðsdómi hefur móðirin verið meira og minna heimavinnandi frá fæðingu drengjanna, en faðirinn unnið utan heimilis. Málsaðilar slitu samvistir í maí 1999, en 15. október sama ár varð sátt milli þeirra fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um það, að allir drengirnir skyldu vera í sameiginlegri forsjá þeirra þar til dómur félli, en lögheimili þeirra yrði hjá móður. Einnig náðist sátt um umgengni drengjanna við föður sinn aðra hvora helgi frá kl. 16.30 á föstudegi til kl. 20.00 á sunnudegi og frá kl. 16.30 hvern miðvikudag til kl. 9.00 árdegis á fimmtudegi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2000, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var stefnda dæmd forsjá allra drengjanna. Drengirnir hafa frá samvistaslitum verið hjá áfrýjanda, sem býr í eigin húsnæði ásamt sambýlismanni sínum. I. Fyrir héraðsdómi lá álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings 17. mars 2000. Þar kemur fram það álit hans, að foreldrarnir séu báðir hæfir til að fara með forsjá drengjanna en þeir séu mjög ólíkir í gerð og háttum. Móðirin sýni meiri staðfestu, sé ákveðnari og eigi auðveldrara með að setja drengjunum mörk. Hún sé jafnframt óþolinmóð og eigi líklega erfiðara en faðir með að sýna tilfinningu og hlýju. Hún hafi greinilega mikla stjórn á drengjunum og haldi uppi ákveðnum aga, en ljóst sé, að þeir þurfi talsvert aðhald. Faðir virðist eiga auðveldara með að gefa sig að börnunum í leik og starfi, en sé jafnframt nokkuð veikgeðja og virðist hafa tilfhneigingu til að höfða til tryggðar drengjanna og samúðar. Faðirinn virðist ekki hafa nægilega ríkan skilning á þeim aðstæðum, sem börn hans eru í og hafi þar af leiðandi rætt, eða gefið í skyn með öðrum hætti, við börnin málefni foreldranna, sem þau hafi ekki þroska til að skilja eða takast á við. Að því er drengina snertir telur sálfræðingurinn, að þeir séu tengdir báðum foreldrum djúpstæðum og innilegum tengslum og svo sé einnig með þá innbyrðis. A beini jákvæðari tilfinningum til föður en móður. Hann sé mjög upptekinn af skilnaði foreldranna, vorkenni föður og álasi móður, sem hann telji vera sökudólg. Faðir hafi greinilega ekki getað haldið aðskildum hlutverkum sínum sem faðir annars vegar og eiginmaður hins vegar og höfðað til tryggðar og samstöðu við sig. Hann telur B vera mjög tengdan báðum foreldrum. Hann hafi áhyggjur af föður, sem sé einmana og leiður eftir að foreldrar skildu og telji að einhver verði að búa hjá honum svo að honum líði betur, hann hafi aftur á móti engar áhyggjur af móður. Athugun Aðalsteins bendir til þess, að yngsti drengurinn, C, sé eðlilega tengdur báðum foreldrum, en sé háðari móður en föður um frumþarfir sínar. Sálfræðingurinn telur, að sú afstaða eldri drengjanna að vilja vera hjá föður byggist að hluta til á því, að faðir hafi höfðað til tryggðar þeirra og samúðar. Héraðsdómur taldi, eins og þar er lýst, að persónulegir eiginleikar stefnda svo sem umburðarlyndi, jafnaðargeð og sjálfstjórn og uppeldisaðferðir hans, sem fælust í því, að hann væri félagi drengjanna og leitaði eftir áliti þeirra áður en ákvarðanir væru teknar, muni nýtast drengjunum betur í nánustu framtíð en persónulegir eiginleikar áfrýjanda, sem væri óþolinmóð og með sveiflukennt skap. Taldi héraðsdómur það þjóna samanlögðum hagsmunum drengjanna best, að stefndi fengi forsjá þeirra, en afstaða foreldranna kæmi í veg fyrir, að skipting forsjár yrði talin drengjunum fyrir bestu. Álitsgerð Sæmundar Hafsteinssonar sálfræðings 31. maí 2001 hefur verið lögð fyrir Hæstarétt svo og endurrit af skýrslu hans fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11. þessa mánaðar. Telur sálfræðingurinn niðurstöður fjölskyldutengslaprófa hafa verið afgerandi hvað varðaði B og C. Vilji B sé alveg skýr, hann vilji búa hjá föður sínum og segist viss um, að allir bræðurnir vilji það. Niðurstaða tengslaprófs sýni, að hann sé tengdari föður en móður. C sé afar hændur að föður sínum og niðurstaða tengslaprófs sýni, að hann hafi sterkust tilfinningatengsl við föður. A segist aftur á móti vera alveg sama hjá hvoru foreldri hann sé, en hann vilji, að bræðurnir búi allir saman. Hann vilji heldur búa hjá því foreldri, sem „leyfði meira“, þar sem hann vilji ekki láta stjórna sér of mikið. Tengslapróf sýni, að A taki tiltölulega jákvæða afstöðu til beggja foreldra. Fyrir dómi bar sálfræðingurinn, að drengirnir þyrftu svo sannarlega á því að halda, að þeim væru sett skýr og ákveðin mörk, því að þeir þyrftu mikið aðhald og aga, reglu og stöðugleika. Móðirin væri trúlega sú, sem hefði verið ströng og haldið aga, en faðirinn hefði gefið meira eftir. Í niðurstöðu sinni telur sálfræðingurinn vafasamt að ganga fram hjá yfirlýstum vilja drengjanna og mati á tengslum þeirra. Fyrir dómi kom fram það álit hans um vilja barna, að oft komi í ljós, þegar hann er skoðaður „að vilji þeirra er í raun vilji foreldra, annars hvors foreldris, sem það hefur samsamað sig með.“ II. Eins og að framan getur eru báðir foreldrar vel hæfir til að fara með forsjá drengjanna. Þeir hafa búið hjá móður sinni frá samvistaslitum í maí 1999 við öruggar ytri aðstæður. Gott samkomulag hefur verið um umgengnisrétt drengjanna við föður sinn. Vitnisburður skóla eldri drengjanna og umsögn leikskóla yngsta drengsins benda til þess, að drengirnir hafi aðlagast vel í nýju umhverfi. Samband drengjanna og sambýlismanns móður virðist gott og árekstralaust. Ekki hefur verið sýnt fram á annað en að móðir hafi sinnt þörfum drengjanna vel og veitt þeim góðan aðbúnað. Að mínu mati er varhugavert að láta vilja svo ungra barna, sem hér um ræðir, ráða úrslitum um jafn afdrifaríka ákvörðun og forsjá þeirra til framtíðar, en gögn málsins bera með sér, að drengirnir séu undir áhrifum og þrýstingi frá föður. Það myndi valda miklu tengslaraski að skipta drengjunum milli foreldranna og það er vilji þeirra, að drengirnir verði saman, enda er það að öðru jöfnu þroskavænlegra fyrir drengina að alast upp saman. Tel ég, að mikil áhætta sé tekin með því að gera breytingu á dvalarstað drengjanna og það hafi of mikla röskun í för með sér á högum þeirra. Tel ég því, með vísan til 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, það vera þeim fyrir bestu að vera áfram hjá móður sinni. Ég tel, að hagsmunum og þörfum þeirra verði best borgið, verði móður falin forsjá þeirra allra og þeir fái ríkulegan umgengnisrétt við föður. Ég er sammála meiri hluta dómenda um að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2000. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 30. ágúst sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, birtri 4. ágúst 1999. Málið var þingfest 7. september 1999. Stefnandi er K, [...]. Stefndi er M, [...] Dómkröfur stefnanda eru þær, að henni verði með dómi falin forsjá barnanna A, [...], B, [...]og C [...]. Þá er að auki krafist málskostnaður úr hendi stefnda að skaðlausu, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að við þóknun lögmanns bætist 24,5% virðisaukaskattur af tildæmdri þóknunarfjárhæð. Dómkröfur stefnda eru þær, að honum verði með dómi falin forsjá barnanna A, [...], B[...]og C, [...]. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, að viðbættum virðisaukaskatti, að mati dómsins. Stefndi gerði upphaflega þá kröfu í máli þessu að honum yrði falin forsjá drengjanna til bráðabirgða, eða þar til úrskurður um varanlega forsjá þeirra yrði fenginn. Með aðilum náðist sátt fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 15. október 1999 þess efnis að allir drengirnir skyldu vera í sameiginlegri forsjá málsaðila þar til dómur yrði fallinn en lögheimili þeirra yrði hjá móður. Þá náðist sátt um umgengni stefnda við drengina aðra hvora helgi frá kl. 16.30 á föstudegi til kl. 20.00 á sunnudegi og frá kl. 16.30 hvern miðvikudag til kl. 9.00 árdegis á fimmtudegi. Sáttin tók einnig til umgengni um jól og nýár. Faðir skyldi greiða einfalt meðlag með drengjunum frá 1. júní 2000 að telja. Dómarar málsins ræddu við tvíburana A og B fyrir upphaf aðalmeðferðar í sérútbúnu skýrslutökuherbergi fyrir börn í Héraðsdómi Reykjavíkur og fylgdust lögmenn málsaðila með viðtalinu úr næsta herbergi. II Óumdeild málsatvik og helstu ágreiningsefni Málavextir eru þeir, að málsaðilar kynntust í ágúst 1990 og gengu í hjúskap [...]. Stefnandi var áður í skammvinnu hjónabandi og átti í því hjónabandi dótturina X [...]. Því hjónabandi lauk [...]. Málsaðilar eignuðust í hjónabandi tvíburana A og B [...]og C [...]. Þau bjuggu fyrst í þriggja herbergja íbúð við [...] sem þau keyptu saman en áður en tvíburarnir fæddust fluttu þau í stærri íbúð í [...]. Árið 1995 fluttu þau í raðhús að S. Stefndi nam fyrst háriðn en síðan bifreiðasmíði og hefur starfað við þá iðn eftir að hann lauk námi. Stefnandi tók verslunarpróf frá V og síðan stúdentspróf frá K 1987. Eftir það var hún í viðskiptanámi í Háskólanum í [...] í hálft annað ár en sneri þá heim og nam bókmenntir við Háskóla Íslands í eina önn. Hún var heimavinnandi og annaðist börn sín til 1998 þegar fjölskyldan tók sig upp og flutti til Hawaii þar sem stefnandi hóf nám í viðskiptagreinum. Málsaðilar sneru aftur til Íslands í maí 1999 og slitu samvistir við heimkomuna. Stefnandi flutti þá að H en síðan í raðhús málsaðila á S. Hún hefur nú selt það hús og er flutt í einbýlishús sem hún festi kaup á í B. Stefnandi hóf nám við V haustið 1999 en hætti fljótlega. Stefndi flutti fyrst til foreldra sinna eftir að heimkomuna frá Hawaii en býr nú í þriggja herbergja leiguíbúð við Eiríksgötu. Félagsmálayfirvöld á S höfðu milligöngu um að koma dóttur stefnanda í fóstur norður í [...] er hún var 10 ára haustið 1997. Dóttirin hafði verði greind ofvirk, misþroska og með geðræna erfiðleika og réðist illa við hana á heimilinu. Dóttirin dvaldi þó með málsaðilum á Hawaii en skömmu eftir heimkomuna fór hún aftur í fóstur til sömu fósturforeldra og áður. Stefnandi tók upp samband við Y í júní 1999 eða fljótlega eftir að hún kom heim frá Hawaii og flutti Y með henni að [...], 1. júlí 1999. Y hafði þá endanlega slitið 10 ára sambúð fimm mánuðum áður en með sambýliskonu sinni hafði hann átt börn sem nú eru níu og tæpra tveggja ára. Stefnandi og Y kynntust þegar hann var sautján og hún fimmtán og voru saman af og til í um fjögur ár þar til hún kynntist fyrra eiginmanni sínum. Þau héldu þó áfram kunningjasambandi og töluðust oft við í síma. Málsaðilar óskuðu eftir skilnaði af borði og sæng hjá sýslumanninum í Reykjavík 5. júlí 1999. Við fyrirtöku hjá sýslumanni var bókað um ágreining aðila um forsjá barnanna. Þá kom fram að aðila greindi á um fjárskiptin auk þess sem stefndi gerði kröfu um lífeyri úr hendi stefnanda. Leyfisbréf til skilnaðar af borði og sæng gefið út af sýslumanni 11. nóvember 1999. Eins og fyrr segir náðist sátt í Héraðsdómi Reykjavíkur 15. október 1999 þess efnis að allir drengirnir skyldu vera í sameiginlegri forsjá málsaðila þar til dómur gengi en lögheimili þeirra yrði hjá móður. Stefnandi hefur krafist opinberra skipta á sameiginlegu búi þeirra. Til stefnanda féll stór arfur eftir föðurafa og föðurömmu hennar í árslok 1998 og varð arfurinn séreign hennar. Stefnandi krafðist þess í sérstöku dómsmáli, vegna opinberra skipa á búi málsaðila, að vikið yrði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og að hún fengi greiddar 4.000.000 króna af skýrri hjúskapareign varnaraðila. Byggði stefnandi á því að hún hefði staðið í skuld að fjárhæð 8.000.000 krónur við ömmu sína Z sem látist hafi 2. júlí 1998. Stefnandi hafi verið annar tveggja erfingja samkvæmt erfðaskrá þar sem kveðið hafi verið á um að arfur stefnanda yrði séreign hennar. Við skiptalok á dánarbúi Z hafi skuld sóknaraðila verið dregin frá arfshluta hennar. Kröfu stefnanda var hafnað í héraði og Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu með dómi 19. maí 2000. Með bréfi dagsettu 2. nóvember 1999 fór dómsformaður þess á leit við Aðalstein Sigfússon sálfræðing að hann ynni álitsgerð vegna forsjárdeilumálsins. Álitsgerð sálfræðingsins, dagsett 17. mars 2000, liggur fyrir í málinu. Álitsgjafi undirbjó álitsgerðina með samtölum við málsaðila, sambýlismann stefnanda og syni málsaðila. Einnig kannaði hann húsnæðismál þeirra, tengsl við stórfjölskyldu og vini. Hann lagði fyrir málsaðila og sambýlismann stefnanda sálfræðileg próf svo sem greindarpróf Wechslers fyrir fullorðna og MMPI-persónuleikapróf, GHQ-spurningarlistann og Raven-prófið. Fyrir börn málsaðila lagði hann fjölskyldutengslapróf og próf um sjálfsmat. Í álitsgerðinni er svofelld samantekt og ályktanir varðandi stefnda: "M er þrjátíu og tveggja ára. Hann fer fram á forsjá barna sinna, en fram kemur í viðtali að hann gæti einnig hugsað sér sameiginlega forsjá með K, en að þeir eigi lögheimili hjá sér. M er mjög þægilegur í viðmóti og býður af sér góðan þokka. Hann er bifreiðasmiður að mennt og góður verkmaður. Fram kemur í athugun að hann hefur alla tíð gefið sig mjög að börnum sínum og verið þægilegur og traustur heimilisfaðir. Hann á hins vegar erfitt með að standa á rétti sínum og leggur því of mikið upp úr því að leysa öll mál í góðu. Hann segist yfirleitt hafa verið of linur og eigi erfitt með að taka afstöðu og halda einhverju til streitu. Ætla má af athugun að M hafi sinnt börnum sínum vel, bæði tilfinningalega og félagslega. M er meðalgreindur einstaklingur, á auðvelt með samskipti, hefur ágæta dómgreind og ágætan félagsþroska. Hann hefur heilsteyptan persónuleika og ágætan sjálfstyrk. Persónuleikapróf bendir þó til að hann eigi erfitt með að taka frumkvæði og skapa sér umhverfi þar sem ríkir reglufesta. Í athugun kemur jafnframt fram að M virðist ekki hafa nægjanlega ríkan skilning á þeim aðstæðum sem börn hans eru í og hefur þar af leiðandi rætt, eða gefið í skyn, með öðrum hætti, við börnin málefni foreldranna sem þau hafa ekki þroska til að skilja, eða takast á við. Félagslegar aðstæður M eru ágætar. Hann hefur nýverið leigt húsnæði á [...], hann hefur trygga atvinnu og fjármál eru í lagi." Í álitsgerðinni er svofelld samantekt og ályktanir varðandi stefnanda: "K er þrjátíu og tveggja ára. Hún tók þá ákvörðun að skilja við barnsföður sinn og gerir kröfu um að hún fái forsjá drengjanna þriggja. Hún segist ekki treysta föður til að ala upp drengina svo vel sé, þrátt fyrir að hann sé mjög góður við þá. Hann vanti staðfestu og sé miklu fremur félagi þeirra en uppeldisaðili. K er skorinorð kona og ákveðin í framgöngu, stundum kaldhæðin. Það gustar af henni og hún er kraftmikil. K er með stúdentspróf en hefur ekki lokið prófi eftir það, en reynt fyrir sér í nokkrum skólum. Hún vinnur heima við og segist lifa af vaxtatekjum sem hún hefur af arfi frá föðurforeldrum. Hún er í sambúð með manni sem hún hefur þekkt frá því hún var fimmtán ára. Útilokað er að segja nokkuð um hversu tryggt samband þetta er. Hins vegar kemur fram einlægur ásetningur þeirra beggja að halda áfram sambúð. Drengjunum virðist líka vel við manninn og hann virkar traustvekjandi. Fram kemur hjá einum drengjanna að hann vilji gjarnan að M gefi sig meira að honum. Líklegt er að K hafi sinnt móðurhlutverki sínu ágætlega. Fram kemur í viðtali við föður að hann hafi verið mjög hamingjusamur með henni í hjónabandi, hún hafi verið góður félagi, heimakær og hafi tekið fjölskyldulífið alvarlega. Ætla má af athugun að hún hafi verið sá aðili sem setti fjölskyldunni reglur, fremur en faðir. Greind K er vel yfir meðallagi og hefur hún því góða vitsmunalega getu og er markviss og athugul á umhverfi sitt. Almenn líðan hennar virðist ágæt, en persónuleikapróf bendir til að um vel starfhæfan einstakling sé að ræða, atorkusaman og sjálfsöruggan, en einnig óþolinmóðan. Því má ætla að áreitisþol K geti verið fremur lítið og henni sé gjarnt að verða stíf á meiningu sinni og stýra umhverfi sínu. Í athugun kemur fram ágætur skilningur K á tilfinninga- og hugmyndalífi drengjanna og þeirri stöðu sem þeir eru í sem skilnaðarbörn. Félagslegar aðstæður K eru með þeim hætti að hún er ágætlega efnuð, er ekki í vinnu, en áætlar að hefja vinnu við líkamsræktarstöð á næstunni. Þá hefur hún nýverið fest kaup á [...], sem er 400 fm að stærð. Kaupsamningi hefur ekki verið þinglýst vegna kvaða á húsinu. Hún áætlar að flytja í húsið í lok maí." Í matsgerðinni er syni málsaðila A lýst þannig að hann sé átta ára gamall, ljóshærður og grannvaxinn. Hann sé alvarlegur í framkomu, kotroskinn og þóttalegur. Strax í byrjun viðtala hafi honum verið mikið í mun að koma á framfæri ákveðnum skilaboðum til matsmanns. Í álitsgerðinni er greint frá samtali álitsgjafa við drenginn þar sem hann greindi frá því að móðir hans hefði barið hann og litla bróður hans og einnig systur hans frá því hann myndi eftir. Drengurinn hafi þó dregið í land og sagt stefnanda ekki hafi barið litla bróðir hans en togað hann á úlpunni og öskrað á hann. Um móður sína hafi hann sagst halda að hún gæti ekki haft stjórn á skapi sínu og þess vegna vildi hann búa hjá pabba sínum. Aðspurður um hvort foreldrar hans hafi viljað að hann segði eitthvað sérstakt við matsmann hafi komið fram að faðir hafi viljað að hann segði frá barsmíðum móður. Í álitsgerðinni er svofelld samantekt um A: "Fram kemur hjá A reiði og depurð vegna skilnaðar foreldra. Hann er tengdur báðum foreldrum sínum, en beinir jákvæðari tilfinningum til föður en móður og upplifir að hann fái meira jákvætt frá honum en móður. Drengurinn er mjög upptekinn af skilnaði foreldra, vorkennir föður og álasar móður, sem hann telur vera sökudólg. Reiði hans í garð móður er fremur yfirborðsleg, en jafnframt mjög óheppileg því mikil vanlíðan skapast af þeim hugmyndum sem hann hefur um hana. Faðir hefur greinilega ekki getað haldið aðskildum hlutverkum sínum sem faðir annars vegar og eiginmaður hins vegar og höfðað til tryggðar og samstöðu við sig. Ástæða er til að hafa nokkrar áhyggjur af drengnum og er mælt með samtalsmeðferð fyrir hann." Í matsgerðinni er syni málsaðila B lýst þannig að hann sé grannvaxinn og dökkhærður og stærð samsvari aldri. Hann sé órólegur, dálítið barnalegur í háttum miðað við aldur, prakkaralegur, opinskár og jákvæður. Aðspurður um hvort hann vissi hvers vegna hann sé í viðtali hafi hann sagt það vera vegna þess að foreldrar hafi skilið. Hann viti ekki hver orsök skilnaðarins sé, en pabbi hafi sagt honum að mamma hafi skilið við hann. Hann segi föður leiðan yfir þessu og vilji hann byrja að búa með móður aftur. Hann segist geta gert föður glaðan aftur með því að búa hjá honum, það hafi faðir sagt sér. Í álitsgerðinni er svofelld samantekt um B: "Fram koma áhyggjur drengsins af föður, sem er einmana og leiður eftir að foreldrar skildu og álítur hann að einhver verði að búa hjá honum svo honum líði betur. Hann hefur engar áhyggjur af móður. Í viðtali kemur fram að honum þykir mjög vænt um lykilpersónur og gerir ekki upp á milli þeirra. Hins vegar kemur fram í fjölskyldutengslaprófi nokkur munur, þar sem fram kemur að hann sé í virkari og nánari tengslum við föður en móður. Líklegt er að hann sé þar nokkuð undir áhrifum þeirrar stöðu sem hann upplifir sig í gagnvart föður. Ástæða er til að hafa áhyggjur af líðan drengsins og er eindregið mælt með samtalsmeðferð fyrir hann." Um yngsta son málsaðila C segir svo í álitsgerðinni: "C er fjögurra ára gamall, ljóshærður og hnellinn. Stærð samsvarar aldri og þroski virðist eðlilegur. Hann er upplitsdjarfur, glaðvær, forvitinn og ákveðinn. Hann er málgefinn og úthald er ágætt. Rætt er við C út frá myndum. Hann er uppteknari af móður en föður. Það er hún sem á að hugga hann ef hann grætur, hún brosir til hans, gerir hann glaðan, hún á að baða hann, passa hann ef hann er hræddur og kyssa hann góðan nótt. Hann vill eiga heima hjá pabba og mömmu og segir að þau eigi sig bæði. Pabbi er skemmtilegri en mamma og hann felur sig stundum þegar hann er hjá pabba og á að fara til mömmu, því það er svo skemmtilegt hjá honum. Fram kemur að sambýlismaður móður er góður við hann. Fram kemur að drengurinn er eðlilega tengdur báðum foreldrum sínum og finnur fyrir ást þeirra beggja. Athugun bendir til að hann sé háðari móður um frumþarfir sínar, en föður." Í niðurlagi álitsgerðarinnar gerir álitsgjafi eftirfarandi grein fyrir einstökum atriðum varðandi könnun á forsjárhæfni í samræmi við beiðni dómsins. "1. Að kannað verði andlegt hæfi foreldra, svo og forsjárhæfi þeirra. Það er álit matsmanns að báðir foreldrar hafi andlegt hæfi sem foreldrar. Jafnframt eru báðir aðilar hæfir til að fara með forsjá drengjanna. Foreldrar virðast mjög ólíkir að gerð og í háttum. Móðir sýnir meiri staðfestu, er ákveðnari og á auðveldara með að setja drengjunum mörk. Hún er jafnframt óþolinmóð og á líklega erfiðara en faðir með að sýna tilfinningar og hlýju. Faðir virðist eiga auðveldara með að gefa sig að börnunum í leik og starfi, en er jafnframt nokkuð veikgeðja og virðist hafa tilhneigingu til að höfðu til tryggðar drengjanna og samúðar. Með þessu sýnir hann grunnhyggni gagnvart aðstæðum og tilfinningalífi þeirra. 2. Að tengsl drengjanna við foreldra og þeirra við þá verði könnuð. Matsmaður álítur að foreldrarnir séu mjög tengdir börnum sínum og ekki er gerður greinarmunur þar á milli. Drengirnir eru tengdir báðum foreldrum sínum djúpstæðum og innilegum tengslum. Forsjárdeila foreldra hefur hins vegar haft áhrif á það hvernig þeir láta í ljósi tilfinningar sínar gagnvart þeim. Matsmaður telur að um yfirborðslegar breytingar sé að ræða, sem að hluta til eru vegna fyrrgreindrar hegðunar föður, þ.e. að hann höfðar til tryggðar og jafnvel samúðar þeirra. 3. Að tengsl drengjanna innbyrðis verði könnuð. Matsmaður telur drengina tengda djúpstæðum eðlilegum tengslum. 4. Að staða foreldra, heimili og atvinnusaga verði kannað. Heimilisaðstæður eru nokkuð óljósar, en ekki hafa farið fram eignaskipti. Móðir hefur þó keypt stóra húseign í Reykjavík, en kaup eru ekki endanlega frágengin. Faðir hefur leigt þriggja herbergja íbúð í Reykjavík. Í báðum tilvikum þurfa bræðurnir að aðlaga sig nýjum heimilisaðstæðum og íbúðahverfi, þ.e. hvort sem forsjá verði hjá föður eða móður. Móðir er ekki í atvinnu, en áætlar atvinnuþátttöku innan tíðar. Faðir hefur trygga atvinnu og starfsmenntun og virðist tryggur og duglegur starfskraftur. 5. Að afstaða drengjanna til þess hvort foreldranna hafi forsjá þeirra verði könnuð og á hvaða grunni sú afstaða sé byggð. Fram kemur hjá eldri drengjunum vilji til að vera hjá föður. Afstaðan virðist að hluta til byggjast á því að faðir hefur höfðað til tryggðar drengjanna og samúðar. Drengirnir telja að móðir eigi sök á skilnaðinum og faðir sé þolandi sem þarf að styðja. Drengirnir, sérstaklega A, hafa í frammi fullyrðingar um barsmíðar móður, en þær eru ótrúverðugar. Athugun bendir til að C sé háðari móður, en föður um frumþarfir sínar. 6. Annað það sem matsmaður kann að telja nauðsynlegt vegna forsjármálsins. Sambýlismaður móður virðist jákvæður aðili í hugmyndalífi drengjanna." Eftir að framangreind álitsgerð lá fyrir voru lögð fram í málinu fjölmörg skjöl, m.a. frá skólastjóra og námsráðgjafa [...]skóla og félagsmálayfirvöldum á S. Dómsformaður óskaði þá eftir því að Aðalsteinn léti í té viðbótarálit um áhrif nýrra upplýsinga á álit hans um forsjárhæfni málsaðila og önnur atriði í álitsgerð. Þá var álitsgjafi beðinn um að lýsa áliti sínu á því hvort það gæti þjónað hagsmunum sona málsaðila að forsjá þeirra yrði skipt á milli málsaðila. Í viðbótaráliti Aðalsteins kemur fram að nýjar upplýsingar breyti ekki áliti hans í málinu. Einnig kemur þar fram að hann telji það ekki þjóna hagsmunum drengjanna að forsjá þeirra verði skipt milli málsaðila. Ágreiningur er með aðilum um hvort þeirra eigi að fara með forsjá drengjanna. Báðir málsaðila telja sig hæfari til að fara með forsjá þeirra en eru bæði á þeirri skoðun að annað þeirra eigi að fara með forsjá allra drengjanna. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á 34. gr. laga 20/1992. Byggir stefnandi fyrst og fremst á því að drengirnir hafi ávallt verið í hennar umsjá og hagsmunir þeirra krefjist þess að svo verði áfram. Stefnandi kveður drengina af þessum sökum afar tengda henni tilfinningalega og öryggi sitt finni þeir alfarið hjá henni. Slík skipan feli jafnframt í sér minnsta röskun á högum drengjanna. Stefnandi kveður það frá upphafi hafa þótt sjálfsagt, að drengirnir væru í umsjá hennar og því til stuðnings bendir hún á að þegar málsaðilar hafi komið til landsins hafi stefnandi þegar gert ráð fyrir búsetu drengjanna hjá sér. Drengirnir hafi dvalið hjá henni alla tíð og búi nú með henni og sambýlismanni hennar í rúmgóðu einbýlishúsi í barnvænu umhverfi í [...]. Stefndi hafi ekki upp á jafn góðar aðstæður að bjóða fyrir drengina. Stefnandi hafi verið heimavinnandi alla tíð og annast drengina en stefndi stundað vinnu utan heimilis ef undan er skilinn veturinn 1998-1999 þegar stefnandi hafi stundað nám í [...] á Hawaii, en þangað hafi stefndi og börnin fylgt henni. Stefndi hafi þá sinnt börnunum meira en áður. Dvölinni ytra hafi hins vegar lokið með samvistarslitum aðilanna og því hefur stefnandi orðið að gera hlé á námi sínu, enda telji hún mikilvægara að annast börn sín en að ljúka námi sínu. Þannig hafi hún ávallt sett hagsmuni barnanna framar sínum eigin. Stefnandi byggir kröfur sínar m.a. á fram lagðri álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings sem hún telur að leggja verði til grundvallar í heild sinni enda hafi henni ekki verið hnekkt með yfirmati. Stefnandi telur álitsgerðina sýna að hún sé betur til þess fallin að fara með forsjá drengjanna. Hún kveðst hafa annast uppeldi drengjanna alla tíð og borið ábyrgð á því. Hún setji drengjunum reglur og sé betur í stakk búin að setja drengjunum nauðsynleg mörk. Stefndi aftur á móti komi fremur fram við drengina sem leikfélagi fremur en uppalandi og sé ekki fær um að setja hegðun þeirra skýr mörk. Verkaskipting á heimili þeirra stefnda hafi verið á þann veg að stefnandi hafi verið heimavinnandi og annast drengina. Hún hafi eldað en stefndi vaskað upp. Stefndi hafi verið mjög hjálplegur við heimilisstörfin og þægilegur. Hann hafi séð um að baða tvíburana, koma þeim í svefn og lesa fyrir þá. Hann hafi unnið flest útiverk en þau annast viðhald fasteigna sameiginlega. Hann hafi þó verið heimavinnandi er þau dvöldu á Hawaii en hún annast matseld. Stefnandi byggir á því að í álitsgerð komi fram að stefndi hafi höfðað til vorkunnsemi drengjanna í sinn garð vegna skilnaðar málsaðila sem telja verði mjög óheppilegt. Hún aftur á móti hafi varast að ræða um skilnað foreldranna við drengina nema til þess að svara spurningum þeirra. Þá vísar stefnandi einnig til þess sem fram kemur í matsgerð um ásakanir A um meintar harkalegar uppeldisaðferðir og telur frásagnir drengsins hjá námsráðgjafa í [...]skóla og hjá álitsgjafa til komnar vegna áhrifa frá stefnda. Stefnandi viðurkennir að hafa eitt sinn lagt einn drengjanna á hné sér og rassskellt hann laust utan klæða. Einnig kveðst hún hafa burstað tennurnar í hverjum dreng með sápu einu sinni vegna slæms munnsafnaðar drengjanna en það ráð hafi hún fengið á barnageðdeild. Stefnandi vísar til álitsgerðarinnar varðandi skýringar á yfirlýsingum A um að vilja búa hjá föður og mati álitsgjafa á raunverulegum vilja drengjanna. Af hálfu stefnanda er þess krafist að litið verði framhjá meintum upplýsingum um meinta ósk drengjanna um að þeir vilji fremur vera hjá stefnda. Hvað sem öðru líði skipti afstaða svo ungra barna ekki sköpum um niðurstöðu forsjármáls og meira máli skipti á hverju slík afstaða sé grundvölluð. Í þessu tilviki sé ljóst að ætlaður vilji drengjanna byggist á vorkunnsemi gagnvart stefnda sem hann hafi stuðlað að með óviðurkvæmilegum hætti. Stefnandi byggir á því sem fram kemur í álitsgerð að drengirnir séu tengdir henni sterkum tilfinningaböndum og hún hafi ágætan skilning á tilfinningum og hugmyndalífi þeirra. Hún hafi ávallt verið þungamiðjan í lífi þeirra. Stefndi aftur á móti sé veikgeðja og hafi sýnt grunnhyggni gagnvart aðstæðum og tilfinningalífi drengjanna m.a. með því að höfða til tryggðar drengjanna og samúðar meðan á forsjárdeilunni hafi staðið. Stefnandi vísar til mikils munar á efnahag þeirra sem geri það að verkum að hún hafi ráð á að vera áfram heimavinnandi eða í hlutastarfi en stefndi þurfi væntanlega að vinna langan vinnudag til að sjá drengjunum farborða. Hún hafi bæði tíma og fjármuni til að leita til sálfræðings með tvíburana sem álitsgjafi hafi talið nauðsynlegt. Stefndi hafi hins vegar ekki til þess tíma né fé en slík viðtalsmeðferð sé mjög kostnaðarsöm. Stefndi hafi heldur ekkert hugað að meðferðarúrræðum fyrir drengina og viti lítið um þau. Stefnandi hafi frá sambúðarslitunum stuðlað að mikilli og góðri umgengni drengjanna við föður sinn sem hún álíti nauðsynlega og muni svo verða áfram fái hún forsjá þeirra. Viðhorf stefnanda í garð stefnda sé einnig mun jákvæðara en viðhorf hans í hennar garð. Stefnandi telur að stefndi hafi þegar sýnt litla samvinnu varðandi umgengni. Þannig hafi stefnandi óskaði eftir leyfi stefnda með bréfi lögmanns hennar dags. 15. júlí 1999 til að fara um tveggja vikna skeið í sólarlandaferð með drengina þrjá. Stefndi hafi hafnað beiðni stefnanda um utanförina og jafnframt tillögu um að taka drengina til sambærilegrar sumarleyfisdvalar. Telur stefnandi stefnda þannig hafa sett eigin hagsmuni framar hagsmunum drengjanna með neitun sinni. Stefnandi telur stefnda hafa átt í miklum erfiðleikum með að fá sumarleyfi til að geta verið með drengina undanfarin tvö sumur. Þá hafi hann ekkert samráð haft við stefndu um töku sumarleyfis. Stefnandi telur allt benda til þess að stefndi muni áfram eiga í erfiðleikum með að sinna drengjunum í skólaleyfum þeirra. Stefnandi kveðst geta búið drengjunum betri uppeldisaðstæður en stefndi. Hún búi í rúmgóðu einbýlishúsi í barnvænu umhverfi. Hún hafi ákveðið að flytja frá S, m.a. vegna samskiptaerfiðleika við starfsfólk í [...]skóla og eins vegna neikvæðs viðmóts nágranna og foreldra leikfélaga drengjanna sem hún telur að sprottið sé af sögusögnum um hana sem séu frá stefnda komnar. Hún sakni hins vegar leikskólans á S þar sem C hafi dvalið. Stefnandi dregur í efa að stefndi geti staðið við þau áform sín að kaupa húsnæði á S þar sem stefndi hafi tæpast ráð á að kaupa þar heppilegt húsnæði, auk þess sem það liggi ekki á lausu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að það muni hafa mun meiri röskun í för með sér fyrir drengina að flytja frá móður sinni til stefnda en að flytja frá S í [...] og skipta um skóla. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að framangreindar staðreyndir og rök renni stoðum undir kröfu hennar um forsjá drengjanna sér til handa en hún sé líklegri til að stuðla að góðu heildarsambandi drengjanna við foreldra sína. Lögð er áhersla á að fyrir liggi álitsgerð sem sé stefnanda hagstæð. Leggja verði þessa álitsgerð til grundvallar í heild sinni enda hafi henni ekki hnekkt með yfirmati. Varðandi málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til þess að hún sé ekki virðisaukaskattskyld og því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er því haldið fram að það hafi verið fastmælum bundið þegar málsaðilar ákváðu að skilja að þau færu sameiginlega með forsjá drengjanna en stefnandi hafi hætt við það. Reynt hafi verið að ná sáttum um forsjá barnanna en sættir ekki tekist. Stefndi byggir kröfur sínar um að honum verði falin forsjá drengjanna á ákvæðum barnalaga nr. 20/1992, einkum á 34. gr. og 36. gr. laganna. Stefndi andmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að drengirnir hafi ávallt verið í hennar umsjá. Stefnandi hafi að vísu að mestu leyti verið heimavinnandi þennan tíma, en stefndi kveðst einnig hafa tekið fullan þátt í uppeldi barnanna og heimilisstörfum og hafi ávallt nýtt allan tíma sinn utan vinnu til að vera með börnunum. Stefndi kveðst yfirleitt hafa séð um drengina að vinnutíma sínum loknum til að gefa stefnanda færi á að slaka á. Stefndi telji sig þannig hafa haft börn sín með í nánast öllu sem hann gerði utan vinnutíma. Stefndi hafi vaknað nánast allar helgar til að sinna börnunum og leyft stefnanda að sofa út, enda hafi börnin ætíð frekar vakið hann en stefnanda. Einnig hafi hann ávallt séð um að koma tvíburunum í háttinn og lesið nánast á hverju kvöldi fyrir þá. Umsjón með heimanámi tvíburanna hafi stefndi haft með höndum frá byrjun. Stefndi hafi sagt starfi sínu lausu á miðju árinu 1998 til þess að geta fylgt konu sinni utan í nám og annast þar börn þeirra og heimili. Þar hafi dóttir stefnanda og tvíburarnir sótt skóla en hann verið heima á daginn með yngsta drenginn. Stefndi hafi áfram séð alfarið um að aðstoða drengina við heimanámið meðan á dvöl þeirra erlendis hafi staðið. Stefndi telur drengina af framangreindum sökum mun tengdari og háðari sér en stefnanda. Stefndi andmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að öryggi sitt finni drengirnir alfarið hjá henni. Því sé heldur öfugt farið og sjáist það m. a. af því að drengirnir hafi ætíð frekar leitað til hans með sín mál heldur en til stefnanda. Stefndi andmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að sjálfsagt hafi þótt að drengirnir yrðu í umsjá stefnanda eftir heimkomu þeirra. Tvíburarnir A og B hafi fyrst um sinn búið hjá föður sínum á heimili foreldra hans en flust í byrjun júní 1999 til stefnanda. Ástæðu fyrir ákvörðun um drengirnir flyttu til stefnanda, kveður stefndi hafa verið þá að aðstæður hans hvað varðar húsnæði og fjárhag hafi verið öllu verri en aðstæður stefnanda. Raðhús þeirra hjóna hafi verið í útleigu til 1. október 1999 og þau því staðið uppi húsnæðislaus við komuna til landsins. Sökum fjárskorts á þessum tíma hafi hann ekki getað tekið íbúð á leigu en það hafi stefnandi hins vegar getað vegna góðrar fjárhagsstöðu sinnar. Stefndi hafi talið hagsmunum drengjanna best borgið fyrst um sinn með því að þeir byggju hjá móður sinni um sumarið, enda hafði hún tekið á leigu góða íbúð og ákveðið að vera heimavinnandi það sumar. Hann hafi hins vegar búið hjá foreldrum sínum og verið útivinnandi. Aðbúnaður drengjanna hafi verið honum mikilvægari en löngun hans til að hafa þá hjá sér. Stefndi hafi þannig ávallt tekið hagsmuni barna sinna fram yfir eigin hagsmuni. Stefnandi kveður stefndu hafa sett fram óbilgjarna kröfu um að hún fengi úthlutað 4.000.000 króna af hjúskapareign hans við skipti á búi þeirra hjóna vegna meintrar 8.000.000 króna skuldar hennar við ömmu sína vegna fasteignakaupa málsaðila en sú fjárhæð hafi verið dregin frá hennar arfshlut við skipti á dánarbúi föðurforeldra hennar. Hæstiréttur hafi á liðnu vori hafnað þessari kröfu og standi fjárhagur stefnda nokkuð vel eftir skiptin. Stefndi leigi nú þriggja herbergja íbúð við [...] en hafi í hyggju að kaupa rúmgóða fasteign á S ef hann fái forræði drengjanna svo tvíburarnir geti haldið áfram skólagöngu þar og C verið áfram í sama leikskóla. Hann hafi fengið loforð um að það geti gengið eftir á þeirri forsendu að hann sé að leita sér að húsnæði á [...]. Stefndi kveðst hafa neitað stefnanda um að fara með drengina í tveggja vikna sólarlandaferð sumarið 1999. Hann kveður það þó ekki sýna að hann setji hagsmuni sína framar hagsmunum drengjanna heldur hafi ástæða þess að hann hafnaði að veita samþykki sitt til fararinnar af allt öðrum toga. Stefndi hafi haft rökstuddan grun um að aðstæður á heimili stefnanda væru ekki með besta móti sökum áfengisneyslu stefnanda og þess manns sem hún búi nú með. Stefndi hafi talið víst að aukin áfengisneysla tengd slíkri sólarlandaferð myndi stofna velferð drengjanna í hættu. Stefndi hafi sjálfur gjarnan viljað geta tekið sumarleyfi með drengjunum sumarið 1999 en þar sem hann hafi verið heimavinnandi veturinn áður hafi hann ekki átt rétt á sumarleyfi né getað tekið launalaust frí, enda verið ráðinn sem sumarstarfsmaður einmitt til að leysa af vegna sumarleyfa. Af sömu orsökum hafi fjárhagur hans um sumarið verið slíkur að hann hefur hvorki mátt við vinnumissi, né átt fé aflögu til að eyða í sumarleyfisdvöl, hér á landi eða á sólarströnd. Þá hafi stefndi ekki átt auðvelt með að skipuleggja sumarfrí sitt með löngum fyrirvara sumarið 2000 þar sem hann hafi verið yngsti starfsmaðurinn á vinnustaðnum og aðrir haft forgang um val á sumarleyfistíma. Stefndi kveðst hafa eins mikinn tíma til að sinna drengjunum og stefnandi. Stefnandi hafi hafið nám við V haustið 1999 en það hljóti að minnsta kosti að svara til heilsdagsstarfs á almennum vinnumarkaði og sé líklega töluvert meira tímakrefjandi. Stefndi bendir einnig á að veturinn 1999-2000 hafi stefnandi ákveðið að hafa yngsta drenginn allan daginn á leikskóla og tvíburana hafi hún upphaflega sett í heilsdagsvistun að loknum skóladegi þeirra. Fái stefndi forsjána kveðst hann munu vinna eins stuttan vinnudag utan heimilis og mögulegt er en reyna að drýgja tekjur sínar með því að vinna heima í bílskúr. Stefndi sé auk þess vanur að sinna drengjunum öllum stundum utan vinnutíma, en stefnandi hafi hins vegar aldrei þurft að venjast því að eyða öllum aflögustundum sínum með drengjunum. Stefndi heldur því fram að þó að drengirnir séu þokkalega hirtir hjá móður sinni í líkamlegu tilliti, geri stefnandi lítið til að sinna þeim fram yfir það sem nauðsynlegt geti talist. Þrátt fyrir að stefnandi hafi verið heimavinnandi sumarið 1999 hafi hún lítið haft drengina heima við, heldur sent þá á hvert leikjanámskeiðið á fætur öðru og í sumarbúðir, en það hafi ekki eingöngu verið gert með hagsmuni drengjanna að leiðarljósi, heldur ekki síður með eigin hagsmuni í huga. Stefndi telur þetta sýna að stefnandi kjósi að verja tíma sínum í margt annað en að sinna drengjunum. Stefndi telur sig í gegnum tíðina hafa sýnt að hann sé mun hæfari til og sýni því meiri áhuga en stefnandi að sinna þörfum drengjanna um innihaldsríka og þroskandi samveru við foreldri sitt. Hann kveðst vanur að leyfa drengjunum að vera með í öllu sem hann aðhefst, hvort sem það er við daglegar annir eða í leik, en hann og drengirnir eigi ýmis sameiginleg áhugamál. Af þessum sökum fari betur á því að honum verði falin forsjá drengjanna en stefnanda. Stefndi kveður umgengni hans við drengina hafi að mestu gengið eftir í samræmi við samkomulag hans við stefnanda. Stefnandi hafi þó bannað drengjunum að hringja í hann og þannig hafi samskipti þeirra við hann orðið minni en hægt hefði verið. Einnig sé stefnandi skapmikil og hafi hún ítrekað ausið svívirðingum yfir stefnda í áheyrn drengjanna. Stefndi telur af þessum sökum ljóst að umgengni drengjanna við það foreldri sem ekki fengi forsjána yrði erfiðari með því að stefnanda yrði falin forsjá þeirra en ef honum yrði falin forsjáin og að heildarsamband þeirra við foreldra sína myndi bíða hnekki. Stefndi kveður drengina hafa mikla hagsmuni af því að umgangast báða foreldra sína. Stefndi beri engan kala til stefnanda vegna skilnaðar þeirra og verði honum falin forsjá drengjanna muni hann gera allt sem í valdi hans standi til að stuðla að góðri umgengni móður og barna, sem og ræktun sambands við móðurfjölskyldu þeirra. Stefnandi muni geta heimsótt drengina að vild og að sjálfsögðu geti drengirnir haft ótakmarkað símasamband við móður sína og aðra ættingja. Stefndi kveður tengsl drengjanna við föðurfjölskyldu þeirra vera sterk og góð og muni stefndi eigi allan stuðning fjölskyldu sinnar vísan við uppeldi þeirra. Mikill samgangur sé m.a. milli tvíburanna og barna systur stefnda og hafi stefndi gert sitt besta til að stuðla að því að börnin geti rækt vináttu sína. Stefndi telur samkvæmt ofangreindu, að engin sérstök hætta sé á að röskun á högum drengjanna muni fylgja því að honum verði falin forsjá þeirra, enda séu tengsl þeirra við hann afar náin og sterk, þrátt fyrir að þeir hafi að mestu dvalið hjá stefnanda frá sambúðarslitum. Stefndi hafi engu síður en stefnandi sinnt daglegri umsjá þeirra frá fæðingu og enn frekar en stefnandi síðastliðinn vetur. Hann telur að drengirnir séu tengdari honum tilfinningalega en stefnanda og hafi þeir um flest mál frekar leitað til hans en stefnanda. Stefndi kveður afstöðu drengjanna sjálfra í þessum efnum hafa ráðið úrslitum um það að hann fari fram á forsjá þeirra. Stefndi kveðst þess fullviss að drengirnir vilji vera hjá honum. Af hálfu stefnda er lögð áhersla á að sérfræðileg álitsgerð sem dómurinn hefði aflað væri verk eins manns og ekki hafin yfir gagnrýni. Álitsgerðina yrði einnig að skoða í ljósi skýrslu sem tekin hafi verið af álitsgjafa fyrir dómi. Víða í álitsgerðinni komi fram álit álitsgjafa og noti hann oft orðin "virðist" og "líklegt". Þá er bent á það af hálfu stefnda að álitsgjafi sem komist hafi að einhverri niðurstöðu reyni gjarnan að réttlæta hana frekar og undirbyggja þótt könnun hans og athuganir gefi ekki tilefni til þess. Af hálfu stefnda er lögð mikil áhersla á að öll samtöl barna við foreldra sem álitsgjafi og aðrir hafi vitnað til séu ósönnuð. Ekkert megi því leggja upp úr meintum samtölum foreldra við drengina. Af hálfu stefnda eru þau ummæli í álitsgerð, að stefndi eigi erfitt með að standa á rétti sínum, skýrð á þann veg að stefnandi sé frek og ráðrík og í samskiptum þeirra hafi stefndi jafnan látið undan til að halda friðinn. Stefndi hafi hins vegar í þessu máli og öðru dómsmáli vegna fjárskipta málsaðila ákveðið að láta reyna á rétt sinn. Stefndi hafi því sýnt fram á að hann geti staðið á rétti sínum ef á þarf að halda. Telji hann engum vandkvæðum bundið fyrir sig að koma reglu á líf drengjanna fái hann forsjá þeirra. Varðandi ummæli í matsgerð þess efnis að drengirnir hafi verið órólegir hjá stefnda er bent á að ekki hafi verið óeðlilegt að drengirnir væru órólegri þar sem þeir voru í skammri umgengni hjá honum á heimili foreldra hans en heimili þeirra hjá stefnanda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að drengirnir hafi aðeins búið skamman tíma í [...] og hafi nýhafið skólagöngu og leikskólavist þar. Það hafi því mun minni röskun í för með sér að flytja til hans og hefja skólagöngu að nýju í sínum gamla skóla og leikskóla á S. Varðandi málskostnaðarkröfu vísar stefndi til þess að hann sé ekki virðisaukaskattskyldur og því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnanda. Niðurstaða Með vísan til 34. gr. barnalaga nr. 50/1992 ber að dæma um forsjá barna samkvæmt því sem telja verður að þjóni hagsmunum barnanna best. Við þá ákvörðun verða dómarar að horfa til þeirra gagna sem fyrir liggja og munnlegra skýrslna fyrir dómi og byggja á þessum upplýsingum spá um hvað muni reynast börnum fyrir bestu. Í máli þessu deila málsaðilar um forsjá þriggja sona sinna, tæplega níu ára tvíbura og tæpra fimm ára drengs. Dómurinn telur vafalaust að málsaðilar eru báðir hæfir til að fara með forsjá drengjanna. Við ákvörðun um forsjá drengjanna verður því að taka til skoðunar ýmsa þá þætti sem máli geta skipt varðandi forsjárhæfni málsaðila og velferð barna málsaðila á komandi árum. Dómarar hafa sem fyrr segir rætt við tvíburana. Þá hafa verið teknar ítarlegar skýrslur fyrir dómi af málsaðilum en þær varpa að mati dómenda nokkuð skýru ljósi á skapgerð málsaðila. Sem fyrr segir liggur fyrir í málinu álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar frá 17. mars sl. Eftir það voru lögð fram fjölmörg skjöl, m.a. frá skólastjóra og námsráðgjafa [...]skóla og félagsmálayfirvöldum á S. Þar sem ýmislegt í þessum dómskjölum virtist ekki samrýmast ályktunum álitsgjafa óskaði dómsformaður eftir því að Aðalsteinn léti í té viðbótarálit um áhrif nýrra upplýsinga á álit hans um forsjárhæfni málsaðila og önnur atriði í álitsgerð. Í viðbótaráliti Aðalsteins kemur fram að nýjar upplýsingar breyti ekki áliti hans í málinu. Af framburði álitsgjafa fyrir dómi má ráða að álit hans á einstökum þáttum varðandi forsjárhæfni málsaðila er ekki jafn afgerandi og fram kemur í skriflegri álitsgerð. Dómendur draga ekki niðurstöður sálfræðilegra prófana sem álitsgjafi framkvæmdi í efa en telja hins vegar, í ljósi annarra gagna sem lögð hafa verið fram í dómi og ítarlegra skýrslna sem gefnar hafa verið, að ályktanir hans séu í nokkrum tilvikum of einhliða. Í álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings er stefnanda lýst þannig að hún sé skorinorð kona og ákveðin í framgöngu, stundum kaldhæðin, það gusti af henni og hún sé kraftmikil. Álitsgjafi telur líklegt að hún hafi sinnt móðurhlutverki sínu ágætlega. Hann ætlar að stefnandi hafi verið sá sem sett hafi fjölskyldunni reglur, fremur en stefndi. Álitsgjafi kveður stefnanda yfir meðallagi greinda og hafi því góða vitsmunalega getu. Hún sé markviss og athugul á umhverfi sitt. Persónuleikapróf bendi til þess að um vel starfhæfan einstakling sé að ræða, atorkusaman og sjálfsöruggan en einnig óþolinmóðan. Því megi ætla að áreitisþol stefnanda geti verið fremur lítið og henni sé gjarnt á að vera stíf á meiningu sinni og stýra umhverfi sínu. Í álitsgerðinni er stefnda lýst sem þægilegum í viðmóti og bjóði hann af sér góðan þokka. Fram hafi komið í athugun að hann hafi alla tíð gefið sig mjög að börnum sínum og verið þægilegur og traustu heimilisfaðir. Hann eigi hins vegar erfitt með að standa á rétti sínum og leggi of mikið upp úr að leysa öll mál í góðu. Honum er jafnframt lýst sem meðalgreindum einstaklingi, hann eigi auðvelt með samskipti, hafi ágæta dómgreind og ágætan félagsþroska. Hann hafi ágætan sjálfstyrk og heilsteyptan persónuleika. Persónuleikapróf bendi þó til að hann eigi erfitt með að taka frumkvæði og skapa sér umhverfi þar sem reglufesta ríkir. Haft er eftir stefnda að hann reyni að leita eftir áliti drengjanna og láta þá vera með í ákvarðanatöku. Stefnandi hefur lýst honum sem leikfélaga drengjanna fremur en uppalanda. Í álitsgerð er heimsókn til stefnanda þannig lýst að hún hafi greinilega mikla stjórn á drengjunum og að líklegt sé að hún beiti þá ákveðnum aga og þeir hlýði henni. Í álitsgerð kemur einnig fram að við athugun hafi verið eftirtektarvert hversu órólegir drengirnir hafi verið með föður, bæði hjá matsmanni og á heimili föðurforeldra, sérstaklega B og C. Svo virtist sem faðir hefði litla stjórn á þeim og um leið nokkuð ljóst hversu litla virðingu þeir báru fyrir boðum og bönnum hans, en drengjunum virðist nokkuð eðlilegt að vera ærslafengnir. Því megi ætla að föður veitist erfitt með að setja þeim mörk. Í nálægð við föður hafi drengirnir verið glaðir og óþvingaðir. Með hliðsjón af framburðum málsaðila og álitsgjafa fyrir dómi telur dómurinn að nokkru kunni að hafa ráðið um mismunandi hegðun drengjanna hjá foreldrum að drengirnir höfðu um nokkurt skeið búið á heimili móður þegar athugun álitsgjafa fór fram en faðir hafði einungis umgengni við drengina skamman tíma í senn og þá á heimili foreldra sinna. Af álitsgerðinni, öðrum gögnum málsins og framburði málsaðila þykir dóminum ljóst að uppeldisaðferðir málsaðila og framkoma við drengina er talsvert ólík. Stefndi er félagi drengjanna og virðist leita álits þeirra þegar teknar eru ákvarðanir. Hann virðist e.t.v. ekki setja hegðun drengjanna nægjanlega skýr mörk en bætir það upp með jafnaðargeði og hlýju. Stefnandi leggur aftur á móti áherslu á reglufestu og grípur til viðurlaga ef drengirnir virða ekki þessa reglur eða skemma hluti á heimilinu eða utan þess. Í álitsgerð kemur fram að stefnandi lýsir sér sem mjög óþolinmóðri og hún geti verið þrjósk og einþykk. Henni sé eiginlegt að nota boð og bönn í uppeldisaðferðum sínum, telji sig of óþolinmóða og stranga og telji sjálf eftirsóknarvert að breyta þessum háttum. Álitsgjafi telur hana hafa lítið áreitisþol. Upplýst þykir með framburði námsráðgjafa við [...]skóla fyrir dómi, sem er í samræmi við framlagt bréf hennar, að A, annar tvíburanna, leitaði til hennar að eigin frumkvæði og lýsti harkalegum uppeldisaðferðum móður. Námsráðgjafinn gat þess að drengurinn hafi óskað eftir að hún kæmi þessum upplýsingum á framfæri við þá sem hefðu með að gera ákvörðun um forsjá þeirra bræðra. Þá kemur fram í álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar að A hafi strax í upphafi viðtala verið mikið í mun að koma á framfæri ákveðnum skilaboðum til hans. Orðrétt segir í álitsgerðinni: "Strax í byrjun viðtala er honum mikið í mun að koma á framfæri ákveðnum skilaboðum til matsmanns. Hann spyr: "Hvað eiga börn að gera ef þau eru barin"? "Hver er barinn"? "Ég til dæmis"! "Hvenær"? "Ég man það ekki alveg, jú, t.d. þegar ég var þriggja ára. B var laminn á hóteli í Reykjavík þegar hann var að fikta við ofn". Jafnframt kemur fram að móðir hafi lamið systur hans "frá því ég man eftir". Hann segir jafnframt að móðir hafi lamið C oft. Þegar gengið er á hann dregur hann í land og segir: "Hún hefur ekki barið litla bróðir minn, en togað hann á úlpunni og öskrað á hann". Um móður sína segir hann: "Ég held að hún geti ekki haft stjórn á skapi sínu og þess vegna vil ég búa hjá pabba mínum". "Ef við förum frá mömmu, hættir hún að berja börn". Aðspurður um hvort foreldrar hans hafi viljað að hann segði eitthvað sérstakt við matsmann kemur fram að faðir hafi viljað að hann segði frá barsmíðum móður." Síðar í álitsgerðinni segir að A dragi ávallt úr fullyrðingum sínum þegar hann sé inntur nánar eftir atvikum. Álitsgjafi virðist ekki hafa gert tilraun til að grennslast nánar fyrir um hvað hæft væri í frásögn barnsins. Hann virðist hins vegar draga þá ályktun af svari drengsins að faðir hafi viljað að hann segi frá barsmíðum móður að því væri lítið mark takandi á frásögn hans. Dómendur telja hins vegar að allt eins megi draga þá ályktun að drengurinn hafi sagt föður sömu sögu og hann viljað að drengurinn greindi álitsgjafa frá, en slíkt yrði að telja eðlilega og ábyrga afstöðu. Í álitsgerð segir að í viðtali við B hafi komið fram sömu upplýsingar og frá A um að móðir hafi lamið hann og A. Aðspurður nánar hafi hann sagt að móðir hafi lamið hann tvisvar og A einu sinni þegar hann var þriggja ára. Fyrir dómi bar stefnandi, eins og fyrr er frá greint, að hún hefði eitt sinn sett annan tvíburanna á kné sér og rasskellt hann utan klæða og þá hefði hún tannburstað hvern drengjanna einu sinni með sápu vegna slæms orðbragðs en á þessa aðferð hefði henni verið bent á barnageðdeildinni. Fram er komið í málinu að upplýsingar bárust frá námsráðgjafa [...]skóla til barnaverndaryfirvalda á S um frásögn A en eftir viðtal við stefnanda sáu barnaverndaryfirvöld ekki ástæðu til aðgerða. Hvorki virðist hafa farið fram formleg athugun vegna fram kominna upplýsinga né málið borið undir föður en foreldrar fóru á þessum tíma með forsjá drengjanna sameiginlega. Í álitsgerð segir að ekki hafi komið fram í athugun um að móðir sýni drengnum harðlyndi en óþolinmæði og líklega bráðlyndi. Ummæli hennar sjálfrar styðja þau orð stefnda að stefnandi geti verið óþolinmóð við drengina, missi stjórn á sér, öskri á þá og beiti þá nokkuð ströngum viðurlögum ef þeir óhlýðnast þeim boðum og bönnum sem hún hefur sett. Enda þótt vel sé þekkt að börn sem ganga í gegnum skilnaði foreldra eigi það til að taka afstöðu gegn því foreldri sem þau búa hjá en hafa samúð með hinu verður ekki litið fram hjá því að A lagði mikið á sig til að koma á framfæri sinni lýsingu á uppeldisaðferðum stefnanda. Dómurinn tekur fram að útilokað er að staðreyna sannleiksgildi framburðar drengjanna og á það bæði við um meintar barsmíðar móður og um það hvað farið hafi á milli drengjanna og foreldranna. Skiptir því ekki sköpum í málinu hvað álitsgjafi leggur trúnað á í framburði þeirra og hvað ekki. Dómurinn telur að þær kannanir og athuganir sem álitsgjafi framkvæmdi og annað það sem fram er komið í málinu styðji ekki þær ályktanir sem hann dregur um að framburður drengjanna og afstaða þeirra til móður sé til kominn vegna framkomu stefnda gagnvart drengjunum. Dómurinn telur því ekki traustan grundvöll undir þeim ummælum álitsgjafa að stefndi hafi ekki nægjanlega ríkan skilning á þeim aðstæðum sem drengirnir séu í. Leitt hefur verið í ljós í viðurkenndum rannsóknum að mun meiri togstreita og samskiptaátök eru að jafnaði milli tvíbura en annarra systkina. Slík togstreita er auðsjáanlega til staðar í samskiptum tvíburadrengja málsaðila og er engin ástæða til annars en að ætla að hún muni halda áfram. Þegar virtir eru heildstætt þeir kostir og gallar málsaðila sem málsmeðferðin hefur leitt í ljós og greint er frá hér að framan, telur dómurinn að persónulegir eiginleikar stefnda sem uppalanda, m.a. umburðarlyndi, jafnaðargeð og sjálfstjórn muni reynast tvíburunum vænlegri til þroska en persónulegir eiginleikar stefnanda, m.a. óþolinmæði og sveiflukennt skap. Drengirnir bjuggu á sameiginlegu heimili málsaðila fram í maí 1999 þegar tvíburarnir voru tæpra átta ára en C tæpra 4 ára. Þegar frá er talinn hálfur mánuður eftir heimkomuna frá Hawaii og sumarleyfi með föður hafa drengirnir dvalið hjá móður sinni frá samvistarslitum. Faðir hefur þó haft ríkulega umgengni eða um aðra hvora helgi og frá miðvikudagssíðdegi og fram á fimmtudagsmorgun í hverri viku. Ekki er annað fram komið en að hann hafi sinnt umgengninni vel. Af því sem fram er komið í málinu er ljóst að stefnandi hefur verið heimavinnandi að mestu frá fæðingu drengjanna en faðir í skóla eða útivinnandi. Þessari verkaskiptingu var þó snúið við veturinn 1998-1999 á Hawaii. Sannað þykir að faðir sinnti uppeldishlutverki sínu vel og var duglegur við heimilisstörf. Af framburði beggja málsaðila má ráða að stefndi hafi sinnt drengjunum meira en stefnandi eftir að hann kom heim frá vinnu á daginn og um helgar. Ekki er annað fram komið en stefnandi hafi lagt alúð við uppeldi drengjanna. Þó svo að stefnandi hafi þannig sannanlega sinnt drengjunum meira virðist sem faðir hafi tekið mjög ríkulegan þátt í umönnun þeirra og uppeldi og á það einnig við um tímabilið eftir að málsaðilar slitu samvistir. Í álitsgerð Aðalsteins Sigfússonar kemur fram að hann álíti að málsaðilar séu mjög tengdir börnum sínum og gerir hann ekki greinarmun þar á milli. Þá telur hann drengina tengda báðum foreldrum sínum djúpstæðum og innilegum tengslum. Hann telur að forsjárdeila foreldra hafi hins vegar haft áhrif á það hvernig þeir láti í ljós tilfinningar gagnvart þeim en um yfirborðslegar breytingar sé að ræða sem hann rekur til þeirrar hegðunar föður að höfða til tryggðar og jafnvel samúðar drengjanna. Með þessum orðum er álitsgjafi væntanlega að vísa til niðurstöðu fjölskyldutengslaprófa og þeirra blendnu tilfinninga tvíburanna í garð móður sem fram komu í þeim. Samkvæmt fjölskyldutengslaprófunum sendu tvíburarnir föður mun fleiri jákvæð skilaboð en móður. Álitsgjafi skýrir það hins vegar með því að A álasi móður fyrir skilnað foreldranna og ljóst virðist að faðir gefi skilaboð til drengjanna um eigin vanlíðan og þörf hans fyrir drengina. Dómurinn telur að þær kannanir sem álitsgjafi gerði og upplýsingar sem hann aflaði og fram koma í álitinu gefi ekki næga ástæðu til þeirra ályktana sem þar eru dregnar um framkomu stefnda gagnvart drengjunum og þar af leiðandi telur dómurinn álitsgjafa finna of einhliða skýringu á niðurstöðu tengslaprófanna. Dómurinn telur að ekki verði litið fram hjá niðurstöðum tengslaprófanna og hugsanleg áhrif föður á niðurstöður geti aðeins verið ein af skýringum á þeim. Dómurinn telur aðrar skýringar fullt eins nærtækar eins og t.d. mismunandi skapsmunir foreldranna, uppeldisaðferðir þeirra og viðmót gagnvart tvíburunum. Í álitsgerðinni kemur fram að C er uppteknari af móður en föður en hann vilji eiga heima hjá þeim báðum. Álitsgjafi telur drenginn eðlilega tengdan báðum foreldrum en athugun bendi til þess að hann sé háðari móður en föður um frumþarfir. Af þeim upplýsingum sem fram koma í álitsgerðinni telur dómurinn að tvíburarnir séu nokkru tengdari föður en móður en C sé hins vegar nokkru tengdari móður en föður. Í 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 er kveðið á um að veita skuli barni sem náð hefur tólf ára aldri kost á að tjá sig um forsjármál og rétt sé einnig að ræða við yngra barn eftir því sem við á miðað við aldur þess og þroska. Af ákvæðinu leiðir að við ákvörðun um forsjá er rétt að taka nokkuð tillit til afstöðu barna til þess hvoru foreldrinu þau vilji búa hjá ef aldur þeirra og þroski þykir gefa tilefni til þess. Vandlega verður þó að gæta þess að ýmislegt getur haft áhrif á afstöðu barna til forsjárinnar og getur hún verið hverful. Í framlögðu bréfi námsráðgjafa [...]skóla og framburði hennar fyrir dómi kom fram að annar tvíburanna, A, hefði lýst því yfir í samtali sem fram fór að hans ósk að þeir bræður óskuðu eftir að faðir þeirra fengi forræði yfir þeim bræðrum. Í viðtali sem álitsgjafi átti við A kom það sama fram. Haft er eftir drengnum að mamma hans hafi skilið við pabba hans og haldi hann að pabbi hans vilji giftast mömmu hans aftur en mamman vilji ekki giftast honum. Pabbi hans sé leiður yfir skilnaðinum og sé það vegna þess að hann hafi ekki börnin sín á hverjum einasta degi. Aðspurður um hvort hann geti gert eitthvað fyrir pabba sinn hafi hann sagt: "Já búið hjá honum. Þá liði honum betur. Hann vinnur mikið því enginn er hjá honum". Í álitsgerðinni er greint frá reiði drengsins í garð móður en matsmaður telur líklegt að sú reiði grundvallist fyrst og fremst á hugmyndum hans um að faðir hafi verið skilinn einn eftir, að móðir hans hafi átt sök á skilnaðinum og að faðir eigi erfitt með að takast á við þá sorg sem skilnaðinum fylgi. Álitsgjafi telur mjög líklegt að drengurinn hafi ekki mótað sér sjálfur þá yfirborðslegu neikvæðu mynd sem hann hafi af móður. Líklegra sé að faðir hafi með beinum eða óbeinum hætti höfðað til tryggðar hans og samstöðu við sig. Í álitsgerðinni er fjallað á svipaðan hátt um afstöðu B til forsjárinnar. Þar kemur m.a. fram að B segi föður leiðan vegna þess að móðir hans hafi skilið við föðurinn og vilji hann byrja að búa með móðurinni aftur. Drengurinn hafi sagst geta gert föður glaðan aftur með því að búa hjá honum, það hafi faðir sagt drengnum. Álitsgjafi telur líklegt að drengurinn sé nokkuð undir áhrifum þeirrar stöðu sem hann upplifi sig í gagnvart föður sínum. Álitsgjafi telur stefnda fullyrðingakenndan um vilja drengjanna og telur það merki um nokkra grunnhyggni gagnvart stöðu þeirra og tilfinningalífi. Telur álitsgjafi stefnda frekar barnalegan að þessu leyti. Dómurinn telur að álitsgjafi geri meira úr áhrifum föður á afstöðu drengjanna en athuganir hans gefa tilefni til og útiloki aðrar skýringar svo sem þau góðu tengsl milli feðganna sem m.a. fjölskyldutengslaprófið bendir til. Dómurinn telur að margt það sem fram er komið í málinu bendi til mjög eindregins og djúpstæðs vilja drengjanna til að koma á framfæri þeirri afstöðu sinni að faðir fái forsjá þeirra bræðra. Dómurinn telur rétt að taka nokkuð tillit til þessarar afstöðu drengjanna við úrlausn málsins. Í málinu er fram komið að faðir stefnanda var ættleiddur af barnlausum hjónum. Móðir stefnanda var aðeins 15 ára þegar hún eignaðist stefnanda, sem ólst upp hjá föðurforeldrum sínum en umgekkst þó alla tíð móður sína. Föðurforeldrar hennar eru nú báðir látnir en stefnandi hefur nokkur tengsl við foreldra sína. Í málinu hefur komið fram að stefnandi eigi 14 ára systur sem passi oft fyrir hana. Þá eigi hún mjög góða vini. Foreldrar stefnda skildu er hann var ungur en móðir hans giftist aftur og eignaðist börn með stjúpföður stefnda. Fram er komið í málinu að stefndi hefur fremur lítil tengsl við kynföður en góð tengsl við móður, stjúpföður og systkini. Í álitsgerð og framburði stefnanda fyrir dómi kom fram að stefnandi hefði hug á að fara aftur til náms til Hawaii fari svo að hún fengi ekki forsjá drengjanna en annars ekki. Í álitsgerðinni skýrir hún þessi framtíðaráform með því að það sé mikilvægt fyrir drengina að umgangast föður. Þá telji hún ekki sanngjarnt að vera að flækjast milli landa með drengina en þeir séu auk þess mjög tengdir föðurfjölskyldu. Með hliðsjón af því sem fram er komið í málinu virðast drengirnir hafa nokkru meiri og sterkari tengsl við föðurfjölskyldu en móðurfjölskyldu. Sérstaklega virðast góð tengsl við systkinabörn stefnda sem eru leikfélagar drengjanna. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi hafi átt erfið samskipti við skólastjóra og nokkra aðra starfsmenn [...]skóla vegna skólagöngu tvíburanna. Ekki verður lagður dómur á hvernig þau erfiðu samskipti eru komin til eða um hlut hvers og eins í því máli. Þó virðist sem stefnandi hafi átt erfitt með að stilla skap sitt í þeim samskiptum. Stefnandi hefur einnig sjálf lýst erfiðleikum í samskiptum við nágranna á [...] og að þessir samskiptaerfiðleikar hafi verið ein af ástæðum þess að hún flutti burt af Nesinu. Stefnandi kennir stefnda að hluta til um þessi erfiðu samskipti og telur að hann hafi talað illa um hana við starfmenn skólans og foreldra vina drengjanna. Ekki verður séð að neinn fótur sé fyrir þessum ásökunum í garð stefnda. Dóminum virðist stefnandi ekki hafa sýnt sveigjanleika eða haft þarfir drengjanna að leiðarljósi í samskiptum við skólann og nágranna sína. Stefnandi virðist þó gera sér grein fyrir að samskiptahæfni hennar mætti vera betri þar sem í álitsgerð kemur fram að hún telji meðal veikra hliða sinna að hún beri ekki virðingu fyrir yfirvöldum en þó telur hún sig bera virðingu fyrir lögum og reglum. Í álitsgerð er stefnda lýst þannig að hann eigi auðvelt með samskipti, hafi ágæta dómgreind og ágætan félagsþroska. Þá mátti ráða af framburði skólastjóra [...]skóla fyrir dómi og framlögðu bréfi hennar að skólinn hefði haft mun betri samskipti við stefnda en stefnanda vegna skólagöngu tvíburanna. Í viðbótaráliti Aðalsteins Sigfússonar kom fram að hann telji ólíklegt að ætla að samskipti foreldra almennt við skóla segi ákveðið til um forsjárhæfni þeirra. Dómendur telja hins vegar að þetta atriði ásamt fjölmögum öðrum skipti máli við úrlausn málsins. Stefnandi hefur nýlega flutt í um 400 fermetra einbýlishús í grónu hverfi í [...]. Ljóst er að hún getur því búið drengjum sínum rúmgott heimili. Drengirnir hófu nám í skóla og leikskóla í grenndinni nú í haust. Í álitsgerð var fyrra heimili hennar að [...] lýst sem vel búnu húsgögnum, smekklegu og heimilislegu. Ástæða er til að ætla að nýtt heimili stefnanda verði ekki verr búið en það eldra. Stefndi býr í þriggja herbergja leiguíbúð við [...] og er um nægjanlega rúmgott húsnæði að ræða fyrir hann og drengina þrjá. Stefndi hefur lýst því yfir að ef hann fái forsjá drengjanna muni hann festa kaup á rúmgóðu húsnæði á S og þar sem hann hyggi á búsetu þar hafi hann vilyrði fyrir að geta komið drengjunum strax í sama skóla og leikskóla og þeir voru í síðastliðinn vetur. Með hliðsjón af þeirri fjárhagsstöðu sem stefndi hefur upplýst réttinn um og ekki er ástæða til að draga í efa má ætla að hann hafi ráð á að kaupa húsnæði sem henti honum og drengjunum, flytjist þeir til hans. Þá er engin ástæða til að ætla annað en að stefnda muni fyrr en síðar takast að finna hæfilega íbúð í svo stóru sveitarfélagi sem S er. Samkvæmt framansögðu býr stefnandi nú í mun rýmra og betra húsnæði en stefndi. Ekki er hins vegar ástæða til að ætla annað en að stefndi geti orðið sér úti um húsnæði sem henti vel uppeldi drengjanna fái hann forsjá þeirra. Mismunur á möguleikum málsaðila til að búa drengjunum heimili þykir því ekki geta haft nema óveruleg áhrif við samanburð á forsjárhæfni málsaðila. Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar í málinu um eiginfjárstöðu málsaðila. Af þeim upplýsingum sem dómurinn hefur verður ráðið að stefnandi sé vel efnuð eftir að henni tæmdist arfur eftir föðurforeldra. Kveðst hún hafa um 3 milljónir króna á ári í fjármagnstekjur af þeim eignum. Stefndi aftur á móti kveðst eiga um 8 milljónir króna eftir skipti á búi málsaðila og er því nokkuð vel stæður. Stefndi er iðnlærður og í vel launaðri vinnu. Stefnandi hefur ekki lokið formlegri menntun og vinnur enn sem komið er ekki utan heimilis. Ætla má því að stefndi muni hafa hærri launatekjur en stefnandi í nánustu framtíð. Ekki er ástæða til að ætla að efnahagur stefnda muni verða nein hindrun í að hann geti farið með forræði drengjanna og sinnt þörfum þeirra m.a. fyrir aðstoð sérfræðinga. Enda þótt ljóst sé samkvæmt framansögðu að stefnandi er mun efnaðri en stefndi þykir það ekki geta haft nema óveruleg áhrif við samanburð á forsjárhæfni málsaðila. Stefnandi tók upp sambúð við gamlan kærasta mjög skömmu eftir að málsaðilar slitu samvistir og fluttu heim frá Hawaii. Sambýlismaðurinn á tvö börn úr fyrri sambúð og er það yngra tæpra tveggja ára. Ekki er annað komið fram í málinu en að drengjunum líki vel við sambýlismann móður sinnar. Dóminum virðist að með nýrri sambúð án mikillar aðlögunar hafi móðir tekið talsverða áhættu hvað varðar hag og velferð drengjanna þar sem vitað er að mikið álag er fyrir börn að ganga í gegnum skilnað foreldra og aðlaga sig nýjum sambúðaraðila samtímis. Stefnandi á dóttur frá fyrra hjónabandi. Fram er komið í málinu að hún hafi verið greind sem ofvirk, með athyglisbrest og geðræna erfiðleika. Stefnandi hefur lýst erfiðleikum í uppeldi hennar og slæmum áhrifum hennar á drengina. Fyrir milligöngu félagsmálayfirvalda á S var dóttirin send í fóstur norður í land þegar hún var 10 ára. Hún fór síðan með stefnanda til Hawaii en aftur í fóstur til sömu fósturforeldra og fyrr nokkrum dögum eftir heimkomuna. Stefnandi hefur forsjá dótturinnar og ber ábyrgð á uppeldi hennar. Röskun á högum drengjanna Fyrir liggur að stefnandi hefur nýlega flutt á milli skólahverfa á höfuðborgarsvæðinu og hafa tvíburarnir því þurft að skipta um skóla í þriðja sinn frá því að þeir hófu skólagöngu. Þá er C nýlega byrjaður í nýjum leikskóla. Fyrir liggur að ákvörðun um flutning drengjanna úr skóla á S tók stefnandi án samráðs við stefnda, þrátt fyrir sameiginlega forsjá þeirra, og án tillits til þess að forsjárdeilumál þetta var ekki til lykta leitt. Búferlaflutningurinn hefur vafalaust haft talsverða röskun í för með sér fyrir drengina, þ.á m., missi leikfélaga og aðlögun að nýju umhverfi. Stefndi hefur aftur á móti lýst því yfir að fái hann forsjá drengjanna muni hann koma þeim aftur í sitt fyrra skólaumhverfi á Si og stefna að búsetu þar sem þeir eru hagvanir. Skammt er enn liðið á skólaárið og ekki ástæða til annars en að ætla að drengirnir aðlagist fljótlega fyrri aðstæðum í skóla og leikskóla, gangi fyrirætlanir föður eftir. Af álitsgerð og öðrum gögnum þykir dóminum ljóst að drengirnir þrír eru tengdir mjög nánum tilfinningaböndum og þá sérstaklega tvíburarnir, þótt samskipti þeirra séu oft stormasöm. Málsaðilar hafa báðir lýst því yfir að ekki komi til greina annað en að drengirnir lúti forsjá sama foreldris og álitsgjafi er á sömu skoðun. Þótt dómurinn telji margt það sem fram er komið í málinu benda til þess að heppilegt væri fyrir drengina að faðir fengi forsjá tvíburanna en móðir forsjá C, þykir einörð afstaða foreldranna koma í veg fyrir að sú ráðstöfun verði talin drengjunum fyrir bestu. Afstaða málsaðila til umgengni Móðir hefur stuðlað að mikilli umgengni drengjanna við föður og er líkleg til að gera það áfram fái hún forsjá þeirra. Af því sem fram er komið í málinu þykir ekki ástæða til annars en að ætla að stefndi muni stuðla að umgengni drengjanna við móður fái hann forsjána. Reynsla sú sem komin er af umgengni föður við drengina bendir einnig til þess að faðir sé líklegur til að sinna vel umgengni við þá í framtíðinni. Stefnandi lýsti því hins vegar yfir fyrir dómi að ef hún fengi ekki forsjána hafi hún hug á að farar til Hawaii og ljúka námi. Sama fullyrðing er höfð eftir henni í álitsgerð. Ljóst þykir að drengirnir hafa mikla þörf fyrir samvistir við báða foreldra sína eftir að forsjármálið er til lykta leitt eins og hingað til. Dómurinn telur að yfirlýsing móður um að hún hafi hug á að fara af landi brott til að ljúka námi bendi til þess að hún hafi ekki djúpstæðan skilning á þörfum drengjanna fyrir tengsl og umgengni við báða foreldra sína og bera vott um talsvert sjálflægan hugsanagang. Málsaðilar eru svo sem fram hefur komið bæði ýmsum ágætum kostum búnir sem uppalendur. Stefnandi hefur betri fjárráð en stefndi og betra húsnæði. Fjármál og húsnæðismál stefnda eru hins vegar það góð að framangreindur mismunur hefur hverfandi áhrif á niðurstöðu málsins. Þá hefur stefnandi verið heimavinnandi lengst af frá því að drengirnir fæddust og þannig sinnt grunnþörfum þeirra meira en stefndi. Dómurinn telur í ljós leitt að stefndi hefur frá fyrstu tíð tekinn mikinn þátt í umönnun og uppeldi drengjanna. Það sem dómurinn telur að skipti mestu máli fyrir niðurstöðu máls þessa eru persónulegir eiginleikar málsaðila sem uppalenda og hvernig tengslum drengjanna við foreldra þeirra er háttað. Af álitsgerð, öðrum gögnum og skýrslum fyrir dómi má ráða að eiginleikar stefnda svo sem umburðarlyndi, jafnaðargeð og sjálfstjórn og uppeldisaðferðir hans sem felast í því að hann er félagi drengjanna og leitar eftir áliti þeirra áður en ákvarðanir eru teknar, muni nýtast tvíburunum betur í nánustu framtíð en eiginleikar stefnanda sem að framan er lýst. Þá metur dómurinn niðurstöður þeirra athugana sem álitsgjafi framkvæmdi ásamt öðrum þeim gögnum og framburðum sem liggja fyrir í málinu þannig að tengsl tvíburanna við föður sinn séu meiri og þroskavænlegri en við móður. Sem fyrr segir hafa samskipti drengjanna verið nokkuð átakamikil auk þess sem hegðun þeirra og námsárangur, sérstaklega B, hefur ekki verið viðunandi. Skilnaður foreldranna og forsjárdeilan hefur vafalítið aukið á þessa erfiðleika drengjanna. Hagsmunir tvíburanna vega því þungt við ákvörðun um forsjá drengjanna þriggja. Yngsti sonur málsaðila er nú tæpra fimm ára. Í álitsgerð kemur fram að athugun bendi til að hann sé háðari móður en föður um frumþarfir sínar. Dómurinn telur að ekki sé óeðlilegt að svo sé þar sem tæpt ár var liðið frá sambúðarslitum foreldra drengsins þegar athugun sálfræðingsins fór fram. Drengurinn hefur þó frá fæðingu haft mikil og góð tengsl við föður sinn, t.d. þegar stefndi var heimavinnandi er þau dvöldu á Hawaii á fjórða aldursári drengsins. Þá er upplýst í málinu að stefndi hefur haft mjög ríkulega umgengni við drengina þannig að mikil tengsl hafa haldist milli feðganna eins og raunar er staðfest í framlagðri álitsgerð. Eins og áður hefur komið fram leggja foreldrar drengjanna á það ríka áherslu að öðru foreldrinu verði dæmd forsjá þeirra allra og álitsgjafi er sömu skoðunar. Með hliðsjón, af persónulegum eiginleikum málsaðila sem uppalenda og tengslum drengjanna við foreldranna en einnig að teknu tilliti til annarra þeirra atriða sem að framan er getið, telur dómurinn það þjóna samanlögðum hagsmunum drengjanna best að stefndi fái forsjá þeirra. Ber því með hliðsjón af 2. mgr. 34. gr. laga nr. 20/1992 og öllu framansögðu að dæma stefnda forsjá drengjanna A, B og C. Rétt þykir að stefnandi greiði stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og er þá tekið tillit til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu. Valborg Snævarr hdl. flutti málið af hálfu stefnanda en Jóhannes Rúnar Jóhannsson hdl. af hálfu stefnda. Dóm í málinu skipuðu þau Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari sem var dómsformaður og meðdómendurnir Guðfinna Eydal sálfræðingur og Þorgeir Magnússon sálfræðingur. Stefndi, M, skal fara með forsjá sona sinna A, B og C. Stefnandi, K, greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 399/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Í kröfu lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi nú til rannsóknar meint húsbrot, rán, frelsissviptingu og hylmingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 8. júlí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald yfir varnaraðila er reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt því ákvæði má úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunur leikur á að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili játað að hafa laugardaginn 1. júní 2013, ásamt X sem vopnaður var hnífi, ruðst inn á heimili A að [...]þar sem þeir X, sem báðir höfðu hulið andlit sín, réðust á A, bundu hendur hans og fætur, fóru ránshendi um íbúðina og höfðu á brott með sér átta skotvopn í eigu húsráðanda. Samkvæmt þessu er varnaraðili undir sterkum grun um að hafa framið brot sem varðað getur við 2. mgr. 226. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot á fyrrgreindu lagagreininni getur varðað fangelsi allt að 16 árum eða ævilangt og brot á þeirri síðarnefndu fangelsi allt að 10 árum eða allt að 16 árum ef mjög mikil hætta hefur verið því samfara. Er áðurgreindu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um alvarleika brots því fullnægt. Brot varnaraðila er þess eðlis að það telst vera svívirðilegt í augum almennings og þar með hætta á að það ylli óróa í samfélaginu ef hann yrði látinn laus. Að því virtu og með vísan til þess sem að framan greinir eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald á grundvelli þess ákvæðis. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 310/2017
Fjárkúgun Samverknaður Skaðabætur Miskabætur
X var sakfelld fyrir fjárkúgun samkvæmt 251. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í félagi við dómfelldu Y haft fé af A með hótunum um að Y myndi leggja fram kæru hjá lögreglu gegn honum fyrir nauðgun ef hann greiddi þeim ekki nánar tilgreinda fjárhæð. X var jafnframt sakfelld fyrir tilraun til fjárkúgunar samkvæmt sömu lagagrein, sbr. 20. gr. laganna, með því að hafa í félagi við Y reynt að hafa fé af B með hótunum um að birta að öðrum kosti viðkvæmar upplýsingar sem gætu haft áhrif á stöðu hans. Við ákvörðun refsingar X, sem var ekki talin eiga sér neinar málsbætur, var litið til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga þar sem brot hennar og tilraunarbrot voru framin í félagi við Y og þess að ásetningur X var styrkur og einbeittur, sbr. 6. tölulið 1. mgr. sömu lagagreinar. Á hinn bóginn var horft til þess að X hafði ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi. Að því virtu og með hliðjón af 77. gr. almennra hegningarlaga var refsing X ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu níu mánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X og Y gert að greiða A óskipt 1.300.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Ákærða krefst þessað hún verði sýknuð af I. kafla ákæru, en sakfelld fyrir hlutdeild í brotisamkvæmt II. kafla hennar og refsing milduð. Þá krefst hún þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til að vara að hún verði lækkuð.Brotaþoli, A,krefst þess aðallega að ákærðu verði gert að greiða sér 1.700.000 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms umeinkaréttarkröfu verði staðfest.Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellinguákærðu samkvæmt ákæru héraðssaksóknara 31. október 2016 fyrir annars vegarfjárkúgun samkvæmt 251. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem henni ergefin að sök í I. kafla ákærunnar, og hins vegar tilraun til fjárkúgunarsamkvæmt sömu lagagrein, sbr. 20. gr. sömu laga, eftir II. kafla hennar. Við ákvörðunrefsingar ákærðu, sem á sér engar málsbætur, verður litið til 2. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga, þar sem brot hennar og tilraunarbrot voru framin ífélagi við dómfelldu, Y, og þess að ásetningur ákærðu var styrkur ogeinbeittur, sbr. 6. tölulið 1. mgr. sömu lagagreinar. Á hinn bóginn verðurtekið tillit til þess að ákærða hefur samkvæmt sakavottorði ekki áður gerst sekum refsiverða háttsemi. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennrahegningarlaga verður refsing ákærðu staðfest, svo og skilorðsbinding hennar aðhluta.Ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað verða staðfest. Ákærða verðurdæmd til að greiða brotaþola málskostnað við að halda bótakröfu sinni fram hérfyrir dómi eins og í dómsorði greinir, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála.Dæma ber ákærðu tilað greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns fyrir Hæstarétti, sem verða ákveðin að meðtöldum virðisaukaskattieins og segir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Ákærða, X,greiði A 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Ákærða greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 1.124.392 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 7. apríl 2017 Málþetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 21. mars sl., er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 27. október 2016, á hendur Y, kennitala [...], [...], [...], og X, kennitala [...],[...], [...], I.. Fyrir fjárkúgun,með því að hafa í apríl 2015 í félagi haft 700.000 krónur af A með hótunum umað ákærða Y myndi leggja fram kæru hjá lögreglu gegn A fyrir að hafa nauðgaðhenni laugardaginn 4. apríl 2015 ef hann ekki greiddi þeim féð. Ákærða X ræddií nokkur skipti við A í síma á tímabilinu 8.-10. apríl og greindi honum frá þvíað ákærða Y myndi kæra hann til lögreglu fyrir nauðgun ef hann ekki greiddiþeim féð fyrir klukkan 16 föstudaginn 10. apríl. A afhenti ákærðu X 500.000krónur föstudaginn 10. apríl og 200.000 krónur mánudaginn 13. apríl áskrifstofu ákærðu X í [...] í Reykjavík og skiptu ákærðu fénu á milli sín.Telst þetta varða við 251. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.II. Fyrirtilraun til fjárkúgunar, með því að hafa í maí 2015 í félagi reynt að hafa féaf B, þáverandi [...], með hótunum um að birta að öðrum kosti viðkvæmarupplýsingar sem gætu haft áhrif á stöðu og framtíð B í [...], svo sem hér nánargreinir:Miðvikudaginn 20. maí eða fimmtudaginn 21. maí setti ákærða X inn um bréfalúguna að [...], á heimili C, aðstoðarmanns B, umslag með ódagsettu og nafnlausu bréfi sem hún hafði ritað og ákærða X prentað út, en bréfið innhélt hótun um að bréfritari myndi birta opinberlega upplýsingar sem hann sagðist hafa undir höndum og vörðuðu afskipti B af fjárhagsmálefnum [...] ehf., ef B ekki greiddi 7.500.000 krónur og setti í tösku og afhenti klukkan 9:30 þriðjudaginn 25. maí. Ekki kom fram í bréfinu hvar afhenda ætti féð auk þess sem umslagið var ekki opnað fyrr en 1. júní. Þriðjudaginn 26. maí eða miðvikudaginn 27. maí við [...] póstlagði ákærða Y annað ódagsett og nafnlaust bréf til B sem hún hafði sjálf ritað og ákærða X prentað út og ritað nafn og heimilisfang D, eiginkonu B, á umslagið. Bréfið barst á heimili B, að [...], fimmtudaginn 28. maí. Efni þess var samhljóða því bréfi sem borið var út á heimili C, sbr. ákærulið 2, en þess nú krafist að B greiddi 8.000.000 króna og fylgdu fyrirmæli um afhendingarmáta, gps-hnit og ljósmyndir af afhendingarstaðnum, sem var við Krýsuvíkurveg í Hafnarfirði. Ákærðu voru handteknar föstudaginn 29. maí við Krýsuvíkurveg í Hafnarfirði eftir að þær höfðu sótt pakkningu í tösku sem þær töldu innihalda umkrafða greiðslu 8.000.000 króna í seðlum af hendi B, en pakkningin hafði verið skilin þar eftir í trékassa, í samræmi við fyrirmæli þeirra. Teljastbrot samkvæmt 2. og 3. ákærulið varða við 251. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr.almennra hegningarlaga. Þesser krafist að ákærðu verði dæmdar til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Afhálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærðu verði dæmdar til að greiðahonum, óskipt, skaðabætur að fjárhæð 1.700.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 8.gr., sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 13. apríl 2015, til þess dags þegarliðinn er mánuður frá því þeim var birt skaðabótakrafan, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá erþess krafist að ákærðu verði dæmdar til þess að greiða honum málskostnað við aðhalda fram kröfunni. Verjandiákærðu Y krefst þess aðallega að ákærða verði sýknuð af I. kafla ákæru ogeinkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara krefst hún vægustu refsingarsem lög leyfa sem öll verði bundin skilorði og hún verði sýknuð afeinkaréttarkröfu eða fjárhæð hennar lækkuð verulega. Þá krefst hún vægusturefsingar sem lög leyfa, sem öll verði skilorðsbundin, vegna II. kafla ákæru.Jafnframt krefst hún þess að allur sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verðigreidd úr ríkissjóði. Verjandiákærðu X krefst þess aðallega að ákærða verði sýknuð í I. kafla ákæru, en tilvara að refsing verði felld niður og til þrautavara að ákærðu verði gerðvægasta refsing sem lög leyfa sem öll verði bundin skilorði. Þá krefst hannvægustu refsingar sem lög leyfa vegna II. kafla ákæru. Jafnframt krefst hannþess að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verðistórlega lækkuð. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna.MálsatvikI. kafli ákæru. Þann3. júní 2016 mætti brotaþoli, A, á skrifstofu lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu til þess að leggja fram kæru á hendur ákærðu. Hann kvaðsthafa verið beittur blekkingum á tímabilinu 4. til 13. apríl 2015 í þeimtilgangi að hægt væri að kúga af honum 700.000 krónur. Hann kvaðst hafa tekiðákvörðun um að kæra eftir fréttaflutning um ákærðu daginn áður. Brotaþoli lýstiþví að hann hefði unnið með ákærðu Y þremur árum áður. Þau hefðu hist skömmuáður og ákveðið að fara út saman laugardagskvöldið 4. apríl. Hún hefði komið íheimsókn til hans og þau farið út að borða. Þaðan hefðu þau farið á Kaffibarinnog svo heim til brotaþola þar sem þau hefðu sofið saman. Eftir það hefði ákærðaviljað að hann kæmi út að skemmta sér með henni, en hann hefði ekki viljað það.Fram kom að ákærða Y hefði verið drukkin. Næstadag hefði hann sent henni skilaboð á Facebook sem hún hefði ekki svarað.Mánudaginn eftir hefði systir ákærðu Y, ákærða X, hringt í hann og viljað hittahann. Hann hefði verið staddur í heilsuræktinni í Laugum og hún hefði viljaðhitta hann þar. Hún hefði komið til hans og spurt hvað hann hefði sett í drykkákærðu Y. Hann hefði ekki skilið þetta og farið út í bifreið þar sem ákærða Yhefði verið. Hún hefði tekið einhvers konar kast og sagt að hún vildi ekki ræðavið hann en hún myndi ekki hvað hefði gerst. Hann kvaðst hafa verið í áfalli ogekki skilið hvað hefði verið í gangi. Á þriðjudeginum hefði hann ekki heyrt fráþeim systrum en tekið eftir því að ákærða Y hefði verið búin að eyða honum útaf Facebook. Hann hefði leitað til læknis þar sem málið hefði legið þungt áhonum. Ámiðvikudeginum hefði hann sent skilaboð til ákærðu X og hún hringt í hann. Hannkvað hana hafa sýnt sögu hans mikinn skilning en talað um að systir hennar værií einhverju áfalli. Á fimmtudeginum hefðu þau aftur rætt saman og ákærða Xhefði sagt honum að ákærða Y hefði farið á neyðarmóttöku fyrir þolendurkynferðisofbeldis. Komið hefði í ljós að hún bæri öll merki þess að hafa veriðnauðgað og leifar af lyfjum hefðu fundist í blóði hennar. Hún væri nú komin meðréttargæslumann sem segði málið tilbúið til vinnslu. Málið væri erfitt þar semhann myndi lenda í tölvukerfi sem hann kæmist ekki úr. Ákærða Y væri tilbúintil að leysa málið með sátt ef hann borgaði 700.000 krónur. Hann yrði að ákveðasig innan eins og hálfs tíma, en þær væru á leiðinni til lögfræðings að setjamálið af stað. Brotaþolikvaðst telja að hann hefði ekki gert neitt rangt, en hann hefði ekki þoraðannað en að borga þar sem hann hefði verið hræddur um mannorðsmissi sem fylgdislíkri kæru. Hann hefði hitt ákærðu X í [...] á föstudeginum og afhent henni500.000 krónur, en hann hefði ekki getað útvegað meiri peninga. Hún hefði sagtað þetta væri ekki nóg og hann hefði mætt aftur næsta mánudag með 200.000krónur til viðbótar. Ákærða X hefði veitt honum kvittun fyrir móttöku fjárins. Ímálinu liggja frammi kvittanir vegna framangreindrar greiðslu og hljóðupptökuraf þremur samtölum brotaþola við ákærðu X sem brotaþoli tók upp og afhentilögreglu. Þá liggja fyrir upplýsingar um símasamskipti ákærðu og brotaþola, aukfjárhagsupplýsinga um ákærðu. ÁkærðaX kærði í framhaldi ætlaða nauðgun til lögreglu. Með bréfi 16. nóvember 2016var rannsókn þess máls hætt þar sem ekki var talinn frekari grundvöllur tiláframhaldandi rannsóknar, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Egeðlæknir var af lögreglu fenginn til að vinna geðrannsókn á ákærðu Y í þvískyni að meta hvort hún teljist sakhæf í skilningi 15. gr. laga nr. 19/1940 eðaeftir atvikum hvort ætla megi að refsing muni bera árangur í skilningi 16. gr.laganna. Í málinu liggur fyrir skýrsla hans frá 12. júlí 2015. Kemur þar framað ákærða [...]. Það er niðurstaða geðlæknisins að í viðtölum við ákærðu væriekki hægt að fá fram nein þau einkenni sem talin séu upp í 15. gr. laga nr. 19/1940.Þá komi ekkert læknisfræðilegt fram sem útiloki að refsing kunni að beraárangur reynist ákærða sek, sbr. 16. gr. laganna.II. kafli ákæru. Samkvæmtskýrslu lögreglu fékk hún að kvöldi fimmtudagsins 28. maí 2015 upplýsingar umbréf sem borist hefði þann sama dag á heimili þáverandi [...]. Í bréfinu værihann krafinn um 8.000.000 króna, ellegar myndu viðkvæmar upplýsingar um aðkomuhans að skuldamálum [...] ehf. hjá [...] banka gerðar opinberar og hann fáfjölmiðlaumfjöllun „af verri sortinni“. Fram kom að afhenda ætti peningana ítösku föstudaginn 29. maí kl. 9:30 við Krýsuvíkurveg. Meðfylgjandi vorugps-hnit af afhendingarstaðnum og ljósmynd. Vinna lögreglu við að upplýsa umsendanda bréfsins leiddi til handtöku ákærðu í nágrenni við afhendingarstaðinn. Mánudaginn1. júní 2015 barst lögreglu annað bréf sem hafði borist á heimili þáverandiaðstoðarmanns B, en bréfið var ætlað B. Bréfið var í stóru brúnu umslagi oghafði ekki verið póstlagt. Það hafði borist nokkrum dögum fyrr en hafði legið íblaðabunka á skrifstofu á heimili hans. Inntak bréfsins var það sama og þesssem barst á heimili B 28. maí, fyrir utan það að krafist var 7.500.000 króna ogekki getið um afhendingarstað. Þá átti að afhenda peningana 25. maí. Ímálinu liggja meðal annars fyrir gögn úr síma- og tölvurannsóknum hjá ákærðu oghljóðupptaka frá ákærðu Y úr bifreið þeirra systra að morgni 29. maí 2015.Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi ÁkærðaY greindi frá því að hún og A hefðu verið vinir í áratug. Hún hefði aldrei haftáhuga á neinu öðru en vináttu við hann. Þau hefðu ákveðið að hittastlaugardaginn 4. apríl 2015 og hún hefði farið heim til hans. Þar hefði húndrukkið tvo til þrjá bjóra, en hann drekki ekki. Þau hefðu svo farið út aðborða á Kryddlegnum hjörtum. Þar hefði hún fengið sér eitt rauðvínsglas meðmatnum. Leið þeirra hefði síðan legið á Kaffibarinn þar sem hún hefði fengi séreinn stóran bjór. Þau hefðu hlegið mikið saman og grínast. Hún hefði talið aðþau ætluðu að halda áfram að skemmta sér og fara á pöbbarölt. Hún hefði síðanséð tiltekna konu sem hefði ætlað á klósettið, en það hafi verið upptekið. Húnhefði grínast með að konan gæti farið á karlaklósettið en A hefði ekki fundistþað fyndið. Henni hefði þótt það skrítið. Það næsta sem hún muni sé að hannhefði verið inni í henni og hún að reyna að berjast um. Hún hefði ekki getaðbarið frá sér og ekki skilið hvað væri að gerast. Hann hefði hins vegar sagt„jájá jájá“. Hún hefði síðan farið í fötin og út á götu. Þar hefði hún straxhringt í meðákærðu X og sagt henni að hún héldi að hún hefði verið að sofa hjáA. Meðákærða hefði spurt hana á hverju hún væri þar sem hún hefði heyrt á henniað eitthvað væri ekki í lagi. Ákærða neitaði því að hafa sagt að henni hefðiverið nauðgað. Hún hefði hitt vin sinn í bænum eftir þetta og haldið áfram aðskemmta sér en verið mjög skrítin. Daginneftir hefði svo runnið upp fyrir henni hvað hefði gerst. Hún hefði veriðörvingluð og í slæmu ástandi, en meðal annars hefði hana vantað lyf sem húnþurfti á að halda. Hún hefði rætt við nokkra vini sína þann dag og líklega viðmeðákærðu líka. Á mánudeginum hefðu hún og meðákærða farið í World Class til aðhitta A. Hann hefði komið út til hennar. Hún hefði brjálast, öskrað á hann ogpotað í bringuna á honum, en hún muni þó ekki glögglega eftir þessu. Þettahefðu verið síðustu samskipti hennar við hann. Hún hefði hent honum út afFacebook án þess að svara skilaboðum hans. Miðvikudaginn8. apríl hefði hún leitað á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota. Húnhefði ekki fengið neinar upplýsingar um skoðunina, en læknirinn hefði ætlað aðhringja og láta hana vita um niðurstöðurnar. Hann hefði aldrei hringt. Húnhefði farið til sálfræðings einu sinni. Þá hefði henni verið boðið upp áréttargæslumann sem hún taldi að hún hefði rætt við í síma. Ákærða sagðist hafagreint meðákærðu frá skoðuninni og því að engar niðurstöður væru úr henni. Húnneitaði því að hafa talað um að merki um „dröggun“, marblettir eða rispur hefðufundist. Þær hefðu rætt um hvort hún myndi kæra þetta til lögreglu en hún hefðitekið ákvörðun um að gera það ekki. Ásama tíma hefði A farið að hafa samband við meðákærðu og spyrja hana hvaðákærða Y ætlaði að gera í málinu. Hún hefði leyft meðákærðu að taka stjórninaog ekki fengið miklar upplýsingar um samtöl hennar við A. Meðákærða hefði spurthana hvort hún væri til í að semja við hann þar sem honum liði svo illa. Húnhefði fallist á það þar sem hún myndi þá fá bætur vegna atburðarins fyrr. Þáhefði hún verið í mjög slæmu andlegu ástandi. Hún kvaðst ekki muna hvaðanhugmyndin að fjárhæðinni hefði komið. Meðákærða hefði alfarið séð umframkvæmdina á þessu og hún hefði einungis spurst fyrir um hvort hann væribúinn að greiða. Hún hefði aldrei sagt meðákærðu að segja við A að málið yrðikært myndi hann ekki greiða. Þær hefðu ekki rætt um hvort greiðsla skyldi farafram með peningum eða hvort leggja mætti hana inn á bankareikning. Þærmeðákærða hefðu skipt peningunum jafnt á milli sín, 350.000 krónur til hvorrar.Þær hefðu hist við vinnustað meðákærðu og ekið stuttan spöl þar sem þær hefðuskipt peningunum. Þetta gæti hafa verið 10. apríl, en hún var ekki viss umhvort greiðslan hefði öll verið komin þá. Ákærðakvað fjárhag sinn ekki hafa verið góðan á þessum tíma og peningarnir hefðu þvíverið kærkomnir. Meðákærða hefði líka verið illa stödd fjárhagslega og húnhefði fengið helming upphæðarinnar þar sem hún hefði séð um alla framkvæmdina.Hún hefði talið þetta farsælli leið en að fara í gegnum sársaukafull réttarhölden kvaðst ekki viss um hvað hún hefði gert ef A hefði ekki innt greiðsluna afhendi. Spurðum smáskilaboð milli þeirra meðákærðu kvað hún skilaboð, um að þær skyldu geraþetta og að hún væri mjög ákveðin, eiga við um sölu á lóð sem þær hefðu veriðað ræða. Skilaboð meðákærðu um ýmsar hugmyndir hennar taldi hún geta vísað tilþess að A hefði viljað semja um málið. Hún taldi þá hugmynd hafa komið fráhonum en spurð um framburð hennar hjá lögreglu um að meðákærða hefði átthugmyndina kvað hún svo geta verið. Skilaboð um að þetta hefði verið „teamwork“taldi hún vísa til þess að málið hefði verið leyst farsællega og hún hefðialdrei getað það ein. Hún hefði verið ánægð með að hægt hefði verið að leysamálið með þessum hætti. VarðandiII. kafla ákærunnar lýsti ákærða Y því að þær meðákærða hefðu tekiðsameiginlega ákvörðun. Hún hefði talið sig búa yfir upplýsingum sem gætu komiðþáverandi [...] illa. Hugmyndin hefði komið frá henni sjálfri en meðákærðuhefði litist vel á hana. Hún hefði tekið fullan þátt í framkvæmdinni og verið50% þátttakandi allan tímann. Hún hefði aldrei reynt að draga úr henni eðatelja henni hughvarf. Ákærða hefði skrifað bréfin en meðákærða sett þau áminniskubb og gert smávægilega breytingar. Meðákærða hefði svo prentað bréfinút í vinnunni. Hún hefði verið jafnspennt yfir þessu. Þær hefðu ekið saman í Hafnarfjörðog valið stað til afhendingar peninganna. Þær hefðu svo farið og keypt umslögog frímerki. Þær hefðu gætt þess sérstaklega að ekki kæmu fingraför. Bréfinhefðu orðið tvö þar sem meðákærða hefði gleymt að setja hnitin inn í fyrrabréfið. Hún hefði sjálf farið með það bréf heim til aðstoðarmanns B en hittbréfið hefði hún sett í póst í Grafarvogi. Þær hefðu svo farið saman áafhendingarstaðinn. Meðákærða hefði komið með kíki og myndavél. Hún hefðifengið lánaða bifreið til þess að þær myndu ekki þekkjast. Meðákærða hefði svoflett upp númerum nálægra bifreiða til þess að gæta þess að ekki væri umlögregluna að ræða. Hún hefði tekið upp hljóð af hluta samskipta þeirra meðan áþessu hafi staðið. Ákærða kvað þær hafa ætlað að skipta fjárhæðinni til helminga.Ástæða þessa hefði verið fjárhagsskortur þeirra beggja. Ákærðalýsti því að hún hefði verið illa stödd andlega á þessum tíma og skildi ekki afhverju hún hefði gert þetta. Hún greindi frá því að hafa leitað sér hjálpar oglýsti stöðu sinni í dag. Þá greindi hún frá því að fjölmiðlaumfjöllun um máliðhefði verið henni þungbær. ÁkærðaX lýsti því að meðákærða Y hefði hringt í sig eftir miðnætti laugardagskvöldið4. apríl 2015 og sagt að A hefði nauðgað henni. Hún hefði heyrt að meðákærðaværi í annarlegu ástandi, ekki eins og hún væri ölvuð heldur frekar eins og húnværi lyfjuð. Hún hefði sjálf verið úti á landi og ekki getað hjálpað henni ensagt henni að koma sér heim eins fljótt og hún gæti. Spurð um skilaboð sem húnsendi meðákærðu fáum mínútum síðar um að hún væri „öfgafyndinn snillingur“ kvaðhún þau hafa tengst því sem þær hefðu rætt í lok símtalsins um konu semmeðákærða hefði hitt fyrr um kvöldið. Skilaboðin tengdust því ekki nauðguninnien hún hefði verið miður sín yfir henni. Ákærðakvaðst hafa heyrt aftur í meðákærðu tveimur dögum síðar. Hún hefði þá verið íundarlegu ástandi. Þær hefðu þann dag farið í World Class í Laugum og hitt A.Hún hefði farið inn og spurt hann hvað hann hefði gert. Hann hefði komið út oghitt meðákærðu sem hefði gert honum ljóst að hún vildi ekki tala við hann.Eftir þetta hefði A farið að hringja í hana til spyrja um stöðuna á málinu.Hann hefði aldrei viðurkennt að hafa beitt meðákærðu valdi heldur talið aðsamþykki beggja hefði verið fyrir hendi. Hún hefði verið komin í óþægilegastöðu við að flytja fréttir á milli þeirra. Húnhefði ekið meðákærðu á neyðarmóttöku en hún hefði verið að hugsa um að kæra.Hún hefði sjálf hvatt hana til þess. Hún hefði rætt við meðákærðu eftirskoðunina. Hún hefði sagt að á henni hefðu fundist áverkar sem bentu til þessað henni hefði verið nauðgað og hún sýndi merki um „dröggun“. Þá hefði henniverið úthlutað réttargæslumanni. Ákærða hefði fengið leyfi meðákærðu til aðgreina A frá þessum niðurstöðum. Hún hefði trúað því sem meðákærða hefði sagthenni og einungis sagt honum það. Meðákærðahefði átt hugmynd að því að leysa málið með sátt. A hefði tekið vel í það. Húntaldi að málið hefði farið í kæruferli ef hann hefði ekki greitt. Hann hefðikomið tvisvar sinnum í vinnuna til hennar með peningagreiðslu, annars vegar500.000 krónur og hins vegar 200.000 krónur. Meðákærða hefði ekki viljað aðfjárhæðin yrði lögð inn á bankareikning. Hún hefði látið meðákærðu hafa allafjárhæðina, að undanskildum 200.000 krónum sem hún hefði fengið lánaðar tilþess að greiða gamla visa skuld. Þær meðákærða hefðu verið í samskiptum umþetta þegar hann hefði komið til hennar með greiðslurnar. Ákærða staðfesti aðupptökur af samtölum frá A væru samtöl við hana. Spurðum skilaboð hennar til meðákærðu um að hún hefði „vondar/gúdd“ hugmyndir kvaðsthún hafa verið meðvirk með meðákærðu og hafa verið að reyna að selja bifreiðsem hún hefði átt. Þá hefði hún fengið hugmynd um að skrifa skáldsögu ásamtmeðákærðu í því skyni að afla peninga. Hún lýsti því þó að fjárhagsstaða hennarhefði ekki verið slæm á þessum tíma. Hún hefði verið í góðu starfi, átt þrjárbifreiðar og vel náð endum saman. Hún hefði hins vegar haft miklar áhyggjur afandlegu ástandi meðákærðu og óttast að missa hana. Því hefði hún viljað geraþessa hluti til að hjálpa henni. VarðandiII. kafla ákærunnar lýsti ákærða X því að hugmyndin hefði komið frá meðákærðuY. Hún hefði boðið sér í mat og sagt henni að hún vissi eitthvað um þáverandi[...] sem hann vildi ekki að yrði gert opinbert. Hún hefði talið að þetta værieinhvers konar drykkjutal og hlegið að þessu. Henni hefði fundist þetta alveggalið. Meðákærða hefði hins vegar ekki gleymt þessu og farið aftur að ræða umþetta. Hún hefði þá verið búin að skrifa bréfin. Ákærða hefði lánað henniminniskubb og prentað bréfin út fyrir hana af því að hún hefði sagt prentarannsinn bilaðan. Hún hefði skimað yfir bréfin en ekki viljað lesa þau þar semhenni hafi þótt þau ógeðfelld. Hún hefði ekki átt þátt í sendingu bréfanna. Þann29. maí 2015 hefði hún átt frí í vinnunni. Hún hefði þá farið með meðákærðu áafhendingarstaðinn. Hún hefði tekið með sér myndavél og sjónauka að óskmeðákærðu. Þær hefði farið á bifreið meðákærðu en þar sem meðákærða hefðiviljað skipta um bifreið hefði hún fengið lánaða bifreið í bifreiðaumboði. Þærhefðu ekið um nokkra stund en meðákærða hefði síðan viljað fara að töskunni.Hún hefði reynt að fá hana ofan af þessu í bifreiðinni og fara seinna að skoðastaðinn en meðákærða ekki viljað það. Ákærða kannaðist við hljóðupptöku úrbifreiðinni og kvað þær hafa verið að flett upp númerum af bifreiðum, en mikilumferð hefði verið um svæðið. Meðákærða hefði farið út í hraun til þess aðsækja töskuna en hún sjálf beðið. Lögreglan hefði svo komið. Ákærðataldi að hún hefði ekki verið þátttakandi í þessari atburðarás. Hún hefði straxfrá upphafi sagt að þetta væri galið. Meðákærða, systir hennar, hefði komið tilhennar hálfgrátandi í slæmu andlegu ástandi og beðið hana um aðstoð. Hún hefðiþá prentað bréfin út fyrir hana vegna meðvirkni sinnar. Aðspurð kvað ákærðabréfin ekki hafa verið prentuð út á sama tíma og verið gæti að annað hefðiverið skilið eftir í vinnunni hennar fyrir meðákærðu. Henni hefði ekki dottið íhug að hringja í lögreglu en hún hefði íhugað að fara með meðákærðu til læknis.Meðákærða hefði verið illa stödd andlega og ákærða hefði verið hrædd um hana.Ákærða kvaðst iðrast aðkomu sinnar að málinu. Hún sagði að hún hefði átt erfitteftir að málið komst upp. Meðal annars hefði fjölmiðlaumfjöllun veriðlangvarandi og niðurlægjandi. Þá greindi hún frá núverandi aðstæðum sínum. VitniðA greindi frá því að hafa farið út með ákærðu Y. Hann hefði sent henni skilaboðdaginn eftir, sem hún hefði ekki svarað. Næsta dag hefði ákærða X hringt í hannog viljað hitta hann. Hann hefði ekkert vitað um hvað málið snerist. Hún hefðikomið til hans og spurt hvað hann hefði sett í drykk ákærðu Y. Hann hefði veriðundrandi og ekki skilið þessa spurningu. Hann hefði farið út í bifreið tilákærðu Y sem hefði verið í mikilli geðshræringu og spurt hvernig hann hefðigetað sofið hjá drukkinni vinkonu sinni. Hann hefði ekki áttað sig á því hvaðgengi á en orðið hræddur. Ákærða X hefði sagt hana í miklu uppnámi en hannhefði ekki verið sakaður um neitt. Hann hefði verið í slæmu andlegu ástandieftir þetta og haft samband við geðlækni. Læknirinn hefði bent honum á að veraí sambandi við þær og fá svör við því um hvað þetta snerist. Aðspurður kvaðhann ákærðu X hafa greint honum frá símtali ákærðu Y um nóttina. Hún hefði sagthonum að ákærða Y hefði hljómað lyfjuð. Hún hefði hins vegar ekkert minnst ánauðgun. Hannhefði í framhaldi átt samskipti við ákærðu X. Hún hefði sagt honum frá heimsóknákærðu Y á bráðamóttöku. Honum hefði í fyrstu verið létt og talið að hún værikomin að geðdeild. Á fimmtudagsmorgni hefði ákærða X greint honum frá því að umneyðarmóttöku vegna kynferðisofbeldis hefði verið að ræða. Hún hefði svo umkvöldið sagt honum að hún hefði því miður ekki góðar fréttir. Einhvers konarnauðgunarlyf hefði fundist hjá ákærðu Y, en það gæti greinst í allt að viku, ogá henni hefðu fundist áverkar. Hún bæri öll merki þess að hafa verið nauðgað.Þá væri hún komin með réttargæslumann og hefði mjög sterkt mál í höndunum.Þarna hefði hann í fyrsta sinn heyrt minnst á nauðgun. Hann hefði viljað ræðasjálfur við ákærðu Y og hjálpa henni að rifja upp hvað hefði gerst þetta kvöld,en ekki fengið það. Hann hefði talið að hún væri í einhvers konar geðrofi. Honumhefði liðið mjög illa og séð fyrir sér að kæra gæti haft alvarlegar afleiðingarfyrir mannorð hans og starfsferil, jafnvel þótt hann yrði sýknaður. Ásökun umkynferðisbrot jafngildi sekt hjá dómstóli götunnar. Ákærða X hefði bent honum áað hann yrði skráður í málaskrá lögreglunnar þaðan sem nafnið hans færi aldrei.Vitnið lýsti því jafnframt að fyrrum sambýlismaður ákærðu Y hefði sent honumskilaboð um að hann vissi af málinu og vildi ekki eiga í samskiptum við hann.Þá vissi hann að barnsfaðir hennar væri tengdur undirheimunum og hann vildialls ekki að hann heyrði þessa sögu. Áföstudagsmorgni hefði ákærða X haft samband við hann og sagt að hún hefði rættvið ákærðu Y og fengið hana til að fallast á að hann myndi leysa málið með þvíað greiða henni peninga. Hún hefði sagt að þær væru að ákveða fund meðlögfræðingi vegna málsins. Ákærða Y þyrfti að ákveða fyrir kl. 12 hvort húnætlaði að kæra þar sem kæran þyrfti að vera komin inn fyrir kl. 16 svo hún næðiinn fyrir helgi. Hann þyrfti því að svara þeim fyrir kl. 12. Hann hefði sjálfurtalið að peningar myndu ekki leysa málið. Hins vegar hefði fjárhæðin verið viðráðanleg.Honum hefði verið ráðið frá því að gera þetta en látið til leiðast þar sem hannhefði átt mjög erfiða daga og fundist sér vera haldið í gíslingu. Hann hefðisvo tekið upp samtöl við ákærðu X til þess að tryggja að ekki væri hægt að lítasvo á að hann væri að játa neina sekt með því að greiða þessa fjárhæð. Hannhefði útvegað 500.000 krónur og farið með til hennar samdægurs. Hún hefði ekkitalið þetta nægjanlegt og hann hefði farið aftur til hennar næsta mánudag með200.000 krónur til viðbótar. Hann hefði viljað millifæra fjárhæðina en ákærða Xhefði ekki viljað það. Þá hefði hann viljað fá kvittun til þess að eigaeinhverja staðfestingu á greiðslunni. Hann hefði viljað tengja ákærðu Y viðgreiðsluna en ákærða X hefði ekki viljað það. Vitniðlýsti því að málið hefði fengið mikið á hann. [...]. Málið truflaði hann enn ídag. Meðal annars hefði fjölmiðlaumfjöllun verið mikil og óþægileg, en nafnhans hefði birst í fjölmiðlum skömmu eftir að hann hefði kært. VitniðF lögreglumaður gerði grein fyrir samantektum sínum um rannsókn málsins. Hannkvað þær hafa verið settar saman til þess að auðveldara væri að átta sig átímalínu málsins. Sérstaklega spurður taldi hann ekkert koma fram í gögnummálsins sem benti til þess að ákærða X hefði ekki verið fullur þátttakandi íII. kafla ákærunnar. VitniðE geðlæknir greindi frá geðrannsókn sinni á ákærðu Y. Hún uppfyllti ekkiskilyrði 15. gr. almennra hegningarlaga og ekkert læknisfræðilegt kæmi í vegfyrir að refsing bæri árangur. [...]. Niðurstaða rannsóknar hans væri að ákærðaværi sakhæf en langsótt væri að komast að annarri niðurstöðu. VitniðG geðlæknir staðfesti tvö vottorð sín í málinu vegna ákærðu Y. [...]. VitniðH sálfræðingur greindi frá tíu viðtölum við ákærðu Y frá sumri 2015 ogstaðfesti skýrslu sína. Hún hefði ekki rætt málið við ákærðu í smáatriðum enkomið hefði fram að henni hefði verið nauðgað. Ákærða væri haldin skömm ogsektarkennd. [...]. VitniðI sálfræðingur kvað ákærðu X hafa leitað til hans eftir að málið kom upp. Húnhefði komið í gegnum VIRK. Hún hefði misst starf sitt og meðferð hans hefðigengið út á að efla hana þannig að hún gæti snúið aftur til starfa. Málið hefðiverið henni þungbært og hún hefði orðið fyrir endurteknum áföllum vegna þess,meðal annars vegna umfjöllunar fjölmiðla. Málið hafi því dregist óþarflega álanginn. Líðan hennar hefði verið sveiflukennd þennan tíma. Unnið hafi veriðmeð einkenni áfallastreitu sem nú séu ekki lengur fyrir hendi. Hálfur sigurhafi náðst en hún sé nú komin í 50% starfshlutfall. Ákærða sé vönduð manneskjasem þekki vel muninn á réttu og röngu. Hún sé viljug til að bæta fyrir brotsitt. Hún hafi mjög gott minni en slíkt hafi verið misskilið af lögreglu semtilbúningur og samantekin ráð. VitniðJ taugalæknir greindi frá rannsóknum sínum á ákærðu X. Hún hefði verið send tilhans frá öðrum taugalækni. Hún væri vel gefin og greindi skýrt frá. [...]. VitniðK geðlæknir gerði grein fyrir vottorði sínu vegna A. Hann hefði verið hjá honumí viðtalsmeðferð af og til í tvö ár fyrir atvikið sem um ræði. Staðið hefði tilað ljúka meðferðinni á þessum tíma, en hann hefði haft samband áður en að tímahans hefði komið og verið mikið niðri fyrir. Hann hefði þá greint frá því aðhann hefði ranglega verið sakaður um nauðgun og verið mjög skelkaður vegnaþessa. Hann hefði rekið [...] og talið einfalt að rústa mannorði hans. Þettahefði valdið honum miklum kvíða. Hann hefði því talið einfaldara að kaupa sérfrið þótt hann hefði verið viss um að ekki væri hægt að sanna slíkan verknað oghonum hefði þótt krafa þeirra óréttmæt. Vitnið hefði verið ósammála þessu matihans. Hann hefði átt tvö samtöl við hann um þetta en atvikið hefði vakið uppgömul kvíðaviðbrögð hjá honum og haft slæm áhrif á líðan hans í nokkurn tíma.NiðurstaðaI. kafli ákæru. Ákærðuneita báðar sök í I. kafla ákærunnar. Þeim er þar gefin að sök fjárkúgunsamkvæmt 251. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa í félagihaft peninga af brotaþola með hótunum um að ákærða Y myndi leggja fram kæru hjálögreglu gegn honum fyrir að hafa nauðgað henni ef hann ekki greiddi þeim féð.Því er lýst í ákæru að ákærða X hafi í nokkur skipti rætt við brotaþola í símaog greint honum frá því að ákærða Y myndi kæra hann til lögreglu fyrir nauðgunef hann ekki greiddi þeim féð fyrir kl. 16 föstudaginn 10. apríl. Þá hafiákærða X tekið við tveimur peningagreiðslum úr hendi brotaþola á vinnustaðhennar og er ákærðu gefið að sök að hafa skipt fénu á milli sín. Samkvæmtframangreindu ákvæði 251. gr. almennra hegningarlaga skal hver sæta refsingu sem hefur fé af öðrum með því aðhóta manni að beita hann eða nána vandamenn hans líkamlegu ofbeldi, svipta hanneða þá frelsi, eða að hafa upp rangan sakburð um refsiverða eða vansæmandiháttsemi hans eða náinna vandamanna hans, eða annan slíkan sakburð, þótt sannursé, ef nauðungin á ekki nægilegan rétt á sér vegna málefnis þess, er hótuninbeinist að, eða loks með því að hóta honum að valda verulegum skemmdum eðaeyðileggingu á eignum hans. Ákærðutelja háttsemi sína ekki refsiverða, en um hafi verið að ræða miskabætur tilákærðu Y vegna kynferðisbrots. Þá telur ákærða Y að óljóst sé hver sú háttsemisé sem hún eigi að hafa viðhaft. Þessi hluti ákærunnar byggir á því að umsamverknað ákærðu hafi verið að ræða. Dómurinn telur að háttsemi beggja ákærðusé lýst með fullnægjandi hætti í ákærunni, þannig að það hafi ekki komið niðurá vörnum ákærðu, sbr. 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, en háttseminni er lýstsem samverknaði með verkskiptri aðild. Fyrirliggur að ákærða Y hafði samband við systur sína, ákærðu X, aðfaranóttsunnudagsins 5. apríl 2015 kl. 01.06. Símtalið varði í sjö mínútur. Ákærðugreinir á um hvað kom fram í samtalinu. Ákærða X heldur því fram að systirhennar hafi sagt henni að henni hefði verið nauðgað, en ákærða Y neitar þvíalfarið og kveðst ekki hafa áttað sig á því fyrr en daginn eftir. Þremurmínútum eftir lok símtalsins sendir ákærða X smáskilaboð til ákærðu Y: „Þú ertsamt öfga-fyndinn snillingur!“ og fimm mínútum eftir það: „Lofarðu að faravarlega sys?“ Ákærða Y greindi lögreglu frá því að hún hefði gist [...] þessanótt en á hádegi næsta dag sendi hún systur sinni skilaboð: „Vá hvað þetta varfkn fyndið atriði. Sorry ég man að hafa talað við þig...steikt kvöld. Ég tók b5all over again.“ Ákærðuvoru aftur í sambandi á hádegi mánudaginn 6. apríl 2015 en ákærða Y sendimeðákærðu þá skilaboð um að hún þyrfti að tala við hana og í framhaldinu rædduþær saman í síma. Skömmu síðar sendi ákærða X skilaboð: „Væntanlega engin mynd/selfietekin af ykkur þetta kvöld?“ Ákærða Y svaraði: „Nei. Var bara of „drukkin“.“Ákærða X svaraði: „Einmitt. A væntanlega gætt þess að engin mynd væri tekin“og: „Á ég að taka verkfærakassann með ef okkur langar til að klípa af honumfálmara?“ Þessu svarar ákærða Y: „Já takk. Srsly“ og ákærða X: „Er alltafvopnuð!“ Ákærðu voru svo aftur í samskiptum síðla þess dags en þá sendi ákærðaY skilaboð: „Hvar ertu nú elsku sys? Eg er í bio í Egilshöll“ og meðákærðasvaraði: „Er á [...] – hvernær eigum við að hittast?“ Nokkru síðar ræddu ákærðusaman í síma og um klukkutíma eftir það ræddi ákærða X tvisvar við brotaþola,eftir að hafa þrisvar sinnum áður reynt að hringja í hann. Nokkru síðar hringdibrotaþoli stutt símtal til ákærðu X og hún hringdi enn í hann um klukkustundueftir það og ræddu þau þá saman í u.þ.b. hálftíma. Ljóst er að ákærðu hittubrotaþola þennan dag eða kvöld þar sem hann var staddur í Laugum heilsurækt. Samkvæmtframburði ákærðu borðuðu þær saman þetta kvöld. Síðar um kvöldið sendi ákærða Yvinkonu sinni skilaboð: „Elsku vinkona. X for með mér og vííí“ og stuttu síðar:„Við konfrontuðum mannhelvitið.“ Ákærðu voru svo aftur í símasamskiptum um kl.23. Miðvikudaginn8. apríl 2015 fór ákærða Y á neyðarmóttöku vegna kynferðisbrota. Þann dag vorubrotaþoli og ákæra X í samskiptum að morgni dags. Skömmu fyrir hádegi sendiákærða Y barnsföður sínum skilaboð og spurði hvort hann gæti verið með börninað loknum skóla þann dag fram til næsta dags þar sem „dálítið alvarlegt“ hefðikomið upp. Ákærðu voru í símasambandi eftir hádegi þann dag og svo aftur kl.18.05. Skömmu síðar ræddi ákærða X við brotaþola. Ákærða Y fékk símtal fráLandspítalanum kl. 19.04 og skilaboð frá meðákærðu: „Máttirðu koma fyrr?“skömmu síðar. Ákærða X hringdi í ákærðu Y kl. 19.37 en ekki var svarað. ÁkærðaY hringdi til baka kl. 20.25 og stóð símtalið í 14 mínútur. Eins og fram hefurkomið greindi ákærða X frá því að meðákærða hefði sagt henni að merki um„dröggun“ og áverkar hefðu fundist hjá henni og henni hefði verið útvegaður réttargæslumaður.Því hefur ákærða Y harðneitað og lýst því að hún hafi aldrei fengið neinarniðurstöður úr skoðuninni og ekki greint frá öðru. Þá hefði réttargæslumaðurtalið málið vera veikt. Þettasama kvöld kl. 20.59 sendi ákærða Y skilaboð til meðákærðu: „Hversu háar bæturí svona málum?“ og fær svarið: „Oggulitlar – nokkrir hundraðkallar +málsvarnarlaun.“ Ákærða Y svarar: „Ókei takk elsku sys“ og ákærða X svarar:„PS. Verðum að selja fkn lóðina asap! Nú er ég búin með launin mín :/“ Ákærða Ysvarar enn: „Ég á ekki einn einasta aur heldur. En við gerum þetta. Er mjögákveðin!“ og fær svarið: „Amm.“ Ákærða Y sendir þá „C“ og ákærða X: „Amen“ og svo: „Hef ýmsar vondar/gúdd hugmyndir sem viðgetum rætt í hádó á morgó. Getum étt spaghettí og hakk í mötuneyti [...] fyrstvið eigum ekki pjéning.“ Ákærða Y sendir þá: „Hahaha ókei ;) Þetta verður alltí lagi sys Lofa. Takk fyrir að standa með mér. Besti bróðir í geimi“ og ákærðaX svarar: „Við erum góðir bræður og ég held að við ættum að nýta styrkleikaokkar til að verða über-veldi í sameiningu!“ Eins og fram kom hér að framanlýsti ákærða Y því að tilvísun ákærðu X til „vondra/gúdd“ hugmynda ættu við umþá hugmynd að láta brotaþola greiða henni miskabætur, en ákærða X lýsti allt öðrumhugmyndum til þess að afla fjár. Næstadag ákváðu ákærðu að hittast milli kl. 13 og 14. Kl. 11.16 þann dag sendibrotaþoli ákærðu X skilaboð: „Góðan daginn X – þú lætur mig vita ef þú fréttireitthvað. Annars bara væri ég til í að heyra frá þér eftir vinnu J“ Ákærða sagðist ætla að gera það. Ákærðu ræddu þrisvar sinnum saman ísíma milli kl. 13 og 14 þennan dag og aftur kl. 19.34. Kl. 19.36 hringdibrotaþoli í ákærðu X og varði símtalið í 40 mínútur. Kl. 20.03 sendi ákærða Yskilaboð: „Hringdu elsku sys ef ég þarf að vera on top of things...hvíldu þigannars.“ Skömmu síðar ræddu ákærðu tvisvar sinnum saman í síma. Þennan daggreindi ákærða X brotaþola frá niðurstöðum skoðunar á ákærðu Y á neyðarmóttöku. Föstudaginn10. apríl sendi ákærða Y skilaboð kl. 8.46 að morgni: „Hæ sys“ „tilbúin ídaginn“ og svarið var: „Hæ! Jabb J.“ Ákærða Ysendi til baka: „lovjú...ef ég á að gera eitthvað....“ og fékk á móti „Lovjúlíka J“. Kl. 10.37 sendi ákærða X skilaboð til brotaþola og spurði hvort hannværi í símafæri. Skömmu síðar hringdi brotaþoli í hana og varði símtalið í 14mínútur. Brotaþoli hringdi tvisvar sinnum aftur í ákærðu milli kl. 12 og 13 ogliggja fyrir hljóðupptökur af þeim símtölum. Kl. 12.40 sendi ákærða Yskilaboðin: „No news?“ og fékk á móti hjörtu. Hún sendi þá aftur: „Let me knowlike this C“ og nokkru síðar: „Er hann búinn að skila?“ Ákærða X svaraði: „Veit ekki.Er ekki í húsi“ og ákærða Y: „jæks. Er það bara þar? Hringirðu ekki og tekkar?“og fékk svarið: „Róleg sys – ég sé um þetta. Treystu mér.“ Ákærða Y sendi: „Éger mjög“ og með því er tákn sem greindist ekki. Ákærða X spurði þá: „Treystirmér?“ og fékk svarið: „Auðvitað.“ Kl. 15.21 sendi ákærða X brotaþola skilaboðog spurði hvort það væri í lagi að hún yrði kominn kl. 15.50 og hann féllst á það.Skömmu síðar spurði hann hvort hún væri mætt og hún játaði. Ákærðu og brotaþolaber saman um að þarna hafi hann komið með 500.000 krónur á vinnustað ákærðu X.Meðal gagna málsins er hljóðupptaka af þessum samskiptum þeirra. Kl.16.09 sendi ákærða Y skilaboð: „Sys“ og ákærða X svaraði: „C“. Ákærða Y svaraði: „Í alvöru? J“og ákærða X:„Já“ og „En ég er samt farin í smá ferðalag“ og svo „Djók“. Ákærða Y sendi þá:„Hahaha“ og „Farðu bara að koma svo við getum chillað“. Ákærða X svaraði þá:„En ég óttast að ég verði að sleppa kvöldverði – vinn frameftir og er meðægilegan verk í haus.“ Ákærða Y svaraði þessu: „Úff! Ég er með dúndrandihausverk líka. Stressið. Ertu samt viss? Væri svo gaman.“ Þessu svaraði ákærðaX: „Er bara ónýtur – en á morgó?“ og ákærða Y: „Endilega. En svo þú þurfir ekkiað koma – þarf að fara í búð. A ég að koma við núna? Langar líka bara að knúsaþig.“ „Já! Kem út í bíl til þín“ svaraði ákærða X og ákærða Y sendi skömmuseinna: „Komin.“ Um klukkustund síðar sendi ákærða Y: „ERTU AÐ NÁ ÞESSU? omgsh....love U“ og ákærða X sendi hjörtu til baka. Ákærðu ræddu saman í símaskömmu síðar og kl. 22.14 sendi ákærða Y: „Elsku sys verum bara ánægðar meðallt. Lovjú og hlakka til að sja þig a morgun.“ Ákærða X sendi þá: „Er fyrst ogfremst ánægð með þig“ og ákærða Y: „Þetta var algert teamwork J“ sem ákærða X svaraði: „Djös snilldarbræður erum við samt!“ Ákærða Ysvaraði enn: „I fkn know J“ og ákærða X sendi: „C“. Ákærðuvoru í símasamskiptum bæði laugardag og sunnudag. Á sunnudagskvöldið sendiákærða Y skilaboð: „Spennandi að sjá hvort niðurgangurinn standi við sitt2morrow“ og ákærða X svaraði: „Já, hann gerir það. Annars fer þettalandleiðina.“ Ákærða Y svaraði þá: „Nkl. Fkn auminginn. Ertu eitthvað búin aðtala v hann?“ og ákærða X: „Neibb, heyri í honum í fyrró.“ Ákærða Y svaraði þáaftur: „Ok. Láttu mig vita ef ég get gert eitthvað.“ Mánudaginn13. apríl 2015 voru ákærðu í samskiptum frá kl. 11.35 er ákærða Y sendiskilaboð: „News?“ og fékk svarið: „Nibb – ekki komið hádegi enn“ og sendi þá:„Þú lætur mig vita?“ Í framhaldinu ræddu þær saman í síma. Kl. 15:47 sendiákærða X skilaboð til brotaþola og sagðist fara kl. 17. Kl. 16:56 sendi ákærðaY: „Gekk þetta?“ og ákærða X sendi: „Jamm.“ Ákærða Y sendi þá: „C ok?“ og ákærða X „Ok“. Ákærðuber ekki saman um hver hafi átt hugmyndina að því að krefja brotaþola umpeningagreiðslu. Ákærða Y sagði fyrir dóminum að hún teldi brotaþola sjálfanhafa stungið upp á því en þegar borinn var undir hana framburður hennar hjálögreglu kvað hún það geta staðist að hugmyndin hefði komið frá ákærðu X. Þaðer í samræmi við framburð brotaþola og samræmist þeim gögnum sem hér hefurverið gerð grein fyrir. Einsog að framan greinir ber ákærðu ekki saman um hvað hafi komið fram þeirra ámilli um niðurstöður skoðunar á neyðarmóttöku. Fyrir liggur þó að ákærða Xgreindi brotaþola frá niðurstöðum sem ekki lágu fyrir. Þá var honum veitturmjög skammur frestur til þess að ákveða hvort hann greiddi umkrafða fjárhæð. Áupptöku, sem brotaþoli afhenti lögreglu, af samskiptum hans og ákærðu X, kemurfram að hann vill millifæra peningana inn á reikning hennar eða ákærðu Y.Ákærða neitaði þessu strax. Þá skrifaði hún kvittun að lokinni seinnigreiðslunni þar sem ákærðu Y var í engu getið. Báðarákærðu hafa greint frá því að peningunum frá brotaþola hafi verið skipt á milliþeirra þótt þær greini á um með hvaða hætti og ákærða X hafi talað um það fyrirdóminum að hún hefði ætlað að endurgreiða þetta. Hjá lögreglu sagði ákærða Xhins vegar að ákærðu Y hefði fundist sjálfsagt að láta hana frá 200.000 krónurhvort sem hún myndi borga það til baka eða ekki. Það hefði ekki verið rættsérstaklega. Með hliðsjón af þessu er það ekki trúverðugt að hún hafi ekki áttað fá hluta af fjárhæðinni. ÁkærðaY kveðst ekki hafa verið í neinum samskiptum við brotaþola eftir 6. apríl 2015.Hún telur því að hún hafi ekki getað staðið að fjárkúgun og hafi ekki viðhaftþá háttsemi sem lýst sé í ákærunni. Eins og ítarlega hefur verið rakið hér aðframan voru mikil samskipti milli ákærðu þá daga í apríl 2015 sem um ræðir. Afþeim verður ekki annað séð en að ákærðu Y hafi verið fullkunnugt um öll atvikog tekið fullan þátt í skipulagningu þeirra. Gögnin sýna jafnframt að þátttakaákærðu X var ekki bundin við milligöngu fyrir hönd ákærðu Y. Var um samverknaðákærðu að ræða og skiptu þær með sér verkum eins og lýst er í ákærunni. Samkvæmt251.gr. almennra hegningarlaga er það refsivert að hafa fé af manni með því að hafauppi rangan sakburð um refsiverða eða vansæmandiháttsemi, þótt hann sé sannur, ef nauðungin á ekki nægilegan rétt á sér vegnamálefnis þess er hótunin beinist að. Hvort háttsemi ákærðu er refsiverð velturþannig á því hvort hótun um að kæra til lögreglu átti nægjanlegan rétt á séreða ekki. Það er því ekki úrlausnarefni dómsins hvort kynferðisbrot átti sérstað. ÁkærðaX hefur staðfest framburð brotaþola um að hún hafi gefið honum þær upplýsingarað greinileg merki um nauðgun hafi fundist hjá ákærðu Y í skoðun hjáneyðarmóttöku. Ljóst er að engin slík merki fundust og voru honum því gefnarrangar upplýsingar. Brotaþoli kvaðst allan tímann vera hafður fyrir rangri sök.Engu að síður var hann beittur miklum þrýstingi til þess að greiða fljótt, enella yrði hann kærður til lögreglu. Ekkert í samskiptum ákærðu gefur til kynnaað þær hafi rætt um kynferðisbrot gegn ákærðu Y. Þá þykir sú staðreynd aðákærðu skiptu fénu á milli sín benda til þess að ekki hafi verið um miskabæturtil ákærðu Y að ræða. Með hliðsjón af öllu framangreindu er sannað að brotaþolivar beittur nauðung sem á ekki rétt á sér og ákærðu hafa gerst sekar um brotgegn 251. gr. almennra hegningarlaga.II. kafli ákæru. ÁkærðaY játar skýlaust sök í þessum kafla ákærunnar. Játning hennar er studdsakargögnum. Verður hún sakfelld fyrir þau brot og eru þau rétt heimfærð tilrefsiákvæða í ákærunni. ÁkærðaX neitar því að hafa gerst sek um samverknað en viðurkennir hlutdeild í brotimeðákærðu. Ákærðu ber að mestu leyti saman um málsatvik. Hugmyndin kom fráákærðu Y. Hún greindi ákærðu X frá henni í matarboði 9. maí 2015. Ákærða Ytaldi ákvörðunina um að framkvæmda hugmyndina hafa verið tekna af þeim ísameiningu en ákærða X lýsti því að hún hefði talið þetta galið og myndivonandi gleymast. Hún kvaðst ítrekað hafa reynt að draga úr meðákærðu og teljahenni hughvarf. Hún viðurkenndi að hafa lánað henni minniskubb til þess aðvista bréfin á og prenta þau bæði út, hvort í sínu lagi, á vinnustað sínum, aukþess sem hún hefði séð efni bréfanna. Hún fór með meðákærðu að velja stað fyrirafhendingu peninganna og í framhaldi að kaupa umslög og frímerki til notkunarfyrir sendingu bréfanna. Þann 29. maí 2015 fór ákærða X með systur sinni áafhendingarstaðinn. Hún hafði með sér myndavél og sjónauka sem þær notuðu tilað sjá afhendingarstaðinn og fylgjast með umferð í kringum hann. Ákærða fékklánaða bifreið í bifreiðaumboði sem hún ók þennan dag. Í bifreiðinni fletti húnupp númerum bifreiða til þess að gæta þess að lögreglan væri þar ekki á ferð.Þá beið hún meðákærðu er hún fór úr bifreiðinni til þess að sækja töskuna.Ákærðu greinir á um hvort ákærða X hafi átt að fá hluta fjárins. Ekkertí gögnum málsins bendir til þess að ákærða X hafi reynt að fá meðákærðu ofan afáætlunum sínum og ákærða Y hefur alfarið hafnað því að svo hafi verið. Verðurað horfa til þess að ákærða X heyrði fyrst af hugmyndinni 9. maí eða 20 dögumáður en þær ákærðu voru handteknar. Þegarlitið er til þess hlutar ákærðu X sem hún sjálf hefur líst er ekki hægt að lítasvo á að hún hafi átt það veigalítinn þátt í brotunum sem líst er í 2. og 3.lið II. kafla ákærunnar að hún verði ekki talin aðalmaður. Þá styðja gögnmálsins, sérstaklega skilaboð milli ákærðu, þá niðurstöðu. Er um verkskiptaaðild ákærðu að ræða og teljast þær báðar vera aðalmenn í brotunum. Brot ákærðuX eru því rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni.Refsing,einkaréttarkröfur og sakarkostnaður Ákærði Y er fædd í [...] 1977 og ákærða X í [...]1981. Samkvæmt sakavottorðum þeirra hafa þær ekki áður gerst sekar um refsivertbrot. Undir rannsókn málsins framkvæmdi E geðrannsókn á ákærðu Y. Það varniðurstaða hans að hún væri sakhæf og ekkert læknisfræðilegt útiloki aðrefsing kunni að bera árangur. Meðal gagna málsins eru ýmis vottorð um andlegaog líkamlega heilsu ákærðu. Ekkert í þeim bendir til þess að ákærðu séuósakhæfar. Hins vegar þykir rétt að líta til þeirra upplýsinga við ákvörðunrefsingar. Við ákvörðun refsingar verður einnig horft til þess að annars vegarvar um að ræða fullframið brot en hins vegar tilraun, en tilraunin tilfjárkúgunar beindist að þáverandi [...]. Þá þykir einnig mega líta til þess aðákærðu hafa mátt þola óvægna fjölmiðlaumfjöllun. Meðhliðsjón af framangreindu og 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærðu, hvorrar um sig, hæfilega ákveðinfangelsi í 12 mánuði en fresta skal fullnustu níu mánaða af refsingunni og skal sá hluti hennar falla niður að liðnumtveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærðu almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Afhálfu A er krafist skaðabóta óskipt úr hendiákærðu að fjárhæð 1.700.000 krónur, sem skiptast þannig að 700.000 krónur eruvegna þess fjár sem ákærðu höfðu af honum, en 1.000.000 króna vegna miskabóta.Í málinu er óumdeilt, auk þess sem fyrir því liggur kvittun í tvíriti, aðbrotaþoli afhenti ákærðu X 700.000 krónur í tvennu lagi. Með vísan tilframangreindrar niðurstöðu um ólögmæta nauðung er rétt að fallast á kröfuna.Með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þykir brotaþolijafnframt eiga rétt á miskabótum. Brot ákærðu var til þess fallið að valdabrotaþola andlegri vanlíðan. Fyrir liggur vottorð geðlæknis sem staðfestir aðsvo hafi verið. Með vísan til framangreinds þykja miskabætur til ákærðahæfilega ákveðnar 600.000 krónur sem beri vexti eins og í dómsorði greinir. ÁkærðaY greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kolbrúnar Garðarsdóttur hdl.,3.277.940 krónur. ÁkærðaX greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hólmgeirs Elíasar Flosasonarhdl., 3.478.200 krónur og málsvarnarlaun verjanda síns á rannsóknarstigi, InguLillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 628.215 krónur. Ákærðugreiði óskipt þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóhanns Karls Hermannssonarhdl., 943.330 krónur, og 784.456 krónur í annan sakarkostnað. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Benediktsdóttir varahéraðssaksóknari. Dómþennan kveður upp Barbara Björnsdóttir héraðsdómari.DÓ M S O R Ð : Ákærða,Y, sæti fangelsi í 12 mánuði en fresta skalfullnustu níu mánaða af refsingunni ogskal sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa að telja haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða,X, sæti fangelsi í 12 mánuði en fresta skalfullnustu níu mánaða af refsingunni ogskal sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa að telja haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðugreiði óskipt A 1.300.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá 13. apríl 2015 til14. desember 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. ÁkærðaY greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kolbrúnar Garðarsdóttur hdl.,3.277.940 krónur. ÁkærðaX greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hólmgeirs Elíasar Flosasonarhdl., 3.478.200 krónur og málsvarnarlaun verjanda síns á rannsóknarstigi, InguLillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 628.215 krónur. Ákærðugreiði óskipt þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóhanns Karls Hermannssonarhdl., 943.330 krónur, og 784.456 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 426/2006
Gjafsókn Kærumál
Kærður var úrskurður héraðsdómara umgjafsóknarkostnað eftir að máli hafði lokið með dómsátt. Krafðist O hækkunar áhonum til samræmis við málskostnaðarreikning lögmanns hennar. Ekki var talið aðnauðsyn hafi borið til svo verulegs vinnuframlags, sem reikningurinn tók miðaf, og var hæfileg þóknun ákveðin 600.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og MarkúsSigurbjörnsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2006, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 4. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra6. júlí 2006, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli varnaraðila á hendursóknaraðila og gjafsóknarkostnað hennar, en að öðru leyti var því lokið meðdómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði úrskurðarins um gjafsóknarkostnaðverði breytt til hækkunar „til samræmis við framlagðan málskostnaðarreikninglögmanns kæranda.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilihefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Mál þettavar höfðað 21. september 2005 af varnaraðila, sem krafðist þess að sóknaraðilayrði gert að greiða sér skuld að fjárhæð 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum afnánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. september 2002 til greiðsludags, aukmálskostnaðar. Sóknaraðili sótti ekki þing við þingfestingu málsins og varstefna árituð um aðfararhæfi 4. október 2005. Varnaraðili höfðaði annað málgegn sóknaraðila 1. nóvember 2005 til staðfestingar kyrrsetningu, semsýslumaðurinn á Akureyri gerði hjá henni 28. september sama ár til tryggingarkröfunni, sem fyrra málið varðaði. Sóknaraðili tók til varna í þessu síðaramáli og fékk jafnframt það fyrra endurupptekið eftir ákvæðum XXIII. kafla laganr. 91/1991, en að því búnu voru málin sameinuð í þinghaldi 5. desember 2005.Aðilarnir gerðu síðan dómsátt í málinu 29. júní 2006, þar sem sóknaraðili hétað greiða varnaraðila 1.125.000 krónur ekki síðar en 10. júlí sama ár,jafnframt því sem staðfest var kyrrsetning fyrir þeirri fjárhæð í nánartilgreindri eign sóknaraðila. Ágreiningur stóð eftir um málskostnað, sem lagðurvar í úrskurð héraðsdómara ásamt ákvörðun um gjafsóknarkostnað sóknaraðila. Úrþessu var leyst með hinum kærða úrskurði, þar sem málskostnaður var felldurniður milli aðilanna, en gjafsóknarkostnaður sóknaraðila ákveðinn samtals638.372 krónur, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hennar, 543.286 krónurað meðtöldum virðisaukaskatti. Kærasóknaraðila lýtur ekki að ákvörðun málskostnaðar í héraði og er ákvæði hinskærða úrskurðar um það efni því ekki til endurskoðunar. Íþinghaldinu, þar sem sátt var gerð í málinu, var lagður frammálskostnaðarreikningur lögmanns sóknaraðila. Samkvæmt honum hafði lögmaðurinnvarið 74 vinnustundum í málið og fylgdi sundurliðun þeirra í sérstakritímaskýrslu, en fyrir hverja klukkustund áskildi hann sér 12.000 krónur, þannigað þóknun nam 888.000 krónum. Við þá fjárhæð lögðust 217.560 krónur ívirðisaukaskatt. Að auki var útlagður kostnaður, sem lagðar voru fram kvittanirfyrir og nam 95.086 krónum, og var því heildarfjárhæð reikningsins 1.200.646krónur. Þegar gætt er að umfangi málsins og þeim hagsmunum, sem í húfi voru, erekki unnt að líta svo á að nauðsyn hafi borið til svo verulegs vinnuframlags,sem reikningur lögmannsins tekur mið af. Með tilliti til þessa er þóknuninhæfilega ákveðin 600.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður virðisaukaskatturvið fjárhæð hennar. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 kemur aðeins íhlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttulagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi eða úrskurði. Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur. Dómsorð: Ákvæði hinskærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað. Allurgjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Ollyjar Sveinbjargar Aðalgeirsdóttur, fyrirhéraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, 600.000 krónur. Kærumálskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 203/2015
Ölvunarakstur Hraðakstur Ökutæki Hættubrot Líkamsmeiðing af gáleysi Ökuréttarsvipting Skilorð
D var sakfelldur fyrir brot gegn 219. gr., 4. mgr. 220. gr. og 168. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ýmsum ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987 með því að hafa ekið bifreið, sem ekki var í ökuhæfu ástandi, undir áhrifum áfengis og á ofsahraða. Missti D stjórn á bifreiðinni og fór hún út af veginum með þeim afleiðingum að fjórir farþegar slösuðust og tveir þeirra mjög alvarlega. Við ákvörðun refsingar var litið til þess hversu alvarleg og margþætt brot ákærða voru og þeirra alvarlegu afleiðinga sem af þeim hlaust. Þá var honum gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn var litið til þess að engar haldbærar skýringar hefðu verið gefnar á þeim langa tíma sem leið frá slysinu þar til ákæra var gefin út. Þá hefði málið tafist enn eftir útgáfu áfrýjunarstefnu af ástæðum sem D yrði ekki kennt um. Var refsing D ákveðin fangelsi í 18 mánuði en fullnustu 15 mánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Var hann auk þess sviptur ökurétti í þrjú ár.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttirog Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfumákæruvaldsins, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heimí hérað, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. IÁkærði reisir ómerkingarkröfu sína á því að ranglega hafi verið staðið aðrannsókn málsins og að ákæruvaldið hafi ekki gætt hlutlægnisskyldu sinnar.Engir slíkir annmarkar eru á rannsókn málsins að varðað geti ómerkingu hinsáfrýjaða dóms. Verður þessari kröfu ákærða því hafnað. IIÍ ákæru er ákærða gefið að sök að hafa undir áhrifum áfengis ekiðbifreiðinni SE-966 á um það bil 178 km hraða eftir Reykjanesbraut aðfaranótt 4.mars 2012 og hafi bifreiðin ekki verið í ökuhæfu ástandi. Hann hafi með þessuraskað umferðaröryggi á alfaraleiðum og stofnað á ófyrirleitinn hátt lífi ogheilsu annarra vegfarenda og farþega bifreiðarinnar í augljósan háska. Ákærðimissti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að fjórir farþegar slösuðust,tveir þeirra mjög alvarlega. Ákærði hefur neitað að hafa verið undir áhrifum áfengis í umrætt sinn ogkvaðst hafa verið á löglegum hraða, en orsök slyssins taldi hann hafa veriðhálku á veginum. Þá kvaðst ákærði ekki hafa vitað um ástand bifreiðarinnar,enda hafi hann átt hana í stuttan tíma. Hann staðfesti þó fyrir rétti að hann hafiskipt um dekk á felgu sama dag og slysið varð, þar sem felga hafði skekkst. IIIMeð vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans umað sannað sé að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn ogsakfelling vegna þessa ákæruatriðis. Varðar brot ákærða við 1. mgr., sbr. 3.mgr., 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 100. gr sömu laga.IVÍ málinu hefur verið lögð fram skýrsla Magnúsar Þórs Jónssonar,prófessors í vélaverkfræði, frá 21. júní 2012 sem ber yfirskriftina „Ökuhraðibifreiðar SE-966 þegar hún lendir utan vegar hjá Reykjanesbraut á móts viðafrein að Sörlatorgi“. Staðfesti Magnús Þór skýrsluna fyrir dómi og kvaðútreikninga í henni byggða á mælingum lögreglunnar sem greint hafi vettvanginn.Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var vettvangur skoðaður og mældur afrannsóknarlögreglu strax eftir slysið og myndir teknar, en einnig voru teknarmyndir daginn eftir, 4. mars, í dagsbirtu. Vettvangur var einnig skoðaður 5.mars af rannsóknarlögreglu, starfsmönnum rannsóknarnefndar umferðarslysa ogsérfræðingum, þar á meðal sérfræðingi á bíltæknisviði, Snorra Konráðssyni. Hinn6. mars skoðuðu tveir rannsóknarlögreglumenn vettvanginn ásamt Magnúsi Þór.Skýrslan var unnin að beiðni lögreglunnar, lýst er þar forsendum og þeirriaðferðarfræði sem er beitt og reiknaður ætlaður, minnsti mögulegi og mestimögulegi hraði bifreiðarinnar annars vegar miðað við gefnar forsendurskýrsluhöfundar og hins vegar ef miðað er við þætti sem „ekki er tekið tillittil í útreikningum“ og „valda því að raunverulegur hraði er meiri enútreiknaður hraði“. Ætlaður hraði samkvæmt síðargreindum forsendum er 178km/klst og er ákærða gefið að sök að hafa ekið „á um það bil“ þeim hraða.Reiknaður ætlaður hraði bifreiðarinnar „þegar hún fer hliðarskrið“ er samkvæmtniðurstöðum skýrslunnar 162 km/klst, mögulegur lágmarkshraði 153 km/klst ogmögulegur hámarkshraði 171 km/klst. Aðspurður fyrir dómi bar Magnús Þór aðlíklegast væri að hraði bifreiðarinnar hafi verið á milli 178 og 188 km/klst ogalveg útilokað að hann hafi verið undir 150 km/klst. Ekkert tilefni er til þessað vefengja mælingar rannsóknarlögreglu sem skýrslan um ökuhraða er byggð á.Einn farþega bifreiðarinnar og ökumaður bifreiðar sem ákærði fór fram úrörstuttu fyrir slysið báru fyrir dómi að hann hefði verið á mjög miklum hraða. Ermeð vísan til alls þessa hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi ekið áofsahraða þegar slysið varð, eða á meira en tvöföldum þeim hámarkshraða semheimill er á þeim vegi sem ákærði ók umrætt sinn, 80 km/klst. Varðar brotákærða við 1. mgr. og c. lið 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga,sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna.VÍtarleg skýrsla um bíltæknirannsókn á ökutækinu SE-966 var unnin í mars,apríl og maí 2012 af Snorra S. Konráðssyni, sem staðfesti hana fyrir dómi.Niðurstaða rannsóknarinnar var að ökutækið hefði ekki verið notkunarhæft íaðdraganda slyssins „vegna ástands hjólbarða og hemla.“ Var ökutækið auk þesstalið stórhættulegt vegna yfirvofandi skyndibilunar í hemladiskum ogstöðugleiki þess enn fremur talinn verulega skertur „vegna ólíkrar gerðar ogeiginleika hjólbarðans hægra megin að framan miðað við hina hjólbarðana“ sem og„vegna misbreiðra felga á báðum ásum þar sem stífleiki hjólbarðanna mótast meðalannars af felgubreidd.“ Eru að öðru leyti staðfestar forsendur og sakfellinghéraðsdóms vegna þessa ákæruatriðis, svo og heimfærsla brotsins tilrefsiákvæðis. VIMeð framangreindum rannsóknarskýrslum er sannað að ákærði ók í umrættsinn þungri og kraftmikilli bifreið í óökuhæfu ástandi á ofsahraða eftirReykjanesbraut, sem er fjölfarin leið, og að orsök slyssins verði að hlutarakin til þessara þátta. Auk þess var ákærði undir áhrifum áfengis samkvæmtniðurstöðu blóðrannsóknar. Akstursskilyrði voru góð samkvæmt frumskýrslulögreglu, veður þurrt og yfirborð vegar malbikað og fast. Með þessu atferliraskaði ákærði umferðaröryggi og olli almannahættu og varðar sú háttsemi við168. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fjórir farþegar voru í bifreiðhans og lagði hann líf og heilsu þeirra og annarra vegfarenda í hættu. Varðarsú háttsemi við 4. mgr. 220. gr. laganna sem verður beitt jafnhliða 168. gr.sömu laga, sbr. dóma Hæstaréttar 21. maí 1993 í máli nr. 67/1993, sem birtur erá blaðsíðu 1081 í dómasafni réttarins það ár, og 24. maí 2012 í máli nr.33/2012. Tveir farþeganna hlutu mjög alvarlegt líkamstjón og tveir minna.Verður ákærði því jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 219. gr. laganna. VIIVið ákvörðun refsingar verður að líta til þess hversu alvarleg ogmargþætt brot ákærða eru og þeirra alvarlegu afleiðinga sem af þeim hlutust. Aukölvunar- og glæfraaksturs, sem olli líkamstjóni fjögurra manna, hefur ákærðigerst sekur um að raska umferðaröryggi og valda almannahættu. Á hinn bóginnverður einnig að líta til þess að engar haldbærar skýringar hafa verið gefnar áþeim langa tíma sem leið frá slysinu og þar til ákæra var gefin út. Þá tafðistmálið enn eftir útgáfu áfrýjunarstefnu af ástæðum sem ákærða verður ekki umkennt, en fjögur ár eru nú liðin frá því að slysið varð. Með vísan til allsþessa verður refsiákvörðun héraðsdóms staðfest, en rétt er að fresta fullnusturefsingarinnar að hluta eins og nánar greinir í dómsorði.Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála dæmdur til að greiða ⅔ hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Draupnir Gestson, sæti fangelsi í 18 mánuði, en frestaskal fullnustu 15 mánaða refsingarinnar og skal sá hluti hennar fallaniður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptinguog sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði ⅔ hluta allsáfrýjunarkostnaðar málsins, sem í heild nemur 942.732 krónum, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnars Þórs Stefánssonarhæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.
Mál nr. 294/2003
Dómsuppkvaðning Ómerking Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2003. Veitt var leyfi til áfrýjunar héraðsdóms. Þau krefjast þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða þeim 303.048 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2002 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. október 2003. Hún krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 24. mars 2003. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 25. apríl sama árs, en ekki var þá sótt þing af hálfu málsaðila. Var þá liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að kveða upp dóm í málinu án þess að það yrði munnlega flutt á ný eða að aðilar þess og héraðsdómari væru samdóma um að það væri óþarft. Vegna þessa verður ekki hjá því komist að ómerkja sjálfkrafa hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 686/2008
Jafnrétti Stöðuveiting Stjórnsýsla
I var meðal 14 umsækjenda um stöðu rektors L sem auglýst var laus til umsóknar í júlí 2004. Háskólaráð L veitti umsögn um það hverjir af umsækjendunum uppfylltu skilyrði laga til að gegna stöðu rektors og í kjölfarið voru allir umsækjendur boðaðir til starfsviðtals í landbúnaðarráðuneytinu. Landbúnaðarráðherra skipaði Á í stöðu rektors í ágúst sama ár og óskaði I eftir rökstuðningi ráðuneytisins. Kom þar meðal annars fram að Á hefði haft sterka sýn um framtíð íslensks landbúnaðar og stöðu L innan hans. I sendi kvörtun vegna stöðuveitingarinnar til umboðsmanns Alþingis og vísaði málinu jafnframt til kærunefndar jafnréttismála. I höfðaði síðan mál og krafðist þess að viðurkennt yrði að með ráðningu í stöðu rektors L hefði landbúnaðarráðherra brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá krafðist hún jafnframt viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda gagnvart sér. Byggði L meðal annars á því að vegna menntunar sinnar og starfsreynslu hefði hún verið hæfari til að gegna starfi L en sá sem ráðinn var. Taldi hún að kynjasjónarmið lægju að baki stöðuveitingunni, þar sem ekki hefði verið hægt að útskýra með fullnægjandi hætti hvers vegna gengið hefði verið framhjá henni. Þá taldi hún að ef ekki yrði fallist á að hún hefði verið hæfari en sá sem ráðinn var yrði að miða við að hún hefði að minnsta kosti verið jafnhæf viðkomandi aðila og því hefði borið að skipa hana sem konu í stöðuna vegna þess lága hlutfalls kvenna sem væru í stjórnunarstöðum á vegum ráðuneytisins. Var talið að þegar litið væri til þeirra gagna sem fyrir lægju í málinu um störf og stjórnunarreynslu I og Á yrði að telja að samanburður á milli þeirra væri I óhagstæður. Þá lá fyrir að frammistaða Á í starfsviðtali hefði verið mun betri en I. Þótt starfsviðtölin hefðu haft verulegt vægi við mat á hæfni umsækjenda og þeirra hefði ekki verið getið sérstaklega í auglýsingu um stöðu rektors yrði ekki á það fallist að leiða mætti líkur að því að forsendur ráðherra við ráðninguna væru byggðar á ómálefnalegum ástæðum. Þá var ekki talið að sá annmarki, að þess hefði ekki verið gætt að skrá meginatriðin í svörum umsækjenda í starfsviðtali, hefði skipt máli varðandi skipun ráðherra í embættið. Var fallist á það með Í að Á hefði verið hæfari til að gegna starfinu en I og ekki hefðu verið leiddar líkur að því að um mismunun vegna kynferðis hefði verið að ræða. Var kröfum I hafnað. Staðfesti Hæstiréttur héraðsdóm með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2008. Hún krefst þess að viðurkennt verði að með ráðningu í stöðu rektors Landbúnaðarháskóla Íslands 26. ágúst 2004 hafi landbúnaðarráðherra brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þá krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart sér. Hún krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Ingileifi Steinunni Kristjánsdóttur, Friðarstöðum, Hveragerði, gegn landbúnaðarráðherra f.h. ríkissjóðs með stefnu birtri 23. október 2006. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að með ráðningu í stöðu rektors Landbúnaðarháskóla Íslands þann 26. ágúst 2004, hafi landbúnaðarráðherra brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Jafnframt er gerð krafa um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Atvik málsins eru þau að staða rektors Landbúnaðarháskóla Íslands var auglýst laus til umsóknar í Morgunblaðinu 11. júní 2004 og bárust ráðuneytinu 14 umsóknir. Umsækjendur um stöðuna voru tíu karlar og fjórar konur. Í auglýsingunni kom m.a. fram: Rektor er yfirmaður stjórnsýslu Landbúnaðarháskólans og ber ábyrgð á rekstri hans. Hann ber ábyrgð á gerð starfs- og rekstraráætlana og að þær séu samþykktar af háskólaráði. Rektor er jafnframt æðsti fulltrúi Landbúnaðarháskólans gagnvart mönnum og stofnunum innan skólans og utan hans. Hann stýrir starfsemi háskólans og hefur frumkvæði að því að háskólaráð marki sér heildarstefnu í málefnum skólans. Rektor hefur einnig ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum skólans. Um hæfisskilyrði var þess getið að umsækjendur skyldu hafa lokið æðri prófgráðu við háskóla og öðlast stjórnunarreynslu. Stefnandi var meðal umsækjenda um starfið. Stefnandi hefur B.Sc. próf í líffræði, M.Sc. gráðu í jurtaerfðafræði og fjölda diploma úr námi á sviði landsbúnaðar. Þá vann stefnandi við rannsóknir á Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, Rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins og á Líffræðistofnun Háskóla Íslands og sem fagdeildarstjóri á umhverfisbraut við Garðyrkjuskóla ríkisins. Stefnandi hefur kennsluréttindi bæði við grunnskóla og framhaldskóla og er nú í stöðu kennara. Þá er stefnandi með doktorspróf í landbúnaðarvísindum og hefur unnið fjölda ritverka á sviði landbúnaðar. Umsækjendur um stöðuna voru alls 14, þar af 10 karlar og 4 konur. Með bréfi, dags. 7. júlí 2004, óskaði landbúnaðarráðuneytið eftir því að háskólaráð Landbúnaðarháskóla Íslands veitti umsögn um það hverjir af umsækjendunum uppfylltu skilyrði laga til að gegna stöðu rektors, í samræmi við ákvæði 25. gr. laga um búnaðarfræðslu, nr. 57/1999. Í umsögn sinni frá 5. ágúst 2004 taldi háskólaráð að allir umsækjendur uppfylltu lágmarksskilyrði um menntun og reynslu, samanber ákvæði laga um búnaðarfræðslu, nr. 57/1999. Þá kom einnig fram í umsögn ráðsins álit þess á nauðsynlegum bakgrunni, reynslu og menntun tilvonandi rektors og að skýr framtíðarsýn væntanlegs rektors skipti höfuðmáli að mati háskólaráðsins, sem og að mikilvægt væri að sá einstaklingur sem skipaður yrði hefði haldgóða reynslu af stjórnun starfsfólks og/eða rannsókna- og þróunarverkefna og samþættingu ólíkra sjónarmiða. Í kjölfar þessa voru allir umsækjendur boðaðir til starfsviðtals í landbúnaðarráðuneytinu og fóru þau fram á tímabilinu frá 10. júlí til 11. ágúst 2004. Þar var umsækjendum gefið færi á að kynna sig og viðhorf sín til starfsins. Í starfsviðtölunum var lögð sérstök áhersla á að draga upp skýra mynd af framtíðarsýn umsækjenda fyrir íslenskan landbúnað, hvernig þeir teldu að Landbúnaðarháskóli Íslands gæti best þjónað íslenskum landbúnaði og hvernig þeir hygðust standa að samþættingu og samruna þeirra þriggja stofnana sem mynda Landbúnaðarháskóla Íslands. Landbúnaðarráðherra skipaði dr. Ágúst Sigurðsson í stöðu rektors Landsbúnaðarháskólans 26. ágúst 2004. Stefnandi óskaði eftir rökstuðningi ráðuneytisins fyrir skipuninni. Rökstuðningur ráðuneytisins barst í bréfi dags. 14. september 2004 þar sem aðallega var tiltekið að það hefði verið mat ráðherra að ,,hjá Ágústi hefði komið fram sterk sýn um framtíð íslensks landbúnaðar og stöðu Landbúnaðarháskóla Íslands innan hans.” Af hálfu ráðuneytisins var því einnig haldið fram að Ágúst hefði með hliðsjón af frammistöðu í starfsviðtölum og m.t.t. fjölþættrar reynslu hans innan landbúnaðarins, að hann hefði verið best til þess fallinn að stýra því vandasama verkefni að leiða sameiningu hinna þriggja stofnana til farsælla lykta. Með bréfi, dags. 17. september 2004, sendi stefnandi kvörtun vegna stöðuveitingar ráðherra til umboðsmanns Alþingis og þá sérstaklega vegna vinnubragða ráðherra við ráðningu rektors. Álit umboðsmanns Alþingis lá fyrir 30. maí 2005. Í niðurstöðu umboðsmanns Alþingis var m.a. tiltekið að ráðuneytið hefði ekki fylgt nægjanlega ákvæðum 23. gr. upplýsingalaga og 2. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga. Þá var talið að ráðherra og ráðuneyti hans hefði ekki fært fram nægar upplýsingar til staðfestingar á því að svör umsækjenda við þeim spurningum sem lagðar voru fyrir þá hefðu upplýst nægilega um þau atriði sem ætlunin var að byggja á við ákvörðunartöku í málinu. Stefnandi vísaði máli þessu til kærunefndar jafnréttismála 12. september 2005 og óskaði eftir því að nefndin kannaði og tæki afstöðu til hvort landbúnaðarráðherra hefði brotið gegn lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 96/2000 við skipun í stöðu rektors við Landbúnaðarháskóla Íslands þann 26. ágúst 2004. Á fundi kærunefndar jafnréttismála þann 2. mars 2006 var samþykkt af meirihluta nefndarinnar sú niðurstaða að ekki væru efni til að líta svo á að landbúnaðarráðherra hefði brotið gegn ákvæðum jafnréttislaga við skipun í stöðu rektors. Í séráliti Björns L. Bergsonar, sem myndaði minnihluta kærunefndar í málinu, var komist að þeirri niðurstöðu að landbúnaðarráðherra hefði brotið gegn 1. mgr. 24. gr. jafnréttislaga. Byggðist sératkvæðið á því aðallega að ekki lægju fyrir neinar upplýsingar um þau huglægu matsatriði sem ráðuneytið hefði aðallega byggt á, þrátt fyrir að eftir upplýsingunum hafi verið leitað af hálfu kærunefndar jafnréttismála. Stefnandi telur að landbúnaðarráðherra hafi með ótvíræðum hætti vikið frá ákvæðum jafnréttislaga við skipun í embætti rektors landbúnaðarháskólans. Af hálfu stefnda er þessum fullyrðingum mótmælt og á því byggt að við skipun í stöðu rektors við Landbúnaðarháskóla Íslands hafi ekki verið brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til viðurkenningar á að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000, með ráðningu í stöðu rektors Landbúnaðarháskóla Íslands. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi við ráðningu í stöðu rektors brotið gegn ákvæðum jafnréttislaga og hún eigi því rétt á að fá dóm um viðurkenningu á því í samræmi við stefnukröfur. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að vegna menntunar sinnar og starfsreynslu hafi hún verið hæfari til að gegna starfi rektors Landbúnaðarháskólans en sá sem ráðinn var. Stefnandi telur að stefndi hafi ekki getað rökstutt það með fullnægjandi hætti hvers vegna gengið hafi verið fram hjá henni við stöðuveitinguna og því megi gera ráð fyrir að þar liggi kynjasjónarmið að baki. Í öðru lagi byggir stefnandi á því ef ekki verði fallist á að hún hafi verið hæfari en sá sem ráðinn var, þá verði a.m.k. að miða við að stefnandi hafi verið jafnhæf viðkomandi aðila og þá hafi stefnda borið að skipa hana sem konu í stöðuna vegna þess lága hlutfalls kvenna sem er í stjórnunarstöðum á vegum ráðuneytisins og hjá undirstofnunum þess. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 sé atvinnurekanda óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Auk þess segi í 3. mgr. sömu greinar að ef leiddar séu líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis við ráðningu, setningu eða skipun í starf skuli atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Stefnandi telur að stefnda hafi hvorki tekist að sýna fram á að sá umsækjandi sem varð fyrir valinu hafi verið hæfari eða heppilegri en aðrir, né að aðrar ástæður en kynferði hafi legið að baki þeirri ákvörðun ráðherrans að ganga fram hjá stefnanda við stöðuveitinguna. Stefnandi bendir á að stefndi hafi leyft sér að vísa til sjónarmiða um ráðninguna um framtíðarsýn, sem hann geti ekki stutt neinum gögnum, þar sem ekkert hafi verið ritað niður í viðtölum við umsækjendur. Stefndi hafi því byggt ákvörðun sína aðallega á sjónarmiðum sem engin leið sé að meta með hlutlausum hætti þar sem engum gögnum hafi verið til að dreifa. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að frelsi atvinnurekanda séu settar skorður með ákvæðum jafnréttislaga þegar kona og karl sækja um sama starfið þar sem atvinnurekendur beri þá lögbundnu skyldu að jafna kynjahlutföll á sínum vinnustað. Beri þeim því ekki aðeins að fylgja þeirri lagareglu efnislega, heldur einnig að tryggja það að þeir hafi gögn til að sýna fram á að svo hafi verið. Stefnandi bendir á að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. jafnréttislaga sé atvinnurekanda óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Til að atvinnurekandi geti sýnt fram á að það hafi hann ekki gert við stöðuveitingu verði hann að hafa skýr og ótvíræð gögn undir höndum sem sýni að mat hans hafi byggst á málefnalegum ástæðum. Stefndi hafi ekki haldið neinum slíkum gögnum til haga og geti hann þar af leiðandi ekki sýnt fram á að hann hafi ekki látið kynferði umsækjenda stjórna ákvörðun sinni og ætti því allur vafi um það atriði að reiknast stefnda í óhag. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til 3. mgr. sömu greinar þar sem sett sé fram sú sönnunarregla, í samræmi við ólögfestar reglur um sönnun í einkamálum fyrir íslenskum dómstólum, að séu leiddar líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis við ráðningu í starf skuli atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Í fjórða lagi byggir stefnandi á að markmið jafnréttislaganna sé að koma á og viðhalda jafnrétti á öllum sviðum samfélagsins. Þannig sé sú skylda lögð á atvinnurekendur að jafna hlut kynjanna á vinnustöðum og þurfi þeir því ávallt að líta til fjölda karla og kvenna í stöðum á sínum vegum, þegar taka skuli ákvörðun um ráðningu. Stefnandi byggir á því að henni hafi verið mismunað á grundvelli kynferðis þegar ráðið var í stöðuna. Hún hafi ekki aðeins verið hæfasti umsækjandinn af þeim sem sóttu um, heldur hafi stefnda borið að ráða konu í stöðuna þar sem engar konur gegndu æðstu stjórnunarstöðum í ráðuneytinu eða í stofnunum á vegum þess. Telur stefnandi að stefndi hafi brotið gegn ákvæði laga nr. 96/2000 með því að ganga fram hjá sér við ráðninguna og beri hann sönnunarbyrðina um að svo hafi ekki verið. Til stuðnings þessu vísar stefnandi til þess að það sé meginregla að ef leiddar séu líkur að beinni eða óbeinni mismunun við ráðningu í starf, þá skuli atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Það hafi stefndi ekki gert í máli þessu. Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi áður fengið áminningu frá umboðsmanni Alþingis um að vanda betur málsmeðferð við skipun í stöður á vegum ráðuneytisins, svo sem fram hafi komið í áliti hans í máli 2641/1999. Í niðurstöðum umboðsmanns í því máli hafi sérstaklega verið brýnt fyrir stefnda að gæta þess að fyrir liggi fullnægjandi upplýsingar um starfshæfni umsækjenda áður en ákvörðun sé tekin um skipun í embætti og að ráðningarferlið væri gegnsærra. Umboðsmaður hafi beint þeim tilmælum til ráðuneytisins að í framtíðinni tæki það mið af þeim sjónarmiðum sem fram kæmu í álitinu við ákvarðanir um veitingu opinberra starfa. Af hálfu stefnanda sé vegna þessa byggt á því að vanda hefði átt enn frekar starfshætti og rökstuðning við meðferð hennar umsóknar, enda hafi ráðning rektors verið gerð um fimm árum eftir þetta álit umboðsmanns. Í fimmta lagi reisir stefnandi kröfur sínar á því að í auglýsingunni um stöðu rektors hafi komið fram þau atriði, sem fyrst og fremst hafi átt að liggja til grundvallar væntanlegri ráðningu í stöðuna. Í umsókn stefnanda hafi ítarlega verið gerð grein fyrir þessum atriðum og hvernig stefnandi félli þar með að þeim kröfum sem gerðar voru vegna starfsins. Stefnanda hafi aftur á móti aldrei verið gefinn kostur á að lýsa sérstaklega framtíðarsýn sinni gagnvart íslenskum landbúnaði, enda hafi henni aldrei verið kynnt að það væri aðalatriðið við stöðuveitinguna, svo sem síðar hafi verið lagt upp með af hálfu ráðuneytisins. Það, að stefndi hafi breytt áherslum sínum gagnvart stöðunni efir á, miðað við samanburð þeirra atriða sem fram komu í auglýsingunni og síðan rökstuðningi ráðuneytisins eftir á, þá megi leiða líkur að því að forsendur hans við ráðninguna hafi verið byggðar á ómálefnalegum ástæðum. Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að þar sem hún hafi verið betur menntuð og með meiri viðkomandi starfsreynslu en sá sem hafi verið ráðinn, þá hafi hún átt að fá starfið, þar sem óheimilt sé að mismuna umsækjendum á grundvelli kynferðis. Hvíli sú skylda á stefnda að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ráðningunni. Í þessari skyldu felist að stefndi skuli á hlutrænan og málefnalegan hátt gera grein fyrir því hvaða aðrar ástæður hafi legið að baki ráðningunni og það hafi stefnda ekki tekist, hvorki í málsmeðferð umboðsmanns Alþingis né fyrir kærunefnd jafnréttismála. Að öllu framangreindu athuguðu kveður stefnandi liggja fyrir að stefndi hafi við ráðningu í stöðu rektors brotið gegn ákvæðum jafnréttislaga nr. 96/2000 og hún eigi því rétt á að fá dóm um viðurkenningu á því í samræmi við stefnukröfur. Að því er varðar kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna málsins þá er vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins. Stefndi hafi valdið stefnanda bótaskyldu tjóni með því að ganga framhjá henni við veitingu embættisins og eigi hún því lögvarða kröfu um að fá viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna málsins. Vísar stefnandi til þess að hún hafi orðið fyrir tjóni við þessa málsmeðferð stefnda sem nemi þeim tekjum sem hún hefði ella fengið, hefði hún verið skipuð í stöðu rektors Landbúnaðarháskólans og verði bótakrafa stefnanda sett fram tölulega eftir að fyrir liggi niðurstaða dómsins um stefnukröfur í máli þessu. Kröfu um málflutningsþóknun styður stefnandi við reglur XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnda er mótmælt staðhæfingum í stefnu um að í áliti umboðsmanns Alþingis frá 30 maí 2005 hafi að mestu leyti verið fallist á málsástæður stefnanda og þá sérstaklega vegna vinnubragða ráðherra við ráðningu rektors. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að við skipun í stöðu rektors við Landbúnaðarháskóla Íslands hafi ekki verið brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2002, hvorki gagnvart stefnanda né öðrum. Þá mótmælir stefndi því einnig að skilyrði séu til að viðurkenna bótaskyldu. Stefndi bendir á að samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga um búnaðarfræðslu nr. 57/1999 skipi landbúnaðarráðherra rektor Landbúnaðarháskóla Íslands til fimm ára að fenginni umsögn háskólaráðs um hæfi umsækjenda. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganna megi skipa þann í stöðu rektors, sem lokið hafi æðri prófgráðu við háskóla og öðlast hafi stjórnunarreynslu. Stefndi vísar til þess að hinn 7. júlí 2004 hafi ráðuneytið ritað háskólaráði bréf þar sem farið hafi verið fram á að ráðið veitti umsögn sína um hverjir umsækjenda um stöðu rektors uppfylltu skilyrði laga til að gegna stöðunni. Í umsögn háskólaráðs dags. 5. ágúst 2004, hafi verið talið að hugtakið ,,æðri prófgráða við háskóla” merkti mastersgráðu eða ígildi hennar. Því næst hafi verið tekið til umfjöllunar að hvorki búnaðarfræðslulög né lögskýringargögn hafi gefið leiðbeiningar um hvað fælist í hugtakinu ,,stjórnunarreynsla”. Háskólaráð hafi talið að hugtakið stjórnunarreynslu bæri að skýra rúmt og undir það gæti fallið ýmiss konar stjórnun. Það hafi verið mat ráðsins að hér kæmi til skoðunar meðal annars stjórnun starfsfólks, rekstrareininga ýmiss konar eða akademískra verkefna. Í umsögn háskólaráðs hafi verið talið að allir 14 umsækjendur um stöðuna uppfylltu lágmarks hæfisskilyrði 25. gr. búnaðar­fræðslulaga. Í umsögn háskólaráðs hafi komið fram að ráðið teldi mikilvægt að ráðherra fengi álit þess á nauðsynlegum bakgrunni, reynslu og menntun þess manns sem skipaður yrði rektor. Tekið var fram að þetta álit ráðsins væri almennt, en miðaðist við hlutverk Landbúnaðar­háskóla Íslands sem vísindalegrar fræðslu- og rannsóknarstofnunar á sviði landbúnaðar, sem eiga mundi samstarf við innlendar og erlendar mennta- og rannsóknarstofnanir. Yrði að taka mið af því að Landbúnaðarháskólinn væri vinnustaður með mikla vaxtarmöguleika á ýmsum sviðum. Háskólaráð hafi því talið æskilegt að nýr rektor hefði doktorsgráðu eða sambærilegt fræðastarf að baki, hefði starfað sem fræðimaður og náð árangri á því sviði. Jafnframt hafi verið talið æskilegt að rektor hefði innsýn í starf háskóla og landbúnað. Reynsla af alþjóðlegum samskiptum á sviði vísinda væri einnig mikilvæg. Í umsögninni hafi loks verið bent á að Landbúnaðar­háskólinn væri byggður á grunni þriggja stofnana og miklu muni ráða um árangur háskólans hvernig takist til með samruna og samstarf þessara þriggja heilda. Síðan segir: ,,Þar skiptir skýr framtíðarsýn höfuðmáli. Þá er einnig mikilvægt að sá einstaklingur sem skipaður verður hafi haldgóða reynslu af stjórnun starfsfólks og/eða rannsóknarverkefna og samþættingu ólíkra sjónarmiða.” Stefndi telur að vandlega hafi verið farið yfir starfsumsóknir áður en umsækjendur voru boðaðir í viðtal. Í viðtölunum hafi verið lögð áhersla á að draga upp skýra mynd af framtíðarsýn umsækjenda fyrir íslenskan landbúnað, hvernig þeir teldu að Landbúnaðarháskóli Íslands gæti best þjónað íslenskum landbúnaði og hvernig þeir hygðust standa að samruna þeirra þriggja stofnana sem mynda Landbúnaðarháskóla Íslands. Ekki hafi verið leitað eftir upplýsingum frá meðmælendum. Stefndi byggir á því að ráðherra hafi skipað dr. Ágúst Sigurðsson á grundvelli þess að hann hafi með réttu verið talinn hæfastur umsækjenda þegar lagt var til grundvallar mat á skriflegum umsóknargögnum og þeim viðhorfum sem fram komu í viðtölum við umsækjendur. Telur stefndi rétt að gera grein fyrir því svo sem einnig hafi verið gert í umsögn ráðuneytisins. Stefndi bendir á að Ágúst hafi mjög víðtæka þekkingu á landbúnaði vegna menntunar og fyrri starfa. Hann sé búfræðikandídat frá Bændaskólanum á Hvanneyri. Hann hafi lokið doktorsprófi í búfjárerfðafræði frá Sænska landbúnaðarháskólanum (SLU) árið 1996 og hlotið af því tilefni viðurkenningu fyrir framúrskarandi árangur í doktorsnámi frá Konunglegu sænsku Akademíunni. Eftir Ágúst liggi fjölmargar fræðigreinar er einkum varða erfðafræði búfjár. Árin 1989-1990 hafi Ágúst stýrt bókhaldsþjónustu fyrir bændur hjá Búnaðarsambandi Suðurlands. Hann hafi haft yfirumsjón með því að byggja upp og þróa þessa þjónustu og stjórna litlum hópi starfsfólks við innslátt og úrvinnslu gagna (2 til 4 manns). Samhliða doktorsnámi sínu hafi Ágúst starfað hjá Interbull Center við SLU í Svíþjóð 1991-1996 og verið í hlutastarfi 1997-1998. Interbull Center sé samvinnuverkefni 42 þjóða um rannsókna og þróunarmiðstöð á sviði kynbótamats í nautgriparækt. Hann hafi unnið þar að því að byggja upp frá grunni fjölþjóðlegt kynbótamat fyrir nautgripi þar sem borin voru saman erfðaleg gæði þeirra á heimsvísu. Hann hafi stjórnað þeim hluta verksins sem laut að reikniaðferðum og hafi lagt grunninn að þjónustu þeirri sem sé kjarni starfsemi Interbull Center í dag. Frá árinu 1996 hafi Ágúst starfað sem ráðunautur í erfða- og kynbótafræði hjá Bændasamtökum Íslands. Hann hafi byggt þar meðal annars upp núverandi kynbótamatskerfi í nautgriparækt, sauðfjárrækt og hrossarækt. Að því verki hafi komið margir sérfræðingar en Ágúst hafi haft yfirumsjón með verkinu. Ágúst hafi verið landsráðunautur í hrossarækt frá 1999. Það starf sé í eðli sínu framkvæmdastjórastarf yfir íslenska hrossarækt og feli í sér margþætt og stöðug samskipti við mikinn fjölda fólks innanlands sem erlendis við stjórnun á öllu faglegu starfi hrossaræktarinnar. Á árunum 1999-2000 hafi Ágúst stjórnað viðamikilli vinnu við að skilgreina ræktunarmarkmið fyrir íslenska hrossastofninn, þessi vinna hafi farið fram í vinnuhópum bæði hér á landi og erlendis og verið með stærri umræðu- og hugmynda­fundum með þátttöku u.þ.b. 1200 manns. Í þessu starfi hafi Ágúst stjórnað og haft yfirumsjón með reglubundinni söfnun skýrsluhalds­upplýsinga um íslensk hross. Þessi vinna hafi farið fram hjá Bændasamtökum Íslands og búnaðarsamböndum úti um land og alls komið við sögu 6-8 starfsmenn. Hann hafi einnig stjórnað 15 manna hóp atvinnu kynbótadómara á öllum hestasýningum á þessu árabili bæði innanlands og erlendis, auk þess ritstýrði hann útgáfu á ritverkum hrossaræktarinnar hjá Bændasamtökum Íslands. Ágúst stýrði kynbótaþætti landsmóta hestamanna árin 2000-2004 og sat í framkvæmdaráði mótanna. Þar stjórnaði hann hópi 10-12 manna, en þessi mót eiga sér langan aðdraganda og eru stór að vöxtum, u.þ.b. 750 hross, 250 knapar og 14.000 gestir. Ágúst hefur einnig stýrt fjölmörgum vinnuhópum á þessu tímabili vegna margvíslegra afmarkaðra verkefna á sviði hrossaræktarinnar. Hann hafði yfirumsjón með Stofnverndarsjóði hrossaræktarinnar sem er rannsókna- og þróunarsjóður með u.þ.b. 55 millj. kr. höfuðstól. Ágúst hafi stýrt stórum rannsóknar- og þróunarverkefnum samhliða öðrum störfum. Hann hafi verið verkefnisstjóri við uppbyggingu kynbótamats í sauðfjárrækt árin 1996-1998 og unnið við að leggja grunn að nýjum vinnubrögðum við kynbótamat í sauðfjárrækt samkvæmt BLUP animal model. Verkefnið hafi verið kostað að hluta af Bændasamtökum Íslands en hann hafi fengið u.þ.b. 4 milljóna króna rannsóknastyrk úr Tæknisjóði Rannís. Þá hafi Ágúst stjórnað átaksverkefni í hrossarækt frá upphafi til enda árin 2000-2004, verið formaður stjórnar og haft yfirumsjón með öllum verkþáttum en að verkefninu hafi staðið öll opinber samtök hestamanna. Verkefnið hafi haft einn fastan starfsmann í tvö ár. Verkefnið hafi hrundið af stað mörgum mikilvægum framfaramálum, m.a. WorldFengur, rafræn upprunaættbók íslenska hestakynsins, Knapamerkjakerfið og Landsmót hestamanna ehf. Verkefnið hafi haft samkvæmt sérstökum samningi við ríkisstjórn alls 75 milljónir króna úr að spila. Ágúst hafi á árunum 2000 til 2001 stýrt samanburðarrannsókn á íslenskum og norskum (NRF) kúm og hálfblendingum þessara stofna. Þar hafi hann stjórnað 12 manna hópi sérfræðinga við greiningu áhersluþátta og mótun framkvæmdaáætlunar. Hann hafi stjórnað átaksverkefni í nautgriparækt frá árinu 2001 (til 2005) og stýrt 9 manna hópi sérfræðinga við stefnumörkun og gerð framkvæmdaáætlunar verkefna sem lútu að hámarksnýtingu, endingu og velferð íslensku kýrinnar við íslenskar aðstæður. Verkefnið hafi haft til umráða alls 35 milljónir króna. Árið 2000 hafi Ágúst unnið í starfshóp á vegum landbúnaðarráðuneytis við skipulagningu og gerð kostnaðaráætlana fyrir rannsóknarferli til lausnar á vandamálum sem sumarexem í útfluttum hrossum skapar. Hann hafi síðan verið skipaður formaður verkefnisstjórnar í rannsóknaátaki á sumarexemi sem unnið sé í samvinnu vísindamanna á Keldum, í Bern í Sviss. Rannsóknaverkefnið hafi m.a. fengið einn stærsta einstaka rannsóknastyrk sem veittur hefur verið úr Framleiðnisjóði land­búnaðarins, alls 40 milljónir króna. Þá hafi Ágúst kennt við Bændaskólann á Hvanneyri auk þess að hafa leiðbeint fjölmörgum nemendum við skrif B.Sc. og M.Sc. ritgerða á sínu fræðasviði. Stefndi bendir einnig á að Ágúst hafi setið í sveitarstjórn Rangárvallahrepps 1998 til 2002 og verið formaður yfirkjörstjórnar Rangárþings eystra 2002-2004. Þá hafi Ágúst ásamt fjölskyldu sinni rekið lítið fjölskyldufyrirtæki, Kirkjubæjarbúið sf., meðfram námi og annarri vinnu. Þetta sé gamalgróið hrossaræktarbú með 130 hross. Hafi hann haft yfirumsjón með rekstrinum síðastliðin 15 ár. Stefndi vísar til þess að við skipun Ágústs hafi meðal annars verið lagt til grundvallar að Ágúst hafi haft einkar sterka sýn á framtíð íslensks landbúnaðar og stöðu Landbúnaðarháskóla Íslands innan hans og hann hafi sýnt einlægan áhuga og haft metnaðarfullar hugmyndir um starfsemi háskólans. Hafi því verið talið að Ágúst væri best til þess fallinn að stýra því vandasama verkefni að leiða til farsælla lykta sameiningu hinna þriggja stofnana sem mynduðu háskólann. Hafi í því sambandi verið horft til farsællar reynslu af störfum Ágústs innan landbúnaðarins en hann hafi að mati stefnda sýnt mikla færni í að laða fólk til samstarfs og sætta ólík sjónarmið. Við veitingu embættisins hafi verið talið að Ágúst hefði í starfsviðtölum gert grein fyrir stjórnunaraðferðum sem líklegar væru til árangurs við þær erfiðu aðstæður sem sameining stofnana óneitanlega hafi skapað yfirstjórnanda Landbúnaðarháskóla Íslands. Stefndi vísar til þess að stefnandi byggi aðallega á því að hún hafi verið hæfari til að gegna starfi rektors en Ágúst Sigurðsson, en til vara jafnhæfa honum. Sé málatilbúnaður hennar reistur á því að þess vegna hafi ráðherra borið að skipa hana í stöðu rektors vegna lágs hlutfalls kvenna í stjórnunarstöðum í ráðuneytinu og undirstofnunum þess. Stefndi hafnar þessu og byggir í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi ekki verið jafnhæf Ágústi Sigurðssyni; hann hafi verið hæfari. Stefndi bendir á að bæði stefnandi og Ágúst hafa lokið æðstu prófgráðu, doktorsprófi. Fræðileg störf Ágústs séu þó til muna merkari að mati stefnda. Stefnandi hafi lítt sinnt fræðistörfum síðastliðin ár og frá árinu 1990 einungis skrifað tvær stuttar fræðigreinar í Skógræktarritið eftir því sem best er vitað. Á sama tíma hafi Ágúst birt á þriðja tug fræðigreina í erlendum ritum eins og rakið sé í framlagðri umsókn hans. Starfsreynsla Ágústs sé einnig fjölbreyttari en stefnanda. Stefnandi kveðst hafa unnið við rannsóknir á Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, Rannsóknarstofnun Skógræktar ríkisins og Líffræðistofnun Háskóla Íslands. Hér verði að taka fram að á Rannsóknarstofnun landbúnaðarins hafi stefnandi einungis unnið tímabundið sem nemi á árunum 1979 og 1980, en hún tekið B.A. próf í líffræði árið 1980. Skömmu eftir að hún hafi tekið doktorspróf hafi hún gegnt störfum hjá Skógrækt ríkisins og Háskóla Íslands en einungis til skamms tíma á hvorum stað og að verulegu leyti undir handleiðslu eða yfirstjórn annarra starfsmanna. Stefnandi kveðst hafa gegnt stöðu ,,fagdeildarstjóra á umhverfisbraut” við Garðyrkjuskólann á Reykjum frá árinu 1996 til júlí 2000. Sá skóli hafi verið fámennur starfsmenntaskóli á þessum tíma. Í starfi hennar við skólann hafi ekki falist mannaforráð og afar takmörkuð stjórnunarreynsla. Einkum virðist starf hennar hafa falist í kennslu fámennra nemendahópa og námsskrárgerð, eins og ráða megi úr ársskýrslu skólans fyrir árið 2000. Stefndi byggir einnig á því að við ákvörðun um skipun rektors hafi meðal annars verið lögð til grundvallar frammistaða umsækjenda í starfsviðtali. Frammistaða stefnanda hafi leitt til þess að talið hafi verið að hún væri alls ekki jafnhæf Ágústi. Það hafi verið mat stefnda að afloknu starfsviðtali við stefnanda, að ekki væri ástæða til að grennslast frekar fyrir um menntun hennar og starfsreynslu. Þetta hafi verið byggt á því að þrátt fyrir þá kosti sem stefnandi virtist hafa til að bera á sviði vísinda- og fræðastarfa þá hafi frammistaða hennar í starfsviðtali verið slök. Framkoma hennar og tilsvör hafi ekki borið þess merki að hún væri einstaklingur sem hefði yfir þeim styrk, metnaði, þekkingu eða stjórnunarhæfni að ráða sem telja yrði nauðsynlegt að rektor Landbúnaðar­háskóla Íslands hefði til að bera. Hér má nefna að hún kvaðst helst ekki vilja halda fundi og kvartaði raunar yfir að spurningar sem að henni beindust væru erfiðar. Samkvæmt öllu framangreindu byggir stefndi á því að ekki hafi verið brotið gegn lögum nr. 96/2000 (jafnstöðulögum) þegar dr. Ágúst Sigurðsson var skipaður rektor. Eðli málsins samkvæmt verður ein staða ekki veitt öllum hæfum umsækjendum, heldur verður að velja einn. Þar ræður mat og samanburður á hæfni þeirra á grundvelli þeirra sjónarmiða sem lögð er áhersla á við ráðninguna. Stefndi bendir á að í umsögn stefnda komi fram að talið var mikilvægt að rektor Landbúnaðar­háskóla Íslands hefði yfirgripsmikla þekkingu á íslenskum landbúnaði. Skýr framtíðarsýn, farsæl stjórnun og næmur skilningur á mannlegum samskiptum væru höfuðatriði í þessu samhengi. Það hafi líka verið í samræmi við umsögn háskólaráðs að leggja mikla áherslu á þau atriði. Mat á hæfni umsækjenda hafi verið byggt á umsóknargögnum, sem einkum vörðuðu menntun og starfsreynslu en einnig hafi verulegt tillit verið tekið til frammistöðu umsækjenda í viðtölum við starfsmenn ráðuneytisins sem tekin hafi verið á tímabilinu 10. júlí til 11. ágúst 2004. Um þá þætti sem sérstök áhersla hafi verið lögð á í viðtölunum hafði ekki verið vikið sérstaklega að í umsóknum og því hafi alfarið verið horft til þess sem umsækjendur höfðu fram að færa í starfsviðtölunum sjálfum. Stefndi bendir á að í viðtölunum hafi umsækjendur verið beðnir um að varpa ljósi á menntun sína og fyrri störf, svo og viðhorf sín almennt til landbúnaðar. Þá hafi umsækjendur verið beðnir um að svara því hver væri framtíðarsýn þeirra fyrir íslenskan landbúnað, hvernig þeir teldu að Landbúnaðarháskóli Íslands gæti best þjónað íslenskum landbúnaði og hvernig þeir hygðust standa að samþættingu og samruna þeirra þriggja stofnana sem runnu inn í Landbúnaðarháskóla Íslands. Öll viðtölin hafi verið svipuð að lengd, u.þ.b. ein klukkustund. Stefndi vísar til þess að stefnandi telji að þar sem hún hafi verið betur menntuð og með meiri „viðkomandi“ starfsreynslu en sá sem var ráðinn, þá hafi hún átt að fá starfið þar sem óheimilt sé að mismuna á grundvelli kynferðis. Samkvæmt þessu virðist stefnandi telja fullnægjandi að fullyrða að menntun og starfsreynsla hennar og þess sem ráðinn var í stöðuna hafi verið sambærileg og þá hvíli á stefnda sú skylda, samkvæmt 3. mgr. 24. gr. jafnstöðulaga, að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar skipuninni. Í þessari skyldu telur stefnandi að felist ,,að stefnd[i] skuli á hlutrænan og málefnalegan hátt” gera grein fyrir því hvaða aðrar ástæður hafi legið að baki skipuninni. Stefnandi vísar til þess að í auglýsingu um stöðu rektors frá 11. júní 2004 hafi komið fram þau atriði sem fyrst og fremst hafi átt að liggja til grundvallar væntanlegri skipun í stöðu rektors. Í umsókn stefnanda hafi verið leitast við að svara þeim atriðum sem þar hafi verið tilgreind og stefnanda hafi aldrei verið gefinn kostur á að lýsa sérstaklega framtíðarsýn sinni gagnvart íslenskum landbúnaði. Stefnandi telji að ráðuneytið hafi ,,breytt áherslum sínum gagnvart stöðunni eftir á” og það leiði líkur að því að ómálefnaleg sjónarmið hafi verið meðal forsendna við skipunina. Stefnandi virðist telja að þetta styrki þá röksemd að líkur séu til þess að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðuninni. Stefndi hafnar þessum málsástæðum stefnanda. Stefndi bendir á að í auglýsingunni hafi komið fram að umsækjendur skyldu hafa æðri prófgráðu frá háskóla og stjórnunarreynslu. Einnig hafi verið greint frá því að Landbúnaðarháskólinn yrði til við samruna þriggja eininga og hver meginviðfangsefni skólans væru. Með þessu hafi verið brugðið ljósi á sérstætt eðli stöðu rektors og gefið til kynna að við mat á hæfni umsækjenda gæti það haft töluvert vægi hvaða framtíðarsýn og hugmyndir umsækjendur hefðu um íslenskan landbúnað og starfsemi Landbúnaðarháskólans. Þannig hafi málsmeðferð stefnda einnig verið í samræmi við það sem háskólaráð hafi lagt upp með og málefnalegt var að gefa sérstakan gaum. Með þetta í huga hafi sömu spurningum verið beint að stefnanda og öðrum umsækjendum og verði því að hafna þeirri fullyrðingu að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að lýsa framtíðarsýn sinni. Stefndi byggir á því að mat sem lagt hafi verið á frammistöðu umsækjenda í starfsviðtölum hafi verið bæði lögmætt og eðlilegt við skipun í stöðuna. Því sé mótmælt að um eftirfarandi breytingar á forsendum fyrir skipuninni hafi verið að ræða. Þvert á móti sé alkunna að algengt sé að hæfir umsækjendur um störf séu boðaðir í starfsviðtal svo vinnuveitandi geti lagt frekara mat á hæfni þeirra með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem hann leggur áherslu á við skipan í starfið. Stefndi byggir á því að það hafi verið á hans valdi, að því leyti sem ekki hafi verið sérstaklega kveðið á um í lögum, á hvaða málefnalegum sjónarmiðum ætti að byggja við val á milli umsækjenda um nefnda stöðu. Þannig hafi það átt undir mat stefnda á hvaða sjónarmiðum skyldi byggt, og á hvaða sjónarmið skyldi lögð áhersla, þegar afstaða var tekin til þess hver skyldi ráðinn í stöðuna. Þetta eigi sér stuðning í áliti umboðsmanns Alþingis sem stefnandi hafi lagt fram. Umsækjendur hafi verið metnir á grundvelli hliðstæðra forsendna og stefnda hafi verið heimilt að ljá tilteknum atriðum aukið vægi við mat á starfshæfni. Stefndi leggur áherslu á að stefnandi hafi ekki leitt líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis þegar skipað hafi verið í stöðu rektors. Þar af leiðandi séu ekki forsendur til að leggja á stefnda vafa um sönnun eða sönnunarbyrði um þau atriði. Hafi kærunefnd jafnréttismála verið þessu sammála og hafi lagt til grundvallar að ekki hafi verið leiddar líkur að því að óbein mismunun í skilningi 3. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 hefði átt sér stað. Stefndi byggir á því að mat á grundvelli starfsviðtala hafi verið málefnalegt. Hafnar stefndi því að ákvæði jafnstöðulaga leiði til þess að stefndi hafi þurft að sanna faglegt og huglægt mat á frammistöðu umsækjenda. Ekki eigi það undir dóminn að velja eða vega hvaða sjónarmið hafi átt að vega þyngst. Vísar stefndi hér meðal annars til Hrd. 2004, bls. 153. Hljóti það að vera stefnanda að sanna að matið hafi verið ómálefnalegt og að brotið hafi verið gegn jafnstöðulögum. Aðalatriði sé að mat fór fram á grundvelli viðtalanna og þar hafi komið í ljós að frammistaða stefnanda hafi verið slök og talið að það ætti ekki að skipa hana í starfið. Telur stefndi sig hafa sýnt nægjanlega fram á að ástæða þess að stefnandi hafi ekki verið ráðin hafði ekkert með kynferði hennar eða annarra umsækjenda að gera. Hafnar stefndi því alfarið að það eitt hvort gögnum hafi verið haldið til haga, eins og það sé orðað, leiði sjálfkrafa til þess að brotið hafi verið gegn jafnstöðulögum eða að vafa beri að skýra stefnanda í hag. Þá sé því hafnað að fyrri álit umboðsmanns Alþingis geti leitt til þeirrar niðurstöðu að lögin hafi verið brotin í tilviki stefnanda. Stefndi telur að við skipun í stöðuna hafi sá, sem lokið hafi mestu menntuninni umfram grunnskilyrðið um æðri prófgráðu og/eða sá sem öðlast hafi mestu stjórnunarreynsluna, ekki komið sjálfkrafa að stöðunni, en stefnandi virðist hafa gengið út frá því að svo hafi átt að vera. Skipun í jafn-mikilvægt starf og í stöðu rektors byggist auk menntunar og starfsreynslu ávallt einnig á öðrum sjónarmiðum, svo sem mati á hæfileikum umsækjenda til stjórnunar og mannlegra samskipta auk sýnar þeirra á viðkomandi starfsumhverfi og þróun þess til framtíðar. Þá hafi það verið mat stefnda, sem fyrr segir, að Ágúst hafði menntun, fræðistörf og starfsreynslu umfram stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að þar sem hún hafi verið jafnhæf Ágústi þá hafi jafnstöðulög átt að leiða til þess að borið hafi að skipa hana í stöðu rektors þar sem engar konur gegndu æðstu stjórnunarstöðum í landbúnaðarráðuneytinu og undirstofnunum þess. Stefndi hafnar þessu þar sem óraunhæft sé að draga samanburð af fjölda kvenna í stjórnunarstöðum í landbúnaðarráðuneytinu og undirstofnunum þess. Staða fyrsta rektors við stóran og vaxandi rannsóknarháskóla sé til muna viðameira og ábyrgðarfyllra starf en svo, að slíkur samanburður sé eðlilegur eða réttlætanlegur. Fyrstu mánuði starfsins hafi rektor unnið að undirbúningi stofnunar skólans sem tók formlega til starfa 1. janúar 2005. Stefndi ítrekar að stefnandi beri fyrir því sönnunarbyrði að jafnstöðulög hafi verið brotin. Telur stefndi að sönnunarregla 3. mgr. 24. gr. jafnstöðulaga verði ekki virk nema leiddar séu fullnægjandi líkur að því að tilgangur jafnstöðulaga hafi staðið til þess að borið hafi að skipa konu í stað karls ef sennilegt hafi verið talið að þau væri jafnhæf. Til þess að svo megi verða þá verður að halla verulega á annað kynið í hlutfalli af jafnverðmætum störfum. Umrætt rektorsstarf sé einstakt og ekki samanburðarhæft við önnur störf hér á landi enda um brautryðjandastarf að ræða við mótun nýs háskóla og samþættingu eldri stofnanna. Ef svo yrði ekki talið þá sé helst unnt að draga viðmiðun af rektorum annarra háskóla hér á landi, sem séu það fáir að ekki sé unnt að ræða um starfsvettvang sem tækur sé til samanburðar eftir lagasnúru jafnstöðulaga. Rétt sé að upplýsa að í dag séu starfræktir sex aðrir háskólar á Íslandi. Kynjahlutföll forstöðumanna þessara skóla séu nálægt því jöfn, þ.e. tveir forstöðumanna séu konur (HÍ og HR) og fjórir séu karlar (Bifröst, HA, Kennaraháskólinn og Listaháskólinn). Árið 2004 hafi rektorar við háskóla verið þannig að í sjö háskólum – misstórum og ólíkum – voru tvær konur í stöðum rektora, eins og fram kemur í umsögn ráðuneytisins. Stefndi byggir á því í ljósi ofangreinds að Ágúst Sigurðsson hafi verið hæfari en stefnandi þegar allir meginþættir hafi verið skoðaðir og rétt hafi verið að leggja til grundvallar við skipunina. Eins og stefndi hafi bent á, hafi aðstaðan verið sú að ástæðan fyrir því að stefnandi hafi að endingu ekki komið til álita hafi verið meðal annars frammistaða hennar í starfsviðtali, en ekki kynferði hennar. Þannig telji stefndi sig hafa leitt í ljós og sannað gagnvart jafnstöðulögum að ekki hafi verið brotin ákvæði þeirra gagnvart stefnanda. Þannig hafi stefnandi ekki leitt líkur af því að um beina eða óbeina mismunun hafi verið að ræða í skilningi 3. mgr. 24. gr. jafnstöðulaga. Allt að einu hafi stefndi sýnt fram á að ekki hafi verið um mismunun að ræða. Telur stefndi að regluna beri að skýra þröngt, meðal annars í ljósi þeirrar meginreglu að veita beri stöðuveitanda verulegt frelsi um það hvern hann skipar. Stefndi hafnar því einnig sérstaklega að stefnandi hafi verið hæfasti umsækjandinn af þeim sem sóttu um. Jafnvel þótt ekki yrði fallist á framangreint byggir stefndi á því að ekki verði felld skaðabótaábyrgð á stefnda. Liggi fyrir að mati stefnda að stefnandi hafi ekki sannað að hún hafi verið jafnhæf eða hæfari en aðrir umsækjendur. Umsækjendur um stöðuna hafi verið 14 talsins, 10 karlar og 4 konur. Stefndi hafi ekki talið stefnanda vera á meðal hæfustu umsækjendanna og byggði það ekki aðeins á menntun og starfsreynslu heldur einnig á frammistöðu í viðtölum. Flestir umsækjenda hafi verið með doktorspróf og átt langa starfsreynslu að baki. Frammistaða umsækjenda í viðtölum hafi verið að mati stefnda misjöfn að gæðum eftir tilsvörum þeirra en um mismunandi einstaklinga með ólíka hæfileika og áherslur hafi verið að ræða. Aðeins Sveinn Aðalsteinsson, þáverandi skólameistari Garðyrkjuskóla ríkisins, þótti hafa hugsað samrunaferlið, skipulagið og framtíðarsýnina af ámóta dýpt og Ágúst Sigurðsson. Hið endanlega val stefnda hafi staðið á milli þeirra tveggja. Stefndi telur að stefnandi verði að leiða í ljós að hún hafi átt að hljóta stöðu rektors, þ.e. að hún hafi verið hæfari en hinar konurnar þrjár og a.m.k. jafnhæf karlumsækjendum um stöðuna. Stefnandi hafi ekki sannað þetta. Meðal umsækjenda hafi verið einstaklingar, bæði karlar og konur, sem telja verði augljóst að hafi verið jafnhæf og hæfari en stefnandi. Nefnir stefndi í þessu sambandi Svein Aðalsteinsson og Magnús B. Jónsson, rektor Landbúnaðarháskólans, auk Þorsteins Tómassonar, forstjóra Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins. Úr hópi kvenna megi benda á Áslaugu Helgadóttur, aðstoðarforstjóra Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins og Ingibjörgu S. Jónsdóttir, prófessor við háskólasetrið á Svalbarða. Flestir þessara umsækjenda séu með doktorspróf frá háskóla og hafi jafnframt til muna viðameiri reynslu en stefnandi. Að lokum byggir stefndi einnig á því til stuðnings sýknukröfu að framangreint sýni einnig fram á að stefnanda hafi ekki verið mismunað á grundvelli kynferðis. Þannig hafi ekki verið um að ræða brot á jafnstöðulögum, hvorki ákvæðum 24. gr. né öðrum ákvæðum laganna. Þá sé bótakröfu stefnanda einnig mótmælt á þeim grundvelli að hún hafi ekki sýnt fram á tjón. Stefndi mótmælir að öllu leyti málatilbúnaði stefnanda. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Í auglýsingu landbúnaðarráðuneytisins um stöðu rektors við Landbúnaðarháskóla Íslands, sem birt var 11. júní 2004, segir svo: Landbúnaðarháskóli Íslands er ný vísindaleg fræðslu- og rannsóknarstofnun á háskólastigi á sviði landbúnaðar og garðyrkju, sem veitir nemendum sínum fræðslu og vísindalega þjálfun er miðast við að þeir geti tekið að sér sérfræði- og rannsóknarstörf í þágu íslensks landbúnaðar og garðyrkju. Við Landbúnaðarháskólann skal einnig starfrækja sérstakar búnaðarnámsbrautir og sérstakar starfsmenntanámsbrautir á sviði garðyrkju. Landbúnaðarháskóli Íslands er myndaður með samruna Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri, Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins og Garðyrkjuskóla ríkisins á Reykjum og tekur til starfa 1. janúar 2005 samkvæmt breytingum á lögum nr. 57/1999 um búnaðarfræðslu og lögum nr. 64/1965 um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, sem samþykktar hafa verið á Alþingi. Rektor er yfirmaður stjórnsýslu Landbúnaðarháskólans og ber ábyrgð á rekstri hans. Hann ber ábyrgð á gerð starfs- og rekstraráætlana og að þær séu samþykktar af háskólaráði. Rektor er jafnframt æðsti fulltrúi Landbúnaðarháskólans gagnvart mönnum og stofnunum innan skólans og utan hans. Hann stýrir starfsemi háskólans og hefur frumkvæði að því að háskólaráð marki sér heildarstefnu í málefnum skólans. Rektor hefur einnig ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum skólans. ... Umsækjendur um stöðu rektors skulu hafa lokið æðri prófgráðu við háskóla og öðlast stjórnunarreynslu. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að vegna menntunar sinnar og starfsreynslu hafi hún verið hæfari til að gegna starfi rektors Landbúnaðarháskólans en sá sem ráðinn var. Með bréfi, dags. 7. júlí 2004, óskaði landbúnaðarráðuneytið eftir því að háskólaráð Landbúnaðarháskóla Íslands veitti umsögn um það hverjir af umsækjendunum uppfylltu skilyrði laga til að gegna stöðu rektors, sbr. ákvæði 25. gr. laga um búnaðarfræðslu, nr. 57/1999. Í umsögn háskólaráðs Landbúnaðarháskóla Íslands frá 5. ágúst 2004 kom fram að allir umsækjendur uppfylltu lágmarksskilyrði laga nr. 57/1999 til að gegna stöðu rektors. Stefnandi og Ágúst Sigurðsson, sem ráðinn var í stöðuna, hafa bæði lokið doktorsnámi. Í umsögn háskólaráðs Landbúnaðarháskóla Íslands kom einnig fram að skýr framtíðarsýn væntanlegs rektors skipti höfuðmáli og að mikilvægt væri að sá einstaklingur sem skipaður yrði hefði haldgóða reynslu af stjórnun starfsfólks og/eða rannsókna- og þróunarverkefna og samþættingu ólíkra sjónarmiða. Þegar tekið er mið af þessum atriðum og litið til þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu um störf og stjórnunarreynslu stefnanda og Ágústs Sigurðssonar verður að telja að samanburður milli þeirra sé stefnanda óhagstæður, þar sem Ágúst Sigurðsson hafði fjölbreyttari starfsreynslu, meiri stjórnarstörf og mannaforráð en stefnandi. Verður og af gögnum ráðið að fræðileg ritstörf hans séu mun meiri en stefnanda. Þá liggur fyrir að frammistaða Ágústs Sigurðssonar í starfsviðtali var mun betri en stefnanda. Í starfsviðtali við Ágúst Sigurðsson kom fram að hann hafði sterka sýn á framtíð íslensks landbúnaðar og stöðu Landbúnaðarháskóla Íslands innan hans og metnaðarfullar hugmyndir um starfsemi háskólans. Var því af hálfu stefnda talið að Ágúst væri best til þess fallinn að stýra því vandasama verkefni að leiða til farsælla lykta sameiningu hinna þriggja stofnana sem mynduðu háskólann. Þá hefði hann í starfsviðtölum gert grein fyrir stjórnunaraðferðum sem líklegar væru til árangurs við þær erfiðu aðstæður sem sameining stofnana óneitanlega skapaði yfirstjórnanda Landbúnaðarháskóla Íslands. Hefur þetta verulega þýðingu í ljósi þess sem fram kemur í auglýsingu um stöðuna að Landbúnaðarháskóli Íslands sé myndaður með samruna Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri, Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins og Garðyrkjuskóla ríkisins á Reykjum og að rektor væri falið að undirbúa starfsemi Landbúnaðarháskólans ásamt háskólaráði á tímabilinu 1. ágúst 2004 til 1. janúar 2005 er hann tæki til starfa. Þá hefur þáverandi ráðherra landbúnaðarmála, Guðni Ágústsson, skýrt frá því fyrir dómi að hann hafi falið embættismönnum ráðneytisins að annast starfsviðtöl við umsækjendur og kanna sérstaklega hver væri framtíðarsýn þeirra á íslenskan landbúnað og ekki síst hvernig leysa ætti hið erfiða verkefni um samruna þriggja stofnana í einn háskóla. Að loknum starfsviðtölunum var niðurstaðan sú að tveir umsækjendur voru taldir hæfastir, þeir Ágúst Sigurðsson og Sveinn Aðalsteinsson. Stefnandi hefði ekki verið í hópi nokkurra annarra umsækjenda sem til álita hefðu komið næst á eftir þeim. Guðni Ágústsson kvaðst í framhaldi þessa hafa átt einkafund ásamt embættismönnum með Ágústi og Sveini. Ágúst Sigurðsson hafi haft mjög ákveðnar hugmyndir og skýrar um það hvernig hann ætlaði að fara að því að sameina þessar þrjár stofnanir og framtíðarsýn hans um Landbúnaðarháskóla Íslands og fjölþætt hlutverk sveitanna hafi verið mjög athyglisverð. Þótt starfsviðtölin hafi þannig haft verulegt vægi við mat á hæfni umsækjenda og um þau hafi ekki verið getið í auglýsingunni um stöðu rektors, verður ekki á það fallist með stefnanda að þar með megi leiða líkur að því að forsendur ráðherra við ráðninguna hafi verið byggðar á ómálefnalegum ástæðum. Starfsviðtöl af þessu tagi eru eðlilegur þáttur í ráðningarferlinu og hafa þýðingu við heildarmat á starfshæfni umsækjenda. Þá verður ekki talið að sá annmarki, sem umboðsmaður Alþingis bendir á í niðurstöðu álits síns í tilefni af kvörtun stefnanda, að þess var ekki gætt að skrá meginatriðin í svörum umsækjenda við spurningum sem lagðar voru fyrir þá í starfsviðtali og lutu að hugmyndum þeirra um þróun landbúnaðarins og starfsemi skólans, skipti máli varðandi skipun ráðherra í embættið. Að þessu virtu verður fallist á það með stefnda að Ágúst Sigurðsson hafi verið hæfari til að gegna starfinu en stefnandi. Þá hafa engar líkur verið að því leiddar að um mismunun vegna kynferðis hafi verið að ræða þegar skipað var í stöðu rektors. Eru því ekki forsendur til að leggja á stefnda vafa um sönnun eða sönnunarbyrði um þau atriði. Þetta er og í samræmi við niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála, sem lagði til grundvallar að ekki hafi verið leiddar líkur að því að óbein mismunun í skilningi 3. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 hefði átt sér stað. Verður því hafnað viðurkenningarkröfu stefnanda um það að landbúnaðarráðherra hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla með ráðningu í stöðu rektors. Hafnað er öllum málsástæðum stefnanda er að þessu lúta. Af þessari niðurstöðu leiðir að einnig ber að hafna kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu en málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, landbúnaðarráðherra vegna ríkissjóðs, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Ingileifar Steinunnar Kristjánsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 132/2001
Kærumál Dómstóll Sakarefni Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta er höfðað af Toppfiski ehf., kt. 491187-1749, Fiskislóð 65, Reykja­vík, á hendur Samkeppnisráði, kt. 680269-5569, Rauðarárstíg 10, Reykjavík, með stefnu útgefinni 12. september 2000 en málið var þingfest hinn 19. sama mánaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaðar. Fallist verður á með héraðsdómara að sakarefni þessa máls eigi ekki undir dómstóla. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Toppfiskur ehf., greiði varnaraðila, Samkeppnisráði, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 292/2005
Fasteignakaup Kröfugerð Framsal Þinglýsing
H gerði 3. apríl 2003 kauptilboð í lóð í Reykjavík og samþykkti Ú, eigandi lóðarinnar, tilboðið. H fékk frest til að leggja fram staðfestingu banka um greiðslugetu sína til klukkan 16 þann 8. desember 2003. Þann dag framseldi hann hið samþykkta kauptilboð til M og ritaði Ú einnig undir framsalið. Meðal gagna málsins var samþykkt gagntilboð 6. desember 2003 um sömu lóðina, sem Ú mun hafa gert L, með fyrirvara um að hið fyrrnefnda kauptilboð yrði ekki uppfyllt. Ú og M gerðu síðan með sér kaupsamning og afsal um lóðirnar 19. desember 2003 og var allt kaupverðið greitt við undirritun samningsins. M og L töldu sig báðir hafa öðlast eignarrétt að umræddum lóðum með framangreindum samningum. Þegar litið var til samkomulags Ú og M og yfirlýsingar banka um fyrirhugaða greiðslu M á kaupverðinu, var talið að hagsmunir Ú af því að fá greiðslu umsamins kaupverðs gegn afhendingu umræddra lóða, ef krafa M þar að lútandi yrði tekin til greina, væru nægilega tryggðir. Var því, eins og á stóð, ekki fallist á það með Ú að hafna bæri kröfu M þar sem gagngreiðslu væri ekki getið í kröfugerð hans. Ljóst þótti að samningur Ú við H var í gildi þegar H framseldi rétt sinn samkvæmt honum til M, auk þess sem staðfesting banka um greiðslugetu hafi legið fyrir innan gefins frests. Samkvæmt þessu var talið að M leiddi rétt sinn til lóðanna af eldri kaupsamningi en L. Var ekki talið að L hafi hrundið þessum eldri rétti M með því að afhenda sína eignarheimild til þinglýsingar á undan H, enda hafi hann ekki verið grandlaus um rétt M í skilningi þinglýsingarlaga. Þá var réttur M ekki talinn fallinn niður fyrir tómlæti. Var Ú því gert að efna samning sinn við M að viðlögðum dagsektum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. júní 2005. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Helgi Rafnsson gerði 3. apríl 2003 fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags kauptilboð í hluta lóðar að Sóleyjarima 1 í Reykjavík. Eigandi lóðarinnar Úthlíð ehf., annar áfrýjanda, samþykkti tilboðið samdægurs og komst þar með á samningur um sölu lóðarhlutans, sem síðar urðu fjöleignarhúsalóðirnar númer 19, 21 og 23 við götuna. Milligöngu um söluna hafði Húsið fasteignasala. Í samningnum var kveðið á um að greiðsla kaupverðs skyldi miðast við að svonefnd lóðarblöð fyrir hverja fjöleignarhúsalóð væru frágengin þannig að þinglýsa mætti eignarheimild kaupanda. Samkvæmt gögnum málsins var stofnskjal vegna lóðanna númer 1 til 23 við Sóleyjarima gefið út 21. nóvember 2003 og móttekið til þinglýsingar 25. sama mánaðar. Í hinu samþykkta tilboði var einnig ákvæði um að kaupandi skyldi eigi síðar en 10. apríl 2003 leggja fram staðfestingu banka um greiðslugetu sína. Dráttur varð á því að kaupandi gerði það og með ódagsettu bréfi gaf seljandi honum til þess frest til klukkan 16 þann 8. desember 2003 en að öðrum kosti skyldi kauptilboðið skoðast ógilt og skyldu „seljandi og kaupandi ekki lengur skuldbundnir til að standa við samning um ofangreind kaup.“ Kaupandi staðfesti móttöku þessa bréfs með undirritun sinni. Ekki er ágreiningur með aðilum um að bréf þetta muni hafa borist kaupanda snemma í desember 2003, fyrir 6. dag þess mánaðar. Þann 8. desember 2003 var hið samþykkta kauptilboð framselt með svofelldri áritun: „Kauptilboð þetta er framselt með öllum réttindum og skyldum til Mótás hf. 580489-1259 og með samþykki samningsaðila.“ Undir þetta framsal var ritað af hálfu framseljanda, framsalshafans, stefnda Mótáss hf., og áfrýjandans Úthlíðar ehf. Á grundvelli málflutningsyfirlýsingar í greinargerð áfrýjandans Lindarvatns ehf. til Hæstaréttar verður við það miðað að þetta framsal hafi farið fram fyrir klukkan 16 umræddan dag. Þá er meðal gagna málsins bréf Íslandsbanka hf. 8. desember 2003 til Hússins fasteignasölu þar sem staðfest er að næg innistæða sé á reikningum stefnda til að greiða kaupverðið og staðfesting fasteignasölunnar sama dag um að hún hafi móttekið þetta bréf fyrir klukkan 16 þá um daginn. Meðal gagna málsins er samþykkt gagntilboð 6. desember 2003 um sömu fjöleignarhúsalóðirnar við Sóleyjarima og fyrrgreint tilboð Helga Rafnssonar varðaði. Af gagntilboðinu verður ekki glögglega ráðið hver er tilboðsgjafi og hver samþykkjandi en áfrýjendur halda því fram að áfrýjandinn Úthlíð ehf. hafi gert áfrýjandanum Lindarvatni ehf. gagntilboðið sem sá síðarnefndi hafi samþykkt. Gagntilboð þetta var undirritað fyrir hönd áfrýjandans Úthlíðar ehf. með svofelldum fyrirvara: „Gagnboð þetta er undirritað af hálfu seljanda með þeim fyrirvara að fyrra kauptilboð um sömu lóð við Helga Rafnsson ... og Friðrik Hansen Guðmundsson ... f. hönd óstofnaðs hlutafélags verði ekki uppfyllt. Fyrri kaupandi hefur frest til kl. 16.00 þann 08.12.2003 til þess að uppfylla kauptilboðið, en að þeim tíma liðnum öðlast gagnboð þetta gildi hafi hann ekki greitt seljanda andvirði lóðarinnar.“ Þetta samþykkta gagntilboð var móttekið til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 9. desember 2003 og fært í þinglýsingabók 23. sama mánaðar. Áfrýjandinn Úthlíð ehf. og stefndi gerðu með sér kaupsamning og afsal um umræddar lóðir 19. desember 2003. Samkvæmt þeim samningi skyldi allt kaupverðið greitt með peningum við undirritun kaupsamningsins. Kveður stefndi að svo hafi verið gert og er því ekki andmælt af hálfu áfrýjandans Úthlíðar ehf. Samningurinn var móttekinn til þinglýsingar 19. desember 2003 og færður inn í þinglýsingabók 22. sama mánaðar. Stefndi og áfrýjandinn Lindarvatn ehf. töldu sig báðir hafa öðlast eignarrétt að sömu lóðunum við Sóleyjarima og röktu þeir báðir rétt sinn til samninga áfrýjandans Úthlíðar ehf. um sölu lóðanna. Eru málvextir og samskipti málsaðila eftir að ágreiningur reis með þeim, þar á meðal fyrri dómsúrlausnir vegna þess ágreinings, nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. II. Áfrýjandinn Úthlíð ehf. reisir sýknukröfu sína á því að honum verði ekki gert að efna kaupsamning og afsal um framangreindar lóðir og afhenda þær stefnda þegar af þeirri ástæðu að í kröfugerð hans sé ekki boðin fram greiðsla á kaupverði lóðanna. Eins og að framan var rakið greiddi stefndi kaupverð lóðanna að fullu við undirritun kaupsamnings og afsals um þær 19. desember 2003. Þegar ágreiningur um sölu lóðanna varð þess valdandi að áfrýjandinn Úthlíð ehf. gat ekki staðið við skyldur sínar um afhendingu lóðanna og stefndi ekki þinglýst eignarheimild sinni gerðu áfrýjandinn Úthlíð ehf. og stefndi með sér samkomulag 25. mars 2004. Segir þar meðal annars að aðilar séu sammála um að seljandi endurgreiði kaupanda kaupverð lóðanna samhliða undirritun samkomulagsins. Síðan segir í samkomulaginu: „Endurgreiðsla þessi telst á engan hátt vanefnd á skyldum kaupanda og skal hann talinn hafa efnt skyldur sínar skv. framangreindum samningum. Kaupandi skuldbindur sig jafnframt til að greiða kaupverðið til seljanda þegar fyrir liggur þinglýst athugasemdalaus eignarheimild hans að ofangreindum lóðum. Meðfylgjandi er ábyrgðaryfirlýsing frá Íslandsbanka hf. um þá greiðslu.“ Í þeirri yfirlýsingu Íslandsbanka hf. sem til er vísað og dagsett er 25. mars 2004, kemur fram að bankinn muni greiða til Úthlíðar ehf. umsamið kaupverð „þegar fyrir liggur þinglýstur kaupsamningur milli þess félags og Mótáss ehf .... um eignirnar ...“ Þegar litið er til þessara yfirlýsinga verður að telja að hagsmunir áfrýjandans Úthlíðar ehf. af því að fá greiðslu umsamins kaupverðs gegn afhendingu umræddra lóða, ef krafa stefnda þar að lútandi verður tekin til greina, séu nægilega tryggðir. Verður því eins og hér stendur á ekki fallist á það með áfrýjandanum Úthlíð ehf. að hafna beri kröfu stefnda vegna þess að gagngreiðslu sé ekki getið í kröfugerð hans. Eins og að framan er rakið gerði áfrýjandinn Úthlíð ehf. 3. apríl 2003 samning við Helga Rafnsson, fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, um sölu umræddra þriggja lóða undir fjöleignarhús. Enda þótt efndir þess samnings hafi dregist var honum ekki rift og var hann í gildi þegar kaupandi framseldi rétt sinn samkvæmt honum til stefnda. Slíkt framsal var Helga Rafnssyni heimilt og þurfti ekki atbeina seljanda, áfrýjandans Úthlíðar ehf., til þess að stefndi öðlaðist með því rétt samkvæmt samningnum. Verður ekki talið að samþykki áfrýjandans Úthlíðar ehf. á framsalinu hafi breytt eðli þess þannig að gerningurinn verði ekki talinn framsal á eldri rétti Helga Rafnssonar fyrir hönd óstofnaðs hultafélags heldur nýr samningur um sölu lóðanna. Verður raunar ekki með vissu ráðið að í samþykki áfrýjandans Úthlíðar ehf. á framsalinu hafi falist annað og meira en að hann gerði ekki athugasemdir við að réttindin yrðu framseld. Þá verður að telja sannað, með vísan til framangreinds bréfs Íslandsbanka hf. 8. desember 2003 og framangreindrar staðfestingar Hússins fasteignsölu sama dag, að fyrir hafi legið staðfesting um fjármögnum kaupanna fyrir klukkan 16 umræddan dag. Samkvæmt þessu leiðir stefndi tilkall sitt til umræddra lóða af kauptilboði um þær sem áfrýjandinn Úthlíð ehf. samþykkti 3. apríl 2003. Þar sem áfrýjandinn Lindarvatn ehf. leiðir tilkall sitt til lóðanna af samþykktu gagntilboði 6. desember 2003 byggist tilkall stefnda á eldri samningi. Áfrýjendur halda því fram að hvað sem þessu líði hafi áfrýjandinn Lindarvatn ehf. hrundið eldri rétti stefnda enda hafi hann fyrr afhent sína eignarheimild til þinglýsingar og verið grandlaus um rétt stefnda samkvæmt 29. gr., sbr 19. gr., þinglýsingalaga nr. 39/1978. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að forsvarsmaður stefnda Lindarvatns ehf. hafi ekki verið grandlaus um rétt stefnda, sbr. 19. gr. þinglýsingalaga. Þá verður niðurstaða héraðsdóms um að réttur stefnda sé ekki fallinn niður fyrir tómlæti staðfest með vísan til forsendna hans. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest þó þannig að hæfilegt þykir að viðlagðar dagasektir vegna efnda kaupsamnings um lóðirnar verði 25.000 krónur fyrir hvern dag frá og með 12. janúar 2006. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrr Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandanum Úthlíð ehf. ber að efna kaupsamning og afsal um lóðirnar að Sóleyjarima 19, 21 og 23 í Reykjavík með því að afhenda stefnda, Mótási hf., eignirnar kvaða- og veðbandalausar að viðlögðum dagsektum aðfjárhæð 25.000 krónur fyrir hvern dag frá og með 12. janúar 2006. Viðurkenndur er eignarréttur stefnda gagnvart áfrýjandanum Lindarvatni ehf. að lóðunum Sóleyjarima 19, 21 og 23. Skulu kauptilboð þess áfrýjanda og afsal til hans um eignirnar afmáð úr þinglýsingabók. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjendur greiði stefnda hvor um sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2005. Mál þetta höfðaði Mótás ehf., kt. 580489-1259, Stangarhyl 5, Reykjavík, með stefnu birtri 28. og 30. september 2004 á hendur: Úthlíð ehf., kt. 581298-3749, Dimmuhvarfi 27, Kópavogi, til efnda á kaupsamningi og afsali, og Lindarvatni ehf., kt. 610593-2919, Borgartúni 31, 105 Reykjavík, til þess að þola viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að lóðunum Sóleyjaríma 19, 21 og 23 og til þess að þola afmáningu kauptilboðs og afsals úr þinglýsingarbókum. Stefnandi krefst þess að: Stefnda, Úthlíð ehf., verði gert að efna kaupsamning og afsal um lóðirnar Sóleyjarima 19, 21 og 23 með því að afhenda eignina veðbanda- og kvaðalausa, að viðlögðum dagsektum, kr. 50.000,00 frá uppkvaðningu dóms, eða eftir mati dómsins. Að stefnda, Lindarvatni ehf., verði gert að þola viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að lóðunum Sóleyjarima 19, 21 og 23 og til þess að þola afmáningu kauptilboðs og afsals um eignina úr þinglýsingarbókum. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi beggja stefndu. Stefndi Úthlíð ehf. krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Stefndi Lindarvatn ehf. krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 12. maí sl. Málsatvik. Þann 3. apríl 2003 gerði Helgi Rafnsson f.h. óstofnaðs hlutafélags kauptilboð í hluta lóðar sem þá var kölluð Sóleyjarimi 1. Var um að ræða lóð undir fjölbýlishús nr. 19, 21 og 23 við götuna. Eigandi lóðarinnar, stefndi Úthlíð ehf., samþykkti tilboðið samdægurs. Í tilboðinu er miðað við að fjölbýlishús með 50 íbúðum verði byggt á lóðinni. Kaupverð var ákveðið 95 milljónir, 1.900.000 krónur fyrir hverja íbúð. Kaupverð skyldi greiða með peningum „þegar gefin hafa verið út lóðarbl[ö]ð fyrir hinu selda til samræmis við núverandi teikningar”. Þá segir að staðfesting frá banka um greiðslugetu skuli liggja frammi við undirskrift kaupsamnings, en þó eigi síðar en 10. apríl 2003. Síðan segir orðrétt: „Greiðsla miðast við að lóðarblöð fyrir hverja fjölbýlishúsalóð séu frágengin, þannig að hægt sé að þinglýsa hverri lóð fyrir sig til kaupanda og gefa út afsal. Verði dráttur á útgáfu lóðarblaða og/eða afsals, þá mun greiðsla skv. 1. tl. hér að ofan (95 milljónir) dragast að sama skapi. Kaupandi mun ekki greiða dráttarvexti vegna dráttar sem orsakast af þeim sökum. ” Í 7. gr. tilboðsins eru settir nokkrir fyrirvarar, en aðilar byggja ekki á þeim í máli þessu. Sveinbjörn Sveinbjörnsson, annar fyrirsvarsmaður stefnda Úthlíðar, sagði að Helgi hefði ekki efnt samninginn. Hefði verið ýtt á eftir honum að gera það, en hann ekki aðhafst. Vísaði hann þar til þess að ekki hefði verið lögð fram staðfesting á greiðslugetu. Í byrjun desember skoraði stefndi Úthlíð á Helga Rafnsson að leggja fram staðfestingu um fjármögnun frá lánastofnun fyrir greiðslu kaupverðs lóðanna, ella teldist tilboðið fallið úr gildi. Var honum gefinn frestur til kl. 16.00 þann 8. desember 2003. Þann dag hittust nokkrir aðilar á fundi á fasteignasölu, þ.á m. Helgi, fyrirsvars­menn stefnanda og stefnda Úthlíðar. Af framburðum flestra sem að komu, fyrir dómi, má ráða að fundur þessi hófst talsvert löngu áður en klukkan var orðin fjögur. Þar er þó andstæður framburður Agnars Agnarssonar, sem ekki var á fundinum, en hann kvaðst hafa talað við menn eftir klukkan fjögur sem þá voru á leið á þennan fund. Fundinum lauk með því að áðurgreint kauptilboð var áritað um framsal til stefnanda Mótáss, bæði af Helga Rafnssyni, forsvarsmönnum Úthlíðar og forsvars­mönnum Mótáss. Þá hafði ekki verið greitt neitt af kaupverðinu. Stefnandi segir að á þessum tíma hafi hvílt á öllum lóðunum sem stefndi Úthlíð hafði eignast við Sóleyjarima lán að fjárhæð 550.000.000 króna. Var aflað yfirlýsingar frá Íslands­banka um að næg innistæða væri á reikningum stefnanda til að ljúka greiðslu kaupverðs, 85.500.000 króna, en það hafði lækkað þar sem íbúðum í ráðgerðum húsum hafði verið fækkað. Við aðalmeðferð bar Sveinbjörn Sveinbjörnsson að stefnandi hefði sýnt tékka fyrir kaupverðinu á fundinum. Hann hefði jafnframt lagt hann til Helga Rafnssonar og sagt að þarna mætti sjá staðfestingu á fjármögnun. Frammi liggur í málinu gagntilboð, þar sem stefndi Úthlíð gerir stefnda Lindarvatni boð um kaup á þessum sömu lóðum. Er tilboðið að fjárhæð 93.600.000 krónur. Í tilboðinu er svohljóðandi fyrirvari: „Gagnboð þetta er undirritað af hálfu seljanda með þeim fyrirvara að fyrra kauptilboð um sömu lóð við Helga Rafnsson, kt. 220854-5669, og Friðrik Hansen Guðmundsson, kt. 041258-2459, f. hönd óstofnaðs hlutafélags verði ekki uppfyllt. Fyrri kaupandi hefur frest til kl. 16:00 þann 08.12.2003 til þess að uppfylla kauptilboðið, en að þeim tíma liðnum öðlast gagnboð þetta gildi hafi hann ekki greitt seljanda andvirði lóðarinnar.” Tilboð þetta er dagsett 6. desember 2003. Stefndi Lindarvatn afhenti tilboðið til þinglýsingar 9. desember 2003. Þann 19. desember var gengið frá formlegum kaupsamningi og afsali milli stefnda Úthlíðar og stefnanda. Þrátt fyrir að áðurnefndu kauptilboði hefði verið þinglýst á undan afsali til stefnanda, hafði það ekki verið fært í fasteignabók er afsalinu var þinglýst. Var afsalinu því þinglýst án athugasemda. Var kauptilboðið fært í fasteignabók 23. desember. Spannst af þessu ágreiningsmál þar sem tekist var á um kröfu stefnanda og stefnda Úthlíðar um að kauptilboðið yrði afmáð úr fasteignabók. Komst þinglýsingar­stjóri að þeirri niðurstöðu að kauptilboðið skyldi standa, en að afmá bæri kaup­samning og afsal til stefnanda. Var niðurstöðu þinglýsingarstjóra skotið til héraðs­dóms og úrskurði héraðsdóms síðan til Hæstaréttar. Var dómur Hæstaréttar kveðinn upp 21. maí 2004. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með skírskotun til forsendna í Hæstarétti segir að við meðferð máls á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga verði ekki skorið úr öðrum álitaefnum en þeim er varða úrlausn þinglýsingastjóra um þinglýsinguna. Hið samþykkta kauptilboð hafi verið móttekið til þinglýsingar á undan kaupsamningi og afsali til stefnanda. Orðrétt segir um fyrirvara þann sem var í tilboðinu: „ Túlka verður fyrirvarann þannig að gagnboðið yrði ekki endanlega skuldbindandi fyrr en 8. desember 2003 kl. 16.00 og þá því aðeins að fyrir þann tíma hefði fyrra tilboð um sömu lóð, við tvo nafngreinda einstaklinga fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, ekki verið uppfyllt með þeim hætti að fyrri kaupandi hefði greitt seljanda andvirði lóðarinnar. ... Í máli þessu liggur sem fyrr segir fyrir tilboð Helga Rafnssonar fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags til Úthlíðar ehf. um kaup á umræddum lóðum en tilboðið var samþykkt 3. apríl 2003. Sem fyrr segir var ekki staðið við tilboðið af hálfu kaupanda og kaupanda veittur lokafrestur til þess að standa við það til 8. desember 2003 kl. 16.00. Á því eintaki tilboðsins sem lagt hefur verið fram er ritað að kauptilboðið sé framselt með öllum réttindum og skyldum til Mótáss ehf. með samþykki samningsaðila og er framsalið dagsett 8. desember 2003. Á skjalinu er hins vegar ekki að finna neina staðfestingu á að kaupverð hafi verið greitt eins og áskilið var í fyrirvara þeim sem Úthlíð ehf. gerði í gagnboði til varnaraðila. ... Þrátt fyrir þann fyrirvara sem Úthlíð ehf. gerði um endanlegt gildi hins skriflega gagnboðs var við samþykki varnaraðila 6. desember 2003 kominn á bindandi kaupsamningur, frá 8. desember 2003 að telja, sem formlega séð var til þess fallið að stuðla að yfirfærslu eignarréttar að fasteigninni að telja að tilteknum skilyrðum fullnægðum. ” Ákvörðun þinglýsingarstjóra var samkvæmt þessu staðfest. Stefnandi og stefndi Úthlíð gerðu með sér samkomulag þann 25. mars 2004. Þar segir að aðilar muni vinna að því að fá kauptilboðinu aflétt af eigninni. Síðan segir að stefndi endurgreiði stefnanda kaupverðið. Þá segir orðrétt: „Endurgreiðsla þessi telst á engan hátt vanefnd á skyldum kaupanda og skal hann talinn hafa efnt skyldur sínar skv. framangreindum samningum.” Sama dag var fengin yfirlýsing Íslandsbanka hf. um að bankinn muni greiða 85.500.000 krónur til stefnda Úthlíðar þegar þinglýst hefur verið kaupsamningi milli þessa stefnda og stefnanda um lóðirnar. Þann 12. september 2004 tilkynnti þáverandi lögmaður Úthlíðar lögmanni stefnanda að ætlunin væri að gera kaupsamning við stefnda Lindarvatn. Var lóðinni raunar afsalað þann 7. september, en afsalið var afhent til þinglýsingar 9. september. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur Bergþór Jónsson, forsvarsmaður stefnanda, Magnús L. Sigurðsson og Sveinbjörn Sveinbjörnsson, forsvarsmenn stefnda Úthlíðar, Pétur Þór Sigurðsson, forsvarsmaður stefnda Lindarvatns og lögmaður beggja stefndu í máli þessu, Stefán Hrafn Stefánsson, Óskar Sigurmundason og Agnar Agnarsson. Magnús L. Sigurðsson kvaðst telja að kauptilboð Helga Rafnssonar hefði fallið um sjálft sig þann 10. apríl 2003, er hann lagði ekki fram staðfestingu á fjármögnun. Í skýrslu Sveinbjörns Sveinbjörnssonar kom fram, auk þess sem áður er rakið, að gengið hefði verið frá samningum á fundinum 8. desember í formi framsals til að spara greiðslu stimpilgjalda. Hann sagði að þeir hefðu ekki viljað skrifa undir fram­salið, en neyðst til þess. Pétur Þór Sigurðsson kvaðst hafa vitað af öðru tilboði þegar boð hans var samþykkt. Hann kvaðst hafa fengið þær upplýsingar um klukkan fimm þann 8. desember að ekki hefði verið greitt samkvæmt hinu fyrra tilboði. Jafnframt hefði Agnar Agnarsson, löggiltur fasteignasali, tjáð honum að lóðirnar hefðu verið seldar þriðja aðila. Hann hefði sjálfur ekki haft aðgang að þessum samningum eða getað séð þá. Daginn eftir, 9. desember, hefði hann afhent tilboð sitt til þinglýsingar. Stefán Hrafn Stefánsson, héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, kvaðst hafa verið stefnanda til ráðgjafar á fundinum 8. desember. Hann sagði að þeir hefðu boðið fram greiðslu á fundinum, en ekki hefði verið hægt að taka við henni þar sem háar veðskuldir hvíldu á lóðunum. Þá hefði verið gengið frá undirritun samninga og aflað staðfestingar banka á fjármögnun fyrir klukkan fjögur þennan dag. Agnar Agnarsson hafði starfað hjá fasteignasölunni Húsinu á þeim tíma sem tilboð Helga Rafnssonar var samþykkt. Er hér var komið starfaði hann á fasteigna­sölunni Stórhús. Hann kvað Magnús L. Sigurðsson hafa leitað til sín og sagt að Helgi Rafnsson myndi örugglega ekki geta staðið við boð sitt. Agnar aflaði áðurgreinds til­boðs Úthlíðar í lóðirnar. Fyrir dómi sagði hann að hann hefði haft samband við fyrirsvarsmenn Úthlíðar klukkan rúmlega fjögur. Þá hafi þeir verið á leiðinni á fasteignasöluna Húsið. Fyrir klukkan sex hafi sér verið sagt að allt væri frágengið og að boðið hafi verið framselt. Þessar fréttir kvaðst hann hafa borið Pétri Þór Sigurðssyni. Málsástæður stefnanda. Kröfur sínar byggir stefnandi á því að á milli hans og stefnda, Úthlíðar, hafi komist á bindandi samningur um kaup á lóðunum þremur þann 3. apríl 2003. Stefnandi hafi efnt þann samning 8. desember s.á. Bendir hann á að stefndi Úthlíð hafi haft sama skilning og undirritað kaupsamning og gefið út afsal 19. desember 2003. Stefnandi segir að þinglýsing á kauptilboði stefnda Lindarvatns breyti engu og skapi þeim ekki betri rétt til lóðanna heldur en stefnandi eigi. Stefnandi segir að fyrirsvarsmaður Lindarvatns hafi verið grandsamur um alla þá gerninga sem gerðir höfðu verið vegna sölu lóðanna til stefnanda. Kauptilboð Lindarvatns hafi verið með fyrirvörum og hafi fyrirsvarsmanninum borið að kynna sér hvort það væri niður fallið. Fyrirsvarsmaður þessi sé lögmaður og því verði að gera ríkari kröfur til hans en ella. Stefnandi bendir á að kaupsamningur og afsal til hans sé skuldbindandi þótt skjölunum hafi ekki verið þinglýst. Telur stefnandi að stefnda Úthlíð hafi borið að höfða mál á hendur stefnda Lindarvatni til að þola afmáningu kauptilboðsins úr þing­lýsingabókum, enda hafi stefnandi staðið við allar skuldbindingar sínar. Þess í stað hafi Úthlíð afsalað lóðunum til Lindarvatns, en sú aðgerð sé refsiverð samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi segir að til að takmarka tjón hans hafi verið samið svo um að Úthlíð endurgreiddi kaupverðið, gegn óskilyrtu greiðsluloforði banka, sem stefndi Úthlíð taldi fullnægjandi. Stefnandi vísar til meginreglna samninga- og kauparéttar, einkum megin­reglunnar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til samningalaga nr. 7/1936, laga nr. 40/2002, einkum 7., 30. og 31. gr. og þinglýsingalaga nr. 39/1978. Málsástæður og lagarök stefnda Úthlíðar. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi krefjist efnda, án þess þó að bjóða fram greiðslu. Þá hafi stefnanda frá upphafi verið ljós betri réttur stefnda Lindarvatns ehf. og geti því ekki krafist efnda úr hendi stefnda. Stefnandi hafi í reynd ráðið því með at­beina lögmanns síns að stefnda urðu á þau mistök að fallast á framsal Helga Rafnssonar og semja við þriðja mann, stefnanda. Stefnanda hafi því ávallt verið ljóst að stefndi væri bundinn af samningi sínum við meðstefnda. Þá segir stefndi að eins og fyrirvari hans gagnvart meðstefnda Lindarvatni ehf. var orðaður hafi stefnanda verið fullkunnugt um að honum hafi ekki verið fullnægt innan tímamarka. Þá segir stefndi og styður við 1. mgr. 31. gr. laga nr. 40/2002 að það sé ekki á sínu valdi að verða við stefnukröfum. Í raun sé það ómögulegt, einkum vegna þess að meðstefndi Lindarvatn hafi tryggt rétt sinn með þinglýsingu. Með vísan til sama ákvæðis segir stefndi að sýkna beri hann þar sem efndir hefðu slíkt óhagræði í för með sér að það væri í verulegu ósamræmi við hagsmuni stefnanda. Loks telur stefndi að stefnandi hafi tapað öllum rétti vegna tómlætis. Með hliðsjón af eðli málsins og þeim hagsmunum sem séu í húfi hafi dregist óeðlilega lengi að höfða málið. Í kjölfar dóms Hæstaréttar 21. maí hafi stefnandi ekki haft neitt frumkvæði að lausn málsins, þrátt fyrir brýnt tilefni. Í byrjun september hafi verið svo komið að stefndi hafi talið að allur réttur stefnanda til lóðanna væri niður fallinn og tilkynnt það með bréfi 9. september. Síðan hafi hann gefið út afsal til stefnda Lindarvatns ehf. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 40/2002 og laga nr. 39/1978. Málsástæður og lagarök stefnda Lindarvatns. Stefndi byggir á því að með stefndu hafi komist á samningur um kaup umræddra lóða og að réttindi sín samkvæmt þeim samningi hafi öðlast réttarvernd með þinglýsingu. Með þeirri þinglýsingu hafi hann unnið betri rétt en aðrir hugsanlegir eldri eða yngri rétthafar, sem ekki hafi þinglýst réttindum sínum. Stefndi segir að aðilar hafi gert með sér fullgildan kaupsamning, sem bundinn hafi verið frestskilyrði. Rétt áður en samningurinn komst á hafi stendi Úthlíð fallist á að selja lóðirnar til þriðja manns, stefnanda. Þeim skilyrðum sem fyrirvarinn í samningi stefndu tilgreindi hafi ekki verið fullnægt innan tímamarka. Það haggi ekki rétti stefnda Lindarvatns ehf. til lóðanna þó stefndi Úthlíð ehf. hafi selt þær þriðja aðila, réttur Lindarvatns ehf. til þeirra sé tryggður með þinglýsingu. Kjarni máls hvað varðar fyrirvarann í tilboðinu segir stefndi að sé sá að stefndi Úthlíð hafi verið bundinn nákvæmlega af þeim fyrirvara sem settur var. Yrði skil­yrðum fyrirvarans ekki fullnægt innan settra tímamarka yrðu réttaráhrif samnings stefndu endanleg. Færi svo að stefndi Úthlíð hefði þá gert kaupsamning við þriðja aðila, réðist réttarstaða af forgangsáhrifum þinglýsingar og grandsemi eða grandleysi aðila. Stefndi segir að Helgi Rafnsson hafi ekki getað efnt skyldur sínar gagnvart stefnda Úthlíð í tvíhliða gagnkvæmu kröfuréttarsambandi. Helgi hafi verið í stöðu aðalskuldara. Samkvæmt meginreglu kröfuréttarins hafi honum verið óheimilt að semja svo um einhliða að þriðji aðili kæmi í hans stað með framsali. Það sem kallað sé framsal af hálfu stefnanda sé í reynd nýr samningur stefnda Úthlíðar ehf. við þriðja aðila, stefnanda þessa máls, rétt fyrir hin tilgreindu tímamörk fyrirvarans í samningi stefndu á milli. Forsvarsmenn Úthlíðar ehf. hafi verið í þeirri villu þá að þeim væri skylt að fallast á framsalið. Hvað sem segja megi um skýrleika hins tilvitnaða fyrirvara í samningi stefndu sé þó alveg ljóst að stefndi Úthlíð ehf. hafi ekki haft heimild til að selja þriðja aðila lóðirnar þannig að Lindarvatn ehf. yrði bundið þar af. Þá hafi þessi þriðji aðili ekki innt af hendi neina greiðslu fyrir hin tilgreindu tímamörk. Eftir að tíminn rann út hafi hins vegar komið fram yfirlýsing banka um að næg innistæða væri á reikningi til að ljúka greiðslunni. Fyrir tímamörkin hafi hvorki verið greitt né sett trygging. Stefndi segir að við mat á grandleysi í íslenskum rétti skuli miða við það tíma­mark er aðili öðlast réttindi með samningi. Styður hann þessa skoðun sína við athugasemdir við 19. gr. þinglýsingalaga í frumvarpi að þeim lögum. Hann hafi þinglýst réttindum sínum til lóðanna og hrundið hugsanlegum eldri óþinglýstum rétti sóknaraðila, enda hafi fyrirsvarsmaður stefnda verið grandlaus um þann hugsanlega rétt, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga. Yrði litið svo á að hugsanlegur réttur stefnanda sé yngri en réttur stefnda Lindarvatns ehf. á grundvelli framsals 8. desember 2003 eða kaupsamningi og afsali 19. desember það ár byggi vernd eignarréttinda stefnda á almennum reglum þinglýsingalaga um forgangsáhrif. Stefndi vísar loks til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 40/2002 og þinglýsingalaga nr. 39/1978. Forsendur og niðurstaða. Stefndi Úthlíð gerði samning við Helga Rafnsson þann 3. apríl 2003. Samkvæmt samningnum skyldi Helgi, f.h. óstofnaðs hlutafélags, kaupa hluta af byggingarlandi í Sóleyjarima, sem nánar var afmarkað. Kaupverð skyldi greiða „...þegar gefin hafa verið út lóðarblöð fyrir hinu selda”. Þá var áskilið að staðfesting frá banka um greiðslugetu lægi fyrir við kaupsamningsgerð, þó ekki síðar en 10. apríl 2003. Áskorun stefnda Úthlíðar til Helga í byrjun desember verður að líta á sem áskorun um að leggja fram þessa staðfestingu. Samkvæmt samningnum var Helga skylt að leggja fram umrædda staðfestingu greiðslugetu, óháð því hvort lóðarblöð hefðu verið gefin út. Stofnskjali umræddra lóða var þinglýst 25. nóvember 2003. Aðilar hittust 8. desember og var réttur Helga Rafnssonar samkvæmt samningnum framseldur þar til stefnanda Mótáss. Þetta framsal var Helga heimilt og þurfti ekki að fá staðfestingu Úthlíðar til að Mótás öðlaðist réttindi samkvæmt samningnum. Framsalið var hins vegar skýrlega samþykkt af forsvarsmönnum Úthlíðar. Gagnvart skuldbindingum þeim sem Úthlíð gekkst undir gagnvart meðstefnda Lindarvatni verður þó að telja að um hafi verið að ræða framsal Helga á réttindum sínum, en ekki gerð nýs samnings um sölu lóðanna. Þó líta beri svo á að Helgi hafi vanrækt þá skyldu sína að leggja fram staðfestingu á greiðslugetu, var ekki beint áskorunum til hans vegna þessarar vanrækslu fyrr en boðað var til þessa fundar. Samningurinn féll ekki sjálfkrafa úr gildi við þessa vanefnd Helga. Á fundinum 8. desember var ekki gengið frá greiðslu kaupverðs lóðanna. Þar var hins vegar afhent staðfesting banka á því að stefnandi ætti fé á bankareikningi til greiðslu alls kaupverðsins. Á þessum tíma hvíldi há skuld á lóðinni og öðrum lóðum í Sóleyjarima, þannig að stefndi Úthlíð gat ekki krafið stefnanda um greiðslu kaupverðsins. Stefndi Úthlíð var þannig áfram skuldbundinn samkvæmt samningi sínum við Helga Rafnsson, nú gagnvart stefnanda Mótási. Stefndu gerðu með sér samning um kaup stefnda Lindarvatns á þessum sömu lóðum. Var það í formi gagntilboðs frá stefnda Lindarvatni, dagsetts 6. desember 2003, með ódagsettu samþykki stefnda Úthlíðar. Fyrirvari sá sem gerður var hér var rakinn að framan. Upplýst má telja að forsvarsmenn stefnda Úthlíðar hafi áritað tilboðið 6. desember, sama dag og það er gert. Með ofangreindum dómi Hæstaréttar varðandi þinglýsingu hefur ekki verið dæmt um annað en það að komist hafi á bindandi samningur milli stefndu og að engin gögn hafi legið fyrir þinglýsingarstjóra sem sýndu að skjalið væri augljóslega orðið óskuldbindandi. Hvernig sem túlka skal fyrirvarann sem stefndi Úthlíð gerði gagnvart með­stefnda skiptir hann ekki máli í skiptum Úthlíðar og stefnanda. Hins vegar staðfestir fyrirvarinn að forsvarsmanni stefnda Lindarvatns var kunnugt um fyrri samning um sölu lóðanna. Hann var því er hann tók við samþykki tilboðsins ekki grandlaus um þann rétt sem stefnandi öðlaðist þann 8. desember til lóðanna. Honum mátti vera ljóst að á lóðunum hvíldi veð langt umfram kaupverðið og að fyrri kaupandi gæti því ekki greitt kaupverðið fyrr en veðinu hefði verið aflétt. Hann varð ekki grandlaus um betri rétt annars aðila við það eitt að vera tjáð í síma af fasteignasala, sem ekki var viðstaddur margnefndan fund, að kaupverðið hefði ekki verið greitt, eða að boðið hefði verið framselt. Samkvæmt þessu var forsvarsmaður stefnda Lindarvatns ekki grandlaus um rétt stefnanda. Réttur stefnanda var betri því hann stofnaðist í apríl 1993 á undan rétti þessa stefnda. Þinglýsing kauptilboðs stefnda leiðir því ekki til þess að réttur hans gangi framar rétti stefnanda. Stefnandi hefur ekki fyrirgert rétti sínum með tómlæti. Upplýst er að samningaviðræður hafa staðið yfir og aldrei hefur verið gripið til neinna þeirra ráðstafana af hálfu stefnanda sem væru ósamþýðanlegar því að halda samningnum upp á stefndu Úthlíð. Stefnandi hefur boðið fram greiðslu kaupverðs og fyrir liggur samkomulag hans og stefnda Úthlíðar um greiðslu þess. Sú mótbára stefnda að stefnandi bjóði ekki fram greiðslu af sinni hálfu stoðar því ekki. Verður að taka til greina kröfur stefnanda um viðurkenningu réttar og afmáningu kauptilboðs. Dagsektakrafa er hæfileg og er rétt að frestur til að standa við skuldbindingar samkvæmt niðurstöðu dómsins verði einn mánuður. Í samræmi við þessa niðurstöðu verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað. Er hæfilegt að hvor um sig greiði 200.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Stefnda, Úthlíð ehf., ber að efna kaupsamning og afsal um lóðirnar Sóleyjarima 19, 21 og 23 með því að afhenda stefnanda, Mótás ehf., eignina veðbanda- og kvaðalausa, að viðlögðum dagsektum, 50.000 krónum, fyrir hvern dag frá og með 27. júní 2005. Gagnvart stefnda, Lindarvatni ehf., er viðurkenndur eignarréttur stefnanda að lóðunum Sóleyjarima 19, 21 og 23. Skulu kauptilboð þessa stefnda og afsal til hans um eignina afmáð úr þinglýsingabókum. Stefndu greiði hvor um sig 200.000 krónur í málskostnað til stefnanda.