Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 320/1999
Kærumál Gjaldþrotaskipti Skiptastjóri
E krafðist þess að lögmaðurinn H yrði leystur frá starfi skiptastjóra í þrotabúi K. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að ekki væru efni til að víkja H frá vegna aðfinnslna E um störf hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili, Halldór Þ. Birgisson héraðsdómslögmaður, yrði leystur frá starfi skiptastjóra í þrotabúi Kristínar Jórunnar Hjartardóttur. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili segir „helstu kröfur“ sínar vera að „1) Bústjóra verði vikið. 2) Úrskurðað verði í málinu hver eigi þessi réttindi ég eða Kristín Jórunn Hjartardóttir. 3) Undirritun Ágústar Karlssonar verði hnekkt. 4) Bústjóri greiði undirrituðum skaðabætur 1.200.000,- kr. sem er útlagður kostnaður undirritaðs vegna málsins til að sýna fram á blekkingu bústjórans. Auk dráttarvaxta frá maí 1994. 5) Eignir þrotabús Kristínar Jórunnar Hjartardóttur verði afhent undirrituðum. 6) Endurgreiðsla frá Kínverjunum verði dæmd undirritaðs vegna þess að „lakkrísformúlan“ var metin 50% af íslensku réttindunum. Íslenski hluti lóðarinnar var metinn á 120 milljónir (helmingur af 3.3 milljónum USD) helmingur þess er 60 milljónir. Gísli Baldur Garðarsson, Sjónval hf., Halldór Birgisson, Landsbanki Íslands og íslenska ríkið er ábyrgt í þessu máli. T.d. ef viðkomandi eru ekki borgunarmenn í málinu. 7) Fram fari opinber rannsókn á málinu til dæmis taki Landsdómur málið fyrir eða ríkisendurskoðun eða hlutlaus aðili fari yfir þetta alvarlega mál.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Málið er rekið samkvæmt 3. mgr. 76. gr. og 169. gr. laga nr. 21/1991 til þess að leysa úr kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verði vikið úr starfi skiptastjóra í áðurnefndu þrotabúi. Framangreindar kröfur sóknaraðila, sem lúta að öðru, geta ekki komist að í málinu. Verður efnisleg afstaða því ekki tekin til þeirra. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um að ekki séu efni til að víkja varnaraðila frá vegna þeirra aðfinnslna um störf hans, sem sóknaraðili hefur gert. Þótt héraðsdómari hafi réttilega mátt beina því til varnaraðila að hann lyki skiptum á umræddu þrotabúi innan tiltekins frests, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991, átti ekki að mæla fyrir um þetta í hinum kærða úrskurði, heldur með bókun í þingbók. Verður úrskurðurinn því staðfestur að því er varðar kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verði leystur frá starfi, svo og um málskostnað, en kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Erlings Þorsteinssonar, um að varnaraðili, Halldór Þ. Birgisson, verði leystur frá starfi skiptastjóra í þrotabúi Kristínar Jórunnar Hjartardóttur. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 427/2008
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. ágúst 2008. Hann krefst þess að ný varakrafa stefnda, sem hann hafi fyrst sett fram þegar komið var að aðalmeðferð, komist ekki að í málinu. Þá krefst áfrýjandi sýknu af öllum kröfum stefnda og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Til vara er þess krafist að felld verði úr gildi niðurstaða úrskurðar skattstjórans í Reykjanesumdæmi 13. desember 2005 um að stefnda beri að greiða staðgreiðslu skatta og tryggingagjald vegna launa portúgalskra starfsmanna starfsmannaleigunnar Momnor-Montagem e Manutençao do Norte, Lda. og starfsmannaleigunnar Epalmo vegna áranna 2002 til 2004 og janúar til júlí 2005, og staðgreiðslu á þóknanir til nefndrar starfsmannaleigu vegna áranna 2003 til 2004 og janúar til júlí 2005 og að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað. Til þrautavara krefst stefndi þess að fellt verði niður álag samkvæmt sama úrskurði, samtals að fjárhæð 3.999.344 krónur, vegna áranna 2002 til 2005 og að staðfest verði ákvörðun hins áfrýjaða dóms um málskostnað. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms við lok aðalmeðferðar 3. apríl 2008. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 6. maí sama ár. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var sótt þing af hálfu lögmanns áfrýjanda, en eftir uppkvaðningu dómsins var fært til bókar að dómari hafi haft símasamband við lögmann stefnda og hafi báðir lögmenn lýst yfir fyrir dómsuppkvaðningu að þeir teldu ekki þörf á endurflutningi málsins. Af gögnum málsins verður ekki séð að lögmaður stefnda hafi bréflega lýst afstöðu sinni í þessum efnum og getur ofangreind þingbókarfærsla ekki að lögum komið í stað slíkrar yfirlýsingar. Vegna þessa verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilarnir beri hvor um sig kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 3. apríl sl., var höfðað 7. febrúar 2006 af Stjörnu­blikki ehf., Smiðjuvegi 2, Kópavogi, á hendur íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður skattstjórans í Reykja­nesumdæmi 13. desember 2005 í máli stefnanda. Til vara er þess krafist að felld verði úr gildi sú niðurstaða skattstjórans í sama úrskurði að stefnanda beri að greiða staðgreiðslu og tryggingargjald vegna launa portúgalskra starfsmanna starfs­manna­leigunnar Momnor-Montagem e Manu­tencao do Norre, Lda, vegna áranna 2002 til 2004 og janúar til júlí 2005, og staðgreiðslu á þóknanir til starfsmanna­leigunnar vegna áranna 2003 til 2004 og janúar til júlí 2005. Til þrauta­vara krefst stefnandi þess að fellt verði niður álag samkvæmt sama úrskurði, samtals að fjárhæð 3.999.344 krónur, vegna áranna 2002 til 2005. Í öllum tilvikum er krafist máls­kostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt máls­kostnaðaryfirliti stefnanda og álags á máls­kostnað, telji dómurinn heimilt að beita því. Varakrafa stefnanda kom fram í þinghaldi 13. febrúar sl. en því var mótmælt af hálfu stefnda að hún kæmist að í málinu. Með úrskurði dómsins 13. mars sl. var kröfu stefnda, um að varakrafa stefnanda kæmist ekki að í málinu, hafnað. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi gerði undirverktakasamning við portúgalska fyrirtækið Momnor 16. ágúst 2000, en fram hefur komið að stefnandi sé leiðandi fyrirtæki á sviði vinnslu, smíða og viðgerða á blikki. Með samningnum fól stefnandi Momnor framkvæmd í tengslum við uppsetningu loftræstikerfis í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Byggjandi flugstöðvarinnar var stefndi en stefnandi hafði sem verktaki tekið að sér að sjá um uppsetningu á loftræstikerfinu. Stefnandi vísar til þess að verk undirverktakans skyldi hefjast 23. ágúst 2000 og ljúka 31. desember s.á. Um­samið samnings­verk hafi numið samtals 54.000 evrum, sem skyldi greiða eftir því sem verkinu miðaði eftir mánaðarlega útgefnum reikningum af Momnor. Stefnandi gerði annan undirverktakasamning við Momnor 3. janúar 2002 en vísað er til þess af hálfu stefnanda að reynslan af samstarfinu við Momnor hafi verið góð og áframhaldandi þörf fyrir erlenda aðstoð við starfsemina. Sá samningur hafi verið nokkru víðtækari og ítarlegri en fyrri samningur milli sömu aðila. Hann hafi náð almennt til uppsetningar, viðhalds og viðgerða á tækjum til loftræstingar og til verkefna á Íslandi án nánari tilgreiningar. Starfsmenn sem að undirverktökunni komu hafi, auk blikksmiða, verið verkstjórar og trésmiðir. Eins og í fyrri samningi hafi samningsupphæðin verið ákveðin fyrir fram í einni fjárhæð, eða í 375.000 evrum, sem skyldu greiddar innan 30 daga frá útgáfu reikninga. Ákvæði hafi einnig verið um slysatryggingu starfsmanna hjá portúgölsku tryggingarfélagi sem Momnor hafi séð um. Þá hafi verið tekið fram, eins og í hinum fyrri samningi, að hann væri tímabundinn frá 6. janúar 2002 til 31. desember s.á. Samstarfið við Momnor á árunum 2003 til 2005 hafi byggst á svipuðum grunni og framangreindir samningar, enda líti skattstjóri svo á í úrskurði sínum 13. desember 2005 að síðari samningurinn sé enn í gildi. Ríkisskattstjóri gaf út ákvarðandi bréf, 01-005, um launagreiðslur erlendra aðila 15. október 2001. Stefnandi vísar til þess að þar komi fram að erlendir launa­greiðendur beri ekki staðgreiðsluskyldur samkvæmt staðgreiðslulögum. Beri laun­þegum þeirra sjálfum að skrá sig á launagreiðendaskrá vegna móttekinna launa frá þessum erlendu aðilum og sjá sjálfir um skil á staðgreiðslu í ríkissjóð. Í sama bréfi komi fram það álit ríkisskattstjóra að ekki beri að leggja tryggingargjald á laun þessara launþega frá erlendum aðilum. Með bréfi skattstjórans í Reykjanes­umdæmi 20. mars 2002 hafi verið óskað eftir því að stefnandi afhenti skattstjóra allar upplýs­ingar um greiðslur til Momnor frá því að viðskipti við það fyrirtæki hófust til febrúar 2002, auk sundurliðunar þessara greiðslna á nöfn einstakra starfsmanna. Stefn­andi hafi afhent skattstjóra umbeðnar upplýsingar 9. apríl 2002 um greiðslur til félagsins í Portúgal. Varðandi sundurliðun á einstaka starfsmenn var af hálfu stefnanda vísað til þess að stefnandi hefði ekki gögn um greiðslur til þeirra þar sem þeir væru ekki laun­þegar hans. Var skattstjóra í þessu sambandi vísað á hið portúgalska fyrir­tæki. Skattstjóri boðaði endurákvörðun staðgreiðslu stefnanda 20. janúar 2003 vegna rekstraráranna 2000 og 2001 þar sem byggt var á því að samkvæmt 3. tl. 3. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt skyldu allir aðilar, sem fengju greitt fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi, greiða tekjuskatt af þeim tekjum. Hinu portúgalska félagi væri því skylt að inna af hendi greiðslu tekjuskatts af umræddum tekjum og samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga um staðgreiðslu opin­berra gjalda hafi stefnanda borið að halda eftir staðgreiðslu opinberra gjalda af þessum tekjum og greiða til innheimtuaðila. Með bréfi skattstjóra 25. nóvember 2003 var framangreind boðun felld úr gildi og boðað að skattstjóri hefði í hyggju að endurákvarða staðgreiðslu og tryggingargjald vegna áranna 2000 og 2001. Af hálfu stefnanda var þeirri boðun mótmælt með bréfi 14. janúar 2004. Skattstjóri endurákvarðaði síðan staðgreiðslu stefnanda fyrir árin 2000 og 2001 og tryggingargjald vegna sömu ára með úrskurði 24. febrúar 2004. Stefnandi vísar til þess að gert hafi verið fjárnám fyrir tryggingargjaldinu 28. nóvember 2005 og kveðinn upp úrskurður í því máli 13. október 2006 í Héraðs­dómi Reykjaness, sbr. mál nr. Y-2/2006 Stjörnublikk ehf. gegn Sýslumanninum í Kópavogi. Með bréfi skattstjóra 6. júlí 2005 var stefnandi beðinn að afhenda skattstjóra upplýsingar um allar greiðslur sem hann hefði innt af hendi til aðila erlendis sem leigi út vinnuafl frá og með 1. janúar 2002, auk þess sem óskað var að greiðslur hvers mánaðar yrðu sundurliðaðar á nöfn einstakra starfsmanna. Stefnandi sendi skattstjóra hreyfingarlista 30. ágúst og ljósrit af reikningum frá aðilum erlendis, Momnor fyrir árin 2002 til 2004 og Epalmo fyrir mánuðina janúar til júlí 2005. Bent var á að stefnandi væri ekki launagreiðandi portú­gölsku starfsmannanna heldur væru þeir í vinnu hjá hinu erlenda félagi. Í bréfi skatt­stjóra til stefnanda 2. september 2005 var vísað í upplýsingar sem framkvæmdastjóri stefnanda hafði veitt skattstjóra í tengslum við rannsókn hans í máli sem skattstjóri kvað upp úrskurð í 24. febrúar 2004. Af hálfu stefnanda var þessu svarað með bréfi 9. september 2005, þar sem m.a. kemur fram að þóknun til hinnar erlendu starfsmannaleigu hafi ekki verið sundurliðuð sérstaklega á reikningum til stefnanda, þ.e. hver launaþáttur, álagning eða ágóði til starfsmanna­leigunnar hafi verið. Í bréfinu hafi skattstjóra ítrekað verið bent á að stefnandi væri ekki launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna og því ekki rétti aðilinn til að gefa upplýs­ingar um laun þeirra. Með bréfi skattstjóra 9. nóvember s.á. var stefnanda síðan boðuð endurákvörðun skilaskyldrar staðgreiðslu og tryggingargjalds árin 2002, 2003 og 2004 og mánuðina janúar til júlí 2005. Skattstjóri kvað upp úrskurð í málinu 13. desember 2005. Úrskurðurinn varðar annars vegar skyldu stefnanda til að halda eftir staðgreiðslu og standa skil á tryggingargjaldi vegna launa portúgalskra starfsmanna, sem störfuðu fyrir stefnanda frá 2002 til 2005, og hins vegar skyldu stefnanda til að halda eftir staðgreiðslu af greiddri þóknun til starfsmanna­leigunnar Momnor vegna áranna 2003, 2004 og 2005. Í málinu er deilt um lögmæti úrskurðarins en stefnandi telur hann ólögmætan vegna formlegra og efnislegra ágalla og því beri að fella hann úr gildi. Stefnandi vísar til þess að starfsmannaleigan hafi verið vinnuveitandi og launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna en ekki stefnandi. Rangar ályktanir hafi verið dregnar af upplýsingum, sem komið hafi fram í málinu, og ekki hafi verið tekin afstaða til tvísköttunarsamnings milli Íslands og Portúgals frá 31. maí 2002, sem komið hafi til framkvæmda 1. janúar 2003, sbr. auglýsingu 2 í C-deild Stjórnartíðinda 2002. Rök­stuðningur sé ófullnægjandi og endurákvörðun skattstjóra ekki reist á traustum grunni. Málið hafi ekki verið nægilega upplýst af hálfu skattstjóra og því hafi verið brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Öllum málsástæðum stefnanda er mótmælt af hálfu stefnda sem telur úr­skurðinn í samræmi við lög og enga ágalla á honum, hvorki formlega né efnislega. Stefndi mótmælir því sérstaklega að skilyrði séu til að beita álagi á málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu úrskurðar skattstjóra á því að hann hafi bæði verið háður formlegum og efnislegum annmörkum sem leiða eigi til ógild­ingar hans. Atvikalýsing sú sem úrskurður skattstjóra byggi á sé miðuð við upplýsingar, sem framkvæmdastjóri stefnanda hafi gefið í skýrslutökum í öðru máli vegna stað­greiðslu áranna 2000 og 2001, sbr. úrskurð skattstjóra 24. febrúar 2004. Skýrsl­urnar séu frá 10. október og 7. nóvember 2003, eða meira en tveimur árum áður en úrskurðurinn, sem hér sé krafist ógildingar á, var kveðinn upp. Sá úrskurður varði hins vegar staðgreiðsluárin 2002 til 2005. Þar sé hvorki farið rétt með svör, sem fram­kvæmda­stjórinn hafi gefið, né réttar ályktanir dregnar af þeim. Ekki sé minnst á tví­sköttunarsamninginn við Portúgal. Úrskurður skattstjóra um endur­ákvörðun sé því langt í frá reistur á traustum grunni. Atvik væru sett fram með þeim hætti að þau styðji þá niðurstöðu að stefnandi sé vinnuveitandi portúgölsku starfsmannanna en lýsingu atvika, er sýni hið gagnstæða, sé sleppt. Röksemdafærslu sé því verulega áfátt og atvika­lýsing skattstjóra komi ekki heim og saman við önnur gögn málsins. Af þessu megi ráða að málið hafi ekki verið nægilega upplýst áður en tekin var ákvörðun í því, en það feli í sér brot á 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í úrskurðinum stilli skattstjóri upp ýmsum dæmum sem hann telji að sýni að vinnusamband sé á milli stefnanda og starfsmanna Momnor. Þetta sé mjög villandi framsetning vegna þess að sú verkaskipting sem þarna sé lýst gæti allt eins verið lýsing á sambandi milli verktaka og undirverktaka, en slíkt samband hafi verið á milli stefnanda og Momnor. Þessi dæmi sýni því ekkert um vinnusamband milli stefnanda og starfsmanna Momnor. Skattstjóri fullyrði að stefnandi hafi verkstýrt störfum Portúgalanna og borið ábyrgð á störfum þeirra. Þessu hafði framkvæmdastjóri stefnanda svarað þannig að Portúgalarnir hafi alveg séð um sína verkstjórn og verkstýringu en stefnandi hafi borið ábyrgð á verkinu gagnvart byggjandanum. Stefnandi væri með gæðastýringarkerfi sem unnið væri eftir gagnvart verkkaupanum. Portúgalarnir beri ábyrgð gagnvart stefnanda á gæðum þess sem þeir framkvæmdu. Skattstjóri fullyrði að portúgölsku verkstjórarnir hafi alfarið unnið í samræmi við fyrirmæli stefnanda og vísi til svara framkvæmdastjóra stefnanda. Framkvæmda­stjórinn hefði svarað því að Portúgalarnir væru með verkstjórn yfir sínum mönnum og sem svar við þeirri spurningu hver hafi tekið ákvörðun um framkvæmd verkanna hafi hann svarað að hann hefði gert það á grundvelli verk­samninga við verkkaupa. Þá sé fullyrt af hálfu skattstjóra að fjárhæðir mánaðarlegra greiðslna til portúgölsku starfsmannaleigunnar hafi verið ákvarðaðar út frá fjölda vinnustunda hvers starfsmanns, sem stefnandi hafi haldið utan um og sent Momnor, sem hafi gert stefnanda mánaðarlega reikninga, byggða á þessum upplýsingum. Greiðslur til vinnu­leigunnar hafi því tekið mið af vinnutíma og tímakaupi portúgölsku starfs­mannanna. Þetta fari ekki saman við það sem standi í undirverktakasamningi Momnor við stefnanda 18. ágúst 2000, þar sem samið sé um fasta greiðslu fyrir undirverk­tökuna, að fjárhæð 54.000 evrur, og í undirverktakasamningi 3. janúar 2002, þar sem samið sé um fasta greiðslu, 375.000 evrur. Í svari framkvæmda­stjóra stefnanda komi fram að engir einstakir ráðninga­samningar eða aðrir samningar hafi verið milli stefnanda og portúgölsku starfs­mannanna. Þessa svars framkvæmda­stjórans sé að engu getið í atvikalýsingu í úr­skurði skattstjóra. Skattaleg staða erlendra fyrirtækja og starfsmanna hér á landi ráðist aðallega af túlkun ákvæða tvísköttunarsamninga sem Ísland hafi gert við önnur ríki. Hvorki í grunngögnum málsins né í málinu sjálfu sé minnst á þessa samninga. Málið skortir því lagalegan grunn sem hljóti að leiða til ógildingar úrskurðarins. Þá sé málið byggt á því að vanrækt hafi verið að taka staðgreiðslu af launum portúgalskra starfsmanna. Engin tilraun hafi þó verið gerð til þess að upplýsa um fjölda þessara starfsmanna eða hver mánaðarlaun þeirra hafi verið eða hvort þeir hafi dvalið hér á landi í lengri eða skemmri tíma. Skattstjóri viðurkenni að þessir starfsmenn hafi ekki einu sinni verið á skattgrunnskrá, sem veki upp spurningar um það í hverra þágu staðgreiðslan sé áætluð, en staðgreiðslunni sé lögum samkvæmt ætlað að vera bráðabirgðagreiðsla upp í væntanlegan, álagðan tekjuskatt. Auk þess láti skattstjóri, við útreikning meintra staðgreiðsluskyldra skatta vegna launa, undir höfuð leggjast að reikna lögbundinn persónuafslátt. Hér sé því greinilega um að ræða alvarleg brot á rannsóknar- og lögmætisreglu stjórn­sýsluréttar. Stefnandi hafi ekki verið vinnuveitandi eða launagreiðandi portúgalskra starfsmanna Momnor. Hann sé því ekki réttur aðili að máli sem varði ábyrgð á stað­greiðslu eða tryggingargjaldi vegna launa þessara starfsmanna. Stefnandi hafi gert undirverktakasamninga við portúgalska fyrirtækið þar sem það hafi tekið að sér, sem undirverktaki, sérgreind eða almenn verkefni. Þessir samn­ingar hafi verið fyrir fram bundnir til ákveðins tíma og samið um fast endurgjald fyrir undir­verktökuna. Samkvæmt því hafi áhættan af því hver framvinda verksins yrði legið hjá undirverkatakanum. Verkstýring og verkstjórn hafi verið hjá honum, sem lagt hafi til vinnuföt til starfs­mannanna, gert við þá ráðn­ingar­samninga og greitt þeim laun, enda hafi þeir verið starfsmenn hans. Engar launagreiðslur hafi farið fram milli stefnanda og portúgölsku starfsmannanna. Portú­gölsku starfmennirnir hafi getað sett aðra í sinn stað til þess að uppfylla vinnuskyldur sínar, sem sýni að um verk­takasamning var að ræða. Undirverktakinn hafi séð starfsmönnunum fyrir hús­næði og fæði og séð um veikinda og slysatryggingar fyrir þá. Hvorki verði ráðið af form­legu ráðningarsambandi Portúgalanna né lýsingu á verkefnum þeirra og hlutverki undir­verktakanna, sem þeir voru ráðnir hjá, að þeir hafi verið starfsmenn eða launþegar stefnanda. Skattyfirvöld hafi verið sömu skoðunar og stefnandi, þ.e. að Momnor hafi verið undirverktaki stefnanda hér á landi, þegar skattstjóri hafi í bréfi 20. janúar 2003 boðað endurákvörðun staðgreiðslu stefnanda vegna rekstraráranna 2000 og 2001. Það hafi hann byggt á 3. tl. 3. gr. tekjuskattslaga sem fjalli um greiðslur til erlendra fyrirtækja fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi. Samkvæmt 2. tl. 70. gr. tekjuskattslaga ætti tekjuskattur vegna slíkra greiðslna að skattleggjast í 15% skatti. Skattstjóri hafi fallið frá þessari boðun sinni með bréfi 25. nóvember 2003. Stefnandi hafi hvorki borið ábyrgð á launagreiðslum Momnor til starfsmanna sinna né á staðgreiðslu af þessum launum, enda ekki um slíka ábyrgð að ræða samkvæmt skattalögum. Ábyrgðin verði ekki lögð á gjaldendur með ummælum í greinargerð með lagafrumvarpi eða með leiðbeiningum ríkisskattstjóra. Viðurkennt sé í úrskurði skattstjóra frá 13. desember 2005 að Momnor hafi verið undirverktaki stefnanda þar sem 10% af greiðslum stefnanda til hins portúgalska fyrirtækis hafi verið gerðar skattskyldar til staðgreiðslu með vísan til 6. tl. 3. gr. tekju­skattslaga. Töluliðurinn fjalli um leigu á lausafé og óefnislegum eignum og hagnaði af sölu slíkra eigna og geti því ekki átt við greiðslur stefnanda til undirverktaka síns. Ef um skattskyldu væri að ræða ætti að reikna 18% tekjuskatt af tekjuskattstofni Momnor, sbr. 3. tl. 70. gr. sömu laga, en ekki af vergum tekjum án frádráttar, eins og skatt­stjóri hafi gert. Endurákvörðun hans sé því byggð á lagalega og tölulega röngum grunni. Sú ákvörðun skattstjóra að skipta greiðslum stefnanda til Momnor í annars vegar 10% verktakagreiðslur og hins vegar 90% launagreiðslur styðjist hvorki við heimildir í skattalögum né byggðist skiptingin á nokkrum athugunum á bókhaldi starfsmannaleigunnar eða spurningum til þess fyrirtækis um kostnaðarsamsetningu eða sundurgreiningu. Skattstofninn sé því ekki réttilega ákveðinn. Endurákvörðun staðgreiðslu vegna meintrar 10% verktaka­greiðslu til Momnor sé gersamlega haldlaus, rannsóknarlega og lagalega. Sama gildi í raun um þann þátt sem lúti að meintum 90% hluta greiðslna stefnanda til Momnor sem stefnandi flokki sem launagreiðslur. Ekki liggi fyrir nein athugun af hálfu skattstjóra sem geti stutt þá ályktun að þessi hluti hafi verið launa­greiðslur. Skattstjóri virtist ekki hafa aflað þessara upplýsinga hjá hinum raunverulega launagreiðanda þeirra, portúgalska fyrirtækinu Momnor, þrátt fyrir víðtækar rann­sóknar­heimildir samkvæmt tekjuskattslögum og lögum um stað­greiðslu opinberra gjalda svo og ítarlegar heimildir í 26. gr. tvísköttunarsamningsins við Portúgal til upplýsingaöflunar milli Íslands og Portúgals. Í Portúgal sé 23,75% almannatryggingagjald lagt á verg mánaðarlaun hvers laun­þega og þurfi launagreiðandinn að skila þessu gjaldi í ríkissjóð Portúgals. Skatt­stjóri geri ráð fyrir því í útreikningum sínum að einungis 10% af vergum greiðslum stefnanda til Momnor sé þóknun til greiðslu kostnaðar og hagnaðar portúgalska fyrir­tækisins. Almannatryggingargjaldið sýni vel hve sú áætlun sé byggð á ótraustum grunni. Launaþátturinn hljóti augljóslega að vera miklu lægri en 90% af vergum greiðslum til portúgalska fyrirtækisins. Undirverktaki stefnanda, Momnor, gæti verið skattskyldur samkvæmt 4. tl. 3. gr. tekjuskattslaga og kæmi þá ekki til neinnar staðgreiðsluskyldu af hálfu stefnanda. Ekki virtist það hafa verið rannsakað. Jafnvel þótt talið væri að greiðslur til Momnor væru staðgreiðsluskyldar þá verði að skoða þá skattskyldu með hliðsljón af ákvæðum tvísköttunarsamnings milli Íslands og Portúgals. Greiðslur stefnanda til fyrirtækisins Momnor hljóti að falla undir tekjur af atvinnurekstri samkvæmt 7. gr. samningsins. Þar sem fyrirtækið Momnor sé heimilisfast í Portúgal sé hagnaður þess einungis skattskyldur í Portúgal, sbr. 1. tl. 7. gr. samningsins. Ákvæði portúgalska samningsins leiði til að þessar greiðslur séu ekki skattskyldar á Ís­landi. Stefnandi geti ekki talist launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. staðgreiðslulaga nr. 45/1987 sé launagreiðandi skilgreindur sem hver sá aðili sem inni af hendi eða reikni greiðslur sem teljist laun og samkvæmt 3. gr. sömu laga nái þetta einnig til erlendra launagreiðenda. Stefnandi hafi hvorki innt af hendi né reikni greiðslur sem teljist laun portúgölsku starfsmannanna sem um ræði. Launa­greiðandi fari með aðalhlutverk í staðgreiðslunni en hann sjái um afdrátt skatts af launum og skili honum í ríkissjóð. Portúgölsku starfsmennirnir, sem ráðnir voru til starfa hér á landi samkvæmt verksamningi stefnanda við Momnor, hafi ekki verið launþegar stefnanda í skilningi staðgreiðslu­laga eða íslensks vinnuréttar. Momnor hafi verið launagreiðandi þessara starfsmanna, sem hafi verið ráðnir samkvæmt ráðningarsamningum við Momnor, sem taki mið af portúgölskum reglum. Launin hafi verið greidd í Portúgal af Momnor og þar hafi allir skattar verið teknir af starfsmönnunum og launatengd gjöld greidd. Í lögum nr. 169/2007, þar sem breytt hafi verið ákvæðum í lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, komi fram að starfsmannaleigur beri ábyrgð á staðgreiðslu en þær séu skatt­skyldir launagreiðendur. Samkvæmt staðgreiðslulögum sé Momnor portúgalskt fyrirtæki og launa­greiðandi portúgölsku starfsmannanna. Skattyfirvöld geti ekki án lagaheimildar skellt launagreiðendaábyrgðinni á innlenda viðsemjendur þessara erlendu aðila eins og gert hafi verið í úrskurði skattstjóra. Jafnvel þótt portúgölsku starfsmennirnir hefðu verið útleigðir til stefnanda hafi þeir verið ráðnir til starfa hjá Momnor sem borið hafi áfram alla ábyrgð á þeim sem vinnuveitandi þeirra og launagreiðandi. Engu breyti um réttarstöðu Momnor hvort starfsmenn eru útsendir þar sem vinnuréttarsamband Momnor við starfsmenn sína sé á engan hátt rofið. Sá skilningur sé staðfestur með lögum nr. 54/2001 um réttarstöðu starfsmanna sem starfi tíma­bundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja, sbr. nú lög um starfskjör starfsmanna sem starfi tímabundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja. Þar sé kveðið á um að vinnu­veitandinn sé áfram ábyrgur fyrir launagreiðslum þótt starfsmenn séu sendir á milli landa. Um samband þeirra fari að lögum í Portúgal með þeirri undantekningu þó að um starfskjör launþegans gildi tiltekin ákvæði íslenskra laga, sbr. 3. gr. laga nr. 54/2001, en þau hafi verið sett með hliðsjón af tilskipun nr. 96/71/EB um störf út­sendra starfsmanna í tengslum við veitingu þjónustu. Lögin taki til starfsmanna­leiga, sbr. 3. tl. 2. gr. þeirra, eins og staðfest hafi verið í Hæstaréttardómi frá 7. desember sl. Í lögum nr. 139/2005 um starfsmannaleigur sé starfsmannaleiga skilgreind í 1. gr. sem þjónustufyrirtæki sem samkvæmt samningi leigi út starfsmenn sína gegn gjaldi til þess að sinna störfum á vinnustað notendafyrirtækis undir verkstjórn þess síðarnefnda. Aðstæður í þessu máli falli algerlega undir þessa lýsingu þar sem portú­galska fyrirtækið sé í hlutverki þjónustufyrirtækisins, en stefnandi í hlutverki notenda­fyrirtækis. Í þessum lögum sé ávallt fjallað um starfsmenn sem starfsmenn þjónustu­fyrirtækisins en ekki notandans. Samkvæmt íslenskum rétti leiki því enginn vafi á því að portúgalska fyrirtækið sé launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna, en ekki stefnandi. Stefnandi vísi jafnframt til dóms Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 frá 20. september 2007. Stefnandi vísi til bréfs frá Liðsauka 29. október 2004, sem hafi stundað afleys­ingar­þjónustu eða starfsmannaleigu í áratugi. Liðsauki hafi samkvæmt samningi leigt út starfsmenn sína gegn gjaldi til að sinna störfum á vinnustað notenda­fyrirtækis undir verkstjórn þess en Liðsauki falli undir skilgreiningu á starfsmanna­leigu, sbr. t.d. 2. mgr. 1. gr. laga um starfsmannaleigur. Skattyfirvöld hafi allan þennan tíma litið á Liðsauka sem launagreiðanda hinna útleigðu starfsmanna og hafi fyrirtækið reiknað staðgreiðslu vegna þeirra og skilað í ríkissjóð meðan þeir voru útleigðir. Í ákvarðandi bréfi ríkisskattstjóra frá 27. ágúst 2003 komi fram að ábyrgð á staðgreiðsluskilum færist yfir á notanda erlendra starfsmanna ef starfsmanna­leigan er erlend. Samkvæmt því gildi mismundandi reglur í skattaframkvæmd um ábyrgð á staðgreiðslu, allt eftir því hvort seljandi starfsmanna­leigu­þjónustunnar er innlendur eða erlendur. Það sam­rýmist ekki 36. og 37. gr. EES-samningsins að skatt­yfirvöld á Íslandi túlki og fram­kvæmi skattalög þannig að eingöngu í þeim tilfellum þegar innlend notendafyrirtæki (þjónustukaupendur) með staðfestu á Íslandi kaupi þjónustu af starfsmannaleigum heimilisföstum í öðru EES ríki, í þessu tilfelli Portúgal, þá sé skyldan til þess að halda eftir staðgreiðsluskatti af launum útleigðra starfsmanna lögð á innlenda fyrirtækið. Á hinn bóginn hvíli engin slík staðgreiðsluskylda á innlendum notendafyrirtækjum þegar þjónustan er keypt af starfsmannaleigum heimilis­föstum á Íslandi. Þessi túlkun skattyfir­valda feli í sér mis­munun eða hindrun á þjónustuviðskiptum í skilningi 36. og 37. gr. EES-samningsins. Túlkunin sé til þess fallin að fæla innlend fyrirtæki frá því að leita til samningsaðila, sem ekki eru með útibú eða aðra staðfestu á Íslandi, og feli því í sér raunverulega hindrun fyrir veitendur þjónustu, sem ekki hafi staðfestu á Íslandi, að veita þjónustu sína hér á landi. Innlendir notendur hinna útleigðu starfs­manna forðist af þessum sökum að kaupa þjónustu erlendra starfs­manna­leiga vegna þeirrar skatta­legu ábyrgðar sem þeir kalli þar með yfir sig á staðgreiðsluskilum vegna starfs­mannanna. Þrátt fyrir að EES samningurinn taki almennt ekki til skattakerfa aðildar­ríkjanna beri EFTA ríkjunum í EES samt sem áður að beita skattlagningar­valdi sínu í samræmi við ákvæði samningsins, sbr. dóm EFTA dómstólsins 22. febrúar 2002 í málinu E-l/01: Hörður Einarsson gegn íslenska ríkinu, 17. mgr., og áður tilvitnaðan dóm í málinu E-l/03 Eftirlitsstofnun EFTA gegn Íslandi, 26. mgr. Dómstóll Evrópubandalaganna hafi sagt að bannið við hindrun á þjónustu­frelsi taki til hvers kyns löggjafar sem feli það í sér að sala þjónustu milli ríkja banda­lagsins verði erfiðari en sala þjónustu innan ríkis, sbr. dóm í málinu C-381/93: Framkvæmdastjórn Evrópubandalaganna gegn Frakk­landi [1994] ECR1-5145, 17. mgr. Þá fari þessi framkvæmd einnig í bága við jafn­ræðisreglu, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. enn fremur 65. gr. stjórnar­skrárinnar. Í úrskurði sínum vísi skattstjóri til þess að það leiði af „lögboðinni skyldu“ stefnanda sem launagreiðanda að hann verði að afla sér upplýsinga frá Momnor um hvernig greiðslurnar, sem stefnandi greiddi portúgalska fyrirtækinu, skiptist í laun til starfsmanna annars vegar og þóknun til fyrirtækisins hins vegar og jafnframt hvernig launin skiptist innbyrðis milli starfsmanna. Þetta standist ekki en ekkert ákvæði í staðgreiðslulögum mæli fyrir um slíkt. Ekki verði leitt af skattalögum að viðsemj­endur innlendra notendafyrirtækja séu upplýsingaskyldir gagnvart þeim. Slík skylda og ábyrgð verði fráleitt lögð á gjaldendur með ummælum í greinargerð eða „heild­stæðu“ mati á flóknum atvikum. Skattamálum skuli skipað með lögum, sbr. 77. gr. stjórnar­skrárinnar, sem gegni því hlutverki að vernda gjaldendur gegn ólögmætri skatta­framkvæmd, svo sem þeirri sem viðhöfð hafi verið í máli þessu af hálfu skattstjóra. Launagreiðandi verði samkvæmt staðgreiðslulögum einungis gerður ábyrgur fyrir afdrætti skatts vegna launa sem eru skattskyld hér á landi. Ef stefnandi væri talinn launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna næði ábyrgð hans einungis til staðgreiðslu manna sem taldir væru skattskyldir hér á land samkvæmt lögum og ákvæðum tvísköttunarsamningsins milli Íslands og Portúgal. Verulegu máli skipti því hvar laun portúgölsku starfsmannanna væru skattskyld. Í úrskurði skattstjóra sé ekki vikið að þessu eða sýnt fram á hve margir portúgölsku starfsmennirnir voru eða hve lengi hver og einn dvaldi á Íslandi við störf. Þar sem skattstjóri fjalli aðallega um 2. gr. laga nr. 145/1995 um breytingu á 1. tl. 3. gr. tekjuskattslaga, sem fjalli um takmarkaða skattskyldu launamanna, verði að draga þá ályktun að gengið sé út frá því í úrskurðinum að um sé að ræða starfsmenn sem dvöldu hér á landi í 183 daga eða skemur. Ákvarðandi bréf ríkisskattstjóra frá 27. ágúst 2003 og mál skattstjóra, sem hér sé til umfjöllunar, lúti að ákvörðun á skattalegri stöðu erlendra fyrirtækja og starfs­manna. Hvorki ríkisskattstjóri né skattstjóri nefni þrátt fyrir þetta þá réttarheimild sem mestu máli skiptir við þessa ákvörðun, þ.e. tvísköttunarsamninginn við Portúgal. Þessi embættisvanræksla ætti ein og sér að leiða til formlegrar og efnislegrar ógild­ingar úrskurðar skattstjóra. Til þess að ákveða skattalega stöðu Momnor og portú­galskra starfsmanna þeirra verði að líta til ákvæða tvísköttunar­samningsins. Aðalreglan um skattlagningu launaðs starfs samkvæmt portúgalska samn­ingnum sé sú að skattlagningarrétturinn sé hjá því ríki þar sem vinnan er innt af hendi, í vinnuríkinu. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. samningsins gildi þó sú undantekning að skatt­lagn­ingarrétturinn sé hjá því ríki þar sem launagreiðandinn er heimilisfastur ef uppfyllt eru þrjú skilyrði; launþeginn dvelji í hinu ríkinu ekki lengur en 183 daga, endurgjaldið sé greitt af eða fyrir hönd vinnuveitanda, sem ekki sé heimilisfastur í hinu ríkinu, og endurgjaldið sé ekki gjaldfært hjá fastri atvinnustöð sem vinnuveit­andinn hafi í hinu ríkinu. Öll þrjú skilyrðin verði að vera uppfyllt. Þetta ákvæði sé ákvarðandi um það, hvort hinir portúgölsku starfsmenn Momnor verði taldir skatt­skyldir á Íslandi eða ekki, dvelji þeir hér ekki lengur en 183 daga. Þessi regla gangi undir nafninu „183-daga reglan“, í alþjóðlegum skattarétti og tilgangur hennar sé aðal­lega að létta frjálsa för sérhæfðs vinnuafls milli landa. Tvísköttunarsamningurinn við Portúgal hafi verið gerður með heimild í 1. mgr. 119. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. áður 1. mgr. 117. gr. laga nr. 75/1981, sbr. enn fremur 1. mgr. 34. gr. laga nr. 4/1995 um tekju­stofna sveitarfélaga. Samkvæmt þessum lagagreinum nái heimild ríkisstjórnarinnar til þess að semja við erlendar ríkisstjórnir um gagnkvæmar ívilnanir varðandi tekjuskatt og útsvar. Portúgalski samningurinn sé þjóðréttarsamningur, gerður með heimild í settum lögum og teljist því hafa sama gildi og almenn lög. 2. mgr. 15. gr. samningsins sé klárlega ívilnandi fyrir stefnanda. Samningurinn sé þannig hluti af íslenskum rétti og í samræmi við norrænan skattarétt. Samkvæmt norrænu viðhorfi sé ráðandi skoðun að líta eigi á tvísköttunarsamninga sem sérlög í innanlandsrétti og formlega jafnsett lögum settum af þjóðþinginu. Því verði að líta svo á að ákvæði portú­galska samnings­ins um undanþágu launa frá skatti á Íslandi, dvelji portúgalskur maður við atvinnu 183 daga eða skemur á Íslandi, sem sérákvæði gagn­vart 1. tl. 3. gr. tekjuskattslaga, sem mæli almennt fyrir um skattskyldu manna af launum, sem þeir njóti fyrir störf sín hér, enda þótt dvöl þeirra eða starf vari 183 daga samtals eða skemur á sérhverjum 12 mánuðum. Portúgalski samningurinn sé frá 2002 en sá hluti 1. tl 3. gr., sem hér skipti máli, sé frá 1995, en yngri lög gangi framar eldri lögum. Samkvæmt þessu víki almenn ákvæði 1. tl. 3. gr. tekjuskattslaga fyrir sér­ákvæðum 2. mgr. 15. gr. portú­galska samn­ings­ins í tilviki portúgalskra starfsmanna Monmor sem uppfylli öll skilyrði ákvæðisins. Staðgreiðslu verði samkvæmt lögum ekki beitt gagnvart launum aðila sem ekki væru skattskyld á Íslandi. Af 2. mgr. 15. gr. portúgalska samningsins leiði að laun hinna portúgölsku starfsmanna, sem dvöldu hér á landi í 183 daga eða skemur, væru ekki skattskyld á Íslandi og verði því hvorki stefnandi né aðrir gerðir ábyrgir fyrir staðgreiðslu af þeim. Breyti þar engu þótt hér kunni að vera um að ræða útleigu á vinnuafli, enda gildi 2. mgr. 15. gr. einnig um þau tilvik. Tekið væri fram í tví­sköttunar­samningum, sem Ísland hafi gert, að reglan ætti ekki við um útleigu á vinnuafli, hafi sú verið ætlunin. Í úrskurði skattstjórans hafi niðurstaðan verið sú að stefnandi væri „raunveru­legur“ launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna. Skattstjóri virtist ganga út frá því að hugtökin launagreiðandi og vinnuveitandi fari saman. Hugtakið vinnu­veitandi sé ekki skilgreint í samningnum sjálfum, en samkvæmt 2. mgr. 3. gr. samningsins fari merking þess eftir íslenskum rétti. Það sem einkenni vinnu­veitanda sé ráðningar­samningur hans við starfsmann sinn. Hugtakið vinnu­veitandi merki þannig almennt í íslenskum vinnurétti þann aðila ráðningasamnings sem kaupi vinnu­framlag, þ.e. greiði starfsmanni laun, sé launagreiðandi. Samkvæmt þessu hafi það verið Momnor en ekki stefnandi sem var vinnuveitandi portúgölsku starfs­mannanna. Krafa stefnanda um niðurfellingu álags sé byggð á því að verði ekki fallist á að hægt sé að ógilda úrskurðinn þá beri að fella niður álag sem lagt var á stefnanda með honum. Stefnandi hafi haft afsakanlegar ástæður fyrir því að skila ekki staðgreiðslu vegna portúgölsku starfsmannanna, bæði vegna þess að stefnandi hafi ekki verið í þeirri mein­ingu að hann væri launagreiðandi þeirra og einnig af því að hann hafi fengið litlar og misvísandi upplýsingar eða leiðbeiningar frá skattyfirvöldum sem hafi verið mjög tvístíga í aðgerðum sínum. Því beri að fella niður álagið sem skattyfirvöld beittu, sbr. 6. mgr. 28. gr. staðgreiðslulaga. Auk þess hafi þær upplýs­ingar sem birtust almennt um skattalega stöðu erlendra starfsmanna reynst ófull­komnar vegna skorts á upplýs­ingum um þá tvísköttunarsamninga sem við eigi. Ekki sé hægt að ætlast til þess að stefnandi tæki upp á því við þessar aðstæður að skila einhverri staðgreiðslu af vinnulaunum sem hann hvorki vissi hver voru né hverjir fengu. Honum hafi því verið ómögulegt að standa að staðgreiðsluskilum vegna þessara launa. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er því mótmælt að úrskurður skattstjóra hafi verið haldinn formlegum eða efnislegum annmörkum og því sé mótmælt sem röngu að úrskurðurinn hafi ekki verið reistur á traustum grunni. Því sé jafnframt mótmælt sem röngu að röksemdafærslu skattstjóra hafi verið áfátt en hún hafi verið fyllilega í samræmi við lög, mjög ítarleg og að öllu leyti fullnægjandi. Þá sé því mótmælt sem röngu að málið hafi ekki verið nægi­lega upplýst áður en skattstjóri tók ákvörðun um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda og brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslu­réttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Því sé mótmælt sem röngu að um villandi framsetningu skattstjóra sé að ræða þegar hann sýni fram á að vinnusamband sé á milli stefnanda og starfsmanna Momnor. Stefndi mótmæli því að málið skorti lagalegan grunn er leiði til ógildingar úrskurðarins. Þá sé því mótmælt að um brot á rannsóknar- og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins hafi verið að ræða. Endurákvörðun hafi verið byggð á lagalega réttum grunni en sú málsástæða stefnanda að endurákvörðun sé byggð á tölulega röngum grunni sé algerlega vanreifuð og sé henni mótmælt sem rangri. Þá sé því mótmælt sem röngu að atvikalýsing komi ekki heim og saman við gögn málsins. Því sé mótmælt sem röngu að stefnandi sé ekki réttur aðili að máli sem varði ábyrgð á staðgreiðslu eða tryggingargjaldi vegna launa starfsmannanna. Stefndi vísi til þess að í úrskurði skattstjóra komi fram að hann fallist ekki á þá skoðun stefnanda að portúgölsku starfsmennirnir, sem starfað hefðu hér á landi, væru launamenn hjá portúgölsku starfsmannaleigunni. Könnun á starfssambandi stefnanda og portúgölsku starfsmannanna annars vegar og portúgölsku starfsmannaleigunnar Momnor og portúgölsku starfs­mannanna hins vegar hafi leitt í ljós að tiltekin atriði bentu eindregið til þess að um vinnu­samband væri að ræða milli stefnanda og portúgölsku starfsmannanna. Stefnandi hafi ráðið því hvar, hvernig og hvenær verk væru unnin, en stjórnunarréttur vinnuveitandans hefði mikið vægi þegar metið væri hvort vinnusambandi væri til að dreifa milli aðila eða ekki. Stefnandi hafi lagt til aðstöðu, verkfæri og efni. Þá falli verkefni, sem unnið væri við, að starfsemi stefnanda. Þegar starfssamband sé með þessum hætti bendi það eindregið til vinnu­sambands. Stefnandi en ekki Momnor bæri ábyrgð á verkum, sem portúgölsku starfs­mennirnir ynnu við, framvindu þeirra, verklokum og gæðum. Stefnandi bæri húsbóndaábyrgð á verkum starfsmannanna. Launagreiðslur hafi byggst á tíma­skráningu sem stefnandi hafi haldið utan um. Um langvarandi og viðvarandi starfs­sambönd virtist vera að ræða milli stefnanda og portúgölsku starfsmannanna sem grundvölluð væru á ótímabundnum samningum en þessi tilhögun benti til vinnu­sambands. Í úr­skurð­inum komi einnig fram að í þeim verksamningum, sem stefnandi hafi gert sem undirverktaki við aðal­verktaka, sé gert ráð fyrir því að allir starfsmenn, þar með taldir portúgölsku starfs­mennirnir, sem stefnandi noti til að uppfylla verksamninga, séu starfsmenn stefnanda. Verk­efnin sem starfsmennirnir vinni við séu ólík innbyrðis og framkvæmd þeirra fari fram á ýmsum stöðum hér á landi. Laun starfsmannanna séu reiknuð út frá viðveru- og tímaskráningu sem stefnandi haldi utan um. Fjárhæð mánaðarlegrar greiðslu til portú­gölsku starfsmannaleigunnar endurspegli það vinnuframlag sem portúgölsku starfs­mennirnir hafi látið í té hér á landi, sem og þóknun til starfsmannaleigunnar fyrir útvegun umræddra starfsmanna og kostnað sem starfsmannaleigan hafi haft af henni. Skattstjóri hafi talið að nánast einu tengsl portúgölsku starfmannanna við Momnor væru þau að fyrirtækið hefði í upphafi átt þátt í að ráða þá til stefnanda og þannig háttaði til að fyrirtækið annaðist launagreiðslur. Þessi atriði ein leiddu ekki til að líta bæri á portúgölsku starfsmennina sem starfsmenn Momnors. Þvert á móti leiddi heildstætt mat á starfssambandi stefnanda og þessara starfsmanna til þess að líta yrði á þá sem starfsmenn stefnanda í skattalegu tilliti. Þeir kæmu fram sem starfsmenn stefnanda gagnvart þeim sem keyptu þjónustu af félaginu. Kæmi til tjóns af völdum starfa þessara manna beindi kaupandi þjónustunnar kröfum sínum að stefnanda en ekki Momnor. Því yrði að líta svo á að stefnandi væri hinn raunverulegi launa­greiðandi þótt aðilar hefðu kosið að haga málum þannig að Momnor annaðist launa­greiðslur, enda hefði Momnor engar forsendur til þess að greiða starfs­mönnunum laun nema til kæmu umræddar greiðslur frá stefnanda ásamt upplýsingum um vinnuframlag hvers starfsmanns. Í úrskurðinum segi að í ljósi þess sem fram væri komið, um að stefnandi væri hinn raunverulegi launagreiðandi, væri litið svo á að ákvæði 3. og 7. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda tæki til stefnanda og að félagið væri, í skattalegu tilliti, staðgreiðsluskyldur launagreiðandi vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna. Niðurstaða skattstjóra hafi því verið sú að stefnandi bæri allar skyldur sem launagreiðandi samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum nr. 113/1990 um tryggingagjald. Félaginu bæri því að halda eftir staðgreiðslu af launum starfsmanna ásamt því að greiða tryggingagjald af launum. Með sama hætti bæri því að standa skil á launaframtali og að gera grein fyrir launagreiðslum á launamiðum samkvæmt 92. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Það leiddi af þessari lögboðnu skyldu stefnanda sem launagreiðanda að honum bæri að afla sér upplýsinga frá Momnor um hvernig fjárhæðin sem stefnandi greiddi vinnuleigunni skiptist í laun til starfs­manna og þóknun til vinnuleigunnar og þá jafn­framt hvernig launin skiptust innbyrðis milli starfsmannanna. Stefnandi hefði ekki getað upplýst hversu há umrædd þóknun væri. Stefnanda hafi því borið að halda eftir af staðgreiðslu af launafjárhæðum og standa skil á staðgreiðslufé til innheimtumanns samkvæmt 2. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 3. og 7. gr. sömu laga. Félaginu bæri einnig samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 113/1990, sbr. 4. gr. s.l., að standa stefnda skil á trygginga­gjaldi af sömu launum. Skattstjórinn hafi því úrskurðað að endurákvarða skyldi staðgreiðslu félagsins árin 2002, 2003, 2004 og mánuðina janúar til júlí 2005 með heimild í 7. og 8. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Skattstjóri hafi einnig komist að þeirri niðurstöðu að sá hluti greiðslunnar til Momnor/Epalmo, sem rynni ekki til að standa straum af launagreiðslum heldur væri þóknun vinnuleigunnar, bæri að skattleggja samkvæmt 6. tl. 3. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt því um væri að ræða greiðslur til aðila sem bæri takmarkaða skattskyldu hér á landi. Stefnanda hefði borið að halda eftir staðgreiðslu af þeim greiðslum samkvæmt 6. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þar sem ekki hefði tekist að upplýsa hvernig fjárhæðin, sem stefnandi greiddi Momnor/Epalmo mánaðarlega, skiptist milli launa og þóknunar yrði að áætla þessa skiptingu. Þar væri höfð hliðsjón af því að sú þjónusta sem Momnor/Epalmo léti stefnanda í té virtist takmörkuð og þar með gæti þóknun til starfsmannaleigunnar ekki verið há. Því hafi verið áætlað að 90% af mánaðarlegum greiðslum til Momnor/Epalmo væri til að standa straum af launagreiðslum og 10% af mánaðarlegu greiðslunum væri þóknun til starfsmannaleigunnar. Vegna breytinga, sem gerðar hefðu verið á 1. tl. 3. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt með 2. gr. laga nr. 145/1995, bæri hinn innlendi rekstraraðili ábyrgð á staðgreiðslu af launum þeirra launamanna, sem ráðnir hefðu verið til starfa fyrir milligöngu erlendrar starfsmannaleigu, eins og annarra launamanna sem hér starfi tímabundið. Stefnanda hafi því borið að halda eftir staðgreiðslu af launafjárhæðum og standa skil á stað­greiðslu­fé til innheimtumanns samkvæmt 2. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 3. og 7. gr. s.l. Félaginu hafi einnig borið samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 113/1990, sbr. 4. gr. s.l., að standa stefnda skil á tryggingagjaldi af sömu launum. Á stefnanda hafi því hvílt sú skylda að sjá til þess að Portúgalarnir kæmust á skattgrunnskrá, en til þess að það gæti orðið yrði félagið að veita upplýsingar um launagreiðslur til skattyfirvalda. Þetta hefði félagið ekki gert. Stefnanda hafi borið að inna af hendi tryggingagjald af greiddum launum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna. Gjaldstofn til tryggingagjalds væru öll laun sem skattskyld væru samkvæmt 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 (áður lög nr. 75/1981), sbr. einnig 7. gr. laga nr. 113/1990. Með vísan til 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. laga um tryggingagjald hefði verið úrskurðað að félaginu bæri að inna af hendi tryggingagjald fyrir alla mánuði áranna 2002, 2003 og 2004 og fyrir mánuðina janúar til júlí 2005. Félaginu hafi verið úrskurðaðir dráttarvextir á vangreitt tryggingagjald sem ákvarðist í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og reiknuðust vextir frá gjalddaga, sem væri 1. hvers mánaðar vegna næstliðins mánaðar, sbr. 1. mgr. 10. gr. og 2. mgr. 13. gr. laga um tryggingagjald. Stefndi byggi á því að úrskurðurinn hafi verið fyllilega lögmætur að efni og formi til og sé öðru mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Tölulegur útreikningur og niðurstaða í úrskurði skattstjóra sé réttur. Sú athugasemd stefnanda að lýsing í úrskurðinum sé byggð á upplýsingum sem fengnar hefðu verið í skýrslum yfir framkvæmdastjóra stefnanda 10. október og 7. nóvember 2003, eða meira en tveimur árum áður en úrskurðurinn var kveðinn upp og sem vörðuðu eldri ár, eigi ekki rétt á sér. Með bréfi skattstjóra Reykjanesumdæmis 2. september 2005 hafi félagið verið beðið um að gera grein fyrir hugsanlegum breytingum, sem orðið hefðu hjá stefnanda frá þeim tíma er skýrslutökurnar höfðu farið fram, og að leggja fram afrit af öðrum samningum við portúgölsku starfsmanna­leiguna en þeim sem skattstjóri hefði undir höndum, hefðu slíkir samningar verið gerðir. Framkvæmdastjóri félagsins hefði verið beðinn að svara til­teknum spurningum er vörðuðu viðskipti félagsins við portúgölsku starfsmanna­leiguna Momnor á árunum 2000 til 2003. Hann hafi veitt upplýsingar er vörðuðu framkvæmd starfa og verka, hvernig og hvar þau voru unnin og um verkstjórn og starfsábyrgð gagnvart verkkaupa, greiðslur, vinnutíma o.fl. Engar upplýsingar hefðu komið fram um breytingar og engir aðrir samningar lagðir fram. Þessi málsmeðferð skattstjóra hafi verið fyllilega lögmæt. Stefndi mótmæli málsástæðum stefnanda um að skattstjóri fari hvorki rétt með svör framkvæmdastjórans né hafi réttar ályktanir verið dregnar af þeim og að atvikalýsing komi ekki heim og saman við önnur gögn málsins. Við ákvörðun á því hvort starfsmaður teljist launamaður eða verktaki verði að meta hvernig starfs­sambandi sé háttað í hverju tilviki og ráðist niðurstaðan af heildarmati. Við mat af þessum toga vegi vissir þættir þyngra en aðrir. Þar skipti stjórnunarþáttur veigamiklu máli. Framkvæmdastjórinn hafi svarað spurningunni um það hver hafi almennt verkstýrt störfum Portúgalanna og hver hafi tekið ákvörðun um framkvæmd starfanna eða verkanna, svo sem hvar, hvernig og hvenær þau voru unnin, að það hafi hann yfirleitt gert á grundvelli þeirra verk­samninga sem gerðir hefðu verið við verkkaupa. Hann hafi einnig sagt að yfirleitt hefði hann tekið ákvörðun um fjölda starfsmanna og hverjir ynnu að tilteknum verkum eða verkþáttum en það hafi farið eftir því hve verkið var mannaflafrekt. Hann hafi líkað svarað því að verkstjórar stefnanda og hann sjálfur hefðu fylgst með því að portúgölsku starfs­mennirnir ynnu verk sín í samræmi við verksamninga sem í gildi voru milli stefnanda og þriðja aðila. Stefnandi hefði á hverjum tíma getað gripið inn í vinnuferlið og krafist úrbóta og þess að verk væru unnin með tilteknum hætti og einnig að portúgalskir verkstjórar hefðu alfarið unnið í samræmi við tilmæli og fyrirmæli frá stefnanda. Með þessu hafi verið sýnt fram á að ekki fari á milli mála að húsbóndavaldið hafi verið hjá stefnanda, enda hafi félagið verið ábyrgt gagnvart þriðja aðila á þeim verkum sem það hafi tekið að sér, en ekki hinir portúgölsku starfsmenn sem hjá því störfuðu. Þótt portúgölsku starfsmennirnir hafi lotið portúgalskri verkstjórn eigi það aðeins við um ákveðna verkþætti. Engu að síður hafi portúgölsku verkstjórarnir unnið í samræmi við tilmæli og fyrirmæli stefnanda. Ekki ráði úrslitum þó málum sé hagað þannig að hið portúgalska fyrirtæki hafi annast launagreiðslur. Þótt portúgölsku starfsmennirnir hafi getað sett annan í sinn stað til þess að uppfylla vinnuskyldu sína hafi það átt við þegar starfsmennirnir, sem störfuðu hjá stefnanda, hafi unnið að ákveðnu verki í þágu fyrirtækisins, sem útheimti sérfræðiþekkingu, svo sem á sviði blikksmíði, og gátu gengið í störf hvers annars að því tilskildu að þeir hefðu þá sérfræðiþekkingu sem til þurfti til að vinna verkið. Ein­stakir starfsmenn hefðu ekki getað sett menn í sinn stað nema þeir væru ráðnir til fyrirtækisins og í samráði við það enda hefði stefnandi borið ábyrgð á umræddum starfsmönnum og á árangri þeirra verka sem fyrirtækið hefði tekið að sér að vinna fyrir þriðja aðila. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að um sambærileg málsatvik sé að ræða og í máli Hæstaréttar nr. 523/2006 frá 20. september 2007 og því hafi dómurinn ekki for­dæmis­gildi í þessu máli. Það sé mat hverju sinni, byggt á málsatvikum í heild, hver teljist launagreiðandi. Í ljósi allra upplýsinga um samband stefnanda og starfsmanna sé stefnandi launagreiðandi þeirra. Samningar stefnanda séu mun lakari og óformlegri en í framangreindu máli. Í tilviki stefnanda sé um mörg mismunandi verk að ræða, sem unnin séu fyrir mismunandi aðila, en ekki eitt verk eins og í fyrra tilviki og að vinnu­sam­band portúgölsku starfsmannanna og stefnanda hafi verið mun nánara. Því bendi allt eindregið til þess að um vinnusamband hafi verið að ræða milli stefnanda og hinna út­leigðu starfsmanna og í því ljósi beri að líta á stefnanda sem launagreiðanda. Skattyfirvöld telji sig hafa fulla heimild til að leggja sjálfstætt mat á efni starfs­sambands í skattalegu tilliti óháð einkaréttarlegum áhrifum slíks sambands. Slíkt mat hafi verið lagt á starfssamband hinna portúgölsku starfsmanna annars vegar og stefnanda hins vegar í úrskurði skattstjóra. Stefndi taki undir það mat skattstjóra að eðli starfssambands stefnanda og hinna portúgölsku starfsmanna sé með þeim hætti að telja verði stefnanda launagreiðanda í skattalegu tilliti og sé öðru mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Þrátt fyrir að einkaréttarlegur samningur geti talist gildur að lögum þannig að réttindi og skyldur í skiptum aðila verði á honum byggð, þurfi það ekki að fela í sér að skattlagning verði á honum byggð. Beri skattyfirvöldum þvert á móti að meta raunverulegt inntak réttarsambandsins heildstætt. Því sé mótmælt að málið hafi ekki verið nægjanlega upplýst áður en skattstjóri tók ákvörðun í því þannig að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skattstjóri hafi beitt þeim úrræðum sem honum hafi verið tiltæk til þess að reyna að upplýsa málið sem best, m.a. með því að kalla framkvæmdastjóra stefnanda tvívegis í skýrslutöku. Þá hafi ítrekað verið óskað eftir gögnum og upplýsingum frá félaginu sem gátu varpað ljósi á málavexti og málsatvik. Þetta komi skýrlega fram í bréfi skattstjóra 2. september 2005. Stefndi mótmæli því að skattstjóri hafi í raun litið svo á að Momnor hafi verið undirverktaki hjá stefnanda en sú fullyrðing stefnanda eigi við engin rök að styðjast og sé henni mótmælt sem rangri og ósannaðri. Við ákvörðun staðgreiðslu hafi réttilega verið ákvarðaður 18% tekjuskattur samkvæmt 1. mgr. 71. gr., sbr. 3. tl. 70. gr. laga nr. 90/2003 á áætlaðar þóknanir til starfs­mannaleigunnar. Stefndi mótmæli þeirri fullyrðingu stefnanda sem rangri og ósannaðri að íslenskum og erlendum starfsmannaleigum sé mismunað og þeim rökum að ekki sam­rýmdist 36. og 37. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið er varða frelsi til þjónustu­viðskipta á yfirráðasvæði samningsaðila þótt ákveðið fyrirtæki, sem annist ráðningar starfsmanna til annarra fyrirtækja, sé talið launagreiðandi í skattalegu tilliti. Því sé einnig mótmælt að framkvæmdin fari í bága við jafnræðisreglu 11. gr. stjórn­sýslu­laga nr. 37/1993, sbr. 65. gr. stjórnarskrár. Stefnandi byggi á því að umræddar greiðslur séu ekki skattskyldar á Íslandi. Stefndi mótmæli öllum rökum stefnanda fyrir því. Stefndi mótmæli einnig öllum athugasemdum sem stefnandi geri varðandi skiptingu á greiðslum stefnanda til Momnor, annars vegar í 10% verktakagreiðslur og hins vegnar 90% launagreiðslur. Stefndi mótmæli öllum rökum stefnanda sem lúti að því að hann hafi ekki verið launagreiðandi og að portúgölsku starfsmennirnir hafi ekki verið launþegar stefnanda í skilningi staðgreiðslulaga eða íslensks vinnuréttar. Því sé mótmælt sem röngu að Momnor hafi verið launagreiðandi þessara starfsmanna. Engin skilyrði séu fyrir því að taka þrautavarakröfu stefnanda til greina og sé henni mótmælt. Álag samkvæmt 1. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda sé lögbundið og leiði sjálfkrafa af þeim tilteknu aðstæðum sem lýst sé í 1. mgr. greinarinnar. Ekki sé því að lögum til að dreifa mati skattstjóra á beitingu álags að undanskilinni niðurfellingu álags samkvæmt heimildarákvæði 6. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 við þær sérstöku aðstæður er þar greini. Stefnandi haldi því fram að hann hafi haft afsakanlegar ástæður fyrir því að skila ekki staðgreiðslu vegna portúgölsku starfsmannanna, bæði vegna þess að stefnandi hafi ekki verið í þeirri meiningu að hann væri launagreiðandi þeirra, hann hafi fengið litlar og misvísandi upplýsingar eða leiðbeiningar frá skattyfirvöldum og þau hafi verið mjög tvístíga í aðgerðum sínum. Að auki telji stefnandi að þær upplýsingar sem birtust almennt um skattalega stöðu erlendra starfsmanna hafi reynst ófullkomnar vegna skorts á upplýsingum um þá tvísköttunarsamninga sem við ættu. Ekki hafi verið hægt að ætlast til þess við þessar aðstæður að stefnandi tæki upp á því að skila einhverri staðgreiðslu af vinnulaunum sem hann hvorki hafi vitað hver voru eða hverjir hafi fengið. Honum hafi því verið ómögulegt að standa að nokkrum staðgreiðsluskilum vegna þessara launa. Stefndi mótmælir framangreindum rökum sem röngum og ósönnuðum. Að mati stefnda sé alls ekki fullnægt skilyrðum 6. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 fyrir því að fella megi niður álag. Samkvæmt ákvæðinu meti skattstjóri það í hverju einstöku tilviki hvað teljist gildar ástæður í þessu sambandi. Niðurstaða Í úrskurði skattstjórans í Reykjanesumdæmi 13. desember 2005 kemur fram að þann hluta greiðslu þóknunar til starfsmannaleigunnar Momnor/Epalmo, sem rennur ekki til að standa straum af launa­greiðslum heldur er ákvörðuð sem þóknun starfsmannaleigunnar, beri að skattleggja samkvæmt 6. tl. 3. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt (áður lög nr. 75/1981). Ekki er að finna í úrskurði skattstjóra haldbær rök fyrir því að takmörkuð skattskylda hinna erlendu starfsmannaleiga verði byggð á þessum tölulið lagagreinarinnar. Ef virt eru ákvæði 3. gr. laga nr. 90/2003, sem fjallar um takmarkaða skattskyldu lögaðila og einstaklinga hér á landi, virðast tveir töluliðir 3. gr., 3. tl. og 6. tl., koma til álita við ákvörðun í því máli sem hér um ræðir, en þeir eru svohljóðandi: „3. Allir aðilar sem fá greiðslu fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi skulu greiða tekjuskatt af þeim tekjum.“ ...... „6. Allir aðilar sem hafa hér á landi tekjur af leigu, afnotum eða rétti til hagnýtingar á lausafé, einkaleyfum, hvers konar réttindum eða sérþekkingu, svo og af söluhagnaði vegna slíkra eigna, skulu greiða tekjuskatt af þeim tekjum. ...“ Þegar umræddir töluliðir eru lesnir og greinin í heild virt, verður ekki annað ályktað en að verið sé að skattleggja þjónustu eða starfsemi í 3. tl., en tekjur af lausafé og óefnis­legum eignum í 6. tl. Í báðum töluliðum er fjallað um tekjur hér á landi og er þá átt við á Íslandi. Í máli því sem hér er til umfjöllunar er óumdeilt með aðilum að verið er að fjalla um skattskyldu vegna þjónustu eða starfsemi starfsmannaleiga. Með vísan til framanritaðs er því ekki hægt að fallast á það með skattstjóra að kaup á þeirri þjónustu sem hér er um að ræða geti fallið undir 6. tl. 3. gr. laga nr. 90/2003, heldur hafi fremur borið að fella hana undir 3. tl. að því tilskyldu að þjónustan hafi verið veitt hér á landi. Takmörkuð skattskylda hinna erlendu starfsmannaleiga verður því ekki byggð á 6. tl. lagagreinarinnar. Hér verður sérstaklega að líta til þess að munur er á skattskyldu aðila með takmarkaða skattskyldu á Íslandi eftir því hvort hún er felld undir 3. eða 6. tl. 3. gr., eins og síðar verður gerð nánari grein fyrir. Það er sjálfstætt athugunarefni hvort þjónustan eða starfsemin hafi verið innt af hendi hér á landi eða ekki, en ekki kemur nægjanlega skýrt fram í gögnum málsins hvort svo hafi verið að hluta, öllu eða engu leyti, með mismunandi réttaráhrifum. Í lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, er ekki að finna ríkari ákvæði um skattskyldu en í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, og er vísað til 3. og 70. gr. tekjuskattslaga við ákvörðun á staðgreiðslu­skatt­skyldu og staðgreiðsluskattstofni aðila með takmarkaða skattskyldu. Til þess að staðgreiðsluskylda stefnanda komi til greina hefði því þurft að liggja fyrir hvort um hafi verið að ræða skattskyldu samkvæmt 3. tl. 3. gr., þ.e. að um hafi verið að ræða þjónustu eða starfsemi sem telst hafa verið innt af hendi hér á landi. Skattstjóri byggði ákvörðun sína hins vegar á 6. tl. 3. gr., samanber það sem að framan greinir, og reiknaði staðgreiðsluskyldu stefnanda sem 18% af þeirri 10% brúttóþóknun, sem skattstjóri ákvarðaði sem þóknana­hluta af heildargreiðslum til starfsmannaleiganna er stefnandi átti í viðskiptum við. Til stuðnings 18% skatthlutfalli vísaði skattstjóri til ákvæða 1. mgr. 71. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í ákvæðinu kemur fram að tekjuskattur skuli vera 18% af skattstofni, sbr. 2. tl. 61. gr. Þar kemur fram að tekjuskattsstofn lögaðila, teljist tekjur samkvæmt II. kafla laganna, að teknu tilliti til þess frádráttar sem þessum aðilum er heimilaður samkvæmt 31. gr. sömu laga. Skattstjóri beitti hins vegar 18% skatt­hlut­falli á heildartekjur hins erlenda aðila og þar með staðgreiðsluskyldu stefnanda án þess að reikna eða áætla nokkurn frádrátt á móti þeim tekjum. Skattstjóri leitaði ekki upplýsinga um slíkan mögulegan frádrátt, hvorki hjá stefnanda, sem þó var ekki líklegur til að geta veitt slíkar upplýsingar, né hjá Monmor/Epalmo, en telja verður að skattstjóra hafi að minnsta kosti verið skylt að hafa slíkan kostnað í huga við áætlun sína um skattskyldar tekjur Monmor/Epalmo. Heimild skattstjóra til áætlunar tekna nær án vafa einnig til þess að áætla lögheimilan frádrátt á móti slíkum tekjum, enda sé skilyrðum slíkrar áætlunar að öðru leyti fullnægt. Eins og áður hefur komið fram er í lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, ekki að finna ríkari ákvæði um skattskyldu en í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, og er vísað til 3. og 70. gr. tekjuskattslaga við ákvörðun á staðgreiðslu­skatt­skyldu og staðgreiðsluskattstofni aðila með takmarkaða skattskyldu. Ákvörðun skattstjóra felur hins vegar í sér að hærri fjárhæð er skattlögð í staðgreiðslu en heimildir laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, kveða á um eða heimila að séu skattskyldar samkvæmt ákvæði 6. tl. 3. gr. Með vísan til alls þess er að framan greinir verður að telja að úrskurð skattstjóra, að því er varðar skyldu stefnanda til að innheimta og skila staðgreiðslu af áætluðum þóknanahluta byggðan á 6. tl. 3. gr. laga nr. 90/2003, skorti viðhlítandi laga­stoð. Í úrskurði skattstjóra er byggt á því að stefnandi sé í skattalegu tilliti stað­greiðsluskyldur launagreiðandi vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfs­mannanna. Beri stefnandi því allar skyldur sem launagreiðandi samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum nr. 113/1990 um trygginga­gjald. Í dómi Hæstaréttar 20. september 2007 í máli nr. 523/2006, Impregilo SpA, úti­bú á Íslandi gegn íslenska ríkinu, laut ágreiningurinn að því hvort verktakafyrirtækið Impregilo bæri að greiða staðgreiðslu vegna launa portúgalskra starfsmanna sem unnið höfðu fyrir Impregilo hér á landi fyrir milligöngu portúgalskra starfsmannaleiga á árunum 2003 og 2004. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að líta mætti á Impregilo sem vinnuveitanda hinna útleigðu starfsmanna í merkingu 2. mgr. 15. gr. tvísköttunar­samnings milli Íslands og Portúgals og samkvæmt því væru hinir portú­gölsku starfsmenn skattskyldir hér á landi, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr. 90/2003. Í lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda er skylda til að standa skil á staðgreiðslu lögð á launagreiðanda eða þann sem annast milli­göngu á launagreiðslum. Benti Hæsti­réttur á að hugtakið launagreiðandi væri þrengra en hugtakið vinnuveitandi og ekki eins margþætt. Var í framhaldi af því litið til ákvæða samninga Impregilo og starfs­mannaleiganna, en þar kom fram að kjör starfsmanna ráðast fyrst og fremst af ráðningar­samningi sem starfsmannaleigan gerir við hvern og einn. Bar Impregilo að láta starfsmannaleigunum í té upplýsingar um unnar vinnustundir og annað sem nauð­syn­legt var til að útbúa launareikninga starfsmannanna, en hlutur starfsmanna­leigunnar var að reikna út laun, greiða lögboðin gjöld af laununum og annast greiðslur á þeim til starfsmanna. Samkvæmt þessu eru það starfsmannaleigurnar sem annast laungreiðslur til hinna útleigðu starfsmanna. Milliganga Impregilo laut að því að leggja til nauðsynlegar upplýsingar til útreiknings launa, en að annast hvorki útreikning né greiðslu á launum. Með lögum nr. 145/1995 var gerð breyting á þágildandi lögum um tekjuskatt, nú lög nr. 90/2003, að því er varðaði skattskyldu starfsmanna starfsmannaleiga og kom þá fram í athugasemdum með frumvarpinu sá skilningur löggjafans að það skuli vera notandi þjónustunnar en ekki starfsmanna­leigan sem teljist launagreiðandi og sé notandinn þar með skyldur til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þessara manna. Þessari ráðagerð var hins vegar ekki fylgt eftir með breytingu á lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og að mati Hæstaréttar nægja ekki ummæli í greinargerð til þess að byggja á staðgreiðsluskyldu Impregilo, heldur þurfi til þess skýra heimild í lögum. Niðurstaða Hæstaréttar var því sú að það væru hinar portúgölsku starfsmanna­leigur en ekki Impregilo, sem almennt teldust launagreiðendur hinna útleigðu portúgölsku starfsmanna, sbr. 7. gr. laga nr. 45/1987. Impregilo bar því almennt ekki skylda til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þessara starfsmanna. Niðurstaða í þessum hluta málsins veltur á því hvort stefnandi skuli með tilliti til þeirra sjónarmiða er fram koma í framangreindum dómi Hæstaréttar teljast launa­greiðandi hinna portúgölsku starfsmanna. Ekki þarf að taka sérstaka afstöðu til þess hvort stefnandi skuli teljast vinnuveitandi þeirra í skilningi skattalaga eða ákvæða tví­sköttunarsamnings á milli Íslands og Portúgals. Ágreiningslaust er í málinu að starfsmannaleigan Momnor reiknaði út laun starfsmanna og annaðist greiðslur til þeirra. Nægir í þessu sambandi að vísa til upplýsinga stefnanda og þess sem fram kemur í III. kafla í úrskurði skattstjóra 13. desember 2005. Hefur ekkert komið fram við rekstur málsins eða í munnlegum málflutningi fyrir dómi, sem bendir til annars en að starfsmannaleigan hafi bæði reiknað út launin og annast greiðslur til starfsmanna. Með vísan til framanritaðs og þeirra sjónarmiða er fram koma í dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 er fallist á það með stefnanda að hann geti ekki talist vera launa­greiðandi þeirra portúgölsku starfsmanna er málið varðar í skilningi laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 113/1990, um tryggingar­gjald, tekur gjaldskyldan til launagreiðanda eða milligöngumanns á sama hátt og fram kemur í lögum nr. 45/1987. Felur því þessi niðurstaða dómsins í sér að stefnanda hafi ekki verið skylt að innheimta staðgreiðslu af greiddum launum þeirra eða standa skil á greiðslu tryggingagjalds vegna áranna 2002 til 2004 og tímabilið janúar til júlí 2005. Sú niðurstaða dómsins að stefnandi geti ekki talist vera launagreiðandi þeirra portúgölsku starfsmanna er í málinu greinir felur einnig í sér að líta verður svo á að skattstjóri hafi ekki getað sinnt rannsóknarskyldu sinni að fullu með því að beina fyrirspurnum að stefnanda eingöngu. Stefnandi var ekki til þess fallinn að geta upp­lýst skattstjóra um skiptingu greiðslna til Momnor í þóknanahluta og launahluta, sem skattstjóri áætlaði sem 10% í þóknanahluta og 90% í launahluta. Skattstjóri framkvæmdi áætlun sína á grundvelli þess að stefnandi væri launagreiðandinn en með framangreindri öndverðri niðurstöðu dómsins um þann þátt málsins eru forsendur skattstjóra fyrir slíkri áætlun brostnar. Samkvæmt öllu framanrituðu ber að fella úrskurð skattstjórans í Reykjanesumdæmi frá 13. desember 2005 í máli stefnanda úr gildi. Stefnda ber að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.250.000 krónur. Ekki þykja tilefni til að dæma álag á málskostnað. Dóminn kváðu upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Árni Harðarson lögmaður og Árni Tómasson, löggiltur endurskoðandi. Dómsupp­kvaðning hefur dregist vegna mikilla embættisanna dómsformanns. D ó m s o r ð: Ógiltur er úrskurður skattstjórans í Reykjanesumdæmi frá 13. desember 2005 í máli stefnanda, Stjörnublikks ehf. Stefndi greiði stefnanda 1.250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 182/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Kröfulýsing Réttindaröð Slit
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem krafa C við slit fjármálafyrirtækisins LBI hf. var viðurkennd sem almenn krafa sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í kröfulýsingu C kom fram að krafan væri til komin vegna „innstæðusamnings“ en ekki var tilgreint hverrar stöðu C krefðist að krafan nyti. Var því ekki fallist á með C að krafan skyldi viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2013, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 1.048.279.383 krónur var viðurkennd við slit varnaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en hafnað að viðurkenna hana sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. sömu laga. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu hans að fjárhæð 6.194.406,33 evrur verði við slit varnaraðila skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Cogas B.V., greiði varnaraðila, LBI hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 16/2002
Skuldabréf Veðréttur Nauðungarsala Gjaldþrotaskipti Skaðabætur
Bræðurnir Á, G, P og K keyptu þrjár fasteignir af F og gáfu um leið út skuldabréf, tryggð með 1. veðrétti í viðkomandi eignum. Bréf þessi voru auðkennd hjá F sem nr. 847 og 848. Á varð síðar einn eigandi að húseignum þessum og gaf þá út skuldabréf, nr. 970 og 971, tryggð með 5. veðrétti í einni eigninni. F höfðaði síðar mál á hendur öllum bræðrunum á grundvelli bréfa nr. 847 og 848 fékk þar viðurkenndar kröfur á hendur þeim. Í framhaldi voru fyrrnefndar fasteignir seldar nauðungarsölu. Bú Á, P og K voru í kjölfarið tekin til gjaldþrotaskipta að kröfu F, sem lýsti m.a. kröfu í bú Á á grundvelli skuldabréfanna fjögurra, án þess að gert væri ráð fyrir lækkun hennar vegna þess sem F hafði fengið í sinn hlut við nauðungarsölurnar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að kröfuhafa er ekki skylt samkvæmt síðari málslið 1. mgr. og 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 að færa niður skuldir án gefins tilefnis frá skuldara. Ekki voru heldur fyrir hendi skilyrði samkvæmt nefndri 57. gr. til að færa niður kröfur F samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971, þar sem F hafði ekki keypt þá fasteign sem veð samkvæmt þeim bréfum var í, þegar hún var seld nauðungarsölu. Með hliðsjón af framlagðri yfirmatsgerð þótti fullnægt skilyrðum 57. gr. til að lækka kröfur F um þá fjárhæð sem nam mismuninum á því verði sem hann keypti eignirnar á og markaðsvirði þeirra á þeim tíma. Með því að F átti réttmæta kröfu á hendur Á, P og K voru allt að einu skilyrði til gjaldþrotaskipta og var því hafnað kröfum þeirra um bætur úr hendi F á grundvelli 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2002. Þeir krefjast þess að staðfest verði með dómi að stefnda hafi borið eftir samþykki boðs við nauðungarsölu 5. maí 1998 að fella niður kröfur sínar að fjárhæð samtals 30.307.093 krónur samkvæmt veðskuldabréfum, auðkennd af honum nr. 847 og 848, sem síðar var lýst í þrotabú áfrýjenda Karls Pálssonar og Páls Pálssonar, og kröfu að fjárhæð 44.075.916 krónur, sem síðar var lýst í þrotabú áfrýjandans Ástþórs Rafns Pálssonar, og verði eftirstöðvar skuldabréfanna felldar niður með dómi. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjandanum Ástþóri 5.692.093 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. maí 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi greiði áfrýjendunum Ástþóri, Páli og Karli hverjum um sig 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og að framan greinir. Loks krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að sér verði aðeins gert að lækka samanlagðar eftirstöðvar fyrrnefndra skuldabréfa, sem séu 30.355.241 króna, um 18.600.000 krónur og að því frágengnu um 26.100.000 krónur, en málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði þá felldur niður. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjendur samning 15. júní 1990 við stefnda um kaup á fasteignum að Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 í Vestmannaeyjum ásamt 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Fyrir þessi kaup munu áfrýjendur hafa átt 2., 3. og 4. hæð síðastnefnda hússins. Umsamið kaupverð var 50.000.000 krónur. Af því skyldu áfrýjendur greiða 10.000.000 krónur með peningum á tólf mánaða tímabili, 20.000.000 krónur með verðtryggðu skuldabréfi, sem bera átti 4,75% ársvexti, og jafngildi 20.000.000 króna í bandaríkjadölum með skuldabréfi, sem bæri millibankavexti í þeim gjaldmiðli með 2% álagi. Þessu til samræmis voru tvö skuldabréf gefin út af áfrýjendum til stefnda 20. maí 1991. Þau voru tryggð með 1. veðrétti í fasteignunum, sem kaupin voru gerð um. Átti að greiða fjárhæð þeirra með 38 jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn á tilteknum gjalddögum á árinu 1992, en vexti skyldi þó greiða frá sömu gjalddögum á árinu 1991 og upp frá því samhliða afborgunum af höfuðstól. Annað skuldabréfið bar þá fjárhæð í íslenskum krónum, sem áður er getið, en hitt var fyrir 332.336,32 bandaríkjadölum. Í bókum stefnda fengu þessi skuldabréf númerin 847 og 848. Áfrýjendur fengu afsal frá stefnda fyrir fasteignunum 10. júní 1991. Áfrýjendur munu saman hafa rekið í fyrrnefndum húseignum veitinga- og gistihús undir nafninu Hótel Bræðraborg þar til áfrýjandinn Ástþór fékk afsöl í mars og júlí 1995 frá öðrum áfrýjendum og varð með því einn eigandi að húseignunum. Mun hann þá einnig hafa tekið við rekstrinum, sem þar fór fram. Í framhaldi af því gaf áfrýjandinn Ástþór út tvö skuldabréf til stefnda 10. október 1995, annað að fjárhæð 4.250.000 krónur og hitt fyrir 67.814,54 bandaríkjadölum, og voru þau tryggð með 5. veðrétti í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Virðist vera óumdeilt í málinu að þessi skuldabréf, sem fengu númerin 970 og 971 í bókum stefnda, hafi verið gefin út til uppgjörs á vanskilum við hann á eldri skuldabréfunum tveimur. Með stefnu 15. september 1997 höfðaði stefndi mál gegn áfrýjendum og krafðist þess að þeim yrði í sameiningu gert að greiða sér 17.673.995 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 20. júní 1997 og málskostnaði. Var hér um að ræða skuld samkvæmt áðurnefndu skuldabréfi nr. 848, sem var upphaflega að fjárhæð 20.000.000 krónur. Í stefnunni kvað stefndi skuldabréfið hafa verið í vanskilum allt frá gjalddaga 20. desember 1993 og skuldin þannig öll gjaldfallin. Væri stefnufjárhæðin eftirstöðvar skuldabréfsins síðastnefndan dag, 14.210.526 krónur, með verðbótum frá þeim tíma til 20. júní 1997. Stefnan var árituð 19. febrúar 1998 í Héraðsdómi Reykjavíkur um aðfararhæfi dómkröfunnar ásamt málskostnaði að fjárhæð 467.000 krónur. Þá höfðaði stefndi annað mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur áfrýjendum með stefnu 10. nóvember 1997, þar sem hann krafðist þess að þeir yrðu dæmdir í sameiningu til að greiða 20.670.426 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 27. nóvember 1993 og málskostnaði, svo og að staðfestur yrði veðréttur fyrir þessari skuld í fasteignunum Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 og 33,75% í fasteigninni Heiðarvegi 1. Krafan í þessu máli var studd við fyrrnefnt skuldabréf nr. 847, sem var eins og áður greinir upphaflega að fjárhæð 332.336,32 bandaríkjadalir. Í stefnunni sagði stefndi þetta skuldabréf hafa verið í vanskilum frá 20. september 1993, en eftirstöðvar þess þann dag, 298.791,93 bandaríkjadalir, væru fyrir þær sakir gjaldfallnar og næmi stefnufjárhæðin jafngildi þeirra samkvæmt sölugengi bandaríkjadals á því tímamarki. Áfrýjendur tóku ekki til varna í málinu og gekk dómur í því 9. janúar 1998, þar sem krafa stefnda var tekin til greina og þeim að auki gert að greiða honum 380.000 krónur í málskostnað. Á þeim tíma, sem framangreind dómsmál voru rekin, ritaði stefndi bréf 28. nóvember 1997 til áfrýjandans Ástþórs, þar sem sagði meðal annars: „1. Ástæða þess að hverjum einstökum skuldara er stefnt til greiðslu lána nr. 847 og –8 er að með lagabreytingu 1992 er ekki bein heimild til nauðungarsölu í skuldabréfum sjóðsins. Því þarf að taka sérstakan dóm fyrir kröfunni. Í þeirri gerð staðfestist jafnframt að skuldarar eru fjórir. 2. Sjóðurinn mun ekki ganga að eignum hvers skuldara fyrir sig fyrr en fullreynt er hvað veðið sjálft skilar. 3. Bæjarstjóri Vestmannaeyja og forstöðumaður Atvinnuþróunarsjóðs bæjarins hafa komið að máli við Ferðamálasjóð og talið sig geta komið á frjálsri sölu á Hótel Bræðraborg. Ég tel heppilegast að það gerist með beinum samningum við núverandi eigendur, sem í framhaldi semji við Ferðamálasjóð um þær kröfur sem út af kynnu að standa. ... 4. Ég tel æskilegt að ljúka þessum kaupum fyrir áramót. ... 5. Uppboðsaðgerðum á Hótel Bræðraborg verður haldið áfram, en af hófsemi í ljósi hugsanlegrar frjálsrar sölu.“ Stefndi fékk gert fjárnám 19. febrúar 1998 á grundvelli dómsins frá 9. janúar sama árs í fasteignunum, sem hann naut veðréttar í fyrir kröfu sinni. Í framhaldi af því krafðist hann 23. febrúar 1998 nauðungarsölu með stoð í fjárnáminu. Af gögnum málsins er ljóst að nauðungarsala á þessum eignum hljóti áður að hafa verið byrjuð, enda voru fasteignirnar Heiðarvegur 3 og Herjólfsgata 4 ásamt 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 seld nauðungarsölu við uppboð sýslumannsins í Vestmannaeyjum 11. mars 1998. Við sölu fyrstnefndu eignarinnar var hún greind í þrjá hluta, neðri hæð, efri hæð netagerðarhúss og íbúð á efri hæð. Þá voru 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1 seld nauðungarsölu á uppboði 1. apríl 1998. Á þessum uppboðum keypti faðir áfrýjenda, Páll Helgason, neðri hæð og efri hæð netagerðarhúss í fasteigninni Heiðarvegi 3 fyrir samtals 6.600.000 krónur, en stefndi keypti íbúðina á efri hæð hússins fyrir 500.000 krónur. Þá keypti stefndi fasteignina Herjólfsgötu 4 fyrir 15.500.000 krónur og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 fyrir 7.500.000 krónur. Við uppboðið á 2., 3. og 4. hæð í sama húsi gerðist Íslandsbanki hf. kaupandi fyrir 5.000.000 krónur. Í málinu liggur fyrir kröfulýsing stefnda 10. mars 1998 í söluverð fasteignarinnar að Herjólfsgötu 4, en ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að stefndi hafi lagt fram samhljóða kröfulýsingar vegna annarra áðurnefndra eigna, sem boðnar voru upp 11. þess mánaðar. Í umræddri kröfulýsingu sagði að hún væri gerð með stoð í skuldabréfum stefnda nr. 847 og 848. Var í einu lagi gerð krafa um greiðslu á samtals 54.026.252 krónum, þar af vegna höfuðstóls 52.259.258 krónur og 215.569 krónur vegna vaxta til 11. mars 1998. Þá verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi lýst kröfu að fjárhæð samtals 6.607.066 krónur í söluverð 2., 3. og 4. hæðar hússins að Heiðarvegi 1, en ætla verður að sú krafa hafi verið reist á fyrrnefndum skuldabréfum hans nr. 970 og 971 frá 10. október 1995. Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði frumvörp til úthlutunar á söluverði allra framangreindra fasteigna 5. maí 1998. Af söluverði eignarhlutanna tveggja í Heiðarvegi 3, sem Páll Helgason gerðist kaupandi að, átti stefndi að fá greiddar samtals 5.201.003 krónur. Af söluverði Herjólfsgötu 4, 1. hæðar að Heiðarvegi 1 og íbúðar að Heiðarvegi 3, sem stefndi keypti sjálfur eins og áður greinir, átti hann að fá í sinn hlut samtals 18.517.342 krónur, en söluverðið að öðru leyti, 4.982.658 krónur, átti að ganga til greiðslu sölulauna og krafna lögveðhafa. Liggur fyrir í málinu að stefndi greiddi sýslumanni eingöngu síðastnefnda fjárhæð vegna þessara kaupa sinna, en jafnaði söluverðið að öðru leyti út á móti lýstum veðkröfum sínum. Af söluverði 2., 3. og 4. hæðar hússins að Heiðarvegi 1 átti ekkert að koma í hlut stefnda. Sýslumaður gaf út afsöl fyrir þessum fasteignum 26. maí og 22. júní 1998. Af þeim verður séð að úthlutun til stefnda varð endanlega á sama veg og ráðgert var í þeim frumvörpum, sem hér var lýst. Samkvæmt þessu fékk stefndi greiddar alls 23.718.345 krónur af söluverði fasteignanna upp í kröfur sínar samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848. Stóðu því eftir sem ófullnægðar eftirstöðvar skuldabréfanna 30.307.907 krónur þegar tekið er mið af heildarfjárhæðinni, sem stefndi krafðist á grundvelli þeirra með áðurnefndri kröfulýsingu 10. mars 1998. Á hinn bóginn fékk stefndi ekkert greitt upp í kröfu sína að fjárhæð 6.607.066 krónur samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971, sem eins og fyrr segir voru gefin út til hans 10. október 1995 af áfrýjandanum Ástþóri. Áður en framangreind úthlutun á söluverði fasteignanna var ráðin leitaði stefndi til sýslumannsins í Reykjavík um að fá gert fjárnám hjá áfrýjendunum Páli og Karli á grundvelli fyrrnefndrar stefnu í máli hans gegn áfrýjendunum öllum, sem árituð var um aðfararhæfi 19. febrúar 1998. Sýslumaður gerði fjárnám hjá hvorum þessara áfrýjenda um sig 7. apríl 1998 fyrir kröfu stefnda, sem tiltekin var með óskertum höfuðstól, áðurnefndum 17.673.995 krónum, en að viðbættum vöxtum og kostnaði nam hún alls 20.109.234 krónum. Þessum fjárnámum var lokið án árangurs. Þá liggur fyrir að sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum gerði 1. apríl 1998 hjá áfrýjandanum Ástþóri árangurslaust fjárnám, en þar átti í hlut annar lánardrottinn hans en stefndi. Á grundvelli þessara þriggja árangurslausra fjárnámsgerða krafðist stefndi 24. apríl og 7. maí 1998 gjaldþrotaskipta á búum áfrýjendanna Ástþórs, Páls og Karls. Krafa stefnda varðandi þann fyrstnefnda var tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 15. júní 1998, en að því er varðar þá tvo síðastnefndu var fallist á kröfur stefnda með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 30. sama mánaðar. Í framhaldi af þessu lýsti stefndi kröfu að fjárhæð 68.575.676 krónur í þrotabú áfrýjandans Ástþórs, kröfu í þrotabú áfrýjandans Páls að fjárhæð 33.688.749 krónur og kröfu sömu fjárhæðar í þrotabú áfrýjandans Karls. Krafan á hendur fyrstnefnda áfrýjandanum var reist á skuldabréfum stefnda nr. 847, 848, 970 og 971 án þess að gert væri ráð fyrir lækkun hennar vegna þess, sem stefndi fékk í sinn hlut við áðurgreindar nauðungarsölur. Kröfulýsingar stefnda í þrotabú áfrýjendanna Páls og Karls liggja ekki fyrir í málinu, en af fjárhæðum þeirra að dæma má ætla að þær hafi verið studdar við skuldabréf stefnda nr. 847 og 848. Ágreiningur reis um viðurkenningu á öllum þessum kröfum stefnda, sem ekki er ástæða til að rekja hér nánar. Skiptum á þrotabúi áfrýjandans Karls var lokið 2. maí 2000 og fékk stefndi þar úthlutað 762.878 krónum upp í kröfu sína. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að gjaldþrotaskiptum hafi enn verið lokið á búum áfrýjendanna Ástþórs og Páls. Stefndi gerði samning 6. maí 1998 við áðurnefndan Pál Helgason um að hann tæki á leigu frá 1. sama mánaðar til loka febrúar 1999 þær fasteignir, sem stefndi eignaðist við áðurgreindar nauðungarsölur. Í samningnum var kveðið á um forkaupsrétt Páls að þessum fasteignum á leigutímanum, svo og kauprétt hans að þeim. Ef hann hygðist neyta kaupréttar skyldi verð íbúðarinnar að Heiðarvegi 3 verða 1.600.000 krónur, fasteignarinnar Herjólfsgötu 4 32.000.000 krónur og 1. hæðar hússins að Heiðarvegi 1 8.500.000 krónur, allt miðað við útborgun fimmtungs kaupverðsins og greiðslu eftirstöðva með verðtryggðu skuldabréfi til 20 ára með 5% ársvöxtum. Í málinu liggur fyrir að Páll keypti 17. september 1998 íbúðina að Heiðarvegi 3 fyrir það verð, sem að framan greinir, en að öðru leyti varð hvorki af kaupum hans né varð framhald á leigumála hans við stefnda. Í framlögðu minnisblaði forsvarsmanns stefnda frá 20. maí 2000 kemur fram að stefndi hafi á árinu 1998 falið tveimur nafngreindum fasteignasölum að leita tilboða í aðrar umræddar eignir sínar og þær verið boðnar til sölu fyrir samtals 50.000.000 krónur. Tilboð þeirrar fjárhæðar hafi borist í september 1998 en verið hafnað, þar sem engin útborgun var boðin og tilboðsgjafi þótti ekki áreiðanlegur. Eignirnar hafi staðið ónotaðar frá lokum leigutíma Páls í febrúar 1999, en verið leigðar út frá 10. maí á því ári til 20. mars 2000. Á því tímabili hafi komið fram tilboð að fjárhæð 45.000.000 krónur, en stefndi talið þann tilboðsgjafa ótraustan og því hafnað boðinu. Loks fór svo að stefndi seldi Hótel Þórshamri ehf. með samningi 10. maí 2000 Herjólfsgötu 4 og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 fyrir samtals 22.000.000 krónur. Áfrýjendur höfðuðu mál 26. október 1998 á hendur stefnda, þar sem krafist var að hann yrði dæmdur til að fella niður eftirstöðvar skulda samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848, að felldar yrðu niður fyrrnefndar lýstar kröfur hans í þrotabú áfrýjendanna Ástþórs, Páls og Karls og að honum yrði gert að greiða hverjum þeirra þriggja 2.000.000 krónur í skaðabætur. Með dómi Hæstaréttar 9. desember 1999, sem er birtur í dómasafni þess árs á bls. 4688, var því máli vísað frá héraðsdómi. Aftur höfðuðu áfrýjendur mál gegn stefnda 27. janúar 2000. Í það sinn var þess krafist að stefnda yrði gert að greiða áfrýjandanum Ástþóri 24.209.435 krónur, en jafnframt sama áfrýjanda og áfrýjendunum Páli og Karli hverjum 2.000.000 krónur í skaðabætur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2000 var því máli vísað frá dómi og staðfesti Hæstaréttur þann úrskurð með dómi 15. júní sama árs. Í framhaldi af því höfðuðu áfrýjendur þetta mál 3. júlí 2000 og var það þingfest 5. september sama árs. Í öllum þessum tilvikum öfluðu áfrýjendurnir Ástþór, Páll og Karl samþykkis skiptastjóra í þrotabúum sínum fyrir málshöfðun. Þegar fyrsta mál áfrýjenda gegn stefnda var rekið fyrir Hæstarétti leituðu þeir matsgerðar dómkvaddra manna um hvert hafi verið markaðsverð fasteignanna, sem stefndi keypti nauðungarsölu og áður er getið, þegar boð hans í þær var samþykkt 5. maí 1998, miðað við þau greiðslukjör, sem eignirnar voru seldar gegn. Í matsgerð 6. október 1999 komust matsmennirnir, sem báðir eru löggiltir fasteignasalar, að þeirri niðurstöðu að umrætt markaðsverð hafi verið samtals 59.500.000 krónur. Undir rekstri þessa máls leitaði stefndi yfirmats um sama efni. Í matsgerð þriggja yfirmatsmanna 12. júlí 2001, en tveir þeirra eru löggiltir fasteignasalar og sá þriðji tæknifræðingur, var markaðsverðið talið nema alls 49.600.000 krónum. II. Samkvæmt fyrsta hluta kröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti leita þeir dóms um að stefnda „hafi borið að fella niður kröfur sínar, kr. 30.307.907,oo samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848, er síðar voru gerðar í þrotabú áfrýjenda Karls og Páls, kr. 33.685.699,oo á hvorn þeirra og í þrotabú Ástþórs Rafns, kr. 44.075.916,oo eftir nauðungaruppboð 11.03.1998, hinn 5. maí 1998 og verði eftirstöðvar skuldabréfanna felldar niður með dómi Hæstaréttar.“ Af síðari málslið 1. mgr. og 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu er ljóst að sá, sem er krafinn eða kann að verða krafinn um eftirstöðvar skuldar, sem ekki hefur fengist fullnægt við nauðungarsölu, verður að eiga frumkvæði að því að fá þær færðar niður á þann hátt, sem um ræðir í fyrrnefnda ákvæðinu. Kröfuhafa er á hinn bóginn ekki skylt samkvæmt ákvæðinu að gera slíkt án gefins tilefnis frá skuldara. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki skilyrði til að fallast á kröfu áfrýjenda að því leyti, sem þeir leita viðurkenningar á því að stefnda hafi strax borið 5. maí 1998 að fella niður eftirstöðvar kröfu á hendur þeim samkvæmt umræddum skuldabréfum. Þá er ekki tilefni til að fjalla sérstaklega um þann þátt í framangreindri kröfugerð áfrýjenda, sem lýtur að fjárhæð krafna, sem þeir kveða stefnda hafa lýst við gjaldþrotaskipti á búum þriggja þeirra, enda verður að skilja orðalag dómkröfunnar svo að með þessu séu áfrýjendur aðeins að auðkenna frekar á hvaða kröfum stefnda þeir leiti niðurfærslu. Skuldabréf stefnda nr. 970 og 971 voru eins og áður greinir gefin út af áfrýjandanum Ástþóri og tryggð með veði í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Stefndi keypti ekki þá eign þegar hún var seld nauðungarsölu við uppboð 1. apríl 1998, heldur Íslandsbanki hf. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki skilyrði samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 til að færa niður kröfur stefnda samkvæmt skuldabréfum þessum, en ætla verður að framangreind dómkrafa að því er sérstaklega varðar áfrýjandann Ástþór miði meðal annars að því að fá skuld hans samkvæmt þessum skuldabréfum færða niður. Áfrýjendum, sem gáfu allir út skuldabréf stefnda nr. 847 og 848, var sem fyrr segir gert með dómsúrlausnum í janúar og febrúar 1998 að greiða stefnda skuld samkvæmt þeim. Er með öllu ósannað að stefndi hafi í tengslum við eigendaskipti að fasteignunum Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 1 og Heiðarveg 3 á árinu 1995 leyst áfrýjendurna Guðmund, Pál og Karl undan skuldbindingum þeirra samkvæmt skuldabréfunum, svo sem þeir halda nú fram, eða að stefndi hafi á síðari stigum látið slíka afstöðu í ljós í orði eða verki. Samkvæmt því hvíla skuldbindingar samkvæmt þessum skuldabréfum enn óskipt á áfrýjendum. Eins og áður er rakið gerðist stefndi kaupandi við nauðungarsölu á fasteigninni Herjólfsgötu 4, 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 og íbúð á efri hæð hússins að Heiðarvegi 3. Af söluverði þessara eigna fékk stefndi að hluta fullnægt veðkröfum samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848, sem áfrýjendur báru sameiginlega ábyrgð á. Stefndi hefur með aðgerðum, sem hann greip til eftir nauðungarsölu, krafið áfrýjendurna Ástþór, Pál og Karl um ófullnægðar eftirstöðvar þessara krafna. Ekki liggur fyrir í málinu hvort stefndi hafi eftir nauðungarsölu beint að áfrýjandanum Guðmundi kröfum á þessum grunni, en ljóst er að það gæti þó stefndi gert. Er því fullnægt skilyrðum 57. gr. laga nr. 90/1991 til þess að áfrýjendur leiti allir dóms um skyldu stefnda til að færa niður þann hluta krafna sinna samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848, sem ekki fékkst fullnægt við nauðungarsölu framangreindra eigna, en skilja verður niðurlagið í áðurgreindri tilvitnun í orðalag dómkröfu áfrýjenda svo að eftir slíku leiti þeir. Stefndi keypti sem áður segir við nauðungarsölu fasteignina Herjólfsgötu 4 fyrir 15.500.000 krónur, 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 á 7.500.000 krónur og íbúð á efri hæð hússins að Heiðarvegi 3 á 500.000 krónur. Samanlagt var kaupverðið því 23.500.000 krónur. Samkvæmt orðalagi 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 er unnt að færa niður ófullnægðar eftirstöðvar veðkröfu í eign, sem veðhafinn gerist kaupandi að, um mismuninn á því verði, sem hann keypti, og „því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin var seld gegn.“ Ákvæði þetta á við án nokkurs tillits til þess hvort veðhafi hafi selt eignina. Þó hann hafi gert það miðar orðalag ákvæðisins heldur ekki við það verð, sem hann fékk fyrir eignina, heldur markaðsverð hennar þegar hann keypti. Verðið, sem veðhafi fær við endursölu eignar, kann allt að einu að geta gefið vísbendingu um markaðsverð hennar við samþykki boðs hans. Í sambandi við þetta verður við úrlausn þessa máls að líta til þess að stefndi seldi í september 1998 verðminnstu eignina, sem hann eignaðist við nauðungarsölurnar, en að öðru leyti voru eignirnar fyrst seldar í maí 2000. Verður samanlagt verð, sem hann fékk fyrir eignirnar, því ekki haft til marks um hvert markaðsverð þeirra hafi verið í maí 1998. Áfrýjendur öfluðu sem áður segir matsgerðar dómkvaddra manna um hvert þetta markaðsverð hafi verið. Töldu matsmenn það 59.500.000 krónur. Þessu mati hefur undir rekstri málsins verið hnekkt með yfirmati, sem stefndi aflaði, en samkvæmt því var markaðsverðið, eins og það er skilgreint með framangreindum orðum 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991, 49.600.000 krónur. Þar sem annarra gagna nýtur ekki við í málinu, sem leitt geta til annarrar niðurstöðu, verður að leggja til grundvallar að markaðsverð eignanna, sem stefndi keypti, hafi við samþykki boða hans verið 26.100.000 krónum hærra en þeim boðum nam. Við nauðungarsölu á fasteignunum Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 3 og 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1 krafðist stefndi sem fyrr segir að fá greiddar samtals 54.026.252 krónur af söluverði. Þótt stefndi telji nú kröfu sína hafa með réttu verið hærri en þessu nemur og áfrýjendur hana hafa verið lægri hefur ekkert komið fram í málinu, sem hnekkt getur að þessi fjárhæð verði lögð til grundvallar. Upp í þær kröfur fékk stefndi eins og áður greinir greiddar samtals 23.718.345 krónur af söluverði umræddra fasteigna og teljast eftirstöðvar þeirra því hafa numið 30.307.907 krónum við samþykki boða hans, sem eftir málatilbúnaði aðilanna verður að teljast hafa gerst 5. maí 1998. Samkvæmt öllu framangreindu er fullnægt skilyrðum 57. gr. laga nr. 90/1991 til að lækka síðastnefnda fjárhæð um mismuninn á því verði, sem stefndi keypti hluta þessara fasteigna fyrir, og markaðsverði þeirra á nefndum degi, eða 26.100.000 krónur. Verða eftirstöðvar krafna stefnda samkvæmt skuldabréfum hans nr. 847 og 848, eins og þær voru 5. maí 1998, því færðar niður um þá fjárhæð í samtals 4.207.907 krónur. III. Í öðrum hluta dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti er þess krafist að stefnda verði gert að greiða áfrýjandanum Ástþóri 5.692.093 krónur. Eins og reifun þessarar kröfu hefur verið háttað verður að líta svo á að með henni leiti nefndur áfrýjandi sem gerðarþoli við nauðungarsölu á fyrrnefndum eignum, sem stefndi festi þar kaup á, eftir greiðslu á því, sem hann telur stefnda hafa hagnast um með kaupum sínum umfram fjárhæð krafna sinna á hendur áfrýjendum. Hér að framan hefur verið leyst úr því að skort hafi 4.207.907 krónur á að stefndi teldist fá kröfur samkvæmt skuldabréfum sínum nr. 847 og 848 greiddar að fullu við nauðungarsölu og kaupum þar á eignum. Þegar af þeirri ástæðu getur þessi krafa áfrýjandans Ástþórs, sem að auki er engin lagastoð fyrir, ekki komið frekar til álita. IV. Áfrýjendurnir Ástþór, Páll og Karl hafa sem áður greinir loks krafist þess að stefnda verði gert að greiða hverjum þeirra 2.000.000 krónur í bætur. Þessar kröfur reisa þeir á ákvæði 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með því að stefndi hafi enga réttmæta kröfu átt á hendur þeim þegar hann krafðist gjaldþrotaskipta á búum þeirra í apríl og maí 1998. Þegar stefndi leitaði gjaldþrotaskipta á búum þessara þriggja áfrýjenda höfðu þeir ekkert aðhafst um að leita niðurfærslu á kröfum hans með stoð í 57. gr. laga nr. 90/1991 og hreyfðu þeir heldur engum andmælum gegn skiptakröfu hans á þeim grunni. Samkvæmt áðursögðu er nú leyst úr því að kröfur stefnda samkvæmt skuldabréfum hans nr. 847 og 848 séu færðar niður í samtals 4.207.907 krónur miðað við stöðu þeirra í maí 1998. Hvað sem öðru líður átti stefndi réttmæta kröfu þessarar fjárhæðar á hendur hverjum þeirra þriggja áfrýjenda, sem áður er getið, þegar hann krafðist gjaldþrotaskipta, auk kröfu samkvæmt skuldabréfum nr. 970 og 971 á hendur áfrýjandanum Ástþóri. Þótt stefndi hafi leitað fullnustu á verulega hærri kröfum en hér um ræðir þegar hann krafðist gjaldþrotaskiptanna fær það því ekki breytt að allt að einu voru skilyrði til skiptanna. Samkvæmt því verða umræddum áfrýjendum ekki dæmdar bætur úr hendi stefnda á grundvelli 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991. V. Eftir þeim lyktum, sem mál þetta fær, og að teknu tilliti til allra atvika þess verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einni fjárhæð handa hverjum þeirra eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Eftirstöðvar skuldabréfa að fjárhæð 20.000.000 krónur og 332.336,32 bandaríkjadalir, sem áfrýjendur, Ástþór Rafn Pálsson, Guðmundur Pálsson, Páll Pálsson og Karl Pálsson, gáfu út 20. maí 1991 til stefnda, Ferðamálasjóðs, eru færðar niður í samtals 4.207.907 krónur miðað við stöðu skuldabréfanna 5. maí 1998. Stefndi greiði hverjum áfrýjanda fyrir sig samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið er höfðað 3. júlí 2000 og tekið til dóms 28. nóvember sl. Stefnendur eru Ástþór Rafn Pálsson, Vesturtúni 26, Álftanesi, Guðmundur Pálsson, Hólagötu 33, Vestmannaeyjum, Páll Pálsson, Kleppsvegi 44, Reykjavík og Karl Pálsson, Austurströnd 6, Seltjarnarnesi. Stefndi er Ferðamálasjóður, Hverfisgötu 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru að staðfest verði með dómi að stefnda hafi borið 5. maí 1998 að fella niður kröfur sínar að fjárhæð 30.307.907 krónur samkvæmt skuldabréfum nr. 847 og 848, er síðar voru gerðar í þrotabú stefnenda, Karls og Páls, 33.685.699 krónur á hvorn þeirra og í þrotabú stefnandans, Ástþórs Rafns, 44.075.916 krónur, eftir nauðungaruppboð 11. mars 1998. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnandanum, Ástþóri Rafni, 5.692.093 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. maí 1998 til greiðsludags. Að stefndi greiði stefnendunum, Ástþóri Rafni, Páli og Karli, hverjum um sig 2.000.000 króna í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 5. maí 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar. Til vara að einungis verði fallist á að lækka eftirstöðvar skuldabréfa stefnda nr. 847 og 848 um 18.600.000 krónur frá samanlögðum eftirstöðvum skuldabréfanna, samtals að fjárhæð 30.355.241 króna, svo sem þær voru endanlega samþykktar af skiptastjóra þrotabús eins stefnanda, Páls Pálssonar, 16. júní 2000. Til þrautavara að einungis verði fallist á að lækka eftirstöðvar skuldabréfa stefnda nr. 847 og 848 um 26.100.000 krónur frá samanlögðum eftirstöðvum skuldabréfanna, samtals að fjárhæð 30.355.241 króna svo sem þær voru endanlega samþykktar af skiptastjóra þrotabús eins stefnenda, Páls Pálssonar, 16. júní 2000. Verði fallist á varakröfu eða þrautavarakröfu þá er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Stefnendur skýra svo frá að þeir hafi keypt saman af stefnda á árinu 1991 þessar fasteignir í Vestmannaeyjum: Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 3, neðri hæð, Heiðarveg 3, netagerð á efri hæð, Heiðarveg 3, íbúð á efri hæð, og 1. hæð Heiðarvegar 1 en áður hafi þeir átt 2., 3. og 4. hæð hússins en sú fasteign sé nefnd Heimir. Hafi þeir rekið þessar fasteignir saman undir nafninu Hótel Bræðraborg. Stefnandinn, Guðmundur, hafi afsalað hluta sínum til stefnendanna, Páls, Karls og Ástþórs Rafns, 14. mars 1995, en stefnendurnir, Páll og Karl, afsalað sínum hlutum til stefnandans, Ástþórs Rafns, 27. júlí 1995. Stefnendur hafi keypt eignirnar 1991 fyrir 50.000.000 króna. Útborgun hafði verið 10.000.000 krónur en fyrir eftirstöðvunum hafi stefnendur gefið út tvö veðskuldabréf 20. maí 1991, tryggð með l. veðrétti í eignunum, öðrum en Heimi, annað að fjárhæð 20.000.000 króna en hitt 332.336,32 Bandaríkjadalir. Áður en salan hafi farið fram til stefnandans, Ástþórs Rafns, hafi stefnendurnir þrír leitað eftir samþykki stefnda, sem 1. veðréttarhafa annarra eigna en Heimis, um að hann leysti þá undan ábyrgð á bréfunum. Á það hafi stefndi ekki fallist nema að þeir settu hver um sig húseignir sínar að veði fyrir fjórum milljónum króna til enn frekari tryggingar fyrir stefnda. Á þetta hafi þeir ekki fallist en engu að síður hafi verið gengið frá sölunni og afsölunum þinglýst. Í framhaldi af yfirtöku stefnandans, Ástþórs Rafns, á árinu 1995 hafi hann einn gefið út tvö veðskuldabréf 10. október 1995, fyrir öllum vanskilum við stefnda sem þá hafi verið að fjárhæð 4.250.000 krónur og 67.815,54 Bandaríkjadalir. Bréfunum hafi verið þinglýst með 5. veðrétti samhliða á 2., 3. og 4. hæð hússins nr. 1 við Heiðarveg. Stefnendur kveða öll lánin eftir þetta hafa verið talin skuldir stefnandans, Ástþórs Rafns, í bókhaldi stefnda. Hafi stefnendur litið svo á, að með þessu hafi stefndi í raun samþykkt afsöl stefnendanna, Guðmundar, Karls og Páls til stefnandans, Ástþórs Rafns. Stefnandanum, Ástþóri Rafni, hafi ekki tekist að greiða afborganir af lánunum, svo að eignirnar hafi verið seldar á nauðungaruppboði að kröfu stefnda 11. mars og 1. apríl 1998. Á uppboðunum hafi stefndi lýst skuldum, samtals 54.026.252 krónum, tryggðum með 1. veðrétti í öðrum eignum en Heimi, en skuldum tryggðum með veði í Heimi samtals 6.607.066 krónum. Stefnendur kveða stefnandann, Ástþór Rafn, hafa ætlað að selja eignirnar frjálsri sölu eftir áramótin 1997/1998 en ekki gefist ráðrúm til frjálsra sölutilrauna. Á nauðungaruppboðinu 11. mars 1998 hafi Páll Helgason keypt Heiðarveg 3, neðri hæð og Heiðarveg 3, efri hæð en stefndi Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 1, 1. hæð og Heiðarveg 3, íbúð. Íslandsbanki hf. hafi síðan keypti 2., 3. og 4. hæð Heiðarvegar 1 á uppboðinu 1. apríl 1998. Boð framangreindra í eignirnar hafi öll verið samþykkt 5. maí 1998, gerð upp í framhaldinu og afsölum þinglýst samkvæmt því. Stefnendur fengu dómkvadda matsmenn til að skoða og meta til peningaverðs fasteignirnar Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 1, 1. hæð, þ.e. 33,75% af allri eigninni og Heiðarveg 3, íbúð, þ.e. 22,5% allrar eignarinnar, ásamt tilheyrandi leigulóðar­réttindum og fylgifé, sem eignunum fylgdi og fylgja bar á nauðungaruppboði 11. mars 1998. Miða átti við markaðsverð eignanna samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu 5. maí 1998 en þann dag voru boð í eignirnar samþykkt og miða við þau greiðslukjör, sem þær voru seldar á. Samkvæmt framangreindum forsendum mátu matsmennirnir Herjólfsgötu 4 á 42.000.000 króna, Heiðarveg 1 á 13.300.000 krónur og Heiðarveg 3 á 4.200.000 krónur. Eða samtals 59.500.000 krónur. Frá framangreindri fjárhæð draga stefnendur 30.307.907 krónur, sem er mismunur eftirstöðva áhvílandi lána samkvæmt kröfulýsingu stefnda og greiðslu á uppboðinu upp í veðskuldir. Eftir standa þá 29.192.093 krónur og frá þeirri fjárhæð draga stefnendur 23.500.000 krónur, sem var kaupverð uppboðseignanna og fæst þá fjárhæðin 5.692.093 krónur, sem þeir telja vera mismun, stefnda í hag. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu að hann hafi samþykkt skuldskeytingu þannig að stefnandinn, Ástþór Rafn, hafi einn verið talinn skuldari lánanna frá 20. maí 1991. Stefnandinn hafi hins vegar einn verið tilgreindur sem skuldari á yfirlitum stefnda en það hafi verið vegna þess að reitur í yfirlitunum rúmi aðeins nafn eins skuldara. Stefndi kveðst, þegar eftir að hann hafði eignast eignirnar, hafa hafist handa um að reyna selja þær. Þær tilraunir hafi hins vegar lítinn árangur borið. Fljótlega hafi komið í ljós að litlir sem engir möguleikar voru á að selja þær á því verði, að dygði fyrir eftirstöðvum skuldanna og raunar var lítill áhugi á að kaupa þær þótt verð væri lækkað verulega. Loks voru þær leigðar til ákveðins tíma og jafnframt samið um að leigjandinn hefði forkaupsrétt og kauprétt að þeim fyrir tiltekið verð að loknum leigutíma. Hann nýtti sér kauprétt að íbúðinni að Heiðarvegi 3 og keypti hana á 1.600.000 krónur í september 1998. Dómkvaddir matsmenn mátu íbúðina á 4.200.000 krónur og bendir stefndi á að þeir hafi metið hana í því ástandi, sem hún var í við skoðun en það hafi verið eftir gagngerðar endurbætur. Kveðst stefndi hafa mótmælt því að þannig hafi verið að verki staðið. Stefndi kveðst síðan hafa selt hinar eignirnar 10. maí 2000 á 22.000.000 króna. Söluverð allra eignanna hafi því verið samtals 23.600.000 krónur eða 100.000 krónum hærri fjárhæð en kaupverðið var. Söluhagnaður stefnda hafi því verið 100.000 krónur og hafi hann þegar verið færður til lækkunar á skuldum stefnenda samkvæmt skuldabréfunum frá 20. maí 1991. Að kröfu stefnda voru dómkvaddir yfirmatsmenn til að framkvæma yfirmat á matsgerð þeirri, sem að framan getur. Niðurstaða yfirmatsins var að markaðsverð eignanna 5. maí 1998 hafi verið sem hér segir, Herjólfsgata 4 25.000.000 króna, Heiðarvegur 1 20.000.000 króna og íbúð að Heiðarvegi 3 4.600.000 krónur eða samtals 49.600.000 krónur. Stefnendur byggja á því að þar sem stefndi hafi keypt Herjólfsgötu 4, l. hæð Heiðarvegar l og íbúð á efri hæð Heiðarvegar 3 á uppboðinu hafi honum borið skylda til, samkvæmt l. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, að gera upp veðskuldirnar með þeim hætti sem fyrir sé mælt í greininni. Aðalkröfuna um að stefnda hafi borið að fella niður eftirstöðvar skuldabréfanna byggja stefnendur á því mati, sem að framan greinir, um að markaðsverð eignanna hafi verið 59.500.000 krónur 5. maí 1998. Það hafi því engin efni verið til að lýsa eftirstöðvunum í þrotabú stefnenda, Ástþórs Rafns, Karls og Páls. Stefnendur kveðast miða við eftirstöðvar skuldabréfanna 5. maí 1998, sem hafi verið 30.307.907 krónur og sé það í samræmi við ákvæði framangreindrar greinar nauðungarsölulaganna. Þá hafi stefndi hagnast á sölu eignanna um þá fjárhæð, sem stefnandinn, Ástþór Rafn, krefst að fá greidda, enda hafi hann einn verið þinglýstur eigandi þeirra þegar uppboðið fór fram. Skaðabótakröfurnar byggja stefnendur, Ástþór Rafn, Karl og Páll, á því að stefnda hafi mátt vera ljóst allt frá lokum uppboðsins að skilyrði fyrir gjaldþrotaskiptum voru ekki fyrir hendi. Kveðast þeir hafa orðið fyrir fjártjóni og miska og vísa máli sínu til stuðnings til almennu skaðabótareglunnar og 3. mgr. 66. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af hálfu stefnda er það viðurkennt að stefnendur eigi niðurfærslurétt á eftirstöðvum krafna hans samkvæmt framangreindum skuldabréfum með vísun til ákvæða 1. mgr. 57. gr. nauðungarsölulaga. Söluhagnaður stefnda hafi numið 100.000 krónum og hafi hann þegar verið færður til lækkunar á eftirstöðvum krafna stefnda á hendur stefnandanum, Páli. Stefndi byggir á því að hann hafi keypt eignirnar á 23.500.000 krónur og selt þær aftur á 23.600.000 krónur og sé söluhagnaður hans mismunurinn á þessum fjárhæðum. Byggir stefndi þannig á því að markaðsverð eignanna sé raunverulegt endursöluverð þeirra en ekki það verð, sem dómkvaddir matsmenn telji vera markaðsverð. Kveður stefndi ekkert vera í málinu, sem sanni að markaðsverð eignanna hafi verið lægra þegar þær seldust en þegar boð stefnda í þær var samþykkt 5. maí 1998. Stefndi hafnar því að mat hinna dómkvöddu matsmanna verði lagt til grundvallar við ákvörðun markaðsverðs og byggir þá afstöðu í fyrsta lagi á því að slíkt mat komi þá fyrst til greina sem verðviðmiðun að kaupandinn ætli sér að eiga eignina áfram eða hann hafi selt hana undir markaðsvirði. Í öðru lagi byggir stefndi á því að eignirnar hafi verið metnar áður en þær tvær verðmestu hafi verið seldar. Matið sé fjarri því að vera í samræmi við raunverulegt verð fasteigna í Vestamannaeyjum og bendir stefndi á álit staðkunnugra manna því til stuðnings. Loks byggir stefndi á því að íbúðin að Heiðarvegi 3 hafi verið metin eftir að gagngerðar endurbætur hafi verið gerðar á henni en ekki í því ástandi, er hún var í við kaupin. Sýknukrafa stefnda af kröfum um skaðabætur er byggð á því að bú stefnendanna, Ástþórs Rafns, Karls og Páls, hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta á grundvelli árangurslausra fjárnámsgerða. Þá hafi engin þau mótmæli verið höfð uppi, sem lotið hafi að kröfugerð þeirra og málsástæðum, sem haldið sé uppi í þessu máli. Það sé því of seint að halda þessu fram nú. Þá er og á því byggt að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að lögmæt skilyrði hafi brostið til að krefjast gjaldþrotaskipta né að stefndi hafi á annan hátt staðið þannig að málum að skaðabótaskylt sé. Varakröfu sína byggir stefndi á því að verð eignanna skuli metið hið sama og fólst í framangreindum kaupréttarsamningi. Þrautavarakrafan er byggð á yfirmatinu. Stefnendur byggja aðalkröfu sína á 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og halda því fram að verðið, sem stefndi keypti umræddar eignir á á nauðungarsölunni hafi verið mun lægra en markaðsverð þeirra, eins og rakið var. Í greinargerð með nefndu lagaákvæði segir að megininntak heimilda greinarinnar felist í því að hagnaður, sem kaupandi kunni að njóta af því að fá eign á lægra verði við nauðungarsölu en sem nemi gangverði hennar í frjálsum viðskiptum gegn sambærilegum kjörum, verði notaður líkt og greiðsla á þeim hluta af kröfum hans, sem söluverð eignarinnar nægði ekki til að greiða. Hér að framan var gerð grein fyrir því að stefndi keypti eignirnar fyrir 23.500.000 krónur en seldi þær aftur fyrir 23.600.000 krónur. Söluhagnaðurinn hefur þegar verið færður til lækkunar eftirstæðra skulda stefnenda við stefnda. Þá hefur og verið getið matsgerða dómkvaddra matsmanna en þeir mátu markaðsverð eignanna í maí 1998, sbr. nefnt ákvæði nauðungarsölulaganna. Matsmennirnir virðast ekki hafa tekið tillit til þess verðs, er fékkst við sölu eignanna, enda bar einn yfirmatsmannanna að þeir hafi fundið markaðsverðið út með því að reikna verðmæti eignanna út frá verðmæti sambærilegra húseigna á höfuðborgarsvæðinu og færa það síðan niður um það hlutfall, er þeir töldu hæfilegt fyrir Vestmannaeyjar. Þá hafi og verið höfð hliðsjón af ástandi eignanna. Það er niðurstaða dómsins að í tilfellum eins og þeim, sem hér um ræðir, þ.e. þegar uppboðskaupandinn á ekki eignirnar sjálfur heldur selur þær aftur, verði ekki miðað við annað verð en það, sem hann fékk fyrir þær við endursöluna. Gagnstæð niðurstaða, þ.e. að miða við reiknað markaðsverð eignanna, eins og stefnendur krefjast, myndi leiða til þess að uppboðskaupandinn yrði í raun að greiða með þeim í formi eftirgjafar á skuldum. Sú niðurstaða væri ekki í samræmi við ákvæði 1. mgr. 57. gr. nauðungarsölulaganna, sbr. og framangreinda tilvitnun í greinargerðina. Stefndi hefur þegar lækkað kröfu sína á hendur stefnendum um þann hagnað, sem hann hafði af sölunni og er því ekki fallist á að þeir eigi frekari kröfur á hendur honum á grundvelli framangreinds lagaákvæðis. Af þessu leiðir og að stefnda var rétt að krefjast gjaldþrotaskipta stefnendanna, Ástþórs Rafns, Karls og Páls, og eiga þeir því ekki rétt á skaðabótum eins og þeir krefjast. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnenda og skulu þeir óskipt greiða honum 400.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Ferðamálasjóður, er sýknaður af kröfum stefnenda, Ástþórs Rafns, Guðmundar, Karls og Páls Pálssona, og skulu stefnendur óskipt greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 335/2016
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms þar sem nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi var framlengd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 29.apríl 2016 þar sem nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi var framlengd í allt aðtólf vikur frá 2. maí 2016 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, en til vara að framlengingu nauðungarvistunar verði markaður skemmritími. Þá krefst hún þóknunar til handa talsmanni sínum vegna meðferðar málsinsfyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsenda úrskurðarinsverður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr.17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun talsmanns sóknaraðila,Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns,vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2016.Með beiðni, dagsettri 28.apríl 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefur G, kt. [...],krafist þess að nauðungarvistun varnaraðila, A, kt. [...], [...], [...], verðiframlengd í allt að tólf vikur að liðnum 21 sólarhring frá 11. apríl 2016 aðtelja.Varnaraðili hefur mótmæltframgangi kröfunnar. Af hennar hálfu er þess aðallega krafist að beiðnisóknaraðila verði hafnað, en til vara að framlengingu verði markaður skemmritími en krafist sé af hálfu sóknaraðila. Í beiðni sóknaraðila ermálavöxtum lýst svo að varnaraðili hafi verið nauðungarvistuð á sjúkrahúsi frá8. apríl sl., fyrst í 72 klukkustundir á grundvelli 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997, en síðar í 21 sólarhring samkvæmt ákvörðunsýslumannsins á höfuðsborgarsvæðinu 11. apríl sl. á grunvelli 3. mgr. 19. gr.lögræðislaga. Samdægurs hafi varnaraðili farið fram á það við HéraðsdómReykjaness að ákvörðun sýslumanns yrði felld úr gildi, en með úrskurðihéraðsdóms 14. apríl sl. í máli nr. [...]/2016 hafi ákvörðun sýslumanns umnauðungarvistun varnaraðila á sjúkrahúsi staðfest. Sóknaraðili hafi kært þannúrskurð til Hæstaréttar með kæru 15. apríl sl., en með dómi Hæstaréttar í gærhafi úrskurður héraðsdóms verið staðfestur.Sóknaraðili krefjist þessnú með vísan til 29. gr. a. lögræðislaga að nauðungarvistun varnaraðila verðiframlengd í allt að tólf vikur að liðnum 21 sólarhring frá framangreindriákvörðun sýslumanns frá 11. apríl 2016 að telja.Fyrir liggi læknisvottorðB, geðlæknis á móttökugeðdeild 32A á Landspítalanum við Hringbraut, dagsett 28.apríl 2016, þar sem fram komi að læknirinn telji framlengingu nauðungarvistunarmeð rýmkun óhjákvæmilega. Auk þess liggi fyrir yfirlýsing læknisins, dagsett28. apríl 2016, um að ekki hafi náðst samkomulag varnaraðila um áframhaldandimeðferð af nokkru tagi.Í beiðni sóknaraðila ereinnig vísað til læknisvottorðs C, dagsetts 11. apríl sl., sem legið hafi tilgrundvallar beiðni sóknaraðila um nauðungarvistun varnaraðila samkvæmt 3. mgr.19. gr. lögræðislaga.Í læknisvottorði C,sérfræðings á móttökudeild 32A á Landspítala, dagsettu 28. apríl 2016, kemurfram að varnaraðili hafi hinn 8. apríl sl. verið lögð inn á geðgjörgæsludeild32C á Landspítalanum. Þar hafi verið hafin geðrofslyfjameðferð meðforðasprautulyfi þar sem engin leið hafi verið að fá varnaraðila til að takalyf í töfluformi, enda hafi hún verið algjörlega innsæislaus hvað varðarvandamál sín. Hún hafi jafnframt hafnað alfarið öllum rannsóknum, svo semblóðrannsóknum og röntgenmynd af höfði. Varnaraðili hafi hinn 22. apríl sl.verið flutt yfir á deild 32A, sem sé almenn móttökugeðdeild, til áframhaldandiaðhlynningar og meðferðar, en þar hafi hún sýnt sömu einkenni og áður semekkert hafi gengið til baka. Hún hafi áfram verið gríðarlega tortryggin og sjáisamsæri gegn sér í hverju horni. Þá hafi hún verið mjög ásakandi í garðstarfsfólks sjúkrahússins og telji jafnvel að þar sé verið að myrða fólk.Niðurstaða vottorðsins ersú að varnaraðili sé haldin alvarlegum geðsjúkdómi þar sem fyrst og fremst séum að ræða mjög skrautlegar tortryggnihugmyndir, hún sé algjörlega innsæislaus,vilji ekki þiggja nokkra meðferð og krefjist útskriftar. Mjög líklega sé um aðræða geðklofasjúkdóm af paranoid-gerð, en vinnugreining sé óvefrænt geðrof F29.Meðferð til þessa hafi ekki skilað tilætluðum árangri, en varnaraðili fá geðrofslyfí forðasprautuformi og klárlega þurfi lengri tíma til að lyfið hrífi. Þar semnauðungarvistun varnaraðila í 21 sólarhring sé að renna út sé krafistframlengingar nauðungarvistunar í allt að 12 vikur með rýmkunarákvæði þannig aðvarnaraðili geti farið út af stofnuninni þegar heilsa leyfi. Ekkert samkomulaghafi náðst við varnaraðila um áframhaldandi meðferð af nokkru tagi, sem geribeiðni þessa óhjákvæmilega.C geðlæknir gafsímaskýrslu fyrir dómi og staðfesti áðurgreint vottorð sitt. Þá staðfesti hannað varnaraðili hefði ekki verið til nokkurrar samvinnu um áframhaldandi meðferðog því væri óhjákvæmilegt að krefjast framlengingar á nauðungarvistuninni.Niðurstaða.Í ljósi þess sem aðframan er rakið og með vísan til fyrirliggjandi gagna þykir ljóst að aðvarnaraðili sé enn alvarlega veik af geðrofssjúkdómi og að brýnt sé að hún fáiáframhaldandi geðlæknismeðferð á sjúkráhúsi. Þá hefur komið fram að reynt hafiverið til þrautar að ná samkomulagi við varnaraðila um áframhaldandi meðferð,en án árangurs, og að mati læknis sé framlenging nauðungarvistunaróhjákvæmileg. Með hliðsjón af framangreindu þykir hafa verið sýnt fram á aðuppfyllt séu skilyrði 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. lög nr.84/2015, til að unnt sé að fallast á kröfu sóknaraðila í málinu. Verðurnauðungarvistun varnaraðila því framlengd um allt að tólf vikur frá 2. maí 2016að telja.Allur málskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, þar með talinþóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Þórdísar Bjarnadóttur hrl., sem þykirhæfilega ákveðin 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Nauðungarvistunvarnaraðila, A, kt. [...], er framlengd í allt að tólf vikur frá 2. maí 2016 aðtelja.Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Þórdísar Bjarnadóttur hrl., 150.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 625/2010
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Verjandi A, B, C og D hefur í bréfi til dómsins krafist þess að úrskurðað verði að settur ríkissaksóknari veiti honum aðgang að öllum gögnum í málinu sem aflað hefur verið undir rannsókn þess og það varða en ekki hafa verið lögð fram fyrir dóminn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. nóvember 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2010, þar sem vísað var frá dómi kröfu varnaraðila um að „settur ríkissaksóknari veiti [verjanda varnaraðila] aðgang að öllum sakargögnum sem aflað hefur verið í rannsókn málsins og varða það, en ekki hafa verið lögð fyrir dóminn ...“. Um kæruheimild vísa varnaraðilar til c. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þeir krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og þeim veittur aðgangur að öllum rannsóknargögnum málsins sem ekki hafa þegar verið lögð fram í héraðsdómi. Til vara krefjast þeir ómerkingar úrskurðarins. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Úrskurður héraðsdómara í máli þessu fellur ekki undir neina af kæruheimildum 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 og verður slík heimild heldur ekki fundin annars staðar í lögum. Brestur þannig heimild til kæru úrskurðarins og verður málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 587/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. nóvember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. desember 2006 kl 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Keflavík hefur í dag krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að sæta framlengingu á gæsluvarðhaldi til kl. 16:00 föstudaginn 8. desember nk. á meðan mál hans eru til rannsóknar og eftir atvikum þar til dómur gengur í málum hans. Krafan er reist á ákvæðum c liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærði krefst þess að kröfunni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Í kröfu lögreglustjórans kemur fram að kærði sé grunaður um að hafa framið fjölda hegningarlagabrota á þessu ári og séu mál þessi nú til rannsóknar hjá lögreglunni í Keflavík og á Selfossi, Húsavík, Akureyri og víðar. Er um að ræða þjófnaði, nytjastuldi, fjársvik, eignaspjöll og umferðarlagabrot. Hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Reykjaness þann 19. október september sl. til föstudagsins dagsins í dag kl. 16 og var sá úrskurður staðfestur af Hæstarrétti. Í dag lagði ákæruvaldið fram ákæru sem kærða var birt í dómi í dag en í ákærunni sem er í 15 liðum kemur X við sögu í 7 liðum ýmist einn eða með fleirum. Eru öll brotin sem kærði er sakaður um framin á árinu 2006 á tímabilinu 11. ágúst til 22. september. Þrátt fyrir þetta kemur fram í greinargerð Jóhannesar Jenssonar, yfirmanns rannsóknardeildar lögreglunnar í Keflavík, sem fylgir gæsluvarðhaldskröfunni, að lögreglan hafi í dag lagt lokahönd á rannsókn fjölda mála sem kærði X, ýmist einn eða í slagtogi við aðra er grunaður um aðild að. Um 15 aðskilin mál sé að ræða og samkvæmt greinargerðinni er X grunaður um að hafa einn átt aðild að 6 hegningarlagabrotum auk þess sem hann er grunaður um að hafa í slagtogi með öðrum átt aðild að 7 öðrum hegningarlagabrotum á tímabilinu frá 23. júlí til 5. september 2006. Í nefndri greinargerð Jóhannesar Jenssonar, segir að verið sé að ganga frá fleiri málum og verði þau ásamt þeim sem þegar eru fullrannsökuð send í einu lagi til sýslumannsfulltrúa, væntanlega ekki síðar en 14. nóvember nk. Með skírskotun til þess sem nú hefur verið rakið er gæsluvarðhaldskrafan sett fram. Þykir lögreglu augljóst þegar skoðaður er brotaferill kærða síðustu mánuðina að hann sé vanaafbrotamaður og mikil hætta sé á að hann muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið, verð hann látinn ganga laus. Er krafan um gæsluvarðhald reist á c-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þegar virt er hve tíð brot þau eru, sem kærði X er grunaður um í júlí, ágúst og september sl., má fallast á að veruleg hætta sé á því að hann haldi áfram brotastarfsemi verði hann frjáls ferða sinna og því sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan mál hans eru til lykta leidd. Þá er haft í huga að kærði var á 3 ára skilorði vegna 3 mánaða fangelsisdóms sem hann hlaut 9. mars sl. m.a. fyrir þjófnað þegar brotahrinan gekk yfir sem málið varðar. Þrátt fyrir það að mörg þessara brota séu smávægileg og sök um sum þeirra játuð þykir þó rétt að fallast á gæsluvarðhaldskröfuna eins og hún er fram sett. Telur dómari að lögregla hafi lagt sig alla fram til þess að ljúka rannsókn á þeirri brotahrinu sem málið snýst um. Ákæra hefur verið gefin út og birt kærða eins og áður segir og allt bendir til þess að ákæra vegna þeirra brota til viðbótar sem verið er að leggja lokahönd á sé í burðarliðnum. Þykir því mega fallast á að umkrafinn gæsluvarðhaldstími sé nauðsynlegur til þess að leiða mál kærða til lykta. Er því kærði X með vísan til c liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. desember nk. kl. 16:00. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. desember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 107/2006
Líkamsárás
B var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa slegið A hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði. Fyrir dómi kannaðist B við að rétt væri eftir honum haft í lögregluskýrslu þar sem hann kvaðst hafa slegið A eitt hnefahögg í varnaðarskyni og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing B ákveðin 30 daga skilorðsbundið fangelsi og honum gert að greiða X skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu ákærða. Þá krefst ákæruvaldið staðfestingar á ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu skaðabóta og vaxta af þeim. Ákærði krefst sýknu af refsikröfu ákæruvaldsins. Þá krefst hann þess að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara sýknu. Fyrir dómi kannaðist ákærði við að rétt væri eftir honum haft í lögregluskýrslu 19. apríl 2004, þar sem hann kvaðst hafa slegið A eitt hnefahögg í varnarskyni. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og bótakröfu A. Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið upplýst, að í febrúar 1991 hafi ákærði verið sakfelldur í sakadómi Reykjavíkur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þá hlotið skilorðsbundið fangelsi í 30 daga. Í þeim dómi er getið um dómsáttir sem ákærði hafði gengist undir, þar á meðal í mars 1989 fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga. Þessi brot hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar í þessu máli og þykir með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum mega staðfesta héraðsdóm um refsingu ákærða. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Brynjar Þorlákur Emilsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 209.558 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem tekið var til dóms 9. nóvember sl., er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Vestmannaeyjum, dags. 26. janúar 2005, á hendur Brynjari Þorláki Emilssyni, kt. [...], Akranesi, fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004, í íbúð að [...] í Vestmannaeyjum, slegið A, kennitala [...] hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði á neðri kjálka vinstra megin og bólgnaði vinstra megin í andliti niður á háls og hlaut sár á endajaxlsvæði vinstra megin. Ákæruvaldið telur brot ákærða varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá hefur Jóhann Pétursson hdl. krafist þess fyrir hönd A að ákærði verði dæmdur til þess að greiða honum skaðabætur að fjárhæð krónur 745.563- ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá tjónsdegi 12. febrúar 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Helgi Bragason, hdl., var skipaður réttargæslumaður brotaþola. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst ákærði málsvarnarlauna til handa verjanda sínum sem greiðist úr ríkissjóði. Loks krefst hann að bótakröfunni verði vísað frá og til vara lækkunar á kröfunni. Málsatvik. Mánudaginn 16. febrúar 2004 sneri kærandi, A, sér til lögreglunnar í Vestmannaeyjum og sagðist vilja leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás aðfaranótt 12. febrúar sama ár. Kvaðst kærandi hafa verið með matarveislu á heimili sínu að kvöldi 11. febrúar og hafi ákærði verið þar ásamt C. Kærandi sagði ákærða tengjast sér þannig að ákærði hafi verið í sambúð með móðursystur kæranda. Hafi áfengis verið neytt en um miðnætti hafi C farið en kærandi og ákærði hafi setið eftir og spjallað um hitt og þetta. Eitthvað hafi þeir rifist, um kvótamál og samband ákærða og móðursystur hans. Skýrði ákærði svo frá að allt í einu hafi ákærði staðið upp úr stólnum, gengið að sér þar sem hann sat og slegið hann a.m.k. eitt högg í andlitið. Hafi höggið lent á vinstri kjálka og segist kærandi hafa vankast og því ekki sagt til um hvort hann hafi verið sleginn oftar en einu sinni. Sagði kærandi munn sinn hafa fyllst af blóði og hafi hann verið að standa upp þegar hann sá ákærða fara út úr íbúðinni. Kærandi hafi farið heim til foreldra sinna og hafi móðir hans farið með hann á Heilbrigðisstofnun Vestmannaeyja. Samkvæmt læknisvottorði Sigurjóns Kristinssonar, læknis, dagsettu 26. febrúar 2004, kom í ljós við skoðun að blætt hafði úr tannholdi í vinstri, neðri góm. Ekki munu hafa fundist merki um lausar tennur og var kæranda vísað til heilsugæslu morguninn eftir til röntgenmyndatöku. Við myndatöku hjá tannlækni daginn eftir mun hafa komið í ljós brot og því var hann sendur á LSH til frekari meðferðar. Við skoðun þar kom í ljós bólga vinstra megin í andliti sem náði niður á háls og var kærandi hvellaumur á svæðinu. Í munni var sár á endajaxlsvæði í neðri kjálka vinstra megin og tennur hans mættust ekki rétt saman. Röntgenmyndir staðfestu tilfært brot í angulus mandibulare vinstra megin í gegnum socket tannar 38. Var gerð aðgerð á kæranda í svæfingu þar sem brot var spengt saman með titan-plötu og titan-skrúfum. Í vottorði Sævars Péturssonar, sérfræðings í munn- og kjálkaskurðlækningum, dagsettu 9. nóvember s.l., segir að kærandi hafi gróið vel sára sinna og var hann útskrifaður 14. febrúar 2004. Hinn 15. apríl sama ár hafi brotið verið vel gróið og bit eðlilegt en smá doði í neðri vör vinstra megin. Hafi kærandi verið óvinnufær af þessum sökum í 4 vikur. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglunni á Akranesi 19. apríl 2004. Skýrði hann svo frá málsatvikum að hann hafi verið í heimsókn hjá kæranda og hafi þeir setið í eldhúsi og verið að ræða málin. Hafi kærandi verið mikið ölvaður en ákærði kvaðst sjálfur hafa verið búinn að drekka þrjá litla bjóra. Hafi þeim orðið sundurorða og kærandi staðið upp og slegið til ákærða og hafi höggið komið á öxl og hnakka. Hafi kærandi því næst rifið ákærða upp af stólnum og gert sig líklegan til þess að fylgja árásinni eftir. Kvaðst ákærði þá hafa borið hendur fyrir sig og slegið kæranda eitt högg í varnarskyni með hægri hendi á kjálkann og farið síðan út úr íbúðinni. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi komið á heimili kæranda um miðnætti umrætt sinn, en hann hafi ekki verið í matarboði hjá honum. Hann hafi verið búinn að drekka tvo-þrjá bjóra og hafi þeir eitthvað farið að rífast eftir að C var farinn. Ákærði telur sig hafa dvalið í u.þ.b. klukkutíma hjá kæranda. Kærandi hafi þá staðið upp og slegið ákærða aftan á hnakkann þar sem þeir voru við eldhúsborðið. Hann hafi síðan slegið sig aftur en ákærði hafi sett höndina fyrir sig, staðið upp og ýtt honum frá sér. Hann kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hvort hönd hans hafi lent í andliti kæranda og kannaðist ekki við að hafa slegið hann hnefahögg. Kærandi hafi náð hálstaki á sér og hafi þeir kúvelst á gólfinu. Kvaðst ákærði hafa reynt að ýta honum frá sér og síðan forðað sér út. Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á kæranda. Kvað ákærði kæranda hafa verið í kasti en ákærði hafi reynt að verja sig. Ákærði kvað kæranda hafa verið dauðadrukkinn og kvaðst hann hafa tjáð honum að honum kæmi fjármál fyrrverandi sambýliskonu sinnar ekki við. Borin voru undir ákærða ummæli hans í lögregluskýrslu þess efnis að hann hefði slegið kæranda eitt hnefahögg í varnarskyni. Kvaðst ákærði hafa verið fullur eða rakur þegar þessi skýrsla var tekin og fengið bakþanka síðar um efni hennar. Hann staðfesti að rétt væri eftir sér haft og jafnframt staðfesti hann undirskrift sína. Ákærði staðfesti að honum hefði ekki verið birt bótakrafa í málinu fyrr en við birtingu ákæru. Ákærði kvaðst vera 190 cm á hæð og 90 kg að þyngd. Kærandi skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði hafi verið í matarboði hjá honum umrætt sinn og hafi þeir farið að rífast og hafi það endað með því að ákærði stóð upp og sló hann eitt högg í andlitið án nokkurs fyrirvara þar sem þeir voru staddir í eldhúsinu og sátu þar við borð. Kvað kærandi munn sinn hafa fyllst af blóði og hann síðan hnigið niður. Kvað hann engin átök hafa orðið milli þeirra, hvorki fyrir né eftir höggið. Hafi ákærði síðan drifið sig út mjög fljótlega eftir þetta, en kærandi tók fram að hann hefði verið ölvaður og jafnframt hefði hann vankast við höggið. Kærandi kannaðist ekki við að hafa slegið ákærða, hvorki fyrir né eftir höggið. Þá kannaðist kærandi ekki við að hafa verið í átökum við ákærða þetta kvöld og þá kannaðist hann ekki við að hafa rekið sig í neitt. Kvað hann meiðsli sín eingöngu af völdum ákærða. Kærandi kvaðst hafa verið óvinnufær í 3-4 vikur eftir þetta, hann hafi farið í aðgerð en heilsist vel nú. Kærandi kvaðst vera 187 cm á hæð og 87 kg að þyngd. Kærandi staðfesti að hann hefði ekki fengið greidd laun í veikindaforföllum frá vinnuveitanda sínum, enda kvaðst hann ekki hafa kannað réttindi sín þar að lútandi. Vitnið C skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið staddur á heimili kæranda umrætt sinn og hafi ákærði einnig verið þar. Hafi þeir neytt áfengis og kærandi og ákærði farið að rífast um báta. Hann kvaðst ekki hafa búist við að til átaka kæmi milli þeirra. Hann kvaðst hafa farið heim til sín um tvöleytið um nóttina og hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að átökunum. Hann kvaðst hafa frétt af þeim daginn eftir og hefðu kærandi og ákærði haft hvor sína söguna af því sem gerðist. Vitnið D, starfsmaður [...]., skýrði svo frá fyrir dómi að kærandi hefði orðið af launum sem næmu 462.056 krónum tímabilið 12. febrúar 2004 til 14. mars sama ár. Vitnið staðfesti jafnframt að kærandi hefði ekki gert kröfu um greiðslu launa í veikindaforföllum, en vitnið gat ekki svarað því hvort kærandi hefði átt rétt á slíkri greiðslu. Vitnið Viðar Stefánsson, lögreglufulltrúi á Akranesi, skýrði svo frá fyrir dómi í símaskýrslu að hann kannaðist við að hafa tekið skýrslu af ákærða vegna máls þessa. Hann mundi þó ekki í smáatriðum um hvað málið snerist. Hann kvað ekki vinnureglu að taka skýrslur af ölvuðu fólki og kvað hann af og frá að ákærði hafi verið ölvaður við skýrslutökuna. Það hafi þó verið hugsanlegt að ákærði hafi verið þunnur eða lyktandi, en hann mundi það þó ekki. Vitnið Sævar Pétursson, tannlæknir, sérfræðingur í munn- og kjálkaskurðlækningum, staðfesti fyrir dómi í símaskýrslu áverkavottorð dagsett 9. nóvember s.l. Hann staðfesti að áverkinn samræmdist því að kærandi hefði fengið hnefahögg á neðri kjálkann. Niðurstaða. Ákærði hefur skýrt svo frá fyrir dómi að kærandi hefði átt upptökin með því að slá sig aftan á hnakkann, en þeir hefðu verið að rífast í eldhúsinu. Hann hafi síðan slegið aftur en ákærði hafi þá sett hönd fyrir höfuð sér, staðið upp og ýtt við kæranda. Ákærði kannaðist ekki við það fyrir dómi að hafa slegið kæranda hnefahögg en við skýrslutöku hjá lögreglunni á Akranesi kvaðst hann hafa slegið kæranda eitt hnefahögg í varnarskyni. Ákærði gaf þá skýringu á þessum framburði að hann hafi verið fullur eða rakur þegar skýrslan var tekin og hefði hann fengið bakþanka síðar. Ákærði kvað þá í kjölfarið hafa velst um á gólfinu en kærandi kannast ekki við það. Þá skýrir kærandi svo frá að ákærði hafi slegið sig fyrirvaralaust eitt högg í andlitið án nokkurs fyrirvara og hafi engin átök orðið milli þeirra, hvorki fyrir né eftir þetta. Ákærði og kærandi eru einir til frásagnar um það sem gerðist umrætt sinn og ber þeim ekki saman um aðdragandann. Ljóst þykir þó af málavöxtum öllum að engum öðrum en ákærða er til að dreifa sem hafi getað veitt kæranda umræddan áverka. Fær sú niðurstaða jafnframt stoð í framburði ákærða hjá lögreglu en ákærði hefur ekki gefið trúverðugar skýringar á því hvers vegna hann dregur þann framburð til baka fyrir dómi. Þykir því ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Voru afleiðingarnar slíkar að brot ákærða varðar við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu hennar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Bótakrafa kæranda er þannig sundurliðuð að útlagður kostnaður er 24.328 krónur, vinnutap 462.056 krónur, þjáningabætur samkvæmt 2. ml. 1. gr. skaðabótalaga 29.499 krónur, miskabætur samkvæmt 26. gr. sömu laga 140.000 og þóknun lögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti 89.680 krónur. Er krafist vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá tjónsdegi, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Upplýst hefur verið að bótakrafa var ekki birt ákærða á rannsóknarstigi málsins, en ákæra, þar sem bótakröfu er getið, var birt honum 7. mars s.l. Árás ákærða olli kæranda líkamlegu tjóni og er til þess fallin að valda andlegum þjáningum. Er ákærði því bótaskyldur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Þar sem krafa kæranda er sanngjörn og nægum gögnum studd verður hún tekin til greina, þó þannig að dráttarvextir reiknast ekki fyrr en frá uppsögu dómsins. Þá ber að dæma ákærða til að greiða allan áfallinn sakarkostnað, 7.500 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Jóns G. Valgeirssonar, hdl., 112.050 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Helga Bragasonar, hdl., 31.125 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en hann mætti fyrir dómi og reifaði sjónarmið skjólstæðings síns um framkomna bótakröfu. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Brynjar Þorlákur Emilsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 745.563 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 12. febrúar 2004 til dómsuppsögu, en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfallinn sakarkostnað, 7.500 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Jóns G. Valgeirssonar, hdl., 112.050 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Helga Bragasonar, hdl., 31.125 krónur, einnig að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 514/2002
Líkamstjón Sjómaður Örorka Miski Þjáningarbætur Slysatrygging Uppgjör
Ó varð fyrir slysi við störf sín sem skipverji á fiskiskipi sem E ehf. gerði út til veiða. Vann hann ýmist á skipinu sem háseti eða 2. vélstjóri, en til síðastgreinds starfs hafði hann ekki aflað sér menntunar. Hóf Ó aftur störf um það bil tveimur mánuðum síðar. Ábyrgð E ehf. á slysinu var óumdeild, en félagið hafði ábyrgðartryggingu hjá T hf. ásamt slysatryggingu skipverja í þjónustu sinni samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Ó leitaði álits örorkunefndar sem komast að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski og varanleg örorka hans væri 15%. Ó náði ekki samkomulagi við T hf. um alla liði bótakröfu sinnar, en í uppgjöri lýstu aðilar sig sammála um að boð um greiðslu úr slysatryggingu sjómanna ásamt vöxtum og á bótum fyrir 15% varanlegan miska yrði innt af hendi. Var tekið fram að greiðslurnar fælu í sér lokauppgjör bóta úr slysatryggingu sjómanna og miskabóta. Nokkru síðar leitaði Ó að nýju til örorkunefndar sem taldi nú að varanlegur miski hans væri 20%, en varanleg örorka 33%. Bauðst T hf. nú til að greiða Ó bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli niðurstöðu nefndarinnar svo og þjáningabætur. Ó höfðaði í kjölfarið mál á hendur E ehf. Eftir höfðu málsins þáði Ó boð T hf. með fyrirvara. Undir rekstri málsins fékk E ehf. dómkvadda matsmenn sem mátu hvort tveggja varanlegan miska og varanlega örorku Ó 15%. Yfirmatsmenn mátu hins vegar varanlegan miska 20%, en varanlega örorku 25%. Talið var að eftir að Ó hóf aftur störf á skipi E ehf. hafi hann ekki lengur talist veikur af völdum slyssins í skilningi 3. gr. skaðabótalaga. Var kröfu hans um greiðslu á frekari þjáningabótum því hafnað. Þá var hann talinn bundinn af uppgjörinu við T hf. að því er snerti bætur fyrir varanlegan miska og að 5% breyting á miskastigi væri ekki veruleg í skilningi 11. gr. laganna. Að því er snerti bætur Ó fyrir varanlega örorku var ekki talið unnt að meta árslaun hans sérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem hann hafði ekki aflað sér menntunar til starfa sem vélstjóri. Var E ehf. því sýknað af kröfu Ó.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2002. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 12.704.799 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með 2% ársvöxtum frá 15. janúar 1996 til 22. nóvember 1999 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum samtals 5.796.963 krónum, sem greiddar hafi verið upp í kröfuna 27. nóvember 1998 og 5. apríl 2000. Þá krefst áfrýjandi þess aðallega að stefnda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandi, sem er fæddur á árinu 1969, fyrir slysi 15. janúar 1996 við störf sín sem skipverji á fiskiskipinu Erik BA 204, sem stefndi gerði þá út til veiða á Flæmingjagrunni. Mun áfrýjandi hafa unnið á skipinu frá 27. desember 1995, að virðist ýmist sem háseti eða 2. vélstjóri, en til síðastgreinds starfs hafði hann ekki aflað sér menntunar. Eftir slysið mun áfrýjandi hafa verið fluttur með öðru skipi stefnda í land í Kanada 22. janúar 1996 vegna meiðsla, sem hann hafði hlotið, en eftir læknismeðferð þar hélt hann hingað til lands í flugvél. Leitaði hann eftir heimkomu til slysadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur 25. janúar 1996. Hann reyndist vera með brotna hnéskel á hægri fótlegg, auk þess að hafa óþægindi í hægri öxl eftir högg, sem hann fékk við slysið. Meðferð þessara meiðsla áfrýjanda er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu er ekki deilt um skaðabótaskyldu stefnda vegna afleiðinga slyssins, en hann hafði á þeim tíma ábyrgðartryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni hf. ásamt slysatryggingu skipverja í þjónustu sinni samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Áfrýjandi leitaði 1. desember 1997 eftir mati örorkunefndar á varanlegri örorku sinni og miska af völdum framangreinds slyss. Í álitsgerð nefndarinnar 6. október 1998 var komist að þeirri niðurstöðu að bæði varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda vegna slyssins væri 15%, en eftir 1. júlí 1998 hafi hann ekki mátt vænta frekari bata. Að fenginni þessari álitsgerð krafði áfrýjandi Tryggingamiðstöðina hf. 6. nóvember 1998 um skaðabætur að fjárhæð samtals 4.010.014 krónur, auk 228.571 krónu í vexti og 249.932 króna vegna lögmannsþóknunar og útlags kostnaðar. Skaðabótakrafa áfrýjanda var sundurliðuð þannig að krafist var 14.359 króna í þjáningabætur vegna 10 daga, sem hann hafi verið veikur og rúmliggjandi, og 686.563 króna vegna 888 daga, sem hann hafi verið veikur með fótaferð. Þá var krafa áfrýjanda um bætur vegna varanlegs miska að fjárhæð 662.706 krónur og varanlegrar örorku 2.646.386 krónur. Með bréfi 16. nóvember 1998 gerði Tryggingamiðstöðin hf. áfrýjanda boð um uppgjör bóta. Voru þar í fyrsta lagi boðnar fram þjáningabætur að fjárhæð 39.270 krónur vegna tímabilsins 11. maí til 30. júní 1998, þegar áfrýjandi gekkst undir læknisaðgerðir, en tekið var fram að hann hafi 16. febrúar sama árs fengið greiddar 54.749 krónur í þjáningabætur fyrir tímabilið frá 15. janúar til 26. mars 1996. Í öðru lagi voru áfrýjanda boðnar miskabætur að fjárhæð 662.700 krónur og í þriðja lagi 1.364.152 krónur í bætur fyrir varanlega örorku. Í fjórða lagi bauð félagið greiðslu á 550.050 krónum úr slysatryggingu sjómanna í örorkubætur vegna 15% læknisfræðilegrar örorku, auk vaxta af þeirri greiðslu að fjárhæð 9.900 krónur. Loks bauðst félagið til að greiða 104.952 krónur í vexti af öðrum liðum í bótakröfu áfrýjanda en þeim síðastnefnda, auk 151.890 króna í lögmannsþóknun. Samkomulag tókst ekki milli áfrýjanda og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. um alla liði í kröfu hans á grundvelli þessa boðs, en í uppgjöri 27. nóvember 1998 lýstu þeir sig sammála um að framboðin greiðsla úr slysatryggingu sjómanna ásamt vöxtum og á bótum fyrir varanlegan miska, samtals 1.222.650 krónur, yrði innt af hendi, auk 130.102 króna, sem yrði varið til greiðslu þóknunar fyrri lögmanns áfrýjanda og kæmu til frádráttar kröfu hans vegna varanlegrar örorku við endanlegt uppgjör. Í niðurlagi þessa uppgjörs var eftirfarandi tekið fram: „Þær greiðslur sem að ofan greinir fela í sér lokauppgjör bóta úr slysatryggingu sjómanna og miskabóta úr ábyrgðartryggingu vegna slyssins þann 15. janúar 1996.“ Auk þessa liggur fyrir í málinu að Tryggingamiðstöðin hf. greiddi áfrýjanda 14. maí 1999 alls 498.570 krónur í bætur vegna tímabundins atvinnutjóns á áðurnefndu tímabili í maí og júní 1998. Með bréfi 21. júlí 1999 óskaði áfrýjandi eftir nýju mati örorkunefndar á varanlegum miska og varanlegri örorku vegna slyssins 15. janúar 1996, þar sem dregið hafi verulega úr starfsgetu hans eftir að áðurgreindrar álitsgerðar nefndarinnar var aflað. Örorkunefnd féllst á að afleiðingar slyssins hafi orðið verulega meiri en áður var lagt til grundvallar og lét af hendi viðbótarálitsgerð 26. október 1999. Varanlegur miski áfrýjanda var þar talinn 20%, en varanleg örorka 33%. Á grundvelli þessarar álitsgerðar krafði áfrýjandi Tryggingamiðstöðina hf. 22. nóvember 1999 um frekari bætur. Leitaði hann nánar tiltekið eftir greiðslu úr slysatryggingu sjómanna á 1.869.840 krónum umfram það, sem félagið hafði áður greitt, auk 169.443 króna í vexti af þeim lið. Þá krafðist hann þjáningabóta vegna fyrrnefnds 898 daga tímabils að fjárhæð alls 738.046 krónur, bóta vegna hækkunar á varanlegum miska um 5%, 267.708 krónur, bóta vegna 33% varanlegrar örorku að frádreginni áðurnefndri innborgun frá félaginu, 11.183.278 krónur, 1.006.316 króna í vexti og loks lögmannsþóknunar að fjárhæð 530.533 krónur. Tryggingamiðstöðin hf. svaraði kröfu þessari með bréfi 26. janúar 2000, þar sem lýst var því áliti að áfrýjandi væri bundinn af áðurnefndu uppgjöri þeirra 27. nóvember 1998 að því er varðaði bætur úr slysatryggingu sjómanna og miskabætur. Án þess að tekin væri afstaða til réttmætis viðbótarálitsgerðar örorkunefndar lýsti félagið sig á hinn bóginn reiðubúið til að leggja hana til grundvallar við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku áfrýjanda, sem teldist þannig 33%. Bauðst félagið til að greiða af þessum sökum 4.450.560 krónur að frádreginni fyrrnefndri greiðslu til áfrýjanda úr slysatryggingu sjómanna að fjárhæð 550.050 krónur og innborgun á 130.102 krónum, eða alls 3.770.408 krónur. Þá bauð félagið fram á ný greiðslu þjáningabóta vegna tímabilsins 11. maí til 30. júní 1998, en í þetta sinn með 41.820 krónum. Þessu til viðbótar voru boðnar 363.276 krónur í vexti og 268.707 krónur í lögmannsþóknun. Hljóðaði boð Tryggingamiðstöðvarinnar hf. þannig alls upp á 4.444.211 krónur. Ekki verður séð af gögnum málsins að áfrýjandi hafi svarað síðastnefndu boði Tryggingamiðstöðvarinnar hf. um uppgjör bóta, en hann höfðaði mál þetta 14. mars 2000. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess að stefnda yrði gert að greiða sér í fyrsta lagi bætur úr slysatryggingu sjómanna vegna 33% varanlegrar örorku, 2.419.890 krónur, í öðru lagi samtals 738.046 krónur í þjáningabætur, í þriðja lagi 930.408 krónur í bætur vegna 20% varanlegs miska og í fjórða lagi bætur vegna 33% varanlegrar örorku, 11.313.380 krónur. Frá samanlagðri fjárhæð þessara kröfuliða, sem samkvæmt dómkröfu áfrýjanda nam 15.401.224 krónum, skyldu dragast alls 1.352.752 krónur, sem Tryggingamiðstöðin hf. greiddi áfrýjanda samkvæmt áðurgreindu uppgjöri 27. nóvember 1998. Eftir höfðun málsins ítrekaði félagið 23. mars 2000 boð sitt um bætur, sem gert var í fyrrnefndu bréfi 26. janúar sama árs. Tók áfrýjandi 5. apríl 2000 við greiðslu frá félaginu á þeim 4.444.211 krónum, sem áður er getið, en af hendi beggja voru gerðir fyrirvarar varðandi forsendur greiðslunnar og áhrif hennar. Með þessu lauk Tryggingamiðstöðin hf. greiðslu á þeim samtals 5.796.963 krónum, sem áfrýjandi telur eins og áður greinir að koma eigi til frádráttar kröfu sinni á hendur stefnda. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk stefndi dómkvadda tvo menn 22. maí 2000 til að leggja meðal annars mat á það hver væri varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda vegna áverka, sem hann hlaut við slysið 15. janúar 1996. Í matsgerð 26. janúar 2001 var komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski áfrýjanda af þessum sökum væri 15% og varanleg örorka jafnframt 15%. Matsgerð þessi var lögð fram á dómþingi 14. mars 2001. Í tilefni af henni fékk áfrýjandi dómkvadda þrjá yfirmatsmenn 17. október 2001 til að meta varanlegan miska og varanlega örorku hans. Í yfirmatsgerðinni, sem lokið var 19. mars 2002, varð niðurstaðan sú að varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins væri 20%, en varanleg örorka 25%. Við aðalmeðferð málsins 23. maí 2002 gerði áfrýjandi sem fyrr kröfu um greiðslu á 15.401.224 krónum að frádregnum áðurgreindum innborgunum að fjárhæð samtals 5.796.963 krónur. Til vara krafðist hann þess að stefnda yrði gert að greiða sér 12.704.799 krónur að frádregnum sömu innborgunum. Þessi krafa var sundurliðuð þannig að samtals 846.713 krónur væru þjáningabætur í 898 daga, 1.067.398 krónur bætur vegna 20% varanlegs miska og 10.790.687 krónur bætur fyrir 25% varanlega örorku, svo sem yfirmatsmenn höfðu komist að niðurstöðu um, en samtals nema þessir kröfuliðir 12.704.798 krónum. Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var þar komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi ætti rétt á samtals 94.019 krónum í þjáningabætur, 1.073.248 krónum í bætur fyrir 20% varanlegan miska, bætur fyrir 25% varanlega örorku að fjárhæð 2.867.339 krónur þegar tillit hafði verið tekið frádráttarliða samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og greiðslu inn á þær frá Tryggingamiðstöðinni hf. og loks 916.750 krónur í bætur úr slysatryggingu sjómanna, sem tækju mið af sama örorkustigi. Samanlagt taldist áfrýjandi því hafa átt rétt til bóta að fjárhæð 4.951.356 krónur. Með því að fyrrnefndar innborganir Tryggingamiðstöðvarinnar hf., alls 5.796.963 krónur, næmu hærri fjárhæð að teknu tilliti til áfallinna vaxta var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. II. Fyrir Hæstarétti deila aðilarnir ekki um að leggja eigi til grundvallar niðurstöðu dómkvaddra yfirmatsmanna um að varanleg örorka áfrýjanda af völdum slyssins 15. janúar 1996 sé 25%. Því til samræmis gerir áfrýjandi ekki lengur kröfu um að bætur sér til handa fyrir varanlega örorku verði miðaðar við að sú örorka sé 33%, svo sem fólst í fyrrnefndri aðalkröfu hans fyrir héraðsdómi, sem tók að þessu leyti mið af viðbótarálitsgerð örorkunefndar frá 26. október 1999. Er aðalkrafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti þannig um greiðslu sömu fjárhæðar og hann krafðist til vara fyrir héraðsdómi, eða 12.704.799 krónur. Eins og áður er getið hefur þessi krafa verið sundurliðuð þannig í málatilbúnaði áfrýjanda að þjáningabætur í 898 daga nemi alls 846.713 krónum, bætur fyrir 20% varanlegan miska 1.067.398 krónum og bætur fyrir 25% varanlega örorku 10.790.687 krónum. Samkvæmt því felst ekki lengur í kröfugerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti krafa um frekari greiðslu úr slysatryggingu sjómanna vegna breytts mats á varanlegri örorku hans frá því, sem lagt var til grundvallar í uppgjöri milli hans og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. 27. nóvember 1998. Geta því ekki komið til úrlausnar hér fyrir dómi önnur ágreiningsatriði aðilanna en þau, sem varða rétt áfrýjanda til þjáningabóta, miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku, auk ágreinings um vexti og málskostnað. Áfrýjandi varð sem áður segir fyrir slysinu, sem málið varðar, 15. janúar 1996. Samkvæmt skýrslu, sem hann gaf vegna slyssins hjá lögreglu 15. apríl 1997, hóf hann aftur störf hjá stefnda 27. mars 1996 sem skipverji á sama skipi og fyrr. Samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, svo sem ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með 2. gr. laga nr. 37/1999, átti tjónþoli rétt til þjáningabóta frá því að tjón varð og þar til ekki væri að vænta frekari bata, að fjárhæð 1.300 krónur fyrir hvern dag, sem hann væri rúmfastur, en 700 krónur fyrir hvern dag, sem hann væri veikur án þess að vera rúmliggjandi. Í dómum Hæstaréttar hefur ítrekað verið slegið föstu að tjónþoli geti ekki átt rétt til þjáningabóta samkvæmt þessu ákvæði nema fyrir það tímabil, sem hann telst veikur í skilningi þess, en að hámarki geti þessar bætur verið reiknaðar fram til þess tíma, sem hann geti ekki að mati lækna vænst frekari bata, enda teljist hann enn á því stigi veikur. Eftir slysið hóf áfrýjandi sem áður segir aftur störf 27. mars 1996. Frá þeim tíma gat hann ekki lengur talist veikur af völdum slyssins í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nema síðar kæmu upp tilvik, þar sem hann sannanlega varð aftur óvinnufær vegna veikinda af þeim sökum. Eins og áður er rakið fékk áfrýjandi greiddar frá Tryggingamiðstöðinni hf. 16. febrúar 1998 þjáningabætur að fjárhæð 54.749 krónur, sem reiknaðar voru vegna tímabilsins frá 15. janúar til 26. mars 1996, og síðan til viðbótar 41.820 krónur 5. apríl 2000 vegna tímabilsins 11. maí til 30. júní 1998, þegar hann gekkst undir læknisaðgerðir vegna afleiðinga áverkanna, sem hann hlaut við slysið. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á með viðhlítandi læknisfræðilegum gögnum að hann hafi af völdum slyssins verið veikur í þeim skilningi, sem að framan greinir, á öðrum tímabilum en hér um ræðir. Hann getur því ekki krafið stefnda um greiðslu á frekari þjáningabótum en þeim samtals 96.569 krónum, sem hann hefur þegar fengið greiddar. Með áðurnefndu uppgjöri 27. nóvember 1998 þáði áfrýjandi boð Tryggingamiðstöðvarinnar hf. um greiðslu á bótum að fjárhæð 662.700 krónur fyrir 15% varanlegan miska. Í skriflegu samkomulagi um þetta uppgjör var sem fyrr segir tekið sérstaklega fram að það fæli í sér lokauppgjör miskabóta úr ábyrgðartryggingu vegna slyssins 15. janúar 1996. Enginn fyrirvari var gerður af hálfu áfrýjanda þegar greiðsla samkvæmt uppgjörinu var innt af hendi. Áfrýjandi er því bundinn af þessu nema heimild í 11. gr. skaðabótalaga standi til að taka upp að nýju ákvörðun bóta fyrir varanlegan miska hans. Samkvæmt því ákvæði er það skilyrði fyrir slíkri endurupptöku að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari tjónþola þannig að ætla megi að miskastig sé verulega hærra en áður var talið. Stefndi hefur ekki vefengt þá niðurstöðu yfirmatsmanna að varanlegur miski áfrýjanda sé 20% eða 5% meira en lagt var til grundvallar í uppgjörinu 27. nóvember 1998. Slík breyting á miskastigi getur ekki talist veruleg í skilningi 11. gr. skaðabótalaga, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 411/2002. Með því að heimild brestur samkvæmt þessu til að taka upp fyrri ákvörðun bóta til áfrýjanda fyrir varanlegan miska verður hafnað þeim lið í dómkröfu hans, sem að þessu lýtur. Í útreikningi, sem áfrýjandi lagði fram í héraðsdómi til skýringar á kröfu sinni um bætur fyrir 25% varanlega örorku, kom fram að þar væru lagðar til grundvallar upplýsingar um tekjur nafngreinds manns, sem hafi gegnt starfi vélstjóra á fiskiskipi við veiðar á Flæmingjagrunni, á árunum 1996 til 1998. Á síðastnefnda árinu hafi þær tekjur numið 4.208.574 krónum, en umreiknuð með tilliti til launabreytinga fram til apríl 2002 svaraði sú fjárhæð til 5.484.118 króna. Að viðbættum 6% af henni vegna missis lífeyrisréttinda væru árstekjur 5.813.165 krónur, en 25% af þeirri fjárhæð væru 1.453.291 króna. Að teknu tilliti til margföldunarstuðulsins 7,5 samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga, eins og hún hljóðaði á slysdegi, og að frádregnu 1% vegna aldurs áfrýjanda á þeim tíma, sbr. þágildandi 9. gr. skaðabótalaga, taldist tjón hans vegna varanlegrar örorku 10.790.687 krónur, en það er sú fjárhæð, sem hann krefst sem áður segir fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda af þessum sökum. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, hefur áfrýjandi verið á vinnumarkaði allt frá því að hann lauk skólagöngu með grunnskólaprófi á árinu 1985. Á tímabilinu fram að ráðningu hans á skip stefnda 27. desember 1995 virðist hann af gögnum málsins að mestu hafa unnið við stjórnun og viðgerð vinnuvéla, en einnig að nokkru leyti við störf á fiskiskipum. Af þeim óverulegu upplýsingum, sem liggja fyrir um tekjur áfrýjanda síðustu árin fyrir slys hans og jafnframt á árinu 1996, verður ekki séð að teljandi munur hafi verið á heildartekjum hans eftir því hvaða störfum hann sinnti á hverjum tíma. Ekkert hefur komið fram um hvort áfrýjandi hafi leitað eftir framtíðarstarfi þegar hann gekk í þjónustu stefnda og enn síður hvort honum hafi þá eða hefði síðar staðið slíkt starf til boða. Áfrýjandi hafði sem áður segir ekki aflað sér menntunar til að starfa sem vélstjóri. Þegar af þessum sökum eru ekki efni til að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og það hljóðaði á slysdegi, við útreikning á örorkutjóni áfrýjanda. Því til samræmis verður að miða fjárhæð kröfu hans um bætur fyrir varanlega örorku við heildarvinnutekjur hans á næstliðnu ári fyrir slysið, sbr. 1. mgr. síðastnefndrar lagagreinar. Í málinu virðist óumdeilt að vinnutekjur áfrýjanda á árinu 1995 hafi alls verið 1.538.667 krónur, en ekki hefur sérstaklega verið aflað gagna um heildartekjur hans á síðasta árinu fyrir slysið 15. janúar 1996. Að viðbættum 6% vegna missis lífeyrisréttinda nemur þessi fjárhæð 1.630.987 krónum. Að teknu tilliti til örorkustigs áfrýjanda, áðurnefnds margföldunarstuðuls þágildandi 6. gr. skaðabótalaga og ákvæðis í 1. mgr. 9. gr. laganna um skerðingu örorkubóta vegna aldurs tjónþola telst tjón hans vegna varanlegrar örorku 3.027.519 krónur. Í héraðsdómsstefnu var krafa áfrýjanda um bætur fyrir varanlega örorku reiknuð út til samræmis við breytingar á lánskjaravísitölu frá slysdegi til nóvember 1999, sbr. 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga eins og hún hljóðaði fyrir gildistöku 11. gr. laga nr. 37/1999. Með sams konar útreikningi samsvaraði síðastnefnd fjárhæð 3.359.314 krónum á umræddum tíma. Upp í þá fjárhæð hefur áfrýjandi fengið greiddar 130.102 krónur með uppgjöri sínu við Tryggingamiðstöðina hf. 27. nóvember 1998, en að auki ber að draga frá henni greiðslu sama dag á 550.050 krónum úr slysatryggingu sjómanna, sbr. þágildandi 2. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Félagið greiddi síðan áfrýjanda 5. apríl 2000 bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 3.770.408 krónur. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að heildarfjárhæð þessara greiðslna Tryggingamiðstöðvarinnar hf., 4.450.560 krónur auk vaxta, hrökkvi ekki fyrir bótum til hans fyrir varanlega örorku, áðurnefndum 3.359.314 krónum, þegar tillit hefur verið tekið til vaxta af þeirri fjárhæð. Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, svo og um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. ágúst 2002. Mál þetta sem dómtekið var föstudaginn 26. júlí sl. er höfðað með stefnu þingfestri 14. mars 2000. Stefnandi er Ólafur Rúnar Þórarinsson, Torfufelli 28, Reykjavík. Stefndi er Eri ehf, Síðumúla 34, Reykjavík. Tryggingamiðstöðinni hf, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Stefnandi gerir þær kröfur aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 15.401.224 krónur ásamt 2% ársvöxtum frá 15. janúar 1996 til 6. nóvember 1998 en með hæstu dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er gerð sú krafa, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.704.799 krónur ásamt 2% ársvöxtum frá slysdegi þann 15. janúar 1996 til 12. nóvember 1999 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Frá dragist innborgun frá réttargæslustefnda 27. nóvember 1998 að fjárhæð 1.352.752 krónur og 4.444.211 krónur sem greiddar voru 5. apríl 2000. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Ekki eru gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæslustefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., í máli þessu. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Til vara er krafist stórfelldar lækkunar á kröfum stefnanda og málskostnaðar. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Stefnandi kveðst hafa verið við störf sem vélstjóri á Ms Erik BA-204 þann 15 janúar 1996. Var hann í fyrstu veiðiferð sinni sem skipverji hjá stefnda sem gerði skipið út. Skipið var statt að rækjuveiðum á Flæmingjagrunni undan Nýfundnalandi. Stefnandi var sendur ásamt Óskari Björnssyni háseta yfir í Ms. Kan sem statt var þar rétt hjá til þess að sækja aðföng yfir í Ms. Erik. Þegar skipverjar komu til baka á bátnum varð það slys er báturinn sem þeir voru á var hífður um borð að hann fylltist af sjó og festingar slitnuðu með þeim afleiðingum að báturinn stakkst í sjóinn og þeir stefnandi féllu í sjóinn. Í skýrslu stefnanda hjá lögreglu 15. apríl 1997 sagði hann að hann hefði fallið niður með síðunni á skipinu, lent með hægri öxlina í síðunni og hafi tognað mikið á öxlinni, hún nærri farið úr liði. Hné hans hefði lent á síðunni og hnéskel brotnað og krossbönd slitnað. Þeir Óskar hefðu losnað frá bátnum og borist aftur með skipinu en skipstjóri hafi séð hvað gerðist og bakkað skipinu. Stefnandi var fluttur á land í Kanada og á sjúkrahús þar sem tekin var röntgenmynd af hægra hné. Í ljós kom að hægri hnéskel var brotin og var stefnandi settur í gips og síðan fluttur með flugvél til Íslands. Ekki er deilt um það í máli þessu að stefndi beri ábyrgð á slysinu en ágreiningur er um uppgjör bóta og umfang tjóns stefnanda. Þann 25. janúar 1996 leitaði stefnandi á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur (SHR). Stefnandi upplýsti þá að hann hefði þann 15. janúar 1996 fengið högg á hægri öxl og hægra hné. Tekin var röntgenmynd af hægra hné stefnanda sem sýndi brot þvert yfir efsta hluta hnéskeljarinnar án hliðrunar. Stefnandi var settur í spelku um hægra hné. Þann 21. febrúar 1996 skoðaði Stefán Carlsson læknir stefnanda. Við þá skoðun var stefnandi með eymsli við hreyfingar í hægri öxl um axlarhyrnu. Tekin var röntgenmynd af hægri öxl og segir í lýsingu Arnars Thorarensen röntgenlæknis: "Hægri öxl: Áverkamerki sjást ekki. Beingerð er eðlileg". Stefnandi fékk bólgueyðandi sprautu í axlarhyrnubelg. Við eftirlit hjá Stefáni Carlssyni lækni þann 26. febrúar 1996 var að sjá á röntgenmynd að brotið á hnéskel á hægra hné var nánast gróið en stefnandi átti erfitt með að stýra fjórhöfða lærvöðvanum vegna rýrnunar. Fékk stefnandi þá sjúkraþjálfunarbeiðni. Stefnandi kom í sjúkraþjálfun til Sólveigar Steinþórsdóttur þann 26. febrúar 1996. Segir í vottorði hennar, dagsettu 30. júní 1997, að sjúkdómsgreining hafi verið brot á hægri hnéskel. Við skoðun þann dag var bólga í hægra hné og meiri óstöðugleiki en í vinstra hné svo og talsverð hreyfiskerðing. Einnig kvartaði stefnandi um verki og stirðleika í hægri öxl við ákveðnar hreyfingar. Lokaskoðun þann 19. mars 1996 leiddi í ljós lítil einkenni í öxl og hreyfiferill í hægra hné var nánast orðinn eins og í vinstra hné. Stöðuleiki í hægra hné var betri en við komu þann 26. febrúar 1996 en samt lélegri en í vinstra hné. Í vottorði Ásgeirs Kárasonar læknis, dagsettu 13. mars 1997, segir að við eftirlit á SHR þann 18. mars 1996 hafi stefnandi verið kominn með góðan hreyfiferil í hægra hné en verið með talsverð óþægindi yfir efri hluta hnéskeljar og óþægindi við fulla réttigetu yfir efri brún hægri hnéskeljar mótsvarandi vöðvasin. Einnig brak undir hnéskel við hreyfingar á henni. Talsvert los virtist vera á liðböndum við hliðarálag, bæði utan og innanvert á hægra hné og einnig talsverður slaki við fremra og aftara skúffupróf en ekki var að finna neinn verulegan mun milli hliða. Stefnandi mætti til Stefáns Carlssonar þann 21. ágúst 1996. Stefnandi var þá með mest einkenni frá hægra hné og enn með talsverða rýrnun á fjórhöfða lærvöðvans en hreyfði eðlilega. Stefán taldi ástæðu til að stefnandi færi aftur til sjúkraþjálfara Stefnandi hafði samband við Sólveigu Steinþórsdóttur sjúkraþjálfara þann 18. desember 1996 og sagðist þá vera slæmur í hægra hné af og til. Var stefnanda þá ráðlagt að hafa samband við Ágúst Kárason lækni. Þann 4. febrúar 1997 lýsir stefnandi óþægindum sínum sem kraftleysi og einnig að hann finni fyrir talsvert miklum smellum við hreyfingar í hægra hné. Skoðun leiddi í ljós óþægindi við þreifingu í kringum hnéskel og nokkuð gróft brak undir hnéskelinni við hreyfingar á hnéskeljarlið. Það var góð réttigeta og yfirrétta möguleg í hægra hnénu. Full beygigeta og ekki var að finna mun milli hliða en talsvert útslag í hliðar- og krossböndum við álagspróf. Ummál 10 cm fyrir ofan hnéskel mældist hægri lærvöðvi 43 cm á móti 47 cm vinstra megin. Kemur þetta fram í vottorði Ágeirs Kárasonar læknis frá 13. mars 1997. Þann 18. apríl 1997 kom stefnandi til Sólveigar Steinþórsdóttur sjúkraþjálfara að því er fram kemur í áðurnefndu vottorði hennar. Sagðist hann þá illa geta beitt hægra hné, það gefi eftir og alltaf sé erfitt að beita lærvöðvanum (quadriceps) í þungberandi stöðu. Við skoðun var hægra hné bólgið og eymsli umhverfis hnéskel og átti stefnandi erfitt með að spenna lærvöðvann. Þá skírði stefnandi svo frá að undanfarið hafi hann einnig fundið meira til í hægri öxl. Stefnandi kom í skoðun til Stefáns Carlssonar þann 7. maí 1997 vegna einkenna frá hálsi og axlarsvæði. Þá hafði hann tveimur vikum áður verið eitthvað að snúa sig og teygja og fundið þá eitthvað bresta hægra megin í hálsi. Tekin var röntgenmynd og segir í lýsingu Kristjáns Sigurjónssonar röntgenlæknis: "Hægra viðbein og samanburðarmyndir vinstra megin: Sjúklegar breytingar greinast ekki og það eru ekki merki um los í axlarhyrnulið. Sjúklegar breytingar greinast ekki í mjúkpörtum". Í bréfi Ásgeirs Kárasonar læknis til Tryggingaráðs, dagsettu 29.janúar, segir að við skoðun þann 13. janúar 1998 hafi komið fram að stefnandi var slæmur í hægri öxl. Hann beið þá eftir að komast í segulómun til að kanna ástand axlarinnar. Þá kom fram varðandi hægra hné stefnanda að ummálið 10 cm fyrir ofan hægra hné mældist 45,5 cm á móti 47 cm fyrir ofan vinstra hné. Þá var stefnandi með veruleg óþægindi við efri brún á hægri hnéskel og við hreyfingu í patello femoral liðnum var hann með crepitationer sem bentu á brjóskeyðingu sem staðfestist með segulómun þann 28. nóvember 1997. Sömuleiðis sáust reactivar breytingar á quadriceps-festunni ofan á hægri hnéskel. Álit Ágústar Kárasonar var að stefnandi væri með kronisk tognunareinkenni í hægri öxl sem óljóst væri á því stigi hvort hægt væri að bæta svo og veruleg patello-óþægindi sem komi í veg fyrir að beita hægra hné við álag. Þann 16. febrúar 1998 greiddi réttargæslustefnda stefnanda þjáningabætur fyrir tímabilið frá slysdegi til 26. mars 1996, samtals kr. 54.749. Þann 11. maí 1998 var gerð aðgerð á hægri öxl stefnanda. Í kjölfarið lagaðist stefnandi verulega í öxlinni. Þann 5. júní 1998 var gerð liðspeglunaraðgerð á báðum hnjám stefnanda. Segir í álitsgerð örorkunefndar, dags. 6. október 1998, að fyrir aðgerðina hafi stefnandi verið með dálítið los í báðum hnjám, eða 2. gráðu los við 30 gráðu beygju og valgus-álag. Við speglun á hægra hné kom fram merki um brotið á hnéskelinni og voru þaðan fjarlægðar dálitlar brjósktægjur en ekki var að sjá slit í liðnum milli sköflungs og lærleggs og liðþófar voru heilir. Í vinstra hnénu sást skemmd undir miðju brjóski á innanverðri hnéskel, sprungur með stjörnulaga formi og voru þaðan fjarlægðir lausir brjóskbitar. Ekki kom fram skemmd í liðnum milli sköflungs og lærleggs, liðþófar voru heilir og ekki sá áverkamerki á krossböndum. Í viðtali og skoðun hjá Magnúsi Ólasyni lækni þ. 8. september 1998 er haft eftir stefnanda að hann hafi í kjölfar slyssins verið með stöðug óþægindi í báðum hnjám auk þreytuóþæginda í hægri öxl og hafi þetta orðið þess valdandi að hann hætti á sjó haustið 1996. Í álitsgerð örorkunefndar, dagsettri 6. október 1998, segir að eftir l. júlí 1998 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins frá 15. janúar 1996 og að miski og varanleg fjárhagsleg örorka sé 15%. Með bréfi dags. 6. nóvember 1998 sendi lögmaður stefnanda réttargæslustefndu kröfubréf ásamt útreikningi frá Jóni Erlingi Þorlákssyni tryggingafræðingi. Í kröfubréfi var vísað til útreiknings Jóns Erlings. Með bréfi dags. 16. nóvember 1998 gerði réttargæslustefnda tillögu að uppgjöri bóta úr slysatryggingu sjómanna og skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefnda vegna slyss stefnanda. Stefndi kveður samkomulag hafa náðast um uppgjör á grundvelli þeirra þátta álitsgerðarinnar sem óumdeildir voru, þ.e. greiða miskabætur úr ábyrgðartyggingu og bætur úr slysatryggingu sjómanna. Uppgjörið fór fram þann 27. nóvember 1998. Þann 14. maí 1999 greiddi réttargæslustefnda stefnanda kr. 498.570,00 í bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Til grundvallar uppgjöri lá álitsgerð örorkunefndar, dags. 6. október 1998. Í vottorði frá Ágústi Kárasyni, dags. 29. júní 1999, segir að í kjölfar liðspeglunarinnar þann 5. júní 1998 hafi stefnandi fundið stöðugt meira til í kringum hægra hné og vaxandi óþægindi hafi einnig verið komin fram í vinstra hné. Stefnandi leitaði til Ágústar Kárasonar þann 16. mars 1999 og svo aftur þann 24. júní 1999. Við skoðun kom í ljós veruleg rýrnun á lærvöðva. Ummál var 45 cm 10 cm fyrir ofan hægra hné en 46 cm fyrir ofan vinstra hné. Stefnandi gekk stirðlega og nánast hálf haltur og stakk við bæði í hægri og vinstri ganglim. Þá var stefnandi með áberandi yfirréttu í hnjánum. Við þreifingu voru veruleg eymsli í kringum hnéskeljar báðum megin, þó minna í kringum vinstra hné. Báðar hnéskeljar voru fremur hástæðar. Síðan segir m.a. í vottorði Ágústar: "Það er alveg ljóst að Ólafur fékk brot á hnéskelina hægra megin við slysið en það er einnig alveg ljóst að hann hefur auðveldlega getað fengið áverka á vinstra hné með þeim hætti sem að ofan greinir og aðra áverka svo sem tognun á liðböndum". Með bréf dags. 21. júlí 1999 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að örorkunefndin endurmæti miska og varanlega fjárhagslega örorku stefnanda vegna slyssins þann 15. janúar 1996. Í viðtali og skoðun hjá Magnúsi Ólasyni þann 13. september 1999 segist stefnandi telja að er hann lamdist utan í skipið þann 15. janúar 1996 hafi hann fengi áverka á bæði hné. Með bréfi dags. 30. september 1999 tilkynnti örorkunefnd réttargæslustefndu um beiðni lögmanns stefnanda. Í viðbótarálitsgerð örorkunefndar, dagsettri 26. október 1999, kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að miski stefnanda sé 20% og varanleg fjárhagsleg örorka 33%. Lögmaður stefnanda sendi réttargæslustefndu kröfubréf, dags. 22. nóvember 1999. Með kröfubréfinu fylgdi tjónaútreikningur Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, dags. 12. nóvember 1999. Í bréfi dags. 19. janúar 2000 setur Ágúst Kárason fram þá skoðun sína að í eldri læknisfræðilegum gögnum um stefnanda sé ekki að finna sambærilega áverka og þá sem hann telur stefnanda hafa orðið fyrir í slysinu þann 15. janúar 1996. Þann 5. apríl 2000 greiddi réttargæslustefnda skaðbætur til stefnanda á grundvelli tillögu sinnar, dags. 26. janúar 2000, samtals 4.444.211 krónur. Að beiðni stefnda kvaddi dómari læknana Halldór Jónsson og Jón Ingvar Ragnarsson þann 22. maí 2000 til þess að meta og láta í ljós skriflegt og rökstutt álit á eftirfarandi: 1) Hvort orsakatengsl séu á milli áverka á vinstra hné stefnanda og slyssins 15. janúar 1996. 2) Ef niðurstaða hinna dómkvöddu mann verður sú að ekki séu orsakatengsl milli áverka á vinstra hné stefnanda og slyssins þann 15. janúar 1996, óskar matsbeiðandi einnig eftir áliti á eftirfarandi: 2-1) Hver sé miski stefnanda vegna slyssins metinn með hliðsjón af 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 2-2) Hver sé varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda vegna slyssins metin með hliðsjón af 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, dagsettri 26. janúar 2001, segir m.a: Hugleiðingar matsmanna og niðurstöður. 1. Aðalatriði máls þessa eru þau að Ólafur lenti í vinnuslysi til sjós þann 15. janúar 1996. Hann sat þá á afturhluta gúmmíbáts sem verið var að hífa um borð í rækjuveiðiskip sem hann vann á, þegar upphengifestingar slitnuðu að framan. Þar sem núverandi frásögn hans, lögregluskýrslu og öðrum málsgögnum ber ekki saman er óvíst hvað skeði síðan. Fram kemur m.a. að hann hafi hangið einhvern tíma með handleggi krækta um afturvírana og þá sérstaklega haldið sér með hægri hendi og handlegg í festingarnar. Einnig kemur fram að hann hafi slegist nokkrum sinnum utan í bátinn með hægri hlið og öxl áður en hann datt í sjóinn af sársauka eða að festingarnar slitnuðu endanlega. Ekki kemur fram í hvaða líkamsstellingu hann lenti í sjónum. Hann var í flotbúningi og mun hafa flotið aftur með skipinu þar sem það var á togi og kveðst hafa sogast undir kjöl bátsins sem síðan hafi lamið hann nokkrum sinnum í veltingnum eða þar til skipstjórinn bakkaði skipinu og skolaði honum undan því. Að endingu var hann hífður um borð og kveðst þá hafa slegist utan í skipshliðina. Um borð í bátnum gekk Ólafur að eigin sögn studdur undir dekk. Hann segir bæði hné hafa verið sársaukafull og bólgin og einnig var hann afllaus í hægri handlegg. Hann reyndi að vinna en gat það ekki vegna sársauka í hæ hné. Hann fékk bólgueyðandi lyf. Bólgan í vi hné hjaðnaði fljótt en ekki hægra megin. Hann gat einnig stigið í vi fót en ekki hægri. Í læknisskoðun á Nýfundnalandi var bara hægra hné skoðað og rannsakað og síðan sett í stuðningsumbúðir. Ólafur var sendur heim í venjulegu farþegaflugi og fór daginn eftir á Slysadeildina. Við skoðun þar var bólga og þreifieymsli yfir hægri hnéskel. Rtg. mynd sýndi óbreytta legu brots sem lá þvert yfir efsta hluta hnéskeljarinnar án hliðrunar. Hann var þá settur í spelku sem leyfði hreyfingar um hnéð og fimm vikna meðferð ákveðin. Eins og fram kemur í fyrirliggjandi vottorðum meðferðarlækna voru kvartanir Ólafs þegar frá leið viðvarandi verkir og bólga í hæ hné og 2 árum síðar (aðgerðarlýsing Ágústar Kárasonar dags. 5. júní 1998 og síðar í vottorði hans til T.R. 10. mars 1999) einnig í vinstra hné. Einnig hreyfisársauki og stirðleiki í hæ öxl. Segulómrannsókn á hæ hné 28.11.97 sýndi óreglu í femoro-patellar brjóski. Segulómrannsókn á hæ öxl 03.02.98 sýndi trosnun í sin ofankambsvöðva (supraspinatus). Vegna viðvarandi óþæginda og óljósrar ástæðu þess að einkenni gengu ekki yfir var gerð liðspeglun á hægri öxl 11.05.98 og síðan á báðum hnjám 05.06.98. Við liðspeglun á hæ öxl var unnt að staðfesta þykknun og einhvers konar örvefsbreytingu í sin ofankambsvöðva við axlarhyrnubelginn. Í þessari aðgerð var rýmkað um sinina með því að fræsa neðan af axlarhyrnunni og þessi örvefsbreyting rökuð. Við liðspeglun á hnjám var unnt að staðfesta óreglu í femoro-patellar brjóski á brotstað í hægra hné og stjörnulaga sprungur á miðjum liðfleti í vinstra hné. Þar sem óþægindin voru samkvæmt meðferðarlækni talin afleiðing brots á hægra hné og tognunar á hægri öxl var Ólafur strax settur í mjög virka sjúkraþjálfun. Hann lagaðist nokkuð fljótt í öxlinni . Hann kvaðst þreytast við mikið álag og fékk þá einnig verk upp í hnakka og höfuð. Hins vegar lagaðist hann ekkert í hægra hné og fékk einnig svipuð einkenni í vinstra hné. Ólafur reyndi eftir þetta fyrir sér við ýmis störf bæði til sjós og lands, í landi fyrst og fremst á traktorsgröfum. Hann náði slíkri leikni á gröfunni að hann varð Evrópumeistari í erlendri keppni í október 1998. Einnig þessi vinna reyndist honum um megn og hann hætti henni alveg. Eftir þetta hefur hann aðeins sinnt íhlaupavinnu á gröfum og við bílaviðgerðir fyrir vini og kunningja og reynt fyrir sér við lagerstörf. Ólafur segir ástand sitt hafa verið óbreytt frá því í júlí 1998. 2. Ólafur lenti í öðru vinnuslysi með vinstri baugfingur þann 10. mars 1997, sem hann gat ekki um í viðtali við matsmenn. Hann var þá sem Baader maður um borð í Ólafi Jónssyni GK 404 hjá Haraldi Böðvarssyni hf. Samkvæmt læknisvottorði mun hann hafa orðið vinnufær frá og með 5. júlí sama ár. 3. Í viðtali okkar og skoðun á Ólafi getum við staðfest að hann hafi hlotið eftirfarandi líkamlegar afleiðingar slyssins þann 15. janúar 1996: 1) Brot á hægri hnéskel 2) Tognun og/eða höggáverki á hægri öxl Í viðtalinu kveðst Ólafur hafa viðvarandi verk í báðum hnjám sem versnar við minnsta álag; einnig bólgna hnén þá upp. Hann segir bólguna hafa komið strax við slysið, en verkir í vinstra hné hafi ekki gert strax vart við sig, ekki fyrr en hann fór að reyna á það of mikið til að hlífa hægra hnénu. Einnig er stirðleiki í hæ öxl sem breytist í verk við minnsta álag og leiðir upp í hnakka og höfuð. Miðað við það atvik sem Ólafur lenti í og þau einkenni sem staðfestust strax við fyrstu skoðun teljum við sjúkdómsgang og núverandi einkenni í hnjám dæmigerð fyrir versnun á undirliggjandi forskaða sem liggur annars vegar í ofhreyfanleika í hnéliðunum (kemur einnig fram í fótum) og hins vegar vegna veiklunar í liðbrjóski á hnéskeljum, svokölluð chondromalacia patellae (sbr. skoðun á heilsugæslu 15.05.92). Þá er þess að geta að brjóskbreyting sú sem lýst er við liðspeglun á vi hné er einkennandi að útliti og staðsetningu fyrir svokallaða brjóskmeiru (chondromalacia patellae) en ekki afleyðing áverka. Þannig getum við aðeins staðfest brot í hægri hnéskel sem beinlínis afleiðingu þess slyss sem hér um ræðir. Þetta staðfestist síðan við skoðun okkar þar sem finna má í báðum hnjám ofurhreyfanleika í öllum liðum, hástæða hnéskel, aukinn liðvökva og liðbrak með sársauka í hnéskeljar-lærbeins liðum. Þá teljum við að einkenni þau sem komu strax fram í hægri öxl og sem lýst er nú séu dæmigerð fyrir höggáverka og/eða tognun á öxlinni. Þetta staðfestist við skoðun okkar á hægri öxl þar sem kemur fram vægt minnkuð hreyfigeta í axlarliðnum, sársauki í lok hvers hreyfiferils og eymsli yfir sinafestum. 4. Okkur er falið að svara eftirfarandi spurningum: 1) Hvort orsakatengsl séu á milli áverka á vinstra hné stefnanda og slyssins þann 15. janúar 1996. Ef orsakartengsl séu ekki fyrir hendi, þá óskast svarað hver sé miski stefnanda vegna slyssins metinn með hliðsjón af 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Matsmenn telja að það hafi ekki orðið áverki á vinstra hné stefnanda við slysið þann 15. janúar 1996. Við mat á miska Ólafs vegna slyssins með hliðsjón af 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ber að hafa í huga að læknisfræðilegt mat miðast við sjúkdómseinkenni sjúklings, starfsemi líffærakerfa og stoðkerfis, auk þess sem tekið er tillit til andlegra þátta. Með hliðsjón af því sem nú hefur verið rakið, læknisfræðilegum gögnum málsins og læknisskoðun okkar teljum við að við vinnuslysið þann 15. janúar 1996 hafi Ólafur þannig ekki hlotið áverka á vinstra hné en fyrri sjúkdómur hafi tekið sig upp í kjölfarið vegna aukins álags við að hlífa hægra hnénu. Við teljum því að brotið á hægri hnéskel og tognun á hægri öxl valdi honum varanlegum miska sem samsvarar 15% varanlegri líkamlegri örorku. Við teljum að aðrir áverkar eða sjúkdómar hafi ekki áhrif á niðurstöðu okkar. 5. Þar sem matsmenn telja að það hafi ekki orðið áverki á vinstra hné stefnanda við slysið þann 15. janúar 1996, er þeim einnig falið að svara hver sé varanleg fjárhagsleg örorka stefnanda vegna slyssins metin með hliðsjón af 5. -7. gr skaðabótalaga nr. 50/1993. Ólafur var rúmlega tuttugu og sex ára þegar slysið varð. Hann hefur ekki lokið neinu sérnámi, en unnið fyrst og fremst við vélgæslu og vélaviðgerðir. Umrædd sjóferð var sú fyrsta sinnar tegundar í lífi hans hvað varðar lengri útiveru og mjög líkamlega krefjandi vinnu. Hins vegar er ljóst að miklar tekjur voru í vændum, sem Ólafur varð af vegna slyssins. Ólafur gerði nokkrar tilraunir til að annars vegar komast aftur til fyrri starfa og síðar í skurðgröfustarf sem einnig var vel launað. Hann hafði aldrei fyrir umrætt óhapp unnið svipað erfið störf til þess að geta talað um reynslu á slíku sviði. Matsmenn telja að ekki sé hægt að leggja það beinlínis til grundvallar við spá um framtíðar vinnugetu. Ólafi hefur ítrekað verið bent á að leita sér að léttari vinnu og einnig að afla sér meiri menntunar og viðurkenningu á sviði vélgæslu. Þar sem hann hefur ekki sinnt því á neinn hátt er ekki unnt að sýna fram á að Ólafur hafi á þann hátt reynt að leggja minna á sig og takmarka þannig líkamstjón sitt. Matsmenn telja hins vegar að hann eigi að njóta vafans um að geta stundað vel launuð störf innan kunnáttusvið síns, en þó þannig að hann muni í framtíðinni þurfa að takmarka að einhverju leiti við sig auka- og yfirvinnu. Við teljum í ljósi framangreinds réttmætt að meta fjárhagslega örorku Ólafs að meðaltali 15%. VII Niðurstaða í stuttu máli. Við teljum að Ólafur hafi ekki hlotið áverka á vinstra hné við vinnuslys þann 15. janúar 1996. Við teljum hæfilegt að meta varanlegan miska Ólafs vegna vinnuslyss þann 15. janúar 1996, 15%. Við teljum hæfilegt að meta varanlega örorku Ólafs vegna vinnuslyss þann 15. janúar 1996, 15%. Við teljum að engin önnur slys eða sjúkdómar hafa áhrif á niðurstöðu okkar. Með beiðni dagsettri 8. október 2001 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að dómkvaddir yrðu menn til að framkvæma yfirmat og voru læknarnir Gísli Einarson, Júlíus Valsson og Stefán Yngvason dómkvaddir í þinghaldi 17. október sl. til að meta yfirmati varanlegan miska og örorku stefnanda. Í matsgerð þeirra, dagsettri 19. mars sl., segir m.a: 7. Núverandi einkenni og vinnugeta matsbeiðanda Hvað varðar áframhaldandi og núverandi einkenni sín, segist matsbeiðanda frá með eftirfarandi hætti á matsfundi þann 30.01.02: Kveðst oft fá minni háttar einkenni í öxlina en það sé þó verulega minna truflandi en hnén, sér í lagi hægra hnéð. Segist hann gjarna fá "tak" í brjóstkassann og er hann fann meir fyrir þessu nú nýlega en endranær varð það til þess að Ágúst Kárason, læknir matsbeiðanda, sá ástæðu til að senda hann í röntgenmyndatöku og komu þá í ljós gömul rifbrot, aftantil í rifjum hægra megin, sem hann mun hafa fengið við slysið. Þegar matsbeiðandi er beðinn að setja fram einkenni sín og takmarkanir af þeirra sökum eftir því í hvaða röð þau trufla hann segir hann verkjavandann í hnjám afdráttarlaust númer eitt. Í öðru sæti setur hann óþægindi í hægri öxl sem oftar en ekki leiðir af sér verki og óþægindi út í herðar og upp í háls. Endi þetta oft með illvígum hálsríg og "dúndrandi höfuðverk". Í þriðja sæti telur matsbeiðandi hinn andlega þátt sem slysinu hefur fylgt. Skiptir hann þessum þætti í tvennt, annars vegar "skerðing til framkvæmda" og hins vegar andleg vanlíðan sem hann telur stafa af hinni erfiðu lífsreynslu sem slysið hafi verið. Kveðst hann ekki fyrr en nýlega hafa gert sér grein fyrir hversu djúpstæð áhrif lífsháski hans hafi haft á hann og einnig að hann hefði þurft að leita sér hjálpar hjá fagmanni mun fyrr vegna þessa. Hann er um þessar mundir hjá sálfræðingi vegna þessara einkenna (Þórunni Finnsdóttur), segir það gagnast sér prýðilega en að hann sé "með allt niður um mig andlega". Þrátt fyrir að axlarverkstengdur höfuðverkur sé í öðru sæti einkenna hjá matsbeiðanda segist hann þó ekki fá verri einkenni af neinu en af blöndu höfuð- og hálsverkjar. Kveðst hann þá geta orðið svo alverkja að sér finnist eins og hann sé að verða "vitstola". Matsbeiðandi segir höfuðverkinn geta farið í 10 á verkjaskala 1-10 en að hnén fari þó aldrei nema í 7 á sambærilegum skala. Bestu líðan sína hvað verki áhrærir telur matsþoli vera 2 á skala 1-10 og þetta hefur þær afleiðingar að hann verður stöðugt að taka verkjalyf. Við vinnu kveðst matsbeiðandi oftast ekki vera slæmur í hægri öxlinni sjálfri heldur hafi hann einhvers konar verk innanvert á herðablaðinu hægra megin og leiði verkinn svo upp með herðablaðinu. 8. Læknisskoðun Matsbeiðandi er um það bil í meðallagi hár, grannur og virðist vel á sig kominn almennt. Flestar hreyfingar virðast sársaukalausar eða a.m.k. áreynslulitlar, þó virðist hann almennt stirður á gangi, er þó ekki haltur. Hann gengur dálítið gleiðspora eins og hann sé eilítið óstöðugur. Afklæddur og í standandi stöðu stendur matsbeiðandi eðlilega, hann hefur ekki augljósar stöðuskekkjur, og er merkilega vel á sig kominn líkamlega miðað við verkjasögu hans. Við framsveigju nær matsbeiðandi með fingurgómum í gólf, hann reigir höfuð eðlilega en er stirður og sár að eigin sögn við þá hreyfingu. Framsveigja höfuðs takmarkast við að höku vantar tvær fingurbreiddir til að ná niður á efsta hluta brjóstbeins. Snúningur höfuðs til hægri er 50° en 70° til vinstri. Vangavelta er um 20° til hægri og 40° til vinstri, fremri hálsvöðvar eru allir eðlilegir átöku. Svo er einnig með hnakkavöðvana og festur þeirra í hnakkabein sem eru ekki aumar. Vöðvar hægri axlargrindar og herðavöðvar þeim megin eru aumir átöku og viss eymsli eru einnig til staðar yfir vöðvafestum hægri axlargrindar. Svo er ekki vinstra megin. Efri festur stóra brjóstvöðva hægra megin eru aumar og við hreyfingar brakar í hægri öxl en ekki í vinstri. Axlahreyfingar eru allar eðlilegar báðum megin. Við skoðun á hnjám matsbeiðanda kemur í ljós að báða hnéliði má auðveldlega yfirstrekkja við skoðun og nemur sú hreyfing um 10° í báðum hnjám. Mæling ummáls læra við liðglufu hnéliða, 10 cm ofan liðglufu og 15 cm ofan liðglufu leiðir í ljós mjög óverulegan mun, þó er ummálið um liðglufu og 15 cm ofan hennar ívið meira hægra megin, munar hálfum cm en annars er það hið sama. Ummál hægri kálfa 15 cm neðan liðglufu er hálfum cm minna hægra megin. Ekki er að finna vökva í hnjám, þrota eða bólgumerki, hins vegar eru þau eilítið heitari viðkomu en vefirnir í kring. Svo kölluð fremri skúffuhreyfing kemur fram hægra megin við hnéskoðun, báðar hnéskeljar eru nokkuð hástæðar og eymsli eru til staðar báðum megin við átöku (merki um brjóskmeyru). Sömu próf og hægra megin eru einnig jákvæð vinstra megin og virðist því svipað los vera á báðum hnéliðum. Sinaviðbrögð eru eðlileg báðum megin. Þar sem tilefni og gögn málsins, saga matsbeiðanda eða kvartanir hans gefa ekki tilefni til gruns um sjúkdóma eða afleiðingar skaddana í öðrum hlutum stoðkerfis en að framan er greint frá, eru þeir hlutar þess ekki skoðaðir sérstaklega. Ekki koma á matsfundi eða við almenna skoðun fram nein einkenni um sjúkdóma eða skaddanir í öðrum líffærakerfum, og eru þau því ekki skoðuð sérstaklega. 9. Athugun á vinnuframlagi og tekjum matsþola Fyrir liggja afrit af skattframtölum matsbeiðanda vegna tekjuáranna 1994 tom 2000. Í þessum gögnum kemur fram að vinnuframlag matsþola á þessum tímabilum var sem hér segir: Tekjur vegna Atvinnu- Bóta- eða Tekjusk. Tekjuár Launatekjur eigin rekstar leysisbætur lífeyris- stofn greiðslur 1994 481.416 869.120 74.922 0 1.425.458 1995 1.538.667 0 36.993 0 1.516.615 1996 1.949.941 0 0 0 1.884.219 1997 2.107.689 159.520 0 0 2.560.202 1998 2.523.207 0 0 86.933 2.509.212 1999 557.051 0 0 498.570 1.268.152 212.531 2000 0 0 0 4.444.211 10. Niðurstaða um miska matsbeiðanda Yfirmatsmenn telja að matsbeiðandi hafi í sjóvinnuslysinu þann 15. janúar 1996 hlotið eftirfarandi: 1. Tognunaráverki á hægri öxl með trosnun á ofankambssin og axlarhyrnuheilkenni. 2. Höggáverka á bæði hné, með broti í hægri hnéskel. 3. Síðbúin geðræn einkenni um áfallastreitu Við athugun gagna málsins eru frásagnir af því sem nákvæmlega gerðist er slysið átti sér stað ekki fyllilega samhljóða, t.d varðandi það hvort matsbeiðandi hafi slasast er verið var að hífa hann úr sjónum. Yfirmatsmenn telja þetta ósamræmi minniháttar og það hafi ekki áhrif á niðurstöðu matsins. Óvéfengjanlegt sé hins vegar að matsbeiðandi hafi lent í mikilli lífshættu, bæði meðan hann hékk utan á skipinu og eins er hann var í sjónum. Gögn málsins og frásögn matsbeiðanda styðja þá niðurstöðu um áverka sem getið er í upphafi kaflans. Yfirmatsmenn telja að matsbeiðandi hafi orðið fyrir áverkum á bæði hné, sitjandi á planka með utanborðsmótor í tveimur vírum í veltingi úti á rúmsjó. Við slíkar aðstæður sé mjög sennilegt að högg hafi komið bæði á hægra og vinstra hné hans. Sennilegast hefur hægri hnéskel brotnað við þessar aðstæður. Frásögn matsbeiðanda af því að bæði hné hafi bólgnað er í sjálfu sér trúverðug, sem og að líklegt sé að hafi hann haft óþægindi frá vinstra hné frá slysdegi, hafi athygli ekki beinst að því vegna brotsins á hægri hnéskel. Það vekur hins vegar furðu matsmanna hið mikla ósamræmi í frásögn matsbeiðanda hvað þetta varðar og þær upplýsingar sem læknar og sjúkraþjálfari hans hafa skráð. Þar koma fyrstu upplýsingar um óþægindi í vinstra hné fram í aðgerðarlýsingu Ágústar Kárasonar læknis er hann speglaði bæði hné matsbeiðanda þann 5. júní 1998, eða hartnær 2 1/2 ári eftir slysið í janúar 1996. Ítrekað er lýst hægra hné og þeirri rýrnun sem átti sér stað á lærvöðvum ofan hægra hnés og þá borið saman við mælingar á vinstra hné eins og venja er í slíkum mælingum. Vinstra hné hefur því ítrekað verið skoðað að þessu leyti á þessu tiltekna tímabili, án þess að framangreindir heilbrigðisstarfsmenn hafi séð ástæðu til að skrá það sérstaklega. Slíkt þýðir oftast að skoðun hafi verið eðlileg. Telja yfirmatsmenn líklegast að matsbeiðandi hafi bólgnað tímabundið en telja ekki nægilega sannað að um varanlegt tjón hafi verið að ræða á vinstra hné vegna áverka á það. Staðfest er að matsbeiðandi hefur svokallaða brjóskmeyru í báðum hnjám. Þess er getið í skoðun Magnúsar Páls Albertssonar í maí 1992 og er álit yfirmatsmanna samhljóða þeirri greiningu, eftir skoðun á matsbeiðanda og mati á gögnum málsins. Viss ofhreyfanleiki er einnig til staðar í báðum hnjám sem telja verður meðfæddan. Þessi atriði gera matsbeiðanda líklegri en ella til að hljóta langvarandi mein af áverkum á hnjáliði en annars. Jafnframt er þekkt að brjóskmeyra ein og sér getur valdið miklum óþægindum í hnjáliðum og snemmkomnum slitbreytingum í liðfletinum milli hnéskeljar og lærbeins. Fyrri áverki sem leiddi til framangreindrar skoðunar 1992, telst ekki líklegur sem orsakavaldur að núverandi verkjaástandi. Hvað verki í hægra hné varðar má telja að þar eigi mestan þátt brot á hnéskel í lið með brjóskmeyru. Sú helti sem af því stafaði er líkleg til að valda álagi á vinstra hné sem illa var í stakk búið til að taka við því álagi vegna brjóskmeyru. Yfirmatsmenn telja að þannig sé fyrst og fremst um óbeinar afleiðingar að ræða í vinstra hné. Við mat á varanlegum miska, samkvæmt 4. grein skaðabótalaganna, skal einnig litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Hin læknisfræðilegu sjónarmið hafa komið fram hér að framan. Yfirmatsmenn telja einnig að matsbeiðandi hafi verið tryggður í því ástandi sem hann var í er hann slasaðist, það er að segja með veikleika þann í báðum hnjám sem áður hefur verið lýst. Jafnframt verður að telja, með tilliti til fyrri sjúkrasögu, að í reynd hafi matsbeiðandi haft nokkur óþægindi í báðum hnjám, sem meta megi til miska þegar horft er til heildarmiska matsbeiðanda vegna hnjáliða hans. Yfirmatsmenn telja hæfilegt að áætla miska vegna beggja hnjáliða 15%, þar af 5% vegna fyrra heilsufars og 10% vegna slyssins 15. janúar 1996. Mat á axlaráverka matsbeiðanda hefur ekki verið ágreiningsefni. Yfirmatsmenn telja að hér sé um minniháttar afleiðingar að ræða vegna trosnunar á sin ofankambsvöðva og s.k. axlarhyrnuheilkennis og að gott samræmi sé í lýsingu áverkans, sögu matsbeiðanda, skráningar og læknisskoðunar nú. Miski vegna þessa telst hæfilega metinn 5%. Matsbeiðandi hefur átt við talsverð andleg vandkvæði að stríða í kjölfar slyssins. Ljóst er að hann lenti í mikilli lífshættu og að hann átti í geðrænum erfiðleikum eftir þetta, sem annars vegar má rekja beint til þessarar lífsreynslu, en einnig til þeirra félagslegu aðstæðna sem hann hefur búið við undanfarin ár. Í gögnum um matsbeiðanda frá heimilislækni hans kemur fram að hann leitaði þangað tvívegis á árinu 1997 vegna geðrænna einkenna og fékk hann aðstoð með lyfjameðferð. Þá hefur einnig komið fram að hann er nú í meðferð hjá sálfræðingi vegna þess sama. Yfirmatsmenn telja að einkenni hans séu þannig vaxin að ekki verði framhjá þeim horft við mat á afleiðingum slyssins þann 15. janúar 1996. Telja yfirmatsmenn að þátt slyssins í geðrænum vandkvæðum matsbeiðanda sé hæfilegt að meta til miska sem svarar 5%. 11. Niðurstaða um örorku matsbeiðanda Matsbeiðandi var 26 ára er hann slasaðist þann 15. janúar 1996 en er nú 32 ára. Hann á stutta skólagöngu að baki en góða þjálfun og leikni í meðferð vinnuvéla. Sé litið til möguleika hans til starfa á almennum vinnumarkaði og sjálfstæðs atvinnurekstrar, þá takmarkast starfsval hans af heilsufarslegum ástæðum annars vegar og hins vegar af takmarkaðri menntun og atvinnureynslu, sem að mestu hefur verið tengd vélum og þungavinnutækjum. Það sem mælir gegn áhrifum slyssins á örorku matsbeiðanda er umtalsverð atvinnuþátttaka hans og hækkandi tekjur allt til ársins 1999. Það má hins vegar meta það svo að matsbeiðandi hafi verið mjög ósérhlífinn og skyldurækinn við störf sín, meðal annars vegna ábyrgðar hans sem aðalframfæranda stórrar fjölskyldu. Hann hafi síðan gefist upp á þeim störfum sem honum buðust, þegar einkenni hans ágerðust og að hann upplifði vinnuframlag sitt sem ófullnægjandi inn á kröfuharðan vinnumarkað sem þá var í mikilli þenslu. Vaxandi andleg vanlíðan á vafalítið sinn þátt í þessari þróun að mati yfirmatsmanna. Þegar atvinnusaga matsbeiðanda er skoðuð kemur fram að er hann slasaðist var í sinni fyrstu veiðiferð með Erik BA 204. Jafnframt kom fram að hann leit ekki á störf til sjós sem sinn framtíðarvettvang heldur tímabundna tekjuöflunarleið til að fá fjárhagslegt svigrúm til að verða sér út um menntun á sviði vélfræði. Þannig telja yfirmatsmenn að ekki sé hægt að horfa til starfa á sjó eingöngu þegar meta á aflahæfi matsbeiðanda. Einnig að telja verði ósannað að matsbeiðandi hefði farið í það starfsnám sem hann hafði hugsað sér, þó hann hefði ekki slasast. Jafnframt kemur fram að atvinnuþátttaka hans fyrstu árin eftir slysið er það mikil að setja verður spurningarmerki við að hve miklu leyti slysið þann 15. janúar 1996 hefur haft áhrif á starfsgetu hans til líkamlega þungra starfa. Fingurslys síðar truflar atvinnusögu hans um tíma og síðan virðist draga úr starfsgetu hans um það leyti sem hann fór í speglun á báðum hnjám í júní 1998. Yfirmatsmenn telja að starfsorka matsbeiðanda sé skert vegna slyssins 15. janúar 1996. Jafnframt telja þeir að til staðar sé umtalsverð starfsgeta til starfa sem henta honum betur en líkamlega erfið störf eingöngu. Yfirmatsmenn vilja fremur horfa á starfa á almennum vinnumarkaði með þeim takmörkunum sem heilsufar hans nú gefur tilefni til, þ.e. minnkuð geta til líkamlega erfiðra starfa og langra vinnulota. Starfsorka matsbeiðanda er þannig skert og geta hans til að vinna yfirvinnu þar með. Á hinn bóginn má gera ráð fyrir að yfirvinna hans hefði minnkað með árunum sökum aldurs og batnandi fjárhagsstöðu ef marka má hina almennu tilhneigingu á vinnumarkaði. Einnig má gera ráð fyrir því að afleiðingar slyssins valdi því að starfsævi matsbeiðanda hefði orðið styttri en ella. Með hliðsjón af þessu og þeim sjónarmiðum sem hér hafa fram komið telja matsmenn líklegt að fjárhagstjón matsbeiðanda sé nokkru meira en miski hans einn og sér spáir fyrir um. Telja matsmenn örorku matsbeiðanda af völdum völdum slyssins hæfilega metna 25%. 12. Niðurstaða í stuttu máli 1. Yfirmatsmenn telja miska matsbeiðanda, Ólafs R. Þórarinssonar, vegna slyssins 15. janúar 1996, hæfilega metinn 20% - tuttugu af hundraði. 2. Yfirmatsmenn telja örorku matsbeiðanda, Ólafs R. Þórarinssonar, vegna slyssins 15. janúar 1996, hæfilega metna 25% - tuttugu og fimm af hundraði. Stefnandi hefur lagt fram örorkutjónsútreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 12. nóvember 1999 þar sem tjón stefnanda er reiknað út og byggt á tekjum Sigurðar G. Kristinssonar árin 1996-1998, sem stefnandi segir hafa gegnt sama starfi og hann gerði fyrir slysið, þ.e. verið vélstjóri á togara á Flæmska hattinum svonefnda. Er miðað við viðbótarmat örorkunefndar á varanlegri örorku og miska stefnanda og að stefnandi hafi verið rúmliggjandi í 10 daga og veikur en á fótum í 888 daga. Er niðurstaða tryggingafræðingsins sú að tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku sé 11.313.380 krónur, þjáningabætur samtals séu 738.046 krónur, varanlegur miski 930.408 krónur, eða samtals 12.981.835 krónur. Þá krefst stefnandi þess að bætur úr slysatryggingu sjómanna verði ákvarðaðar 2.419.890 krónur. Samanlagt gera þessar fjárhæðir 15.401.724 krónur sem er aðalkrafa stefnanda. Þá hefur stefnandi lagt fram örorkutjónsútreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 29 apríl sl. þar sem tjón stefnanda er reiknað út og byggt á tekjum Sigurðar G. Kristinssonar árin 1996-1998, sem stefnandi segir hafa gegnt sama starfi og hann gerði fyrir slysið, þ.e. verið vélstjóri á togara á Flæmska hattinum svonefnda. Er miðað við mat yfirmatsmanna á varanlegri örorku og miska stefnanda og að stefnandi hafi verið rúmliggjandi í 10 daga og veikur en á fótum í 888 daga. Er niðurstaða tryggingafræðingsins sú að tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku sé 10.790.687 krónur, þjáningabætur samtals séu 846.713 krónur, varanlegur miski 1.067.398 krónur, eða samtals 12.704.799 krónur, sem er varakrafa stefnanda. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni í kjölfar slyss þess er hann varð fyrir 15. janúar 1996. Bótaskylda stefnda sé óumdeild og fyrir liggi gögn til þess að unnt sé að gera upp tjón stefnanda. Ber stefnandi viðbótarmat örorkunefndar, þar sem nefndin mat varanlegan miska hans 20% og varanlega örorku 33%, fyrir sig. Er því haldið fram að hann við ákvörðun bóta vegna varanlegs miska beri að fara að reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga en hann hafi verið að hefja starf sem vélstjóri er hann varð fyrir slysinu. Hafi hann því látið reikna út örorkutjón sitt eins og lýst er hér að framan, þ.e. miða við tekjur manns í sambærilegu starfi þar sem tekjur hans næstliðið ár fyrir slys hafi verið mun lægri en vænta hefði mátt hefði hann ekki orðið fyrir slysinu. Þá beri honum þjáningabætur fyrir 10 daga rúmlegu og veikindi í 888 daga. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því viðbótarmati örorkunefndar að varanleg örorka hans sé 33%, en enginn ágreiningur sé um bótaskyldu stefnda. Greiðsla sem stefnandi hafi fengið frá réttargæslustefnda úr slysatrygginu sjómanna og ábyrgðartryggingu stefnda 27. nóvember 1998 að fjárhæð samtals 1.352.752 krónur hafi engan veginn verið fullnaðargreiðsla heldur einungis innágreiðsla og að fenginni þeirri niðurstöðu í viðbótarmati örorkunefndar, að varanlegur miski stefnanda væri 20% og varanleg örorka 33%, hafi verið ljóst að honum bæru frekari greiðslur úr slysatryggingu og ábyrgðartryggingu auk þess sem varanleg örorka stefnanda væri mun meiri en miðað hefði verið við. Enda þótt réttargæslustefndi hefði greitt 4.444.211 krónur til stefnanda 5. apríl 2000 hafi hann ekki fengið tjón sitt bætt þar eð tekjur þær sem við væri miðað af réttargæslustefnda væru alltof lágar og miða hefði átt við tekjur fyrir sambærileg störf sem væru mun hærri en stefnandi hefði haft áður en hann réðst til stefnda. Varakrafa stefnanda er byggð á mati yfirmatsmanna og við flutning málsins kom fram að stefnandi byggir einnig á örorkutjónsútreikningi þar sem miðað er við að varanleg örorka stefnanda sé 25% og miðað er við laun kunningja stefnanda sem á árunum 1996-1998 sem hann kveður hafa verið vélstjóra á Erik BA. Stefnandi vísar til skaðabótalaga nr. 50/1993 einkum I. kafla sbr. l. 42/1996. Stefnandi vísar sérstaklega til 7. gr. 2. mgr. skaðabótalaga varðandi aðalkröfu. Einnig er vísað til 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 með áorðnum breytingum. Stefnandi vísar til laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað. Krafa um dráttarvexti og vaxtavexti er studd við III. kafla laga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum og lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað styður stefnandi við l. nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til þess að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Aðalkrafa stefnda er sú að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Hvað skaðabætur úr ábyrgðartryggingu stefnda varði sé sýknukrafan byggð á þeim grundvelli að stefnandi hafi þegar fengið tjón sitt að fullu bætt. Eftirtaldar skaðabótagreiðslur hafi verið inntar af hendi úr ábyrgðartryggingu stefnda vegna slyss stefnanda: 1. Tímabundið atvinnutjón kr. 498.570 2. Þjáningabætur kr. 96.569 3. Miskabætur kr. 662.700 4. Varanleg fjárhagsleg örorka kr. 3.770.408 5. Vextir skv. 16. gr. skbl. kr. 363.276 6. Lögmannsþóknun til lögmanns stefnanda kr. 268,707 7. Greiðsla á lögmannsþóknun til lögmannsstofu Gylfa Thorlacius hrl. kr. 130.102 Heildargreiðsla úr ábyrgðartryggingu kr. 5.790. 332 Hvað bætur úr slysatryggingu sjómanna varði byggi sýknukrafa stefnda í fyrsta lagi á aðildarskorti og í öðru lagi á að stefnandi hafi þegar fengið fullar bætur úr slysatryggingunni. 1. Þjáningabætur Fram komi í frum- og viðbótarálitsgerðum örorkunefndar að eftir 1. júlí 1998 hafi ekki verið að vænta frekari bata stefnanda í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e.a.s. svokallaður stöðugleikatímapunktur miðist við þann dag. Kröfugerð stefnanda miðist við að stefnandi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í 898 daga og veikur og rúmliggjandi í 10 daga. Stefndi telur þessa kröfugerð hvorki eiga stoð í gögnum málsins né í 3. gr. skaðabótalaga. Mat örorkunefndar á stöðugleikatímapunkti hafi ekki sjálfstætt gildi hér. Stefnandi teljist aðeins veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga þá daga sem hann hafi verið óvinnufær. Eftir slysið þann 15. janúar hafi stefnandi verið óvinnufær til 26.mars 1996 en hafið aftur störf um borð í Erik BA-204 daginn eftir. Þann 11 maí 1998 hafi verið gerð aðgerð á hægri öxl stefnanda og 5 júní 1998 hafi verið gerð liðspeglunaraðgerð á báðum hnjám stefnanda. Stefnandi hafi verið óvinnufær tímabilið frá 11. maí til 30. júní 1998, en örorkunefnd rniði stöðugleikatímapunkt við þann dag. Þann 5. maí 2000 hafi stefndi greitt stefnanda 41.820 krónur í þjáningabætur vegna þessa tímabils. Stefndi telji gögn málsins sanna að ef frá séu talin þau tímabil sem hér hafi verið nefnd hafi stefnandi ekki verið óvinnufær á tímabilinu frá slysdegi til 1. júlí 1998 af völdum slyssins frá 15. janúar 1996. Stefndi telur því stefnandi hafa fengið þær þjáningabætur sem honum beri samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og því beri að sýkna stefnda af þessum kröfulið stefnanda. 2. Miskabætur Þann 27. nóvember 1998 hafi stefnandi fengið greiddar 662.700 krónur í miskabætur. Uppgörið hafi verið byggt á 15% miskamati örorkunefndar í álitsgerð dagsettri 6. október 1998. Aðilar hafi verið sammála um að uppgjörið fæli í sér fullnaðar- og lokauppgjör miskabóta enda ekki ágreiningur milli aðila um að leggja 15% miskamat örorkunefndar til grundvallar uppgjöri. Stefndi telji því að miskabótakrafa stefnanda hljóti að byggja á því að uppfyllt séu skilyrði um endurupptöku á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þau skilyrði séu ekki uppfyllt enda megi ljóst vera af gögnum málsins að hækkun örorkunefndar á miska stefnanda úr 15 í 20% hafi byggt á þeirri forsendu að ástand stefnanda væri verra en nefndin hefði áður talið, þ.e. að heilsufar stefnanda hafi versnað, en ekki að orðið hafi ófyrirsjáanleg breyting á heilsufari hans. Þá telji stefndi að jafnvel þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga væru uppfyllt, sé mat örorkunefndar ekki í samræmi við gögn málsins. 3. Varanleg fjárhagsleg örorka Kröfugerð stefnanda í aðalkröfu um bætur fyrir varanlega fjárhagslega örorku sé í andstöðu við reglur skaðabótalaga nr. 50/1993 um útreikning bóta fyrir varanlega fjárhagslega örorku. Stefndi hafi slasast þann 15. janúar 1996. Í 1. mgr. 7. gr., samanber 6. gr. skaðabótalaga, komi fram að rneginregla laganna sé sú að leggja beri tekjur tjónþola síðustu 12 mánuði fyrir slys til grundvallar útreikningi á bótum fyrir varanlega fjárhagslega örorku. Ekki liggi nákvæmlega fyrir í málinu hverjar tekjur stefnanda hafi verið síðustu 12 mánuðina fyrir slysið. Í dómsskjali nr. 39 komi fram að tekjur stefnanda árið 1995 hafi verið 1.538.667. Hér sé nánast um að ræða tekjur síðustu 12 mánuðina fyrir slysið. Þetta hafi því verið þær tekjur að viðbættu 6% í framlagi í lífeyrissjóð sem réttargæslustefnda hafi lagt til grundvallar í tillögum sínum að uppgjöri dags. 16. nóvember 1998 og 26. janúar 2000 og sem bótagreiðslur til stefnanda þann 5. maí 2000 hafi byggst á. Í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé að finna undantekningarreglu þar sem fram komi að við óvenjulegar aðstæður skuli meta árslaun sérstaklega. Í lögskýringargögnum komi fram að meginregla 1. mgr. 7. gr. eigi fyrst og fremst við um launþega en að 2. mgr. myndi t.d. beitt um sjálfstætt starfandi atvinnurekendur eða aðra sem hafi sveiflukenndar tekjur. Það verði þó að telja að undantekningarreglan geti átt við um tjónþola hvort heldur hann er sjálfstætt starfandi eða launþegi ef tekjur hans síðustu 12 mánuði séu verulega frábrugðnar tekjulegri stöðu hans á slysdegi. Undir engum kringumstæðum verði undantekningarreglu 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga beitt með þeim hætti sem stefnandi gerir í aðalkröfu, þ.e. að reikna bætur fyrir varanlega fjárhagslega örorku út frá tekjum einhvers annars en stefnanda og miða við tekjuárið 1998. Í fyrsta lagi sé hér miðað við tekjur á tímabili löngu eftir að stefnandi slasast. Í öðru lagi sé miðað við tekjur annars en stefnanda, þ.e. manns sem sagður er hafa verið vélstjóri á öðrum togara á Flæmska hattinum en stefnandi var skipverji á er hann slasaðist. Í gögnum málsins komi fram að er stefndi slasaðist þann 15. janúar 1996 hafi hann gegnt stöðu háseta um borð. 4. Bætur úr slysatryggingu sjómanna Í málinu er Eri ehf. stefnt en Tryggingamiðstöðinni hf. er stefnt til réttargæslu en ekki gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur félaginu. Eri ehf. keypti slysatryggingu sjómanna hjá réttargæslustefndu fyrir áhöfnina á Erik fyrir vátryggingatímabilið 1. janúar til 31. desember 1996 á grundvelli lagaskyldu samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Kröfu um bætur úr slysatryggingu sjómanna beri því að beina að réttargæslustefndu en ekki stefnda. Varðandi þann þátt málsins sem snerti bætur úr slysatryggingu sjómanna hefði stefnandi því átt að stefna réttargæslustefndu en ekki stefnda og því krefst stefndi þess að verða sýknaður af þessum kröfulið sökum aðildarskorts. Ef ekki verði fallist á sýknukröfu vegna aðildarskorts telur stefndi engu að síður að sýkna beri af kröfu stefnanda þar sem fullnaðarbótagreiðsla hafi þegrar farið fram en réttargæslustefnda hafi greitt stefnanda 550.050 krónur í örorkubætur úr slysatryggingu sjómanna og 9.900 krónur í vexti 27. nóvember 1998. Hafi aðilar verið sammála um að greiðslan, sem byggði á 15% miskamati örorkunefndar í álitsgerð hennar frá 6. október 1998, hafi falið í sér fullnaðar- og lokauppgjör bóta úr slysatryggingu sjómanna. Þá er því haldið fram af stefnda að hækkun sú sem varð í viðbótarmati örorkunefndar og enn fremur mat yfirmatsmanna, þar sem fram kemur það mat þeirra að varanlegur miski stefnanda sé 20%, réttlæti ekki endurupptöku. Sömu rök og að framan greini um að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga séu ekki fyrir hendi í máli þessu eigi við hér enda komi fram í lögskýringargögnum að skilyrði um endurupptöku samkvæmt reglunni séu í samræmi við almennar reglur fjármunaréttar. Ekki komi til greina að reikna örorkubætur úr slysatryggingu sjómanna samkvæmt mati örorkunefndar á varanlegri fjárhagslegri örorku eins og gert sé í stefnu. Slysatrygging sjómanna sé summutrygging þar sem bætur miðist við læknisfræðilega örorku (miska) og séu örorkubætur þær sömu til allra sem hljóti sömu læknisfræðilega örorku, óháð stöðu þeirra eða tekjum. Þá fái stefndi ekki séð á hvaða gögnum stefnandi byggi kröfu sína um 2.419.890 krónur í örorkubætur úr slysatryggingu sjómanna vegna 33% varanlegrar fjárhagslegrar örorku. Örorkubætur úr slysatryggingu sjómanna beri að reikna út frá þeim bótaupphæðum sem í gildi hafi verið á slysdegi. Þó svo að stefndi telji ekki forsendur til að miða útreikning örorkubóta úr slysatryggingu sjómanna við 33% í varanlega fjárhagslega örorku bendir stefndi á að þær bætur gætu aldrei orðið hærri en kr. 1.503.390. Með vísan til þess sem að framan er sagt telur stefndi að sýkna beri af vaxtakröfu stefnanda. Þá sé ekki lagaheimild til að reikna vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga á örorkubætur úr slysatryggingu sjómanna eins og gerð er krafa um í stefnu. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur að hér eigi að greiða vexti skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 ef um áfellisdóm verði að ræða. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Stefndi vísar til umfjöllunar um aðalkröfu sem jafnframt beri að líta á sem rök fyrir varakröfu hans um lækkun krafna stefnanda. Í varakröfu stefnanda virðist á þvi byggt að reikna beri bætur fyrir varanlega fjárhagslega örorku út frá þeim tekjum sem stefnandi hafði tímabilið 1. janúar til 20. nóvember 1996 framreiknaðar á ársgrundvelli. Síðan sé í stefnu vísað í útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar en þar sé að finna útreikning á tjóni vegna varanlegrar fjárhagslegrar örorku stefnanda sem byggi á launum félaga hans árið 1998. Stefndi telur að ekki séu fyrir hendi lagalegar forsendur til að miða útreikning á skaðabótum fyrir varanlega fjárhagslega örorku á tekjum stefnanda árið 1996. Hér vísar stefndi fyrst til þess sem sagt var hér að framan um 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga í umfjöllun um bætur fyrir varanlega fjárhagslega örorku í aðalkröfu. Telur stefndi að aðeins ef það teljist sannað að á slysdegi hafi vinnutekjur stefnanda verið varanlega breyttar frá því sem var á árinu 1995 komi til greina að miða við tekjur tjónþola á slysdegi í stað þess að miða við tekjur síðustu 12 mánaða fyrir slys eins og meginregla 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga geri ráð fyrir. Þetta skilyrði sé ekki uppfyllt í tilfelli stefnanda. Í fyrsta lagi hafi stefnandi aðeins unnið hjá stefnda í u.þ.b. 3 vikur er hann slasaðist þann 15. janúar 1996. Í öðru lagi telji stefndi ósannað að stefnandi hafi þann 15. janúar 1996 verið búinn að taka þá ákvörðun að leggja fyrir sig sjómennsku enda hefði hann lítið fengist við störf á sjó fyrir slysið eða aðeins af og til frá 19 ára aldri. Í þriðja lagi beri að líta til þess að upplýsingar um vinnutilhögun stefnanda 3 síðustu árin fyrir slysið. Árið 1993 hafi hann fengið greiddar skattskyldar tekjur frá tveimur launagreiðendum auk atvinnuleysisbóta, samtals 936.693 krónur fyrir utan atvinnuleysisbætur. Árið 1994 hafi stefnandi fengið greiddar skattskyldar tekjur frá tveimur launagreiðendum auk atvinnuleysisbóta og reiknaðs endurgjalds vegna eigin vinnu og hreinna tekna af eigin atvinnurekstri, samtals 1.350.536 krónur fyrir utan atvinnuleysisbætur og árið 1995 hafi stefnandi fengið greiddar skattskyldar tekjur frá fjórum launagreiðendum auk atvinnuleysisbóta, samtals 1.538.667 krónur fyrir utan atvinnuleysisbætur. Loks hafi stefnandi hætt í vinnu hjá stefnda þann 20. nóvember 1996. Í gögnum málsins komi ekki annað fram en að hann hafi þá verið vinnufær bæði til sjómennsku og annarra starfa. Þá bendir stefndi á að þótt dómurinn teldi að byggja ætti útreikning bóta fyrir varanlega fjárhagslega örorku stefnanda á tekjulegri stöðu hans á tjónsdegi á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hafi tekjur stefnanda árið 1996 samtals numið 1.949.941 krónu. Þegar horft sé til þess að stefnandi hafi verið vinnufær er hann hætti störfum hjá stefnda þann 20. nóvember 1996 og að árin 1993 til 1995 fékk stefnandi greiddar atvinnuleysisbætur, telur stefndi að ekki komi til greina að byggja útreikning bóta fyrir varanlega fjárhagslega örorku stefnanda á hærri upphæð en 1.949.941 krónu auk 6% framlags í lífeyrissjóð, eða samtals 2.066.937 krónur. Ákvæði 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga hefur verið skýrt svo af dómstólum að bætur skuli einungis greiddar ef sýnt er fram á að tjónþoli sé veikur og ekki vinnufær. Í máli þessu kemur fram að stefnandi var að störfum á tímabilinu frá slysi fram til þess tíma er örorkunefnd taldi að ekki væri frekari bata að vænta þótt ekki hafi það verið samfellt. Kemur fram í gögnum málsins að stefnandi var óvinnufær frá slysdegi til 26. mars 1996 og aftur frá 11. maí til 30. júní 1998. Ekki liggja fyrir gögn um veikindi eða óvinnufærni stefnanda að öðru leyti á greindu tímabili. Réttargæslustefndi greiddi stefnanda 54.749 krónur þar af 2.209 krónur í vexti 16. febrúar 1998 og 5. apríl 2000 greiddi réttargæslustefndi honum 39.270 krónur eða samtals krónur 94.019. Ekki er sýnt fram á það hér að stefnandi eigi rétt til frekari þjáningabóta en hann hefur þegar fengið greiddar. Þann 27. nóvember 1998 fékk stefnandi greiddar 662.700 krónur í miskabætur úr ábyrgðartrygginu stefnda frá réttargæslustefnda. Á þeim tíma lá fyrir mat örorkunefndar, dagsett 6. október 1998, á varanlegum miska stefnanda sem þar var metinn 15%. Segir m.a. í álitsgerð nefndarinnar að hún telji ekki að afleiðingar slyssins hafi verið þess háttar að stefnandi yrði þeirra vegna að hætta á sjó. Í viðbótarálitsgerð nefndarinnar frá 26. október 1999 segir að afleiðingar slyssins hafi orðið verulega meiri en lagt hafi verið til grundvallar niðurstöðu í álitsgerð nefndarinnar frá 6. október 1998 og að þess vegna bæri að leggja mat á gögn málsins að nýju og taldi nefndin varanlegan miska stefnanda hæfilega metinn 20%. Vottorð læknanna Áskels Karlssonar og Stefáns Karlssonar sem lágu fyrir er greiðslan 27. nóvember fór fram gefa ekki tilefni til að ætla að stefnandi hefði getað vænst þess að miski hans yrði meiri en þá var talið og telur dómurinn að efnisleg skilyrði þess að endurmat á varanlegum miska stefnanda skv. 11. gr. skaðabótalaga séu fyrir hendi. Eins og kröfugerð er fram sett þykir mega vera ljóst að stefnandi reisir kröfugerð sína á þeirri forsendu að efni séu til þess að endurupptaka ákvörðun um bætur enda þótt málatilbúnaður að þessu leyti hefði getað verið gleggri af hans hálfu. Í matsgerð yfirmatsmanna er komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda sé 20% og með matsgerðinni sannað að varanlegur miski stefnanda vegna slyssins 15. janúar 1996 sé 20%. Samkvæmt því er tjón stefnanda vegna varanlegs miska 1.073.248 krónur, þ.e. 800.000 x 4403/3282, sbr. 15. og 29. gr. skaðabótalaga. Um varanlega örorku stefnanda er það að segja að samkvæmt yfirmati er hún 25% og verður sú niðurstaða matsmanna lögð til grundvallar hér. Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eins og það var á slysdegi skulu árslaun teljast vera heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. eins og hún var á slysdegi skulu árslaun þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Stefnandi ber fyrir sig þetta ákvæði og hefur látið reikna örorkutjón sitt miðað við tekjur kunningja síns árin 1996-1998 sem hann kvað hafa gegnt sama starfi og stefnandi er sá síðarnefndi slasaðist. Enn fremur miðar hann í kröfugerð sinni við viðbótarmatmat örorkunefndar sem taldi örorku stefnanda 33%. Stefnandi var 26 ára gamall er hann slasaðist og hafði aðallega starfað við vélgröfur síðustu 6-7 árin fyrir slys. Verður að miða við að nokkur reynsla hafi verið komin á tekjuöflun hans er slysið varð. Þykir ekki sýnt fram á það hér að atvinnuhagir stefnanda hafi á slysdegi tekið það miklum breytingum að regla 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi við. Samkvæmt skattframtali stefnanda árið 1996 voru tekjur hans á árinu 1995 1.538.667 krónur sem er því næst sama tímabil og síðustu 12 mánuðir fyrir slys en það varð 15. janúar 1996. Þegar tekið hefur verið tillit til framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs er tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku 3.914.191,05 krónur (1.538.667 + 6% x 7,5 x 4403/3440). Til frádráttar koma 39.142 krónur, sbr. 9. gr. skaðabótalaga, greiðsla að fjárhæð 916.750 úr slysatryggingu sjómanna samkvæmt því sem hér á eftir segir og greidd lögmannslaun 130.102 krónur, eða samtals 1.046.852 krónur, og standa þá eftir 2.867.339 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 ber útgerðarmaður ábyrgð á kröfum vegna lífs- eða líkamstjóns þeirra sem ráðnir eru í skiprúm hjá honum hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi var staddur á skipi eða vann í beinum tengslum við rekstur skips enda þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. Samkvæmt 2. mgr. 172. gr. siglingalaga er útgerðarmanni skylt að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum er á hann kunna að falla skv. 1. mgr. Réttur stefnanda til bóta byggist á ákvæði 1. mgr. 172. gr. siglingalaga og er því Eri ehf. réttilega stefnt. Stefndi hefur keypt tryggingu hjá réttargæslustefnda eins og honum er skylt, sbr. 2. mgr. 172. gr. siglingalaga. Með vísan til þess sem segir um varanlegan miska stefnanda þykja skilyrði vera fyrir hendi til þess að endurmeta örorku stefnanda. Samkvæmt skilmálum þeim sem um tryggingu þessa gilda skal fjárhæð slysabóta reiknuð út frá þeim bótaupphæðum sem í gildi eru á slysdegi. Námu þær 36.670 krónum fyrir hvert örorkustig á bilinu 1% - til 25% á slysdegi. Við úrlausn þessa verður byggt á matsgerð yfirmatsmanna um varanlega örorku stefnanda en samkvæmt henni er hún 25% vegna slyss þess er hann varð fyrir 15. janúar 1996. Hér þarf að leysa úr því hvort um sé að ræða læknisfræðilega örorku, sem jafnan var miðað við fyrir gildistöku skaðabótalaga við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku, eða varanlega örorku samkvæmt 5. gr. nefndra laga, en sú grein lýtur að fjárhagslegri örorku, sem leysti hina læknisfræðilegu örorku af hólmi sem viðmiðun fyrir uppgjör skaðabóta vegna tjónsatvika sem urðu eftir 1. júlí 1993. Hugtakið varanleg örorka hefur nú fengið lögákveðna merkingu, sem er fjárhagsleg örorka. Því mati er ekki einungis beitt við uppgjör skaðabótakrafna, heldur ýmis konar krafna um vátryggingabætur. Dómurinn telur að af hinu breytta lagaumhverfi leiði að við mat á örorku verði miðað við varanlega örorku eins og hún er metin samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga. Mat yfirmatsmanna á því hver sé varanleg örorka stefnanda verður lagt til grundvallar hér og samkvæmt því skulu bætur til stefnanda úr slysatryggingu sjómanna nema samtals 916.750 krónum (25 x 36.670). Samkvæmt framansögðu er tjón stefnanda vegna slyss hans samtals 4.951.356 krónur og eru þá bætur úr slysatryggingu sjómanna taldar með. Réttargæslustefndi hefur greitt stefnanda samtals 5.796.963 krónur sem taka ber tillit til og með því að sú fjárhæð er hærri en nemur tjóni stefnanda að teknu tilliti til vaxta sem reiknist samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 50/1987 frá 15. janúar 1996 til 1. júlí 2001 en skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til dómsuppsögudags en dráttarvextir skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður á milli aðila falli niður. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu og greiðist allur málskostnaður hans úr ríkissjóði þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Í stefnu segir að ljóst sé að fulltrúi réttargæslustefnda hafi reynt að hagnýta sér þá stöðu stefnanda, að hann væri í fjárhagslegum vandræðum og íbúð hans sætti nauðungarsölumeðferð, til þess að þvinga fram bersýnilega ósanngjarnt fjárhagslegt uppgjör bóta. Ummæli þessi eru vítaverð, en ekki þykja alveg nægjanleg efni til að gera lögmanni stefnanda sekt vegna þeirra eins og krafist er í greinargerð stefnda. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Eri ehf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ólafs Þórarinssonar. Málskostnaður á milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 91/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 17. mars 2010, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. mars 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 539/2013
Vinnulaun Orlof Fyrning Lagaskil Gjafsókn
L höfðaði mál á hendur Í hf. til greiðslu vangoldinna launa og orlofs. Gögn málsins báru með sér að frá 31. mars 2007 til ársloka 2008 hafði L fyrst og fremst unnið almenn verkamannastörf í þágu Í hf. og fengið greidd laun sem slíkur. Var L þegar af þeirri ástæðu ekki talinn hafa átt rétt til launa sem iðnaðarmaður með sveinspróf það tímabil og kröfu hans til viðbótarlauna því hafnað. Þá var talið að hafi L átt rétt til hærri launa frá janúar 2006 til 31. mars 2007 væri ljóst að krafa hans til viðbótarlauna það tímabil væri fyrnd samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en um fyrningu krafna L á hendur Í hf. sem stofnuðust fyrir 1. janúar 2008 færi eftir þeim lögum, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Var kröfunni því hafnað. Á hinn bóginn var fallist á kröfu L um hækkun orlofs vegna hluta þess tíma er hann vann hjá Í hf. og var sú krafa talin ófyrnd.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2013. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 3.058.590 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2009 til greiðsludags en til vara lægri fjárhæðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu áfrýjanda um vangoldna yfirvinnu vísað frá héraðsdómi án kröfu með vísan til e. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi kærði ekki til Hæstaréttar ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta. Ekki er á færi réttarins að taka efnislega afstöðu til kröfu sem vísað hefur verið frá héraðsdómi og kemur þessi krafa því ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda fyrir Hæstarétti er tvíþætt. Hann krefst í fyrsta lagi vangoldinna launa fyrir tímabilið 1. janúar 2006 til ársloka 2008. Er krafan á því reist að áfrýjanda hafi umrætt tímabilið borið réttur til launa samkvæmt launaflokki iðnaðarmanna með sveinspróf en ekki samkvæmt launaflokki þeirra sem vinna almenn verkamannastörf eins og honum var greitt. Þessu andmælir stefndi en ekki er tölulegur ágreiningur um útreikning kröfunnar. Í öðru lagi telur áfrýjanda sig eiga rétt til greiðslu vangoldins orlofs úr hendi stefnda. Samkvæmt kjarasamningi hafi hann átt rétt til 11,11% orlofs en einungis fengið 10,17% greitt. Varnir stefnda eru á því reistar að hann hafi að fullu efnt skyldur sínar gagnvart áfrýjanda samkvæmt ráðningarsamningi aðila og þeim kjarasamningum er um starfskjör áfrýjanda giltu á hverjum tíma og eigi hann því engar frekar kröfur á hendur sér á þeim grundvelli. Verði ekki á það fallist er á því byggt af hálfu stefnda að allar kröfur áfrýjanda í málinu séu fyrndar. Málsástæður aðila og lagarök eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Krafa áfrýjanda til greiðslu vangoldinna launa spannar eins og áður greinir tímabilið 1. janúar 2006 til 31. desember 2008. Af gögnum málsins er eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi ljóst að á tímabilinu 31. mars 2007 til ársloka 2008 vann áfrýjandi fyrst og fremst almenn verkamannastörf í þágu stefnda. Er þegar af þeirri ástæðu fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að launagreiðslur til áfrýjanda hafi ekki brotið í bága við þá kjarasamninga er um rétt hans til launa giltu á því tímabili. Verður stefndi því sýknaður kröfu áfrýjanda til viðbótarlauna fyrir þetta tímabil. Málsaðila greinir á um hvort áfrýjandi hafi frá 1. janúar 2006 til 31. mars 2007 átt rétt til launa sem iðnaðarmaður með sveinspróf í samræmi við kjarasamninga Eflingar og Samiðnar og Samtaka atvinnulífsins sem þá giltu. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fer um fyrningu krafna áfrýjanda á hendur stefnda sem stofnuðust fyrir 1. janúar 2008 eftir ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Ágreiningslaust er að áfrýjandi hóf störf hjá stefnda 19. maí 2005 á grundvelli ráðningarsamnings aðila frá 31. mars sama ár, hann fékk laun sín greidd hálfsmánaðarlega, lét af störfum 31. desember 2008 og höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 4. september 2012. Hafi áfrýjandi átt rétt til hærri launa umrætt tímabil er ljóst að krafa hans til viðbótarlauna er fyrnd, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905, en upphafstíma fyrningarfrests ber í þessu tilviki samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 5. gr. þeirra laga að miða við gjalddaga hverrar launagreiðslu. Ber því einnig að sýkna stefnda af þessari kröfu áfrýjanda. Samkvæmt kjarasamningum þeim er giltu um starfskjör áfrýjanda fram til 1. febrúar 2008 skyldu orlofslaun vera 10,17% af öllu kaupi, hvort sem var fyrir dagvinnu eða yfirvinnu. Starfsmaður sem unnið hafði tíu ár í sömu starfsgrein að loknu sveinsprófi átti rétt á 11,11% orlofslaunum og starfsmaður sem unnið hafði fimm ár í sama fyrirtæki átti rétt á 11,59% orlofslaunum. Þar sem áfrýjandi hafði hvorki sveinspróf né hafði hann starfað fimm ár hjá stefnda átti hann ekki rétt til hærra orlofs en 10,17% af launum fyrr en frá og með 1. febrúar 2008 og til loka þess árs samkvæmt kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og VM, félags vélstjóra og málmtæknimanna, sem ágreiningslaust er að þá gilti um starfskjör hans. Samkvæmt þeim kjarasamningi átti áfrýjandi, sem unnið hafði tíu ár í sömu starfsgrein, rétt á orlofslaunum sem námu 11,59% af launum. Áfrýjandi krefur stefnda um 11,11% í orlof á þessu tímabili en fjárhæð þess nemur samtals 358.469 krónum. Að teknu tilliti til þess sem áfrýjandi fékk greitt í orlof og nemur 328.140 krónum krefst hann mismunarins sem er 30.329 krónur. Þar af eru greiðslur vegna orlofsársins sem lauk 30. apríl 2008, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 30/1987 um orlof, fyrndar, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007. Sá hluti orlofsins sem tilheyrir næsta orlofsári féll í gjalddaga á árinu 2009 og er því sá hluti kröfunnar ófyrndur, en hann nemur samtals 22.394 krónum. Verður stefnda gert að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí 2009 til greiðsludags. Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Staðfest er ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda í héraði. Eftir framangreindum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað sameiginlega á báðum dómstigum og rennur hann í ríkissjóð. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Ístak hf., greiði áfrýjanda, Lech Wesolowski, 22.394 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2009 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda í héraði skulu óröskuð. Stefndi greiði 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2013. Mál þetta sem dómtekið var 23. apríl 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 4. september 2012 af Lech Wesolowski, Ljósheimum 12, Reykjavík, á hendur Ístaki hf., Engjateig 7, Reykjavík. Kröfur aðila Stefnandi krefst þess aðallega, að stefnda verði gert að greiða honum skuld vegna launa og orlofs að fjárhæð 3.058.590 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2009 til greiðsludags. Þá er þess krafist að vextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 1. janúar 2010, skv. 12. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum lægri fjárhæð skv. álitum dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram við aðalflutning málsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti, sem lagt verði fram undir meðferð málsins. Atvik máls Stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda með skriflegum ráðningarsamningi, dagsettum 31. mars 2005. Var starfssvið hans í samningnum tilgreint sem „skilled labourer“. Hóf stefnandi störf hjá stefnda 19. maí 2005. Honum var sagt upp störfum 31. október 2008 og lét hann af störfum hjá stefnda 31. desember 2008. Samkvæmt ráðningarsamningnum skyldi stefnandi frá greiddar 705 krónur fyrir hverja klukkustund í dagvinnu en 1.243 krónur fyrir hverja unna klukkustund í yfirvinnu. Tekið var fram að föst yfirvinna skyldi vera 16 klst. á viku og að laun skyldu greidd út hálfsmánaðarlega. Um réttindi og skyldur var að öðru leyti en í samningnum greindi vísað til kjarasamnings Eflingar og Samtaka atvinnulífsins (hér eftir SA). Ágreiningur er með aðilum um hvers eðlis störf stefnanda fyrir stefnda hafi verið a.m.k. hluta ráðningartímans. Þó liggur fyrir að á tímabilinu 10. júlí 2005 til 18. febrúar 2007, meðan á vinnu við svonefndan Skarfabakka í Sundahöfn stóð, hafi stefnandi m.a. unnið við málmsuðu. Þegar því verkefni lauk virðist hann aðallega hafa unnið ýmis almenn verkamannaströf fyrir stefnda m.a. við lagnir og yfirborðsvinnu í jarðvinnsluverkefnum. Hinn 15. júní 2006 var orðinu „Welder“ bætt við starfheiti stefnanda í framangreindum ráðningarsamningi og mun það hafa verið gert eftir að í ljós kom að stefnandi hafði reynslu og menntun í málmsuðustörfum frá heimalandi sínu, Póllandi. Þá var ákveðið að beiðni stefnanda að stéttarfélagsgjöldum hans yrði eftirleiðis skilað til VM Félags vélstjóra og málmtæknimanna (hér eftir VM). Hinn 3. október 2007 sendi stefnandi menntamálaráðuneytinu beiðni um mat og viðurkenningu á menntun sinni í Póllandi, í málmsuðu. Mentamálaráðuneytið framsendi VM beiðnina 8. nóvember til umsagnar. Í svari VM til ráðuneytisins 27. nóvember segir að félagið hafi yfirfarið þau gögn sem því hafi borist til umsagnar varðandi mat og viðurkenningu á námi stefnanda. Stefnandi hafi lokið þriggja ára námi á vélvirkjasviði á sviði iðnaðarvéla og tækja frá málmiðnaðarskóla í Póllandi, auk þess sem hann hafi lokið námi í kennslufræðum. Hann hafi 28 ára starfsreynslu við suðu og samsetningu í skipasmíðastöð. Stefnandi uppfylli því væntanlega skilyrði um menntun og starfsreynslu til vélvirkjastarfa á því sviði sem starfsreynsla hans segi til um. Stefnandi hafi auk þess gilt hæfnisvottorð í málmsuðu, sem veiti honum heimild til að starfa við málmsuðu hér á landi. Tekið skuli fram að gildistími hæfnisvottorðsins renni út í janúar 2008. Hins vegar séu framlögð gögn ekki þess eðlis að hægt sé að bera þau saman við menntunarkröfur til sveinsprófs í vélvirkjun hér á landi. Menntamálaráðuneytið svaraði framangreindu erindi stefnanda, 10. desember 2007. Í svari ráðuneytisins er rakið að leitað hafi verið umsagnar VM og að félagið hafi komist að þeirri niðurstöðu að vandkvæðum væri bundið að jafna menntun stefnanda til íslensks sveinsprófs í vélvirkjun en engu að síður væri ljóst að stefnandi hefði að baki iðnnám og starfsreynslu, sem væri skyld störfum vélvirkja á Íslandi. Féllst ráðuneytið á að stefnandi öðlaðist viðurkenningu að hluta til ákveðinna afmarkaðra starfa sem stefnanda væru töm. Væri gengið út frá því að þátttaka stefnanda á vinnumarkaði hér á landi tæki mið af því. Þá tók ráðuneytið fram að stefnandi hefði hæfnisvottorð í málmsuðu sem veitti honum heimild til að starfa við málmsuðu jafnframt því sem vakin var á því athygli að hæfnisvottorðið rynni út í janúar 2008. Hinn 19. september 2008 sendi starfsmaður VM stefnda fyrirspurn um launakjör stefnanda hjá stefnda. Í fyrirspurninni er m.a. bent á að tímalaun málmsuðumanna með hæfnisvottun séu hærri en laun stefnanda samkvæmt launaseðli 21. ágúst 2008. Starfsreynsla hans hér á landi sé þrjú ár auk þess sem hann hefði að baki margra ára starfsreynslu erlendis. Var það álit VM að tímalaun stefnanda ættu að vera 1.299,77 í stað 1.011,43 skv. launaseðli. Stefnanda var, eins og áður greindi, sagt upp störfum hjá stefnda með uppsagnarbréfi dagsettu 31. október 2008. Í bréfinu segir að ýmsum verkefnum sem stefndi hafi unnið að sé að ljúka og ekki hjá því komist að fækka starfsmönnum nokkuð. Stefnanda sé því sagt upp með tveggja mánaða fyrirvara og verði síðasti starfsdagur hans því 31. desember. Stefndi svaraði framangreindu erindi VM frá 29. september 2008 með bréfi 9. janúar 2009. Í svarinu er rakið að stefnandi hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda 31. mars 2005, sem sérþjálfaður verkamaður (skilled labourer). Hafi hann í starfi sínu hjá stefnda, að sögn verkstjóra, að langmestu leyti unnið almenn verkamannastörf, mestmegnis við lagnir og yfirborðsvinnu í jarðvinnuverkefnum. Hann hafi hins vegar í tveimur verkefnum komið að stálvinnslu og einhverju leyti málmsuðu. Aðkoma hans að málmsuðu hafi hins vegar verið mjög tilfallandi og í engum tilfellum um að ræða suðu þar sem krafa hafi verið gerð af hálfu verkkaupa eða eftirlitsaðila um sérstaka hæfnisvottun. Þessar framkvæmdir hafi staðið yfir á tímabilinu 10. júlí 2005 til 18. febrúar 2007. Eftir þetta tímabil hafi hann unnið almenn verkamannastörf og ekki komið að suðuverkefnum að neinu leyti. Með því að bæta orðinu „Welder“ við starfsheiti stefnanda, í ráðningarsamningi, hafi stefndi samþykkt að stefnandi flytti sig úr Eflingu í VM. Með því hafi félagið ekki verið að staðfesta hæfni hans eða menntun frá heimalandi hans enda hafi úttekt menntamálaráðuneytisins á réttindum hans þá ekki legið fyrir. Stefndi hafi samþykkt beiðni stefnanda um tilfærslu í VM á þeim forsendum að kjör hans yrðu óbreytt enda hafi laun hans þá verið yfir lágmarkslaunum samkvæmt kjarasamningi Samiðnar og SA um sérhæfða aðstoðarmenn í iðnaðarstörfum með mikla faglega reynslu og starfsaldur lengri en 5 ár. Á sama hátt líti stefndi svo á að viðmiðunarflokkur stefnanda, með tilliti til launa, væri samkvæmt kjarasamningi VM og SA sem tekið hafi gildi 1. febrúar 2008, flokkur sérhæfðra aðstoðarmanna með faglega reynslu og væru launakjör hans hjá stefnda því í fullu samræmi við það. VM gerði með bréfi til stefnda 23. mars 2009 kröfu um að laun stefnanda yrðu leiðrétt m.v. að stefnandi hefði átt að fá greidd laun meðan á starfi hans hjá stefnda stóð skv, „sveinataxta“ og 5 ára starfsreynslu. Þá var krafist hækkunar á orlofi, endurgreiðslu á greiðslum fyrir fæði og greiðslu vegna ógreiddrar yfirvinnu m.v. að stefnandi hefði átt rétt á greiðslum fyrir 16 yfirvinnutíma á viku. Með bréfi 3. september 2010 krafði lögmaður stefnanda stefnda um meint vangreidd laun og var krafan reist á útreikningum VM. Þá var í samræmi við framangreint bréf VM frá 23. mars 2009 krafist leiðréttingar á orlofi og greiðslu vegna vangreiddrar yfirvinnu. Erindið var ítrekað með bréfi lögmanna stefnanda 14. september 2010. Með bréfi 3. desember 2010 hafnaði SA f.h. stefnda öllum framangreindum kröfum stefnanda. Aðila máls þessa greinir á um hvort laun þau sem stefndi greiddi stefnanda á tímabilinu 1. janúar 2006 til til 31. desember 2008 hafi verið í samræmi við þá kjarasamninga sem um störf hans giltu og hvað fjölda greiddra yfirvinnutíma varðar, í samræmi við ráðningarsamning stefnanda og stefnda frá 31. mars 2005. Þá er ágreiningur um fjárhæð orlofs. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir á því að þar sem hann hafi hvorki talað íslensku né ensku, verið starfsmaður í ókunnugu landi með litla peninga á milli handanna og litla þekkingu á kauptöxtum og kjarasamningum hér á landi, auk þess að óttast um afdrif sín og fjölskyldu sinnar, ef til ágreinings um launamál kæmi og þar sem hann hafi vonað að úr rættist, hafi tilraunir til að leiðrétta laun hans dregist á langinn. Í kjölfar bréfs menntamálaráðuneytisins, 10. desember 2007, hafi verið staðfest að hann hefði lokið námi í vélvirkjun og kennslufræðum og hefði hæfnisvottorð í málmsuðu. Þá fyrst hafi stefnandi getað hafist handa við að ná leiðréttingu launamála sinna, þótt stefndi hafi áður viðurkennt hann sem „welder“ þ.e. málmsuðumann í ráðningarsamningi. Stefnandi mótmæli alfarið fullyrðingum stefnda um við hvað hann hafi unnið og byggi stefnandi mál sitt á því að hann hafi frá ársbyrjun 2006 unnið við málmsuðu eins og greinilega sjáist á vinnuseðlum með launaseðlum, sem samþykktir hafi verið af stefnda. Starfsheiti stefnanda hafi verið breytt í ráðningarsamningi hans og stefnda í júní 2006 í „welder“, sem þýði málmsuðumaður og feli það í sér sönnun þess og staðfestingu stefnda á að stefnandi hafi unnið sem málmsuðumaður og hafi átt að taka laun samkvæmt því. Jafnframt sé vísað til yfirlýsingar vinnumálastofnunar í Póllandi, þar sem fram komi að stefnandi sé málmsuðumaður (rafsuðumaður) að mennt, til fyrirliggjandi umsóknar stefnda um dvalarleyfi, þar sem fram komi að hann sé vélvirki og málmsuðumaður og til bréfs menntamálaráðuneytisins 10. desember 2007 um fagmenntun stefnanda. Ennfremur til fyrirliggjandi yfirlýsinga starfsfélaga stefnanda. Eftirá skýringar stefnda á öðrum tilgangi með breyttu starfsheiti stefnanda í „welder“, í ráðningarsamningi, séu haldlausar. Að auki hafi stefndi ekki átt né mátt láta stefnanda vinna við málmsuðu, sbr. lög um iðnað nr. 42/1978, ef hann hefði ekki haft þekkingu eða réttindi til slíks en ljóst sé að frá árinu 2006 hafi stefnandi verið í mikilli fagvinnu hjá stefnda. Í fyrirliggjandi launatöflu VM, sem gilt hafi frá 1. febrúar 2008 komi fram í texta í þriðja lið hennar að hún gildi m.a. fyrir „Iðnaðarmenn með sveinspróf og málmsuðumenn með hæfnisvottun“. VM hafi skilgreint þennan texta þannig að verið væri að staðfesta skilning manna í orði á fyrri kjarasamningi Samiðnar og SA, sem gilt hafi um „iðnaðarmenn með sveinspróf“. Hafi stefndi því átt að taka laun skv. kjarasamningi Samiðnar og SA sem iðnaðarmaður með sveinspróf, þar sem málmsuðumenn með hæfnisvottun hafi fallið þar undir. Samkvæmt framangreindu sé því gerð krafa um leiðréttingu launa frá árinu 2006, þar sem stefnda hafi borið skylda til að greiða stefnanda laun samkvæmt fagmenntun hans og vinnu samkvæmt vinnuseðlum með launaseðlum, frá byrjun árs 2006, og/eða leiðrétta laun hans til samræmis við kjarasamning sem um hann hafi gilt. Stefnandi hafi ekki getað gert sér grein fyrir því, hvort og hver leiðrétting launa hans ætti að vera gagnvart stefnda, fyrr en eftir aðkomu og útreikninga VM, sbr. tölvupóst VM til stefnda dags. 19. september 2008, sbr. 1. mgr. 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 þar sem segi að „Fyrningarfrestur kröfu reiknast frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda“. Í tilfelli stefnanda hafi hann ekki getað átt rétt til efnda fyrr en legið hafi ljóst fyrir að hann ætti kröfu á hendur stefnda. Að auki hafi ekki komið í ljós fyrr en við starfslok stefnanda hjá stefnda, sem hafi verið síðasti gjalddagi uppgjörs launa, að stefndi hafi ekki ætlað að leiðrétta laun stefnanda og því hafi vanefnd stefnda við stefnanda þá endanlega orðið ljós, sbr. 4. mgr. 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928 með lögjöfnun en í þeim segi: „Við lok vistartíma skal húsbóndi hafa lokið kaupi hjús að fullu“. Stefndi eigi ekki að hagnast á vanefndum sem honum hafi verið ljósar frá upphafi og ókunnugleika stefnanda sem útlendings við leiðréttingu launa sinna. Verði því að miða upphaf fyrningartíma, hvað varði leiðréttingu á launum stefnanda fyrir tímabilið 1. janúar 2006 til 31. desember 2008, við starfslok stefnanda hjá stefnda, 31. desember 2008. Starfslokadagur hvers vinnusambands sé síðasti gjalddagi á uppgjöri og leiðréttingu launa, orlofs og annarra tengdra launaliða enda hugsanlegt að löngu eftir gjalddaga launa hvers mánaðar komi í ljós að laun hafi verið vangreidd og verði því að miða við vinnusambandið í heild, sbr. 6. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 og 4. mgr. 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Jafnframt sé vísað til 2. mgr. 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 þar sem segi: „Fyrningarfrestur krafna, sem stofnast vegna vanefnda, reiknast frá þeim degi þegar samningurinn er vanefndur“. Jafnframt sé vísað til greinargerðar með 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007, en þar komi fram að annað tímamark en gjalddagi geti átt við þ.e. þegar kröfuhafi hafi átt þess fyrst kost að setja fram kröfu um efndir, sem aldrei hafi getað orðið fyrr í tilfelli stefnanda en þegar VM hafi sent athugasemdir í tölvupósti 19. september 2008 og eftir atvikum með kröfubréfi lögmanns VM, 3. september 2010. Stefnandi hafi algjörlega verið háður VM að þessu leyti. Verði því að miða fyrningartíma launa- og orlofskrafna stefnanda við starfslok stefnanda hjá stefnda 31. desember 2008. Dráttarvaxta sé krafist frá 1. janúar 2009 en endanlega hafi verið ljóst 31. desember 2008 að stefndi ætlaði ekki að leiðrétta laun og orlof stefnanda. Stefnandi telji að launagreiðslur til sín á starfstíma hans hjá stefnda frá 1. janúar 2006 til 31. desember 2008, hafi ekki verið í samræmi við framangreind ráðningarkjör hans sem suðumanns með hæfnisvottun (iðnaðarmenn með sveinspróf) eða skv. lágmarksákvæðum kjarasamningum Samiðnar og SA frá 1. janúar 2006 til 31. janúar 2008 og skv. kjarasamningi VM og SA frá 1. febrúar 2008,sem tekið hafi við af kjarasamningi Samiðnaðar og SA. Stefndi hafi greitt stefnanda laun samkvæmt almennum verkamannataxta en borið í ljósi menntunar, starfsreynslu og starfa stefnanda að greiða honum laun skv. framangreindu. Samkvæmt framlögðum útreikningum VM, sé mismunurinn á þeim launum sem stefnandi hafi fengið greidd og þeim launum sem honum hafi borið skv. framangreindu, eftirfarandi: Samkvæmt launaseðlum hafi stefnandi einvörðungu fengið greitt 10,17% orlof ofan á laun. Samkvæmt kjarasamningi VM hafi honum hins vegar borið 11,11% orlof ofan á laun, þar sem hann hafði starfað meira en 10 ár í starfsgreininni. Samkvæmt útreikningum VM sé mismunur 10,17% orlofs og 11,11% orlofs á launagreiðslur eftirfarandi: Samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnanda verið tryggðir að lágmarki 16 fastir yfirvinnutímar á viku án undantekninga. Við skoðun á fyrirliggjandi launaseðlum stefnanda sjáist að hann hafi ekki fengið greidda fasta yfirvinnu í samræmi við ráðningarkjör í ráðningarsamningi. Krafa stefnanda vegna vangreiddra yfirvinnutíma sé eftirfarandi: Með vísan til framangreinds sundurliðist heildarkrafa stefnanda þannig: Þar sem fyrri innheimtutilraunir, sbr. tölvupóst VM 19. september 2008 og bréf lögmanns VM 3. september 2010 hafi reynst árangurslausar sé málshöfðun þessi nauðsynleg. Kröfur sínar styðji stefnandi m.a. við lög nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, lög um orlof nr. 30/1987, meginreglur kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, meginreglur vinnuréttar um greiðslu launa, kjarasamninga Samiðnar og SA, kjarasamning VM og bókanir sem teljist hluti kjarasamninga. Vísað sé til 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928 og til 2. og 6. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. 4. tl. um vexti af málkostnaði. Einnig sé krafist virðisaukaskatts af málskostnaði þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Kröfu sína um sýknu af kröfum stefnanda byggir stefndi á því að stefnandi eigi enga kröfu á hendur honum enda hafi hann að öllu leyti greitt stefnanda í samræmi við efni þeirra kjarasamninga, sem um kjör hans hafi gilt, og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Haldi stefnandi öðru fram beri hann sönnunarbyrðina fyrir slíkum fullyrðingum. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi verið ráðinn til stefnda sem sérþjálfaður verkamaður og hafi farið um starfskjör hans samkvæmt kjarasamningi Eflingar stéttarfélags og SA. Samkvæmt kjarasamningnum fari launakjör starfsmanna eftir því starfi sem viðkomandi starfsmaður ráði sig til. Þannig hafi hvorki menntun né starfsreynsla af öðrum sviðum áhrif, nema viðkomandi sé ráðinn til þeirra starfa. Stefnandi hafi ekki afhent stefnda neinar upplýsingar um fyrri störf eða menntun við upphaf starfs síns hjá stefnda en samkvæmt gr. 1.1.3 í kjarasamningi Eflingar við SA komi eftirfarandi m.a. fram: Starfsreynslu skal meta til launaþrepa skv. launaákvæðum samnings þessa. Starfsaldur, m.v. starfsreynslu í sömu starfsgrein, skal metinn skv. staðfestum upplýsingum um fyrri störf, og skal það gilda, þótt starfshlé úr greininni verði allt að þrjú ár .... Þar sem stefnandi hafi ekki upplýst stefnda um framangreint við ráðningu sína til stefnda sé ekki hægt að gera kröfu um að hann hafi á eigin spýtur aflað sér slíkra upplýsinga. Stefnanda hafi borið að upplýsa stefnda um framangreint og verði sjálfur að bera hallan af því að hafa ekki gert það við ráðningu sína til stefnda. Launakjör stefnanda hjá stefnda í dagvinnu hafi allan starfstíma hans verið yfir þeim taxta sem kjarasamningar hafi kveðið á um og stefnandi því verið yfirborgaður í starfi sínu hjá stefnda. Á tímabilinu frá því að stefnandi hafi hafið störf hjá stefnda og til febrúar 2006 hafi farið um kjör stefnanda samkvæmt kjarasamningi Eflingar og SA og laun stefnanda á þeim tíma verið eftirfarandi: a) Í upphafi hafi þau verið kr. 706,49 en lágmarkstaxti kjarasamnings hafi verið kr. 614,71. b) Í janúar 2006 hafi þau verið kr. 724,15 en lágmarkstaxti kjarasamnings hafi verið kr. 658,86. c) Í febrúar hafi þau verið kr. 760,37 en lágmarkstaxti kjarasamnings verið kr. 658,86. Í júní 2006 hafi stefndi samþykkt beiðni stefnanda um að félagsgjöldum yrði skilað til VM. Á sama tíma hafi starfsheitinu „welder“ verið bætt við starfsheiti hans í ráðningarsamningi og laun hans samtímis hækkuð úr kr. 760,37 í kr. 845,14. Í þágildandi kjarasamningi Samiðnar og SA, sem gilt hafi um kjör stefnanda frá júní 2006, hafi aðeins verið um tvo launaflokka að ræða, annars vegar „iðnaðarmenn með sveinspróf“ og hins vegar „sérhæfðir aðstoðarmenn í iðnaðarstörfum með mikla faglega reynslu í iðninni“. Launaflokkar starfsmanna án sveinsprófs hafi ekki náð til starfa sem talist hafi hefðbundin störf verkamanna, en svo hafi verið um flest þeirra starfa sem stefnandi hafi unnið hjá stefnda. Þar sem stefnandi hafi ekki verið með sveinspróf í iðninni og hafi ekki fengið reynslu sína eða menntun frá heimalandi sínu viðurkennda hér á landi hafi ekki verið mögulegt að fella hann inn í launaflokk iðnaðarmanna með sveinspróf heldur hafi hann verið settur í flokk sérhæfðra aðstoðarmanna í iðnaðarstörfum sem haft hafi mikla faglega reynslu í iðninni. Hafi stefnandi engar athugasemdir gert við að vera settur í þann flokk. Á tímabilinu júní 2006 og þar til stefnandi hafi látið af störfum 31. desember 2008 hafi farið um kjör stefnanda samkvæmt kjarasamningi Samiðnar og SA. Á þeim tíma hafi stefnandi verið yfirborgaður samanborið við kjör hans samkvæmt umræddum kjarasamningi: a) Í júní hafi þau verið 845,14 en 5 ára taxti skv. kjarasamningi hafi verið kr. 694,37. b) Í júlí 2006 hafi þau verið 931,69 en 5 ára taxti skv. kjarasamningi hafi verið kr. 780,92. c) Í janúar 2007 – október 2007 hafi þau verið 958,71 en 5 ára taxti skv. kjarasamningi hafi verið kr. 803,66. d) Í nóvember 2007 hafi þau verið kr. 1008,70 en 5 ára taxti skv. kjarasamningi hafi verið kr. 803,66. Í október 2007 hafi stefnandi sent beiðni um mat og viðurkenningu á menntun sinni í vélvirkjun og málmsuðu frá heimalandi sínu. Menntamálaráðuneytið hafi ekki fallist á að jafna mætti menntun stefnanda til íslensks sveinsprófs í vélvirkjun. Hins vegar hafi verið talið að fallast mætti á að stefnandi öðlaðist viðurkenningu að hluta til ákveðinna og afmarkaðra starfa sem hann hafi verið vanur að sinna. Í febrúar 2008 hafi verið endurnýjaðir kjarasamningar við VM þar sem samið hafi verið um sérstaka launataxta fyrir félagsmenn félagsins. Þrátt fyrir að stefnandi hafi áfram unnið sem sérhæfður verkamaður hafi launakjör hans verið miðuð við launataxtann „sérhæfðir aðstoðarmenn með faglega reynslu“, en eins og áður greini hafi menntamálaráðuneytið ekki fallist á að jafna menntun hans í heimalandi við sveinspróf hér á landi. Hafi stefnandi enn verið yfirborgaður samanborið við kjör hans samkvæmt kjarasamningi. Þannig hafi laun stefnanda í mars 2008 verið kr. 1.011,43 en 5 ára taxti skv. kjarasamningi verið kr. 907,51. Stefnandi hafi hætt störfum hjá stefnda í lok desember 2008 og hafi hann fyrst gert athugasemdir við launagreiðslur til sín skömmu áður en hann hafi látið af störfum. Þá mótmæli stefndi kröfum stefnanda um leiðréttingu launataxta og þeim útreikningum sem hann leggi til grundvallar sem röngum og ósönnuðum. Með vísan til framangreinds beri því að sýkna stefnda af þeirri kröfu stefnanda. Kröfu stefnda um leiðréttingu á orlofi ofan á laun sé alfarið hafnað sem rangri og ósannaðri. Samkvæmt kjarasamningi Eflingar stéttarfélags og SA, sem gilt hafi um ráðningarkjör stefnanda fram til júní 2006, hafi orlofsávinnsla miðast við starfstíma í sama fyrirtæki. Lágmarksorlof hafi verið 10,17% og skyldi hækka í 10,64% eftir 5 ár í sama fyrirtæki. Samkvæmt þágildandi kjarasamningi hafi orlofsávinnsla ekki verið bundin við starf í tiltekinni starfsgrein. Í júní 2006 hafi tilfærsla stefnanda í VM verið samþykkt. Í gr. 1.1.1.3 í þágildandi kjarasamningi segi að starfsaldur miðist við starfsaldur í starfsgrein frá sveinsprófi. Þar sem stefnandi hafi ekki verið með sveinspróf hafi starfsaldurstengd réttindi ekki gilt um hann. Samkvæmt þágildandi kjarasamningi hafi starfsmaður þurft að hafa unnið í 5 ár í sama fyrirtæki til að fá aukinn orlofsrétt. Stefnandi hafi starfað í rúmlega þrjú og hálft ár hjá stefnda. Stefnandi hafi þar af leiðandi ekki náð þeim rétti til orlofsauka sem hann geri kröfu um. Að teknu tilliti til framangreinds mótmæli stefndi því að stefnandi eigi rétt til leiðréttingar á orlofi ofan á laun enda telji stefndi grundvöll kröfu stefnanda rangan og ósannaðan. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Stefnandi haldi því fram í stefnu að hann hafi ekki fengið greidda fasta yfirvinnu í samræmi við ráðningarkjör í ráðningarsamningi. Sé því mótmælt af hálfu stefnda sem röngu og ósönnuðu. Stefndi hafi ráðið stefnanda í upphafi í tiltekið verkefni og hafi fjöldi vinnutíma miðast við það verkefni. Þegar því verkefni hafi verið lokið hafi stefnanda verið boðið áframhaldandi starf við önnur verkefni á vegum stefnda. Vinnutími hafi fylgt þeim verkefnum sem framkvæmd hafi verið á hverjum tíma. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnanda borið að fá greidda 16 yfirvinnutíma á viku. Í yfirliti yfir vinnutíma stefnanda, sem fylgt hafi stefnu, komi fram að stefnandi hafi réttilega unnið yfirvinnu á starfstíma hans hjá stefnda. Þegar tímarnir séu lagðir saman og deilt í þá með þeim vikum sem stefnandi hafi starfað hjá stefnda megi sjá að þetta séu að meðaltali um 16 yfirvinnutímar á viku yfir allan starfstíma stefnanda. Greiðsla á yfirvinnu til stefnanda hafi því verið fyllilega í samræmi við ráðningarkjör hans hjá stefnda. Í ljósi framangreinds telji stefndi að hann hafi í öllum atriðum greitt stefnanda í samræmi við efni ráðningarsamnings og þeirra kjarasamninga, sem um kjör hans hafi gilt, og því gert að fullu upp við stefnanda, hvort sem um ræði laun, orlof eða yfirvinnugreiðslur. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á kröfu stefnanda á grundvelli þess að hann hafi að öllu leyti greitt stefnanda í samræmi við efni kjarasamninga, sem um kjör hans hafi gilt, byggi stefndi á því að kröfur stefnanda séu fyrndar og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Málatilbúnaður stefnanda byggi á meintum launakröfum, sem eigi að hafa stofnast á árunum 2006, 2007 og 2008, þ.e. á þeim tíma þegar stefnandi hafi verið starfsmaður stefnda, en hann hafi hætt störfum 31. desember 2008. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, hafi lögin öðlast gildi 1. janúar 2008 og skuli þau gilda „einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna“. Af framangreindu leiði að um þær kröfur stefnanda, sem stofnast hafa á árunum 2006 og 2007, skuli gilda ákvæði eldri laga um fyrningu nr. 14/1905. Samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 segi að á 4 árum fyrnist kröfur vegna; „ ...vinnu og hvers konar starfa, sem í té er látinn;...“. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. sömu laga segi að á sama tíma fyrnist kröfur um; „... gjaldkræf laun ...“. Samkvæmt 5. gr. sömu laga telst fyrningarfrestur: „frá þeim degi, er krafa varð gjaldkræf“. Meint krafa stefnanda vegna áranna 2006 og 2007 sé launakrafa sem verið hafi á gjalddaga við hverja og eina útgreiðslu á launum til stefnanda og fyrnist því á fjórum árum talið frá hverri útgreiðslu til stefnanda. Þannig hafi meint krafa um leiðréttingu vegna útgreiðslu til stefnda 12. janúar 2006 fyrnst 12. janúar 2010, o.s.frv. Undantekningarregla í ákvæði lokamálsliðar 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, um að krafa hjús um kaupgjald fyrnist ekki meðan það sé samfellt áfram í sömu vist, eigi aðeins við um vinnusambönd þau sem um sé fjallað í hjúalögum nr. 22/1928. Framangreind undantekningarregla hafi jafnframt verið felld úr gildi við setningu núgildandi fyrningarlaga og tekið fram í almennum athugase mdum við frumvarp það er orðið hafi að lögunum, að réttarreglur um hjú hefðu varla nokkra raunhæfa þýðingu nú á tímum og því verði ekki séð að ástæða sé til að halda í aðra tilhögun um fyrningu á launakröfum hjúa en gildi í vinnuréttarsamböndum almennt. Eigi framangreint ákvæði því ekki við í málinu enda ekki um slíkt vinnusamband að ræða. Um meintar launakröfur stefnanda, sem eigi að hafa stofnast á árinu 2008, gildi hins vegar ákvæði núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007, sbr. áðurnefnda 28. gr. laganna. Samkvæmt launaseðlum stefnanda eigi umræddar kröfur að hafa stofnast á tímabilinu 10. janúar til 23. desember það ár. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 150/2007 reiknist fyrningarfrestur kröfu frá þeim degi þegar kröfuhafi hafi fyrst getað átt rétt til efnda. Samkvæmt 3. gr. sömu laga teljist almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda vera fjögur ár. Fyrnist kröfur um laun á fjórum árum, enda annað ekki ákveðið með lögum. Stefnandi hafi hafið innheimtuaðgerðir með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 14. september 2010 en stefna í málinu hafi hins vegar vegar ekki verið birt stefnda fyrr en 4. september 2012. Við móttöku gagna málsins, við þingfestingu, hafði stefnandi í fyrsta sinn séð einhver gögn varðandi kröfur stefnanda. Stefndi mótmæli því sem fram komi í stefnu að miða eigi upphaf fyrningar við starfslok stefnanda, 31. desember 2008, enda leiði engin lagaleg rök til þeirrar niðurstöðu. Einnig mótmæli stefndi því, sem fram komi í stefnu, að miða verði við vinnusambandið í heild sinni, sbr. 6. gr. núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007 og 4. mgr. 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Tilvísun stefnanda í fyrrnefnda 6. gr. núgildandi fyrningarlaga sé óskiljanleg enda í þeirri grein mælt fyrir um fyrningu krafna sem feli í sér greiðslur með reglulegu millibili án þess að um afborganir af höfuðstól skuldar sé að ræða og eigi ákvæðið því að engu leyti við í því máli sem hér um ræði. Þá hafi þegar verið fjallað um ákvæði hjúalaga og ljóst að þeirri undantekningarreglu verði ekki beitt gegn skýru ákvæði 3. gr. núgildandi fyrningarlaga. Þá mótmæli stefnandi tilvísunum stefnanda í ákvæði 2. mgr. 2. gr. núgildandi fyrningarlaga og til greinargerðar með 2. gr. sömu laga, enda ljóst að ákvæðið eigi ekki við í málinu og breyti því ekki að miða skuli við meginregluna um að fyrningarfrestur skuli reiknast frá þeim degi þegar kröfuhafi hafi fyrst getað átt rétt til efnda, sbr. ákvæði 1. mgr. 2. gr. laganna. Að teknu tilliti til framangreinds sé því ljóst að meintar kröfur stefnanda, vegna launa árið 2006, hafi allar fyrnst á árinu 2010. Meintar kröfur stefnanda vegna launa árið 2007 hafi allar fyrnst á árinu 2011 og meintar kröfur stefnanda vegna launa árið 2008 séu fyrndar fram að þeim tíma þegar stefna í málinu hafi verið birt stefnda 4. september 2012. Breyti í þessu sambandi engu hvort um sé að ræða kröfu vegna leiðréttingar launa, leiðréttingu orlofs eða vangreiddrar yfirvinnu. Grundvöllur kröfufjárhæðar stefnanda sé launatímabilið frá upphafi árs 2006 til loka árs 2008 og sé fjárhæð kröfunnar sett fram í einu lagi, 3.058.590 krónur. Stefnandi hafi með engum hætti reynt að gera grein fyrir því að lítill hluti meintra krafna sé, að teknu tilliti til þess sem að framan hafi verið rakið, ekki fyrndur, enda þótt stefndi telji að umræddar kröfur eigi engan rétt á sér, sbr. fyrri umfjöllun. Með vísan til framangreinds beri að sýkna stefnda af þeirri kröfu stefnanda. Stefndi mótmæli jafnframt varakröfu stefnanda um að hann verði dæmdur til að greiða honum lægri fjárhæð, en aðalkrafa hans kveði á um, samkvæmt álitum dómsins. Umrædd krafa sé órökstudd og grundvöllur hennar óljós en helst megi álykta að stefnandi sé að gera einhvers konar bótakröfu þar sem lagt sé að dómstólnum að dæma tilætlaða kröfu að álitum. Umræddri kröfu sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Í fyrsta lagi skuli ítrekaðar fyrri málsástæður stefnda sem leiði til þess að ekki sé unnt að fallast á varakröfu stefnanda, enda beri samkvæmt þeim að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í öðru lagi skuli bent á að þegar fjárhæð sé dæmd að álitum sé ástæða þess fyrst og fremst sú að sönnun á umfangi tjóns viðkomandi aðila sé miklum vandkvæðum bundin. Hér þurfi einnig að liggja fyrir að viðkomandi hafi orðið fyrir fjártjóni, sem valdið hafi verið með saknæmum hætti. Vart verði á það fallist að framangreind sjónarmið eigi við, enda telji stefndi sig á engan hátt hafa brotið á rétti stefnanda. Þá verði vart hægt að fallast á að umfang meintrar launakröfu sé óljóst enda liggi fyrir ítarlegir útreikningar henni til stuðnings, þó að stefndi fallist hins vegar ekki á gildi þeirra útreikninga. Beri því jafnframt að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfu stefnanda, þar sem krafan eigi sér enga lagastoð og sé ekki í samræmi við atvik málsins. Þá séu allir ætlaðir dráttarvextir, eldri en 4 ára, fyrndir í samræmi við fyrri umfjöllun. Beri því að sýkna stefnda af kröfu um dráttarvexti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem og að vextir leggist við höfuðstól skuldarinnar, sbr. 12. gr. sömu laga. Kröfum sínum til stuðnings vísi stefndi meðal annars til 2., 3., og 28. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 og 3. og 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, kjarasamninga Samiðnar og SA, kjarasamnings VM og SA og bókanir sem teljist hluti kjarasamninga, meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, meginreglna vinnuréttar um greiðslu launa og ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísist til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi launakröfur sínar í máli þessu á því að hann hafi frá 1. janúar 2006 til ársloka 2008 þegið lægri laun vegna starfa sinna hjá stefnda en honum hafi borið samkvæmt þeim kjarasamningum sem um störf hans hafi gilt. Vísar stefndi í þeim efnum til kjarasamnings Samiðnar og SA, hvað tímabilið 1. janúar 2006 til 31. janúar 2008 varðar en til kjarasamnings VM og SA frá 1. febrúar 2008 til 31. desember s.á. Stefnandi byggir á því að honum hafi að réttu borið laun samkvæmt þeim launaflokkum sem átt hafi við um störf iðnaðarmanna með sveinspróf samkvæmt samningi Samiðnar og SA og iðnaðarmanna með sveinspróf og málmsuðumanna með hæfnispróf samkvæmt samningi VM og SA. Í málinu liggur fyrir útreikningur sem sýnir mismuninn á þeim launum sem stefnandi fékk greidd á framangreindu tímabili og þeim launum sem hann telur sig hafa átt að fá samkvæmt tilvitnuðum kjarasamningum. Ekki er tölulegur ágreiningur um þessa útreikninga, hvað dagvinnulaun varðar. Hins vegar er, eins og rakið hefur verið, ágreiningur með aðilum um eftir hvaða launaflokki í tilvitnuðum kjarasamningum stefnandi hafi átt að taka laun, miðað við þau störf sem hann vann í þágu stefnda. Samkvæmt 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980, með síðari breytingum, skulu laun og önnur starfskjör samkvæmt kjarasamningi, vera lágmarkslaun í viðkomandi starfsgrein á því svæði er kjarasamningur tekur til. Óheimilt er að semja um lakari kjör í ráðningarsamningi en í kjarasamningi. Eins og rakið hefur verið hóf stefnandi störf hjá stefnda 19. maí 2005, á grundvelli ráðningarsamnings frá 31. mars s.á. Í ráðningarsamningnum er starfsheiti stefnanda tilgreint sem „skilledlabourer“. Ekki liggur fyrir í málinu löggilt þýðing á þessu enska starfsheiti en aðilar hafa ýmist þýtt það á íslensku sem verkamaður með faglega reynslu eða sérþjálfaður verkamaður. Ekki er ágreiningur með aðilum um inntak hins enska starfsheitis. Hinn 15. júní 2006 bætir Ólafur Gíslason, staðarstjóri stefnda, orðinu „Welder“ við starfsheiti stefnanda. Ekki er ágreiningur með aðilum um að orðið megi þýða á íslensku sem „suðumaður“. Mun þessi viðauki við starfsheiti stefnanda hafa verið gerður um það leyti sem hann fékk aðild að VM. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að viðbótin við starfsheitið hafi eingöngu verið gerð til að stefnanda gæfist kostur, í samræmi við óskir sínar, að ganga í VM en breytingin hafi ekki af hálfu stefnda falið í sér staðfestingu á að stefndi ynni málmsuðustörf í þágu stefnda. Í málinu liggja fyrir launaseðlar stefnanda ásamt vinnuskýrslum vegna starfa stefnanda í þágu stefnda 2006-2008, ásamt launamiðum fyrir þessi ár. Á launamiðum 2007, 2008 og 2009, vegna áranna 2006-2008, er stefnandi tilgreindur, á reit fyrir lýsingu á tegund vinnu, sem „ósérhæfður byggingaverkamaður“. Á vinnuseðlum vegna starfa stefnanda hjá stefnda á árinu 2006, sem skráðir eru af verkstjóra stefnda, kemur fram að mestur hluti starfa hans á því ári hafi verið við málmsuðu og málmbræðslu. Er það í samræmi við þær upplýsingar staðarstjóra stefnda, fyrir dómi, að stefnandi hafi allt árið 2006 unnið við frágang stálþils við Skarfabakka í Sundahöfn. Á árinu 2007 vinnur stefnandi, skv. vinnuseðlum stefnda, suðuvinnu í samtals fimm vikur en mestur hluti starfstíma hans það árið virðist, eftir því sem næst verður komist, hafa farið í önnur störf, svo sem lagna- og jarðvinnu. Virðist óhætt að fullyrða að störf hans við málmsuðu hafi á árinu 2007 verið óverulegur hluti af heildarstörfum hans hjá stefnda nema á tímabilinu 19. febrúar til 4. mars, 12. mars til 17. mars og 19. mars til 31. mars. Ekki verður séð af vinnuskýrslum stefnda að stefnandi hafi á árinu 2008 unnið málmsuðustörf á vegum stefnda og hefur því ekki verið andmælt af stefnanda. Í skýrslu Ólafs Gíslasonar staðarstjóra stefnda, fyrir dómi, staðfesti hann aðspurður að stefnandi hefði, meðan unnið hafi verið við stálþil við Skarfabakka, starfað við að skera stálþil og við aðra suðuvinnu. Hins vegar hefði hann ekki mátt vinna við suðu sem krafist hefði hæfnisvottunar og því ekki unnið við slík verkefni. Í skýrslu Allans Sveinbjörnssonar verkstjóra stefnda, fyrir dómi, staðfesti hann að stefnandi hefði m.a., þegar unnið hefði verið við stálþilið við Skarfabakka, unnið við suðu og verið notaður í slík verkefni, ef þurft hefði að sjóða. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið um störf stefnanda, skv. vinnuskýrslum stefnda og því sem fram kom í skýrslum starfsmanna stefnda fyrir dómi, verður að telja nægilega sannað að stefnandi hafi á árinu 2006 mestmegnis unnið við málmsuðu á vegum stefnda og að slík störf hafi verið umtalsverður hluti starfa hans fyrir stefnda í febrúar og mars 2007. Hins vegar hafi hann eftir 31. mars 2007 unnið við önnur og óskyld störf á vegum stefnda. Halldór Arnar Guðmundsson starfsmaður VM gaf skýrslu fyrir dómi. Aðspurður kvað hann bæði faglærða og ófaglærða geta átt aðild að VM en suðuvinna væri fagvinna. Hafi stefnandi, miðað við menntun og fyrri störf, átt að vera skráður sem suðumaður með hæfnisvottun og mátt vinna við málmsuðu. Hann hafi uppfyllt skilyrði til að vinna sem suðumaður en ekki mátt kalla sig svein í faginu. Hann hafi hins vegar, án vafa, verið með menntun sem suðumaður og sem slíkur fallið undir launaflokkinn iðnaðarmaður með sveinspróf í kjarasamningi Samiðnar og SA en ekki sem aðstoðarmaður. Hann hafi verið suðumaður með suðumenntun. Aðspurður kvað hann suðumenn alltaf hafa tekið laun samkvæmt launaflokki fyrir iðnaðarmenn með sveinspróf. Aðspurður kvaðst vitnið hafa samið þá útreikninga sem fram komi á dómskjali nr. 27, er sýni mismuninn á þeim launum sem stefnandi hafi átt að fá samkvæmt kjarasamningum Samiðnar og SA og VM og SA og þeirra launa sem hann hafi fengið hjá stefnda. Þeirri staðhæfingu stefnanda, sem studd er framangreindum vitnisburði starfsmanns VM, að stefnandi hafi meðan hann vann hjá stefnda við málmsuðu átt að fá greidd laun skv. launaflokki fyrir iðnaðarmenn með sveinspróf, skv. kjarasamningi Samiðnar og SA, hefur ekki verið hrundið af stefnda. Styðst staðhæfingin við fyrirliggjandi mat menntamálaráðuneytisins frá 10. desember 2007, sem áður hefur verið rakið, sem fól í sér staðfestingu á að stefnandi hefði vegna menntunar sinnar í Póllandi og fyrri starfa sinna þar í landi, gilt hæfnisvottorð í málmsuðu og væri heimilt að starfa við málmsuðu hér á landi. Verður því á það fallist með stefnanda að hann hafi átt kröfu á hendur stefnda um mismuninn á þeim launum sem hann hafi fengið greidd úr hendi stefnda, vegna starfa í hans þágu 1. janúar 2006 til 31. mars 2007, og þeim launum sem lögð eru til grundvallar í útreikningi VM á dómskjali nr. 27, fyrir sama tímabil en eins og áður er rakið hefur tölulegum útreikningi samkvæmt dómskjali nr. 27, vegna dagvinnutíma, ekki verið mótmælt af stefnda. Hins vegar verður jafnframt á það fallist með stefnda að launagreiðslur til stefnanda fyrir vinnu eftir 31. mars 2007 hafi ekki brotið í bága við tilgreinda kjarasamninga Samiðnar og SA og VM og SA enda hafi stefnandi skv. vinnuskýrslum stefnda á tímabilinu 31. mars 2007 til ársloka 2008, fyrst og fremst unnið almenn verkamannastörf í þágu stefnda. Hefur því ekki verið hrundið af stefnanda. Af hálfu stefnanda er, hvað kröfu um meint ógreitt orlof varðar, á því byggt að stefnanda hafi skv. kjarasamningi VM og SA, átt rétt á 11,11% orlofi en eingöngu fengið 10,17% orlof ofan á laun. Rétturinn til 11,11% orlofs sé á því byggður að stefnandi hafi starfað meira en 10 ár í viðkomandi starfsgrein. Af hálfu stefnda er kröfu stefnanda um hækkun á orlofi ofan á laun alfarið hafnað sem rangri og ósannaðri. Stefndi byggi á því að samkvæmt kjarasamningi Eflingar og SA, sem gilt hafi um ráðningarkjör stefnanda fram til júní 2006, hafi orlofsávinnsla miðast við starfstíma í sama fyrirtæki. Lágmarksorlof hafi verið 10.17% en skyldi hækka í 10,64% eftir 5 ár í sama fyrirtæki. Samkvæmt þágildandi kjarasamningi hafi orlofsávinnsla ekki verið bundin við starf í tiltekinni starfsgrein. Í júní 2006 hafi stefnandi fært sig úr Einingu í VM. Í ákvæði 1.1.1.3 í þágildandi kjarasamningi Samiðnar og SA, sem gilt hafi um félagsmenn í VM, hafi sagt að starfsaldur skyldi miðast við starfsaldur í starfsgrein frá sveinsprófi. Þar sem stefnandi hafi ekki verið með sveinspróf hafi framangreind starfsaldurstengd réttindi ekki gilt um hann. Þá hafi stefnandi starfað í rúmlega þrjú og hálft ár hjá stefnda og þar af leiðandi ekki átt rétt til orlofsauka skv. kjarasamningi Eflingar og SA. Óumdeilt er að samkvæmt kjarasamningi Eflingar og SA hafi orlofsávinnsla miðast við starfstíma hjá sama fyrirtæki. Þá er óumdeilt að lágmarksorlof hafi, á þeim tíma sem stefnandi var félagsmaður í Eflingu, verið 10,17% en hækkað í 10,64% eftir fimm ára starf hjá sama fyrirtæki. Fyrir liggur að stefnandi starfaði í rúm þrjú og hálft ár hjá stefnda eða frá 19. maí 2005 til 31. desember 2008 og uppfyllti hann, þegar af þeirri ástæðu, ekki framangreint skilyrði fyrir hækkun orlofs. Kjarasamningar Samiðnar og SA og VM og SA hafa ekki verið lagðir fram í málinu. Stóð það stefnda næst að leggja þessa samninga fyrir dóminn enda eru dómkröfur hans, hvað orlofsgreiðslur varðar, reistar á umræddum kjarasamningum. Af hálfu stefnda er á því byggt, eins og rakið hefur verið, að hækkun orlofs samkvæmt kjarasamningum Eflingar og SA og Samiðnar og SA hafi verið háð því skilyrði annars vegar að starfsmaður hefði unnið 5 ár eða lengur hjá sama fyrirtæki og hins vegar 10 ára starfsaldri í starfsgrein, talið frá sveinsprófi. Þessum staðhæfingum stefnda hefur ekki verið hrundið. Þar sem stefnandi hafði hvorki formlegt sveinspróf eða hafði starfað í 5 ár hjá stefnda verður kröfu hans um hækkun orlofs hafnað. Aðila greinir á um hvort stefnandi hafi meðan á starfi hans hjá stefnda stóð fengið greidda 16 yfirvinnutíma á viku, sbr. ráðningarsamning aðila frá 31. mars 2005. Af hálfu stefnda er fullyrt að svo hafi verið og hafi umsamin yfirvinna að fullu verið gerð upp við stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt að svo hafi ekki verið. Hefur stefnandi lagt fram útreikning VM þessu til stuðnings. Þeim útreikningi hefur, hvað fjölda ógreiddra yfirvinnutíma varðar, verið mótmælt af stefnda og fullyrðir stefndi að stefnandi hafi, meðan á starfi hans hjá stefnda stóð, fengið að meðaltali greitt fyrir 16 yfirvinnutíma á viku. Greiðsla fyrir yfirvinnu hafi því verið í samræmi við ráðningarkjör stefnanda hjá stefnda. Stefnandi hefur ekki mótmælt því að skilja beri umrætt yfirvinnuákvæði í ráðningarsamningi aðila á þann veg að stefnandi hafi átt að fá greidda 16 yfirvinnutíma að meðaltali meðan á störfum hans hjá stefnda stóð. Útreikningar VM, sem stefnandi hefur lagt fram, m.a. um fjölda unninna og greiddra yfirvinnutíma meðan á ráðningu stefnanda hjá stefnda stóð eru sagðir sýna að stefnandi hafi samtals á ráðningartímanum fengið greitt fyrir 1.995,52 yfirvinnutíma en átt rétt á greiðslu fyrir 2432 tíma m.v. 152 vinnuvikur. Stefndi hefur mótmælt útreikningi stefnda hvað fjölda ógreiddra yfirvinnutíma varðar og umkröfðu tímagjaldi vegna yfirvinnunnar. Eftir því sem næst verður komist byggja útreikningar stefnanda, til grundvallar þessum þætti í kröfugerð hans, á meðalyfirvinnulaunum. Sá útreikningur liggur hins vegar ekki fyrir í málinu eða aðrar forsendur útreikningsins. Þannig liggur ekki fyrir hvort stefnandi hefur í tölulegum útreikningi sínum miðað við 40 stunda vinnuviku eða hvort hann hefur talið stefnanda eiga rétt til 16 yfirvinnutíma á viku án tillits til fjölda unninna dagvinnutíma. Er þessi hluti kröfugerðar stefnanda því vanreifðuar og er honum vísað frá dómi ex officio, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi hefur sett fram þá varnarástæðu, að því er virðist til vara, að meintar kröfur stefnanda á hendur stefnda í máli þessi séu fyrndar, sbr. ákvæði laga nr. 14/1905, hvað varði þær kröfur sem stofnast kunni að hafa á árunum 2006 og 2007 en samkvæmt ákvæðum laga nr. 150/2007 hvað varði þær kröfur sem stofnast kunni að hafa eftir 1. janúar 2008. Stefndi byggir á því að samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnist kröfur vegna „ ...vinnu og hvers konar starfa, sem í té er látinn;...“ á 4 árum og samkvæmt 2. tl. 3. gr. sömu laga fyrnist kröfur um; „... gjaldkræf laun ...“ á 4 árum. Samkvæmt 5. gr. sömu laga teljist fyrningarfrestur: „frá þeim degi, er krafa varð gjaldkræf“. Meint krafa stefnanda vegna áranna 2006 og 2007 sé launakrafa sem verið hafi á gjalddaga við hverja og eina útgreiðslu á launum til stefnanda og því fyrnst á fjórum árum talið frá hverri útgreiðslu til stefnanda. Undantekningarregla í ákvæði lokamálsliðar 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, um að krafa hjús um kaupgjald fyrnist ekki meðan það sé samfellt áfram í sömu vist, eigi aðeins við um vinnusambönd þau sem um sé fjallað í hjúalögum nr. 22/1928. Framangreind undantekningarregla hafi jafnframt verið felld úr gildi við setningu núgildandi fyrningarlaga og tekið fram í almennum athugasemdum við frumvarp það er orðið hafi að lögunum, að réttarreglur um hjú hefðu varla nokkra raunhæfa þýðingu nú á tímum og því yrði ekki séð að ástæða væri til að halda í aðra tilhögun um fyrningu á launakröfum hjúa en gildi í vinnuréttarsamböndum almennt. Eigi framangreint ákvæði því ekki við í málinu enda ekki um slíkt vinnusamband að ræða. Meintar launakröfur stefnanda, sem eigi að hafa stofnast á árinu 2008, hafi þá samkvæmt launaseðlum stefnanda, stofnast á tímabilinu 10. janúar til 23. desember það ár. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 150/2007 reiknist fyrningarfrestur kröfu frá þeim degi, þegar kröfuhafi hafi fyrst getað átt rétt til efnda. Samkvæmt 3. gr. sömu laga teljist almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda vera fjögur ár. Fyrnist kröfur um laun á fjórum árum, enda annað ekki ákveðið með lögum. Stefnandi hafi hafið innheimtuaðgerðir með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, 14. september 2010, en stefna í málinu hafi hins vegar vegar ekki verið birt stefnda fyrr en 4. september 2012. Að teknu tilliti til framangreinds sé því ljóst að meintar kröfur stefnanda, vegna launa árið 2006, hafi allar fyrnst á árinu 2010. Meintar kröfur stefnanda vegna launa árið 2007 hafi allar fyrnst á árinu 2011 og meintar kröfur stefnanda vegna launa árið 2008 séu fyrndar fram að þeim tíma þegar stefna í málinu hafi verið birt stefnda 4. september 2012. Breyti í þessu sambandi engu hvort um sé að ræða kröfu vegna leiðréttingar launa, leiðréttingu orlofs eða vangreiddrar yfirvinnu. Grundvöllur kröfufjárhæðar stefnanda sé launatímabilið frá upphafi árs 2006 til loka árs 2008 og sé fjárhæð kröfunnar sett fram í einu lagi, 3.058.590 krónur. Stefnandi hafi með engum hætti reynt að gera grein fyrir því að lítill hluti meintra krafna sé, að teknu tilliti til þess sem að framan hafi verið rakið, ekki fyrndur, enda þótt stefndi telji að umræddar kröfur eigi engan rétt á sér. Með vísan til framangreinds beri að sýkna stefnda af þeirri kröfu stefnanda. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að kröfur hans séu fyrndar. Á það verði að líta að stefnandi hafi ekki getað gert sér grein fyrr því hvort og hver leiðrétting launa hans ætti að vera gagnvart stefnda fyrr en eftir aðkomu og útreikninga VM en VM hafi fyrst sent stefnda tölvupóst varðandi laun stefnanda, 19. september 2008, sbr. 1. mgr. 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 þar sem segi: „Fyrningarfrestur kröfu reiknast frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda“. Í tilfelli stefnanda hafi hann ekki átt rétt til efnda fyrr en legið hafi ljóst fyrir að hann ætti kröfu á hendur stefnda. Að auki hafi ekki komið í ljós fyrr en við starfslok stefnanda hjá stefnda, sem verið hafi síðasti gjalddagi uppgjörs launa, að stefndi ætlaði ekki að leiðrétta launin við stefnda og því hafi vanefnd stefnda við stefnanda þá verið endanlega ljós, sbr. 4. mgr. 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928 með lögjöfnun en í þeim segi: „Við lok vistartíma skal húsbóndi hafa lokið kaupi hjús að fullu“. Stefndi eigi ekki að hagnast á vanefndum sem honum hafi verið ljós frá upphafi og ókunnugleika stefnanda sem útlendings við leiðréttingu launa sinna. Rétt sé því að miða upphafstíma fyrningar vegna launa stefnanda við starfslok hans hjá stefnda 31. desember 2008. Starfslokadagur hvers vinnusambands sé síðasti gjalddagi á uppgjöri og leiðréttingu launa, orlofs og annarra tengdra launaliða því hugsanlegt sé að löngu eftir gjalddaga launa hvers mánaðar komi í ljós að laun hafi verið vangreidd og verði því að miða við vinnusambandið í heild, sbr. 6. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 og 4. mgr. 8. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Jafnframt sé vísað til 2. mgr. 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 þar sem segi: „Fyrningarfrestur krafna, sem stofnast vegna vanefnda, reiknast frá þeim degi þegar samningurinn er vanefndur“. Jafnframt sé vísað til greinargerðar með 2. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007, að annað tímamark en gjalddagi geti átt við þ.e. þegar kröfuhafi hafi fyrst átt þess kost að setja fram kröfu um efndir, sem aldrei hafi getað orðið fyrr, í tilfelli stefnanda, en þegar VM hafi sent athugasemdir í tölvupósti 19. september 2008 og eftir atvikum með kröfubréfi lögmanns VM, 3. september 2010. Stefnandi hafi verið algjörlega háður VM að þessu leyti. Verði því að miða fyrningartíma launa- og orlofskrafna stefnanda við starfslok hans hjá stefnda 31. desember 2008. Dómurinn hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að laun stefnanda hjá stefnda hafi frá og með 1. apríl 2007 ekki verið undir þeim lágmarkslaunum sem kjarasamningar Samiðnar og SA og VM og SA mæltu fyrir um. Samkvæmt lögum nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda fyrndust kröfur um endurgjald fyrir vinnu og hvers konar starfa á fjórum árum frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf, sbr. 1. tl. 3. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Eindagi kröfunnar markaði þannig upphaf fyrningarfrestsins. Frá framangreindri meginreglu um að upphaf fyrningarfrests, vegna launakrafna, skyldi reiknast frá eindaga kröfu var m.a. gerð sú undantekning að krafa hjús um kaupgjald fyrndist ekki meðan það væri samfellt í sömu vist, sbr. 3. gr. 1. tl. infine. Þessi undantekningarregla gilti aðeins um hjú og aðeins um kaupkröfur þeirra. Vöru rökin að baki reglunni þau að það myndi gefast illa ef hjú þyrfti að standa í málsókn á hendur húsbændum sínum út af kaupgreiðslum meðan á vistinni stæði. Þessari reglu, sem er undantekningarregla, byggð á þeim sérstöku aðstæðum sem hjú bjuggu oft á tíðum við, á fyrri hluta 20. aldar, verður ekki beitt með lögjöfnun um vinnusamband stefnanda og stefnda. Samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda og stefnda frá 31. mars 2005 skyldi stefnandi frá greidd umsamin laun á 2. vikna fresti. Ekki er ágreiningur með aðilum um að laun stefnandi hafi á ráðningartíma hans hjá stefnda verið greidd með þessum hætti. Ekki eru lagaleg rök fyrir því að möguleg vanþekking stefnanda á réttindum sínum breyti upphafi fyrningartímans. Samkvæmt framangreindu verður fallist á það með stefnda að kröfur stefnanda um leiðréttingu launa sinna tímabilið 1. janúar 2006 til og með 31. mars 2007 séu fyrndar. Með vísan til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins, eins og áður greinir, að kröfu stefnanda vegna meintrar ógreiddrar yfirvinnu skuli vísað frá dómi ex officio. Þá verður stefndi sýknaður af öðrum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu og greiðist þóknum lögmanns hans, Þórður Heimis Sveinssonar héraðsdómslögmanns, úr ríkissjóði. Telst hún hæfilega ákveðin 1.305.200 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Kröfu stefnanda um vangreidda yfirvinnu er vísað frá dómi ex officio. Stefndi, Ístak hf., skal að öðru leyti vera sýkn af kröfum stefnanda, Lech Wesolowski, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þórðar Heimis Sveinssonar héraðsdómslögmanns, 1.305.200 krónur.
Mál nr. 102/2008
Kærumál Málskostnaðartrygging
Hæstiréttur féllst á kröfu M um að K yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli milli þeirra, með vísan til b. liðar 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Árangurslaust fjárnám hafði verið gert hjá K nokkrum dögum eftir að hinn kærði úrskurður gekk, þar sem héraðsdómari hafnaði kröfunni. Lagt var fyrir héraðsdóm að ákveða fjárhæð og form tryggingarinnar og innan hvaða frests hún skyldi sett.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 25. janúar 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á kröfu hans um að varnaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu í málinu. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hún þess „að sakarkostnaður vegna kæru málsins til Hæstaréttar, þ.m.t. þóknun lögmanns að viðbættum virðisaukaskatti, samkvæmt meðfylgjandi reikningi, greiðist úr ríkissjóði.“ Varnaraðili höfðaði mál þetta 3. október 2007. Þar krefst hún þess að sér verði með dómi einni falin forsjá sonar síns sem fæddur er á árinu 2002. Við þingfestingu málsins krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili setti tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar, en varnaraðili mótmælti kröfunni. Málsatvikum og málflutningi aðila sem að þessu laut er lýst í hinum kærða úrskurði, þar sem kröfu sóknaraðila var hafnað. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt endurrit aðfarargerðar sýslumannsins á [...] hjá varnaraðila 5. febrúar 2008 að kröfu sóknaraðila. Gerðinni lauk án árangurs eftir að bókað hafði verið að varnaraðili, sem var mætt, lýsti yfir eignaleysi sínu. Með vísan til b. liðar 133. gr. laga nr. 91/1991 verður ekki hjá því komist að taka til greina kröfu sóknaraðila um málskostnaðartryggingu. Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu um ákveðna fjárhæð málskostnaðartryggingar varnaraðila. Slíkt er ekki skilyrði til að gera megi kröfu samkvæmt 133. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar kemur fjárhæð, form og frestur til að setja tryggingu til úrlausnar héraðsdóms eftir að aðilum hefur eftir atvikum verið gefinn kostur á að tjá sig um þessi atriði. Samkvæmt gjafsóknarbréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 27. ágúst 2007 var gjafsókn varnaraðila bundin við rekstur málsins í héraði. Kemur því ekki til þess að mæla fyrir um gjafsóknarkostnað í kærumáli þessu, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Varnaraðila, K, ber að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar sóknaraðila, M, með fjárhæð, formi og innan frests sem lagt er fyrir héraðsdóm að ákveða.
Mál nr. 490/2005
Ómerking Frávísun frá héraðsdómi
X var ákærður fyrir ærumeiðingar með því að hafa birt nánar tiltekin ummæli um tvo lögreglumenn á vefsíðu sinni og einnig í Kastljósi Ríkisútvarpsins og Útvarpi Sögu. Lutu ummælin að því að lögreglumennirnir hefðu lekið upplýsingum til fíkniefnasala og að annar þeirra hefði eyðilagt rannsókn máls þar sem sonur X var brotaþoli. Í ljósi atvika þótti nauðsynlegt að málið yrði rannsakað vandlega af óháðum aðila. Vegna forsögu þess og fyrri afskipta lögreglustjórans var það talið þess eðlis að rétt hefði verið að vísa því til ríkissaksóknara, sbr. til hliðsjónar 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 6. gr. laga nr. 29/1998. Varð því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. nóvember 2005. Ákæruvaldið krefst sakfellingar samkvæmt ákæru og refsiákvörðunar. Ákærði krefst aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að dæmd verði vægasta refsing sem lög leyfa. Í héraðsdómi er því lýst að tveir rannsóknarlögreglumenn hafi með vísan til b. liðs 2. tl. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 71/1995, krafist þess að fram færi opinber rannsókn vegna ummæla ákærða, sem birst hafi á heimasíðu á veraldarvefnum, Kastljósi Ríkisútvarpsins og Útvarpi Sögu, þar sem þeir hafi verið bornir alvarlegum ásökunum, sem varðað hafi starf þeirra. Kærum lögreglumannanna var beint til lögreglustjórans í Reykjavík en þar starfa þeir. Rannsókn málsins var fengin rannsóknarlögreglumanni við það sama embætti. Hefur hann aflað endurrita af heimasíðunni og fjölmiðlaþáttunum þar sem kærð ummæli birtust. Þá hefur hann tekið skýrslur af ákærða, sem kannaðist við að hafa viðhaft ummælin. Að því búnu var málið sent ríkissaksóknara til afgreiðslu. Hvorki var tekin skýrsla af lögreglumönnunum né af nafngreindum heimildarmanni að ummælum ákærða. Ákæra var gefin út á þessum grunni 11. apríl 2005. Ummælin sem ákært er út af varða annars vegar ásakanir, sem ákærði segist hafa eftir öðrum, um að lögreglumennirnir leki upplýsingum til fíkniefnasala og hins vegar að annar þeirra hafi eyðilagt rannsókn máls. Af gögnum málsins má ráða að það á rót sína að rekja til þess að í janúar 1999 hafi syni ákærða verið stungið ofan í farangurgeymslu bifreiðar og í kjölfar þess hafi verið gengið í skrokk á honum. Sagði annar lögreglumannanna fyrir dómi að þetta hefði verið svona dæmigert „handrukkunarmál“. Hafi hann séð um rannsóknina ásamt öðrum en þarna hafi komið við sögu menn með nokkurn brotaferil. Málið hafi verið fellt niður á síðari stigum. Að gefnu tilefni frá Hæstarétti aflaði ríkissaksóknari frekari gagna um málið. Kom fram að það var fellt niður af lögreglustjóranum í Reykjavík að því er tvo sakborninga varðaði, en ríkissaksóknari ákærði einn sakborning fyrir brot á 225. gr. almennra hegningarlaga. Í héraðsdómi var ákæran ekki talin uppfylla skilyrði þess lagaákvæðis og sýknað af því broti. Hins vegar var talið að árás ákærða væri nægilega lýst í ákæru svo að sakfella mætti fyrir 217. gr. almennra hegningarlaga og var ákærði dæmdur í skilorðsbundið fangelsi í 45 daga. Að því er hinn lögreglumanninn varðar kom fram að hann hafði haft afskipti af syni ákærða vegna annarra mála. Ákærði bar fyrir héraðsdómi, svo sem þar er nánar lýst, að hann hafi rætt við lögreglumennina báða vegna þessara atburða og einnig við tvo af yfirmönnum lögreglunnar í Reykjavík. Hann heldur því fram að með ummælunum hafi fyrir honum vakað að vekja athygli á fíkniefnavandanum í þjóðfélaginu og hvernig hann og fjölskylda hans hafi persónulega orðið fyrir barðinu á mönnum sem tengdust fíkniefnasölu. Að framan er því lýst að lögreglumennirnir kærðu ummælin, sem ákært er út af, til yfirmanns síns lögreglustjórans í Reykjavík, sem fól rannsókn þess starfsfélaga þeirra við embættið. Hvorki var aflað skýrslu frá nafngreindum heimildarmanni ákærða né kærendum. Þar sem lögreglumennirnir kærðu vegna ummæla, sem þeir tóku alvarlega og fyrir lágu ásakanir um misferli í opinberu starfi var nauðsynlegt að málið yrði vandlega rannsakað af óháðum aðila. Ekkert liggur fyrir um að lögreglumaðurinn, sem kom að rannsókn málsins, hafi litið vilhallt á málið. Hins vegar gat svo litið út frá sjónarhóli utanaðkomandi í ljósi forsögu þess og fyrri afskipta lögreglustjórans í Reykjavík. Var sú aðstaða fyrir hendi að lögreglustjóranum í Reykjavík hefði verið rétt að vísa málinu til ríkissaksóknara sem þá hefði farið með málið, sbr. til hliðsjónar 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 6. gr. laga nr. 29/1998. Þar sem þetta var ekki gert verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður sakarinnar greiðist úr ríkisjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2005. Mál þetta sem dómtekið var 4. október sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 11. apríl 2005 á hendur X, [...], Reykjavík, fyrir ærumeiðingar gagnvart lögreglumönnunum A, [...] og B, [...], með því að hafa í október 2004: 1. Birt á heimasíðum á vefslóðunum www.dopsalar.tk og „www.dop­salar.blog­spot.co“, eftirfarandi ummæli undir fyrirsögninni „DOPSALAR“: „Lögreglumenn sem margir sögðust fá uppl. hjá. Og bar ég það upp á þá báða [A] [B]“. 2. Haft eftirfarandi ummæli um lögreglumennina í sjónvarpsþættinum Kastljós í Ríkissjónvarpinu 19. október: „Ég hef fengið upplýsingar frá mörgum um að þeir leki upplýsingum, það er ekki um að þeir séu að selja dóp eða neitt svoleiðis heldur upplýsingaleki sem er verið að ræða um í sambandi við þá“. 3. Haft eftirfarandi ummæli um lögreglumanninn B í viðtali á Útvarpi Sögu 20. október „(...) málið var eyðilagt segi ég alveg fullum hálsi af þeim sem fór með rannsókn málsins“ og síðar í sama viðtali um lögreglumennina báða: „(...) ég sagði við hann að ég skyldi láta handtaka hann og leita hjá honum og hann sagðist engar áhyggjur hafa því að hann nafngreindi þessa tvo menn og sagði það að þeir létu sig vita áður en að það yrði leitað hérna, eða áður en hann yrði „Burstaður“ svo ég noti hans eigin orð“. Þetta er talið varða við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist skaðabóta að fjárhæð 813.295 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi til 23. desember 2004, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Af hálfu B er krafist skaðabóta að fjárhæð 747.310 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 14. október 2004 til 29. janúar 2005, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara krefst hann þess að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá krefst hann sýknu af bótakröfu en til vara að bótakröfu verði vísað frá dómi. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málavextir. Hinn 14. október 2004 krafðist A rannsóknarlögreglu­maður þess með vísan til 2. tl. b í 242. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga að fram færi opinber rannsókn vegna ummæla sem birtust á vefsíðu á veraldarvefnum þar sem hann var borinn alvarlegum sökum. Þá lagði B rannsóknar­lög­reglu­maður einnig fram kæru á hendur ákærða vegna ærumeiðandi ummæla í garð hans sem birtust á heimasíðu ákærða og komu fram í viðtali við ákærða í þættinum Kastljósi sem sýndur var 19. október 2004. Viðbótarkæra var lögð fram af hálfu A 20. og 21. október 2004 vegna ummæla í Kastljósi og í viðtali við ákærða á Útvarpi Sögu. Einnig lagði B fram viðbótarkæru vegna ærumeiðandi ummæla ákærða í því sama viðtali. Vefsíðu þá sem um ræðir hafði ákærði sett upp með yfirskriftinni „DOP­SALAR“. Hafði hún að geyma lista með nöfnum ýmissa aðila sem ákærði hélt fram að seldu fíkniefni eða væru viðriðnir sölu fíkniefna á einhvern hátt. Þá kom fram á listanum að margir segðu lögreglumennina A og B veita þessum aðilum upplýsingar. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu hinn 19. október 2004 vegna hinna meintu brota. Kannaðist hann við að hafa birt þá síðu sem um ræðir á veraldarvefnum og kvað tilganginn hafa verið þann að vekja athygli á fíkniefnavandanum. Kvaðst hann setja fólk á listann fengi hann upplýsingar frá að lágmarki þremur aðilum sem bendluðu viðkomandi við fíkniefni. Hann væri hins vegar ekki málkunnugur þeim aðilum sem veittu þessar upplýsingar. Aðspurður kvaðst hann hafa fengið upplýsingar um að lögreglu­mennirnir nafngreindu hefðu látið sakborninga vita af aðgerðum lögreglu fyrirfram. Kvaðst hann hafa látið yfirmenn í lögreglunni vita um grunsemdir sínar um upplýsingaleka frá lögreglumönnunum. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 20. október 2004 var ákærði spurður frekar um framburð sinn við yfirheyrslu deginum áður. Kvaðst hann hafa fengið upplýsingar um lögreglumennina hjá C en þær hafi hann fengið staðfestar hjá heimildarmönnum og nöfn þeirra gæfi hann ekki upp. Þá var ákærði yfirheyrður 29. desember 2004 vegna ærumeiðandi ummæla í Kastljósi og í útvarpsþætti á Útvarpi Sögu. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, X, kannast við að ummæli í ákæru séu rétt eftir honum höfð. Aðspurður kvað hann ástæðu þess að hann hafi sett upp vefsíðu þá sem um ræðir á heimili sínu að vekja athygli á fíkniefnavandanum hér á landi. Hann hafi tekið þátt í umræðum á spjallrásum en einnig hafi hann komið fram í fjölmiðla­viðtölum eftir að hann birti síðuna. Ástæða þess að hann hafi nafngreint lögreglu­mennina tvo sem um ræðir hafi verið sú að þegar syni hans var rænt á árinu 1999 hafi C, sem hafi staðið að því, nafngreint lögreglumennina. Hafi C sagt að hann hefði ekki neinar áhyggjur af því að verða handtekinn þar sem lögreglumennirnir myndu vara hann við. Ónefndir heimildarmenn hafi einnig nefnt nöfn þessara lögreglumanna og hafi það staðfest það sem C sagði við hann. Annar lögreglumaðurinn, B, hafi haft með rannsókn ránsmálsins á árinu 1999 að gera og hafi sú rannsókn verið þannig að ákærða hafi verið ljóst að þær upplýsingar sem hann hafði fengið um lögreglumanninn og upplýsingaleka hafi verið sannar. Nánar spurður kvaðst ákærði byggja það á því að B hafi sagt við hann að ekki yrði kært fyrir mannrán. Hafi ákærði kvartað við Ómar Smára um þær rannsóknaraðferðir en hann hafi einnig greint honum frá því þegar C nafn­greindi lögreglumennina á sínum tíma. Einnig hafi hann síðar rætt við Geir Jón Þórisson og upplýst hann um málið. Aðspurður kvaðst ákærði hafa borið þessar upplýsingar upp á lögreglumennina og hafi þeir báðir þrætt fyrir þetta. Önnur samskipti kvaðst ákærði ekki hafa haft við þá. Spurður um eftirfarandi ummæli sín í útvarpsþætti á Útvarpi sögu, „ málið var eyðilagt segi ég alveg fullum hálsi af þeim sem fór með rannsókn málsins“, kvað hann B hafa reynt að færa sök á afbroti yfir á son sinn af þeim sem í raun framdi afbrotið. Þá hafi sá aðili ekki verið kærður fyrir brottnámið á syni ákærða. Hafi þetta í raun verið upphafið á því að ákærði hafi farið að safna saman upplýsingum þeim sem hann setti síðar inn á netið. Aðspurður kvaðst ákærði hafa lokað heimasíðunni eftir að Persónuvernd fór að hafa afskipti af málinu en það væri rangt að það hafi verið gert að tilstuðlan Persónuverndar. Varðandi skaðabótakröfur sem gerðar eru af hálfu lögreglumannanna á hendur honum kvaðst ákærði hafna þeim í ljósi þess að um gamlar upplýsingar væri að ræða sem hann hafi upplýst yfirmenn lögreglunnar um á árinu 1999. Vitnið, A, rannsóknarlögreglumaður hjá fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík, skýrði svo frá að hann hafi fengið upplýsingar um það frá öðrum lögreglumanni að nafn hans væri komið á netið í tengslum við fíkniefni. Kvað hann engan fót fyrir því sem þar er haldið fram. Hafi þetta komið sér mjög illa fyrir hann enda byggðist starf hans mikið á trúnaði sem hann hafi unnið sér inn undanfarin ár hjá ýmsum aðilum. Sé það því mjög slæmt ef aðilar sem jafnan hafa gefið honum upplýsingar hætti að gera það sökum vantrausts í garð hans. Kvaðst hann hafa orðið var við að svo væri og hafi aðilar m.a. vísað beint í umfjöllun fjölmiðla um málið. Spurður um afskipti af ákærða í hans starfi kvaðst vitnið hafa haft afskipti af D syni ákærða. Kvað hann rangt að ákærði hafi rætt við vitnið um upplýsingaleka af hans hálfu áður en síðan birtist á netinu. Þá hafi yfirmenn hans aldrei rætt við hann um þetta mál að fyrra bragði. Honum væri þó kunnugt um að ákærði hafi eitthvað kvartað undan honum á árinu 1999 og hafi það tengst inntaki starfs hans sem lögreglumanns sem ákærði vildi meina að væri að „stússast“ fyrir fíkniefnasala. Hafi hann talað við einhvern yfirmann, sennilega Geir Jón, sem hafi síðan rætt við vitnið. Á þeim tíma hafi vitnið starfað í almennri deild en ekki fíkniefnadeild. Aðspurður kvaðst hann ekki geta bent á neitt sem skapað gæti óvild ákærða í hans garð. Vitnið, B, rannsóknarlögreglumaður í ofbeldisbrota­deild, skýrði svo frá að hann hafi fengið fregnir af því að nafn hans væri inni á heimasíðu þeirri sem um ræðir. Þá hafi hann heyrt af þessu í gegnum tvítuga stjúpdóttur sína sem sagði þetta mál á milli tannanna á fólki. Hann hafi ákveðið að kæra eftir að ákærði fór í fjölmiðla. Kvað hann þetta hafa haft mikil áhrif í starfi hans og loði þetta orðspor jafnvel við hann ennþá á meðal þeirra sem hann hafi afskipti af í starfi sínu, m.a. hjá þeim sem hann yfirheyri. Þá hafi fólk honum tengt verið mjög miður sín vegna þessa máls. Kvað vitnið þetta koma illa við hann þar sem hann starfi af fullum heiðarleika og erfitt sé að rétta hlut sinn eftir svona nokkuð. Fletti hann nafni sínu upp á leitarvefnum „Google“ geti hann fundið umfjöllun um sig sem „skítuga löggu“. Um tilefni þessara ummæla sem ákærði hefur vitnað um kvað vitnið son ákærða hafa lent í „handrukkurum“ og honum hafi verið hent í skott á bifreið og hann laminn eitthvað. Þar hafi komið við sögu menn með langan sakarferil sem lítið vildu tjá sig um málið. Málið hafi verið fellt niður á síðari stigum en það hafi ekki verið hann sem hafi tekið ákvörðun um það. Þá hafi einnig komið fram ábendingar frá ákærða sem hafi verið fylgt en þær ekki staðist. Einnig hafi vitnið komið að rannsókn á máli þar sem sonur ákærða var viðriðinn landasölu en honum væri ókunnugt um hvernig því máli lyktaði. Hafi hann ekki haft önnur afskipti af syni ákærða. Aðspurður kvað vitnið ákærða ekki hafa viðrað þær ásakanir sem um ræðir við hann áður en vefsíðan var sett upp. Hann hafi þó hringt í hann einhverju sinni og verið þá ósáttur við rannsókn máls. Einnig hafi hann fengið spurnir af því að ákærði hafi rætt eitthvað við Ómar Smára. Hans yfirmenn hafi þó aldrei rætt við vitnið að fyrra bragði um þessar ásakanir. Vitnið, Ómar Smári Ármannsson aðstoðaryfirlögregluþjónn, kvað aðspurður sig ekki reka minni til þess að ákærði hafi rætt við hann um ætlaðan upplýsingaleka lögreglumannanna tveggja áður en ásakanir í þeirra garð birtust á netinu. Hann hafi þó rætt við vitnið um rannsókn tiltekins máls þar sem sótt var að syni hans. Sérstaklega hafi ákærði haft áhyggjur af velferð sonar síns. Hafi hann kannað það sérstaklega hvort ekki væri verið að rannsaka það mál og reyndist svo vera. Aðspurður kvað vitnið ákærða ekki hafa rætt við hann um vísvitandi klúður á rannsókninni. Vitnið, Geir Jón Þórisson yfirlögregluþjónn, kvað aðspurður einu samskipti sem hann hafi átt við ákærða hafa verið fyrir um fimm árum þegar ákærði ræddi við hann um son sinn og að lögreglumaðurinn A ætti í „óeðlilegu“ sambandi við hann til þess að fá upplýsingar hjá honum. Eitthvað hafi sú umræða tengst fíkniefnum. Hafi sannleiksgildi þessara fullyrðinga verið kannað en ekkert fram komið sem studdi þær. Ekkert hafi ákærði þó rætt við vitnið um umrædda heimasíðu. Niðurstaða. Í máli þessu er óumdeilt að ákærði hafði uppi þau ummæli sem hér um ræðir. Hann hefur lýst því hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hafi sett heimasíðuna www.dopsalar.tk upp á heimili sínu og verður því með vísan til forráðasvæðisreglu 4. gr. almennra hegningarlaga ekki á það fallist með ákærða að íslenska ríkið eigi ekki refsilögsögu í málinu þótt netþjónn sá sem notaður var hafi verið í útlöndum. Þá er til þess að líta að afleiðingar brotsins komu fram hér á landi. Verjandi ákærða byggir á því til stuðnings kröfu ákærða um sýknu í málinu að meint brot hans geti aldrei talist móðgun samkvæmt 234. gr., eins og byggt sé á í ákæru, enda hafi kærendur málsins ekki kært málið á þeim grundvelli heldur litið sjálfir svo á að um ærumeiðandi aðdróttanir væri að ræða samkvæmt 235. gr. sömu laga. Upphaf máls þessa má rekja til þeirrar kröfu A rannsóknarlögreglumanns í bréfi, dagsettu 14. október 2004, að fram færi opinber rannsókn með skírskotun til 2. tl. b í 242. gr. almennra hegningarlaga vegna ummæla sem birtust á vefsíðu á veraldarvefnum þar sem hann sem lögreglumaður væri borinn þeim sökum að gefa upplýsingar „til aðila úti í bæ“. Taldi A að um skýrt brot væri að ræða samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga. Þá lagði B rannsóknarlögreglumaður einnig fram kæru á hendur ákærða vegna „ærumeiðandi ummæla og óhróðurs“ í garð hans sem birtust á fyrrgreindri heimasíðu ákærða og komu jafnframt fram í viðtali við ákærða í þættinum Kastljósi sem sýndur var 19. október 2004. Viðbótarkærur voru síðan lagðar fram af hálfu B 20. og 21. október 2004 vegna „aðdróttana og rógburðar í minn garð“ í tilefni af ummælum ákærða í greindum Kastljóssþætti og í viðtali við hann á Útvarpi Sögu. Einnig lagði B fram viðbótarkæru vegna „ærumeiðandi ummæla og óhróðurs“ ákærða í því sama viðtali. Ákærði hefur haldið því fram að fyrir honum hafi vakað að vekja athygli á fíkniefnavandanum í þjóðfélaginu en hann lýsti því hér fyrir dómi hvernig hann og hans fjölskylda hafði persónulega orðið fyrir barðinu á aðilum sem tengdust fíkni­efnasölu. Brot ákærða er í ákæru heimfært undir móðgun samkvæmt 234. gr. almennra hegningarlaga en greinin hljóðar svo: „Hver, sem meiðir æru annars manns með móðgunum í orðum eða athöfnum, og hver sem ber slíkt út, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári“. Ákvæði 235. gr. laganna um aðdróttun hljóðar hins vegar svo: „Ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, þá varðar það sektum eða fangelsi allt að 1 ári“. Dómaframkvæmd ber það með sér að ekki sé tilgangur greindra ákvæða að leggja slíkar hömlur á tjáningarfrelsi manna samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu að þeim sé gert ókleift að taka þátt í opinberri umræðu með því að lýsa skoðunum sínum eða mati á samfélagslegum mál­efnum. Tjáningarfrelsið hefur hins vegar ekki verið talið njóta verndar með vísan til þessara ákvæða þegar ljóst er af ummælunum að þau hafa þann tilgang einan að særa menn eða lítilsvirða á ófyrirleitinn hátt og verða þannig ekki réttlætt með vísan til hagsmuna almennings af því að fá að njóta slíkrar umræðu opinberlega. Samkvæmt verknaðarlýsingu 234. gr. almennra hegningarlaga er það skilyrði að æra manns sé meidd með móðgun í orði eða athöfnum. Þau ummæli sem hér um ræðir fela í sér fullyrðingar eða staðhæfingar um lögreglumennina tvo og vísar ákærði í þessu sambandi til upplýsinga sem hann kvaðst hafa fengið frá heimildarmönnum sínum, einn er tilgreindur með nafni en aðrir eru ónafngreindir. Í ummælum hans felst hinsvegar ekki gildisdómur um staðreyndir og er raunar vandséð að að baki þeim búi þær virðingarverðu hvatir að vekja athygli á fíkniefnavanda þjóðfélagsins. Það er mat dómsins að ummæli þau sem ákært er út af, og skoða verður í samhengi við umfjöllunarefnið, feli öll í sér ærumeiðandi aðdróttanir um refsivert athæfi, þ.e. brot lögreglumannanna í opinberu starfi. Með þessum aðdróttunum var vegið mjög freklega að starfsheiðri þeirra, fyrst með birtingu á heimasíðu ákærða og síðar með viðtölum í fjölmiðlum. Eru aðdróttanir sem þessar til þess fallnar að skaða þá, bæði persónulega og í starfi sínu sem lögreglumenn, en einnig koma þau niður á trúverðugleika lögreglunnar í heild. Dómurinn getur hins vegar ekki fallist á það með sækjanda að ummæli þessi geti talist móðgun í skilningi 234. gr. almennra hegningarlaga og þannig fallið undir verknaðarlýsingu greinarinnar. Þar eð refsikrafa ákæruvaldsins er eingöngu byggð á því að ákærði hafi brotið gegn þeirri lagagrein en ekki 235. gr. sömu laga þykir ekki verða komist hjá því að sýkna ákærða af refsikröfu í máli þessu. Með vísan til þessarar niðurstöðu er skaðabótakröfum vísað frá dómi. Sakarkostnaður málsins, 123.610 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Ragnheiði Harðardóttur vararíkis­saksóknara. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Sakarkostnaður málsins, 123.610 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 597/2016
Samningur Ógilding samnings Umboð
A og C gáfu út afsal til B, sonar C, vegna kaupa hans á fasteign þeirra en í afsalinu kom fram að kaupverðið væri að fullu greitt. Í málinu krafðist db. A þess að B stæði því skil á helmingi kaupverðsins. Hélt B því fram að hann hefði greitt kaupverðið með því að hafa meðal annars um árabil aðstoðað móður sína og A með ákveðna hluti sem þau gátu ekki sinnt sjálf. Talið var að þær fullyrðingar B væru engum haldbærum gögnum studdar og því ósannað að hann hefði með þeim hætti greitt andvirði eignarhlutar A. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og vitnisburði læknis A væri ljóst að á þeim tíma er afsalið var gefið út hefði A verið kominn með merki um alvarleg glöp eða heilabilun og hefði ættingjum C, þar á meðal B, verið það ljóst á fundi sem læknirinn átti með þeim skömmu fyrir útgáfu afsalsins. Hefði A því ekki getað gert sér grein fyrir því hvað fælist í þeirri yfirlýsingu að kaupverðið væri að fullu greitt, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var krafa db. A um greiðslu helmings kaupverðsins því tekin til greina. Þá var fallist á kröfu db. A um endurgreiðslu úttekta af tékkareikningi A, sem fram fóru eftir afhendingu íbúðarinnar og voru meðal annars notaðar til að greiða afborganir af lánum sem hvíldu á fasteigninni, þar sem samkvæmt afsalinu hefði B borið að greiða af íbúðinni skatta og skyldur frá og með afhendingardegi hennar. Loks var tekin til greina krafa db. A um endurgreiðslu nánar tiltekinna úttekta af bankareikningi A, sem B kvaðst meðal annars hafa framkvæmt til að kaupa húsgögn handa A og C, þar sem ekki var talið sannað að þær hefðu verið í þágu og að beiðni A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2016. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 9.477.468 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.177.468 krónum frá 4. nóvember2012 til 11. maí 2013, en af fyrrgreindu fjárhæðinni frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn fallaniður.IMálavextireru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir gáfu A og C, móðirstefnda, út afsal til stefnda 15. ágúst 2007 vegna kaupa hans á fasteign þeirraað [...] í [...]. Í afsalinu kemur fram að kaupverð fasteignarinnar sé að fullugreitt, meðal annars með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Þá segir aðafhendingardagur fasteignarinnar hafi verið 1. sama mánaðar og að fráafhendingardegi greiði kaupandi skatta og skyldur af fasteigninni.Íafsalinu er ekki getið um kaupverð fasteignarinnar en samkvæmt skattframtali Aog C árið 2008 vegna tekjuársins 2007 var kaupverðið 16.000.000 krónur. Þá varí sama skattframtali tilgreind skuld stefnda við framteljendur að fjárhæð8.000.000 krónur. Árið eftir var skuld stefnda skráð 5.500.000 krónur og áriðþar á eftir var engin skuld tilgreind við stefnda í skattframtali þeirra.Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi ekki staðið A skil á hans hlutakaupverðsins og krefur hann um greiðslu þess að frádregnum helmingi áhvílandiveðskulda og er krafa áfrýjanda að þessu leyti að fjárhæð 6.931.449 krónur.Hinn29. júlí 1997 veitti A stefnda umboð til útgáfu tékka af reikningi sínum nr. [...]við Íslandsbanka. Þá veitti hann honum einnig umboð 30. desember 1998 til aðsjá um öll sín fjármál. Á tímabilinu frá 3. ágúst 2007 til 20. júní 2011greiddi stefndi af framangreindum tékkareikningi afborganir af lánum sem hvílduá fasteigninni, húsfélagsgjöld og fleira samtals að fjárhæð 1.246.019 krónur.Telur áfrýjandi að þessar úttektir stefnda hafi verið óheimilar og krefstendurgreiðslu þeirra.Aukframangreinds tékkareiknings átti A reikning hjá sama banka nr. [...]. Stefndimillifærði af þeim reikningi inn á sinn reikning samtals 1.300.000 krónur átímabilinu 7. júní 2007 til 28. desember sama ár og telur áfrýjandi að þessarúttektir stefnda hafi verið óheimilar og krefst þess að stefndi endurgreiðiþær.Afluttist á hjúkrunarheimili 24. desember 2007 og mun C einnig hafa flust þangaðá svipuðum tíma. Hún lést 26. febrúar 2010 og var skiptum á búi hennar lokið semeignalausu. A var sviptur fjárræði 14. apríl 2011 en hann lést 8. október samaár. Var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 4. maí 2012. Eftiruppkvaðningu hins áfrýjaða dóms óskaði áfrýjandi þess með bréfi til héraðsdóms5. október 2016 að tekin yrði vitnaskýrsla af I sérfræðingi í lyf- ogöldrunarlækningum. Af hálfu stefnda var því mótmælt og með úrskurði 1. desembersama ár hafnaði héraðsdómari kröfu áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 12. janúar2017 í máli nr. 827/2016 var hins vegarfallist á kröfuna og var skýrsla tekin af vitninu 10. mars 2017. Hefur skýrslanásamt nokkrum öðrum nýjum gögnum verið lögð fyrir Hæstarétt meðal annars afritsjúkraskrár A. IIEinsog rakið hefur verið krefst áfrýjandi þess að stefndi standi honum skil áhelmingi kaupverðs fasteignarinnar að [...] þar sem það sé ógreitt. Byggiráfrýjandi ekki á því að umrætt afsal fasteignarinnar sé ógilt heldur verðurmálatilbúnaður hans skilinn á þann veg að hann líti svo á að afsalið sé gilt enað víkja skuli til hliðar því ákvæði þess um að kaupverðið sé að fullu greitt.Stefndikveðst hafa greitt kaupverðið að fullu með því að hafa um árabil aðstoðað móðursína og A með því að sjá um ákveðnahluti fyrir þau sem þau gátu ekki sinnt sjálf og hafi aðstoðin einnig falist ípeningastyrkjum til þeirra svo sem með greiðslu afborgana af lánum og ýmsumútgjöldum. Hafi vilji þeirra staðið til þess að fasteignin gengi til hans og þaðhafi verið vegna „ráðlegginga G sem taldi að annars gætu búskipti ef til þeirrakæmi orðið dálítið óþægileg.“ G sem þarna er vísað til er héraðsdómslögmaður ogsystursonur A og annaðist hann skjalagerð varðandi afsal það sem hér er tilumfjöllunar. Sérstaklega spurður um það fyrir dómi hvernig kaupverðið hefðiverið greitt sagði stefndi að það hafi verið „álit allra að kaupverðið hafiverið greitt með meðal annars fjárframlögum og þjónustu um árabil“. Aðspurðurhvers vegna hafi verið talið fram á skattframtölum C og A árið 2008 vegnatekjuársins 2007 að „skuld þín við A“ væri 8.000.000 krónur ef kaupverðið hafiþegar verið greitt kvað hann að fyrrgreindur lögmaður hefði ráðlagt að geraþetta með þessum hætti. Framangreindar fullyrðingar stefnda eru engum haldbærumgögnum studdar en allsendis er óljóst hvert var umfang þeirrar aðstoðar semhann innti af hendi í þágu A. Er því ósannað að hann hafi með þessum hættigreitt andvirði eignarhluta A í fasteigninni að frádregnum helmingi áhvílandiveðskulda.Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum málsins er ljóst að á þeim tíma sem umrætt afsal vargefið út og því lýst yfir af hálfu seljenda að kaupverðið væri að fullu greittvar A kominn með merki um alvarleg glöp eða heilabilun og nærminni hans varsáralítið eins og kemur fram í vitnisburði læknis hans, I, en A var í eftirlitihjá honum frá lokum árs 1996 vegna Alzheimer sjúkdóms. Kom fram hjá lækninum aðsökum sjúkdóms A hafi hann enga möguleika haft á að hafa umsjón með fjármálum áþeim tíma sem um ræðir í máli þessu enda sé það „feykilega mikil fötlun“ aðvera alveg minnislaus. Þá taldi læknirinn að þegar ættingjar C, þar á meðalstefndi, áttu fund með honum sumarið 2007 hafi það verið „engum vafa undirorpiðað þau hafa gert sér ljóst að hann var orðinn töluvert heilabilaður.“ Samkvæmt33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga getur sámaður, sem tekur við löggerningi sem ella myndi talinn gildur, eigi borið hannfyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegarlöggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskjuum. Af því sem að framan er rakið um hagi A á þeim tíma sem afsalið var gefiðút og stefnda mátti vera fullkunnugt um gat sá fyrrnefndi ekki gert sér greinfyrir hvað fælist í þeirri yfirlýsingu sem fram kemur í afsalinu að kaupverðiðværi að fullu greitt.Aðframangreindu virtu verður krafa áfrýjanda að þessu leyti tekin til greina einsog hún er fram sett en krafan var ekki fyrnd þegar mál þetta var höfðað 21.október 2013, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda, sem eiga við hér, sbr.28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.Þærúttektir af tékkareikningi A nr. [...] hjá Íslandsbanka, sem áfrýjandi krefstgreiðslu á, fóru allar fram eftir að stefndi fékk íbúðina að [...] afhenta. Ísamræmi við afsal bar honum að greiða af íbúðinni skatta og skyldur frá og meðafhendingardegi hennar 1. ágúst 2007. Bar honum því sjálfum að greiðaafborganir áhvílandi lána, húsfélagsgjöld og annan rekstrarkostnaðfasteignarinnar. Ber stefnda því að greiða áfrýjanda þessar úttektir þó þannigað samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 er krafa vegna úttekta stefnda frá janúar2008 til 20. október 2009 fyrnd, eða samtals að fjárhæð 580.211 krónur. Stendurþví eftir ófyrnd krafa sem nemur 665.808 krónum og ber honum að greiðaáfrýjanda þá fjárhæð. Stefndimillifærði á árinu 2007 samtals 1.300.000 krónur af reikningi A nr. [...] oghefur borið því við að 1.000.000 krónur af þeirri fjárhæð hafi hann tekið útsamkvæmt beiðni A um að hann myndi ávaxta fé þetta vegna systkina stefnda.Stefndi kvaðst hafa gert svo og þau fengið það greitt. Liggja fyrir í málinugögn þar sem stefndi millifærði 250.00 krónur af sínum reikningi inn á reikningþriggja systkina sinna í september 2009. Hvað snertir millifærslur að fjárhæðsamtals 300.000 krónur kvaðst stefndi hafa notað það fé til að greiða ýmisútgjöld fyrir A og móður sína meðal annars hafi þurft að kaupa fyrir þauhúsgögn. Stefndi hefur engin gögn lagt fram þessu til stuðnings og þótt hannhafi haft umboð til að annast fjármál A hefur stefndi ekki sýnt fram á aðumræddar millifærslur, sem allar fóru af reikningi A inn á reikning stefnda,hafi verið í þágu og að beiðni A eða geta falist í umboði hans. Verður stefndisamkvæmt því að bera hallann af því og ber honum að greiða áfrýjanda þá fjárhæðen krafan var ófyrnd þegar mál þetta var höfðað, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr.14/1905. Aðþví virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiðaáfrýjanda 8.897.257 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en meðvísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir reiknaðir mánuðifrá innheimtubréfi áfrýjanda til stefnda 11. apríl 2013.Hvoraðila skal skal bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.Dómsorð:Stefndi, B, greiði áfrýjanda, dánarbúi A, 8.897.257 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 11. maí 2013 til greiðsludags.Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2016.IMálþetta, sem dómtekið var 2. maí sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu21. október 2013 og þingfestri 22. sama mánaðar. Stefnandier dánarbú A, [...], [...], en stefndi er B, [...], [...]. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda9.477.468 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001af 8.177.468 krónum frá 04.11.2012 til 11.05.2013 en af 9.477.468 krónur fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndaað skaðlausu að viðbættum 24% virðisaukaskatti.Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfurstefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati réttarins.IIHelstumálavextir eru þeir að hinn 15. ágúst 2007 undirrituðu sambúðarfólkið A og C,móðir stefnda, og stefndi afsal vegna íbúðar A og C að [...] í [...], fastanr.[...]. Samkvæmt afsalinu var kaupsamningur gerður 30. júlí 2007 ogafhendingardagur fasteignarinnar var 1. ágúst 2007. Í afsalinu kemur fram aðkaupandi yfirtaki eftirtalin áhvílandi lán:Á 1. veðr. Lífeyrissj.verslunarm., útg. 23.12.1992, upphafl.að fjárhæð 900.000 kr.Á 2. veðr. Lífeyrissj. verslunarm., útg. 23.02.1998, upphafl. að fjárhæð 1.500.000 kr.Á 3. veðr. Gildi lífeyrissjóður, útg. 28.08.1998, upphafl. að fjárhæð 500.000kr.Þásegir í afsalinu að kaupandi hirði arð eignarinnar frá afhendingardegi oggreiði jafnframt af henni skatta og skyldur frá sama tíma. Ekkert kaupverð ertilgreint í afsalinu en þar er því lýst yfir að umsamið kaupverð sé að fullugreitt.Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 14. apríl 2011, var A svipturfjárræði. Hinn 6. maí 2011 skipaði sýslumaðurinn í Reykjavík D sem lögráðamannA. Íforsendum dómsúrskurðarins er vísað til læknisvottorðs E öldrunarlæknis,dagsetts 5. apríl 2011, og liggur það frammi í máli þessu. Í vottorðinu kemurfram að A hafi greinst með heilabilun sökum Alzheimerssjúkdóms á árinu 1999.Fram kemur að vottorðið er byggt á læknisskoðun á A sem fram fór 1. apríl 2011.Við skoðunina hafi A verið algjörlega óáttaður og hafi hvorki getað svarað þvíhvar hann væri, hver aldur hans væri né gert nánari grein fyrir aðstæðum sínum.Segir jafnframt í vottorðinu að ekki hafi verið mögulegt að leggja fyrir hannnákvæm vitræn próf. Þá kemur þar fram að fyrir liggi vitræn próf sem lögð hafiverið fyrir A fyrir sex árum sem sýnt hafi mikla skerðingu eða 15/30 á MMSE,sem sé algengt próf sem notast sé við til að fylgjast með vitrænni getu. A varfluttur í varanlega vistun á Eir 24. desember 2007.Clést 26. febrúar 2010 og var skiptum á dánarbúi hennar lokið sem eignalausu 2.júlí 2010. A lést 8. október 2011 og var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur umtöku bús hans til opinberra skipta kveðinn upp 4. maí 2012. SigurbjörnÞorbergsson hrl. var í kjölfarið skipaður til að gegna starfi skiptastjóra ídánarbúinu.Þvíer lýst í stefnu að í eigu dánarbúsins hafi verið tveir bankareikningar íÍslandsbanka, annars vegar tékkareikningur nr. [...] og hins vegarsparireikningur nr. [...]. Í málinu liggur frammi umboð til stefnda til útgáfutékka á reikningi nr. [...].Ístefnu er að finna eftirfarandi yfirlit úttekta og greiðslna af reikningunum:A) Greiðsla afborgana af lánum,húsfélagsgjalda o.fl., af reikningi nr. [...]:Árið 2007 frá ágústmánuði:Dags.:Skýring:Fjárhæð:3.8.2007Lífeyriss. Verslunarm.4.9226.8.2007[...]8.30020.8.2007Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.7546.9.2007Lífeyriss. Verslunarm.4.9464.9.2007[...], B8.30020.9.2007Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.808.10.2007[...] B31.8355.10.2007Lífeyriss. Verslunarm.5.0236.10.2007[...]8.30022.10.2007Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.8336.11.2007Lífeyriss. Verslunarm.5.0746.11.2007[...]8.30020.11.2007Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.8627.12.2007Lífeyriss. Verslunarm.5.2724.12.2007[...]8.30020.12.2007Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.01128.12.2007Lífeyriss. Verslunarm.5.754Samtals88.594Árið 2008:Dags.:Skýring:Fjárhæð:6.1.2008[...]8.30021.01.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1385.02.2008[...]8.30020.02.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1264.03.2008[...]8.30025.03.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.9464.04.2008[...]8.30021.04.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.9347.05.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.2476.05.2008[...]8.30020.05.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.9306.06.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.2636.06.2008[...]8.30020.06.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1057.07.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.8086.07.2008[...]8.30021.07.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.0706.08.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.7175.08.2008[...]8.30020.08.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.0975.09.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.8316.09.2008[...]8.30022.09.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1056.10.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.8916.10.2008[...]8.30020.10.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1506.11.2008Lífeyriss. Verslunarm.6.0224.11.2008[...]8.30020.11.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.1815.12.2008Lífeyriss. Verslunarm.5.8156.12.2008[...]8.30022.12.2008Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.273Samtals286.249Árið 2009:Dags.:Skýring:Fjárhæð:6.1.2009Lífeyriss. Verslunarm.5.6389.1.2009[...]8.40420.1.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.3486.2.2009Lífeyriss. Verslunarm.6.3106.2.2009[...]8.30020.2.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4156.3.2009[...]8.30020.3.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...95.4316.4.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.0376.4.2009[...]8.30020.4.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4457.5.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.4725.5.2009[...]9.10020.5.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4025.6.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.3826.6.2009[....]9.10022.6.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.3783.7.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.1376.7.2009[...]9.10020.7.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.3496.8.2009Lífeyriss. Verslunarm.6.8424.8.2009[...]9.10020.8.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4084.9.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.0626.9.2009[...]9.10021.9.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4057.10.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.1776.10.2009[...]9.10020.10.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4206.11.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.1386.11.2009[...]9.10020.11.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]5.4467.12.2009Lífeyriss. Verslunarm.7.0766.12.2009[...]9.10021.12.2009Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.564Samtals:356.386Árið 2010:Dags.:Skýring:Fjárhæð:5.1.2010Lífeyriss. Verslunarm.7.0945.1.2010[...]9.10020.1.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.5995.2.2010Lífeyriss. Verslunarm.7.0405.2.2010Húsgjald [...]2.6196.2.2010[...]9.10022.2.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.5948.3.2010Lífeyriss. Verslunarm.6.9406.3.2010[...]9.10022.3.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.5484.4.2010[...]9.10030.10.7490Lífeyrissj. Gildi nr. [...]4.54820.5.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.54121.6.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.55220.7.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]4.5796.8.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]50.00020.8.2010Lífeyrissj. Gildi [...]2.8977.9.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]60.00020.9.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.4684.10.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]55.00020.10.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.18522.11.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.57120.12.2010Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.563Samtals:399.738Árið 2011:Dags.:Skýring:Fjárhæð:20.1.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.55621.2.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.54821.3.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.53120.4.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.52620.5.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.44220.6.2011Lífeyriss. Gildi nr. [...]2.449Samtals:5.052B) Úttektir stefnda B afsparireikningi dánarbúsins nr. [...] árið 2007:Dags. Skýring Fjárhæð07.06.2007 B kr. 1.000.00001.08.2007 B kr. 100.00009.10.2007 A kr. 100.000 (úttekt stefnda, sbr. dskj. nr. 27.)28.12.2007 B kr. 100.000Samtals kr. 1.300.000Ískattframtölum A fyrir gjaldárin 2008 til 2010 var talin fram skuld stefnda viðhann, í skattframtali vegna ársins 2007 (gjaldár 2008) að fjárhæð 8.000.000króna og í skattframtali vegna ársins 2008 (gjaldár 2009) að fjárhæð 5.500.000krónur. Engin skuld stefnda var talin fram í skattframtali vegna ársins 2009(gjaldár 2010). Því er lýst í stefnuað engar greiðslur hafi borist inn á reikninga hins látna vegna endurgreiðslu áþessari skuld og þá hafi engar greiðslur borist inn á reikninga A vegna kaupastefnda á eignarhluta hans í [...] samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 1. ágúst2007.Meðbréfi skiptastjóra til stefnda, dagsettu 4. okt. 2012, var krafist greiðsluvegna ætlaðra ólögmætra greiðslna og afborgana vegna fasteignarinnar aftékkareikningi A nr. [...].Aðósk stefnanda var aflað matsgerðar dómkvadds matsmanns um söluverðfasteignarinnar á afsalsdegi og liggur frammi matsgerð F, dagsett 5. apríl2013. Niðurstaða matsmannsins var sú að söluverðið hafi hinn 15. ágúst 2007verið 18.500.000 krónur en eftirstöðvar áhvílandi veðskulda á sama tíma hafiverið 2.178.255 krónur. Hinn 11. apríl 2013 var lögmanni stefnda sent bréf þarsem krafist var greiðslu stefnda á 50% af söluverði fasteignarinnar ogjafnframt til greiðslu vegna úttekta á reikningum A. Ímálinu liggur frammi fylgiskjal með skattframtali 2008, 3.02 kaup og salaeigna. Þar er kaupverð íbúðarinnar að [...] tilgreint 16.000.000 króna og eruaðrar upplýsingar um viðskiptin í samræmi við áðurnefnt afsal. Stefnandisundurliðar stefnufjárhæðina þannig: „1. 50% umsamins kaupverðs íbúðarinnarskv. fylgiskjali 3.02 með skattframtali 2008 kr. 16.000.000 kr. 8.000.0002. Frá dregst 50% áhvílandi skulda kr.2.137.102 kr. -1.068.5513. Óheimil úttekt til greiðslu lánao.fl. 2007, sbr. sundurliðun á bls. 3-4 kr. 188.5944. Óheimil úttekt til greiðslu lánao.fl. 2008, sbr. sundurliðun á bls. 4 kr. 286.2495. Óheimil úttekt til greiðslu lánao.fl. 2009, sbr. sundurliðun á bls. 5 kr. 356.3866. Óheimil úttekt til greiðslu lánao.fl. 2010, sbr. sundurliðun á bls. 5-6 kr. 399.7387. Óheimil úttekt til greiðslu lánao.fl. 2011, sbr. sundurliðun á bls. 6 kr. 15.0528. Óheimilar úttektir stefnda afsparireikn. dánarbúsins 2007, sbr. sundurliðuná bls. 6, samtals kr. 1.300.000Alls samtals kr. 9.477.468“IIIKrafastefnanda um greiðslu kaupverðs eða skaðabóta vegna kaupa stefnda á eignarhlutastefnanda í fasteigninni að [...] í [...] byggist á því, að A hafi átt 50%eignarhluta í fasteigninni á kaupsamningsdegi 30. júlí 2007. Umsamið kaupverðhafi numið 16.000.000 króna og byggir stefnandi á því að stefndi hafi ekki sýntfram á að hann hafi greitt A kaupverðið. Stefndi hafi ekki verið grandlaus umað kaupverð fasteignarinnar hafi ekki verið greitt, enda hafi skuld stefnda viðA vegna fasteignakaupanna verið talin fram í skattframtölum þess síðarnefnda.Eins og mál þetta sé vaxið, verði því ekki litið svo á að stefndi geti boriðfyrir sig að afsalið teljist gild kvittun fyrir greiðslu kaupverðs eignarinnar,enda sé kaupverðið enn ógreitt. Stefnandi vísar jafnframt til þess að það leiðiaf ákvæði 11. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, að kaupanda beri að hafafrumkvæði að greiðslu kaupverðs. Stefnandibyggir kröfur sínar á því að samkvæmt framlögðu læknisvottorði Eöldrunarlæknis, dagsettu 5. apríl 2011, hafi A vegna Alzheimerssjúkdóms ekkihaft vitræna getu til að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna ífasteignaviðskiptunum. Í vottorðinu komi fram að A hafi þegar á árinu 2005 sýntmikla skerðingu eða 15/30 á svo kölluðum MMSE-kvarða og hrakað með þeim hættiað á árinu 2011 hafi ekki verið hægt að leggja fyrir hann vitræn próf. Afhálfu stefnanda er byggt á því að umsamið kaupverð fasteignarinnar hafi verið16.000.000 króna og að í umsömdu kaupverði hafi falist yfirtaka stefnda ááhvílandi lánum á fasteigninni. Krafa stefnanda um greiðslu kaupverðsfasteignarinnar sundurliðast svo: Eignarhlutur stefnanda í 50% umsaminskaupverðs 8.000.000 króna, að frádregnum 50% áhvílandi skuldum að fjárhæð1.068.551 króna (Lífeyrissjóður verslunarmanna 1.186.210 krónur + 470.536krónur og Gildi lífeyrissjóður 480.356 krónur, samtals 2.137.102/2 krónur ÷ 2 =1.068.551 króna) eða samtals 6.931.449 krónur. Ennfremur byggir stefnandi kröfu sína á því að stefndi hafi valdið stefnandafjártjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni með því að greiða ekkiumsamið kaupverð fasteignarinnar. Stefnandi eigi því rétt á greiðslu skaðabótaúr hendi stefnda vegna fjártjóns hans vegna viðskiptanna. Með því að greiðaekki kaupverð fasteignarinnar, hafi stefndi rýrt efnahag stefnanda sem nemihlutdeild hans í umsömdu kaupverði miðað við eignarhluta hins látna ífasteigninni. Fjártjón stefnanda sé sennileg afleiðing af þeirri saknæmu ogólögmætu háttsemi stefnda að greiða hinum látna ekki hlutdeild hans í umsömdukaupverði. Stefnda hafi verið eða hafi mátt vera ljóst að hin saknæma ogólögmæta háttsemi hans myndi óhjákvæmilega leiða til fjártjóns stefnanda.Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi þegar greitt stefnandahlutdeild hans í umsömdu kaupverði.Á því er byggt að A hafi, þegarfasteignaviðskiptin áttu sér stað, ekki haft vitræna getu til að gætafjárhagslegra hagsmuna sinna, sbr. efni læknisvottorðs E öldrunarlæknis. A hafiþegar á árunu 1999 greinst með Alzheimerssjúkdóm og hafi honum hrakað jafnt ogþétt. Þá byggir stefnandi á því að skaðabótaskylda stefnda vegna vanefnda ágreiðslu kaupverðsins til stefnanda sé stjórnunarábyrgð og beri stefndi þannighlutlæga ábyrgð á fjártjóni stefnanda, sbr. 52. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup.Þábyggir stefnandi dómkröfur sínar á því að afsalið sé ógilt þar sem stefndi hafinýtt sér bága aðstöðu A sökum vitrænnar skerðingar hans, sbr. 31. gr. laga nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi nýtt sérveikindi hins látna til að eignast eignarhluta hans í fasteigninni, ánendurgjalds. Vísar stefnandi til fyrrgreinds læknisvottorðs umAlzheimerssjúkdóm A frá árinu 1999 og mikla vitræna skerðingu hans á árinu 2005.Ennfremur byggir stefnandi kröfur sínar á ákvæðum 33. gr. laga nr. 7/1936. Stefndigeti ekki borið fyrir sig afsalið sem kvittun fyrir greiðslu á kaupverðifasteignarinnar þar sem A hafi vegna veikinda sinna ekki gert sér grein fyrirþví að kaupverðið var ógreitt við útgáfu afsals. Þá liggi fyrir í gögnummálsins að skuld stefnda hafi verið tilgreind í skattframtölum A á árunum 2008og 2009 eftir útgáfu afsalsins. Afsalið sé ógilt sökum þess að það séóheiðarlegt af stefnda að bera það fyrir sig á grundvelli atvika, sem veriðhafi fyrir hendi við samningsgerðina, þ.e. vegna vitrænnar skerðingar hinslátna sökum framangreinds sjúkdóms, auk þess sem stefndi hafi vitað aðkaupverðið var ógreitt. Verðifallist á að afsalið sé ógilt á grundvelli ákvæða 31. og/eða 33. gr. laga nr.7/1936, telur stefnandi sig eiga rétt á vangildisbótum úr hendi stefnda.Stefnandi eigi að vera eins fjárhagslega settur og ef enginn samningur hefðiverið gerður. Í því felist að stefnda beri að greiða stefnanda andvirði hinsafsalaða eignarhluta stefnanda en þannig verði stefnandi eins settur og hinnógildi samningur hefði ekki verið gerður. Stefnandi miðar við að kaupverðiðhafi numið 16.000.000 króna á árinu 2007 að frádregnum áhvílandi lánum.Aukkröfu um greiðslu kaupverðs og/eða skaðabóta vegna ógreidds kaupverðsfasteignarinnar, krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiðaskaðabætur vegna þeirrar háttsemi hans að taka með ólögmætum hætti samtals2.546.019 krónur af bankareikningum A, annars vegar af tékkareikningi nr. [...]og hins vegar af sparireikningi nr. [...].Stefnandibyggir á því að þar sem afhendingardagur fasteignarinnar hafi verið 1. ágúst2007, hafi áhættan af eigninni flust af hinum látna til stefnda, sbr. 12. gr.laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Þá leiði af 13. gr. sömu laga að skylda tilað bera kostnað af fasteign færist frá seljanda til kaupanda við afhendingueignarinnar. Stefnda hafi því, eftir afhendingardag fasteignarinnar 1. ágúst2007, borið að greiða öll gjöld sem fasteigninni fylgdu, þ. á m. lögboðinhúsfélagsgjöld. Jafnframt hafi stefnda borið að greiða afborganir og vexti afáhvílandi veðskuldum sem hann tók yfir.Stefnandibyggir á því að stefndi hafi með ólögmætri háttsemi sinni millifært greiðsluraf tékkareikningi hins látna nr. [...] vegna húsfélagsgjalda og vegna afborganaáhvílandi veðskulda eftir afhendingardag fasteignarinnar. Byggt er á því aðstefndi hafi vitað að með kaupum sínum á fasteigninni hafi honum borið aðgreiða afborganir áhvílandi lána og lögboðin húsfélagsgjöld vegnafasteignarinnar. Enn fremur er byggt áþví að stefndi hafi nýtt sér aðstöðu sína sem og bágindi hins látna vegnaAlzheimerssjúkdómsins. Stefnda hafi verið kunnugt um, eða mátt vera kunnugt um,að hinn látni hafi ekki vegna vitrænnar skerðingar sinnar haft getu til að ráðafjárhagsmálefnum sínum á árinu 2007 og síðar,sbr. áðurgreint læknisvottorð.Stefnandivísar til þess, að umboð hins látna til stefnda um heimild til útgáfu tékka aftékkareikningnum hafi einungis tekið til þess að greiða skuldbindingar ogreikninga í þágu hins látna. Í umboðinu hefði þurft að koma skýrt og ótvírættfram ef það hefði átt að veita stefnda víðtækari heimild til úttekta. Þáer ennfremur byggt á því stefndi hafi, með ólögmætri háttsemi, nýtt sér bágindihins látna vegna Alzheimerssjúkdómsins til að millifæra fjárhæðir afsparireikningi hins látna nr. [...] yfir á eigin sparireikning. Á því er byggtað stefndi hafi vitað að hinn látni hafi ekki haft vitræna getu til að ráðafjárhagsmálefnum sínum á árinu 2007, auk þess sem stefndi hafi ekki verið meðumboð hins látna til úttekta af sparireikningnum.Stefnandibyggir á því, að stefndi hafi með ólögmætri háttsemi sinni rýrt efnahagstefnanda og valdið honum fjárhagslegu tjóni. Fjártjón stefnanda sé sennilegafleiðing af hinni ólögmætu háttsemi og stefnda hafi átt að vera ljóst að hinólögmæta háttsemi hans myndi leiða til fjártjónsins. Þá byggir stefnandi ennfremur á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita um áðurgreind veikindi A envegna þeirra hafi A ekki haft vitræna getu til að sinna fjárhagsmálefnum sínum.Beri stefnda því að bæta stefnanda tjón hans vegna ólögmætrar háttsemi sinnar. Skaðabótakrafastefnanda nemur þeim fjárhæðum sem stefndi tók út af reikningum stefnanda frá7. júní 2007 til 20. júní 2011 og sundurliðast þannig: Sparireikningurnr. [...] kr. 1.300.000Tékkareikningur nr. [...] v.2007 kr. 188.594 v.2008 kr. 286.249 v.2009 kr. 356.386 v.2010 kr. 399.738 v.2011 kr. 15.052 Samtals kr. 2.546.019Stefnandibyggir kröfur sínar á því, að upphaf fyrningarfrests á fjárkröfum hans á hendurstefnda vegna ársins 2007 sé vegna kaupsamningsgreiðslna sá dagur sem kaupverðhafi í síðasta lagi fallið í gjalddaga eða þegar stefndi varð fyrir fjártjóni,þ.e. 15. ágúst 2007 sem sé útgáfudagur afsals. Upphaf fyrningarfrests vegnahinna ólögmætu millifærslna af reikningum hins látna nr. [...] og [...] miðistvið það tímamark þegar þær áttu sér stað en þá hafi krafa stefnanda á hendurstefnda orðið gjaldkræf, sbr. 5. gr. þágildandi fyrningarlaga nr. 14/1905.Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laganna fyrnist krafa um greiðslu kaupverðs ífasteignakaupum og skaðabótakröfur á 10 árum frá því krafan varð gjaldkræf.Jafnframt byggir stefnandi á því að hinar ólögmætu úttektir af tékkareikningistefnanda nr. [...] hafi verið ein brotaheild en hin ólögmæta háttsemi stefndahafi hafist í ágúst 2007 og haldist óslitið til 20. júní 2011. Vísar stefnandiað þessu leyti til almennra lögskýringarreglna og geti fyrning krafnanna þvífyrst byrjað að líða þegar henni hafi lokið hinn 20. júní 2011.Þábyggir stefnandi jafnframt á því að fyrningarfrestur vegna hinna ólögmætuúttekta stefnda af reikningum stefnanda hafi fyrst byrjað að líða einu árieftir þann dag sem hinn látni hafi fengið vitneskju um eða hafi borið að aflasér vitneskju um kröfu sína, sbr. 10. gr. núgildandi fyrningarlaga nr.150/2007. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði hafi A greinst meðAlzheimersheilabilun á árinu 1999 og próf frá 2005 hafi sýnt mikla vitrænaskerðingu hans eða 15/30 á MMSE-kvarða. Enn fremur komi þar fram að á árinu2011 hafi sjúkdómurinn verið svo langt genginn að ekki hafi verið hægt aðleggja fyrir A vitræn próf. Á því er byggt að sökum hinnar miklu skerðingarhafi A ekki haft vitræna getu til að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna á árinu2007 og hafi hann því hvorki haft né getað haft nauðsynlega vitneskju um kröfusína. Samkvæmt ákvæðum 10. gr. laga nr. 150/2007 hafi upphafsdagur fyrningar ákröfu stefnanda vegna ólögmætra úttekta stefnda fyrst byrjað að líða einu árieftir 6. maí 2011 þegar sýslumaðurinn í Reykjavík hafi skipað A lögráðamann.Stefnandikrefst vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, afógreiddu umsömdu kaupverði umræddrar fasteignar til 4. nóvember 2012.Sanngjarnt sé og eðlilegt að stefndi greiði vexti á ógreitt umsamið kaupverðfasteignarinnar vegna eignarhluta hins látna. Drátt á greiðslu umsaminskaupverðs sé að rekja til stefnda en ekki stefnanda. Almennra vaxta sé krafistfjögur ár aftur í tímann eða frá 22. október 2009.Stefnandikrefst skaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 vegna ólögmætraúttekta og greiðslna stefnda af reikningum hins látna. Skaðabótavaxta sékrafist frá hverjum þeim degi sem fjártjón varð en sökum ákvæða fyrningarlagaum fyrningu vaxta sé skaðabótavaxta fyrst krafist fjögur ár aftur í tímann eðafrá 22. október 2009. Skaðabótavaxta sé krafist af ólögmætum úttektum stefndaaf tékkareikningi nr. [...] til 4. nóvember 2012 en af sparireikningi nr. [...]til 11. maí 2013. Stefnandikrefst dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af ógreiddu enumsömdu kaupverði fasteignarinnar og millifærslum af tékkareikningi nr. [...]frá 4. nóvember 2012 þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi sannanlegakrafði stefnda með réttu um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna. Stefnandikrefst dráttarvaxta af millifærslum stefnda af sparireikningi nr. [...] frá 11.maí 2013 þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um þágreiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. l.nr. 38/2001.IVStefndi byggir sýknukröfu sína á því aðsamkvæmt skýrum texta afsalsins hafi allar greiðslur, sem afsalsgjafarnir, A ogC heitin, töldu sig eiga að þiggja vegna fasteignarinnar, verið greiddar viðundirritun þess. Afsalið hafi verið útbúið og vottað af löggiltum fasteignasalaog þá hafi því verið þinglýst athugasemdalaust í lok september 2007.Stefndi kveður tilvitnun stefnanda til 11. gr.laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, vera marklausa, enda eigi ákvæðið einungisvið þegar ekki hafi verið samið um afhendingu. Í umræddu afsali hafi hins vegarverið samið um afhendingu og eigi ákvæði 50. gr. laganna því við um lögskiptiaðila.Stefndi vísar til þess að samkvæmt 2. málslið50. gr. glati seljandi, sem ekki hafi afhent fasteign eða gefið út afsal, réttitil að krefjast efnda láti hann hjá líða í óhæfilega langan tíma að setja slíkakröfu fram. Stefndi byggir á því að krafa um greiðslu á kaupverði, sem sett séfram fimm árum eftir útgáfu afsals, sé allt of seint fram komin og því sérétturinn til að setja hana fram löngu glataður vegna tómlætis. Samkvæmtnúgildandi fyrningarlögum nr. 150/2007 væri krafa um greiðslu kaupverðs fyrndog sé það til marks um að löggjafinn telji svo langa töf augljóslega „óhæfilegalangan tíma“ í skilningi 50. gr. laga nr. 40/2002.Enn fremur byggir stefndi á þeirri meginreglufasteignakauparéttar og kröfuréttar að afsal sé fullnaðarkvittun sem aðeins ségefið út þegar móttakandi þess hafi efnt skyldur sínar að öllu leyti, svo semfram komi í texta afsalsins sem saminn hafi verið af héraðsdómslögmanni oglöggiltum fasteignasala. Hefði það ekki verið sameiginlegur skilningursamningsaðila að frekari kröfur yrðu ekki gerðar á hendur kaupanda, hefðifasteignasalinn með frágangi afsalsins brotið freklega gegn skyldum sínumsamkvæmt 14., 15. og 16. gr. laga nr. 99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækja ogskipa.Stefndi byggir jafnframt á því að stefnandigeti ekki byggt skaðabótakröfu sína á grundvelli stjórnunarábyrgðarreglu 52.gr. laga nr. 40/2002. Skaðabætur vegna greiðsludráttar kaupanda í fasteignakaupumnái aðeins til tjóns sem leiða megi af greiðsludrætti en ekki til þess aðkrefja um greiðslu kaupverðsins. Krafa um greiðslu á kaupverðinu sé krafa umréttar efndir, þ.e. efndir in natura. Skaðabótakrafa vegna greiðsludráttar komieinungis til greina í tvenns konar tilfellum, annars vegar þegar tjón seljandaaf því að kaupverðið komi honum ekki að notum er meira en sem nemur þeimskaðabótum, sem felist í kröfu um dráttarvexti af kaupverðinu, og hins vegar efkrafist er bóta samhliða riftun. Hvorugt þessara tilvika eigi við í málinu ogþví verði að hafna því að unnt sé að byggja kröfu um greiðslu kaupaverðs áumræddri skaðabótareglu. Jafnvel þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu aðákvæðið gæti stutt dómkröfur stefnanda, sé rétturinn til bóta fallinn niðurfyrir tómlæti stefnanda.Með sömu rökum hafnar stefndi því að stefnandi getibyggt kröfur sínar á ógildingarreglum 31. og 33. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að því er varðar ákvæði 33. gr.laganna beri einkum að líta til þess að afsalið sé í fullu samræmi viðerfðaskrá sem seljendur eignarinnar hafi talið í fullu gildi.Þá byggir stefndi enn fremur á því að kröfugerðstefnanda geti ekki byggst á ógildingarreglum samningaréttar. Jafnvel þóttfallist yrði á það með stefnanda að afsalið væri ógilt, gæti sú niðurstaðaaldrei orðið grundvöllur fyrir dómkröfum hans, enda færi það beinlínis gegnskilgreiningunni á ógildum löggerningum. Í íslenskum rétti sé óumdeilt að þeirlöggerningar séu ógildir sem ekki hafi þau réttaráhrif sem efni þeirra kveði áum og geti þeir ekki orðið grundvöllur efndabóta. Því sé ekki hægt aðgrundvalla kröfu um greiðslu á kaupverði samkvæmt samningi á því aðsamningurinn sé ógildur. Stefnandi taki fram í stefnu að krafa hans sé krafa umvangildisbætur og að stefnandi eigi að vera eins settur og ef enginn samningurhefði verið gerður. Hins vegar nemi vangildisbætur ekki þeim ávinningi semsamningsaðili hafi af réttum efndum, heldur þeim bótum fyrir kostnað sem hannhafi orðið fyrir af samningsgerðinni, t.d. vegna greiðslna til fasteignasala.Teljist afsalið ógilt verði seljendur á ný afsalshafar fasteignarinnar. Effallast ætti á að stefnandi ætti einnig rétt á greiðslu bóta sem nemi söluverðifasteignarinnar fengi hann andvirði hennar í raun tvöfalt til baka. Að aukiverði afsalið ekki ógilt án sérstakrar dómkröfu þar að lútandi.Stefndihafnar því með öllu að hafa staðið að ólögmætum úttektum af reikningumstefnanda, enda hafi hann haft fullt umboð til allra þeirra ráðstafana.Stefndibyggir á því að stefnandi geti ekki borið fyrir sig ákvæði 12. og 13. gr. laganr. 40/2002, enda séu þau frávíkjanleg með samningi, sbr. 5. gr. sömu laga.Ljóst sé að aðilar umrædds kaupsamnings hafi samið á þann veg, að jafnvel þóttafhending hefði farið fram, bæru seljendur áfram kostnað af fasteigninni.Erfðaskráin frá 1999 sé til marks um það en að auki sú staðreynd að stefndihafi aldrei hagnýtt eignina og hún hafi alltaf staðið seljendum til afnota meðinnanstokksmunum þeirra. Þá byggir stefndi jafnframt á því að tjón þrotabúsinssé í raun ekkert, enda geri bréferfingjar A, sem með réttu telji til arfs eftirhann, ekki athugasemdir við þetta fyrirkomulag.Stefndihafnar því enn fremur að háttsemi hans hafi verið saknæm eða ólögmæt. Stefndikveðst hafa byggt allar gerðir sínar á ráðleggingum G hdl., sem hafi annastskjalagerð vegna kaupanna, og að auki hafi stefndi haft umboð til allra hinnaumþrættu ráðstafana.Loksbyggir stefndi á því að umþrættar ráðstafanir fyrnist sjálfstætt og enginheimild sé til tilvísunar stefnanda til „brotaheildar“ í stefnu. Verði að horfatil almennra reglna um fyrningu kröfuréttinda og fyrnist því hver ráðstöfun umsig fjórum árum eftir að hún átti sér stað. Stefndibyggir á því að ekki sé unnt að dæma dráttarvexti frá fyrra tímamarki en einummánuði eftir birtingu stefnu, enda hafi dómkröfur stefnanda ekki verið settarfram með réttmætum hætti í kröfubréfum hans og geti þau því ekki markað upphafdráttarvaxtatímabils.Varðandivarakröfu sína um verulega lækkun á stefnufjárhæð, vísar stefndi til sömumálsástæðna og gerð er grein fyrir til stuðnings aðalkröfu hans. Um lagarök vísar stefndi til erfðalaga nr.8/1962, einkum VI. kafla, laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, einkum 5., 11.,12., 13., 50. og 52. gr. laganna Jafnframt vísar stefndi til ákvæða laga nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 31. og 33. gr. Umvexti vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,sérstaklega 4., 6., 8. og 11. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnditil XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. og 2. mgr.130. gr. og 1. mgr. 131. gr., sem og til laga nr. 50/1998, um virðisaukaskatt. VMeðafsali, dagsettu 15. ágúst 2007, afsöluðu A og C, móðir stefnda, íbúð í þeirraeigu að [...] í [...] til stefnda. Krafa stefnanda, dánarbús A, á hendurstefnda lýtur í fyrsta lagi að því að stefnda beri að greiða stefnanda helmingkaupverðs eignarinnar þar sem það sé enn ógreitt. Stefndi hafi ekki greittkaupverð íbúðarinnar þegar afsalið var gefið út en stefnandi byggir á því að afsíðari skattframtölum seljenda megi ráða að kaupverðið hafi numið 16.000.000króna. Afsalið feli því ekki í sér gilda kvittun fyrir greiðslu kaupverðsins,þrátt fyrir að þar segi að umsamið kaupverð hafi verið að fullu greitt.Stefnandi lét jafnframt dómkveðja matsmann til að meta hvert kaupverðíbúðarinnar hefði verið hinn 15. ágúst 2007 þegar umrætt afsal var gert.Samkvæmt niðurstöðu matsmannsins var söluverð íbúðarinnar 18.500.000 krónur eneftirstöðvar áhvílandi veðskulda námu á sama tíma alls 2.178.255 krónum Stefndimótmælir dómkröfu stefnanda og vísar til þess að miða verði við skýrayfirlýsingu afsalsins um að umsamið kaupverð hafi verið að fullu greitt viðútgáfu afsals og því eigi stefnandi enga kröfu á hendur sér um greiðslu þess. Ekkertkaupverð er tilgreint í framlögðu afsali en hins vegar er þar að finnayfirlýsingu um að umsamið kaupverð hafi verið að fullu greitt. Í skýrslu sinnifyrir dóminum kvaðst stefndi hafa aðstoðað móður sína og A, sambýlismannhennar, með ýmsum hætti um árabil, m.a. með fjárframlögum, enda hefðu þau ekkialltaf verið vel stæð fjárhagslega. Stefndi lýsti því í skýrslu sinni fyrirdóminum, að vilji þeirra A og C hefði staðið til þess að íbúðin að [...] gengitil sín. Sérstaklega spurður um þá tilgreiningu í afsalinu að kaupverð væri aðfullu greitt, tók stefndi svo til orða að það hefði verið álit allra aðkaupverðið hefði verið greitt með aðstoð hans við A og móður sína um árabil,m.a. með fjárframlögum. Afsalsgerðinni hefði verið hagað með þessum hættisamkvæmt ráðleggingum G héraðsdómslögmanns sem hefði sagt að búskipti yrðuannars „dálítið óþægileg“. Þá hefði gerð skattframtala A í kjölfarið verið ísamræmi við ráðleggingar lögmannsins.Ískýrslu H, bróður stefnda, kom fram að stefndi hefði annast móður þeirra og Aog veitt þeim ýmiss konar aðstoð allt frá því um 1980. Aðstoð stefnda hefðim.a. falist í fjárhagslegri aðstoð, enda hefðu þau A og C ekki alltaf verið velfjárhagslega stæð. Vitnið kvað sér hafa þótt eðlilegt að íbúðin „færi yfir á“stefnda og kvaðst engar athugasemdir gera við þá ráðstöfun. Kvaðst hann geraráð fyrir því að með þessari ráðstöfun hefðu A og C verið að þakka stefnda ogendurgjalda honum fyrir alla aðstoð hans við þau í áraraðir. Máli sínu tilstuðnings vísaði vitnið til þess að þegar gengið hefði verið frá afsalinu hafiverið tekið svo til orða að „nú væri það mál komið í réttan farveg og allt ílagi þar“. Vitnið kvað stefnda ekki hafa hagnýtt íbúðina eftir afsalsgerðina enkvaðst m.a. sjálfur hafa fengið að gista þar þegar hann var á landinu, auk þesssem aðrir hefðu einnig fengið gistingu þar.Vitnið,G héraðsdómslögmaður, kannaðist við að hafa útbúið umrætt afsal. Hann kvaðekkert kaupverð hafa verið tilgreint í afsalinu vegna þess að það hefðieinungis átt að vera til málamynda. Tilgangur afsalsins hefði verið sá, aðeinfalda skipti á búi A og C með þeim hætti að þegar þau féllu frá, yrði íbúðinseld og söluandvirði hennar yrði skipt milli erfingja þeirra beggja. Hefðiþessi framkvæmd komið til eftir að stefndi hefði leitað til vitnisins vegnaáhyggja af erfðafjárskatti við fráfall A og C. Af framangreindu er ljóst að töluvert ber ímilli útlistunar stefnda og vitnisins H annars vegar og vitnisins, Ghéraðsdómslögmanns, hins vegar. Í dómaframkvæmd hefur verið litið svo á, að íafsali seljanda fyrir fasteign felist yfirlýsing af hans hálfu um að kaupandihafi efnt skyldur sínar réttilega og því geti seljandi ekki gert frekari kröfurá hendur kaupanda um efndir vegna kaupanna. Þá hefur verið litið svo á að sá, semheldur því fram að samningur sé málamyndagerningur, þ.e. að í raun hafi veriðsamið um annað en fram kemur í samningnum sjálfum, beri sönnunarbyrðina fyrirþví að svo sé. Mikið þarf til að koma svo það teljist sannað að ummálamyndagerning sé að ræða. Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins aðsú sönnun hafi ekki tekist. Í ljósi alls framangreinds er það jafnframt matdómsins að tilgreining skuldar stefnda í skattframtölum A geti ekki breyttþeirri niðurstöðu. Því verður að leggja hér til grundvallar efni afsalsins þarsem því er lýst yfir að kaupverð hafi verið greitt við útgáfu þess. Stefnandi gerir jafnframt skaðabótakröfu ímálinu á hendur stefnda sem byggist á því að stefndi hafi með saknæmri ogólögmætri háttsemi sinni valdið stefnanda fjártjóni. Í stefnu er því lýst aðstefndi hafi, með því að greiða ekki kaupverð fasteignarinnar, rýrt efnahagstefnanda sem nemi hlutdeild stefnanda í umsömdu kaupverði miðað viðeignarhluta hans í eigninni. Stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að þessiháttsemi hans myndi leiða til fjártjóns stefnanda sem sé sennileg afleiðing afhenni. Hér að framan er rakin sú niðurstaða dómsins að líta verði svo á aðkaupverð eignarinnar hafi verið greitt og verður skaðabótakrafa stefnanda þvíekki reist á þessum sjónarmiðum. Stefnandibyggir skaðabótakröfu sína jafnframt á því að A hafi ekki haft vitræna getu tilað gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna þegar fasteignaviðskiptin áttu sér stað.Stefnandi byggir þá málsástæðu einkum á framlögðu vottorði E öldrunarlæknis,dagsettu 5. apríl 2011, sem aflað var í tengslum við rekstur dómsmáls tilfjárræðissviptingar A sama ár. Í vottorðinu kemur fram að A hafi verið greindurmeð heilabilun af Alzheimersgerð 1999. Síðan segir að við skoðun 1. apríl 2011hafi ekki verið unnt að leggja fyrir A nákvæm vitræn próf þar sem hann hafiverið algjörlega óáttaður á stað og stund og eigin persónu. Síðar segir:„Reyndar liggja fyrir vitræn próf frá því fyrir 6 árum síðan sem þegar sýnamikla skerðingu eða 15/30 á MMSE sem er algengt próf er notað til að fylgjastmeð fitrænni getu. Þannig langt genginn heilabilunarsjúkdómur, A er ófær um aðskipuleggja athafnir sínar og að mínu mati ófær um að taka afstöðu tilframkominnar fjárræðissviptingar.“ Annarra gagna um heilsufar A hefur ekki veriðaflað í málinu.Ískýrslu sinni fyrir dóminum kannaðist stefndi við að fyrst hafi orðið vart viðAlzheimerssjúkdóm hjá A kringum 1999 en einkenninn hefðu þó einungis komið framsem venjuleg gleymni sem stefndi hefði ekki tekið sérstaklega eftir. Þau A ogmóðir stefnda hefðu oft rætt sín í milli um afsalsgerðina og taldi stefndi aðþau hefðu gert sér fulla grein fyrir því, hvað þau voru að gera þegar afsaliðvar undirritað 2007. Vitnið H kvað A hafa verið orðinn gleyminn um 2005-2006 entók fram að hann væri ekki viss um að það hefði verið afleiðingAlzheimerssjúkdóms. Sérstaklega aðspurður taldi vitnið gleymni A ekki hafaverið svo mikla á árinu 2007 að hann hefði ekki getað gert sér grein fyrir því,hvað hann var að gera þegar hann afsalaði sér eignarhlut sínum í íbúðinni. Hinsvegar tók vitnið, G, svo til orða í skýrslu sinni að A hefði á árinu 2007 verið„á mörkunum“ að því er varðaði hæfni til að taka fjárhagslegar ákvarðanir.Kvaðst vitnið því ekki hafa treyst sér til að votta um hæfi A á afsalinu oghefði hann þess vegna ráðlagt þeim A og C að fá sýslumann til að votta afsalið.Þráttfyrir það, sem fram kemur í framangreindu læknisvottorði um andlegt heilsufar Aá árinu 2011 og fullyrðingu um mikla vitræna skerðingu hans samkvæmt prófunumsex árum fyrr, verður, með hliðsjón af efni framangreindra skýrslna stefnda ogvitna fyrir dóminum í heild, ekki fallist á það með stefnanda að unnt sé að sláþví föstu að A hafi við undirritun afsalsins ekki haft vitræna getu til að gætafjárhagslegra hagsmuna sinna. Liggja enda hvorki fyrir frekari gögn um þróunsjúkdóms A og stöðu sjúkdómsins á árinu 2007 né var læknir sá, sem gaf umrættvottorð, kallaður fyrir dóminn til skýrslugjafar. Að þessu gættu og með vísantil alls framangreinds er það mat dómsins að ósannað sé að háttsemi stefnda viðumrædd fasteignakaup hafi verið ólögmæt og saknæm og að stefndi hafi með hennivaldið A eða stefnanda bótaskyldu tjóni. Ekki verður heldur séð að stefnandieigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda á grundvelli stjórnunarábyrgðarsamkvæmt ákvæðum 52. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Þá er í stefnuekki nægilega rökstutt hvernig framangreint lagaákvæði styður dómkröfustefnanda og er þeirri málsástæðu því hafnað.Stefnandibyggir dómkröfu sína jafnframt á því að umrætt afsal sé ógilt með vísan tilákvæða 31. og 33. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Stefnandi leggur hér til grundvallar að A hafi við útgáfu afsalsekki getað gert sér grein fyrir þýðingu afsalsgerðarinnar vegna vitrænnar skerðingaraf völdum Alzheimerssjúkdóms og að því hafi verið óheiðarlegt af stefnda aðbera fyrir sig afsalið. Í ljósi niðurstöðu dómsins um að ósannað sé að A hafivið undirritun afsalsins ekki haft vitræna getu til að gæta fjárhagslegrahagsmuna sinna, verður að hafna þessum málsástæðum stefnanda. Verðaskaðabótakröfur stefnanda því ekki á þeim reistar.Kemurþá til skoðunar skaðabótakrafa stefnanda vegna úttekta stefnda afbankareikningum A, annars vegar af tékkareikningi nr. [...] á árunum 2007-2011og hins vegar af reikningi nr. [...] á árinu 2007. Nemur fjárhæðskaðabótakröfunnar samkvæmt þessum kröfulið samtals 2.546.019 krónum sem ersamtala úttekta af báðum reikningum á umræddu tímabili. Stefnandivísar að þessu leyti til reglna 12. og 13. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup, þar sem fram komi að við afhendingu fasteignar færist áhætta afseldri fasteign frá seljanda yfir á kaupanda og að kaupandi beri kostnað afeigninni frá sama tíma. Stefnda hafi því verið óheimilt að millifæra greiðsluraf tékkareikningi A vegna húsfélagsgjalda og afborgana áhvílandi veðskuldaeftir afhendingardag eignarinnar. Þá hafi umboð A til stefnda um heimild tilútgáfu tékka af tékkareikningnum einungis tekið til þess að greiðaskuldbindingar og reikninga í þágu A. Loks byggir stefnandi skaðabótakröfu sínaá því að stefndi hafi, með ólögmætri háttsemi sinni, nýtt sér bágindi A vegnaAlzheimerssjúkdóms til umræddra millifærslna af reikningi nr. [...].Millifærslur þær, sem kröfugerð stefnanda lúti að, hafi rýrt efnahag stefnandaog valdi honum fjárhagslegu tjóni sem nemi umstefndum fjárhæðum vegna þessakröfuliðar, eða 2.546.019 krónum. Afhálfu stefnda er þessum skaðabótakröfum stefnanda mótmælt. Stefndi vísar tilþess að ákvæði 12. og 13. gr. laga nr. 40/2002 séu frávíkjanleg með samningi,sbr. 5. gr. sömu laga. Samkomulag aðila að umræddum kaupsamningi hafi lotið aðþví að seljendur bæru áfram kostnað af fasteigninni og sé framlögð erfðaskrá Aog móður stefnda frá 1999 til marks um það, auk þess sem stefndi hafi aldreihagnýtt eignina og hafi hún staðið seljendum til afnota með ölluminnanstokksmunum þeirra. Þá hafi stefnandi ekki orðið fyrir tjóni vegna þessa,enda geri bréferfingjar A engar athugasemdir við þetta fyrirkomulag. Jafnframtmótmælir stefndi því að hann hafi að þessu leyti sýnt af sér ólögmæta ogsaknæma háttsemi, enda hafi hann haft umboð A til allra þeirra ráðstafana, semmál þetta snúist um, auk þess sem stefndi hafi í öllu byggt gerðir sínar áráðleggingum G héraðsdómslögmanns. Loks hafnar stefndi því að heimilt sé aðlíta á saknæma háttsemi sem brotaheild og því fyrnist hver ráðstöfun fjórumárum eftir að hún átti sér stað. Ímálinu liggur frammi vottað umboð A til stefnda, dagsett 30. desember 1998, þarsem A gefur stefnda fullt og ótakmarkað umboð til þess að sjá um öll fjármálsín. Efni umboðsins hefur ekki verið vefengt og ljóst er að það var gefið útáður en A var greindur með Alzheimerssjúkdóm. Þá er ekkert komið fram semleiðir líkum að því að umboðið sé takmarkað við tiltekna gerninga. Stefndilýsti því í skýrslu sinni fyrir dóminum að umboðið hefði verið útbúið í kjölfarþess að A hefði óskað eftir því að stefndi sæi um fjármál hans. Fær framburðurstefnda að þessu leyti stuðning í vætti vitnisins H sem kvað stefnda ávallthafa verið A og móður þeirra innan handar og séð um öll þeirra mál frá því um1980. Lýsti vitnið samskiptum þeirra við stefnda á þann veg að þau hefðu ætíðhringt í stefnda þegar eitthvað var að, bæði í smáu og stóru. Að þessu virtu erþað mat dómsins að ekkert sé fram komið í málinu sem styðji það sjónarmiðstefnanda að stefndi hafi með ráðstöfunum sínum vegna tékkareiknings A farið útfyrir umboð sitt. Því verður að leggja til grundvallar að hann hafi haft fulltumboð A til ráðstafananna og því hafi verið samið um þær með þeim hætti semstefndi hefur lýst. Stefndihefur gefið þær skýringar á umræddum millifærslum af reikningi nr. 120171 að Ahafi óskað eftir því við hann að stefndi ávaxtaði 1.000.000 króna afreikningnum í þágu systkina stefnda og það hafi stefndi gert. Þá kvaðst hannhafa framkvæmt þrjár millifærslur, hverja að fjárhæð 100.000 krónur, til aðgreiða ýmsan kostnað fyrir A og móður stefnda vegna flutnings þeirra áelliheimili síðar á árinu 2007, m.a. vegna húsgagnakaupa. Í ljósi allsframangreinds og þar sem ekkert er fram komið um að gerðar hafi veriðathugasemdir við umræddar ráðstafanir, er það mat dómsins að leggja beri tilgrundvallar að stefndi hafi haft fullt umboð A til að framkvæma nefndarmillifærslur. Áðurer rakin sú niðurstaða dómsins að ósannað sé að háttsemi stefnda við umræddfasteignakaup hafi verið ólögmæt og saknæm vegna þess að stefndi hafi nýtt sérbágindi A vegna sjúkdóms hans og að stefndi hafi með henni valdið A eðastefnanda bótaskyldu tjóni. Verður skaðabótakrafa stefnanda í þessum kröfuliðþví ekki byggð á þeirri málsástæðu. Aðöllu framangreindu virtu er það því, þegar af þeim sökum, niðurstaða dómsins aðsýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.Eftirúrslitum málsins verður stefnanda gert að greiða stefnda 850.000 krónur í málskostnaðog hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Stefndi, B, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, dánarbús A, í máli þessu.Stefnandigreiði stefnda 850.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 319/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari ogIngibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19.maí 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins30. maí 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og kröfum sóknaraðila um einangrun hafnað. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Fallister á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrunmeðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. laganna. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. maí 2017.Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X,fædd [...], ríkisborgara [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 30. maí 2017, kl. 16:00, og að á þeim tíma verði kærðu gert aðsæta einangrun.Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að boristhafi tilkynning frá tollgæslunni í Flugstöð Leifs Eiríkssonar í gær, 19. maí,um að kærða hefði verið stöðvuð á tollhliði, vegna gruns um að hún kynni aðhafa fíkniefni falin í fórum sínum, í kjölfar komu hennar hingað til lands meðflugi [...] frá [...]. Við líkamsleit á kærðu hafi tollverðir fundið pakkningar meðmeintum fíkniefnum faldar í hári kærðu, auk þess sem pakkningar með meintumfíkniefnum hafi fundist í brjóstahaldara hennar. Við leit í hliðarveski kærðuhafi einnig fundist pakkningar með meintum fíkniefnum sem hafi borið þess merkiað hafa verið falin innvortis. Efnin sem hafi fundist í fórum kærðu hafi íframhaldinu verið rannsökuð í efnagreiningarvél tollstjóra sem hafi gefiðjákvæða niðurstöðu á kókaín. Kærða hafi í framhaldinu verið handtekin. Í viðræðum tollvarða við kærðu hafi hún m.a. greint frá þvíað hún væri að koma hingað til lands sem ferðamaður. Tilgangurinn meðheimsókninni hingað til lands væri að hitta [...] vin sinn. Hún hafi einungisætlað að dvelja hér í einn til tvo daga en ekki getað sýnt fram á að hún ættibókað flug frá landinu. Í framhaldinu hafi vaknað grunur um að kærða kynni að hafafíkniefni falin innvortis og því verið í framhaldinu færð á HeilbrigðisstofnunSuðurnesja þar sem í ljós hafi komið að hún hafði sjö pakkningar faldarinnvortis, neðarlega í kviði. Kærða hafi í framhaldinu verið færð álögreglustöðina við Hringbraut 130, Reykjanesbæ, þar sem kærða hafi fjarlægtpakkningarnar að eigin ósk. Að svo stöddu liggi endanleg staðfesting á tegund og magnihinna meintu fíkniefna ekki fyrir, en þau hafi verið send til frekarirannsóknar til tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Rannsóknmáls þessa sé á algeru frumstigi. Lögregla vinni nú að því að rannsakaaðdragandann að ferð kærðu hingað til lands og tengsl hennar við hugsanlegavitorðsmenn á Íslandi og eða erlendis. Í því skyni muni lögregla m.a. aflaupplýsinga frá fjarskiptafyrirtækjum og fjármálastofnunum, auk annarra atriðasem lögregla telur að séu mikilvæg vegna rannsóknar málsins. Þrátt fyrir aðtegund eða magn hinna meintu fíkniefna liggi ekki fyrir að svo stöddu telurlögregla líkur til þess að um sé að ræða nokkurt magn fíkniefna sem hafi veriðflutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau. Því kunni háttsemi kærðu aðvarða við ákvæði 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ákvæði laganr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Lögregla telur sig a.m.k. þurfa svigrúm tilað rannsaka málið nánar áður en kærða verður látin laus úr haldi lögreglu, t.d.varðandi það hvort að hin meintu fíkniefni hafi verið ætluð til sölu ogdreifingar hér á landi og hvort að hún eigi sér vitorðsmenn hér á landi eðaerlendis. Þá telur lögregla að ætla megi að kærða kunni að torvelda rannsóknmálsins og hafa áhrif á samseka gangi hún laus. Þá telur lögregla einnig hættuá að kærða verði beitt þrýstingi og að reynt verði að hafa áhrif á hana, afhendi samverkamanna hennar, gangi hún laus, á þessu stigi rannsóknar hjálögreglu. Meðvísan til alls framangreinds er þess krafist að kærðu verði gertað sæta einangrun í gæsluvarðhaldi skv. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr.88/2008. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna,a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr. aalmennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefnitelur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærðu verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 30. maí 2017 klukkan 16:00og að kærðu verði gert að sæta einangrun á þeim tíma. Eins ograkið hefur verið var kærða handtekin í gær vegna rökstudds gruns uminnflutning fíkniefna og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu. Rannsóknmálsins er á frumstigi. Haldi kærða óskertu frelsi sínu gæti hún torveldaðrannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka.Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála erþví fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða sæti gæsluvarðhaldi. Þess erkrafist að kærða sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur þar sem annarssé ekki unnt að koma í veg fyrir að kærða torveldi rannsókn málsins, s.s. meðþví að komast í síma, tölvu eða koma skilaboðum áleiðis í gegnum aðra fanga. Aðþessu virtu og með vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 er fallistá að kærða sæti einangrun. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærða, X, skal sæta gæsluvarðhaldiallt til þriðjudagsins 30. maí 2017, kl. 16:00. Kærðaskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 193/2004
Fasteign Eignarréttur Hefð Dánarbússkipti
Deilt var um spildu úr jörðinni Bjargshóli sem J, sonur hjónanna Á og D sem setið höfðu jörðina, hafði afsalað til M í desember 1988. Af hálfu dánarbús hjónanna var því haldið fram að afsal J til M hafi verið heimildarlaust, þar sem J hafi ekki verið eigandi jarðarinnar, heldur dánarbúið. Ekki var fallist á með M að sjóðurinn væri grandlaus framsalshafi samkvæmt þinglýstu afsali, en J var stofnandi M og sjóðnum hafði ekki verið skipuð stjórn þegar J afsalaði spildunni til hans. Þá var ekki fallist á að Á hafi afhent J jörðina til eignar árið 1943, líkt og haldið var fram af hálfu M, þar sem hún hafi ekki haft heimild til að ráðstafa jörðinni til J, en engin gögn voru um leyfi Á til setu í óskiptu búi eftir mann sinn. Hins vegar var talið, að J hafi verið orðinn löglegur eigandi spildunnar fyrir hefð, er hann afsalaði henni til M í desember 1988. Þá hafi hann haft óslitið umráð hennar í fullan hefðartíma og var dánarbúið ekki talið hafa sýnt fram á að þau atvik væru uppi, að ákvæði hefðarlaga útilokuðu að hann mætti vinna hefð. Var minningarsjóðurinn því sýknaður af kröfu búsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. maí 2004. Hann gerir þær dómkröfur, að viðurkennt verði að áfrýjandi sé eigandi landspildu úr landi Bjargshóls, Vestur-Húnavatnssýslu, sem talin er vera 1/10 hluti Bjargshólslands og afmarkast þannig: Af þjóðvegi að austan, Sláttulág að sunnan, merkjum milli Bjargshóls og Brekkulækjar að vestan og Landamerkjalækjar að norðan. Hann krefst þess einnig, að viðurkennt verði, að veiðihlunnindi í Miðfjarðará, sem fylgja þessari spildu, teljist eign áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi bjuggu hjónin Ágústa Jónatansdóttir og Daníel Jónatansson á eignarjörð sinni Bjargshóli, Fremri Torfustaðahreppi í Húnavatnssýslu. Daníel andaðist 4. maí 1941 og Ágústa 1. ágúst 1947. Hjónin eignuðust 11 börn og sat sonur þeirra, Jónatan, jörðina ásamt móður sinni eftir andlát föðurins, og einn eftir hennar dag. Eftir lát Daníels voru eignir búsins skrifaðar upp en enginn frekari reki gerður að skiptum á dánarbúinu og ekki var heldur hlutast til um skipti eftir fráfall Ágústu. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands vestra 27. apríl 2000 var ákveðið, að opinber skipti skyldu fara fram á dánarbúi hjónanna. Samkvæmt gögnum málsins bjó Jónatan Daníelsson á jörðinni frá 1943 og fór með hana sem sína eign. Frá því ári var hún skráð hans eign á skattframtali hans. Hann veðsetti jörðina sem sína eignarjörð 1954, og árið 1957 var yfirlýsing Benedikts H. Líndal hreppstjóra þinglýst athugasemdalaust sem eignarheimild hans að jörðinni. Eftir það veðsetti Jónatan jörðina í að minnsta kosti sex skipti á árunum 1958 til 1969 og var þeim skjölum þinglýst athugasemdalaust. Hinn 1. október 1974 afsalaði Jónatan 9/10 hlutum jarðarinnar til Jarðasjóðs Vestur-Húnavatnssýslu og 21. desember 1988 afsalaði hann stefnda 1/10 hluta jarðarinnar, það er þeim hluta hennar, sem um er deilt í máli þessu. Þessum afsölum var einnig þinglýst án athugasemda. Jónatan andaðist árið 1993. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína á því, að framangreind ráðstöfun Jónatans Daníelssonar til stefnda hafi verið heimildarlaus, þar sem Jónatan hafi ekki verið eigandi jarðarinnar. Jörðin sé eign áfrýjanda og skipti yfirlýsing hreppstjórans, sem þinglýst var sem eignarheimild Jónatans, hér ekki máli. Ekki hafi verið lagaskilyrði til þeirrar þinglýsingar, þeir sem hagsmuna áttu að gæta hafi ekki veitt umboð sitt til þess og skort hafi skilyrði til að ráðstafa jörðinni, þar sem dánarbúi foreldra Jónatans hafði ekki verið skipt. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að hann sé grandlaus framsalshafi spildunnar samkvæmt þinglýstu afsali frá 21. desember 1988. Fallist er á það með vísan til forsendna héraðsdóms, að stefndi geti ekki talist grandlaus framsalshafi. Í öðru lagi telur stefndi, að Jónatan Daníelsson hafi fyrir framsal og samkomulag fengið jörðin afhenta til eignar þegar á árinu 1943. Eins og fram er komið var búi Daníels ekki skipt eftir andlát hans 1941 og engin gögn eru um það, að Ágústa ekkja hans hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Hún hafði því ekki heimild til að ráðstafa jörðinni til Jónatans. Þegar af þeirri ástæðu kemur þessi málsástæða ekki til greina. Í þriðja lagi telur stefndi, að Jónatan hafi verið orðinn löglegur eigandi spildunnar fyrir hefð, er hann afsalaði henni í desember 1988. Ekki er annað fram komið en að Jónatan hafi haft full umráð jarðarinnar að minnsta kosti frá árinu 1947. Hann hafði því haft óslitið umráð hennar í fullan hefðartíma, er hann afsalaði spildunni til stefnda í desember 1988, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Er ósannað, að þeir, sem kallað gátu til arfs frá áfrýjanda, hafi gert athugasemdir við umráð hans yfir jörðinni. Þeir hófust ekki handa um að krefjast skipta á dánarbúinu fyrr en í febrúar 2000, þótt þeir hefðu vitað um stofnun minningarsjóðsins og afsalið til stefnda ekki síðar en í október 1990. Ekkert er fram komið, sem styður það, að Jónatan hafi fengið jörðina til ábúðar eða til láns eða á leigu. Verður ekki talið, að áfrýjandi hafi sýnt fram á, að hann hafi náð eða haldið umráðum jarðarinnar með þeim hætti, að ákvæði 2. mgr. eða 3. mgr. 2. gr. laganna útiloki það, að hann mætti vinna hefð. Samkvæmt framansögðu er niðurstaða héraðsdóms staðfest og stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 2. apríl 2004. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 17. febrúar sl., var höfðað af dánarbúi hjónanna Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar á hendur Minningarsjóði hjónanna Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar, Hnjúkabyggð 33, Blönduósi. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að dánarbú hjónanna Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar sé eigandi landspildu úr landi Bjargshóls, sem talin er vera 1/10 hluti Bjargshólslands og afmarkast þannig: af þjóðvegi að austan, Sláttulág að sunnan, merkjum milli Bjargshóls og Brekkulækjar að vestan og Landamerkjalæk að norðan. Þá er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að veiðihlunnindi í Miðfjarðará, sem fylgja spildu þessari, teljist eign sama dánarbús. Loks krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi hefur ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem hann þarf að greiða af lögmannsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. II Með úrskurði dómsins uppkveðnum 27. apríl 2000 var dánarbú hjónanna Ágústu Jónatansdóttur, sem fædd var 1. ágúst 1886 en dáin 1. ágúst 1947 og Daníels Jónatanssonar, sem fæddist 22. október 1880 en lést 4. maí 1941 tekið til opinberra skipta, en þau bjuggu að Bjargshóli, Fremri Torfustaðahreppi, Vestur-Húnavatnssýslu. Stefnandi heldur því fram að Daníel hafi keypt jörðina á árinu 1919 og rekið þar búskap allt til dauðadags en ekki hafi farið fram skipti á dánarbúi hans. Þá hafi heldur ekki farið fram skipti á dánarbúi Ágústu og af þeim sökum hafi bú þeirra verið tekið til opinberra skipta eins og áður er getið. Hjónin eignuðust 11 börn. Tvö þeirra eru enn á lífi en 6 þeirra sem eru látin eignuðust afkomendur. Eftir andlát Daníels var bú hans skrifað upp þann 13. september 1941. Í uppskriftinni kemur m.a. fram að jörðin Bjargshóll með húsum sé metin á 5.000 krónur. Eignir eru taldar heldur minni en skuldir. Helsti kröfuhafi búsins er sagður vera sonur hjónanna Jónatan Daníelsson, en skuld dánarbúsins við hann er sögð nema tæpum 3.000 krónum. Áhvílandi veðskuldir námu rúmum 1.700 krónum. Á skattframtali Ágústu Jónatansdóttur fyrir árið 1942 er Bjargshóll skráður að andvirði 5.300 krónur en enginn bústofn er skráður hjá henni. Þá er getið skuldar við Jónatan Daníelsson að fjárhæð 3.000 krónur. Þessarar kröfu getur Jónatan í sínu skattframtali fyrir sama ár. Jafnframt skráir hann í sitt framtal allnokkurn bústofn. Á næsta skattframtali verða þær breytingar að Daníel telur Bjargshól fram sem sína eign að fjárhæð 5.300 krónur. Þá skráir hann skuld við móður sína að fjárhæð 3.000 krónur sem hann hafði á árinu áður átt kröfu á að sömu fjárhæð. Eftir þetta telur Jónatan jörðina jafnan fram sem sína eign. Fáum árum síðar eru veðskuldum aflétt af jörðinni og heldur stefndi því fram að Jónatan hafi greitt skuldirnar. Stefndi telur að framlögð skattframtöl sýni fram á að Jónatan hafi verið skráður til heimilis og sem bóndi á Bjargshóli a.m.k. frá árinu 1942. Í lok árs 1953 veitti Jónatan Daníelsson Skúla Guðmundssyni alþingismanni umboð til að taka lán og veðsetja Bjargshól, sem í umboðinu er skráð sem eignarjörð Jónatans. Á árinu undirritaði nefndur Skúli lán og setti jörðina að veði í samræmi við umboðið. Skjölum þessum var þinglýst athugasemdalaust. Í nóvember 1957 ritaði Benedikt H. Líndal hreppstjóri Fremri-Torfastaðahrepps svohljóðandi yfirlýsingu: ,,Samkvæmt beiðni hlutaðeiganda, lýsi ég undirritaður því hér með yfir að mér er persónulega kunnugt um að Jónatan Daníelsson bóndi á Bjargshóli er réttur eigandi allrar jarðarinnar Bjargshóls í Fremri-Torfastaðahreppi, V-Hún." Skjali þessu var þinglýst þann 20. nóvember 1957 sem eignarheimild. Stefnandi telur að frá þessum tíma hafi Jónatan farið með jörðina sem sína en systkini hans hafi ekki frétt af þinglýsingu þessari fyrr en löngu síðar. Á árunum 1958 til 1969 veðsetti Jónatan jörðina nokkrum sinnum án athugasemda. Jörðin var skráð sem eign Jónatans í fasteignamati. Á árinu 1974 afsalaði Jónatan Fremri-Torfustaðarhreppi jörðinni og var afsali þinglýst án athugasemda. Við söluna undanskildi Jónatan spildu þá sem um er deilt í máli þessu en því landi afsalaði hann til stefnanda 21. desember 1988 og var því afsali þinglýst athugasemdalaust 30. desember það ár. Á þeim tíma var jarðarhlutinn kvaða- og veðbandalaus. III Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að ráðstöfun á umræddum hluta úr landi Bjargshóls hafi verið heimildarlaus þar sem Jónatan Daníelsson hafi ekki verið eigandi þess hluta jarðarinnar. Stefndi heldur því fram að yfirlýsing Benedikts H. Líndal hreppstjóra sem kölluð hefur verið eignarheimild skipti ekki máli þó svo að við þinglýsingu hennar hafi Jónatan orðið þinglýstur eigandi jarðarinnar. Stefnandi bendir á að eignarrétturinn sé friðhelgur samkvæmt 72. gr. stjórnarkrárinnar nr. 33/1944, en á þeim tíma sem Jónatan Daníelsson gaf stefnda spilduna hafi verið í gildi samsvarandi ákvæði í 67. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi heldur því fram að jörðin sé eign dánarbúsins þrátt fyrir nefnda þinglýsta yfirlýsingu. Sökum þess að stefndi sé nú þinglýstur eigandi landspildunnar sé stefnanda brýn þörf á að afla viðurkenningardóms um eignarréttinn. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína ennfremur á því að lagaskilyrði hafi ekki verið uppfyllt til að þinglýsa nefndri yfirlýsingu sem eignarheimild Jónatans Daníelssonar enda hafi enginn þeirra sem hagsmuna áttu að gæta veitt honum umboð af neinu tagi til þess. Þá hafi skort skilyrði til þess að ráðstafa jörðinni þar sem dánarbúi foreldra Jónatans hafi aldrei verið skipt. Kröfu um málskostnað úr hendi stefnda reisir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hann sé grandlaus og þinglýstur framsalshafi umræddrar fasteignar samkvæmt afsali frá 21. desember 1988. Ekki séu skilyrði til þess að fallast á viðurkenningarkröfu stefnanda. Stefnandi hefði getað gert slíka kröfu á hendur Jónatani Daníelssyni eða dánarbúi hans. Reglur eignarréttar og þinglýsingarreglur komi hins vegar í veg fyrir að slíka kröfu sé unnt að gera á hendur grandlausum þriðja manni. Jónatan hafi á árinu 1988 afsalað spildunni til stefnda. Á þeim tíma hafi hann allt frá árinu 1957 haft þinglýsta og athugasemdalausa eignarheimild fyrir jörðinni og farið með hana sem sína eign. Því hafi ekki verið ástæða fyrir stefnda að draga í efa lögmæti eignarheimildar Jónatans og hann því mátt treysta því að hann væri löglegur eigandi hins afsalaða jarðarhluta. Vísar stefndi í þessu sambandi til meginreglna eignarréttarins þ.m.t. reglna um traustfang svo og sérstaklega til 1. mgr. 25. gr., 29. gr. og 1. mgr. 33. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Í annan stað byggir stefndi sýknukröfu sína á því að Jónatan Daníelsson hafi fyrir framsal og samkomulag fengið jörðina afhenta til eignar þegar á árinu 1943. Jónatan hafi á árinu 1943 yfirtekið áhvílandi veðskuldir jarðarinnar og leyst hana til sín. Í þessu sambandi bendir stefndi á að við uppskrift á dánarbúi Daníels Jónatanssonar á árinu 1941 kom fram að jörðin var metin á 5.000 krónur og þar er einnig getið skuldar við Jónatan að fjárhæð 3.000 krónur og áhvílandi veðskulda að fjárhæð 1.700 krónur. Á skattframtali ekkju Daníels, Ágústu Jónatansdóttur fyrir árið 1942, sé jörðin Bjargshóll skráð að andvirði 5.300 króna. Jafnframt er getið skuldar við Jónatan að fjárhæð 3.000 krónur en á þessum tíma er Ágústa ekki skráð fyrir neinum bústofni. Hins vegar sé Jónatan skráður fyrir verulegum bústofni í hans skattframtali fyrir sama ár, jafnframt telur hann fram sem eign 3.000 króna kröfu á móður sína. Ári síðar hafi orðið veruleg breyting á eignum og skuldum í framtali Jónatans. Hann telji Bjargshól fram sem sína eign krafa, á hendur móður hans er fallin út en hann telji nú fram sem skuld 3.000 króna kröfu sem móðir hans eigi á hann. Telur stefndi að þetta sýni svo ekki verði um villst að Jónatan keypti jörðina með því að gefa eftir 3.000 króna kröfu sína og stofna til jafnhárrar skuldar við móður sína auk þess sem hann hafi yfirtekið áhvílandi veðskuldir. Á þessu tíma hafi jörðin með byggingum verð metin á 5.300 krónur enda hafi verð jarða verið lágt í kjölfar kreppuáranna. Frá þessum tíma hafi Jónatan farið með jörðina sem sína eign en enginn ágreiningur sé um að hann sat jörðina og byggði hana upp, taldi hana ævinlega fram á skattframtölum sínum, var skráður eigandi jarðarinnar samkvæmt fasteignamati, yfirtók áhvílandi veðskuldir, setti jörðina að veði fyrir lánum sem hann tók, greiddi lögbundin gjöld af jörðinni og fór þannig alfarið með hana sem sína eign án þess að nokkur maður gerði við það athugasemdir. Stefndi heldur því fram að á þessum árum hafi verið algengt að skort hafi á formlegan frágang og uppgjör dánarbúa og svo hafi mögulega verið við þinglýsingu afsals/yfirfærslugernings til handa Jónatan fyrir jörðinni. Frá þessu hafi hins vegar verið gengið með þinglýsingu yfirlýsingar Benedikts H. Líndal hreppstjóra á árinu 1957. Stefndi heldur því fram að engin rök hafi verið færð fyrir því að hreppstjórinn, sem átti engra hagsmuna að gæta, hafi verið að staðfesta annað en hann vissi að var rétt. Byggir stefndi á því að yfirlýsingin hafi að formi og efni verið gild og fullnægjandi eignarheimild. Bendir stefndi á að horfa verði til þess hvert hlutverk hreppstjóra var á þessum tíma við umsýslu sem þessa og hið sama megi segja um þátttöku og að komu Skúla Guðmundssonar alþingismanns að veðsetningu og lántöku Jónatans á árunum 1953-1954. Það er því mat stefnda að Jónatan hafi haft fulla heimild til að ráðstafa jarðarpartinum til stefnda eins og hann gerði í lok árs 1988. Í þriðja lagi byggir stefndi á því, teljist framangreind ráðstöfun jarðarinnar til Jónatans Daníelssonar ekki sönnuð, að Jónatan hafi löngu verið búinn að eignast jörðina fyrir hefð þegar jarðarpartinum var afsalað á árinu 1988. Slík niðurstaða samrýmist afar vel tilgangi og markmiði hefðarlaga að aðili sem skortir eignarskilríki eða sönnun fyrir þeim geti stutt eignarrétt sinn við reglur hefðarlaga. Stefndi vísar einkum til 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 og telur að skilyrði greinarinnar séu öll til staðar. Jónatan Daníelsson sem bjó á jörðinni a.m.k. frá árinu 1943 og fór með hana sem sína eign að öllu leyti án nokkurra sannanlegra athugasemda af hálfu systkina sinna eða niðja þeirra. Hann taldi jörðina fram til skatts frá og með árinu 1943, jörðin var skráð hans eign í veðmálabókum frá árinu 1957, hún var skráð hans eign í fasteignaskrám og fasteignamati, hann veðsetti jörðina og loks ráðstafaði hann jörðinni með löggerningum. Þannig sé óumdeilt að skilyrði 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga um hefðartíma og umráð séu uppfyllt. Telji stefnandi að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga standi í vegi fyrir fullkominni hefði Jónatans þá beri hann sönnunarbyrgði fyrir því að þau atvik sem þar eru tilgreind hafi verið fyrir hendi. Stefndi heldur því fram að ekki sé mark takandi á einhliða og ósönnuðum staðhæfingum í gögnum málsins þess efnis að systkini Jónatans hafi á þessum tíma haft uppi athugasemdir vegna eignarhalds hans á jörðinni. Telur stefndi að yfirlýsingar og framburð eftirlifandi bræðra Jónatans verði að meta í ljósi þess að þeir hafi hreina aðilastöðu í málinu enda rétthafar að dánarbúi Daníels og Ágústu. Yfirlýsingu Hreggviðs Jónatanssonar er mótmælt sem óstaðfestri. Þá er því sérstaklega mótmælt að nefndur Hreggviður hafi á árinu 1941 verið búinn að greiða upp 3.000 króna skuld við Búnaðarbankann sem hvílt hafi á jörðinni. Ljósrit úr veðmálabók sýni að engin slík skuld hafi hvílt á Bjargshóli. Þá er því einnig mótmælt er fram kemur í yfirlýsingu Hreggviðs og síðan í framburði bróður hans Þóris fyrir dómi að Hreggviður og Sigurður bróðir þeirra hafi á árinu 1950 gert um það munnlegt samkomulag við Jónatan að hann fengi að sitja jörðina meðan hann vildi en eftir það yrði Bjargshóli skipt milli systkina hans. Stefndi heldur því fram að gögn málsins sýni þvert á móti ekkert annað en að Jónatan Daníelsson hafi athugasemdalaust farið með jörðina sem sína eign eins og áður er rakið. Engar athugasemdir eða mótbárur hafi komið fram þegar eignarheimild var þinglýst á árinu 1957, eða þegar hann afsalaði jörðinni til hreppsins árið 1974 og ekki heldur þegar umþrættu landi var ráðstafað á árinu 1988. Fyrstu mótbárur varðandi eignarhald Jónatans á jörðinni hafi komið fram skömmu fyrir dauða Jónatans sem lést 1993. Ekki verði annað ráðið en athugasemdirnar hafi fyrst og fremst komið fram í kjölfar óánægju tiltekinna niðja Ágústu og Daníels með starfrækslu stefnda. Stefndi heldur því fram að lögboðinn tilgangur þinglýsingar leiði til þess að yfirlýsingar þess efnis að systkini stefnanda hafi ekki ,,frétt" af þinglýsingu eignarheimildarinnar á árinu 1957 fyrr en löngu síðar, sé að engu hafandi. Þá bendir hann á að á árinu 1974 afsalaði Jónatan 9/10 hlutum jarðarinnar til sveitarfélagsins og því afsali var þinglýst án athugasemda af hálfu systkina hans eða niðja þeirra. Þá bendir stefndi á að Jónatan veðsetti jörðina í þeim tilgangi að byggja hana frekar upp en slíkt sé ekki merki um vonda trú hans um eignarhald á jörðinni. Hvað skilyrði áunninnar hefðar varðar vísar stefndi einnig til annarra sjónarmiða hans sem áður er getið að breyttum breytanda. Allt þetta leiði til þess að óhætt sé að fullyrða að Jónatan Daníelsson hafi verið réttur og löglegur eigandi þeirrar landspildu sem nú er deilt um þegar stefndi fékk partinn afsalaðan í desember 1988. Ennfremur byggir stefndi sérstaklega á áframhaldandi eignarhaldi sínu á hinni umþrættu landspildu, sbr. 3. gr. hefðarlaga. Einnig vísar stefndi til dóms Hæstaréttar frá 11. október 2001 máli sínu til stuðnings. IV Niðurstaða. Ekki hafa fundist gögn um að dánarbúi Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar hafi í raun verið skipt og varð það til þess að bú þeirra var tekið til opinberra skipta 27. apríl 2000. Af hálfu stefnda er byggt á því að hann sé grandlaus framsalshafi að spildu þeirri úr landi Bjargshóls sem um er deilt í máli þessu og þeim réttindum sem henni fylgja. Samkvæmt staðfestri skipulagsskrá fyrir stefnda frá árinu 1988 átti Jónatan Daníelsson að sitja í stjórn sjóðsins. Sama dag og skipulagsskráin var samþykkt undirritaði Jónatan Daníelsson undir afsal til minningarsjóðsins en á þessum tíma hafði sjóðnum ekki verið skipuð stjórn. Með afsali landspildunnar var Jónatan að framselja réttindi til stefnda. Þetta leiðir til þess að ekki verður fallist á með stefnda að hann geti með vísan til 1. mgr. 25. gr., 29. gr. og 1. mgr. 33. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 talist grandlaus framsalshafi. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að Jónatan Daníelsson hafi fengið Bjargshól framseldan til sín til eignar á árinu 1943. Fyrir dóminn hafa verið lögð gögn sem styðja þessa fullyrðingu stefnda. Af skattframtölum Jónatans fyrir árin 1942 og 1943 má ráða að þau ár verða verulegar breytingar á eignum hans og skuldum. Skattframtal fyrir árið 1942 ber með sér að hann á kröfu á Ágústu móður sína að fjárhæð 3.000 krónur. Þessarar kröfu er einnig getið í skattframtali Ágústu fyrir sama ár. Ári síðar telur Jónatan Bjargshól fram til skatt sem sína eign og þá á hann ekki lengur kröfu á móður sína heldur telur fram sem skuld við hana 3.000 krónur. Við uppskrift á dánarbúi Jónatans Daníelssonar í september 1941 var jörðin Bjargshóll ásamt húsum metin á 5.000 krónur. Þetta ásamt yfirlýsingu Benedikts H. Líndal hreppstjóra frá árinu 1957 sem þinglýst var sem eignarheimild á jörðina bendir sterklega til þess að Daníel hafi í raun keypt jörðina. Í október 2000 kom Þórir Daníelssonar, bróðir Jónatans, fyrir Héraðsdómi Reykjaness og gaf þar vitnaskýrslu. Hann bar að samkomulag hafi verið um að Jónatan byggi að Bjargshóli leigulaust meðan hann vildi en eftir það bæri honum að skila jörðinni til systkina sinna. Þegar horft er til þessa og þess að engir samningar eru til um framsal jarðarinnar til Jónatans svo og þess að engin gögn eru til um skipti á dánarbúi foreldra Jónatans annars eða beggja, er óvarlegt að telja sannað að Jónatan hafi keypt jörðina 1943. Kemur þá til álita hvort Jónatan hafi eignast jörðina fyrir hefð. Ekki er um það deilt að Jónatan stóð fyrir búi að Bjargshóli eftir lát móður sinnar á árinu 1947. Skattframtöl Jónatans 1943 og síðar benda eindregið til þess að hann hafi tekið við búi að Bjargshóli árið 1942 og fyrir liggur að hann taldi jörðina fram til skatts sem sína eign allt frá árinu 1943. Þá var jörðin skráð í fasteignamati sem eign Jónatans í áratugi. Ekkert liggur fyrir um tilurð yfirlýsingar Benedikts H. Líndal hreppstjóra frá árinu 1957 en þessari yfirlýsingu var þinglýst sem eignarheimild Jónatans fyrir jörðinni. Ætla má að hreppstjórinn, sem skrifaði upp dánarbú Daníels Jónatanssonar á árinu 1941, hafi verið kunnugur málum að Bjargshóli og ólíklegt að hann hefði gefið slíka yfirlýsingu gegn betri vitund. Jónatan greiddi skatta og skyldur af jörðinni, veðsetti hana og fór í raun með hana sem sína eign allt frá árinu 1943. Skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefðartíma og umráð er því fullnægt. Framburður Þóris Daníelssonar varðandi samkomulag um endurgjaldslausa búsetu Jónatans að Bjargshóli fær ekki aðra stoð í gögnum málsins en fram kemur í yfirlýsingu Hreggviðs bróður hans. Ekkert bendir til þess að nokkru sinni hafi hvílt 3.000 króna lán frá Búnaðarbankanum á Bjargshóli líkt Hreggviður kveðst í yfirlýsingu sinni hafa greitt skömmu eftir andlát föður þeirra. Á árinu 1974 afsalaði Jónatan, án athugasemda eða samþykkis samerfingja sinna 9/10 hlutum jarðarinnar til Jarðeignasjóðs V-Húnavatnssýslu. Þann 25. október 1990 rita Þórir og Hreggviður ásamt systkinum sínum þeim Helgu og Ragnari undir yfirlýsingu er varðar málefni minningarsjóðs foreldra þeirra. Í yfirlýsingunni kemur þrisvar sinnum fram að þau telji rétt að frá málum sjóðsins verði gengið hið allra fyrsta í samræmi við vilja Jónatans bróður þeirra. Hins vegar er ekki á það minnst að óvissa sé um eignarrétt að landinu hvað þá að þau telji sig eiga tilkall til þess þar sem erfingja að óskiptu dánarbúi foreldra sinna. Það er því álit dómsins að ákvæði 3. mgr. 2. gr. nefndra laga um hefð standi ekki í vegi fyrir því að Jónatan hafi getað eignast jörðina fyrir hefð. Ítrekað hefur verið rakið að Jónatan taldi Bjargshól sína eign í skattframtölum, jörðin var skráð hans eign í fasteignamati, hann greiddi af henni skatta og skyldur og vann að jarðabótum og tók til þess lán með veði í jörðinni, allt í marga áratugi án nokkurra afskipta samerfingja sinna. Áðurraktar breytingar á kröfum og skuldum Jónatans og móður hans sem fram koma á skattframtölum fyrir árin 1942 og 1943 benda eindregið til þess að hann hafi keypt jörðina af móður sinni. Þetta og það hvernig Jónatan ráðskast með jörðina eftir þetta bendi eindregið til þess að hann hafi verið í góðri trú um kaup sín á jörðinni. Ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 mæla svo fyrir að maður sem náð hefur umráðum með glæp eða óráðvandlegu atferli megi ekki hefð vinna og sama eigi við ef maður fær vitneskju, áður en hefðin er fullnuð, að eignarhaldið sé þannig til komið. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið er það mat dómsins að nefnt ákvæði 2. mgr. 2. gr. hefðalaga standi ekki í vegi fyrir því að Jónatan hafi eignast jörðina fyrir hefð. Hér verður einnig að horfa til þess að samkvæmt áðurnefndi yfirlýsingu samerfingja Jónatans frá 25. október 1990 vissu þau á þeim tíma um stofnun minningarsjóðsins og þar með af afsali Jónatans á umþrættri landspildu. Þau aðhöfðust ekkert í rúm 9 ár en þá fyrst var óskað eftir opinberum skiptum á dánarbúi foreldara þeirra. Með þessu sýndu þau af sér verulegt tómlæti sem áhrif hefur á sönnunarbyrgði í mál þessu. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins, þar sem ákvæðum 2. gr. nefndra laga um hefð um hefðartíma er fullnægt, að Jónatan Daníelsson telst hafa eignast jörðina Bjargshól fyrir hefð sbr. 1. mgr. 6. gr. laga 46/1905. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Ragnar H. Hall hrl. en af hálfu stefnda Karl Axelsson hrl. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans. Dómari og aðilar telja endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ Stefndi, Minningarsjóður hjónanna Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar, er sýknaður af kröfum stefnanda, dánarbús hjónanna Ágústu Jónatansdóttur og Daníels Jónatanssonar. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 327/2007
Skuldamál
Aðilar deildu um hvort V ehf. hefði greitt skuld við þrotabú N ehf. vegna vinnu við gerð byggingarnefndateikninga fyrir 16 íbúðir í þremur raðhúsum. Þrotabúið reisti kröfuna á reikningi að fjárhæð 2.390.400 krónur en V ehf. taldi sig hafa greitt fyrir verkið að því marki sem það hafði verið unnið með þremur nánar tilgreindum greiðslum. Lagt var til grundvallar að upphaflega hefði verið samið um að þóknun fyrir arkitektateikningar skyldi vera 120.000 krónur án virðisaukaskatts fyrir hverja íbúð. Hefði þetta samkomulag ekki aðeins náð til vinnu við aðaluppdrætti heldur einnig til þeirra séruppdrátta sem venja er að arkitektar teikni að því marki sem þeir hafa löggildingu til. Það var álit dómsins að helmingur þeirrar vinnu, sem samið hafði verið um, hefði verið eftir þegar reikningurinn var gefinn út. Eftir það hefði ekkert verið unnið af hálfu N ehf. í þágu V ehf. Talið var að N ehf. hefði mátt líta svo á að ekkert yrði af frekari samstarfi aðila á grundvelli samkomulags sem þeir höfðu komist að eftir útgáfu reikningsins. N ehf. hefði hins vegar ekki getað krafist þóknunar fyrir vinnu sem var umfram það sem sannanlega hafði verið unnin í þágu V ehf. Í samræmi við þetta var talið að þrotabúið ætti kröfu á hendur V ehf. er næmi 895.200 krónum en þá hafði verið tekið tillit til tveggja greiðslna sem félagið hafði innt af hendi fyrir útgáfu reikningsins og námu samtals 300.000 krónum. Þá kom greiðsla á 500.000 krónum eftir útgáfu hans til lækkunar á tildæmdri fjárhæð ásamt dráttarvöxtum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júní 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda en til vara að hann verði ekki dæmdur til greiðslu hærri fjárhæðar en 507.250 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var Nælon ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. ágúst 2007 og hefur þrotabúið nú tekið við aðild málsins af félaginu. I. Óumdeilt er að af hálfu áfrýjanda var leitað til Nælons ehf. í desember 2004 með gerð arkitektateikninga vegna áforma áfrýjanda um byggingu raðhúsa á Eskifirði. Eggert Guðmundsson arkitekt, starfsmaður Nælons ehf., annaðist verkið. Málsaðilar eru sammála um að samið hafi verið um tilgreint verð fyrir vinnuna en þá greinir hins vegar á um upphæðina og umfang þeirrar teiknivinnu sem samið var um á þessu stigi. Í greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti segir að til að byrja með hafi einungis verið samið um að Eggert myndi teikna tvö fimm íbúða raðhús eða samtals tíu íbúðir og að greitt yrði 120.000 krónur auk virðisaukaskatts fyrir „arkitektateikningar“ vegna hverrar íbúðar. Síðar hafi verið óskað eftir því að Eggert teiknaði annað raðhús með sex íbúðum. Ekki hafi verið samið sérstaklega um verð fyrir þá vinnu en gengið út frá því að sömu verð myndu gilda og áður vegna hverrar íbúðar. Þá hafi verið samið um að stefndi sæi um gerð verkfræðiteikninga vegna húsanna og að endurgjald fyrir þá vinnu yrði 80.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti fyrir hverja íbúð. Ekkert hafi hins vegar orðið af því að stefndi ynni þá vinnu. Áfrýjandi telur aftur á móti að endurgjald vegna „arkitektateikninga“ fyrir raðhúsin þrjú, þ.e. 16 íbúðir, hafi átt að vera 1.200.000 krónur auk virðisaukaskatts og að einnig hafi verið samið við stefnda um gerð verkfræðiteikninga fyrir 800.000 krónur. Upplýst er að í júní 2005 hafði stefndi lokið við gerð byggingarnefndarteikninga fyrir raðhúsin þrjú og gaf hann út reikning 14. júní 2005 þar sem vinnunni var lýst með eftirfarandi hætti: „Bygginganefndarteikningar Langidalur 1-9, Miðdalur 1-11, Miðdalur 2-10“. Fjárhæð reikningsins var 2.390.400 krónur, þar af voru 470.400 krónur virðisaukaskattur. Áður en reikningurinn var gefinn út hafði áfrýjandi greitt Næloni ehf. tvær greiðslur inn á verkið, samtals 300.000 krónur, eða 200.000 krónur 20. maí og 100.000 krónur 3. júní 2005. Eftir útgáfu hans, eða 26. júlí 2005, greiddi áfrýjandi síðan 500.000 krónur til viðbótar og telur að með þeirri greiðslu hafi hann efnt greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum við stefnda í ljósi þeirrar vinnu sem innt var af hendi. Hinn 10. júlí 2005 átti Sæmundur Þór Sigurðsson framkvæmdastjóri áfrýjanda fund með áðurnefndum Eggerti Guðmundssyni. Málsaðila greinir nokkuð á um hvað þeim hafi þá farið á milli, en á fundinum undirrituðu þeir skjal þar sem segir meðal annars: „3.000.000,- + vsk. fyrir allar teikningar. Rafmagn + Verkfr. + Arkit.“ Áfrýjandi telur að við þetta tækifæri hafi Sæmundur Þór mótmælt framangreindum reikningi, en jafnframt hafi komist á samkomulag um að Nælon ehf. myndi áfram sjá um gerð arkitekta- og verkfræðiteikninga, auk rafmagnsteikninga. Skyldi heildargreiðsla fyrir þessar teikningar vera 3.000.000 krónur auk virðisaukaskatts. Þetta samkomulag hafi verið án nokkurra skilyrða af hálfu Nælons ehf. Stefndi telur aftur á móti að reikningnum hafi ekki verið mótmælt heldur hafi fyrirsvarsmaður Nælons ehf. beðið um afslátt af reikningsfjárhæðinni. Hafi Eggert þá fallist á að endurgjald fyrir arkitekta- og verkfræðiteikningar auk rafmagnsteikninga myndi í heild verða 3.000.000 krónur auk virðisaukaskatts. Þetta samkomulag hefði verið háð þeim fyrirvara að áfrýjandi myndi greiða reikningsskuldina að fullu. Fram er komið að eftir útgáfu fyrrgreinds reiknings var ekkert unnið af hálfu Nælons ehf. við gerð teikninga í þágu áfrýjanda. Skýrir stefndi það með því að áfrýjandi hafi ekki efnt loforð sitt um greiðslu reikningsskuldarinnar. Því krefji hann áfrýjanda um greiðslu hennar. Áfrýjandi vísar hins vegar til þess að með því hafi Nælon ehf. vanefnt samkomulagið 10. júlí 2005 en þetta hafi valdið áfrýjanda töluverðu tjóni. II. Gögn um samskipti málsaðila eru afar fátækleg. Ljóst er þó að upphaflega komst á munnlegt samkomulag um ákveðið verð fyrir verkið, þótt málsaðila greini á um efni þess samkomulags. Eggert Guðmundsson bar fyrir dómi að samið hafi verið um að greiðsla fyrir arkitektateikningar skyldi vera 120.000 krónur fyrir hverja íbúð, en af framburði Sæmundar Þórs Sigurðssonar verður ráðið að hann hafi ekki komið að málinu fyrr en á seinni stigum. Engir aðrir komu fyrir héraðsdóm sem geta borið um efni þessa samkomulags. Þegar litið er til þess, framlagðs reiknings, og gagna málsins verður um þetta atriði að miða við fullyrðingar þess starfsmanns sem sá um verkið, enda stendur það áfrýjanda nær að sanna að samningur hafi verið annars efnis einkum í ljósi þess að ósannað er að áfrýjandi hafi mótmælt reikningnum á þessum tíma. Fyrir liggur að samið var um verð fyrir umrædda vinnu Nælons ehf. Því verður ekki séð að það hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins hvort endurgjald fyrir þá vinnu hafi verið sanngjarnt og eðlilegt í ljósi umfangs hennar að teknu tilliti til matsgerðar, líkt og stefndi reisir kröfu sína á. Gera verður ráð fyrir að samkomulagið hafi ekki aðeins tekið til gerðar aðaluppdrátta, sem ávallt þarf að leggja fyrir byggingarnefnd til að fá útgefið byggingarleyfi, heldur hafi það einnig átt að ná til vinnu við þá séruppdrætti, sem venja er að arkitektar teikni að því marki sem þeir hafa löggildingu til. Óumdeilt er að þeirri vinnu var ekki lokið þegar hinn umþrætti reikningur var gefinn út. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt til greiðslu fyrir þann hluta vinnunnar sem var óunnin á því tímamarki. Samkvæmt mati dómkvadds manns er endurgjald fyrir vinnu arkitekta við áðurnefndar byggingarnefndarteikningar 35% af heildarþóknun arkitekts við teikningar vegna bygginga húsa. Af matsgögnum verður ráðið að svonefndar innréttingateikningar séu allstór hluti af teikningum vegna verks, en ekki liggur fyrir að vinna stefnda hafi tekið til þeirra. Með hliðsjón af því er ekki unnt að fallast á með áfrýjanda að þóknun Nælons ehf. fyrir gerð aðaluppdrátta fyrir húsin hafi aðeins átt að vega 35% af heildarþóknun fyrir verkið. Fyrir héraðsdómi sagði Eggert að hann álíti að vinna arkitekts við svonefndar byggingarnefndarteikningar næmi nálægt helmingi af heildarvinnu arkitekts við gerð arkitektateikninga. Hann sagði jafnframt að upphaflega hefði verið samið um að stefndi tæki að sér að gera arkitektateikningar, í samræmi við starfsleyfi hans sem arkitekts. Með hliðsjón af þessu og þeirra takmörkuðu gagna sem liggja fyrir í málinu þykir rétt að líta svo á að helmingur af umsaminni þóknun fyrir vinnu Nælons ehf. hafi fallið í gjalddaga við útgáfu reikningsins, en þá að teknu tilliti til þeirra innborgana sem þegar höfðu farið fram. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að með nýju samkomulagi milli aðila 10. júlí 2005 hafi verið samið upp á nýtt um þau verk, sem Nælon ehf. átti að vinna í þágu áfrýjanda svo og um þóknun vegna þeirra. Ekkert liggur fyrir um að þá hafi verið samið sérstaklega um hvernig haga skyldi uppgjöri vegna reikningsins sem þá lá fyrir og var tilefni fundarins umræddan dag. Stóð það áfrýjanda nær að ganga tryggilega frá því hvernig farið skyldi í framhaldinu með þessa reikningsskuld. Þar sem reikningurinn var ekki greiddur nema að takmörkuðu leyti eftir fundinn mátti Nælon ehf. líta svo á að ekkert yrði af frekara samstarfi aðila á grundvelli samkomulagsins 10. júlí 2005. Hins vegar gat Nælon ehf. í kjölfarið ekki krafist þóknunar fyrir vinnu sem var umfram það sem sannanlega hafði verið unnin í þágu áfrýjanda. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er rétt að dæmd fjárhæð skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá 14. júlí 2005 til greiðsludags. Eins og fram hefur komið verður að álíta að Nælon ehf. hafi einungis lokið við gerð helmings umsaminnar vinnu við arkitektateikningar fyrir áfrýjanda. Miðað við upphaflegt samkomulag aðila átti Nælon ehf. því kröfu á hendur áfrýjanda um greiðslu 960.000 króna auk virðisaukaskatts, eða samtals 1.195.200 krónur. Eins og að framan er rakið hafði áfrýjandi greitt Næloni ehf. samtals 300.000 krónur fyrir útgáfu reikningsins 14. júní 2005. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefnda 895.200 krónur en þá einnig að teknu tilliti til greiðslu 26. júlí 2005 að fjárhæð 500.000 krónur. Eftir þessum úrslitum er rétt að áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Viðhald fasteigna ehf., greiði stefnda, þrotabúi Nælons ehf., 895.200 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2005 til greiðsludags, allt að frádreginni 500.000 króna innborgun 26. júlí 2005. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Nælon ehf., kt. 570502-2630, Vesturhólum 1, Reykjavík, á hendur Viðhaldi fasteigna ehf., kt. 540499-2849, Eskifirði, með stefnu sem birt var 7. október 2005. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi greiði félaginu skuld að fjárhæð 2.390.400 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 2.390.400 kr. frá 14. júní 2005 til greiðsludags. Allt að frádregnum innborgunum 20. maí 2005, að fjárhæð 200.000 kr., 3. júní 2005, að fjárhæð 100.000 kr., 26. júlí 2005, að fjárhæð 500.000 kr. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað. Til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðar-yfirliti. Málsatvikum og málsástæðum sínum lýsir stefnandi orðrétt þannig: Krafa stefnanda er byggð á 1. Reikningur Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1. 14.06.2005 14.06.2005 2.390.400,00 Skuld þessi er tilkomin vegna kaupa stefnda á vörum/þjónustu úr hendi stefnanda þann 14.06.2005 skv. framlögðum reikningi. Inn á skuldina hafa verið greiddar þessar innborganir: 20.05.2005 kr. 200.000,00; 03.06.2500 kr. 100.000,00; 26.07.2005 kr. 500.000,00; og hefur verið tekið tillit til þeirra við gerð dómkrafna. Eftirstöðvar skuldarinnar hafa ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Málavöxtum er lýst af hálfu stefnda á þann veg að stefndi sé byggingarfyrirtæki sem m.a. sé með starfsemi á Austurlandi. Í tengslum við fyrirhugaðar byggingar á vegum stefnda á sextán íbúðum í raðhúsum við göturnar Miðdal og Langadal á Eskifirði hafi fyrirsvarsmenn stefnda leitað til stefnanda um gerð teikninga. Þá segir að samið hafi verið um að stefnandi myndi útbúa allar teikningar á húsunum, „þ.e. verkfræðiteikningar (s.s. burðarþols- og pípulagnateikningar), arkitektateikningar (s.s. útlitsteikningar, afstöðumyndir og snið) og rafmagnsteikningar“. Munnlegt samkomulag hafi verið gert um verkið og hafi stefndi greitt inn á það án beinar skyldu, enda hafi reikningar þá ekki verið gefnir út, sbr. fyrstu tvær innborganir sem getið væri um í stefnu. Þá er greint frá því að í kjölfar þess að stefnda barst reikningur frá stefnanda, dags. 14. júní 2005, sbr. dskj. nr. 3, hafi verið gerður skriflegur samningur um verkið er væri að mestu í samræmi við fyrra samkomulag, „sbr. samningur dags. 10. júlí 2005, sbr. dómskjal nr. 6“. Reikningi stefnanda hafi þá verið mótmælt. Þá er tjáð að í samningnum [dskj. nr. 6.] sé kveðið á um að stefnandi vinni allar teikningar, „Rafmagn + Verkfræði + Arkitekt“. Samningsfjárhæðin sé 3.000.000 kr. að viðbættum virðisaukaskatti. Tilgreint er að stefnandi hafi einungis skilað arkitektateikningum að hluta. Engar sérteikningar varðandi snið hafi fylgt þeim teikningum. Þá hafi stefndi ekki fengið í hendur rafræn eintök þeirra teikninga sem voru gerðar. Á dómþingi 7. mars 2006 lagði lögmaður stefnda fram matsbeiðni þar sem farið var fram á að dómkvaddur yrði einn matsmaður til að láta í té ítarlega, rökstudda og skriflega matsgerð um eftirfarandi atriði: 1. Hvað er sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þær arkitektateikningar sem Nælon ehf. vann og afhenti Viðhaldi fasteigna ehf. vegna 16 íbúða í raðhúsum við Langadal og Miðdal á Eskifirði, með tilliti til heildarsamningsfjárhæðar skv. samningi aðila dags. 10. júlí 2005? 2. Teljast þær teikningar sem Nælon ehf. afhenti Viðhaldi fasteigna ehf. byggingarnefndarteikningar, sbr. orðalag í reikningi dags. 14. júní 2005? 3. Er áætlað endurgjald, kr. 2.800.000,- fyrir aðrar teikningar en þær sem Nælon ehf. skilaði Viðhaldi fasteigna ehf. og samningur aðila tekur til, vegna 16 íbúða í raðhúsum við Langadal og Miðdal á Eskifirði, óeðlilegt og ósanngjarnt? Freyr Jóhannesson tæknifræðingur var kvaddur til að framkvæma matið. Á dómþingi 13. desember 2006 var matsgerðin lögð fram. Þar segir í niðurstöðu matsmanns: Matsliður 1 Arkitektateikningar þær sem hér er spurt um eðlilegt endurgjald fyrir eru samtals níu, eða þrjár af hverju raðhúsi. Þetta eru svonefndar byggingarnefndarteikningar ásamt skráningartöflum sem skylt er að leggja fram ásamt framangreindum teikningum til byggingarnefndar viðkomandi sveitarfélags, til samþykktar byggingaryfirvalda. Tvö þessara húsa, Miðdalur 2-10 og Langidalur 1-9, eru eins, en mismunur á teikningum eru fólgna í annarri afstöðumynd og hæðarkótum. Þriðja húsið miðdalur 1-11 er talsvert frábrugðið hinum tveim. Engin samræmd gjaldskrá fyrir þóknun til arkitekta er leyfð í dag. Til skamms tíma var í gildi gjaldskrá arkitekta, en matsmaður hefur undir höndum gjaldskrá frá í ágúst 1993 sem líklega er síðasta útgáfa hennar (fskj. 3). Gjaldskrá af þessari gerð var þó búin að vera í gildi í um það bil 20 ár a.m.k. Í dag hafa margir arkitektar hliðsjón af þessari “ólöglegu” gjaldskrá en gefa oft mismunandi mikinn afslátt af henni eftir því sem aðstæður og samningar gefa tilefni til. Samkvæmt framangreindri gjaldskrá eru svonefndar byggingarnefndarteikningar 35% af heildarþóknun arkitekts og innibera undirbúning, frumdrög, forteikningar og aðaluppdrætti. Í þessu mati er umrædd gjaldskrá höfð til hliðsjónar. Hér á eftir eru nánari skýringar á útreikningi þóknunar til arkitekts. 1. Miðdalur 2-10 og Langidalur 1-9 A. Raðhús R = 2.214 m³ Flokkur 5 Þóknun 3,05% B. Bílskúrar R = 682 m³ Flokkur 3 Þóknun 2,30% Verð samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar í júlí 2005 leiðrétt samkvæmt stuðlum í gjaldskrá: A. Raðhús 2.214 m³ * 33.000 kr/m³ * 1,15 84.021.300 kr. B. Bílskúrar 682 m³ * 33.000 kr/m³ 0,85 19.130.100 kr. Útreikningur á þóknun: A. Raðhús 0,0305 * 0,35 * 84.021.300 896.927 kr. B. Bílskúrar 0,023 * 0,35 * 19.130.100 153.997 kr. Samtals 1.050.924 kr. Endurtekning 50% 0,5 * 1.050.924 525.462 kr. Samtals þóknun fyrir Miðdal 2-10 og Langadal 1-9: 1.050.924 + 525.462 1.576.863 kr. 2. Miðdalur 1-11 A. Raðhús R = 3.297 m³ Flokkur5 Þóknun 2,85% B. Bílskúrar R = 816 m³ Flokkur 3 Þóknun 2,25% Verð samkvæmt byggingarvísitölu í júlí 2005, leiðrétt: A. Raðhús 3.297 m³ * 33.000 kr/m³ * 1,15 125.121.150 kr. B. Bílskúrar 816 m³ * 33.000/kr/m³ * 0,85 22.888.800 kr. Útreikningur á þóknun: A. Raðhús 0,0285 * 0,35 * 125.121.150 1.248.083 kr. B. Bílskúrar 0,0225 * 0,35 * 22.888.800 180.249 kr. Samtals 1.428.332 kr. Þóknun fyrir 3 hús ásamt bílskúrum: Samtals 1.576.386 + 1.428.332 3.004.718 kr. án VSK Eins og að framan greinir er oft gefinn afsláttur af þóknun sem reiknuð er út samkvæmt eldri gjaldskrá og einnig gefinn eftir kostnaður fyrir aðkeypta vinnu við útreikninga á skráningartöflu sem ekki var kominn til er fyrrnefnd gjaldskrá var gerð í upphafi. Matsmaður telur hæfilega þóknun til arkitekts að teknu tilliti til markaðarins í júlí 2005 vera kr. 0,8 * 3.004.718 = 2.403.774 kr., en að viðbættum virðisaukaskatti samtals 2.992.699 kr. Matsliður 2 Eins og fram kemur í umfjöllun í matslið 1 eru fyrrnefndar teikningar það sem almennt er kallað “byggingarnefndarteikningar” og samþykktar hafa verið í byggingarnefnd viðkomandi sveitarfélags. Matsliður 3 Þar sem matsmaður hefur ekki fengið í hendur aðrar teikningar en þær sem Nælon ehf. skilaði Viðhaldi fasteigna ehf. eru engar forsendur til að meta þóknun fyrir einhverjar ótilgreindar teikningar. Stefndi byggir aðalkröfu sína á því að samningur hafi tekist milli aðila um að stefnandi gerði verkfræði-, arkitekta- og rafmagnsteikningar af sextán íbúðum í raðhúsum að Langadal og Miðdal á Eskifirði fyrir stefnda. Við gerð samningsins hafi reikningi, er borist hafði félaginu frá stefnanda, verið mótmælt, auk þess sem samningsgerðin sjálf feli í sér skýr mótmæli á reikningnum. Þá geti stefndi með engu móti verið bundinn af reikningi stefnanda, enda væru teikningar, sem félagið hefði fengið afhentar frá stefnanda, mun minna virði en umsamið heildarverð fyrir allar teikningarnar geri ráð fyrir og fjárhæðin því ósanngjörn. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi átt að skila umræddum teikningum innan hæfilegs tíma í samræmi við óskir forráðamanna stefnda. Samið hafi verið um að allar teikningar yrðu tilbúnar í apríl-maí 2005. Uppgjör á greiðslum samningsins hafi átt að fara fram eftir fullar efndir stefnanda á samningnum og afhendingu teikninga í samræmi við meginreglu 49. gr. laga um lausafjárkaup. Gjalddagi samningsfjárhæðar miðist við afhendingu allra teikninga samkvæmt samningi aðila. Stefndi lýsir því að ákveðið hefði verið að greiða hluta af kaupverði teikninga eftir því sem verkinu miðaði áfram. Stefnandi geti ekki byggt rétt á ívilnandi ákvörðun stefnda. Greiðsla stefnda hefði tekið mið af þeim teikningum, sem stefnandi hafði þá afhent stefnda, en þar hafi verið um ræða hluta arkitektateikninga, þar sem snið skorti og rafræna útgáfu. Áréttað er að í öllu falli hafi honum verið heimilt að halda eftir greiðslu vegna skiladráttar stefnanda. Byggt er á því að stefndi hafi greitt að fullu verð þeirra teikninga sem stefnandi hefði afhent. Verðið hafi verið sanngjarnt miðað við eðli og gæði teikninganna og heildarsamningsfjárhæð fyrir allar teikningarnar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi lýst því yfir sumarið 2005 að hann hygðist ekki efna samning aðila. Yfirlýsingin sé ígildi riftunar samningsins. Í öllu falli væri nú [með framlagningu greinargerðar stefnda 24. nóvember 2005] af hálfu stefnda lýst yfir riftun samnings aðila vegna verulegra vanefnda stefnanda, „t.a.m. um að hafa ekki skilað teikningum innan þess tímaramma sem byggt var í samkomulagi aðila, sbr. 25. og 26. gr. laga um lausafjárkaup“. Greint er frá því að teikningar, sem samningur aðila tók til, hafi verið grundvöllur þess að stefndi hefði getað hafið byggingarframkvæmdir við raðhús í Laugadal og Miðdal á Eskifirði. Til að draga úr tjóni, sem stefndi hefði orðið fyrir vegna skiladráttar stefnanda, hafi stefndi leitað til annars fyrirtækis til að gera umræddar teikningar. Kostnaður vegna þess liggi ekki fyrir. Verði stefndi ekki sýknaður af kröfum stefnanda er byggt á því að heimilt sé fyrir stefnda að skuldajafna fjárhæð, er nemur kostnaði stefnda við gerð þeirra teikninga, við kröfufjárhæð stefnanda. Varakröfu sína kveðst stefndi byggja á sömu málsástæðum og aðalkröfuna. Þá sé byggt á því að stefnda sé ekki skylt að greiða dráttarvexti af kröfum stefnanda þar sem gjalddagi samningsgreiðslna hans hafi ekki komið fram. Þá er mótmælt kröfu stefnanda um virðisaukaskatt á málskostnað. Eggert Guðmundsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að samskipti stefnanda við stefnda hefðu hafist um áramótin 2004. Þá hafi Hannes og Sverrir, starfsmenn Þórsafls, komið að máli við sig um að hanna tíu hús fyrir austan. Þegar búið var að kasta á milli nokkrum teikningum hefði verið ákveðið að fara í eitt einfalt hús, tíu stykki, og seinna hefðu bæst við önnur sex, og þá hefði Viðhald fasteigna ehf. verið komið inn í málið. Eggert sagði að talað hefði verið um verð að fjárhæð 120.000 kr. á hús fyrir arkitektateikningar. Sæmundur hefði síðan komið inn í málið á seinni stigum og spurt hvort stefnandi gæti verið með 3.000.000 plús vask fyrir heildarteikningar. Á þeim tíma hefði hann verið búinn að gefa út reikning. Hafi hann sagt Sæmundi að það væri allt í lagi ef hann myndi greiða strax upp reikninginn. Sæmundur hefði hins vegar brotið samninginn um leið og hann gekk út um dyrnar. Strax í upphafi í desember 2004 hefði verið samið um að verð fyrir hvert teiknað hús, þá tíu að tölu, væri 120.000 plús virðisaukaskattur. Samkomulag hefði verið að sama gilti fyrir þau sex hús sem síðar bættust við. Eggert sagði að hann hefði skilað teikningum í júní 2005. En hann hefði ekki fengið lóðablöð að austan fyrr en í apríl. Hann hefði verið byrjaður að teikna þetta en ekki getað lokið teikningum fyrr en hann fékk lóðablöðin, en þau hefðu verið afhent í júní 2005. Hann hefði síðan gert stefnda reikning, 120.000 kr. x 16 að viðbættum virðisaukaskatti. Eggert kvaðst hafa fengið greitt inn á reikninginn í tveimur hlutum samtals 800.000 kr. Þegar kom að greiðslu eftirstöðva hafi Sæmundur komið til sín og beðið um afslátt. Afslátturinn skyldi vera í því formi að hann gerði verkfræðiteikningar og rafmagnsteikningar fyrir 3.000.000 kr. plús vask. Hefði hann samþykkt það ef eftirstöðvar reikningsins yrðu greiddar strax. Hins vegar hefði greiðsla ekki borist síðan. Eggert sagðist ekki muna eftir að reikningnum hefði verið mótmælt af stefnda. Sæmundur hefði einungis beðið um afslátt í formi samkomulags er áður var getið. Lögmaður stefnda vísaði til málavaxtalýsingar, sem lögmaður stefnanda [matsþola] lagði fram á matsfundi hjá dómkvöddum matsmanni 15. september 2006, og sagði, að samkvæmt þessu virtist sem frá upphafi hafi verið samið um að Eggert gerði bæði verkfræðiteikningar og arkitektateikningar. Eggert sagði að ekki hefði verið samið um það í upphafi. Hann hefði réttindi sem hönnuður arkitektateikninga en ekki verkfræðiteikninga þó að hann hefði kunnáttu til að gera verkfræðiteikningar. Hann yrði að fá uppáskrift annars aðila til að leggja verkfræðiteikningar fram. Lögmaður stefnda las upp: „Það var leitað til mín um að teikna tvö stykki fimm íbúða raðhús. Rætt var um 120.000 fyrir arkitekt og 80.000 fyrir verkfræðing eða 200.000 plús vask pr. íbúð.“ Eggert sagði að þetta hefði verið rætt. Lögmaður stefnda vísaði til þess að þarna stæði einnig að leitað hefði verið á fund Eggerts og hefði hann veitt þeim „þennan afslátt“ og hafi hann þá verið að fjárhæð 760.000 kr. miðað við að rafmagnsteikningar væru með í pakkanum. Eggert sagði að þetta væri rétt. Lögmaður stefnda vísaði til þess að fram kæmi í stefnu að tvisvar hefði stefndi greitt áður en reikningurinn var gefinn út. Eggert sagði að þetta væri rétt. Lögmaðurinn vísaði þá til dskj. nr. 6, dags. 10. júlí 2005, þar sem segir: „3.000.000,- + vask. fyrir allar teikningar. Rafmagn + Verkfr. + Arkit.“ Þá vísaði lögmaðurinn til framlagðrar matsgerðar í málinu þar sem segir á bls. 3: Samkvæmt framangreindri gjaldskrá eru svonefndar byggingarnefndarteikningar 35% af heildarþóknun arkitekts og innibera undirbúning, frumdrög, forteikningar og aðaluppdrætti. Eggert sagði að vísað væri til gjaldskrár er í gildi hefði verið áður [frá því í ágúst 1993], gjaldskrá væri ekki í gildi lengur. Eggert sagði að byggingarnefndarteikningar bæru nú nánast helming af heildarþóknun arkitekts. Sæmundur Þór Sigurðsson, stjórnarmaður stefnda og framkvæmdastjóri, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að upphaf málsins hafi verið að Hannes og Sverrir hefðu rætt við Eggert um teikningar af sextán íbúðum á Eskifirði í raðhúsum. Kvaðst hann hafa heyrt að samið hefði verið um tölur sem að vísu hefði ekki verið kominn samningur fyrir (svo). Síðan hefði vinna verið hafin við teikningar. Þegar hann hefði komið að málinu hefði hann fengið reikning frá Eggerti, sem honum hafi fundist mjög hár, miðað við það sem lokið var. Hann hafi því farið á fund Eggerts og þar hafi verið samið um að heildarverkið væri 3.000.000 króna plús vask. fyrir allar teikningar af sextán íbúðum, arkitekt, rafmagn og burðarþol. Vilji hefði verið fyrir því að halda þessu samstarfi áfram og að hann myndi klára verkið á þessum forsendum. Teikningar hefðu ekki borist frá Eggerti þannig að þeir hefðu ekki greitt frekar inn á þessa vinnu. Er hann fékk umræddan reikning [sbr. dskj. nr. 3] kvaðst Sæmundur hafa farið til Eggerts og samið um afslátt. Hefði hann á þann hátt mótmælt fjárhæð reikningsins. Hann kvaðst hafa greitt inn á 800.000 kr. án þess að hafa reikning. Hann telji að það hefði verið fullnaðargreiðsla fyrir þá vinnu sem innt var af hendi. Sæmundur kvaðst aðspurður hafa heyrt, að áður en hann kom að málinu hefði verið samið við stefnanda um tölur upp á 2.000.000. Fyrst hefði hann þó heyrt tölu sem var mun lægri, eða 1.200.000. Sæmundur kvaðst ekki muna hvenær hann var á umræddum fundi með Eggert, en það hefði verið um sumar. Það gæti þó hafa verið 10. júlí 2005, sbr. dskj. nr. 6. Lögmaður stefnanda vísaði til þess að stefndi hefði greitt stefnanda 500.000 kr. hinn 26. júlí 2005, eftir fundinn með Eggerti. Sæmundur kvaðst ætla að þessi fjárhæð hefði verið greidd fyrir fundinn. Hann kvaðst þó treysta því að rétt væri að 500.000 kr. hefðu verið greiddar af stefnda til stefnanda 26. júlí 2005, eða eftir fundinn. Lögmaður stefnanda benti á að reikningurinn hefði verið gefinn út 14. júní 2005 og spurði, hvort hann hefði strax verið endursendur eða honum mótmælt með öðrum hætti. Sæmundurt kvað svo ekki hafa verið. Hann hefði tekið reikninginn með sér á fund við Eggert til að ræða þessi mál og fá niðurstöðu í þetta. Sæmundur sagði að forráðamenn stefnda hefðu talið sig vera að gera endanlega upp við stefnanda með greiðslu að fjárhæð 500.000 kr. hinn 26. júlí 2005, óháð útgefnum reikningi. Sæmundur sagði að launamiði hefði verið sendur stefnanda, sbr. dskj. 8, kerfisbundið úr bókhaldi stefnda. Um mistök hefði verið að ræða og þau hefðu verið leiðrétt. Í þessu hefði ekki falist greiðsluskylda á umræddum reikningi. Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur kom fyrir réttinn og gaf skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð, er liggur fyrir í málinu, og um atriði sem tengjast henni. Ályktunarorð: Af hálfu stefnanda voru unnar arkitektateikningar eða svonefndar byggingarnefndarteikningar fyrir stefnda af sextán íbúðum í raðhúsum við Langadal og Miðdal á Eskifirði. Með reikningi, dags. 14. júní 2005, krafði stefnandi stefnda um greiðslu með virðisaukaskatti, samtals að fjárhæð 2.390.400 kr. fyrir verkið. Óumdeilt er að stefndi hafði þá greitt stefnanda 200.000 kr. hinn 20. maí 2005 og 100.000 kr. hinn 3. júní 2005 fyrir teikningarnar. Upplýst er að Sæmundur Þór Sigurðsson, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri stefnda, fór á fund Eggerts Guðmundssonar, forsvarsmanns stefnanda, hinn 10. júlí 2005 með umræddan reikning frá 14. júní 2005 og þar skrifuðu þeir undir eftirfarandi orð: 3.000.000,- + vsk. fyrir allar teikningar. Rafmagn + Verkfr. + Arkit. Sæmundur Þór greindi frá því að honum hefði fundist stefnandi krefjast hærri fjárhæðar með umræddum reikningi en rétt væri. Hefði hann því farið á fund Eggerts, mótmælt reikningnum og samið við hann um að stefndi myndi greiða stefnanda fyrir arkitekta- , rafmagns- og burðarþolsteikningar samtals að fjárhæð 3.000.000 kr. auk virðisaukaskatts. Eggert Guðmundsson kvaðst hins vegar ekki muna að umræddum reikningi stefnanda hefði verið mótmælt af hálfu stefnda. Sæmundur Þór hefði komið til fundar við sig og beðið um afslátt í formi samkomulags um að stefnandi gerði heildarteikningar fyrir stefnda fyrir 3.000.000 kr. auk virðisaukaskatts. Hefði hann samþykkt það með því skilyrði að stefndi greiddi eftirstöðvar umrædds reiknings strax. Stefndi byggir á því að við gerð samnings við stefnanda hafi umræddum reikningi stefnanda verið mótmælt og samningsgerðin sjálf feli í sér skýr mótmæli. Ekki verður fallist á þessar málsástæður stefnda. Aðila greinir á um hvað forsvarsmönnum þeirra fór í milli og um hvað var samið. Sýnileg sönnunargögn eru með fátæklegasta móti. Óumdeilt er þó að stefnandi vann fyrir stefnda áðurgreindar byggingarnefndarteikningar og að stefndi tók við reikningi að fjárhæð 2.390.400 kr. frá stefnanda fyrir teikningarnar, sem færðar voru af starfsmönnum stefnda á launamiða 2006 til skattstjóra, en síðar var réttilega leiðrétt í fjárhæðina 800.000 kr., er var sú fjárhæð, sem stefndi greiddi stefnanda. Einnig er til þess að líta að samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, telur matsmaður hæfilega þóknun til arkitekts í þessu tilviki, og að teknu tilliti til markaðarins í júlí 2005, vera 2.403.774 kr., en að viðbættum virðisaukaskatti samtals 2.992.699 kr. Að öllu samanlögðu er engin haldbær ástæða til að ætla að forsvarsmaður stefnanda, Eggert Guðmundsson, hafi samþykkt munnlega við framkvæmdastjóra stefnda að falla frá kröfu um greiðslu á 1.590.400 kr. fyrir byggingarnefndarteikningarnar gegn loforði af hálfu stefnda um 3.000.000 kr. greiðslu auk virðisaukaskatt fyrir arkitekta- , rafmagns- og burðarþolsteikningar. Styðst það og við þá staðreynd að 500.000 kr. af þeim 800.000 kr., sem stefndi greiddi þó stefnanda fyrir byggingarnefndarteikningarnar, voru inntar af hendi 26. júlí 2005 eftir umdeild orðaskipti Eggerts og Sæmundar Þórs hinn 10. júlí 2005 og án þess að stefnandi hefði unnið nokkuð frekar fyrir stefnda frá 14. júní 2005. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð með vöxtum og málskostnaði, allt eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Viðhald fasteigna ehf., greiði stefnanda, Nælon ehf., 2.390.400 krónur. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2005 til greiðsludags, að frádregnum 200.000 krónum 20. maí 2005, 100.000 krónum 3. júní 2005 og 500.000 krónum 26. júlí 2005. Stefndi greiði stefnanda 585.550 krónur í málskostnað.
Mál nr. 431/2008
Líkamsárás Skilorðsrof Ítrekun
M var ákærður fyrir líkamsárás skv. 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa ráðist á V á heimili hennar og gripið í hár hennar, hárreytt hana og fellt í gólfið og eftir að hún hafi staðið upp tekið hana kverkataki og ýtt upp við vegg. M játaði verknaðinn fyrir héraðsdómi. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að M hafði áður verið dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. hegningarlaga og hafði sá dómur ítrekunaráhrif á brot M, skv. 71. gr., sbr. 1. mgr. 218. gr. hegningarlaga. Þá var litið til þess að um skilorðsrof var að ræða og að M réðst á V þó börn hennar væru á heimilinu og yrðu að einhverju leyti vitni að átökunum. Hins vegar var einnig litið til 2. málsliðar 3. mgr. 218. gr. b. laganna þar sem aðdragandi árásarinnar voru erfiðleikar í samskiptum M og V og hún hafði ögrað og hótað honum. Var refsing M ákveðin fangelsi í fimm mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. júní 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess aðallega að refsing verði felld niður en til vara mildunar refsingar. Eins og fram kemur í héraðsdómi var ákærði dæmdur 19. maí 2003 í þriggja mánaða fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hefur dómurinn ítrekunaráhrif á brot ákærða samkvæmt 71. gr., sbr. 1. mgr. 218. gr. b. laganna og verður það metið honum til refsiþyngingar. Af hálfu ákæruvalds hefur verið fallist á þá málsvörn ákærða að aðdragandi árásarinnar hafi verið erfiðleikar í samskiptum hans og konunnar og hafi hún ögrað sér og hótað. Við ákvörðun refsingar hans er því einnig litið til 2. málsliðar 3. mgr. 218. gr. b. laganna. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er refsing ákærða ákveðin fangelsi í fimm mánuði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Magnús Birkir Magnússon, sæti fangelsi í fimm mánuði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 237.241 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 14. maí 2008. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn á Akranesi með ákæru 2. janúar 2008 á hendur ákærða, Magnúsi Birki Magnússyni, kt. [...], Einigrund 4 á Akranesi. Málið var dómtekið 23. apríl 2008. Í ákæruskjalinu segir að málið sé höfðað gegn ákærða „fyrir líkamsárás á Akranesi með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 15. október 2007, ráðist á Valgerði Magnúsdóttur, kt. [...], á heimili hennar að Heiðargerði 21 og gripið í hár hennar, hárreytt hana og fellt hana í gólfið þannig að hún slóst utan í stól og eldhúsinnréttingu íbúðarinnar. Eftir að henni tókst að standa upp á nýjan leik, tekið hana kverkataki og ýtt henni upp að vegg, allt með þeim afleiðingum að Valgerður hlaut eymsli yfir hægra kjálkalið, eymsli í hnakka þar sem nokkurt hárlos var, marblett og afrifa á hægri olnboga og á hægri upphandlegg, marblett, afrifa og eymslapunktur á brjóstkassa við vinstra herðablað og marblett við litlu tá. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ I. Hinn 16. október 2007 mætti Valgerður Magnúsdóttir á lögreglustöðina á Akranesi og lagði fram kæru vegna líkamsárásar á hendur ákærða. Lýsti Valgerður atvikum þannig að nóttina áður, um kl. 1.30, hefði ákærði komið á heimili hennar og verið drukkinn. Kom fram hjá Valgerði að þau hefðu átt í sambandi um nokkurt skeið en verið hætt saman fyrir um fjórum vikum. Valgerður sagði að ákærði hefði farið að ásaka hana um að halda framhjá honum. Hann hefði orðið mjög æstur og hún þá beðið hann að fara en hann virt þau tilmæli að vettugi. Valgerður kvaðst hafa orðið mjög hrædd og hrópað á hann en þá hefði ákærði ráðist á hana með því að grípa í hár hennar og snúa hana niður. Kvaðst Valgerður hafa kastast utan í stól og rekist í eldhúsinnréttinguna, en síðan hefði ákærði setið ofan á henni og haldið henni niðri á hárinu. Þegar hér var komið sagði Valgerður að sonur hennar, 11 ára að aldri, hefði komið og reynt að fá ákærða til að hætta. Valgerður kvaðst síðan hafa náð að rífa sig lausa og standa upp og beðið ákærða að fara. Hann hefði þá gripið með hendinni um kverkar hennar og ýtt henni upp að vegg. Nánar lýsti Valgerður þessu þannig að ákærði hefði kreist háls hennar þannig að hún náði ekki andanum. Við þetta hefði sonur hennar flúið inn í herbergi sitt grátandi. Valgerður sagðist hafa reynt að ná taki á ákærða og slá til hans svo hún losnaði en hann haldið áfram að kreista háls hennar og þrengja að öndunarvegi. Kvaðst Valgerður hafa misst mátt í fótunum og séð allt í móðu en ákærði hefði sleppt henni þegar hún var að missa meðvitund. Þá hefði hún verið fallin í gólfið og skriðið eftir því en það næsta sem hún mundi var að börn hennar, fyrrgreindur sonur 11 ára og dóttir 9 ára, voru hjá henni grátandi. Ákærði hefði þá verið farinn. II. Eftir að ákærði var farinn frá Valgerði hafði hún samband símleiðis við Jón Valgeir Pálsson, barnsföður sinn. Í skýrslutöku hjá lögreglu 24. október 2007 sagði Jón að Valgerður hefði verið í mikilli geðshræringu og beðið sig að koma þegar í stað. Þegar Jón kom á heimili Valgerðar sagði hann að hún og börnin hefðu staðið í einum hnapp í forstofunni og hann strax séð að börnin voru í miklu uppnámi, dóttirin grátandi en sonurinn stjarfur. Þau hefðu svo lýst atvikum fyrir sér. III. Næsta morgun eftir umræddan atburð leitaði Valgerður sér aðhlynningar á Heilsugæslustöðinni á Akranesi. Í áverkavottorði Reynis Þorsteinssonar, heilsugæslulæknis, 16. október 2007 segir meðal annars svo: Við skoðun eru eymsli yfir hægri kjálkalið. Það eru eymsli í hnakka þar sem nokkurt hárlos hefur orðið. Á hægri olnboga sést marblettur og afrifa og sömuleiðis á upphandlegg hægra megin. Á brjóstkassa til hliðar við vinstra herðablað er marblettur, smá afrifa og eymslapunktur. Á vinstri rist er marblettur proximalt við litlu tá. Valgerður afhenti lögreglu hár til rannsóknar sem hún sagði að ákærði hefði reytt af höfði hennar. Voru hárin send til rannsóknar með smásjárskoðun. Í niðurstöðum þeirrar rannsóknar segir að 25 hár hafi verið valin af handahófi úr hárflókanum en af þeim hafi 23 hár verið á anagen-stigi hárvaxtar, sem þýði að þau hafi ekki fallið eðlilega úr hársverðinum heldur verið kippt úr. Enn fremur hafi nokkur háranna borið þess greinilega merki að þeim hafi verið kippt úr með átaki. IV. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 24. október 2007 og neitaði að hafa í umrætt sinn ráðist á Valgerði. Þvert á móti sagði ákærði að hún hefði ráðist á sig og klórað í andlitið. Kvaðst ákærði hafa brugðist við því með að snúa hana niður og halda henni á gólfinu. Við yfirheyrsluna var ákærða sýndur hárflóki sem Valgerður hafði látið lögreglu í té og taldi hann að hárið væri úr hárbursta hennar. Í öllu fallið hefði hann ekki hárreitt hana. Aðspurður um börn Valgerðar sagði ákærði að stelpan hefði vaknað og komið en hann hefði ekki orðið var við strákinn. Fyrir dómi játaði ákærði hins vegar afdráttarlaust þá háttsemi sem honum er gefin að sök. Ákærði tók þó fram að aðdragandinn hefðu verið erfiðleikar í samskiptum við brotaþola með ögrunum og hótunum í sinn garð. Af hálfu ákæruvaldsins var ekki vefengd sú frásögn ákærða um tildrög málsins. V. Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað að hafa framið það brot sem honum er gefið að sök og er játning hans studd sakargögnum, sem hér hafa verið rakin í einstökum atriðum. Eru því efni til að leggja dóm á málið samkvæmt 125. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir brotið, sem réttilega er heimfært til refsilaga í ákæru. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í þessu máli rauf hann skilorð dómsins frá 21. febrúar 2006. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga verður refsing samkvæmt þeim dómi tekin upp og ákærða gerð refsing í einu lagi vegna beggja málanna að teknu tilliti til 77. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar horfir til þyngingar að ákærði lét það ekki aftra sér frá því að ráðast að brotaþola þótt börn hennar væru á heimilinu og urðu þau að einhverju leyti vitni að átökunum. Að þessu gættu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Þegar virt er brotið og sakaferill ákærða eru engin efni til að skilorðsbinda refsinguna. Engan kostnað leiddi af rannsókn og meðferð málsins. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Magnús Birkir Magnússon, sæti fangelsi í fjóra mánuði.
Mál nr. 359/2009
Kærumál Lögræði Fjárræði
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur fjárræði til 17. apríl 2010 á grundvelli a. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. júní 2009, þar sem sóknaraðili var sviptur fjárræði til 17. apríl 2010. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að svipting fjárræðis verði takmörkuð við sex mánuði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 23. júní 2009 og krefst þess aðallega að sóknaraðili verði sviptur fjárræði ótímabundið en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 120.000 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 735/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Réttindaröð
Við slit B krafðist hann þess að krafa, sem átti rætur að rekja til þess að hann hafði ofgreitt af ólögmætu gengistryggðu láni hjá S, yrði við slit S viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að þar sem um væri að ræða endurkröfu sem stofnast hefði um það bil hálfu ári áður en S var tekinn til slita gæti 110. gr. fyrrgreindra laga ekki átt við um kröfu B. Þá var varakröfu B, um að krafan nyti stöðu almennrar kröfu eftir 113. gr. laganna, hafnað með vísan til þess að henni hefði verið lýst löngu eftir að kröfulýsingarfrestur var liðinn yrði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26.október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. nóvember sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2016 þar sem því var hafnað að krafasóknaraðila, sem hann lýsti við slit varnaraðila, yrði viðurkennd samkvæmt 3.tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1.mgr. 179. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verðitekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og rakið er nánar í hinum kærða úrskurði varmeð dómi Hæstaréttar 17. september 2014 í máli nr. 591/2014 leyst úr ágreiningier varðar tilurð og eðli kröfu sóknaraðila og því slegið föstu að um væri aðræða endurkröfu, en ekki skaðabótakröfu, sem stofnast hefði 9. janúar 2009.Varnaraðili var tekinn til slita með úrskurði héraðsdóms 23. júní 2009 og honumskipuð slitastjórn. Eiga ákvæði 110. gr. laga nr. 21/1991, sem sóknaraðilivísar til, því ekki við um kröfu hans, sbr. 102. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur með vísan til forsendna.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Byggingarfélagið Gustur ehf., greiðivarnaraðila, Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2016.I.Máli þessu, sem erágreiningsmál um slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins 23. desember2013 með bréfi slitastjórnar varnaraðila með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr.171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti ofl. Málið var tekið tilúrskurðar 15. september 2016. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 197.210.662krónur, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 3. tölul. 110. gr. laga nr.21/1991. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt matidómsins.Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.Þá er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnaðsamkvæmt málskostnaðarreikningi sem áskilinn er réttur til að leggja fram viðmunnlegan flutning málsins eða að skaðlausu að mati dómsinsII. MálsatvikAðilar málsins gerðu 5.september 2007 með sér lánssamning þar sem varnaraðili lofaði að lána jafnvirði193.500.000 króna í erlendum myntum „JPY 50% CHF 50%“ sem sóknaraðili skuldbattsig til að greiða í einu lagi 1. september 2008. Með viðauka við samninginn 27.ágúst 2008 var skilmálum lánsins breytt, meðal annars á þann hátt að lániðskyldi greiða 1. september 2009. Sóknaraðili gerði lániðupp á grundvelli samkomulags aðila með því að inna af hendi 362.913.317 krónur 9. janúar 2009. Samkvæmt heimild í 100.gr. a. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008,vék Fjármálaeftirlitið stjórn varnaraðila frá 21. mars 2009 og skipaðiskilanefnd yfir hann. Samkvæmt ákvörðunFjármálaeftirlitsins 26. maí 2009 voru allar eignir og tryggingarréttindi, semtengdust kröfum varnaraðila, framseldar Dróma hf. Með úrskurði héraðsdóms23. júní 2009 var varnaraðila skipuð slitastjórn samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002.Frestdagur var 30. október 2008 samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002,sbr. 4. mgr. 86. gr. sömu laga. Slitastjórnin gaf útinnköllun til kröfuhafa og birtist hún fyrra sinni í Lögbirtingablaðinu 22.júlí 2009. Kröfulýsingarfrestur var sex mánuðir og lauk því 22. janúar 2010. Sóknaraðili lýsti ekkikröfu á hendur varnaraðila innan kröfulýsingarfrests. Af dómi Hæstaréttar frá17. september 2014 í máli nr. 591/2014 sem aðilar málsins hafa báðir vísað tilí málatilbúnaði sínum verður ráðið að sóknaraðili hafi sent Dróma hf. tölvubréf29. september 2011 í framhaldi af því að Hæstiréttur kvað upp dóm 9. júní 2011í máli nr. 155/2011 þar sem m.a. var óskað eftir endurútreikningi á því lánisem sóknaraðila var veitt 5. september 2007. Með tölvubréfi, dags. 27.október 2011, sendi sóknaraðili Dróma hf. síðan útreikninga sem hann hafðilátið gera á láninu.Þar sagði að sóknaraðili hefði með því að greiðalánið ofgreitt sem næmi 155.272.298 krónum og að hann vildi skuldajafna þeirrifjárhæð á móti greiðslu fyrrgreinda lánsins og skuldabréfs frá 31. desember2008.Drómi hf. staðfestimóttöku tölvubréfsins 31. október 2011 og tók starfsmaður félagsins fram ísvarinu að hann gerði „ráð fyrir að samþykkt [yrði] skuldajöfnun í málinu, en[væri] ekki með formlegt samþykki, vegna þess að ekki [lægi] fyrir endanlegurendurútreikningur á lánunum.“Með tölvubréfi, dags. 29.mars 2012, sendi Drómi hf. sóknaraðila nýjan endurútreikning sem mun hafa veriðgerður að tilhlutan félagsins þar sem fram kom að inneign vegna ofgreiðslulánsins næmi 197.210.662 krónum. Í bréfinu var jafnframt tekið fram að ekkiværi „skuldajöfnunarréttur í þessu máli“. Drómi hf. fór íkjölfarið fram á að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu félagsins áhendur honum samkvæmt skuldabréfi frá 31. desember 2008, en sóknaraðili munhafa greitt fyrstu tvær afborganirnar af skuldabréfinu frá 31. desember 2008,en síðan ekki sinnt áskorun Dróma hf. um frekari greiðslu af bréfinu. Við fjárnámsgerð 22.janúar 2013 fór sóknaraðili fram á að gerðin yrði felld niður sökumskuldajafnaðar þar sem hann ætti hærri kröfu á hendur Dróma hf. en næmikröfunni sem fjárnáms væri krafist fyrir. Ekki var fallist á þau mótmælivarnaraðila og að kröfu gerðarbeiðanda var gert fjárnám í fasteigninni Vatnsendabletti1B „í réttindum skv. tryggingarbréfi nr. 5138.“ Á grundvelli fjárnámsinsfór Drómi hf. með beiðni 15. ágúst 2013 fram á nauðungarsölu á fasteigninni tillúkningar skuld samkvæmt tryggingarbréfinu. Í lok árs 2013 framseldi félagið„réttindi þau sem [vörðuðu] ofangreinda nauðungarsölubeiðni“ til Hildu ehf. semvarð þar með gerðarbeiðandi. Fasteignin var síðan seldHildu ehf. á uppboði 24. febrúar 2014 og í kjölfarið gerði sóknaraðili þá kröfufyrir héraðsdómi, sbr. bréf 5. mars 2014, að nauðungarsalan yrði felld úrgildi.Í máli því sem rekið var fyrir héraðsdómi um þetta atriði sneristágreiningurinn um hvort skilyrði hefðu verið til þess að lögum að sóknaraðiligæti skuldajafnað kröfu sinni vegna þess, sem hann hafði ofgreitt af láninu 9.janúar 2009, á móti áðurgreindum kröfum Dróma hf. og síðar Hildu ehf. á hendursér þegar hann beindi yfirlýsingu um skuldajöfnuð til Dróma hf. 27. október2011.Með dómi sínum í máli nr.591/2014 sem kveðinn var upp þann 17. september 2014 hafnaði Hæstiréttur því aðsóknaraðili gæti átt skuldajafnaðarrétt með vísan til stofndags kröfunnar 9.janúar 2009 og fortakslauss ákvæðis 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Í dómiHæstaréttar farið svofelldum orðum um þær kröfur sem sóknaraðili hélt fram aðþessu leyti, en sóknaraðili var varnaraðili í málinu: Eins og áður segirgreiddi varnaraðili 9. janúar 2009 upp lánið samkvæmt lánssamningnum 5.september 2007. Reisir varnaraðili kröfu sína um skuldajöfnuð einkum á því aðkrafa hans vegna ólögmætrar gengistryggingar lánsins hafi stofnast þegar viðgerð samningsins, en fyrst orðið virk við greiðslu lánsins. Ekki verður á þaðfallist þar sem hér er ekki um að ræða skaðabótakröfu vegna vanefnda ásamningnum, heldur endurkröfu vegna þess að greitt var meira samkvæmt honum enlög heimiluðu. Sú endurkrafa stofnaðist fyrst þegar lánið var greitt upp 9.janúar 2009 og Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf. auðgaðist semumframgreiðslunni nam, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. maí 2012 í málinr. 226/2012, og því eftir frestdag við slit sparisjóðsins sem var 30. október2008. Þegar af þeirri ástæðu er krafan ekki tæk til skuldajafnaðar vegna hinsfortakslausa ákvæðis 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem tilkynning umskuldajöfnuð er í eðli sínu ákvöð, sem er skuldbindandi fyrir móttakanda hennaref skilyrði skuldajafnaðar eru uppfyllt, hefur ekki þýðingu við úrlausn málsþessa þótt sóknaraðili hafi lýst því yfir haustið 2011 að hann gerði ráð fyrirað skuldajöfnuður yrði samþykktur sem síðan varð ekki raunin.Sóknaraðili lýsti næstkröfu þeirri sem mál þetta byggir á til varnaraðila með kröfulýsingu dags. 17.ágúst 2015. Krafðist sóknaraðili þess aðallega að krafa hans yrði viðurkenndsem búskrafa samkvæmt 3. og 4. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991, en til vara aðkrafan yrði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Með bréfi, dags. 17.september 2015, hafnaði varnaraðili kröfum sóknaraðila. Um aðalkröfusóknaraðila vísaði varnaraðili þá til þess að samkvæmt fyrrgreindum dómiHæstaréttar hefði krafa sóknaraðila stofnast 9. janúar 2009 og því fyrir þanntíma sem ákvæði 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 tæki til. Jafnframt vísaðivarnaraðili til þess að ákvæði 4. tölul. 110. gr. tæki aðeins til þeirra krafnasem stofnuðust eftir frestdag með ráðstöfunum skuldara sem voru samþykktar afaðstoðarmanni hans við greiðslustöðvun eða nauðasamningi ásamt frekariskilyrðum. Fyrir lægi að varnaraðili hefði aldrei farið í greiðslustöðvun eðaleitað nauðasamninga og því ætti ákvæði 4. tölul. 110. gr. augljóslega ekki viðum kröfu hans. Um varakröfu sóknaraðilavísaði varnaraðili til 118. gr. laga nr. 21/1991 um að krafa falli niður efhenni er ekki lýst áður en kröfulýsingarfresti lýkur nema undantekningarákvæði118. gr. eigi við. Kröfulýsingarfresti hafi lokið 22. janúar 2010 en kröfunnihafi fyrst verið lýst með kröfulýsingu sóknaraðila 17. ágúst 2015 og því sékrafan fallin niður vegna vanlýsingar. Þá vísaði varnaraðili enn fremur tilþess að samkvæmt 3. gr. laga nr. 59/2015, um breytingu á lögum umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002, með síðari breytingum, yrði nýjum kröfum ekkikomið að við atkvæðagreiðslu á skiptafundi um frumvarp að nauðsamningi nema aðþví leyti sem þeim yrði um leið komið að við slit fjármálafyrirtæki samkvæmt118. gr. laga nr. 21/1991, þó þannig að kröfum sem stofnuðust fyrir 1.september 2014 og lýst væri á grundvelli 1. eða 5. tölul. þeirrar greinar yrðiað lýsa fyrir slitastjórn samkvæmt 117. gr. sömu laga í síðasta lagi 15. ágúst2015. Þar sem kröfulýsing varnaraðila væri dagsett 17. ágúst 2015 og hefðiborist slitastjórn 20. ágúst 2015 kæmist hún ekki að við atkvæðagreiðslu umfrumvarp að nauðasamningi varnaraðila. Í kjölfarið var haldinnfundur þann 22. september 2015 vegna afstöðu varnaraðila til kröfu sóknaraðila.Á fundinum ítrekaði varnaraðili afstöðu sína en sóknaraðili mótmæltiafstöðunni. Var ágreiningi aðila í framhaldinu vísað til dómsins með bréfivarnaraðila, dags. 2. nóvember 2011. III. Málsástæður aðilaMálsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili heldur framað aðalkrafa hans falli undir 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. en þar séu taldar kröfur sem hafi orðið til á hendurþrotabúinu eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um töku búsins tilgjaldþrotaskipta með samningum skiptastjóra eða vegna tjóns sem búið bakaröðrum.Sóknaraðili vísar tilþess að í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 591/2014, komi fram að krafa hans hafifyrst stofnast þegar lánið var greitt upp 9. janúar 2009 og SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis hf. auðgaðist sem umframgreiðslunni nam eftir frestdagþann 30. október 2008. Af þeim sökum hafi sérstök skilyrði skuldajafnaðar, semlúta meðal annars að því að lánardrottinn hafi eignast kröfuna áður en þrírmánuðir voru til frestdags, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991, ekki veriðfyrir hendi. Sóknaraðili telur að þar sem krafa þess máls sé ekki reist áskuldajafnaðarákvæðum gjaldþrotaskiptalaga þá gildi um hana aðrar forsendur ogmálsástæður og önnur ákvæði laganna. Óumdeilt sé þó að krafan stofnaðist eftirfrestdag. Sóknaraðili telur hinsvegar að orðalag framangreinds Hæstaréttardóms um að krafan hafi fyrst stofnastþann 9. janúar 2009, orki tvímælis í máli þessu og geti ekki verið stofndagurhennar eftir almennum reglum kröfuréttar um endurheimt verðmæta eins og rauninsé í máli þessu, en málin eru ekki hliðstæð að þessu leyti eins og áður greindiþar fyrra málið byggðist á skuldajafnaðarrétti. Því sé óráðið hvað Hæstirétturátti við með framangreindu orðalagi og hvort það nái yfir forsendur þessa málsþví það bendir til að einhver annar stofndagur kröfunnar geti einnig áttvið. Af hálfu sóknaraðila erþví haldið fram að ef krafan eigi að hafa stofnast fyrst þann 9. janúar 2009,þá hafi sóknaraðili ekki vitað af því, enda greiddi hann kröfuna þann dag ígóðri trú um réttmæti hennar. Ef miðaætti við stofndag kröfunnar þann 9. janúar 2009 þá geti réttaráhrif hennar ekkináð fram að ganga fyrr en sóknaraðili vissi að hann ætti kröfu á hendurvarnaraðila, því annars gæti krafan t.d. fyrnst áður en það uppgötvaðist. Sóknaraðili telur að afþessu leiði að ekki sé hægt að miða stofndag kröfunnar við 9. janúar 2009,heldur verði að miða hann við 29. mars 2012 þegar endurútreikningur kröfunnarlá fyrir. Sóknaraðili vísar tilþess að stofnunarhættir krafna geti verið með ýmsum hætti en feli þó aðallega ísér viljayfirlýsingu, sem ætlað er að stofna rétt, breyta rétti eða fella niðurrétt, sbr. endurútreikning Dróma hf., sem stofnaði rétt til handa sóknaraðila. Með greiðslu kröfunnarþann 9. janúar 2009 hafi rétti varnaraðila til frekari greiðslu lokið.Sóknaraðili telur að ef skuldabréfið hefði ekki verið endurútreiknað þann 29.mars 2012 þá hefði aldrei stofnast nein krafa eða réttur til handa sóknaraðila,en skilja megi niðurstöðu Hæstaréttar um stofndag kröfunnar þannig eins og áðurgreindi, að unnt sé að miða við einhvernannan stofndag sem hafi réttaráhrif þrátt fyrir niðurstöðu í málinu nr.591/2014. Sóknaraðili telur allt að einu að stofndagur kröfunnar sé viðendurútreikning kröfunnar þann 29. mars 2012, sbr. framangreint og eftirfarandiröksemdir.Sóknaraðili hefur færtfram þau rök til stuðnings málatilbúnaði sínum að með því að Drómi hf.samþykkti að endurútreikna lánssamning aðila og sóknaraðili samþykki endanleganiðurstöðu þess útreiknings, hafi verið komin á samningur milli aðila umendurgreiðslu burt séð frá því að varnaraðili væri í slitameðferð. Sóknaraðilitelur sig hafa sýnt fram á að hann eigi tiltekna kröfu á hendur SPRON, og meðhvaða hætti hún hafi stofnast og á hvaða grundvelli hún hafi stofnast, þ.e.vegna endurútreiknings á grundvelli ólögmæts gengisláns frá SPRON.Þá byggir sóknaraðili áþví að varnaraðili hafi auðgast við umframgreiðslu kröfunnar enda hafi greiðslahennar verið þvinguð fram fyrir gjalddaga samkvæmt ólögmætu gengisviðmiðilánssamnings. Af því leiðir að um óréttmæta auðgun var að ræða. Sóknaraðilivísar til þess sá sem hafi hlotið óréttmæta auðgun á kostnað annars manns,skuli skila hinum ávinningi sínum, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt vísar sóknaraðili til réttarreglnaum endurgreiðslu ofgreidds fjár, en endurkröfurétturinn hafi stofnast um leiðog varnaraðili samþykkti endurútreikninginn. Sóknaraðili telur aðhöfnun varnaraðila á því að krafa hans komist að við skiptin hafi þau áhrif aðsóknaraðili verði fyrir tjóni sem umframgreiðslunni nemur og því sé fullnægtskilyrðum 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991, um tjón sem búið bakaröðrum. Sóknaraðili eigi þvískaðabótakröfu á hendur varnaraðila sem þessari fjárhæð nemi. Réttur til þeirraskaðabóta hafi stofnast með gerð hins ólöglega lánssamnings 5. september 2007.Þá hafi krafa sóknaraðila jafnframt fallið undir lög nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010, sem voru sett um endurheimturéttofgreidds fjár vegna ólögmætra lánasamninga, sbr. og Hæstaréttardóma í málunumnr. 600/2011 og 464/2012 um fullnaðarkvittanir sem krafa sóknaraðila fellureinnig undir. Þessu til stuðnings er og vísað til meginreglna kröfuréttar umstofnun skaðabótakrafna innan samninga.Sóknaraðili telur að meðendurútreikningi Dróma hf., á gengislánasamningi aðila hafi komist á samningurmilli aðila. Í þeim samningi hafi falist að Drómi hf., samþykkti að skuldabréfsóknaraðila hafi verið ólögmætur gengislánsamningur og að með því ættisóknaraðili inni hjá Dróma hf., sem sóknaraðili hefur samþykkt sbr. ákvæði 3.tl. 110. gr. laga nr. 21/1991. Með því hafi krafa sóknaraðila stofnast en ekkifyrr. Sóknaraðili telur að þegar hann greiddi kröfuna 9. janúar 2009, hafikrafa hans ekki lögvarin heldur hafi hún fyrst orðið það með endurútreikningnum,þegar hægt var að framfylgja efni kröfunnar á hendur varnaraðila. Krafan verðiheldur ekki eign sóknaraðila fyrr en með endurútreikningi. Að því er lýtur aðkröfulýsingu sinni vísar sóknaraðili til 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 enþar megi finna undantekningu frá þeirri reglu að kröfum sem ekki er lýst áðuren kröfulýsingarfresti lýkur falli niður gagnvart búinu. Í ákvæðinu segir aðkrafa falli ekki niður vegna vanlýsingar ef um kröfu er að ræða samkvæmt 1. –3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 eða hún hafi fyrst orðið til eftiruppkvaðningu úrskurðar um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta og henni sé lýstán ástæðulausra tafa og áður en boðað er til skiptafundar um frumvarp tilúthlutunar úr búinu. Sóknaraðili telur aðkrafa hans falli undir þetta ákvæði hvort sem er eftir 3. tölul. 110. gr. laganr. 21/1991 eða að hún hafi fyrst orðið til eftir uppkvaðningu úrskurðar umslitameðferð þann 23. júní 2009, þar sem sóknaraðili vissi ekki að hann ættimögulega kröfu á hendur búinu fyrr en eftir að dómur Hæstaréttar í máli nr.155/2011 var fallinn, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 92/2010 og nr.153/2010 um ólögmæt gengislán sem uppkveðnir voru 16. júní 2010, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 471/2010 uppkveðinn 16.september 2010. Þá hafi dómar Hæstaréttar um fullnaðarkvittanir, sbr. mál nr.600/2011 og 464/2012, ekki verið kveðnir upp fyrr en 15. febrúar og 18. október2012. Allir framangreindir dómar hafi fallið eftir uppkvaðningu úrskurðarhéraðsdómara um slitameðferð varnaraðila.Samkvæmt framangreinduhafi sóknaraðili ekki vitað að hann ætti kröfu fyrr en eftir að hann hafðisamband við varnaraðila Dróma hf. til að kanna rétt sinn til endurútreiknings,þangað til endurútreikningur var staðfestur af hálfu varnaraðila þann 29. mars2012 um að sóknaraðili hefði ofgreitt um 197.210.662 kr. þann 9. janúar 2009.Því hafi ekki verið möguleiki fyrir sóknaraðila að lýsa kröfum ákröfulýsingarfresti frá 22. júlí 2009 til og með 22. janúar 2010, þar semnefndir dómar um ólögmæt gengislán voru ekki kveðnir upp fyrr en eftir aðkröfulýsingarfrestur rann úr. Sóknaraðili hafi í kjölfar dóms Hæstaréttar ímáli nr. 591/2014 hafist handa um að leita leiða til að fá kröfu sína greiddasem leiddi til framangreindrar kröfulýsingar. Kröfunni sé því lýst án allraástæðulausra tafa. Sóknaraðili hafnar því aðbráðabirgðaákvæði XI. í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 3. gr.laga nr. 59/2015, eigi við um kröfu hans. Vísar sóknaraðili í því sambandi tilþess að í athugasemdum við ákvæði 3. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr.59/2015 komi fram að þær breytingar sem lögin fela í sér taki tilnauðasamningsumleitana þeirra fjármálafyrirtækja sem hafi lagt fram frumvarp aðnauðasamningi til að ljúka slitum eftir gildistöku laganna. Varnaraðili hafihins vegar ekki lagt fram frumvarp að nauðasamningi þegar sóknaraðili lýstikröfu sinni. Jafnframt komi fram í 5. tölul. 118.gr. laga nr. 21/1991 aðkröfunni þurfi að vera lýst áður en boðað er til skiptafundar um frumvarp tilúthlutunar úr búinu. Varnaraðili hafi ekki boðað til slíks skiptafundar oggildi ákvæði 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 því enn að þessu leyti.Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili bendir á að íkröfulýsingu sóknaraðila sé byggt á því að krafan hafi stofnast 9. janúar 2009og um rétthæð kröfunnar vísað til 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 ágrundvelli þess að krafan hafi stofnast eftir frestdag. Í greinargerð tildómsins breyti sóknaraðili hins vegar rökstuðningi sínum fyrir rétthæðkröfunnar og miði við að krafan hafi stofnast eftir að bú varnaraðila var meðúrskurði héraðsdóms tekið til slitameðferðar.Af hálfu varnaraðila erbyggt á því að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 591/2014 frá 17. september2014 sé stofndagur kröfu sóknaraðila 9. janúar 2009 og því fyrir framangreindanúrskurðardag um töku bús varnaraðila til slitameðferðar. Sú niðurstaðaHæstaréttar sé bindandi í máli þessu. Varnaraðili telur aðsóknaraðili túlki orðalag í þessum dómi Hæstaréttar ranglega í greinargerðsinni. Telur varnaraðili að augljóst sé af orðalagi Hæstaréttar að orðið„fyrst“ í setningu dómsins: „Sú endurkrafa stofnast fyrst þegar að lánið vargreitt upp 9. janúar 2009...“ skýrist af þeirri einföldu staðreynd aðsóknaraðili máls þessa hélt því fram í sama máli að krafan hefði stofnast 5. september2007. Með hliðsjón af þeirri kröfugerð sóknaraðila segir Hæstiréttur að krafanhafi fyrst stofnast þegar lánið var greitt upp þann 9. janúar 2009. Sóknaraðili kjósi hinsvegar nú að skýra orðið „fyrst“ með allt öðrum hætti þannig að Hæstiréttur sé meðorðalagi þessu að opna þann möguleika fyrir sóknaraðila að frekari og aðrirstofndagar kröfunnar komi til greina og sóknaraðili geti einfaldlega valið sérhentugra tímamark sem stofndag. Varnaraðili telur að málatilbúnaður sóknaraðilaað þessu leyti sé hvorki í samræmi við eðlilega orðskýringu né meginreglurkröfuréttar. Í þessu sambandi er einnig bent á dóm Hæstaréttar frá 8. maí 2012í máli nr. 226/2012 þar sem niðurstaða Hæstaréttar í sambærilegu máli var sú aðstofndagur kröfu var við uppgreiðslu láns þegar ofgreiðsla átti sér stað.Varnaraðili telur aðkrafa sóknaraðila falli því ekki undir 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 ogundanþágutilvik þau sem talin eru í 118. gr. laganna eigi því ekki við um kröfusóknaraðila. Því beri að hafna aðalkröfu sóknaraðila.Önnur rök sóknaraðilafyrir því að stofndagur kröfunnar sé eftir úrskurðardag um töku bús sóknaraðilatil slitameðferðar.Sóknaraðili heldur þvífram að krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila hafi stofnast með endurreikningivarnaraðila á láni sóknaraðila sem tekið var þann 5. september 2007 og birtinguþess endurreiknings þann 29. mars 2012. Varnaraðili hafnaralgerlega þessari túlkun sóknaraðila þar sem hún sé ekki í samræmi viðmeginreglur kröfuréttar. Varnaraðili vísar til þess að endurreikningur hanshafi byggt á ofgreiðslu sóknaraðila sem átti sér stað 9. janúar 2009.Endurreikningurinn feli ekki í sér neina viðurkenningu á réttmæti kröfunnar fráhendi varnaraðila enda komi m.a. skýrt fram með endurreikningsblaði sú afstaðaað ekki sé skuldajöfnunarréttur í máli þessu. Sú niðurstaða byggi vitaskuld áþví að stofndagur kröfunnar er sé 9. janúar 2009.Því síður fylgiendurreikningum því að „samningur“ hafi komist á á milli aðila eða að kröfuhafihafi með endurreikningnum gefið „loforð“ um endurgreiðslu. Þessu haldisóknaraðili þó öllu fram í greinargerð sinni sem rökum fyrir því að stofndagurkröfunnar sé eftir úrskurðardag en ekki þann 9. janúar 2009, eins ogHæstiréttur kvað úr um.Þá fjalli sóknaraðili umþað að krafan hafi ekki orðið „raunveruleg“ fyrr en með endurreikningnum þvífyrr hafi sóknaraðili ekki vitað að hann ætti kröfuna. Varnaraðili telur þessirök sóknaraðila óskiljanleg og ekki sé ljóst af þessum rökum hvort sóknaraðilibindi ákveðin réttaráhrif við meinta vitneskju sína um tilvist kröfunnar eðahvort stofndagur kröfunnar haldist í hendur við meinta vitneskju sóknaraðila umtilvist kröfunnar.Varnaraðili víkur íkjölfarið að umfjöllun í greinargerð sóknaraðila un hvenær hann telji sig fyrsthafa öðlast vitneskju um kröfu sína á hendur varnaraðila. Varnaraðili bendir áað sóknaraðili haldi því fram á einum stað í greinargerðinni að hann hafi fyrstvitað um tilvist kröfu sinnar við endurreikning hennar 29. mars 2012 en annarsstaðar í greinargerðinni sé haldið fram að sú vitneskja hafi fyrst verið tilstaðar þegar dómur Hæstaréttar í málinu nr. 155/2011 féll, þ.e. 9. júní 2011.Þá fullyrði sóknaraðili ítrekað í greinargerð sinni að samningur hafi komist ámeð aðilum og vísi m.a. til Dróma hf. í því sambandi sem hafi samþykkt að skuldabréfsóknaraðila hafi verið ólögmætur gengislánasamningur en með því hafi krafanorðið „fullgild“. Varnaraðili kveðst eigaerfitt með að svara framangreindum fullyrðingum sóknaraðila enda sé honum ekkiljóst hver merking þeirra sé, bæði almennt sem og í ljósi meginreglnakröfuréttar. Varnaraðili hafnar hins vegar öllum kröfum sóknaraðila þess efnisað krafan hafi annan stofndag en 9. janúar 2009 eða að endurreikningur Drómahf. jafngildi því að samningur hafi komist á um greiðslu kröfunnar eða samþykkifyrir henni á annan hátt.Varnaraðili bendir ennfremur á að sóknaraðili lýsi því í greinargerð sinni að hann hafi vegnahöfnunar varnaraðila á því að krafa hans komist að við slitameðferð varnaraðilaorðið fyrir tjóni og eigi því skaðabótakröfu á hendur sóknaraðila. Skaðabótakrafa þessi hafi stofnast við gerðhins ólögmæta lánasamnings 5. september 2007.Varnaraðili bendir á aðsóknaraðili sé þarna kominn með enn einn stofndag kröfunnar þ.e. 5. september2007. Þetta tímamark sé fyrir úrskurðardag um slitameðferð varnaraðila því ekkikrafa sem ætti undir 3. tölul. 110. gr. gþl. eins og sóknaraðili heldur fram.Hins vegar vilji svo til að Hæstiréttur hefur þegar fjallað um þessa málsástæðusóknaraðila í máli nr. 591/2014. Þar var það niðurstaða Hæstaréttar aðsóknaraðili ætti ekki skaðabótakröfu á hendur varnaraðila heldur kröfu vegnaofgreidds fjár sem stofnast hefði 9. janúar 2009.Varnaraðili hafnar þvíalgerlega að sóknaraðili hafi lýst meintri búskröfu sinni án ástæðulausra tafaí samræmi við áskilnað 5. tölul. 118. gr. gþl. Varnaraðili bendir á aðstofndagur kröfunnar hafi verið 9. janúar 2009. Samkvæmt yfirlýsinguvarnaraðila sjálfs hafi hann vitað um tilvist kröfunnar á grundvelliHæstaréttardómi í máli nr. 92/2010, sem kveðinn var upp 16. júní 2010 en aukþess vísi sóknaraðili til Hæstaréttardóms sem kveðinn var upp 9. júní 2011 ímáli nr. 155/2011. Að mati varnaraðila hefurdómur Hæstaréttar í máli nr. 591/2014 ekkert gildi hvað varðar skilyrði 5.tölul. 118. gr. gþl. Jafnvel þó svo væri bendir sá sé síðastnefndi dómurinnkveðinn upp 17. september 2014 en kröfu sóknaraðila í máli þessu var ekki lýstfyrir varnaraðila fyrr en tæpu ári síðar eða þann 17. ágúst 2015. Varnaraðilitelur því ljóst að sóknaraðili hafi ekki lýst meintri búskröfu sinni án ástæðulausratafa.Vegna umfjöllunar ígreinargerð sóknaraðila um að bráðabirgðaákvæði XI. í lögum umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002 eigi ekki við í máli þessu bendir varnaraðili áað í ákvæðinu sé kveðið skýrt á um það að krafa sem stofnast fyrir 1. september2014 og lýst er á grundvelli 1. eða 5. tl. 118. gr. gþl. eins og eigi við í þvítilviki sem hér um ræðir, verði ekki komið að við atkvæðisgreiðslu áskiptafundi um frumvarp að nauðasamningi fjármálafyrirtækis, ef kröfunni hefurekki verið lýst fyrir 15. ágúst 2015. Óumdeilt sé að kröfu þessari var lýstþann 17. ágúst 2015.Rök sóknaraðila fyrirframangreindu virðast vera þau að lögin taki aðeins til nauðasamningsumleitanaþeirra fjármálafyrirtækja sem „hafa lagt fram“ frumvarp að nauðasamningi til aðljúka slitum eftir gildistöku laganna. Varnaraðili skilur rök sóknaraðilaþannig að þar sem varnaraðili hafi ekki við gildistöku laganna lagt fram slíktfrumvarp hvort sem er fyrir skiptafund eða héraðsdóm þá taki bráðabirgðaákvæðiðekki til varnaraðila.Varnaraðili hafnaralfarið þessum röksemdum sóknaraðila og vísar að því leyti til 4. gr. laga nr.59/2015 sem samþykkt voru á Alþingi og birt í Stjórnartíðindum þann 9. júlí2015, en þar segi að lögin „öðl[i]st þegar gildi“ og að þau taki til„nauðasamningsumleitana þeirra fjármálafyrirtækja sem leggja fram frumvarp aðnauðasamningi til að ljúka slitum eftir gildistöku laga þessara.“ Varnaraðilibendir á að nauðasamningur hans sem samþykktur var á fundi með atkvæðismönnum16. desember 2015 hafi þegar verið staðfestur af Héraðsdómi Reykjavíkur. Enginkæra hafi borist innan tilskilins frests og slitameðferð varnaraðila teljistlokið.IV. Niðurstaða.Sóknaraðili hefur ímálatilbúnaði sínum byggt á því að að krafa hans falli undir 3. tölul. 110. gr.laga nr. 21/1991, en samkvæmt því ákvæði ganga næstar í rétthæð á eftir kröfumsem falla undir 109. gr. laganna „kröfursem hafa orðið til á hendur þrotabúinu eftir uppkvaðningu úrskurðarhéraðsdómara um töku búsins til gjaldþrotaskipta með samningum skiptastjóra eðavegna tjóns sem búið bakar öðrum“.Eins og áður er rakið var varnaraðila skipuð slitastjórn samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002 með úrskurði héraðsdóms 23. júní2009. Sóknaraðili hefur í málatilbúnaði sínum ýmist byggt á því að sú krafa semhann lýsti gagnvart varnaraðila 17. ágúst 2015, hafi orðið til 5. september2007, 9. júní 2011 eða 29. mars 2012, þ.e. eftir það tímamark sem varnaraðilavar skipuð slitastjórn. Að mati dómsins eraugljóst að ekki er unnt að fallast á þær málsástæður sem sóknaraðili hefurteflt fram í þessu skyni, einfaldlega af þeirri ástæðu að Hæstiréttur hefur ídómi sínum frá 17. september 2014 í máli nr. 591/2014 þegar tekið þá afstöðu aðkrafan sem sóknaraðili leitar nú eftir að viðurkennd verði sem við slitvarnaraðila hafi stofnast 9. janúar 2009 eða rúmlega fimm mánuðum eftir aðvarnaraðila var skipuð slitastjórn. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, er sá dómur er bindandi um úrslit sakarefnis milli aðilaog þeirra, sem koma að lögum í þeirra stað, um þær kröfur sem eru dæmdar þar aðefni til.Ekki verður séð aðorðalag í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar veiti nokkurt svigrúm til túlkunar afþví tagi sem sóknaraðili hefur teflt fram í máli þessu. Í því efni er rétt aðbenda á að Hæstiréttur hafnar því afdráttarlaust í dóminum að umrædd krafateljist skaðabótakrafa, um leið og því er slegið föstu að um endurkröfu sé aðræða vegna þess að greitt var meira samkvæmt lánssamningi aðila frá 5.september 2007 en lög heimiluðu. Með vísan þeirrasjónarmiða sem rakin eru hér að framan eru þær málsástæður sem sóknaraðilihefur teflt fram til stuðnings því að krafa hans í þessu máli falli undir 3.tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 algerlega haldlausar. Þegar af þeirri ástæðuhefur enga þýðingu að fjalla um þann þátt málatilbúnaðar hans sem lýtur að þvíað kröfu hans hafi verið lýst „án ástæðulausra tafa“ samkvæmt 5. tölul. 118.gr. laga nr. 21/1991, enda er gildissvið síðastefnda ákvæðisins í senn bundiðvið kröfur samkvæmt 1.–3. tölul. 110. grlaganna, eða kröfur sem fyrst urðu til eftir uppkvaðningu úrskurðar um að búiðsé tekið til gjaldþrotaskipta. Eins og áður segir kemur fram í dómi Hæstaréttarfrá 17. september 2014 að krafa sóknaraðila stofnaðist 9. janúar 2009. Eraðalkröfu sóknaraðila hafnað þegar af þessari ástæðu. Að því er snertir varakröfu sóknaraðila þá verður að líta til þess aðkröfunni er lýst löngu eftir að kröfulýsingarfrestur var liðinn. Af þeim sökumverður að hafna varakröfu sóknaraðila vegna vanlýsingar. Af framangreindum ástæðum verður að hafna kröfu sóknaraðila um að krafa hans að fjárhæð 197.210.662krónur, verði viðurkennd sem búskrafa eða almenn krafa við slit varnaraðilasamkvæmt 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Meðhliðsjón af þessum úrslitum málsins verður sóknaraðili úrskurðaður til aðgreiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur.KjartanBjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfumsóknaraðila í máli þessu er hafnað. Sóknaraðili greiðivarnaraðila 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 166/2006
Kærumál Lögræði
Sóknaraðili, Félagsmálastofnun Hafnarfjarðar, [kt.], Strandgötu 33, Hafnarfirði, hefur með bréfi dagsettu 9. mars 2006, sem dóminum barst 10. s.m., krafist þess að varnaraðili, A, [kt. og heimilisfang], en nú vistaður á deild 32a á Landspítala í Reykjavík, verði með vísan til a. liðar. 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. d-lið 2. mgr. 7. gr. sömu laga, sviptur sjálfræði ótímabundið vegna alvarlegs geðsjúkdóms. Telur sérfræðingur í geðlækningum á geðdeild Landspítala réttmætt að hafa uppi kröfu um að varnaraðili verði sviptur sjálfræði og hefur mælst til þess að svo verði gert.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2006 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði ótímabundið að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissvipting takmarkist við sex mánuði. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til a. liðar 4. gr. lögræðislaga en að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 405/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Ár 2004, laugardaginn 2. október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hervöru Þorvaldsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. nóvember 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Telja verður að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafa framið þau brot sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 332/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa K ehf. um dómkvaðningu matsmanns til að svara tíu spurningum í máli sem K ehf. höfðaði gegn U. Í dómi Hæstaréttar var rakið að samkvæmt lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri varnaraðila heimilt að leggja fram ný gögn fyrir Hæstarétti. Þá væri gert ráð fyrir því í lögunum að aðilar gætu aflað matsgerða á milli dómstiga. Var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að hafnað var að leggja helming matsspurninganna fyrir hinn dómkvadda matsmann þar sem þær voru taldar fela í sér mat á lögfræðilegum álitaefnum eða væru einvörðungu að leita mats á atriðum sem bersýnilega væru tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 11. maí sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 2016 þar sem tekin var til greina krafavarnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og umbeðinni dómkvaðningu matsmanns hafnað, en að þvífrágengnu að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að hluta og hafnaðverði matsspurningum nr. 1, 5, 7, 8, 9 og 10. Í öllum tilvikum krefstsóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. IMeð dómi héraðsdóms 11. desember2015 í máli sem varnaraðili höfðaði á hendur sóknaraðila 19. júní 2012 varsóknaraðili sýknaður af kröfum varnaraðila, annars vegar um riftun á sexgreiðslum sem varnaraðili innti af hendi til sóknaraðila dagana 21., 22. og 25.ágúst 2008 og hins vegar til greiðslu á tilgreindri fjárhæð. Í niðurstöðudómsins sagði að sóknaraðili hefði fært fyrir því viðhlítandi rök aðgreiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum, þannig að varnaraðila væriekki unnt að bera fyrir sig 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Þá lægi ekki fyrir að með þeim viðskiptum sem um ræddi í málinu væri vikið svofrá því sem venjulegt gæti talist í rekstri banka á viðsjárverðum tímum að þaugætu ekki virst venjuleg eftir atvikum. Matsbeiðni sú sem til umfjöllunar er ímáli þessu var lögð fram í héraðsdómi 25. janúar 2016, en fyrrgreindum dómi áfrýjaðivarnaraðili til Hæstaréttar og var málið þingfest hér fyrir dómi 4. maí 2016. IIAðal- og varakrafa sóknaraðilaeru studdar þeim rökum að ekkert áfrýjunarmál hafi verið rekið milli aðila,þegar matsbeiðnin var lögð fram í héraðsdómi og skilyrði 73. og 76. gr. laganr. 91/1991 fyrir dómkvaðningu matsmanna því ekki verið uppfyllt á þeim tíma. Samkvæmt d. lið 2. mgr. 156. gr.laga nr. 91/1991 getur varnaraðili komið að nýjum gögnum fyrir Hæstarétti ogjafnframt aflað gagna eftir að hann hefur skilað greinargerð sinni, að því gefnuað hann leggi þau fram innan gagnaöflunarfrests, sbr. 1. mgr. 160. gr. laganna.Þá er sérstaklega gert ráð fyrir því í 1. mgr. 76. gr. sömu laga, sbr. 75. gr.og IX. kafla þeirra, að aðilar geti aflað matsgerðar milli dómstiga. Enn fremurber að hafna beiðni um dómkvaðningu matsmanns skorti skilyrði til að fallast áhana. Að því gættu og samkvæmt því sem að framan greinir verður fyrrgreindumkröfum sóknaraðila hafnað.IIIÍ matsbeiðni varnaraðila erusettar fram matsspurningar í tíu liðum og hefur sóknaraðili krafist þess að spurningumsamkvæmt fyrsta, fimmta, sjöunda, áttunda, níunda og tíunda lið verðihafnað. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laganr. 90/1991 leggur dómari mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar ogmenntunar eða lagaþekkingar. Í 1. mgr. 61. gr. laganna er meðal annars kveðið áum að dómari kveðji einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat ef ekki verðifarið að sem í 2. mgr. 60. gr. segir. Með fyrstu matsspurningu, þar sem meðalannars er óskað svara við því hvað skuldatryggingar séu, hvernig verð á markaðimeð skuldatryggingar myndist, hvað skuldatryggingarálag sé og hver séu tengslinmilli markaðar með skuldatryggingar og markaðar með skuldabréf varnaraðila, er fyrstog fremst verið að leita eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum enlögfræðilegum. Verður því fallist á með varnaraðila að heimilt sé að leita matsum þau atriði sem greinir í þessari matsspurningu. Með fimmtu matsspurningu er leitaðsvara við því hvaða upplýsingar eða vísbendingar skuldatryggingarálagvarnaraðila samkvæmt svari við spurningu tvö, sem lýtur aðskuldatryggingarálagi matsbeiðanda á tímabilinu frá 1. maí 2008 til 25. ágústsama ár hafi gefið markaðsaðilum um líkur á greiðslufalli hans, reiknaðarsamkvæmt tilgreindri aðferð. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti kemurfram að hann sé ósammála forsendum héraðsdóms, sem skipaður var embættisdómara,í máli því sem áfrýjað hefur verið um að ekkert hafi legið fyrir um aðsóknaraðili og aðrir aðilar á alþjóðlegum fjármálamarkaði hafi á þeim tíma erviðskipti fóru fram mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot varnaraðilaværi yfirvofandi. Með matsspurningunni freistar varnaraðili þess að fá matsmanntil að fjalla um þetta lögfræðilega álitaefni en það er sem fyrr segir hlutverkdómara að leggja mat á það á grundvelli lagaþekkingar sinnar. Með níundu ogtíundu matsspurningu freistar varnaraðili þess á sama hátt að hrekjatilgreindar forsendur héraðsdóms, en hann hefur ekki sýnt fram á að meðspurningunum sé verið að leita eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum enlögfræðilegum. Þá er með sjöundu og áttundumatsspurningu einvörðungu leitað mats á atriðum sem bersýnilega eru tilgangslaustil sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmt öllu framangreinduverður hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að fimm spurningar ímatsbeiðni varnaraðila verða ekki lagðar fyrir hinn dómkvadda matsmann eins ognánar greinir í dómsorði. Rétt er að hvor aðili beri sinnkostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því aðmatsspurningar nr. 5, 7, 8, 9 og 10 verða ekki lagðar fyrir hinn dómkvaddamatsmann.Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 2016.I Með beiðni sem barst dóminum 25. janúar 2016 krafðistKaupþing ehf., Borgartúni 26, Reykjavík, þess að dómkvaddur yrði matsmaðursamkvæmt IX., sbr. XI. kafla laga nr. 91/1991.Matsþoli, UBS AG, Bahnhofstrasse 45, Zürich, Sviss, mótmæltidómkvaðningu og var beiðnin tekin til úrskurðar 22. mars sl. að loknummunnlegum málflutningi. Matsbeiðandi var til slitameðferðar samkvæmt lögum umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002 með síðari breytingum. Slitum er nú lokið með nauðasamningi og hefurfélagsformi matsbeiðanda verið breytt í einkahlutafélag. Hinn 11. desember 2015 gekk dómur í héraði ímáli sem matsbeiðandi hafði höfðað á hendur matsþola til riftunar tiltekinnaráðstafana. Var matsþoli sýknaður aföllum kröfum matsbeiðanda í málinu.Hefur matsbeiðandi nú áfrýjað málinu og hyggst leggja umbeðna matsgerðfram í Hæstarétti. Nánar krefst matsbeiðandi þess að dómkvaddur verðieinn matsmaður til þess að meta eftirtalin atriði varðandi skuldatryggingarálagmatsbeiðanda á síðustu mánuðum fyrir greiðsluþrot hans. Matsspurningar eru þessar: .Óskaðer lýsingar matsmanns á markaði með skuldatryggingar Kaupþings hf. frá 1. maí2008 til 25. ágúst 2008. Í þeirri lýsingu komi m.a. fram hvað skuldatryggingareru, hvernig verð á markaði með skuldatryggingar myndast, hvaðskuldatryggingarálag sé og hver tengslin eru milli markaðs með skuldatryggingarog markaðs með skuldabréf Kaupþings hf.2.Hvertvar skuldatryggingarálag matsbeiðanda til skamms tíma á tímabilinu frá 1. maí2008 til 25. ágúst 2008?3.Varskuldatryggingarálag matsbeiðanda mismunandi eftir því til hversu langs tímaskuldatryggingar voru gefnar út?4.Hvaðaaðferð eða aðferðir eru notaðar til að reikna út líkur á greiðslufalli út fráupplýsingum um skuldatryggingarálag?5.Hvaðaupplýsingar eða vísbendingar gaf skuldatryggingarálag matsbeiðanda, samkvæmtsvari við spurningu nr. 2, markaðsaðilum um líkur á greiðslufalli hans,reiknaðar samkvæmt þeirri aðferð eða aðferðum sem lýst er í spurningu 4?6.Efsvarið við spurningu 3 er jákvætt, hver var munurinn á líkum á greiðslufallifrá 1. maí 2008 til 25. ágúst 2008, samkvæmt þeirri aðferð eða aðferðum semlýst er í spurningu 4, miðað við skuldatryggingar gefnar út til skamms tímaannars vegar og langs tíma hins vegar? 7.Hvaðaupplýsingar eða vísbendingar gaf skuldatryggingarálag norður evrópskufjármálastofnana Danske Bank A/S, DNB Bank ASA, Skandinaviska Enskilda BankenAB (SEB), og Nordea Bank AB á tímabilinu frá 1. maí 2008 til 25. ágúst 2008markaðsaðilum um líkur á greiðslufalli þeirra?8.Hvaðaupplýsingar eða vísbendingar gaf skuldatryggingarálag samkvæmt vísitölu MarkitiTraxx Europe Senior Financial index markaðsaðilum um líkur á greiðslufalliþeirra fjármálastofnana sem vísitalan tekur til?9.Viðþær aðstæður sem svör við spurningum nr. 2 og nr. 5 taka til (þ.e. út fráupplýsingum eða vísbendingum markaðsaðila um líkur á greiðslufalli Kaupþingshf. miðað við skuldatryggingarálag þess frá 1. maí 2008 til 25. ágúst 2008),var þá munur á áhættu matsbeiðanda af því að fjármagna sig með annars vegarinnlánum frá almenningi og hins vegar skuldabréfaútgáfu?0. Ef svarið við spurningu 9 er játandi, í hverjuer sá munur fólginn? Matsþoli mótmælir matsbeiðni þessari og krefst þessaðallega að málinu verði vísað frá dóminum, til vara að matsbeiðni verðihafnað. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar að skaðlausu. II Í matsbeiðni segir að umrætt riftunarmál varðiendurkaup matsbeiðanda á hlutdeild matsþola í allsherjarskuldabréfimatsbeiðanda. Telur matsbeiðandi aðendurkaup þessi hafi í raun verið greiðsla skuldar fyrr en eðlilegt gat talist,sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Greiðslurnar voru inntar af hendi dagana 21. til 25. ágúst 2008, nokkruáður en Fjármálaeftirlitið tók matsbeiðanda yfir og skipaði skilanefnd. Matsbeiðandi, eða forveri hans, Kaupþing banki hf.,gaf þann 27. mars 2006 út útgáfulýsingu fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollaraskuldabréfaútgáfu sem hafði að geyma almenna skilmála þeirra skuldabréfa semgefin yrðu út. Var gert ráð fyrir aðgefnir yrðu út svonefndir verðviðaukar sem hefðu að geyma sérstaka skilmálahvers skuldabréfs og myndu skilgreina nánar hvaða almennu ákvæðiútgáfulýsingarinnar giltu um skuldabréfin.Hinn 27. september 2007 gaf matsbeiðandi út verðviðauka vegnaskuldabréfa að nafnverði USD 1.000.000.000, USD 1.500.000.000 og USD 500.000.000. Á meðal flokka þessara verðviðauka voruútgáfur sem fengu ISIN númerin US48632FAA93, US48632FAB76 og US48632GAB59.Gjalddagi skuldabréfanna í flokki US48632FAA93 var 4. október 2011, engjalddagi skuldabréfanna í flokkum US48632FAB76 og US48632GAB59 var 4. október2016. Gerður var svonefndurIndenture-samningur við Deutsche Bank Trust Company Americas um að veravörsluaðili í viðskiptunum. Vörsluaðilitekur við greiðslum og leitar eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmtbréfunum. Matsþoli var eigandi alls sex hlutdeilda ískuldabréfum í útgáfum US48632FAA93, US48632FAB76 og US48632GAB59. Dagana 21. ágúst 2008, 22. ágúst 2008 og 25.ágúst 2008 keypti matsbeiðandi hlutdeildirnar af matsþola. Telur matsbeiðandi að með þessu hafi réttindiog skyldur komist á sömu hendi og krafa samkvæmt skuldabréfunum falliðniður. Byggir hann á því að í þessumráðstöfunum hafi falist greiðsla á skuld fyrr en eðlilegt var. Matsbeiðandi vísar til framkominna gagna umskuldatryggingaálag hans á árinu 2008.Segir hann að þegar álagið sé orðið hærra en 1000 punktar sé það merkium að markaðurinn búist við greiðslufalli viðkomandi. Héraðsdómur hafi fallist á þá málsvörn matsþola aðgreiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.Matsbeiðandi kveðst telja að endurkaup skuldabréfa hafi verið tilrauntil þess að lækka skuldatryggingaálag bankans.Þá kveðst hann telja að aðilar á alþjóðlegum fjármálamarkaði, t.d.matsþoli, hafi vegna skuldatryggingarálags matsbeiðanda og fleiri atriða máttgera sér grein fyrir slæmri fjárhagsstöðu matsbeiðanda og raunar einnigyfirvofandi greiðsluþroti hans. Kveðsthann ætla að sanna þetta með umbeðinni matsgerð og leiða í ljós aðskuldatryggingarálag Kaupþings hafi gefið til kynna slæma fjárhagsstöðu bankansog að miklar líkur hafi verið á greiðslufalli hjá honum innan skamms tíma, þ.e. innan 12 mánaða. Telur hann að upplýsingar um fjárhagsvandræðiKaupþings og mögulegt greiðsluþrot bankans hafi mátt lesa úrskuldatryggingarálagi bankans þó nokkru áður en viðskiptin fóru fram og því sénauðsynlegt að óska mats á líkum á greiðsluþroti frá 1. maí 2008. Þá kveðst matsbeiðandi einnig vilja sanna meðmatsgerðinni að ekki hafi með réttu mátt leggja áherslu á innlán á KaupþingEdge reikninga þegar fjármögnun bankans var metin. Sú innlánssöfnun hafi verið gerð ídótturfélagi og sé jafnframt mun áhættusamari fjármögnun en hefðbundinskuldabréfaútgáfa. III Matsþolikrefst aðallega frávísunar matsbeiðninnar.Hann bendir á að ekkert mál sé rekið milli aðila, sbr. 73. og 76. gr.laga nr. 91/1991. Matsbeiðandi hafi ekkiverið búinn að áfrýja dómi héraðsdóms þegar beiðni var lögð fram. Því verði að vísa beiðninni frá samkvæmtmeginreglum einkamálaréttarfars og 1. tl. 1. mgr. 26. gr. laga nr.91/1991. Matsþolimótmælir því að umbeðin matsgerð geti haft þýðingu fyrir úrslit hugsanlegsáfrýjunarmáls. Hann geti raunar ekki séðhvort svo væri, þar sem málinu hafi ekki verið áfrýjað og málsástæðum tefltfram. Matsþolifjallar um viðskiptin sem um er deilt í riftunarmálinu og reifar sjónarmið sínum riftunarkröfu matsbeiðanda. Telurhann að kaupin eða greiðslan á kröfunum hafi verið hefðbundin ráðstöfun til þessað lækka skuldatryggingaálag. Byggirmatsþoli á því að jafnvel þótt skuldatryggingaálagið hefði gefið til kynna aðfélagið yrði ógjaldfært innan skamms, væru viðskiptin ekki riftanleg þar semþað hefði virst venjulegt og hagstætt fyrir skuldara að sporna við hækkunálagsins með því að kaupa eigin bréf.Matsgerð um álagið sé því bersýnilega þýðingarlaus. Þábyggir matsþoli á því að viðskiptin hafi verið matsbeiðanda hagstæð. Viðskipti með skuldabréf matsbeiðanda hafiverið stunduð allt til 1. október 2008, m.a. af matsbeiðanda sjálfum. Reifarmatsþoli nánar sjónarmið sín um riftunarkröfuna og segir að lokum aðgrundvallaratriðið sé þó það að matsgerð sem unnin sé á árinu 2016 og eigi aðhnekkja áliti matsþola (og stjórnar matsbeiðanda sjálfs) frá árinu 2008 umgjaldfærni matsbeiðanda, sé bersýnilega þýðingarlaus við matið á því hvortviðskiptin hafi virst venjuleg á sínum tíma.Því verði að hafna matsbeiðni. Matsþolibyggir á því að það sé dómara að meta hvort viðskiptin hafi virst venjuleg eftiratvikum í skilningi 134. gr. gjaldþrotalaga.Því beri að hafna matsbeiðni, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr.91/1991. Þá geti matsmenn ekki metiðhvaða áhrif skuldatryggingaálagið hafi haft, þegar gögn sýni að það hafði engaþýðingu þegar viðskiptin fóru fram. Matsþolisegir að beðið sé um mat á því hvað greina hafi mátt af skuldatryggingaálagiKaupþings. Með þessu sé beðið um mat ávitneskju ótilgreindra utanaðkomandi aðila um gjaldfærni matsbeiðanda. Þetta verði heldur ekki metið nema meðhreinni ágiskun. Þá ítrekar matsþoli aðþetta mat sé lögfræðilegt. Matþolibyggir á því að matsspurningar séu óskýrar og því beri að hafna matsbeiðnisamkvæmt 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991.Bendir hann á að ekki sé ljóst hvaða markaði átt sé við í beiðni eða hvaðamarkaðsaðila. Loksgerir matsþoli athugasemdir við einstakar matsspurningar. Umfyrstu spurningu segir hann að orðalagi gangi út frá því að tengsl séu á milliskuldatryggingamarkaðar og eftirmarkaðar með skuldabréf. Spurningin sé því ekki hlutlæg, spyrja hefðiátt að því hvort tengsl væru þarna á milli.Spurningin sé leiðandi og því beri að hafna henni. Ítrekar matsþoli hér að skuldatryggingaálagskipti ekki máli þegar skuldabréf séu staðgreidd. Þá sé í orðalagi fyrstu spurningar einniggert ráð fyrir því að skuldatryggingar séu tengdar greiðslufallsáhættu. Þessi spurning sé því leiðandi. Matsþolibyggir á því að það sé dómara að meta hvort viðskipti hafi virst venjuleg. Það eigi ekki að fara fram mat sérfræðinga áþví hvort viðskipti séu eðlileg. Matsþolisegir um spurningu nr. 6 að skuldatryggingaálag matsbeiðanda sé málinuóviðkomandi, hvort sem um sé að ræða álag til lengri eða skemmri tíma. Af því leiði einnig að spurning nr. 7 séþýðingarlaus. Það sama eigi við umMarkit vísitöluna. Matsþolisegir að spurning nr. 9 sé leiðandi og því beri að hafna henni. Þá sé spurningin þýðingarlaus þar sem hnekkjaeigi mati matsþola á gjaldfærni matsbeiðanda.Aðilar hafi verið sammála um gjaldfærni bankans á sínum tíma og því gætiþað ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins þótt matsmaður kæmist að annarriniðurstöðu. Loksbyggir matsþoli á því að matsbeiðandi hafi ekki teflt því fram sem málsástæðu ístefnu að innistæðusöfnun væri ótrygg fjármögnunarleið. Kæmi hún fram fyrir Hæstarétti væri hún ofseint fram komin. Því sé spurninginþýðingarlaus. IV Niðurstaða Umræddumdómi héraðsdóms í máli aðila hefur nú verið áfrýjað til Hæstaréttar. Matsbeiðni verður ekki vísað frá dóminum þótthún hafi verið lögð fram áður en áfrýjunarstefna hafði verið gefin út. Áfrýjunarfrestur var ekki liðinn þegarmatsbeiðni var lögð fram og sagt er í beiðninni að málinu verði áfrýjað. Varnirþær sem matsþoli byggir á í greinargerð sinni lúta að talsverðu leyti aðsjálfri riftunarkröfunni. Ekki verðurleyst úr henni í matsmáli þessu, það hefur þegar verið gert í héraði og bíðursú úrlausn nú endurskoðunar í Hæstarétti. Matsspurningarlúta að skuldatryggingaálagi á kröfur á hendur Kaupþingi á tilteknutímabili. Svör telur matsbeiðandi aðgætu stutt þann málatilbúnað hans að bankinn hafi greitt skuldir sínar viðmatsþola fyrr en eðlilegt gat talist.Ekki verður leyst úr því í þessu matsmáli hvort málsástæður matsbeiðandaí riftunarmálinu séu haldlausar eins og matsþoli heldur fram. Matsbeiðandi vill sanna tiltekin atriðivarðandi skuldatryggingaálagið. Þvíverður ekki vísað á bug með því að það sé augljóslega þýðingarlaust eins ogmatsþoli heldur fram. Matiðer ekki þýðingarlaust þótt báðir aðilar hafi talið að bankinn væri gjaldfærþegar greiðsla var innt af hendi.Riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaganna er hlutlæg. Súmálsástæða matsþola að greiðsla lánanna hafi verið matsbeiðanda hagstæð geturekki hindrað það að matsgerðar verði aflað.Þá mun því ekki verða svarað beint í matsgerð hvort viðskiptin hafiverið eðlileg eftir atvikum.Matsbeiðandi telur nauðsynlegt að afla matsgerðar til þess að dómur getisvarað þeirri málsástæðu hans að greitt hafi verið fyrr en eðlilegt var. Matsspurningareru nægilega skýrar til þess að þeim verði svarað afdráttarlaust. Ekki verður fallist á að þær séu svo leiðandiað þeim beri að hafna. Loks geturdómurinn ekki neitað um dómkvaðningu matsmanna þótt svo kynni að fara aðmálsástæða sem styrkja skal með matsgerðinni kæmist ekki að fyrirHæstarétti. Héraðsdómur getur ekki leystúr því hvaða málsástæður komast þar að. Mótmælummatsþola verður hafnað. Rétt er að hanngreiði matsbeiðanda 250.000 krónur í málskostnað. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úr s k u r ð a r o r ð Dómkvaddurskal matsmaður samkvæmt framangreindri beiðni Kaupþings ehf. Varnaraðili,UBS AG, greiði sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 402/2005
Kærumál Ábúð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
D, dánarbú J, fór fram á við sýslumann að jörðin B yrði seld eftir reglum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu samkvæmt heimild í 1. mgr. 8. gr. laganna, en Hæstiréttur hafði komist að þeirri niðurstöðu í dómi að D væri eini eigandi jarðarinnar. Sýslumaður varð við beiðni D og var jörðin seld á uppboði þar sem S varð hæstbjóðandi. H krafðist ógildingar á sölumeðferðinni meðal annars á þeim forsendum að hún færi í bága við ábúðarrétt hans. Héraðsdómur taldi H ekki eiga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, þar sem umrædd sala raskaði ekki þeim réttindum sem hann kvæðist eiga til jarðarinnar, sbr. 4. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991, og vísaði málinu því frá dómi. Talið var að þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms gætu ekki að réttu leitt til frávísunar málsins og var hinn kærði úrskurður því ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. september 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 17. ágúst 2005 þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að uppboðssala sýslumannsins á Blönduósi á jörðinni Bálkastöðum ytri í Húnaþingi vestra, sem fram fór 12. apríl 2005, verði felld úr gildi. Kæruheimild er í 85. gr., sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og héraðsdómara gert að taka kröfu hans til efnismeðferðar, en til vara að dómkrafa hans fyrir héraðsdómi verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Sigurður Ingvi Björnsson krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar en til vara að kröfu sóknaraðila í héraði verði hafnað og varnaraðila dæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila. Varnaraðilinn dánarbú Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var jörðin Bálkastaðir ytri, eign varnaraðila dánarbús Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar, boðin til sölu eftir ákvæðum 1. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991. Varnaraðilinn Sigurður Ingvi Björnsson var 12. apríl 2005 hæstbjóðandi í jörðina. Sóknaraðili, sem er einn erfingja Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar, kveðst eiga ábúðarrétt til lífstíðar að jörðinni. Eins og nánar er rakið í úrskurði héraðsdóms krefst sóknaraðili ógildingar á uppboðinu á þeim grunni að það fari í bága við ábúðarrétt hans, en hann hafi ekki veitt samþykki fyrir uppboðinu. Í hinum kærða úrskurði er komist að þeirri niðurstöðu að varnaraðila dánarbúi Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar hafi, sem eina eiganda jarðarinnar sbr. dóm Hæstaréttar 16. júní 2003 í máli nr. 216/2003, verið heimilt að óska eftir sölu hennar samkvæmt ákvæðum 8. gr. laga nr. 90/1991 og að ætlaður ábúðarréttur sóknaraðila standi því ekki í vegi fyrir að unnt sé að grípa til slíkrar ráðstöfunar, enda hafi ráðstöfun eignar á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laganna ekki áhrif á þau ábúðarréttindi sem sóknaraðli kveðst eiga yfir jörðinni, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Framangreind afstaða héraðsdómara getur ekki leitt til annarrar niðurstöðu en að hafna beri kröfu sóknaraðila um ógildingu á sölu jarðarinnar samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991. Eru því ekki skilyrði til að vísa málinu frá dómi. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að málskostnaður í héraði bíði efnisúrlausnar í málinu. Aðilar skulu hver bera sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 283/2010
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Þar sem meira en fjórar vikur höfðu liðið frá munnlegum málflutningi til dómsuppsögu í héraði, og ekki hafði verið bókað að dómari og aðilar teldu ekki þörf á endurflutningi málsins, var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. maí 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun sem send var ríkissaksóknara án þess að héraðsdómur hafi verið birtur ákærða. Ákæruvaldið hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Ákveðið var að fjalla sérstaklega um formhlið málsins fyrir Hæstarétti, en sækjandi og verjandi ákærða töldu óþarft að munnlegur málflutningur færi fram um það efni, sbr. 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 19. janúar 2010. Hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn 19. febrúar sama ár. Þá voru liðnar meira en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið. Samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 bar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Í endurriti vegna þinghalds, sem háð var til uppkvaðningar dóms, er bókað að fulltrúi ákæruvaldsins sé mættur og að verjandi ákærða hafi jafnframt sótt þing. Hvorki er bókað að málið hafi verið flutt að nýju né að dómari og aðilar teldu það óþarft. Samkvæmt framansögðu, og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 225/2010 og 16. september 2010 í máli nr. 203/2010, verður hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíði þess að efnisdómur gangi þar á ný en áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði en hann felst í málsvarnarlaunum verjanda ákærða fyrir Hæstarétti. Verða þau ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 94.150 krónur greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 279/2007
Kærumál Börn Umgengni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um umgengnisrétt M við börn hans og K á meðan mál vegna ágreining þeirra um forsjá barnanna væri til meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2007, þar sem hafnað var þeirri kröfu málsaðila hvors um sig að fá forsjá tveggja sona þeirra til bráðabirgða, en kveðið á um að umgengni varnaraðila við drengina skyldi vera með nánar tilgreindum hætti. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt þannig að hafnað verði kröfu varnaraðila um umgengni við drengina. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðila og krafðist þess meðal annars að samningi aðila um sameiginlega forsjá sona þeirra yrði slitið og henni einni falin forsjá barnanna. Ágreiningur aðila í þessum þætti lýtur einungis að ákvæði hins kærða úrskurðar um umgengni varnaraðila við drengina. Sóknaraðili hefur lagt nýtt gagn fyrir Hæstarétt, sem er greinargerð sálfræðings 9. maí 2007, þar sem meðal annars er lýst viðtali sálfræðingsins við eldri drenginn. Kemur þar fram að drengurinn hafi í viðtalinu sagst vera hræddur við varnaraðila. Varnaraðili hefur ennfremur lagt fyrir réttinn bréf lögreglustjórans í Reykjavík 9. maí 2007, þar sem tilkynnt er, að kæru sóknaraðila á hendur varnaraðila vegna ætlaðra kynferðisbrota gegn eldri syni þeirra, sé vísað frá á grundvelli 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ráða má af forsendum hins kærða úrskurðar að héraðsdómari hafi í ljósi fyrirliggjandi gagna metið það svo að ávirðingar aðila í garð hvors annars eigi ekki að ráða niðurstöðu um umgengnisrétt varnaraðila við drengina á meðan mál vegna ágreinings um forsjá þeirra er til meðferðar. Ekki eru efni til að hagga því mati í ljósi gagna málsins, þar á meðal þeirra nýju gagna, sem áður greinir, en ekki hefur verið gerð krafa um að umgengni fari fram undir eftirliti. Ber að flýta meðferð málsins, sbr. 3. mgr. 38. gr. barnalaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 150.000 krónur. Mál þetta var höfðað 15. desember 2006 um forsjá tveggja barna aðila, A, fæddur [...] 2000, og B, fæddur [...] 2002. Í þinghaldi 13. febrúar 2007 var lögð fram krafa um bráðabirgðaforsjá barnanna og er sá þáttur málsins hér til úrlausnar. Sóknaraðili er M, [heimilisfang]. Varnaraðili er K, [heimilisfang]. Varnaraðili skilaði greinargerð í bráðabirgðaforsjár­þættinum 17. apríl sl. Málið var munnlega flutt 30. apríl sl. og ágreiningur aðila um bráðabirgðaforsjá barnanna tekinn til úrskurðar. Sóknaraðili krefst þess að hann fái til bráðabirgða forsjá beggja drengjanna þar til endanlegur dómur gengur um forsjá þeirra og að varnaraðila verði til bráðabirgða gert að greiða með drengjunum einfalt meðlag þar til endanlegur dómur gengur í málinu. Þá er þess krafist, nái framangreind krafa ekki fram að ganga, að kveðið verði á um umgengni sóknaraðila við syni sína, aðra hverja helgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudagskvölds, laugardag helgina eftir helgarumgengni og miðvikudags­eftir­miðdag til fimmtudagsmorguns. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi varnar­aðila. Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Jafnframt er þess krafist að varnaraðili fái til bráðabirgða forsjá beggja drengjanna þar til endanlegur dómur gengur um forsjá þeirra. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. I. Málsaðilar hófu sambúð árið 1993 og slitu henni árið 2001. Þeim fæddist drengurinn A í október 2000. Drengurinn B fæddist í apríl 2002, um hálfu ári eftir að aðilar slitu sambúð sinni. Aðilar gerðu samkomulag um að forsjá drengjanna yrði sameiginleg en að lögheimili þeirra væri hjá varnaraðila. Ekki liggur fyrir sérstakt samkomulag um umgengni sóknaraðila við börnin. Samkvæmt framburði sóknaraðila við munnlegan flutning málsins hafði hann reglu­lega umgengni við drengina, aðra hverja helgi og í sumarleyfum, þar til í ágúst 2006 er varnaraðili stöðvaði umgengni. Hinn 23. nóvember 2006 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík beiðni sóknaraðila um umgengni hans við drengina. Í endurriti úr sifjamálabók Reykjavíkur kemur fram að varnaraðili hafi upplýst að umgengni lægi niðri sem standi. Drengirnir vilji ekki fara til sóknaraðila og því hefði hún hætt að láta þá fara í umgengni. Þá hafi hún ekki ætlað að taka afstöðu til umgengni meðan fyrirsjáanlegt forsjármál væri til meðferðar. Var sóknaraðila kynnt þessi afstaða varnaraðila. Varnaraðili höfðaði svo mál fyrir dóminum á hendur sóknaraðila 15. desember 2006 um forsjá drengjanna. Fyrir liggur í gögnum málsins, og fram kom í aðilaskýrslum við munnlegan flutning málsins, að varnaraðili ásakar sóknaraðila um kynferðislega misnotkun á eldri drengnum, A. Í málinu hafa verið lögð fram gögn vegna athugunar barnaverndaryfirvalda og Barnahúss í því sambandi. Í niðurlagi minnispunkta Barna­húss vegna rannsóknarviðtals, sem fram fór 31. október 2006 við A, segir að ekkert í frásögn drengsins bendi til að hann hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi og var málinu því lokið af hálfu Barnahúss. Í bréfi lögmanns varnaraðila, dags. 4. apríl 2007, til lögreglustjóra höfuðborgarsvæðisins, eru kærð meint kynferðisbrot sóknar­aðila gegn A. Einnig liggur fyrir kæra varnaraðila til lögreglu á hendur sóknaraðila, frá 7. september 2006, vegna meintra hótana sóknaraðila í hennar garð, sem hann hefði sagt við son þeirra. Þá liggur fyrir bókun í dagbók lögreglu frá 12. nóvember 2006 þar sem varnaraðili óskaði eftir því að meint ónæði og heimsókn sóknaraðila yrði fært til bókar. Í málinu liggja fyrir tilkynningar til barnaverndaryfirvalda, ein frá móðurafa drengjanna og tvær undir nafnleynd, sem bárust á tímabilinu september til nóvember 2006, þar sem tilkynnandi lýsir áhyggjum af drengjunum vegna sambýlismanns varnar­aðila sem sé eiturlyfjaneytandi og handrukkari. Einnig liggur fyrir bréf frá X-skóla, til barnaverndar Reykjavíkur, en A hóf skólagöngu þar 29. september sl. Í bréfinu kemur m.a. fram að hegðun A beri vott um vanlíðan. Hann eigi við hegðunar­vanda að etja, aðlagist ekki vel í félagahóp og námsleg staða hans sé slök. Þá liggur fyrir bráðabirgðaskýrsla vegna athugunar barnalæknis og sálfræðings á A, í kjölfar 5 ára skoðunar í ungbarnavernd, þar sem upp hefðu komið áhyggjur af hegðun drengsins. Í skýrslunni kemur m.a. fram að í leikskóla hafi menn haft vissar áhyggjur af málþroska, fínhreyfiþroska og einkennum á hegðunar- og tilfinninga­sviði. Í athuguninni hefði málgeta drengsins mælst verulega undir getu jafnaldra. Matslistar hefðu verið lagðir fyrir varnaraðila og leikskólakennara og svör þeirra bent til talsverðrar viðkvæmni og vanlíðunar hjá A, auk þess sem hann virtist óstýrilátur og eiga talsvert erfitt með að einbeita sér. Svörin hefðu gefið svipaða mynd af honum í leikskóla og heima. Sá vandi sem hæst hafi borið hefði verið tilhneiging hans til að halda sig til hlés. Þá kemur fram að það hve drengurinn eigi erfitt með að skilja og nota mál geti að einhverju leyti tengst erfiðleikum hans við að einbeita sér og hafa samskipti við aðra. Mælt var með nánari greiningu á drengnum og stuðningi. Frekari úrræði yrðu ákveðin að lokinni nánari greiningu. II. Sóknaraðili byggir kröfu sína um úrskurð um forsjá og meðlag til bráðabirgða á 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili segir að samkvæmt gögnum málsins sé ríkjandi mikil vanlíðan hjá drengjunum, hegðunarvandamál og óróleiki og brýnt að þeir komist sem fyrst í reglusamt og öruggt umhverfi. Í ljósi allra aðstæðna leggur sóknaraðili áherslu á að úrskurður um forsjá og meðlag til bráðabirgða gangi sem allra fyrst. Sóknaraðili kveðst hafa verið í góðu tilfinningalegu sambandi við drengina og tekið virkan þátt í lífi þeirra. Hann hafi alla tíð verið náinn drengjunum. Sóknaraðili telur allar ytri aðstæður sínar betri en hjá varnaraðila. Hann starfi sem málari og sé í sambúð með C, skrifstofumanni hjá [...]. Fjárhagsleg geta þeirra sé góð. Þau búi í 5 herbergja íbúð þannig að drengirnir gætu haft þar sérherbergi. Sóknaraðili heldur því fram að breyting á samskiptum við varnaraðila hafi versnað síðastliðið sumar vegna sambýlismanns varnaraðila. Varnaraðili hafi hindrað umgengni sóknaraðila við börnin og hindrað að hann fái upplýsingar um náms­framvindu. Sóknaraðili telur heimilisaðstæður varnaraðila óforsvaranlegar og skaðlegar fyrir börnin. Drengirnir eigi við erfiðleika að stríða sem megi rekja til þessara aðstæðna. Varnaraðili sé hvorki hæf né hafi getu til að taka á vandanum og líðan drengjanna muni því versna. Vísar sóknaraðili til þess að varnaraðili hafi átt við geðræn vandamál að stríða og eitt sinn verið lögð inn á geðdeild. Með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum telur sóknaraðili sannað að umbúnaður og heimilisaðstæður varnaraðila séu óforsvaranlegar. Varnaraðili taki ekki á málefnum drengjanna og hafni aðstoð frá sóknaraðila. Sóknaraðili byggir kröfu sína einnig á því að hann hafi alla burði til að búa þeim ástríkt heimili. Hann hafnar alfarið ásökunum um kynferðislegt ofbeldi og segir þær fráleitar. Þá mótmælir hann því að hafa haft í hótunum við varnaraðila. Um varakröfu sína um umgengni við drengina vísar sóknaraðili til þess að hann eigi, samkvæmt barnalögum, rétt til umgengni við drengina. Nauðsynlegt sé að úrskurðað verði um ríflega umgengni. Í því sambandi vísar sóknaraðili til þess að hann þurfi að endurbyggja samband sitt við drengina eftir að umgengni féll niður á síðastliðnu ári. Þá sé ástand óstöðugt á heimili varnaraðila og drengirnir þurfi því meira á sóknaraðila og heimili hans að halda. Sóknaraðili mótmælir því að umgengni verði undir eftirliti barnaverndaryfirvalda. III. Varnaraðili segir að ástæður þess að hún hafi tálmað tímabundið umgengni sóknaraðila við drengina sé fyrst og fremst sterkur grunur um kynferðislegt ofbeldi af hans hálfu sem eldri drengurinn, A, hafi lýst fyrir sér að hafi ítrekað átt sér stað. Hafi þetta verið kært til lögreglunnar. Einnig hafi báðir drengirnir kvartað yfir því að sambýliskona sóknaraðila hefði snúið upp á hendur þeirra. Varnaraðili telur að sér sem móður sé ekki fært að rengja orð barna sinna um slík atriði og láta þau aftur í slíkar aðstæður. Varnaraðili telur hér vega þungt að drengirnir vilji alls ekki fara til föður síns og sé það ekki á færi hennar að þvinga þá til umgengni gegn vilja sínum. Þá hafi drengirnir pissað undir og fengið martraðir eftir heimsóknir til föður. Vonast varnaraðili til að með matsgerð dómkvadds matsmanns eða lögreglurannsókn megi komast betur til botns í þessu alvarlega máli. Varnaraðili telur í ljósi framangreinds að það séu ótvíræðir hagsmunir drengj­anna að móðir fari alfarið með forsjá þeirra, a.m.k. meðan málið sé rekið, og að umgengni föður verði í öllu falli ekki komið á við núverandi aðstæður. Varnaraðili segir aðstæður á heimili hennar góðar og að hún hafi nægan tíma til að sinna þeim þar sem hún vinni ekki úti í kjölfar slyss sem hún varð fyrir. Ekkert hafi komið fram um að hún reynist drengjunum ekki góð móðir og að ekki sé hægt að kenna henni um námserfiðleika A. Varnaraðili mótmælir aðdróttunum um geðheilsu hennar og því að eiturlyfjaneytandi búi á heimili hennar. Við skýrslutöku varnaraðila við munnlegan flutning málsins sagði hún að vinur hennar hafi verið á heimilinu vegna hótana sóknaraðila. Þau eigi ekki í ástarsambandi. Fari svo að dómurinn úrskurði um umgengni sóknaraðila við drengina telur varnaraðili að sú umgengni eigi að vera lágmarksumgengni og ekki vera yfir nótt. Helst eigi umgengni að vera undir eftirliti barnaverndaryfirvalda. IV. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 hefur dómari heimild til að úrskurða til bráðabirgða hvernig fara skuli um forsjá barns, eftir því sem barninu er fyrir bestu. Jafnframt getur dómari kveðið á um umgengni og meðlag til bráðabirgða. Ákvæði þetta á fyrst og fremst við þegar svo hagar til við skilnað foreldra eða sambúðarslit að frumákvörðun liggur ekki fyrir þar um og ákveða þarf hver hafi forsjá á meðan ágreiningur um það er til meðferðar. Upplýst hefur verið að aðilar fara sameiginlega með forsjá drengjanna. Í 2. mgr. 35. gr. barnalaga segir að hafni dómari kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár, meðan forsjármál er til meðferðar fyrir dómi, geti hann kveðið á um lögheimili barns, umgengni og meðlag til bráðabirgða. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að barnalögum segir, um 2. mgr., að almennt megi líta svo á að æskilegt teljist að forsjá haldist sameiginleg meðan máli er ráðið til lykta. Ljóst er af gögnum málsins og málatilbúnaði aðila að djúpstæður ágreiningur er kominn upp með aðilum og þeir bera hvort annað ávirðingum. Þær ávirðingar eru hins vegar ósannaðar og geta því ekki ráðið niðurstöðu í þessum þætti málsins. Frekari gagnaöflun á eftir að fara fram í forsjármáli aðila og hefur sérfróður matsmaður verið dómkvaddur til að meta forsjárhæfni aðila og tengsl þeirra við drengina. Verður á þessu stigi ekkert fullyrt um forsjárhæfni aðila. Þótt góð samskipti og samstaða foreldra um hagsmuni barna sinna séu nauðsynleg svo sameiginleg forsjá geti gengið telur dómurinn það ekki þjóna best hagsmunum A og B að raska högum þeirra og breyta forsjá þeirra að svo komnu máli. Í því sambandi verður einkum að líta til þess að A virðist eiga við erfiðleika að stríða, hverjar sem ástæður þess kunna að vera, og hann hefur á stuttum tíma ítrekað þurft að skipta um skóla. Að öllu þessu virtu verður kröfum aðila, hvors um sig, hafnað. Skulu málsaðilar því fara áfram sameiginlega með forsjá beggja drengjanna. Æskilegt er að drengirnir njóti umgengni við föður. Í VIII. kafla barnalaga nr. 76/2003 er mælt fyrir um gagnkvæman umgengnisrétt barns og þess foreldris sem barn býr ekki hjá, og þá vernd, sem þessi réttur nýtur. Er þar ekki aðeins um að ræða rétt og skyldu foreldris til umgengni við barnið, heldur ekki síður rétt barnsins til umgengni við foreldra sína. Þessi réttur foreldra og barna nýtur sérstakrar verndar samkvæmt 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Dómari telur nauðsynlegt að tryggja drengjunum og sóknaraðila nokkuð rýmri umgengni en hefðbundna umgengni aðra hverja helgi, svo drengirnir haldi góðum tengslum við báða foreldra sína meðan forsjármálið er til meðferðar. Þar sem langt er um liðið frá því drengirnar hafa umgengist sóknaraðila er rétt að fara hægt af stað til að byrja með. Skulu drengirnir njóta umgengni við sóknaraðila miðvikudaginn 9. maí nk. frá kl. 16 til kl. 20, laugardaginn 19. maí og sunnudaginn 20. maí nk. frá kl. 10 til kl. 18, og miðvikudaginn 23. maí nk. frá kl. 16 til kl. 20. Drengirnir skulu eftir það, þar til endanleg niðurstaða er fengin í forsjárdeilu aðila, dvelja hjá sóknaraðila aðra hvora helgi, frá klukkan 17 á föstudegi til klukkan 18 á sunnudegi, í fyrsta sinn föstu­daginn 1. júní nk. Þá skuli drengirnir dvelja hjá sóknaraðila einn eftirmiðdag, á miðviku­dögum, næstu viku á eftir helgarumgengni, frá klukkan 16 til klukkan 20. Ákvörðun málskostnaðar verður látin bíða efnisdóms í málinu. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfum aðila, hvors um sig, um að fá forsjá drengjanna, A og B, til bráðabirgða er hafnað. Umgengni sóknaraðila við drengina skal vera miðvikudaginn 9. maí nk. frá kl. 16 til kl. 20, laugardaginn 19. maí og sunnudaginn 20. maí nk. frá kl. 10 til kl. 18, og miðvikudaginn 23. maí nk. frá kl. 16 til kl. 20. Drengirnir skulu eftir það dvelja hjá sóknaraðila aðra hvora helgi, frá klukkan 17 á föstudegi til klukkan 18 á sunnudegi, í fyrsta sinn föstudaginn 1. júní nk. Þá skulu drengirnir dvelja hjá sóknaraðila einn eftirmiðdag, á miðvikudögum, næstu viku á eftir helgarumgengni, frá klukkan 16 til klukkan 20. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 293/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. maí 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 201/2004
Skaðabætur Dráttarvextir Málskostnaður
Ágreiningur aðila varðaði upphafstíma dráttarvaxta og útlagðan kostnað við öflun sönnunargagna um tjón H vegna slyss sem hann varð fyrir í desember 1993, en með dómi Hæstaréttar 18. janúar 2001 var viðurkennd bótaskylda T vegna helmings tjóns hans. Upphafsdagur dráttarvaxta var talinn 1. júní 1997, en litið var svo á að þá hafi legið fyrir nægjanlegar upplýsingar um tjónsatvik. Þá var talið að tekið hefði verið tillit til útgjalda vegna vottorða, sem aflað hefði verið fyrir útgáfu stefnu, við ákvörðun málskostnaðar í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar frá 2001. Þá fjárhæð, auk þess sem T hafði greitt H vegna útlagðs kostnaðar, ætti að draga frá málskostnaði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2004. Krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningur aðila varðar upphafstíma dráttarvaxta og útlagðan kostnað stefnda af öflun sönnunargagna. Í héraðsdómi kemur fram að 70.000 krónur voru útlagður kostnaður vegna vottorða, sem aflað hafði verið áður en stefna var gefin út. Verður lagt til grundvallar að tekið hafi verið tillit til þeirra útgjalda við ákvörðun málskostnaðar í dómi Hæstaréttar 18. janúar 2001, þegar dæmt var um sakarþátt málsins. Samkvæmt gögnum málsins greiddi áfrýjandi 21. september 2004 til stefnda 340.250 krónur sem er sá útlagði kostnaður sem stofnunin viðurkennir að stefndi hafi haft af öflun sönnunargagna. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því að framangreindar 410.250 krónur (70.000 krónur og 340.250 krónur) dragast frá dæmdum málskostnaði. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að 410.250 krónur dragast frá dæmdum málskostnaði. Áfrýjandi, Tryggingarstofnun ríkisins, greiði stefnda, Hilmari Tómasi Guðmundssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 19. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað af Hilmari Tómasi Guðmundssyni, Hraunbæ 182, Reykjavík, á hendur Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík með stefnu birtri 22. júní 1997. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 636.774 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 566.774 krónum frá 14. desember 1993 til 1. júní 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum af 54.400 krónum frá 7. júní 1996 til 1. júní 1997, en af 636.774 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að vextir og dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, vextir í fyrsta sinn þann 14. desember 1994 og dráttarvextir í fyrsta sinn hinn 7. júní 1997. Allt að frádregnum innborgunum, samtals að fjárhæð 1.018.342 krónur, sem greiddar voru, hinn 2. febrúar 2001 196.240 krónur, 7. október 2003 145.582 krónur, og 17. október 2003 676.520 krónur. Einnig krefur stefnandi stefnda um greiðslu útlagðs kostnaðar, samtals að fjárhæð 462.115 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær, aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Í þinghaldi hinn 2. september 1999 krafðist stefnandi þess að sakarefninu yrði skipt og fyrst dæmt um bótaskyldu stefnda, en önnur atriði látin bíða. Með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varð dómari við þeirri kröfu. Féll dómur í héraði um bótaskyldu stefnda hinn 3. mars 2000, þar sem stefndi var sýknaður af kröfum stefnanda. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og féll dómur í því máli hinn 18. janúar 2001, þar sem viðurkennt var, að stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, væri skaðabótaskyld fyrir helmingi tjóns stefnanda, Hilmars Tómasar Guðmundssonar, sem hann varð fyrir í slysi hinn 14. desember 1993. Í þessum þætti málsins er deilt um fjárhæð skaðabóta og er einungis sá þáttur málsins til meðferðar hér. Sigurjón Sigurðsson, læknir, mat örorku stefnanda vegna slyssins 5%, hinn 5. maí 1995. Hinn 1. apríl 1996 mat sami læknir örorku stefnanda hins vegar 10% af völdum slyssins. Örorkumat læknisins í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993 lá fyrir hinn 18. desember 1996. Var örorka samkvæmt 5. gr. laganna metin 10% og varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laganna 10%. Örorkunefnd mat örorku stefnanda og er skýrsla hennar dagsett 11. maí 1999. Í niðurstöðu segir svo: „Örorkunefnd telur að eftir 1. janúar 1995 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins 14. desember 1993. Að öllum gögnum virtum metur nefndin varanlegan miska tjónþola vegna afleiðinga slyssins 7%-sjö af hundraði-. Tjónþoli var á slysdegi 26 ára gamall. Örorkunefnd telur að afleiðingar slyssins hafi ekki verið þess háttar að þær hafi áhrif á getu tjónþola til öflunar vinnutekna í framtíðinni. Samkvæmt því telst hann ekki hafa hlotið varanlega örorku vegna afleiðinga slyssins.” Hinn 13. mars 2001 voru dómkvaddir, Stefán Carlsson, bæklunarlæknir, og Stefán M. Stefánsson, prófessor, til þess að meta tjón stefnanda. Er niðurstaða matsgerðar þeirra, sem dagsett er 5. júní 2003, sú: „Varanlegur miski Tómasar, sbr. 4. gr. skaðabótalaga telst hæfilega ákveðinn 7%. Varanleg örorka Tómasar, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, telst hæfilega ákveðin 7%. Þjáningabætur til Tómasar eru hæfilega ákveðnar í 4 mánuði frá slysdegi án þess að vera rúmliggjandi.” III Stefnandi kveðst byggja útreikning á tjóni sínu á skaðabótalögum nr. 50/1993, örorkumati dagsettu 5. júní 2003, skattframtali ársins 1996, sem og yfirlýsingu frá Fönn hf. um tekjur stefnanda næstliðið ár fyrir slys. Tjónsfjárhæðin reiknist þannig: Útlagður kostnaður: Reikningur frá Torfa Magnússyni lækni, dags 23.11.1995 kr. 20.000 Reikningur frá Sigurjóni Sigurðssyni lækni dags. 10.04.1996 kr. 34.400 Reikningur frá Sigurjóni Sigurðssyni lækni dags. 18.12.1996 kr. 16.000 Samtals kr. 70.000 Miskabætur skv. 4. gr. skbl. Bætur skv. 4. gr. skbl. kr. 280.000 Verðbætur skv. 15. gr. skbl. kr. 22.680 Samtals kr. 302.680 Örorkubætur skv. 5.-7. gr. skbl. Tekjugrunnur örorkubóta skv. 1. mgr. 7. gr. skbl. Tekjur frá Fönn hf. með 6% framlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð kr. 1.520.585 Tekjur frá Kolaportinu kr. 114.494 Samtals kr. 1.635.079 Útreikningur örorkubóta Örorkubætur skv. 6. gr. skbl. kr. 858.416 Lækkun skv. 9. gr. skbl. kr. 8.581 Samtals kr. 900.868 Kröfufjárhæðin sundurliðast því svo: Útlagður kostnaður kr. 70.000 Miskabætur kr. 302.680 Örorkubætur kr. 900.868 Samtals kr. 1.273.548 Samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar beri stefnda að bæta stefnanda 50% af tjóni hans, eða 636.774 krónur. Stefnandi vísar til 1. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993, um fjárhæð bóta. Kröfu um vexti og vaxtavexti byggir stefnandi á 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 fram til 1. júní 2001, en frá þeim degi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Kröfu sína um sýknu byggir stefndi á því að hann hafi þegar greitt stefnanda allt það tjón, sem hann beri ábyrgð á samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar. Með bréfi lögmanns stefnda til stefnanda, dagsett 13. október 2003, sundurliðaði stefnandi fjárhæð þá, sem hann taldi vera óbætt tjón stefnanda. Var það gert með eftirfarandi hætti í bréfinu: „Þjáningabætur kr. 115.900 Varanleg örorka kr. 1.151.805 Lækkun bóta vegna aldurs kr. 11.518 Vextir kr. 268.843 Samtals kr. 1.525.030 Sakarskipting 50% kr. 762.515 Samtals kr. 762.515 Óuppgerðir vextir v/miska kr. 59.587 Samtals kr. 822.102 Greitt þrotabúi Hilmars skv. samkomulagi kr. 145.582 Mismunur kr. 676.520 Hinn 17. október 2003 greiddi stefndi síðan stefnanda mismuninn, sem hann taldi enn ógreiddan, eða 676.520 krónur. Stefndi mótmælir og greiðsluskyldu sinni á útlögðum kostnaði stefnanda vegna læknisfræðilegrar myndgreiningar sem og taugasálfræðimats, þar sem engin sýnileg ástæða liggi fyrir um það hvernig þessar læknisrannsóknir tengdust slysi stefnanda. Hafi og komið í ljós, sbr. matsgerð dagsetta í júní 2003, að þessar rannsóknir hefðu ekki haft neina þýðingu. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um upphafsdag dráttarvaxta sem og fjárhæð málskostnaðarkröfu hans. Þá mótmælir stefndi sérstaklega framlögðum málskostnaðarreikningi stefnanda, sem byggi á tímaskýrslu. Stefnanda hafi þegar verið dæmdur málskostnaður í Hæstarétti vegna málskostnaðar hans varðandi ágreining um bótaskylduna, á báðum dómstigum. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. V Eins og áður greinir snýst ágreiningur máls þessa nú um bótafjárhæð. Eins og krafa stefnanda er fram sett byggir hún á sundurliðun kröfunnar eins og hún var fram sett í stefnu. Krafa stefnanda sundurliðast í útlagðan kostnað, miskabætur og örorkubætur. Stefndi hefur fallist á útreikning stefnanda á miskabótakröfu sem og bótakröfu vegna varanlegrar örorku. Ágreiningur er hins vegar um upphafsdag dráttarvaxta og ráðstöfun á innborgunum, sem stefndi hefur innt af hendi til stefnanda. Samkvæmt skaðabótalögum fer um dráttarvexti eftir vaxtalögum. Samkvæmt 15. gr. laga um vexti nr. 25/1987, sem gilti fram til 1. júlí 2001, skulu skaðabótakröfur bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Dómstólar geta þó ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Fyrir liggur að örorka stefnanda var fyrst metin hinn 5. maí 1995 af Sigurjóni Sigurðssyni lækni. Taldi hann þá örorku stefnanda vera 5%. Örorkumat læknisins í samræmi við skaðbótalög nr. 50/1993, lá fyrir hinn 18. desember 1996, þar sem varanleg örorka og varanlegur miski stefnanda var metið 10%. Þó svo endanlegar kröfur stefnanda byggi ekki á þessu mati þykir rétt að fallast á kröfu stefnanda um upphafsdag dráttarvaxta hinn 1. júní 1997, og litið svo á að þá hafi legið fyrir nægjanlegar upplýsingar um tjónsatvik, enda þótt endanlegar dómkröfur byggi á öðru mati, þar sem örorka stefnanda og miski hans var metið 7%. Stefndi hafnar og kröfu stefnanda um greiðslu á 70.000 krónum, sem er útlagður kostnaður stefnanda vegna læknisvottorða, sem gefin voru áður en stefna var gefin út. Byggir stefndi á því að um málskostnað hafi verið dæmt í Hæstarétti Íslands vegna þessarar kröfu, en þar var stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, að fjárhæð 300.000 krónur, bæði í héraði og Hæstarétti. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar var ekki fjallað um fjárkröfu stefnanda heldur einungis dæmt um sök. Með því að krafa þessi um útlagðan kostnað var þar sett fram sem hluti af tjóni stefnanda, en þar ekki fjallað um fjárkröfu hans, ber að líta svo á að um þá kröfu hafi ekki verið dæmt. Kemur krafan því til skoðunar við úrlausn þessa máls og þá sem hluti af málskostnaði stefnanda með vísan til 129. gr. laga nr. 91/1991. Þá hefur stefndi samþykkt greiðslu á útlögðum kostnaði stefnanda að fjárhæð 340.250 krónur, en hafnað greiðsluskyldu vegna kostnaðar stefnanda við myndgreining, sálfræðiskoðun og geðlækniskostnað, samtals að fjárhæð 121.845 krónur, þar sem ekki hafi verið tilefni til þessara meðferða. Fyrir liggur að umræddur kostnaður er hluti af þeim kostnaði, sem stefnandi hafði af því að sýna fram á tjón sitt. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að rannsóknir þessar hafi verið bersýnilega þarflausar á þeim tíma sem þær voru gerðar verður fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda þann útlagða kostnað hans, sem hluta af málskostnaði hans. Þegar allt framangreint er virt verður því stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 565.774 krónur með dráttarvöxtum frá 1. júní 1997 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum, en ekki er ágreiningur um fjárhæð þeirra eða greiðsludag. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði stefnanda, Hilmari Tómasi Guðmundssyni, 565.774 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 14. desember 1993 til 1. júní 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð 1.018.342 krónur, sem greiddar voru, hinn 2. febrúar 2001 196.240 krónur, 7. október 2003 145.582 krónur, og 17. október 2003 676.520 krónur.
Mál nr. 79/2009
Kærumál Málskostnaðartrygging
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu A um að B yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli, sem B hafði höfðað á hendur A. Talið var að hvorki væri fullnægt skilyrðum a. liðar né b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 til að verða við kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli þessu, sem hún hefur höfðað á hendur honum. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 1.500.000 krónur, en til vara að „úrskurðinum verði vísað aftur heim í hérað“. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt héraðsdómsstefnu er varnaraðili, sem kveðst vera kúbanskur ríkisborgari, með heimili á nánar tilteknum stað í Reykjavík og hefur hún íslenska kennitölu. Í málinu liggur meðal annars fyrir staðfest ljósrit af skattframtali varnaraðila á árinu 2008, þar sem sömu upplýsingar koma fram ásamt því að lögheimili hennar sé í Reykjavík. Þá er staðhæft í héraðsdómsstefnu að varnaraðili hafi atvinnu hjá nafngreindu fyrirtæki og liggur fyrir staðfesting frá tollstjóranum í Reykjavík á því að það hafi á átta mánaða tímabili fram að því að mál þetta var höfðað staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna varnaraðila. Ekki hafa verið lögð fram gögn í málinu, sem gefa til kynna að hún sé ógjaldfær. Samkvæmt þessu er hvorki fullnægt skilyrðum a. liðar né b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 til að verða við kröfu sóknaraðila um málskostnaðartryggingu, en fyrir varakröfu hans hafa ekki verið færð fram rök, sem varðað geta skyldu varnaraðila til að setja slíka tryggingu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 283/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Útlendingur
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, uns Útlendingastofnun hefur tekið ákvörðun um frávísun/brottvísun kærða þó ekki lengur en til fimmtudagsins 19. maí 2011 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 13. maí 2011. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 188/2005
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
M höfðaði mál á hendur F til viðurkenningar á landamerkjum jarðarinnar Miðhrauns I og til að fá leyst úr því hvaða réttur fylgdi Miðhrauni II á fjalllandi því sem var hluti af jörðinni Miðhrauni, áður en henni var skipt í tvö býli. Að virtum þeim heimildum sem lágu fyrir um merki varðandi fjalllandið var talið, að kröfugerðin eins og hún var úr garði gerð, gæti ekki orðið grundvöllur að dómi í málinu og var vísað frá dómi kröfum M að því er varðaði þetta landsvæði. Að öðru leyti var hrundið kröfu F um frávísun málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 15. apríl 2005, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila, að því er varðar fjallland það sem tilheyrði jörðinni Miðhrauni. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka allar kröfur hans til efnismeðferðar í málinu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Miðhraun I ehf., greiði varnaraðila, Félagsbúinu Miðhrauni II sf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 115/2010
Kærumál Aðfararheimild Rafbréf
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem felld var úr gildi fjárnámsgerð sýslumanns gagnvart E hf. Var fjárnámið byggt á svokölluðum þingvíxli sem var rafbréf. Byggði M á því að um fullgildan víxil væri að ræða sem uppfyllti skilyrði 8. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 og vísaði í því efni til 35. og 36. gr. laga nr. 131/1997. Þá vísaði hann til þess að rafbréfið væri skuldabréf og krafan félli því að auki undir 7. tölulið greinarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skilgreining á því hvað teljist víxill samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 ráðist af ákvæðum 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. gr. víxillaga. Í þessum ákvæðum komi ótvírætt fram að víxill hafi ekki víxilgildi nema um skjal sé að ræða. Þegar af þessari ástæðu væri ljóst að rafrænt eignarskráð verðbréf, sbr. 2. gr. laga nr. 131/1997, gæti ekki talist veita aðfararheimild samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Þá var ekki talið að rafbréfið gæti talist veita aðfararheimild samkvæmt 7. tölulið sama ákvæðis, þar sem áskilnaður var ekki fyrir hendi um að það væri vottað á nánar tiltekinn hátt og að berum orðum væri tekið fram í því að heimilt væri að gera aðför til fullnustu á skuldinni samkvæmt því án undangengins dóms eða sáttar. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um að fella fjárnámið úr gildi staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. febrúar 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2010, þar sem felld var úr gildi fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík 19. ágúst 2009 fyrir kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fjárnámið verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili leitaði fjárnáms hjá varnaraðila til fullnustu kröfu sinni samkvæmt svokölluðum þingvíxli án undangengins dóms eða sáttar. Er þar um að ræða rafbréf sem skilgreint er sem framseljanlegt rafrænt eignarskráð verðbréf, sbr. 2. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Um aðfararheimild vísaði sóknaraðili í aðfararbeiðni til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Sýslumaður féllst á beiðnina og var fjárnámið gert 19. ágúst 2009. Varnaraðili leitaði í framhaldi af því úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur og krafðist ógildingar fjárnámsins. Var mál þetta þingfest af því tilefni 6. nóvember 2009. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila. Sóknaraðili reisir kröfu sína meðal annars á því að um fullgildan víxil sé að ræða sem uppfylli skilyrði 8. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 og vísar í því efni til 35. og 36. gr. laga nr. 131/1997. Hann hefur einnig vísað til þess að rafbréfið sé skuldabréf og falli krafan því að auki undir 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að skilríki fyrir ætlaðri aðfararheimild uppfylli ekki það skilyrði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 að frumrit viðkomandi viðskiptabréfs skuli fylgja kröfu byggi hún á 7. eða 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna. Í öðru lagi telur hann að aðfararheimild skorti fyrir kröfu sóknaraðila samkvæmt 1. mgr. 1. gr. sömu laga. Þá byggir hann í þriðja lagi á því að ósannað hafi verið að sóknaraðili ætti lögformlega kröfu á hendur honum, sem unnt væri að fullnusta með aðför, þegar aðfararbeiðni hafi borist sýslumanninum í Reykjavík. Í 35. gr. laga nr. 131/1997 er kveðið á um að fylgja skuli þeim lagareglum sem um víxla gildi eftir því sem við geti átt sé rafbréf gefið út og skráð samkvæmt þeim lögum sem víxill. Samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 má gera fjárnám án undangengins dóms eða sáttar til fullnustu kröfu samkvæmt víxli, að því leyti sem krafist er fullnægju greiðsluskyldu á grundvelli gildandi réttar sem slíkt skjal veitir. Skilgreining á því hvað telst víxill samkvæmt ákvæðinu ræðst af 1. mgr. 2., sbr. 1. gr. víxillaga nr. 93/1933. Í þessum ákvæðum kemur ótvírætt fram að víxill hafi ekki víxilgildi nema um skjal sé að ræða. Þegar af þessari ástæðu er ljóst að rafrænt eignarskráð verðbréf, sbr. 2. gr. laga nr. 131/1997, getur ekki talist veita aðfararheimild samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 má gera fjárnám án undangengins dóms eða sáttar til fullnustu kröfu samkvæmt skuldabréfum fyrir ákveðinni peningaupphæð. Í ákvæðinu er gert að skilyrði að skuldabréfið sé vottað á nánar tiltekinn hátt og að berum orðum sé tekið fram í því að heimilt sé að gera aðför til fullnustu á skuldinni samkvæmt bréfinu án undangengins dóms eða réttarsáttar. Þar sem þessi áskilnaður er ekki fyrir hendi getur áðurnefnt rafbréf heldur ekki veitt aðfararheimild samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Magnús Árnason, greiði varnaraðila, Exista hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 477/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Tilhögun gæsluvarðhalds
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna breyttri tilhögun gæsluvarðhalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. ágúst 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. ágúst 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að henni verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. ágúst 2010. Varnaraðili sæti takmörkunum samkvæmt c. og d. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á meðan á gæslunni stendur.
Mál nr. 37/2021
Skaðabætur Líkamstjón Eigin sök Vátryggingarsamningur Slysatrygging Tilkynningarskylda Tómlæti Stórkostlegt gáleysi Gjafsókn
A varð fyrir líkamstjóni á árinu 2013 þegar hann ók bifhjóli aftan á bifreið sem ekið var í sömu akstursstefnu. Hann var tryggður lögboðinni slysatryggingu hjá V hf. og féllst félagið með tölvubréfi 17. febrúar 2015 á bótaskyldu vegna líkamstjónsins. Aftur á móti skerti félagið rétt A til bóta um helming vegna stórkostlegs gáleysis hans við akstur bifhjólsins á ætluðum hraða samkvæmt útreikningi langt umfram hámarkshraða á veginum. Hæstiréttur taldi að V hf. hefði vegna tómlætis glatað rétti til að bera þetta fyrir sig samkvæmt 94. gr. laga nr. 30/2004. Var krafa A á hendur V hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. 2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. ágúst 2021. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 66.646.608 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 7.913.230 krónum frá […] 2013 til […] 2014 og af 66.646.608 krónum frá þeim degi til 9. júlí 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 21. október 2015 að fjárhæð 34.778.722 krónur. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti.3. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 18. október 2021. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hendi hans á öllum dómstigum. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en að málskostnaður verði felldur niður á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Mál þetta lýtur að líkamstjóni sem aðaláfrýjandi varð fyrir […] 2013 þegar hann ók bifhjóli aftan á bifreið sem ekið var í sömu akstursstefnu. Aðaláfrýjandi var tryggður lögboðinni slysatryggingu hjá gagnáfrýjanda en aðilar deila um hvort lækka megi bætur til aðaláfrýjanda á grundvelli þess að slysið verði rakið til stórkostlegs gáleysis hans.5. Með héraðsdómi var aðaláfrýjanda gert að bera tjón sitt sjálfur að þriðjungi og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 20. ágúst 2021 á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi, einkum um túlkun á 94. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga sem fjallar um tilkynningarskyldu vátryggingafélags ef það hyggst bera sig rétt til takmörkunar á ábyrgð.Málsatvik7. Sunnudaginn […] 2013, laust eftir klukkan 14, varð aðaláfrýjandi fyrir alvarlegu umferðarslysi í […]. Hann var að aka bifhjóli sínu með skráningarnúmerinu […] […]veg þegar hann lenti aftan á pallbifreið með skráningarnúmerinu […] sem ekið var í sömu átt. Slysið varð á veginum skammt vestan við gatnamót […]vegar og […]vegar. Þegar var óskað eftir sjúkrabifreið og lögregla kölluð til. Samkvæmt frumskýrslu hennar var mikil umferð á veginum en dagsbirta og sól, vegurinn malbikaður, yfirborðið þurrt og allar aðstæður til aksturs því góðar.8. Í frumskýrslu lögreglu var haft eftir ökumanni bifreiðarinnar […] að hann hefði ekið eftir veginum á hraðanum 75 til 80 km/klst. þegar mikið högg kom aftan á hana. Hann hefði þá litið í baksýnisspegilinn og séð bifhjólið liggja á hliðinni í vegöxlinni. Í skýrslunni var einnig haft eftir tveimur vitnum, sem komu akandi úr gagnstæðri átt, að pallbifreiðin hefði skyndilega sveigt til hliðar og þau séð grátt ský þyrlast upp. Eitthvað svart hefði kastast í loft upp fyrir aftan bifreiðina svo hátt að það nam við þak hennar og síðan skollið í götuna fyrir aftan hana. Eftir að hafa ekið spölkorn nær hefðu vitnin séð ökumann bifhjólsins liggjandi á götunni. Þá kom fram í frumskýrslunni að óskað hefði verið eftir aðstoð frá rannsóknardeild og tæknideild lögreglu og hefðu rannsóknarlögreglumenn frá þeim deildum komið á vettvang og tekið við rannsókninni auk þess sem fulltrúi frá Rannsóknarnefnd samgönguslysa hefði komið á slysstað.9. Rituð var lögregluskýrsla síðdegis eftir slysið í kjölfar þess að rætt var frekar á vettvangi við ökumann bifreiðarinnar […]. Þar var haft eftir honum að hann hefði skömmu fyrir slysið ekið fram hjá skilti við veginn með hraðamæli en hámarkshraði þar er 70 km/klst. Hann hefði ekið á hraðanum 70 til 80 km/klst. en hann hefði það fyrir reglu að draga úr hraða þegar hann kæmi að þessu skilti. Því næst hefði skyndilega komið mikið högg aftan á bifreiðina og í baksýnisspegli hennar hefði hann séð bifhjól og ökumann þess liggja á veginum.0. Meðal málsgagna eru myndir sem teknar voru af bifhjólinu og pallbifreiðinni eftir slysið. Þar sést mikil ákoma á pallbifreiðinni þar sem bifhjólinu var ekið aftan á hana. Stuðari bifreiðarinnar var mjög beyglaður og mun bifhjólið hafa farið undir hana og lent á aftari höggdeyfara hennar hægra megin.1. Aðaláfrýjandi slasaðist mikið í slysinu og var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Hann dvaldi á gjörgæslu til […] 2013 en síðan á almennri deild til […] sama ár. Í kjölfarið fór hann í endurhæfingu, fyrst á legudeild en síðan á dagdeild þaðan sem hann útskrifaðist um jólin 2013. Aðaláfrýjandi hefur við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi sagt að hann sé ekki til frásagnar um slysið þar sem hann myndi hvorki eftir því né atvikum í aðdraganda þess.2. Eins og áður greinir var aðaláfrýjandi tryggður lögboðinni slysatryggingu hjá gagnáfrýjanda. Með tölvubréfi 11. nóvember 2013 sendi lögmaður aðaláfrýjanda umboð sitt frá honum til að gæta hagsmuna gagnvart gagnáfrýjanda vegna slyssins. Jafnframt óskaði lögmaðurinn eftir afriti gagna málsins og að það yrði skráð í viðeigandi tryggingu hjá félaginu. Þessu erindi svaraði gagnáfrýjandi samdægurs og staðfesti móttöku umboðsins ásamt því að senda gögn málsins með tilkynningu sem fylla þyrfti út og skila til félagsins. Aðaláfrýjandi sendi þá tilkynningu til gagnáfrýjanda 29. janúar 2014. 3. Þegar gagnáfrýjanda hafði borist umrætt tölvubréf lögmanns aðaláfrýjanda 11. nóvember 2013 færði starfsmaður félagsins eftirfarandi í yfirlit um málið: „ALLS ekki opna líkamstjónið fyrr en við fáum rannsóknarskýrslu frá lögreglu, þær eru enn ekki komnar. Spurning um ofsaakstur ??? Vitum ekki.“ Einnig var eftirfarandi fært í yfirlitið 30. janúar 2014 í kjölfar þess að fyrrgreind tilkynning um tjónið barst gagnáfrýjanda deginum áður: „Get ekki tekið afstöðu til bótaskyldu fyrr en öll gögn frá lögreglu liggja fyrir eða hafa borist okkur.“4. Við rannsókn á slysinu aflaði lögregla, á grundvelli 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, útreiknings B, prófessors í vélaverkfræði, á hraða bifhjólsins í aðdraganda slyssins. Samkvæmt útreikningi hans 28. febrúar 2014 var hraðinn reiknaður út frá orkubreytingu vegna hemlunar, formbreytinga við áreksturinn og skriðs og orkubreytinga vegna viðnáms í frákasti. Miðað við þessar forsendur var áætlaður hraði hjólsins reiknaður 115 km/klst., mögulegur lágmarkshraði 105 km/klst. en hámarkshraði 126 km/klst. Þó var tekið fram að öll orkulosun sem ekki væri tekið tillit til í útreikningnum ylli því að raunverulegur hraði væri meiri en útreiknaður hraði. Aðaláfrýjandi mætti til skýrslutöku hjá lögreglu 4. mars 2014 þar sem honum var kynnt niðurstaða útreikningsins. Hann lýsti því yfir að sér þætti þetta allt of mikill hraði sem þarna kæmi fram. Honum væri kunnugt um að hámarkshraði á veginum, sem hann væri mjög vanur að aka, væri 70 km/klst. og hann æki þar alltaf á þeim hraða. 5. Með bréfi 14. febrúar 2014 óskaði gagnáfrýjandi eftir því við lögreglu að fá afrit af öllum gögnum um slysið. Því erindi mun ekki hafa verið svarað. Gagnáfrýjandi ítrekaði þessa ósk með bréfi 27. janúar 2015 og munu honum hafa borist rannsóknargögn málsins 13. febrúar sama ár.6. Gagnáfrýjandi tilkynnti aðaláfrýjanda með tölvubréfi 17. febrúar 2015 að fallist væri á bótaskyldu vegna líkamstjónsins. Aftur á móti yrði réttur aðaláfrýjanda til bóta skertur um helming vegna stórkostlegs gáleysis hans við akstur bifhjólsins á ætluðum hraða sem samkvæmt útreikningi hefði verið langt umfram hámarkshraða á veginum. Þessu erindi svaraði lögmaður aðaláfrýjanda með tölvubréfi 19. sama mánaðar. Þar kom fram að gagnáfrýjandi hefði sent gögn málsins til aðaláfrýjanda 11. nóvember 2013, þar með talið lögregluskýrslu. Tilkynning um skerðingu bóta hefði borist rúmum 18 mánuðum eftir slysið og 15 mánuðum eftir að aðaláfrýjandi veitti lögmanninum umboð og önnur gögn málsins bárust honum. Tilkynningin hefði því borist of seint og gagnáfrýjandi glatað rétti til að bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð, sbr. 94. gr. laga nr. 30/2004. Þessu andmælti gagnáfrýjandi með tölvubréfi sama dag og tók fram að félagið hefði strax fengið fjögurra síðna frumskýrslu lögreglu en frekari gögn frá henni hefðu ekki borist fyrr en 13. febrúar 2015. Gagnáfrýjandi áréttaði síðan með tölvubréfi 26. þess mánaðar að skerðing bóta stæði óhögguð.7. Aðaláfrýjandi gekkst undir lögreglustjórasátt 6. júní 2014 um að greiða 15.000 króna sekt vegna of hraðs aksturs á bifhjóli sínu í aðdraganda slyssins en brotið var talið varða við 1. mgr. 36. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987.8. Málsaðilar stóðu saman að því að afla sérfræðilegs álits 4. júní 2015 um líkamstjón aðaláfrýjanda eftir skaðabótalögum. Samkvæmt álitinu var tímabundið atvinnutjón hans 100% frá […] 2013 til 31. janúar 2014, 80% frá 1. febrúar til 30. apríl 2014 og 50% frá 1. maí til […] 2014. Tímabil þjáningabóta var frá slysdegi til […] 2014, þar af hefði aðaláfrýjandi verið rúmfastur til 1. nóvember 2013. Miðað var við að heilsufar aðaláfrýjanda hefði orðið stöðugt […] 2014 en varanleg örorka var metin 85% og varanlegur miski 68 stig.9. Á grunni umrædds álits á tjóni aðaláfrýjanda fór fram uppgjör milli aðila 21. október 2015. Til frádráttar við uppgjörið kom 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum miðað við útreikning 8. sama mánaðar sem gagnáfrýjandi aflaði. Þá var lagt til grundvallar að aðaláfrýjandi þyrfti vegna eigin sakar að bera að hálfu leyti tjón sitt sjálfur. Í samræmi við þetta nam greiðsla gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda samtals 36.122.194 krónum en þar af var kostnaður fyrir þjónustu lögmanns aðaláfrýjanda 1.343.472 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við uppgjörið gerði aðaláfrýjandi fyrirvara við sakarskiptingu og frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.20. Eftir að hafa borið málið undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sem taldi að skerða ætti bætur til aðaláfrýjanda um þriðjung, höfðaði hann málið í héraði 13. desember 2016. Undir rekstri þess var aflað matsgerðar 24. maí 2017 á ætluðum hraða bifhjólsins þegar slysið varð. Í héraðsdómi er gerð nánari grein fyrir niðurstöðum matsmannsins. Lagaumhverfi21. Þegar slysið varð var lögboðin skylda í 1. mgr. 92. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 til að taka sérstaka slysatryggingu fyrir hvern ökumann sem stjórnaði ökutæki, enda hefði hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. laganna. Samhljóða ákvæði er nú í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 30/2019 um ökutækjatryggingar.22. Um slysatryggingu ökumanns fer eftir 90. gr. laga nr. 30/2004 ef vátryggingaratburði er valdið af gáleysi. Af 1. mgr. greinarinnar leiðir að lækka má eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags ef vátryggður samkvæmt slíkri tryggingu hefur valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða að afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið. Hið sama á við ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð með því að hlíta ekki varúðarreglum. Við úrlausn um þessi atriði skal litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Í 2. mgr. 90. gr. laganna segir síðan að í öðrum tilvikum en greinir í 1. mgr. ákvæðisins geti félagið ekki borið fyrir sig að vátryggður hafi af gáleysi valdið vátryggingaratburði. Með þessu er því slegið föstu að vátryggingafélag getur ekki borið fyrir sig að vátryggingaratburði hafi verið valdið með almennu gáleysi.23. Um tilkynningarskyldu vátryggingafélags ef það ætlar að bera fyrir sig rétt til takmörkunar á ábyrgð vegna persónutrygginga fer eftir 94. gr. laga nr. 30/2004. Af 1. mgr. ákvæðisins leiðir að félagið skal, ef það hyggst bera fyrir sig að það sé samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laganna laust úr ábyrgð að öllu leyti eða að hluta, tilkynna vátryggingartaka eða þeim sem rétt á til vátryggingarbóta skriflega um afstöðu sína. Tilkynningin skal send án ástæðulauss dráttar eftir að félagið vissi um þau atvik sem veita því heimild til að beita þessum rétti sínum. Vanræki félagið að senda slíka tilkynningu glatar það rétti til að bera fyrir sig atvikin, sbr. 2. mgr. 94. gr. laganna.24. Í athugasemdum með frumvarpi er varð að lögum nr. 30/2004 voru settar fram í einu lagi skýringar við 94. gr. um tilkynningarskyldu vátryggingafélags vegna persónutrygginga og hliðstætt ákvæði í 31. gr. um slíka tilkynningarskyldu vegna skaðatrygginga. Þar sagði að eðlilegt væri að á vátryggingafélagi hvíldi skylda til að koma því á hreint gagnvart vátryggðum hvort það ætlaði að bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð. Tilkynningu skyldi komið á framfæri við vátryggingartaka en það gerði félagið með því að senda honum skriflega tilkynningu. Munnleg tilkynning nægði því ekki. Tilkynninguna skyldi senda án ástæðulauss dráttar en mat á því hversu mikið svigrúm félagsins væri að þessu leyti yrði að fara fram í hverju tilviki fyrir sig. Ekki yrðu gerðar þær kröfur til félagsins að það sendi strax tæmandi upplýsingar um hvernig það myndi bregðast við. Nægjanlegt væri að það tilkynnti að til athugunar væri að bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð en nauðsynlegt væri þó í þeim tilvikum að strax og atvik væru ljós skyldi send fullnaðartilkynning. Um afleiðingar þess að félagið sinnti ekki skyldu sinni sagði að þær væru að félagið glataði rétti til að bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð en vanrækslan gæti falist í því að það drægi of lengi að senda tilkynningu en einnig að form hennar og efni væri ófullnægjandi. Í skýringum við 94. gr. í athugasemdum með frumvarpinu var áréttað að orðalag ákvæðisins miðaðist einungis við að félagið tilkynnti að það hygðist bera fyrir sig ábyrgðartakmörkun en því væri ekki skylt að tilgreina nákvæmlega í fyrstu tilkynningu hversu mikil lækkunin yrði enda gæti það ráðist af mati á upplýsingum sem fengjust með síðari gagnaöflun.25. Í umræddri tilkynningarskyldu, sem hvílir á vátryggingafélagi er hyggst takmarka ábyrgð sína, felst lögboðin tillitsskylda gagnvart vátryggingartaka eða þeim sem á rétt til vátryggingarbóta. Hún miðar meðal annars að því að vátryggður fái sem fyrst upplýsingar um þessa afstöðu félagsins og þjónar jafnframt þeim tilgangi að hann geti brugðist við til að gæta hagsmuna sinna. Það kann að gera honum betur kleift að varpa ljósi á málsatvik en þegar hann fær síðbúna tilkynningu þar að lútandi. Auk þess er bagalegt fyrir vátryggðan að dráttur verði á slíkri tilkynningu því að þá kunna að skapast réttmætar væntingar hjá honum um að fullar bætur verði greiddar. Þennan tilgang að baki tilkynningarskyldunni ber að hafa í huga þegar metið er í hverju tilviki fyrir sig hvort hennar hafi verið gætt með fullnægjandi hætti.26. Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. laga nr. 30/2004 tekur frestur vátryggingafélags að líða þegar félagið „vissi um þau atvik sem veita því heimild til að beita rétti sínum“ til að skerða bætur. Með hliðsjón af þessum orðum verða ekki gerðar svo ríkar kröfur til vátryggingafélags að því beri að tilkynna um að það hyggist bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð ef því mátti vera kunnugt um þessi atvik heldur verður yfirleitt að gera kröfu um raunverulega vitneskju félagsins. Þó verður talið að sterkar vísbendingar um þau geti eftir atvikum lagt ríkari skyldur á félag til að kanna og ýta á eftir því að fá tiltæk gögn um hvort þessar vísbendingar séu réttar með þeim áhrifum að fresturinn taki að líða. Þetta verður ekki talið of íþyngjandi í garð vátryggingafélags enda er því í lófa lagið að bregðast við með því að tilkynna þeim sem á rétt til vátryggingarbóta að til athugunar sé hvort félagið hyggist bera fyrir sig takmörkun á ábyrgð, eins og ráðgert er í lögskýringargögnum. Þegar fullnægjandi upplýsingar liggja fyrir getur félagið síðan tekið endanlega ákvörðun sína.27. Frestur vátryggingafélags til að senda tilkynningu eftir 1. mgr. 94. gr. laga nr. 30/2004 er skammur enda á að senda hana „án ástæðulauss dráttar“ eins og segir í ákvæðinu. Þessi frestur getur þó ekki verið svo knappur að félagið hafi ekki eðlilegt svigrúm til að meta atvik til að taka ígrundaða afstöðu til þess hvort það beri fyrir sig takmörkun á ábyrgð sinni. Því má þó slá föstu að slíkt svigrúm geti ekki staðið mánuðum saman eftir að félagið fær upplýsingar sem gefa því tilefni til að bregðast við. Niðurstaða28. Eins og áður greinir viðurkenndi gagnáfrýjandi bótaskyldu vegna þess líkamstjóns sem aðaláfrýjandi varð fyrir í slysinu […] 2013. Deila málsins lýtur að því hvort aðaláfrýjandi þarf að einhverju leyti að bera tjón sitt sjálfur vegna stórkostlegs gáleysis við akstur bifhjólsins í aðdraganda slyssins. Ekki er tölulegur ágreiningur um kröfu aðaláfrýjanda.29. Af hálfu gagnáfrýjanda hefur komið fram að hann hafi fengið frumskýrslu lögreglu 19. ágúst 2013. Jafnframt staðfesti gagnáfrýjandi við meðferð málsins fyrir Hæstarétti að skömmu eftir slysið hefðu honum verið tiltækar ljósmyndir af pallbifreiðinni sem aðaláfrýjandi ók aftan á og bifhjóli hans. Samkvæmt þessum gögnum lá fyrir frásögn ökumanns bifreiðarinnar að hann hefði í umrætt sinn ekið á hámarkshraða eftir veginum eða rúmlega það og myndir sem bentu eindregið til að áreksturinn hefði verið mjög harður. Eins og áður er rakið var fært 11. nóvember 2013 í yfirlit gagnáfrýjanda um málið að alls ekki mætti „opna líkamstjónið“ fyrr en rannsóknargögn hefðu borist frá lögreglu því að spurning væri um „ofsaakstur“. Að virtu því hvernig málið var metið hjá gagnáfrýjanda, eins og efni var til í ljósi tiltækra gagna á þeim tíma, hvíldi á honum ríkari skylda en ella til að bregðast við vegna sterkra vísbendinga um að aðaláfrýjandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn.30. Þótt 1. mgr. 94. gr. laga nr. 30/2004 mæli ekki berum orðum fyrir um að tilkynningarskylda hvíli á félagi um að til athugunar sé að bera fyrir sig rétt til takmörkunar á ábyrgð, án þess að endanleg ákvörðun hafi verið tekin í þeim efnum, er gert ráð fyrir þeirri málsmeðferð í lögskýringargögnum, eins og áður er rakið. Með slíkri tilkynningu er vátryggðum gert kleift að gæta hagsmuna sinna og fyrirbyggt að hjá honum skapist væntingar um fullar bætur þannig að hann hagi ráðstöfunum sínum í trausti þess. Gagnáfrýjandi sendi ekki tilkynningu af þessu tagi en með því hefði hann skapað sér frekara svigrúm til að taka afstöðu til þess hvort hann ætlaði að bera fyrir sig rétt til takmörkunnar á ábyrgð sinni. Í stað þess að bregðast við með þessu móti lét gagnáfrýjandi við það sitja að ítreka beiðni um að fá afrit af frekari gögnum um slysið með bréfi 27. janúar 2015 en þá voru liðnir ríflega 11 mánuðir frá því að sú beiðni var upphaflega send lögreglu með bréfi 14. febrúar 2014 án þess að því erindi væri svarað. Þegar hér var komið sögu hafði gagnáfrýjandi sýnt af sér slíkt tómlæti að hann hafði glatað rétti til að bera fyrir sig rétt til takmörkunar á ábyrgð vegna stórkostlegs gáleysis aðaláfrýjanda við akstur bifhjólsins, sbr. 2. mgr. 94. gr. laga nr. 30/2004.31. Til stuðnings málatilbúnaði sínum hefur gagnáfrýjandi einnig teflt fram þeirri málsástæðu sem sjálfstæðum grundvelli til að skerða bótarétt aðaláfrýjanda að hann hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt 120. gr. laga nr. 30/2004 um að veita gagnáfrýjanda upplýsingar sem gátu haft áhrif á afstöðu hans til ábyrgðar sinnar. Þannig hafi lögregla kynnt aðaláfrýjanda 4. mars 2014 niðurstöður útreiknings á hraða bifhjólsins eða tæpu ári áður en gagnáfrýjandi fékk þann útreikning með gögnum málsins frá lögreglu. Einnig hafi aðaláfrýjandi ekki greint gagnáfrýjanda frá því að hann hafi gengist undir lögreglustjórasátt 6. júní sama ár vegna hraðaksturs í umræddu tilviki. Gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda aldrei tilkynningu þess efnis að hann hygðist bera þetta fyrir sig og hreyfði ekki þessari málsástæðu fyrr en í greinargerð sinni í héraði. Því hafði hann samkvæmt 94. gr. laga nr. 30/2004 glatað rétti til að bera þetta fyrir sig. Þess utan mátti aðaláfrýjandi gera ráð fyrir því að gagnáfrýjandi sjálfur aflaði þeirra gagna frá lögreglu sem hann teldi nauðsynleg til að taka afstöðu til málsins.32. Samkvæmt öllu framansögðu verður ekki fallist á það með gagnáfrýjanda að honum hafi verið heimilt að skerða rétt aðaláfrýjanda til bóta úr slysatryggingunni. Verður krafa hans á hendur gagnáfrýjanda því tekin til greina með ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga en um kröfuna er ekki tölulegur ágreiningur eins og áður greinir. Staðfest verður sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að krafan beri dráttarvexti frá 8. nóvember 2015 en þá var mánuður liðinn frá því að fullnægjandi upplýsingar lágu fyrir til að meta fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Jafnframt verður tekið undir það með Landsrétti að lagarök standi ekki til þess að miða upphaf dráttarvaxta við síðara tímamark vegna tafa á rekstri málsins af ástæðum sem aðilar bera ekki ábyrgð á.33. Við ákvörðun málskostnaðar verður tekið tillit til þess að gagnáfrýjandi innti af hendi greiðslu vegna lögmannskostnaðar aðaláfrýjanda við fyrrgreint uppgjör 21. október 2015. Af þeirri ástæðu verður ákveðinn í einu lagi á öllum dómstigum málskostnaður sem gagnáfrýjanda verður gert að greiða og rennur í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um gjafsókn fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, Vörður tryggingar hf., greiði aðaláfrýjanda, A, 66.646.608 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 7.913.230 krónum frá […] 2013 til […] 2014 og af 66.646.608 krónum frá þeim degi til 8. nóvember 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 21. október 2015 að fjárhæð 34.778.722 krónur.Gagnáfrýjandi greiði samtals 2.600.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum sem renna í ríkissjóð.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsókn eru staðfest.Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 800.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=ea224d2f-03dd-4067-838c-ca11661bb718&verdictid=4d6260bc-eb19-443a-9721-dcbbf1279324
Mál nr. 21/2019
Stjórnvaldsákvörðun Börn Barnavernd Rannsóknarregla Stjórnarskrá Málefni fatlaðra Gjafsókn
F krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála 27. maí 2016 þar sem staðfest var ákvörðun B um að hafna umsókn F um leyfi til að taka barn í varanlegt fóstur. Í málinu deildu aðilar um hvort B hafi verið heimilt að synja F um leyfi til að taka barn í fóstur án þess að gefa henni færi á að sækja námskeið samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur. Með dómi héraðsdóms var B sýknuð af kröfu F en í hinum áfrýjaða dómi var komist að gagnstæðri niðurstöðu. Vísaði Hæstiréttur til þess að við úrlausn málsins yrði fyrst að líta til þess að B hefði metið það svo að F fullnægði ekki þeim almennu skilyrðum sem fósturforeldrar þurfi að fullnægja samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 og hafi tekið ákvörðun í málinu sem var andstæð niðurstöðu hins lögbundna umsagnaraðila, fjölskylduráði Garðabæjar, án þess að boða F á fyrrgreint námskeið. Var talið að þótt umsagnir barnaverndarnefnda væru ekki bindandi fyrir B væru þau mikilvæg gögn í könnun á hæfni umsækjanda og við þær aðstæður sem uppi voru við afgreiðslu B á erindi F hefði verið kominn upp vafi um hvort hún fullnægði almennum skilyrðum 6. gr. fyrrnefndrar reglugerðar. Þá var í annan stað talið að tilhögun mats á hæfni einstaklings til þess að fullnægja kröfum sem gerðar væru til fósturforeldris samkvæmt II. kafla reglugerðar nr. 804/2004 væru ekki skýr. Í reglugerðinni væri ekki sett skilyrði fyrir því að umsækjandi sækti námskeið samkvæmt 9. gr. að fenginni jákvæðri umsögn barnaverndarnefndar en þar kæmi fram að umsækjanda bæri að sækja umrætt námskeið áður en leyfi væri veitt. Þá fengi sú niðurstaða að gefa hefði F kost á að fara á umrætt námskeið áður en ákvörðun var tekin um umsókn hennar, stuðning í handbók B. Taldi rétturinn að í tilviki F hafi borið við það mat sem fram fór að líta sérstaklega til þess markmiðs laga um fatlaða að F yrðu við úrlausn máls skapaðar sem sambærilegastar aðstæður og ófötluðum einstaklingum án þess þó að raskað yrði þeim grundvallarhagsmunum barns að það sem væri því fyrir bestu væri ávallt í fyrirrúmi. Var því talið að sú ákvörðun B að synja F um leyfi til að gerast fósturforeldri á þessu stigi málsins án þess að gefa henni áður kost á að sækja umrætt námskeið hafi verið í andstöðu við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 6. maí 2019. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og aðmálskostnaður verði felldur niður fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Stefnda krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillitstil gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.IMál þetta lýturað kröfu stefndu um að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndarvelferðarmála 27. maí 2016 þar sem staðfest var ákvörðun áfrýjanda 19. nóvember2015 um að hafna umsókn stefndu um leyfi til að taka barn í varanlegt fóstur. Í málinu deilaaðilar um hvort áfrýjanda hafi verið heimilt að synja stefndu um leyfi til aðtaka barn í fóstur, án þess að gefa henni færi á að sækja námskeið samkvæmt 9.gr. reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur. Telur áfrýjandi að stefnda fullnægi ekkiþeim kröfum sem gerðar eru til fósturforeldra samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar.Það fyrirkomulag sem stefnda búi við með notendastýrðri persónulegri aðstoð(NPA) feli í sér mikla óvissu um stöðugleika og öryggi tilvonandi fósturbarnssem áfrýjanda sé skylt að tryggja og að slíkri óvissu verði ekki eytt þóttstefndu gefist kostur á að sækja námskeið samkvæmt 9. og 10. gr. fyrrnefndrarreglugerðar. Stefnda byggir á því að með ákvörðun áfrýjanda hafi henni veriðmismunað á grundvelli fötlunar sinnar þar sem henni hafi verið synjað um leyfitil að taka að sér fósturbarn án þess að vera gefið færi á að sitja fyrrnefntnámskeið. Telur stefnda að brotið hafi verið gegn reglum stjórnsýsluréttarins,einkum jafnræðisreglunni og rannsóknarreglunni, við afgreiðslu umsóknar hennarum að gerast fósturforeldri.Með dómihéraðsdóms var áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu en í hinum áfrýjaða dómi varkomist að gagnstæðri niðurstöðu.IISamkvæmt gögnummálsins er stefnda með meðfæddan sjúkdóm, osteogenesis imperfecta, á háu stigisem veldur því að hún er verulega hreyfihömluð og bundin sérstökum vagni semhún ferðast um í með hjálp aðstoðarmanns. Hún getur hvorki setið né gengið ogþarf aðstoð við flesta þætti daglegs lífs. Í um 12 ár hefur stefnda notið notendastýrðrarpersónulegrar aðstoðar, en sú þjónusta hefur nú verið leidd í lög, sbr. 11. gr.laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir.Er um að ræða aðstoð sem stjórnað er af notanda þjónustunnar með þeim hætti aðhann skipuleggur aðstoðina, ákveður hvenær og hvar hún er veitt, veluraðstoðarfólk og hver annast umsýsluna á grundvelli starfsleyfis þar að lútandi,sbr. 2. gr. laganna.Með umsókn 29.júní 2014 sótti stefnda um leyfi áfrýjanda til að taka að sér barn í varanlegtfóstur samkvæmt 66. gr., sbr. og 65. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í samræmivið fyrrnefnd lagaákvæði, sbr. og 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004, sem setthefur verið með stoð í 78. gr. barnaverndarlaga, óskaði áfrýjandi með bréfi 2.júlí 2014 eftir umsögn og afstöðu fjölskylduráðs Garðabæjar til beiðninnar, enráðið fer með verkefni barnaverndarnefndar í heimilisumdæmi stefndu. Á fundi ráðsins13. ágúst 2015, var beiðni áfrýjanda tekin fyrir og bókun gerð. Þar var tekiðfram að fjölskylduráðið hefði látið kanna hagi og aðstæður stefndu og að fyrirfundinum lægi greinargerð Kolbrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa. Ráðið hefði fengiðdr. Tryggva Sigurðsson sálfræðing til að skila sérfræðiáliti um hvaða áhrifaðstæður stefndu við uppeldi og umönnun gætu haft á þroska barns og tengslamyndun.Að beiðni stefndu hefði fjölskylduráðið einnig aflað sérfræðiálits dr. HönnuBjargar Sigurjónsdóttur dósents í fötlunarfræði um sama efni. Þá kom fram aðfjölskylduráðið hefði fjallað um málið og bókað: „Eftir að hafa farið yfir öllgögn málsins er það mat fjölskylduráðs að Freyja Haraldsdóttir geti ábyrgst þaðhlutverk að gerast fósturforeldri með notendastýrðri persónulegri aðstoð.Menntun hennar, atvinna, starfsreynsla, búseta, fjárhags- og félagsleg staða,jákvætt viðhorf og sterkt bakland gera hana hæfa til þess að gerastfósturforeldri.“ Með bréfi 19.nóvember 2015 synjaði áfrýjandi umsókn stefndu. Í bréfinu var vísað til 6. gr.reglugerðar nr. 804/2004 þar sem fjallað er um almennar kröfur sem gerðar erutil fósturforeldra þannig að unnt sé að ná markmiðum fósturs og tekið fram aðþær kröfur væru bæði almennar og ófrávíkjanlegar. Þá var sérstaklega tekið framað í „þeim tilvikum þegar umsækjandi er ekki talin uppfylla þær almennu kröfursem gerðar eru til fósturforeldra er umsækjandi ekki boðaður á námskeið tilmats á frekari hæfni.“ Var það niðurstaða áfrýjanda að stefnda fullnægði ekkikröfum um líkamlegt heilbrigði samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar þar sem húnglímdi við ýmis heilsufarsvandamál auk þess sem hún þyrfti aðstoð við flestarathafnir daglegs lífs. Samkvæmt læknisvottorði 31. október 2013 hafði stefndaglímt við [...]. Þá var það einnig niðurstaða áfrýjanda að stefnda fullnægðiekki þeim kröfum sem gerðar væru í 6. gr. reglugerðarinnar um að hún gæti sinntgrunnþörfum barns þar sem hún þyrfti sjálf aðstoð við flestar athafnir daglegslífs og gæti ekki veitt barni nauðsynlega líkamlega snertingu án aðstoðar. Enn fremurvar það mat áfrýjanda að fjöldi aðstoðarkvenna, starfsmannavelta og vaktirstarfsmanna á heimili stefndu leiddi til þess að skilyrði 6. gr. reglugerðarinnar,þess efnis að fósturheimili geti veitt barni fullnægjandi öryggi og næganstöðugleika, væri ekki fullnægt. Stefnda kærðiákvörðun áfrýjanda til kærunefndar barnaverndarmála 17. desember 2015. Meðúrskurði 27. maí 2016 staðfesti kærunefnd velferðarmála ákvörðunina, en nefndinhafði 1. janúar sama ár tekið við þeim málum sem áður höfðu verið til meðferðarhjá kærunefnd barnaverndarmála. Var það niðurstaða kærunefndarinnar að stefndafullnægði ekki skilyrðum 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um góða almennaheilsu. Þá taldi nefndin að líta yrði til þess að samkvæmt 1. mgr. 65. gr. barnaverndarlagaværi með fóstri verið að fela sérstökum fósturforeldrum umsjá barns og því værieðli máls samkvæmt gert ráð fyrir að fósturforeldrar gætu sinnt fósturbarninuen fyrir lægi að stefnda gæti ekki sinnt barni án aðstoðar. Einnig vísaðikærunefndin til þess að hún teldi að stefnda gæti ekki sinnt því hlutverki aðvera fósturforeldri enda bæri í samræmi við 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlaga aðtryggja barni í fóstri uppeldi og umönnun innan fjölskyldu svo sem best hentaðiþörfum þess og að hagsmunir barns sem sætti fósturráðstöfunbarnaverndaryfirvalda yrðu hafðir í fyrirrúmi sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna.Að gegnum úrskurði kærunefndar velferðarmálahöfðaði stefnda mál þetta 11. maí 2017 til ógildingar á honum. IIISamkvæmt 1. mgr.76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum þeim sem þess þurfa tryggður í lögumréttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar ogsambærilegra atvika. Á grundvelli þessa ákvæðis hafa verið sett í almenn lögýmis ákvæði um málefni fatlaðra, sbr. lög nr. 40/1991 um félagsþjónustusveitarfélaga og lög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandistuðningsþarfir, sem leystu lög nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks af hólmi,en þau síðarnefndu giltu þegar atvik þessa máls urðu. Samkvæmt 1. gr. lagannahöfðu þau að markmiði að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör ávið aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til að lifa eðlilegu lífi.Af hálfu Íslandsvar samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks undirritaður 30.mars 2007 og fullgiltur 23. september 2016, en ákvæði hans hafa ekki veriðleidd í lög hér á landi. Í 23. gr. hans kemur meðal annars fram að aðildarríkinskuli gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því skyni að útrýmamismunun gagnvart fötluðu fólki í öllum málum sem lúta að hjónabandi,fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum, á sama hátt og gildi um aðra, tilþess að tryggja megi tiltekin réttindi.2Í 3. mgr. 76.gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindibarnsins, sbr. lög nr. 19/2013, er kveðið á um að börnum skuli tryggð í lögumsú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í 1. mgr. 3. gr. samningsinssegir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegarfélagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöldeða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Í 4. gr.barnaverndarlaga koma fram þær meginreglur sem gilda í barnaverndarstarfi.Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skal beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að séubarni fyrir bestu og skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi ístarfsemi barnaverndaryfirvalda. Í 3. mgr. 4. gr. laganna segir aðbarnaverndarstarf skuli stuðla að stöðugleika í uppvexti barna.Í XII. kaflabarnaverndarlaga er fjallað um ráðstöfun barna í fóstur. Nánari fyrirmæli umþetta úrræði eru eins og áður greinir í fyrrnefndri reglugerð nr. 804/2004. Samkvæmt1. mgr. 65. gr. laganna er með fóstri átt við þegar barnaverndarnefnd felursérstökum fósturforeldrum umsjá barns í að minnsta kosti þrjá mánuði þegarforeldrar hafa afsalað sér forsjá eða umsjá og samþykkt fósturráðstöfun,kveðinn hefur verið upp úrskurður um heimild til að fóstra barn utan heimilis þegarsamþykki foreldra og barns eftir atvikum liggur ekki fyrir, foreldrar hafaverið sviptir forsjá með dómi, barn er forsjárlaust vegna andláts forsjáraðilaeða barn sem komið hefur til landsins án forsjáraðila sinna er í umsjábarnaverndar eða fær alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi á Íslandi. Samkvæmt 2.mgr. 65. gr. laganna getur fóstur verið tvenns konar, varanlegt eða tímabundið.Með varanlegu fóstri er átt við að það haldist þar til forsjárskyldur fallaniður að lögum.Í 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlaga segir aðmarkmið fósturs samkvæmt 1. mgr. sé að tryggja barni uppeldi og umönnun innanfjölskyldu svo sem best hentar þörfum þess. Þá skuli barni tryggður góðuraðbúnaður hjá fósturforeldrum og skuli þeir sýna fósturbarni umhyggju ognærfærni og leitast við að efla andlegan og líkamlegan þroska þess.Samkvæmt 1. mgr.66. gr. barnaverndarlaga skulu þeir sem óska eftir að taka barn í fóstur beinaumsókn sinni til áfrýjanda. Barnaverndarnefnd í heimilisumdæmi umsækjendaveitir umsögn um hæfi þeirra til að taka barn í fóstur samkvæmt nánari reglumsem fram koma í fyrrgreindri reglugerð nr. 804/2004. Í 6. gr. reglugerðarinnarkoma fram þær almennu kröfur sem gerðar eru til fósturforeldra og þau verða aðfullnægja í öllum atriðum. Þar segir að fósturforeldrar skuli vera í stakkbúnir til þess að veita barni trygga umönnun og öryggi og til að mæta þörfumbarns sem búið hefur við ótryggar aðstæður eða átt við erfiðleika að etja. Þáþurfi fósturforeldrar að vera við góða almenna heilsu, búa við stöðugleika aukfjárhagslegs og félagslegs öryggis sem stuðlað geti að jákvæðumþroskamöguleikum barns. Í 7. gr.reglugerðar nr. 804/2004 eru fyrirmæli um gögn sem umsækjandi skal láta fylgjaumsókn sinni auk þess sem kveðið er á um að áfrýjandi geti leitað frekari gagnaog upplýsinga um hagi umsækjanda enda sé honum gert kunnugt um það. Samkvæmt 8.gr. reglugerðarinnar óskar áfrýjandi umsagnar barnaverndarnefndar íheimilisumdæmi umsækjanda áður en hann leggur endanlegt mat á hæfni til að takabarn í fóstur. Í slíkri umsögn barnaverndarnefndar skal fyrst og fremst leggjaáherslu á að lýsa heimilishögum, fjölskyldusögu, umhverfi og aðstæðumvæntanlegra fósturforeldra, svo sem menntun, atvinnu, fjármálum, heilsufari ogáhugamálum þeirra. Við gerð umsagnar skal fara að minnsta kosti einu sinni áheimili væntanlegra fósturforeldra og að lokinni könnun skal starfsmaður skilagreinargerð um hagi umsækjanda og gera tillögu um afgreiðslu málsins. Gefa skalumsækjanda kost á að koma að athugasemdum við greinargerð og tillögur og að þvíloknu afgreiðir barnaverndarnefnd umsögn með bókun. Þá segir að áfrýjandi gefiút nánari leiðbeiningar um þau atriði sem þarf að kanna og fram þurfa að koma íumsögn barnaverndarnefndar.Áður en leyfi erveitt umsækjanda ber honum, sbr. 9. gr. fyrrnefndrar reglugerðar, að sækjanámskeið á vegum áfrýjanda en markmið slíks námskeiðs er annars vegar að leggjamat á hæfni umsækjanda og hins vegar að veita honum nauðsynlega þjálfun ogundirbúa hann undir hlutverk sitt sem fósturforeldri. Í 1. mgr. 10.gr. reglugerðar nr. 804/2004 kemur fram að það mat sem fram fari á námskeiðinufeli í sér könnun á almennum viðhorfum, svo sem hvaða væntingar umsækjandihefur til þess að taka barn í fóstur, reynslu umsækjanda og viðhorf til barna.Þá sé sérstök áhersla lögð á hæfni umsækjanda til að annast og ala upp barn, komatil móts við þarfir barns og taka á misfellum í þroskaferli barnsins, styðjatengsl milli barnsins og fjölskyldu þess eftir því sem við á, stuðla að því aðbarnið geti myndað traust, varanleg og þroskandi tengsl og samvinnu viðbarnaverndarnefnd, kynforeldra eftir því sem við á og aðra sem koma að umönnunbarns. Námskeiði lýkur síðan, sbr. 3. mgr. 10. gr., með samantekt um mat áhæfni og árangur þjálfunar auk tillögu að afgreiðslu á umsókn væntanlegrafósturforeldra. Í 12. gr. reglugerðarinnar segir að Barnaverndarstofa gefi útleyfi til að taka barn í fóstur og í III. kafla hennar eru nánari fyrirmæli um ráðstöfunbarns í fóstur.Áfrýjandi hefurgefið út sérstaka handbók til leiðbeiningar fyrir barnaverndarnefndir ogstarfsfólk þeirra sem kom út í mars 2006 og var endurskoðuð á árinu 2015. IVÍ 4. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 koma fram eins og áður er rakið þær meginreglursem gilda í barnaverndarstarfi. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því semvarð að barnaverndarlögum sagði í skýringum við 4. gr. að í henni væri safnaðsaman nokkrum meginreglum alls barnaverndarstarfs og að reglur þessar beri aðleggja til grundvallar við beitingu og túlkun laganna. Þá sagði að í 1. mgr.ákvæðisins væri sett fram sú almenna grundvallarregla að í barnaverndarstarfiskuli jafnan beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu.Þetta sé grundvallarregla barnaréttar og vísi eins og 1. mgr. til sjálfstæðsréttar barnsins þar sem hagsmunir þess skuli skipa öndvegi. Aðrir hagsmunir,svo sem hagsmunir foreldra, verði þar af leiðandi að víkja ef þeir stangist ávið hagsmuni barnsins, en reglan komi meðal annars fram í 1. tölulið 3. gr.samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Samkvæmt því semhér var rakið verður við mat á hæfni þeirra sem sækjast eftir því að gerastfósturforeldrar og ákvörðun um hvortleyfi skuli veita að hafa hagsmuni þess barns eða þeirra barna sem munu fara íumsjá þeirra í fyrirrúmi. Miða kröfur til umsækjenda um leyfi til að gerastfósturforeldrar að því að tryggja að þeir séu í stakk búnir til að axla ábyrgðá uppeldi barna, sem oftar en ekki hafa þurft að ganga í gegnum erfiðalífsreynslu, og veita þeim stuðning og öryggi. Ákvörðun um hæfniumsækjenda til að fá leyfi til að gerast fósturforeldrar er háð mati áfrýjandaog verður það mat að vera reist á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum, en íþví felst meðal annars að gætt sé að réttindum þeim sem fötluðum og börnum erutryggð með lögum. Þau sjónarmið eru lögmæt sem eru almennt til þess fallin að varpaljósi á forsendur og getu umsækjenda til að takast á hendur þá ábyrgð að gerastfósturforeldrar, en eins og rakið hefur verið koma í 6., 8. og 10. gr.reglugerðar nr. 804/2004 fram þau meginsjónarmið sem leggja ber til grundvallarvið þetta mat. Niðurstaða um hæfni viðkomandi ræðst af heildarmati á þessumatriðum og eftir atvikum á öðrum málefnalegum sjónarmiðum. Stefnda reisirkröfu sína fyrst og fremst á því að áfrýjandi hafi ekki rannsakað máliðnægilega áður en hann tók ákvörðun um að synja umsókn hennar. Hafi umsókninniverið synjað á grundvelli ætlaðrar vanhæfni stefndu án þess að gefa henni áður færiá að sækja námskeið samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 804/2004 og sæta þvífrekara mati sem þar fer fram. Samkvæmt 8. gr. reglugerðarinnar hvílirmeginþungi könnunar á hæfni til að taka að sér fósturbarn á barnaverndarnefnd íheimilisumdæmi umsækjanda, enda þarf slík umsögn að liggja fyrir áður en endanlegtmat fer fram. Samkvæmt þessu ákvæði reglugerðarinnar skal í umsögnbarnaverndarnefndar lagt mat á hvort umsækjandi fullnægi kröfum sem gerðar erutil fósturforeldra samkvæmt 6. gr. hennar að teknu tilliti til þeirra gagna semfylgja skulu umsókn samkvæmt 7. gr. og þeirra gagna sem barnaverndarnefndkallar sjálf eftir og eftir atvikum gagna frá umsækjanda. Við úrlausnmálsins er fyrst til þess að líta að áfrýjandi mat það svo að stefnda fullnægðiekki þeim almennu skilyrðum sem fósturforeldrar þurfa að fullnægja samkvæmt 6.gr. reglugerðar nr. 804/2004 og tók ákvörðun í málinu sem var andstæðniðurstöðu hins lögbundna umsagnaraðila án þess að boða stefndu á fyrrgreintnámskeið. Þótt umsagnir barnaverndarnefnda í málum af þessu tagi séu ekkibindandi fyrir áfrýjanda eru þær mikilvæg gögn í könnun á hæfni umsækjenda. Viðþær aðstæður sem uppi voru við afgreiðslu áfrýjanda á erindi stefndu var kominnupp vafi um hvort hún fullnægði almennum skilyrðum samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnartil að gerast fósturforeldri. Í annan stað erþess að gæta að tilhögun mats á hæfni einstaklings til þess að fullnægja kröfumsem gerðar eru til fósturforeldris samkvæmt II. kafla reglugerðar nr. 804/2004er ekki skýr. Þannig eru mörk og innbyrðis samhengi þess þríþætta mats sem framá að fara á grundvelli 6., 8. og 10. gr. reglugerðarinnar um margt óljós. Íreglugerðinni eru ekki sett skilyrði fyrir því að umsækjandi sæki námskeiðsamkvæmt 9. gr. að fenginni jákvæðri umsögn barnaverndarnefndar, en þar kemurfram að umsækjanda beri að sækja umrætt námskeið áður en leyfi er veitt. Þá færsú niðurstaða að gefa hafi átt stefndu kost á að fara á umrætt námskeið, áðuren ákvörðun var tekin um umsókn hennar, stuðning í grein 20.3.3 í fyrrgreindri handbókáfrýjanda. Þar kemur fram að þegar áfrýjanda hefur borist umsögnbarnaverndarnefndar gefist umsækjanda kostur á að sækja námskeiðið. Loks erþess að gæta að á heimasíðu áfrýjanda á þeim tíma sem hér um ræðir, þar semumrætt námskeið var kynnt, sagði að skilyrði til þátttöku á því væri aðviðkomandi hefði samþykki barnaverndarnefndar í heimilisumdæminu semfósturforeldri. Í tilviki stefndu bar við það mat, sem fram fór, að líta sérstaklegatil þess markmiðs fyrrnefndra laga um fatlaða, sem stoð eiga í stjórnarskrá, aðhenni yrðu við úrlausn máls skapaðar sem sambærilegastar aðstæður og ófötluðumeinstaklingum án þess þó að raska þeim grundvallarhagsmunum barns að það semþví er fyrir bestu sé ávallt í fyrirrúmi.Samkvæmt því semnú hefur verið rakið var sú ákvörðun áfrýjanda að synja stefndu um leyfi til aðgerast fósturforeldri á þessu stigi málsins, án þess að gefa henni áður kost áað sækja umrætt námskeið, í andstöðu við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.Rétt er aðmálskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað stefndu hérfyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður stefndu, Freyju Haraldsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.500.000 krónur.DómurLandsréttarMál þetta dæmalandsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, Jóhannes Sigurðsson og ÞorgeirIngi Njálsson.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 4. júlí 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 6. júní 2018 í málinu nr. E-1559/2017. 2Áfrýjandikrefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála6. júní 2016 þar sem staðfest var ákvörðun stefnda 19. nóvember 2015 um synjuná umsókn áfrýjanda 30. júní 2014 um leyfi til þess að taka barn í fóstur. Þákrefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti. 3Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.Málsatvik, málsástæður og lagagrundvöllur4Helstumálsatvik eru þau að með bréfi til stefnda 29. júní 2014 sótti áfrýjandi umleyfi á grundvelli 66. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til að taka barn ívaranlegt fóstur. Í samræmi við 1. mgr. sömu greinar óskaði stefndi 2. júlísama ár eftir því að barnaverndarnefnd Garðabæjar veitti umsögn um hæfiáfrýjanda til að taka að sér fósturbarn. Lá sú umsögn fyrir í formi bókunar áfundi fjölskylduráðs Garðabæjar 13. ágúst 2015. Í henni er getið um gögn semaflað var í tengslum við umsögnina, þar á meðal álitsgerðir sérfræðinga, enengin grein gerð fyrir efni þeirra. Þessu næst segir svo: „Eftir að hafa fariðyfir öll gögn málsins er það mat fjölskylduráðs að Freyja Haraldsdóttir getiábyrgst það hlutverk að gerast fósturforeldri með notendastýrðri persónulegriaðstoð. Menntun hennar, atvinna, starfsreynsla, búseta, fjárhags- og félagslegstaða, jákvætt viðhorf og sterkt bakland gera hana hæfa til að gerastfósturforeldri.“ 5Meðbréfi 19. nóvember 2015 synjaði stefndi umsókn áfrýjanda. Var það mat stefndaað áfrýjandi uppfyllti ekki þær almennu kröfur sem gerðar væru tilfósturforeldra með hliðsjón af skilyrðum laga og reglna sem um það giltu. Ermeðal annars vísað til verulegrar hreyfihömlunar áfrýjanda, hún sé bundinsérstökum vagni, geti hvorki setið né gengið og þurfi þar af leiðandi aðstoðvið flestar athafnir daglegs lífs sem sé í höndum fjögurra til sexaðstoðarkvenna sem gangi vaktir. 6Áfrýjandiskaut málinu til kærunefndar barnaverndarmála með stjórnsýslukæru 17. desember2015. Með úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála 27. maí 2016, en hún hafði 1.janúar sama ár tekið yfir þau mál sem áður voru til meðferðar hjákærunefndinni, var ákvörðun stefnda staðfest.7Áfrýjandihöfðaði mál þetta 9. maí 2017 í því skyni að fá framangreindum úrskurði hnekkt.Byggir áfrýjandi dómkröfu sína í málinu á því að stefndi hafi við afgreiðsluumsóknar hennar um að gerast fósturforeldri mismunað henni og ekki gættrannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Er til þess vísað hvað bæði þessi atriðivarðar að áfrýjanda hafi, þrátt fyrir jákvæða afstöðu barnaverndarnefndar íheimilisumdæmi hennar til umsóknarinnar, ekki verið gefinn kostur á því áður enumsókninni var hafnað að sækja sérstakt matsnámskeið sem stefndi standi fyrir íþví skyni að meta hæfni umsækjanda til að taka barn í fóstur, sbr. 9. og 10.gr. reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur. Í þessari málsmeðferð felist mismunungagnvart áfrýjanda vegna fötlunar hennar. 8ÍXII. kafla barnaverndarlaga er mælt fyrir um ráðstöfun barna í fóstur. Kemurfram í 1. mgr. 65. gr. laganna að með fóstri, sem getur verið varanlegt eðatímabundið, sé átt við að barnaverndarnefnd feli sérstökum fósturforeldum umsjábarns. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar er markmið fósturs að tryggja barniumönnun innan fjölskyldu svo sem best hentar þörfum þess. Skal barni tryggðurgóður aðbúnaður hjá fósturforeldrum og ber þeim að sýna því umhyggju ognærfærni og leitast við að efla andlegan og líkamlegan þroska þess. Þeir einirgeta tekið barn í fóstur sem fengið hafa til þess almennt leyfi stefndasamkvæmt 2. mgr. 66. gr. laganna, en samkvæmt 2. mgr. 67. gr. þeirra er þaðannað stjórnvald, staðbundin barnaverndarnefnd, sem með sérstakri ákvörðunráðstafar tilteknu barni í fóstur hjá leyfishafa sem er á skrá samkvæmt 1. mgr.sömu greinar. Þá er í 3. mgr. 66. gr. mælt fyrir um að ráðherra setji reglugerðum hæfi fólks til að taka börn í fóstur. Um það fer eftir framangreindrireglugerð nr. 804/2004. Er í 6. gr. hennar kveðið á um almennar kröfur tilfósturforeldra. Skulu þeir vera í stakk búnir til þess að veita barni tryggaumönnun og öryggi og til að mæta þörfum barns sem búið hefur við ótryggaraðstæður eða átt við erfiðleika að etja. Þar segir jafnframt að fósturforeldrarþurfi að vera við góða almenna heilsu, búa við stöðugleika auk fjárhagslegs ogfélagslegs öryggis sem stuðlað geti að jákvæðum þroskamöguleikum barns.Samkvæmt 9. gr. reglugerðarinnar ber umsækjanda um fósturleyfi að sækjanámskeið á vegum Barnaverndarstofu áður en leyfi er veitt. Er markmiðnámskeiðsins annars vegar að leggja mat á hæfni umsækjanda og hins vegar aðveita honum nauðsynlega þjálfun og undirbúa hann undir hlutverk sitt. Skal matá hæfni, sem fram fer á námskeiðinu, fela í sér könnun á almennum viðhorfumumsækjanda, reynslu hans og viðhorfi til barna, sbr. 10. gr. reglugerðarinnar.Þá er samkvæmt ákvæðinu lögð sérstök áhersla á hæfni umsækjanda til að annastog ala upp barn, koma til móts við þarfir barns og taka á misfellum íþroskaferli þess, styðja tengsl milli barnsins og fjölskyldu þess eftir því semvið á og stuðla að því að barnið geti myndað traust, varanleg og þroskanditengsl. Loks er þess að geta að í 8. gr. reglugerðarinnar eru rakin þau atriðisem fram eiga að koma í umsögn barnaverndarnefndar um hæfi umsækjanda, sbr. 1.mgr. 66. gr. barnaverndarlaga. Skal í henni fyrst og fremst lögð áhersla á aðlýsa heimilishögum, fjölskyldusögu, umhverfi og aðstæðum væntanlegrafósturforeldra, svo sem menntun, atvinnu, fjármálum, heilsufari og áhugamálum þeirra.Þá skal sérstaklega kanna hvort viðkomandi hafi önnur leyfi eða sinni öðrumverkefnum samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga eða sinni umönnun eða umsjáeinstaklinga samkvæmt ákvæðum annarra laga. 9Samkvæmt1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skal í barnaverndarstarfi beita þeimráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu. Skulu hagsmunir barna ávallthafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Kemur sú meginregla sem íþessu felst víða fram í löggjöf. Þannig er í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðuþjóðanna um réttindi barnsins, sem veitt var lagagildi hér á landi meðsamnefndum lögum nr. 19/2013, mælt fyrir um að það sem sé barni fyrir bestuskuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eðaeinkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir semvarða börn. Þá er í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 14. gr.stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, kveðið á um að börnum skuli tryggð í lögum súvernd og umönnun sem velferð þeirra krefst en í athugasemdum við frumvarp tilofangreindra laga segir að ákvæðið sæki meðal annars fyrirmynd í tilvitnaðsamningsákvæði. 0 Til samræmisvið 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hafa verið sett í almenn lög ýmis ákvæðium málefni fatlaðra, sbr. lög nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga oglög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir,sem leystu af hólmi lög nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks sem giltu þegaratvik máls þessa urðu.Síðastnefndu lögin voru sérlög um málefni fatlaðraog samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra höfðu þau að markmiði að tryggja fötluðumjafnrétti og sambærileg lífskjör á við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeimskilyrði til að lifa eðlilegu lífi. 1 Íslandundirritaði samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks 30. mars 2007og fullgilti hann 23. september 2016, en ákvæði samningsins hafa ekki veriðleidd í lög hér á landi. Í 23. gr. samningsins kemur meðal annars fram aðaðildarríkin skuli gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því skyni aðútrýma mismunun gagnvart fötluðu fólki í öllum málum sem lúta að hjónabandi,fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum, á sama hátt og gildi um aðra, tilþess að tryggja megi tiltekin réttindi. 2Áfrýjandibyggir dómkröfur sínar í málinu á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, 14. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 1. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks og 23. gr., sbr. 5. gr. samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr.59/1992. Þá hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga viðmeðferð máls hennar. Er svo sem áður greinir sérstaklega vísað til þess um alltframangreint að henni hafi verið meinað að sækja matsnámskeið samkvæmt 9. gr.reglugerðar nr. 804/2004 þrátt fyrir jákvæða afstöðu fjölskylduráðs Garðabæjartil umsóknar hennar. 3Meðúrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála var því í fyrsta lagi hafnað að ógildabæri hina kærðu ákvörðun þrátt fyrir að áfrýjanda hefði ekki verið gefinnkostur á að taka þátt í námskeiði samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 804/2004 áðuren ákvörðunin var tekin. Í öðru lagi var ekki fallist á það með áfrýjanda aðmálið hefði ekki verið rannsakað með fullnægjandi hætti áður en umsókn hennarvar hafnað. Í þriðja lagi var ekki talið að áfrýjanda hefði verið mismunað viðúrlausn málsins vegna fötlunar sinnar. Í fjórða lagi taldi úrskurðarnefndin aðslíkur ágalli væri á framangreindri umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar að húnyrði ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Var þar um vísað til þessað í umsögninni hefði ekki verið lagt mat á hvaða þýðingu heilsufar áfrýjandahefði fyrir hlutverk hennar sem fósturforeldri en þar væri eðli máls samkvæmtum mikilvægt atriði að ræða sem hlyti að hafa afgerandi áhrif á afgreiðslumálsins og mat á hæfni áfrýjanda til að taka barn í fóstur. Þar við bættist aðí álitsgerðum sérfræðinga sem fjölskylduráðið hefði aflað við vinnsluumsagnarinnar hefði að meginstefnu verið komist að þeirri niðurstöðu að ekkiværi rétt að veita áfrýjanda leyfi til að taka barn í fóstur. Engu að síðurhefði ráðið talið að áfrýjandi gæti ábyrgst það hlutverk að gerastfósturforeldri með notendastýrðri persónulegri aðstoð. 4Íumfjöllun úrskurðarnefndarinnar um hvort áfrýjandi uppfylli skilyrði laga ogreglna sem gilda um ráðstöfun barns í fóstur er vísað til þess að hún sé meðsjúkdóm sem valdi því að hún sé verulega hreyfihömluð, geti ekki annast sjálfasig án aðstoðar og þurfi aðstoð við flestar athafnir daglegs lífs. Þessu næstsegir svo í úrskurðinum: „Sömu takmörkunum og hömlum sætir því að hún getiannast barn sjálf. Að mati úrskurðarnefndarinnar uppfyllir hún því ekkiskilyrði 6. gr. [reglugerðar nr. 804/2004] um góða almenna heilsufósturforeldris. Þá er til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 65. gr.[barnaverndarlaga] er með fóstri verið að fela sérstökum fósturforeldrum umsjábarns og því verður eðli máls samkvæmt að gera ráð fyrir að fósturforeldrargeti sinnt fósturbarninu. Fyrir liggur að kærandi getur ekki sinnt barni ánaðstoðar.“ Þá er í úrskurðinum vikið að stöðu fósturbarna og tekið fram að lítaberi sérstaklega til þess að hún sé eðli máls samkvæmt mjög viðkvæm og sérstök.Óháð aldri þurfi fósturbörn yfirleitt meiri umönnun, umhyggju og virk tengslvið uppalendur en önnur börn. Þetta kalli á að fósturforeldri geti verið ívirku hlutverki gagnvart börnunum og þannig mætt ólíkum og flóknum þörfumþeirra. Hvort sem um ræðir yngri eða eldri börn sé það mat nefndarinnar aðáfrýjandi geti ekki sinnt því hlutverki að vera fósturforeldri enda beri ísamræmi við lagafyrirmæli að tryggja barni í fóstri uppeldi og umönnun innanfjölskyldu svo sem best henti þörfum þess, sbr. 3. mgr. 65. gr.barnaverndarlaga, og að hagsmunir barns, sem sætir fósturráðstöfunbarnaverndaryfirvalda, verði hafðir í fyrirrúmi, sbr. 1. mgr. 4. gr. sömu laga.Sú niðurstaða stefnda að synja umsókn áfrýjanda um að gerast fósturforeldri þarsem hún uppfylli ekki lagaskilyrði til þess hafi samkvæmt þessu verið byggð álögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. 5Svosem að framan er getið höfðaði áfrýjandi mál þetta 9. maí 2017. Héraðsdómur varskipaður sérfróðum meðdómsmönnum, sérfræðingi á sviði klínískrar sálfræði ogsérfræðingi á sviði endurhæfingarlækninga. Með hinum áfrýjaða dómi var fallistá það með stefnda að forsvaranlegt hefði verið af hans hálfu að líta þannig áað áfrýjanda skorti bersýnilega, vegna sérstakra persónubundinna aðstæðnasinna, ótvírætt áskilda kosti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004til þess að geta sjálf axlað þær skilgreindu skyldur sem felist í því að getaorðið fósturforeldri. Væri sérstaklega til þess að líta að mat um þettabyggðist á áliti fjölmargra sérfræðinga stefnda sem komið hefðu að málinu áýmsum stigum þess og álitsgerðum tveggja sérfræðinga sem aflað var við vinnsluumsagnar fjölskylduráðs Garðabæjar. Gæfu sérfræðiálitin ótvírætt til kynna aðof margir óvissuþættir fælust almennt í því að setja fósturbarn inn í þærsérstöku aðstæður sem áfrýjandi búi við að teknu tilliti til lögbundinsmarkmiðs fósturs. Þá var það niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi hefði ekkigetað sýnt fram á að ákvörðun stefnda hafi í einhverju tilliti verið byggð áómálefnalegum sjónarmiðum sem falið hafi í sér ólögmæta mismunun gagnvart hennisem umsækjanda um fósturleyfi. Loks var ekki á það fallist að slíkir annmarkarværu á rannsókn málsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, að skilyrði stæðu tilþess að fella úr gildi úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála um staðfestingu áákvörðun stefnda. Var stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjanda. Niðurstaða6Svosem að framan er rakið lúta dómkröfur áfrýjanda að því að á grundvelli þeirraréttarheimilda sem málsóknin er reist á beri að fella úr gildi ákvörðun stefnda19. nóvember 2015 um synjun á umsókn áfrýjanda 30. júní 2014 um almennt leyfitil þess að taka barn í fóstur, sbr. 66. gr. barnaverndarlaga. Snýr máliðþannig ekki að ráðstöfun tiltekins barns í fóstur til áfrýjanda en um slíkaákvörðun fer eftir 67. gr. sömu laga og að fengnu almennu leyfi samkvæmtframansögðu. 7Þegarað því kemur að velja fósturforeldra fyrir tiltekið barn ber samkvæmt síðastnefndulagaákvæði að velja þá af kostgæfni og með tilliti til þarfa og hagsmunabarnsins sem í hlut á. Við þetta val skal miða að því að tryggja stöðugleika ílífi barns og að röskun á högum þess verði sem minnst. Þetta er áréttað í 16.gr. reglugerðar nr. 804/2004 og að auki tekið fram að leitast skuli við að takatillit til sjónarmiða barns við val á fósturforeldrum í samræmi við aldur þessog þroska.8Ákvörðunstefnda um það hvort umsækjandi um leyfi til að taka barn í fóstur uppfylliáskildar kröfur til þess er að meginstefnu til matskennd stjórnvaldsákvörðun enmeð því er átt við tilvik þar sem lög eða stjórnvaldsfyrirmæli ákveða ekki aðöllu leyti þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi svo að ákvörðun verði tekineða veita stjórnvöldum að einhverju leyti mat um það hvert efni slíkrarákvörðunar skuli vera. Verður matið að vera forsvaranlegt og styðjast viðmálefnaleg sjónarmið og getur því aldrei orðið algerlega frjálst. 9Í6. gr. reglugerðar nr. 804/2004, sem sett var á grundvelli 3. mgr. 66. gr.barnaverndarlaga, er mælt fyrir um almennar kröfur sem gerðar eru tilfósturforeldra og mat stefnda samkvæmt framansögðu lýtur að hverju sinni. Svo sem fram er komið er sérstöku námskeiði ávegum stefnda, sbr. 9. og 10. gr. reglugerðarinnar, augljóslega ætlað að veramikilvægur þáttur í könnun hans á hæfni umsækjanda til að taka barn í fóstur. Tilviðbótar því sem áður er rakið um efni reglugerðarinnar er þess að geta að í 3.mgr. 10. gr. hennar er tekið fram að námskeiði ljúki með samantekt um mat áhæfni og árangur þjálfunar auk tillögu að afgreiðslu á umsókn væntanlegrafósturforeldra. Skal gefa þeim kost á að koma að athugasemdum við samantektinaáður en umsókn er afgreidd. Verður að ganga út frá því að þessi málsmeðferð viðmat á hæfni umsækjanda sé jafnan viðhöfð og því aðeins frá henni vikið að fyrirliggi með óyggjandi hætti að umsækjandi uppfylli ekki almennar kröfur 6. gr.reglugerðarinnar. Var það niðurstaða stjórnvalda og héraðsdóms að þannig háttaðitil um umsókn áfrýjanda. 20Niðurstaðaúrskurðarnefndar velferðarmála í málinu er nánar tiltekið á því reist að áfrýjandiuppfylli ekki skilyrði 6. gr. reglugerðarinnar um góða almenna heilsu. Er súniðurstaða byggð á því að áfrýjandi sé með sjúkdóm sem valdi verulegri hreyfihömlunog hún þurfi aðstoð við flestar athafnir daglegs lífs. Niðurstaðaúrskurðanefndarinnar er enn fremur grundvölluð á því að óháð aldri þurfifósturbörn yfirleitt meiri umönnun, umhyggju og virkari tengsl við uppalenduren önnur börn. Þetta krefjist þess að fósturforeldri geti verið í virkuhlutverki gagnvart börnunum og þannig mætt ólíkum þörfum þeirra. Vegna aðstæðnasinna geti áfrýjandi ekki sinnt þessu hlutverki.21Tilgrundvallar niðurstöðu nefndarinnar lágu skýrslur sérfræðinga sem aflað var afhálfu fjölskylduráðs Garðabæjar. Í álitsgerð dr. Tryggva Sigurðssonarsálfræðings kemur meðal annars fram að þrátt fyrir kosti áfrýjanda verði ekkilitið fram hjá því að hún sé með alvarlega fötlun sem takmarki möguleika hennará því að sinna börnum og eiga við þau samskipti sem ekki séu málleg. Einnigsegir þar að áhrif þess að fatlað fólk taki að sér barn í fóstur séu ekki þekktog enn síður að alvarlega líkamlega fatlað fólk taki börn í fóstur og annistþau að miklu leyti með aðstoð annarra. Niðurstaða Tryggva var sú að ekki værirétt að samþykkja fyrirliggjandi umsókn áfrýjanda um að fá leyfi til að gerastfósturforeldri. Í greinargerð Kolbrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa segir aðáfrýjandi uppfylli margar þær kröfur sem gerðar séu til fósturforeldra enfötlun hennar sé hindrun í ljósi þess að líkamleg snerting sé stór hluti afþroskaferli ungra barna og mikilvægur þáttur í tengslamyndun og að aðstoðarfólkgeti ekki komið í stað foreldris hvað þetta varðar. Var það niðurstaða Kolbrúnarað ekki væri rétt að mæla með því að áfrýjandi fengi lítið barn í fóstur semþarfnaðist líkamlegs atlætis. Aftur á móti taldi hún að áfrýjandi gætihugsanlega tekið að sér barn sem væri til dæmis komið á skólaaldur að þvítilskildu að aðlögun yrði mikil fyrir barnið. Í umsögn dr. Hönnu BjargarSigurjónsdóttur sálfræðings er ekki tekin afstaða til þess hvort áfrýjandi séhæf til þess að gerast fósturforeldri. Í umsögninni er þó bent á að engarsannanir séu fyrir því að líkamleg skerðing eða notendastýrð persónuleg aðstoðhefði neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir börn.22Þegarstefndi synjaði umsókn áfrýjanda lá, svo sem fyrr er getið, fyrir umsögnbarnaverndarnefndar í heimilisumdæmi hennar, sem samkvæmt barnaverndarlögum fermeð vald til að ráðstafa barni í fóstur, þar sem komist var að þeirriniðurstöðu að hún gæti ábyrgst það hlutverk að gerast fósturforeldri meðnotendastýrðri persónulegri aðstoð. Eru rök fyrir þeirri niðurstöðu tekin upporðrétt í efnisgrein fjögur hér að framan.23Ímálinu liggja fyrir umsagnir sem áfrýjandi hefur aflað til stuðnings því að húnuppfylli áskildar kröfur til að taka barn í fóstur og gögn sem varpa ljósi ávirka samfélagsþátttöku hennar á fjölmörgum sviðum og mikinn persónustyrk.24Ágreiningurí máli þessu lýtur samkvæmt framansögðu einkum að því hvort stefnda hafi veriðrétt að synja áfrýjanda um leyfi til að gerast fósturforeldri án þess að boðahana á námskeið samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 804/2004, en markmið þess ereins og fyrr greinir meðal annars að meta hæfni umsækjanda sem og að veitahonum nauðsynlega þjálfun til að undirbúa hann undir hlutverk sitt. Byggiráfrýjandi þannig málsókn sína á því að stefndi hafi mismunað henni með ákvörðunsinni og nánar tiltekið á þann hátt að umsókn hennar um almennt fósturleyfihafi sökum fötlunar hennar ekki fengið þá meðferð sem hún eigi rétt á.25Löggjöfum málefni fatlaðs fólks hér á landi er byggð á því að fatlaður einstaklingureigi rétt á sérstakri þjónustu eða stuðningi vegna takmarkana sinna, sbr. nú 3.gr. laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandistuðningsþarfir. Þótt fatlaður einstaklingur þurfi slíka aðstoð, þar með taliðnotendastýrða persónulega aðstoð, verður ekki af því dregin sú ályktun að hannsé ekki við góða almenna heilsu í skilningi 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004.Verður í þessu sambandi að hafa í huga að slík aðstoð við fatlaða miðar að því aðþeir geti verið fullgildir þátttakendur í samfélaginu og notið réttinda og frelsisog axlað samfélagslega ábyrgð til jafns við þá sem ekki eru fatlaðir. Myndiönnur niðurstaða enda skapa hættu á óbeinni mismunun gagnvart fötluðum þegarkemur að möguleikum þeirra til fullrar þátttöku í samfélaginu, meðal annars tilþess að taka börn í fóstur lýsi þeir sig reiðubúna til þess. Ef gengið er útfrá því að fatlaður einstaklingur sé almennt ekki við góða almenna heilsu ánþess að nánara mat fari fram á þeirri aðstoð sem hann nýtur og aðstöðu hans tilþess að ala upp börn að öðru leyti yrði honum fyrir fram gert erfiðara um vikað uppfylla þetta skilyrði í samanburði við ófatlaðan einstakling. Afleiðing þessakann að verða sú að fatlaðir einstaklingar verði útilokaðir vegna fötlunar sinnarfrá fullri þátttöku í samfélaginu sem heilbrigðir einstaklingar sem þurfaaðstoð vegna fötlunar. 26Afforsendum úrskurðarnefndarinnar verður ráðið að niðurstaða hennar, um aðáfrýjandi uppfylli ekki skilyrði 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um að vera viðgóða almenna heilsu, er í ríkum mæli leidd af fötlun áfrýjanda, þótt aðrirþættir komi þar einnig til skoðunar eins og nánar verður fjallað um hér áeftir. Af meginreglum laga um málefni fatlaðs fólks og alþjóðasamningum á þessusviði leiðir aftur á móti að við mat á þessu skilyrði ber að leitast við, eftirþví sem kostur er, að meta almenna heilsu fatlaðs einstaklings án tillits tilfötlunar hans. Litið er svo á að aðstoð sem fötluðum stendur til boða, þar meðtalin notendastýrð persónuleg aðstoð, hafi það að markmiði að yfirvinnafötlunina að því marki sem kostur er og skapa fötluðum einstaklingi með henniskilyrði til fullrar þátttöku í samfélaginu með þeim réttindum og skyldum semþví fylgja. 27Einsog áður er rakið er niðurstaða nefndarinnar einnig reist á því að fötlunáfrýjanda geri það að verkum að hún geti ekki veitt umönnun og umhyggju semfósturbörn þurfi jafnan og geti ekki uppfyllt þörf fósturbarna fyrir virkaritengsl við uppalendur í samanburði við önnur börn. Hún geti ekki verið í virkuhlutverki gagnvart börnunum og þannigmætt ólíkum þörfum þeirra. Staða fósturbarna sé eðli málsins samkvæmt oftviðkvæm og sérstök og þurfi þau því að njóta sérstakrar umönnunar. Þessarniðurstöður eru studdar umsögnum sérfræðinga sem meðal annars eru byggðar á þvíað áhrif þess að fatlað fólk taki að sér barn í fóstur séu ekki þekkt og ennsíður að mikið líkamlega fatlað fólk taki börn í fóstur og annist þau meðaðstoð annarra. Þessir þættir í forsendum úrskurðarnefndarinnar eru á hinnbóginn ekki atriði sem varða almennt hæfi áfrýjanda samkvæmt 6. gr.reglugerðarinnar, heldur þættir sem með réttu hefðu átt að koma til skoðunar ágrundvelli ákvæða 9. og 10. gr. hennar og á námskeiði því sem þar er mælt fyrirum. Við það mat koma til skoðunar einstaklingsbundnar aðstæður áfrýjanda sem ogáhrif hinnar notendastýrðu persónulegu aðstoðar sem hún nýtur á getu hennar tilað mynda tengsl við möguleg fósturbörn og hvort hún uppfylli önnur þau skilyrðisem fram koma í 10. gr. reglugerðarinnar.28Íþessu sambandi er þess jafnframt að geta að í gögnum sem aflað var í tengslumvið umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar kemur fram að ekki liggi fyrir upplýsingareða rannsóknir um það hvernig það hafi reynst að fatlaðir einstaklingar semnjóta notendastýrðrar persónulegrar þjónustu taki að sér fósturbörn. Í niðurstöðuúrskurðarnefndarinnar er óvissa í þessum efnum meðal annars talin leiða tilþess að áfrýjandi uppfylli ekki almennar hæfiskröfur til að vera fósturforeldriþótt fjölskylduráð Garðabæjar hafi komist að annarri niðurstöðu. Er niðurstaðaúrskurðarnefndar rökstudd með því að barnaverndarlög geri ráð fyrir því aðhagsmunir barns skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi. Óhjákvæmilegt er að líta svo áað með þessu hafi áfrýjanda verið synjað fyrir fram um að taka barn í fósturþar sem ekki hafi reynt á slíkt fyrirkomulag áður. Verður því að telja að meðþví að hafna umsókn áfrýjanda þegar á þeim grundvelli að hún uppfyllti ekkialmenn skilyrði samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar án þess að gefa henni kost áað sækja námskeið samkvæmt 9. gr. hafi áfrýjanda verið mismunað vegna fötlunar.29Ástefnda hvíldi sú skylda að gæta þess við afgreiðslu á umsókn áfrýjanda umfósturleyfi að ekki væri á hana hallað vegna fötlunar, sbr. jafnræðisreglurstjórnarskrár og stjórnsýslulaga. Verður sérstaklega að huga að því hvað þettavarðar hvort sú ákvörðun stefnda að hafna umsókninni án þess að gefa áfrýjandakost á að sitja námskeið samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 804/2004 hafi veriðforsvaranleg en svo sem áður greinir standa því aðeins heimildir til þess þegarfyrir liggur með óyggjandi hætti að það sé óþarft. Að þessu gættu og að ölluframansögðu virtu telst stefndi ekki hafa sýnt fram á að hann hafi fullnægtframangreindri skyldu sinni með viðhlítandi hætti. Af því leiðir að stefndi gatekki með réttu litið svo á þegar hann synjaði umsókn áfrýjanda 19. nóvember2015 að hún uppfyllti ekki áskildar kröfur eins og þær eru settar fram í 6. gr.og 10. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt þessu var slíkur annmarki á rannsóknmálsins og undirbúningi þeirrar ákvörðunar að rétt þykir að taka dómkröfuáfrýjanda til greina. Verður því felldur úr gildi úrskurður úrskurðarnefndarvelferðarmála 6. júní 2016 og þar með ákvörðun stefnda 19. nóvember 2015 umsynjun á umsókn áfrýjanda 30. júní 2014 um leyfi til þess að taka barn í fóstur.30Ákvæðihins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.31Ísamræmi við úrslit málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnaðfyrir Landsrétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Felldur er úr gildiúrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála 6. júní 2016 þar sem staðfest varákvörðun stefnda 19. nóvember 2015 um synjun á umsókn áfrýjanda 30. júní 2014um leyfi til þess að taka barn í fóstur.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Stefndi,Barnaverndarstofa, greiði áfrýjanda, Freyju Haraldsdóttur, 1.500.000 krónur ímálskostnað fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur,miðvikudaginn 6. júní 2018 Málþetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð þess þann 20. apríl sl., erhöfðað af Freyju Haraldsdóttur, Mosprýði 2, 210 Garðabæ, með stefnu birtri 9.maí 2017 á hendur stefnda, Barnaverndarstofu, Borgartúni 21, 105 Reykjavík. Stefnandigerir þær dómkröfur að felldur verði úr gildi með dómi úrskurðurúrskurðarnefndar velferðarmála þann 6. júní 2016 sem staðfesti ákvörðunBarnaverndarstofu, frá 19. nóvember 2015, um synjun á beiðni stefnanda, frá 30.júní 2014, um leyfi til þess að taka barn í fóstur. Þákrefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnda að teknutilliti til virðisaukaskatts og eins og ekki væri um gjafsóknarmál aðræða. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Ágreiningsefniog málsatvik Málavextirliggja í megindráttum fyrir, en þann 30. júní 2014 lagði stefnandi inn umsókn,dags 29. júní s.á., til Barnaverndarstofu um leyfi til þess að taka barn ífóstur. Íframhaldi af því óskaði stefndi þann 2. júlí sama árs eftir umsögnfjölskylduráðs Garðabæjar um hæfi stefnanda sem umsækjanda til þess að takabarn í fóstur í samræmi við 66. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og var þaðerindi ítrekað 13. og 29. október 2014. Þann 3. nóvember 2014 barst stefnda svotölvuskeyti frá fjölskylduráði Garðabæjar, þar sem kom fram að málið væri ívinnslu hjá ráðinu í samvinnu við umsækjanda. Jafnframt kom þar fram að umsögnfjölskylduráðs myndi berast um leið og hún lægi fyrir, en verið væri að aflasérfræðiálita í málinu. Umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar um hæfni stefnandabarst svo stefnda þann 18. ágúst 2015, þar sem fram kom að það væri matfjölskylduráðsins að stefnandi gæti „ábyrgst það hlutverk að gerastfósturforeldri með notendastýrðri persónulegri aðstoð“ og varð niðurstaðan íumsögn ráðsins því sú að stefnandi teldist að þessu virtu vera hæf til þess aðgerast fósturforeldri. Stefndi sendi þá tölvuskeyti 24. ágúst 2015 tilfjölskylduráðs Garðabæjar, þar sem bent var á að nokkuð skorti á þau gögn ersend hefðu verið stefnda og var þess óskað að úr yrði bætt, en 31. ágúst 2015bárust stefnda síðan umbeðin gögn frá ráðinu. Meðbréfi dags 19. nóvember 2015 synjaði svo Barnaverndarstofa framangreindriumsókn stefnanda, á grundvelli þess að hún uppfyllti ekki þær almennu kröfursem gerðar væru til fósturforeldra með hliðsjón af skilyrðum þeirra laga ogreglna sem giltu um fóstur. Var synjun stefnda fyrst og fremst byggð á því aðstefnandi uppfyllti ekki þær almennu kröfur sem fram kæmu í 6. gr. reglugerðarum fóstur nr. 804/2004. Stefnandikærði framangreinda ákvörðun Barnaverndarstofu þann 17. desember 2015 tilkærunefndar barnaverndarmála (nú úrskurðarnefndar velferðarmála), meðstjórnsýslukæru, dags. 17. desember 2015, og skiluðu báðir aðilar greinargerðumtil úrskurðarnefndarinnar, auk frekari fyrirliggjandi athugasemda. Í kærunnimótmælti stefnandi þeirri niðurstöðu Barnaverndarstofu að hún uppfyllti ekkialmennar kröfur sem gerðar væru til fósturforeldra með vísan til„heilsufarsvandamála“, hæfni til þess að „sinna grunnþörfum barns“,„stöðugleika“ og „öryggis“. Þá mótmælti stefnandi því sérstaklega að hún hefðiekki verið boðuð til þátttöku á skyldubundnu námskeiði Barnaverndarstofu þarsem mat á hæfni umsækjenda færi fram. Benti stefnandi á að samkvæmt upplýsingumstofnunarinnar á heimasíðu hennar væri eina skilyrðið fyrir þátttöku í fyrrgreindunámskeiði „samþykki barnaverndar í heimilisumdæmi“, sem ætti ótvírætt við umstefnanda. Byggði stefnandi að öðru leyti á því að umrædd ákvörðunBarnaverndarstofu hefði ekki verið í samræmi við jafnræðisreglu 11. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og rannsóknarreglu 10. gr. laganna, er varðaðiógildingu. Þann7. janúar 2016 sendi svo Barnaverndarstofa greinargerð sína til kærunefndarbarnaverndarmála vegna fyrrgreindrar kæru stefnanda. Þar kom meðal annars framað Barnaverndarstofa hefði talið ákvörðunina málefnalega og lögmæta og að ljóstværi að umsækjandi yrði að uppfylla þau skilyrði sem fram kæmu í 6. gr.reglugerðar um fóstur til þess að verða boðuð á námskeiðið til frekara mats.Barnaverndarstofa byggði þar á því að ástæða þess að stefnandi teldist ekki búavið góða almenna heilsu samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar væri„heilsufarsvandamál“, en þar var getið um „[...]“. Þá var talið að vegna NPAsem stefnandi, sem er hreyfihömluð og bundin við hjólastól, nýtur gæti hún ekkimætt grunnþörfum barns í skilningi 6. gr. reglugerðarinnar, en framangreindaðstoð fullnægði ekki skilyrðum ákvæðisins um stöðugleika og öryggi vegnastarfsmannaveltu og vaktafyrirkomulags. Þann15. febrúar 2016 lagði stefnandi síðan fram greinargerð sína vegna kærunnar.Taldi stefnandi að ágallar á framangreindri málsmeðferð fælu í sér brot gegnjafnræðis- og rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og að formgallar hefðu verið ásynjuninni þar sem ljóst hefði verið af reglugerð um fóstur nr. 804/2004 aðstefnandi hefði átt rétt á því að sækja fyrrgreint námskeið. Stefnandi bentiþar sérstaklega á að rangt væri að hún glímdi við [...] Eftir stæði því aðeinsfötlun hennar, sem kæmi alls ekki í veg fyrir að uppfyllt væru skilyrði 6. gr.reglugerðarinnar um „góða almenna heilsu“. Taldi stefnandi vera ljóst aðBarnaverndarstofa hefði litið á fötlunina fram yfir styrkleika hennar semeinstaklings, og ekki tekið tillit til þess að fósturbörn hefðu ólíkar þarfir,meðal annars eftir aldri. Þann29. febrúar 2016 skilaði svo Barnaverndarstofa andsvörum við greinargerðstefnanda. Meðal helstu andsvara sem þar eru reifuð er að kæranda hafi ekkiverið mismunað á grundvelli fötlunar og að það hafi verið í samræmi viðhefðbundið verklag að taka hæfi stefnanda til athugunar fyrir námskeiðssetu, ogað það sé í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Þann 11. mars 2016 sendistefnandi síðan úrskurðarnefnd velferðarmála stuttar athugasemdir vegnaandsvara Barnaverndarstofu. Þann27. maí 2016 úrskurðaði síðan úrskurðarnefnd velferðarmála í kærumáli stefnandanr. 36/2015, en úrskurðurinn var birtur 6. júní það sama ár. Niðurstaðaúrskurðarnefndarinnar varð sú að staðfesta ákvörðun Barnaverndarstofu frá 19.nóvember 2014 um það að synja stefnanda um leyfi til þess að gerastfósturforeldri. Komst úrskurðarnefndin þar að þeirri niðurstöðu að sú ákvörðunstefnda að synja bæri umsókn stefnanda um að gerast fósturforeldri, þar semstefnandi uppfyllti ekki lagaskilyrði til þess, hefði verið byggð á lögmætum ogmálefnalegum sjónarmiðum. Aðmati stefnanda telst framangreind málsmeðferð af hálfu stefnda hins vegar veraóásættanleg. Því sé stefnandi tilneydd til þess að höfða mál þetta og krefjastógildingar með dómi á framangreindri stjórnvaldsákvörðun úrskurðarnefndarvelferðarmála frá 6. júní 2016, sem staðfesti framangreinda ákvörðun stefndaBarnaverndarstofu frá 19. nóvember 2015, um synjun á beiðni stefnanda, frá 30.júní 2014, um leyfi til þess að taka barn í fóstur. Málsástæðurog lagarök af hálfu stefnanda Stefnandibyggi á því að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála frá 6. júní 2016, þarsem ákvörðun Barnaverndarstofu frá 19. nóvember 2015 hafi verið staðfest, hafiverið ólögmætur. Forsendur úrskurðarins hafi grundvallast á ólögmætumsjónarmiðum, brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu og rannsóknarreglu ekkisinnt. Því verði að ógilda ákvörðunina og leggja fyrir stefnda að taka máliðupp að nýju. Stefnandisé 30 ára gömul kona með fötlunina osteogenesisimperfecta sem valdi hreyfihömlun, svo sem fjallað sé um í fyrirliggjandivottorðum A heimilislæknis og B bæklunarlæknis. Fyrir liggi að stefnandi þurfiaðstoð við flesta þætti daglegs lífs og njóti notendastýrðrar persónulegraraðstoðar (NPA) allan sólarhringinn vegna þessa og hafi notið slíkrar aðstoðar íáratug. Stefnandihafi víðtæka reynslu af vinnu með börnum og ungmennum á öllum skólastigum, semog jaðarsettu fólki, oft við krefjandi aðstæður. Barnaverndaryfirvöld hafi áðurtreyst stefnanda til þess að sinna börnum sem búi við erfiðar félagslegaraðstæður, t.d. þegar hún hafi verið persónulegur ráðgjafi [...] árin 2009–2010.Þá hafi stefnandi lokið BA-gráðu í þroskaþjálfafræði með áherslu á börn ogungmenni, viðbótardiplómu í hagnýtri jafnréttisfræði og meistaragráðu íkynjafræði með áherslu á sálfræði, sbr. fyrirliggjandi ferilskrá hennar. Umástæður þess að hún vilji gerast fósturforeldri megi lesa í fyrirliggjandigreinargerð með umsókn hennar um leyfi til þess að gerast fósturforeldri. Stefnandibyggi á því að með eftirfarandi atriðum úr hinum umdeilda úrskurði hafi veriðbrotið gegn jafnræðisreglunni gagnvart stefnanda: Ífyrsta lagi hafi úrskurðarnefndin ályktað að niðurstaða Barnaverndarstofu um að„heilsufarsvandamál“ stefnanda kæmu í veg fyrir almennt hæfi hennar samkvæmtreglugerð um fóstur hefðu ekki brotið gegn víðtækum skuldbindingum íslenskaríkisins um stöðu fatlaðs fólks eða jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Íöðru lagi hafi úrskurðarnefndin komist að þeirri niðurstöðu að ágalli hafiverið á jákvæðri umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar um hæfi stefnanda þar semekki komi fram í umsögninni „að lagt hafi verið mat á það hvaða þýðinguheilsufar kæranda hefði fyrir hlutverk hennar sem fósturforeldri“ en þar hafieðli málsins samkvæmt verið „um mikilvægt atriði að ræða sem hlaut að hafaafgerandi áhrif á afgreiðslu málsins og mat á hæfni hennar til að taka barn ífóstur.“ Þá hafi sagt þar að ágallinn leiddi til þess að umsögnin yrði ekki aðþessu leyti lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Íþriðja lagi hafi úrskurðarnefndin vísað til þess stefnandi þyrfti aðstoð viðflestar athafnir daglegs lífs og talið þetta leiða til þess að hún uppfylltiekki skilyrði 6. gr. reglugerðar um fóstur um „góða almenna heilsufósturforeldris“. Ífjórða lagi hafi úrskurðarnefndin talið að líta bæri til þess að „samkvæmt 1.mgr. 65. gr. barnaverndarlaga sé með fóstri verið að fela sérstökumfósturforeldrum umsjá barns og því verði eðli máls samkvæmt að gera ráð fyrirað fósturforeldrar geti sinnt fósturbarninu. Fyrir liggi að kærandi geti ekkisinnt barni án aðstoðar“. Stefnandibyggi á því að framangreindar forsendur fyrir niðurstöðu úrskurðar-nefndarinnar hafi falið í sér brot gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993, 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,14. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, 1. gr. laga um málefnifatlaðs fólks nr. 59/1992 og 23. gr., sbr. 5. gr., samnings Sameinuðu þjóðannaum réttindi fatlaðs fólks, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga um málefni fatlaðs fólks. Stefnanditelji að eina raunverulega ástæða þess að sér hafi verið synjað um umrætt leyfisé fötlun hennar og byggi hún á því með vísan til jafnræðisreglna að ekki megijafna fötluninni við það að hún hafi ekki „góða almenna heilsu“. Þáauki það á alvarleika þessa brots að stjórnvöld hafi ekki tekið tillit til þessað hún njóti NPA, sem geri henni kleift að uppfylla allar þær kröfur sem gerðarséu til fósturforeldra, heldur sé þvert á móti litið á aðstoðina sem hindrun.Stefnandi telji að mikil vanþekking á NPA komi fram í umfjöllun stjórnvalda ímálinu því fjallað sé um þjónustuna líkt og hún sé heftandi, sem sé andstæðanvið hið rétta. Geta stefnanda sé aldrei metin með NPA, heldur ýmist án þess eðalitið á það sem hindrun. Það verði að teljast sérkennilegt á sama tíma ogstjórnvöld undirbúi lögleiðingu NPA sem og innleiðingu ákvæða samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í lög. Fötlunsé ekki heilsufarsvandamál í þeim skilningi sem úrskurðarnefndin leggi tilgrundvallar og feli slíkt viðhorf í sér úreltar hugmyndir um fötlun, eins ogstefnandi hafi bent á allt frá greinargerð sinni til fjölskylduráðs Garðabæjarfrá 19. nóvember 2014, sbr. einnig greinargerð með stjórnsýslukæru hennar.Stefnandi byggi á því að leggja þurfi félags- og menningarlegan skilning íhugtakið fötlun í samræmi við nútímaáherslur og jákvæðar skuldbindingaríslenska ríkisins um jafnrétti fatlaðs og ófatlaðs fólks, sbr. samningSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem taka beri tillit til samkvæmt2. mgr. 1. gr. laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992. Stefnandibyggi á því að málsmeðferð í máli hennar hafi frá upphafi farið í annan farvegen ef um ófatlaðan einstakling væri að ræða. Gengið hafi verið út frá því aðhún væri ófær um að sinna hlutverkum sem sjálfkrafa yrði gengið út frá aðófatlaður einstaklingur gæti sinnt. Gert hafi verið ráð fyrir því að hún væriófær þar til sannaðist að hún væri fær, en í sambærilegu máli ófatlaðseinstaklings yrði gengið út frá því að viðkomandi væri fær þar til hiðgagnstæða sannaðist. Þá sýni gögn málsins að nýjar málsástæður hafi stöðugtverið tíndar til og frá upphafi verið reynt að koma málinu í þann búning aðhafna mætti umsókn. Þegar upp er staðið hafi stefnanda verið synjað um setu ámatsnámskeiði og umsókn hennar um fóstur hafnað vegna þess að hún sé fötluð. Íþví felist mismunun sem samræmist ekki grundvallarmannréttindum stefnanda. Þáfelist í því brot gegn jafnræðisreglunni enda hafi umsókn stefnanda ekki hlotiðsömu afgreiðslu og málsmeðferð og gildi um umsókn ófatlaðs einstaklings. Þábyggi stefnandi á því að sú staðreynd að litið hafi verið til þess að hún séekki í sambúð feli einnig í sér brot gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga ogstjórnarskrár, en með því sé haldið á lofti fornum viðhorfum til hlutverkakynjanna og „hefðbundins“ fjölskyldulífs sem eigi sér ekki stoð ínútímasamfélagi, auk þess sem slík umfjöllun sé beinlínis í andstöðu við 2.mgr. 6. gr. reglugerðar um fóstur nr. 804/2004. Íljósi alls framangreinds byggi stefnandi á því að stjórnvöld hafi ekki gættnægilega að jafnræði í málinu, með þeim afleiðingum að ógilda verði úrskurðúrskurðarnefndar. Stefnandibyggi jafnframt á því að með hinum umdeilda úrskurði hafi verið brotið gegnrannsóknarreglu stjórnsýslulaga, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þarsem niðurstaðan hafi byggt á ófullnægjandi athugun á atvikum, málsástæðum oggögnum. Ífyrsta lagi hafi úrskurðarnefndin talið að niðurstaða Barnaverndarstofu um„heilsufar“ stefnanda og hvernig það væri ekki fullnægjandi til þess að húngæti veitt barni „öryggi og stöðugleika“ hefði verið studd „viðhlítandigögnum“. Íöðru lagi hafi úrskurðarnefndin talið að þar sem fósturbörn, bæði eldri ogyngri, þurfi yfirleitt meiri umönnun, umhyggju og virk tengsl við uppalendur enönnur börn gæti stefnandi ekki sinnt hlutverkinu „hvort sem um ræðir yngri eðaeldri börn“. Hafi nefndin þá síðan vísað til 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlagaum umönnun sem best henti þörfum barns og 1. mgr. 4. gr. laganna um aðhagsmunir barns skuli hafðir í fyrirrúmi. Íþriðja lagi hafi niðurstaða úrskurðarnefndarinnar einnig meðal annars byggt áþeirri afstöðu tiltekins sérfræðings að „áhrif þess að fatlað foreldri takibarn í fóstur séu ekki þekkt“. Þetta sé fullyrðing sem stefnandi telji veraranga enda liggi fyrir fjöldi rannsókna á þessu sviði og hafi stefnandi lagtfram gögn, þar á meðal skýrslur um foreldrahæfni fatlaðra foreldra, þessu tilstuðnings. Stefnandibyggi á því að í þessari umfjöllun sé sérstaklega ljóst að brotið hafi veriðgegn rannsóknarreglunni þar sem ekki sé vísað til nokkurra heimilda um þaðhvernig það sé barni, yngra eða eldra, til tjóns að uppalandi þess séhreyfihamlaður. Byggi sú afstaða að því er virðist á fordómunum einum, en þekktsé að viðhorf sem þessi hafi verið viðhöfð í gegnum tíðina gagnvart tilteknumsamfélagshópum, svo sem samkynhneigðum, einstæðum konum, o.s.frv., án þess aðeiga sér stoð í vísindum. Stefnandihafi lagt fram útdrætti úr fræðiheimildum sem varpi ljósi á samband barna oghreyfihamlaðra foreldra. Rauði þráðurinn er fram komi í þeim gögnum sé aðhreyfihamlaðir foreldrar eigi ekki í vandræðum með tengslamyndun eða líkamlegasnertingu við börn, ólíkt því sem gengið hafi verið út frá í máli stefnanda.Stefnandi bendi sérstaklega á fyrirliggjandi útdrátt úr meistararitgerð ífötlunarfræði frá 2012, „Aðgengi að og upplifun hreyfihamlaðs fólks afforeldrahlutverkinu“, þar sem fjallað sé um það sem barni sé fyrir bestu. Þarkomi meðal annars fram að rótgrónar hugmyndir í samfélaginu um það hvað barnisé fyrir bestu séu hindrandi fyrir hreyfihamlað fólk sem vilji stofnafjölskyldu. Stefnandi telji að umfjöllunin sé afar sambærileg þeim rökum semkomi fram í úrskurði úrskurðarnefndarinnar að hagsmunir barns komi í veg fyrirað stefnanda verði leyft að gerast fósturforeldri, óháð aldri barns. Forsendurúrskurðarnefndarinnar hafi ekki verið byggðar á vísindalegum grunni helduraðeins vísað til sérfræðiálits sálfræðingsins Tryggva Sigurðssonar. Umrætt álithafi hins vegar verið samið án þess að sálfræðingurinn hefði haft nokkursamskipti við stefnanda, sem sé í andstöðu við 1. mgr. 19. gr. laga umheilbrigðisstarfsmenn nr. 34/2012. Stefnandi hafi bent á marga galla á álitinuí greinargerð sinni og í andsvörum enda hafi ekki einungis lagaskylda staðiðtil þess að sálfræðingurinn ræddi við hana áður en hann ritaði vottorðið,heldur verði að telja það grundvallarforsendu þess að það teljist marktækt ímálinu með hliðsjón af rannsóknarreglunni. Brotið hafi verið gegn reglunni meðþví að byggja á sérfræðiáliti sem hafi hvorki uppfyllt lagalegar skyldur néfaglegar kröfur. Í ljósi þess að álitið gangi í berhögg við vísindalegarrannsóknir verði að telja þetta brot alvarlegt. Einsog áður segi hafi úrskurðarnefndin komist að þeirri niðurstöðu að ágalli hafiverið á jákvæðri umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar. Í stað þess að óska eftirnýrri umsögn, eða gefa stefnanda eða Garðabæ kost á að bregðast við meintumágöllum, þá hafi nefndin kosið að líta fram hjá umsögninni. Í þessu felist ísenn brot gegn rannsóknarreglunni, meðalhófsreglunni og andmælareglunni, endahafi niðurstaðan orðið sú að litið hafi verið fram hjá umsögn sem hafi borið aðliggja fyrir í málinu við ákvörðunartöku og leiði þetta atriði eitt og sér tilógildingar. Þávilji stefnandi benda á það að hún hafi í greinargerð sinni boðist til þess aðkoma á fund úrskurðarnefndarinnar til þess að geta greint frá því sem nefndinnikynni að þykja óljóst varðandi hagi hennar. Þessu boði hafi ekki verið sinnt ogtelji stefnandi það skýrt dæmi um að úrskurðurinn hafi verið byggður áórökstuddum grun og málið ekki verið að fullu upplýst. Sé þetta sérlegaalvarlegt þar sem úrskurðurinn hafi meðal annars byggt á því að ekki lægjufyrir nægilegar upplýsingar um fatlaða foreldra og fósturforeldra. Stefnandileyfi sér að mótmæla þessari staðhæfingu með vísan til þess fjölda rannsóknasem tilgreindur hafi verið, en svo virðist sem nefndin hafi kosið að líta framhjá þeim rannsóknum sem ekki hafi stutt þá niðurstöðu að hafna bæri umsóknstefnanda. Sé ljóst að ef úrskurðarnefndin hefði ekki talið nægilega mikið afupplýsingum í málinu hefði verið sérstaklega brýnt að fá þó þær upplýsingar semtiltækar hefðu verið, svo sem með viðtali við stefnanda til að fá innsýn íaðstæður hennar og hæfni. Með því að líta fram hjá vísindalegum rannsóknum ogneita að taka við upplýsingum sem staðið hafi til boða frá fyrstu hendi ogálykta síðan að ekki væru tiltækar nægilegar upplýsingar hafi nefndin brotiðalvarlega gegn jafnræðis- og rannsóknarreglunni. Stefnanditelji útilokað að fullnægjandi og hlutlaus rannsókn stefnda hefði leitt tilannarrar niðurstöðu en þeirrar að hún teldist vera vel hæfur einstaklingur tilað gerast fósturforeldri. Stjórnvöld hafi aftur á móti ekki sinntrannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Að öllu framangreindu virtutelji stefnandi ljóst að úrskurðarnefndin hafi ekki haft forsendur til þess aðkveða svo að orði sem gert hafi verið í fyrrgreindri niðurstöðu hennar. Ljóstsé að stjórnvöld hafi í málinu brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga, og það leiði til þess að ógilda verði úrskurðúrskurðarnefndar. Íúrskurði sínum hafi úrskurðarnefnd velferðarmála byggt á því að stefnandiuppfyllti ekki almenn skilyrði 6. gr. reglugerðar um fóstur og því hefði eðlimáls samkvæmt verið tilgangslaust að boða hana á námskeið. Stefnandi mótmæliþessari afstöðu harðlega og byggi á því að hún uppfylli skilyrði til þess aðsækja námskeið á vegum Barnaverndarstofu til mats á hæfni umsækjanda til aðgerast fósturforeldri. Um námskeiðið sé fjallað í 9. og 10. gr. reglugerðar umfóstur nr. 804/2004. Stefnandibyggir á því að hún uppfylli lagaskilyrði til þess að sitja námskeiðið og þvíhafi verið ólögmætt og ómálefnalegt að neita henni um það. Engan veginn hafiverið augljóst að hún uppfyllti ekki almenn skilyrði 6. gr. reglugerðarinnar.Þvert á móti telji hún að skilyrðin, það er að segja hæfni til að veita barnitrygga umönnun og öryggi, góð almenn heilsa, stöðugleiki og fjárhagslegt ogfélagslegt öryggi, séu uppfyllt í málinu og að engin gögn málsins hafi sýntfram á annað. Á það sé bent að stefnandi sé ekki ein þeirrar skoðunar heldurhafi fjölskylduráð Garðabæjar metið hana hæfa og þannig útilokað að draga megiþá ályktun að „augljóst“ hafi verið að hún uppfyllti ekki kröfur. Sömuleiðissýni sérfræðiálit félagsráðgjafa í málinu í smáatriðum hvernig stefnandiuppfylli kröfurnar, þó svo að lokaniðurstaða hennar, sem stefnandi hafimótmælt, hafi verið sú að hún gæti aðeins fóstrað barn á skólaaldri.Framangreint leiði til þess að stefnandi hafi átt og eigi enn rétt á að sækjanámskeiðið. Stefnandimótmæli því að stefndi geti samtímis byggt á því að upplýsingar hafi skort umáhrif þess að fatlað foreldri taki barn í fóstur og meinað henni að sækjanámskeiðið sem hafi það að markmiði að þjálfa umsækjanda og leggja mat á hæfnihans til að gegna hlutverki fósturforeldris. Seta hennar á námskeiðinu hafiþannig einnig verið mikilvægur liður í rannsóknarskyldu stjórnvalda við mat áhæfni hennar. Með því að neita henni um að sækja námskeiðið hafirannsóknarreglan verið brotin. Stefnanditelji að boðun hennar á umrætt námskeið hefði verið til þess fallin aðstjórnvöld gætu fengið yfirsýn yfir getu hennar og hæfni, í stað þess að byggtyrði á óljósum getgátum um það hvernig hún bæri sig að við að annast börn, líktog hún hafi þegar bent á í greinargerð. Stefnandi telji að sú ákvörðun að hafnaumsókn hennar án þess að leyfa henni að sitja námskeiðið hafi falið í sér brotgegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Fyrstnefndin hafi talið vafa fyrir hendi um hæfni hennar til að annast um börn hefðimátt nýta námskeiðið til að meta hæfni hennar og hefði það úrræði verið vægaraen að hafna umsókninni vegna ætlaðs vafa. Stefnanditelji raunverulega ástæðu þess að hún hafi ekki verið boðuð á námskeið hafaverið mismunun. Vegna fyrirfram mótaðra skoðana á fötlun hennar og án mats áaðstæðum hennar sem einstaklings hafi hún ekki verið talin uppfylla almennskilyrði sem gerð séu til fósturforeldra og því hafi henni ekki einu sinniverið veittur kostur á því að sækja námskeið þar sem hæfni hennar semeinstaklings yrði metið. Þetta telji stefnandi brjóta gegn réttmætisreglustjórnsýsluréttar. Stefnandi leyfi sér að ítreka fyrrgreind sjónarmið um aðfötlun sé ekki læknisfræðilegt vandamál eða eitthvað sem komi í veg fyrir almenntheilbrigði. Á því sé byggt að í framangreindu felist brot gegn bæðirannsóknarreglu og jafnræðisreglu, enda ljóst að mál stefnanda hafi ekki hlotiðsömu meðferð og mál ófatlaðs einstaklings. Af framangreindu sé því ljóst aðótækt sé að fullyrða að augljóst sé að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 6.gr. reglugerðarinnar enda hafi mat á slíku hreinlega ekki farið fram.Ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið för og eigi að leiða til ógildingar. Með vísantil alls framangreinds telji stefnandi að stjórnsýslumeðferðin í heild sinni,þar með talin stjórnvaldsákvörðunin dags. 6. júní 2016, sé háð verulegumlagalegum annmörkum, en hér hafi því verið lýst hvernig stefndi hafi brotiðgegn réttaröryggisreglum stjórnsýsluréttarins. Að því sögðu krefjist stefnandiógildingar á fyrrnefndri ákvörðun. Stefnandivísi meðal annars til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum65. gr., laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, einkum 14. gr., lagaum málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, einkum 1. gr. og stjórnsýslulaga nr.37/1993, einkum 10., 11. og 12. gr. Einnig byggi stefnandi á samningi Sameinuðuþjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, einkum 1. gr., 5. gr., 6. gr., 19. gr. og1. mgr. 23. gr. hans. Varnarþing byggi á 33. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991, en kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla þeirra sömulaga. Málsástæðurog lagarök af hálfu stefnda Málsástæðumstefnanda sé hafnað. Stefndi byggi á því að þeir sem óski eftir að gerastfósturforeldrar skuli beina umsókn til Barnaverndarstofu, sbr. 66. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, er veiti leyfi. Um hæfi fólks til að taka börn ífóstur sé fjallað í reglugerð um fóstur nr. 804/2004, sem sett sé með heimild í3. mgr. 66. gr. laganna. Ákvörðun um hæfi umsækjanda sé því háð mati Barnaverndarstofu.Við mat á því hvort umsækjandi teljist hæfur til að öðlast leyfi til að takavið barni í fóstur þurfi að meta heildstætt þær kröfur sem gerðar séu í lögumog reglum, og hafa hliðsjón af því hvert markmiðið sé með því að ráðstafa barnií fóstur. Í 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlaga sé fjallað um markmið fósturs. Þarkomi meðal annars fram að markmiðið sé að tryggja barni uppeldi og umönnuninnan fjölskyldu sem best henti þörfum þess. Barni skuli tryggður góðuraðbúnaður hjá fósturforeldrum og þeir skuli sýna fósturbarni umhyggju ognærfærni og leitast við að efla andlegan og líkamlegan þroska þess. Í6. gr. reglugerðar um fóstur nr. 804/2004 sé fjallað um almennar kröfur tilfósturforeldra þannig að unnt sé að ná markmiðum fósturs, sbr. 3. mgr. 65. gr.barnaverndarlaga. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að fósturforeldrar skuli veraí stakk búnir til þess að veita barni trygga umönnun og öryggi og til að mætaþörfum barns sem búið hafi við ótryggar aðstæður eða átt við erfiðleika aðetja. Þá segi að fósturforeldrar þurfi að vera við „góða almenna heilsu, búavið stöðugleika auk fjárhagslegs og félagslegs öryggis sem stuðlað getur aðjákvæðum þroskamöguleikum barns“. Séuframangreindar kröfur í 6. gr. reglugerðar um fóstur bæði almennar og ófrá- víkjanlegar,líkt og glöggt komi fram í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 313/2012. Gildiþví sami mælikvarði fyrir alla sem sæki um að gerast fósturforeldrar. Viðtúlkun á 6. gr. reglugerðarinnar sé mikilvægt að líta til meginreglu 1. mgr. 4.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, um að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir ífyrirrúmi í starfi barnaverndaryfirvalda. Af því leiði að við ákvörðun um hæfiþeirra er sækist eftir að gerast fósturforeldrar þurfi að hafa í fyrirrúmihagsmuni barns eða barna er muni fara í umsjá fósturforeldra og hafa aðleiðarljósi eingöngu það sem ætla megi að barni sé fyrir bestu. Hér vegist þvíá hagsmunir umsækjanda og grundvallarhagsmunir sem varða þarfir barns og þaðsem barni er fyrir bestu, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga og aðrargrundvallarreglur samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem núhefur öðlast lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 19/2013. Kröfur til umsækjendamiði þannig að því að tryggja að fósturforeldrar séu í stakk búnir til að axlaábyrgð á uppeldi barna, sem oftar en ekki hafi þurft að ganga í gegnum erfiðalífsreynslu, og veita þeim stuðning og öryggi. Í9. og 10. gr. reglugerðar um fóstur sé fjallað um námskeið fyrir umsækjendur umleyfi til þess að taka við barni í fóstur, en markmið þess sé tvíþætt: Annarsvegar að meta nánar hæfni umsækjanda en hins vegar að veita þeim nauðsynlegaþjálfun og undirbúning fyrir hlutverk sitt sem fósturforeldri. Í þeim tilvikumþegar umsækjandi sé ekki talinn uppfylla þær almennu kröfur sem gerðar séu tilfósturforeldra samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar, sé umsækjandi ekki boðaður ánámskeið til frekara mats á hæfni. Hvergi í barnaverndarlögum né íreglugerðinni sé Barnaverndarstofu heimilað að gera minni kröfur til hæfni eðaaðstæðna umsækjenda til að gerast fósturforeldri vegna persónulegra aðstæðnaþeirra. Í þessu sambandi vísi stefndi enn til dóms Hæstaréttar í málinu nr.313/2012, þar sem því hafi verið slegið föstu að föðuramma barns, er óskað hafieftir að taka barnið í fóstur, hafi engu að síður þurft að fullnægja almennumhæfisskilyrðum 66. gr. barnaverndarlaga, sbr. 6. gr. reglugerðar um fóstur. Afframangreindu leiði að stefnda sé skylt að gera sömu kröfur til allra þeirrasem sæki um leyfi sem fósturforeldrar, alveg burt séð frá persónulegum aðstæðumþeirra. Gerðsé krafa um það í 6. gr. reglugerðar um fóstur að heilsufar fósturforeldra ségott. Sé um eðlilega kröfu að ræða þar sem augljóst sé að heilsufarsvandamálgeti komið niður á getu fósturforeldra til þess að annast fósturbörn. Þá sémikilvægi góðrar heilsu fósturforeldris almennt meira ef það er eitt um þaðhlutverk og sé það á engan hátt í andstöðu við 2. mgr. 6. gr. reglugerðar umfóstur, þar sem komi fram að ekki sé skilyrði að umsækjandi sé í sambúð eðahjónabandi. Það sé hins vegar skilyrði að umsækjandi sé við góða heilsu ogmikilvægi þess sé þá enn meira ef um einn umsækjanda er að ræða en þegar hjóneða sambúðarfólk sæki um að gerast fósturforeldrar. Ljóstsé af gögnum málsins að stefnandi hafi frá fæðingu glímt við sjúkdóminn osteogenesis imperfecta á háu stigi (þaðer tegund III) og hafi sjúkdómurinn leitt til verulegrar hreyfihömlunarstefnanda, sbr. fyrirliggjandi læknisvottorð um það. Vegna afleiðingasjúkdómsins sé stefnandi bundin sérstökum hjólastól og geti hvorki gengið nésetið og þurfi aðstoð við flesta hluti daglegs lífs. Gögn málsins beri með sérað stefnandi sé með NPA (notendastýrða persónulega aðstoð), sem felist í því aðhún fái aðstoð frá fjórum til sex aðstoðarkonum sem gangi vaktir allansólarhringinn. Komi fram að meðalstarfstími aðstoðarkonu hjá stefnanda sé umtvö ár, sumar séu skemmri tíma, en þó sjaldan skemur en eitt ár, enaðstoðarkonur sem hafi starfað lengst hafi verið í allt að sex ár. Stefnditelji ljóst að hreyfihömlun stefnanda sé með þeim hætti að hún útiloki aðstefnandi geti sinnt fjölþættum þörfum fósturbarna, sem oft glími við miklaerfiðleika í kjölfar vanrækslu eða erfiðrar lífsreynslu. Hafi stefndisérstaklega litið til þess hversu mikilvægt sé að tryggja stöðugleika í uppeldifósturbarna til lengri tíma. Hafi það því orðið niðurstaða stefnda að stefnandiuppfyllti ekki þær kröfur sem fram kæmu í 6. gr. reglugerðar um fóstur, umlíkamlegt heilbrigði, þar sem hún glími við alvarlegan sjúkdóm sem leitt hafitil verulegrar hreyfihömlunar og geri það að verkum að hún þurfi aðstoð viðflestar athafnir daglegs lífs. Sé um að ræða óumdeild gögn og enginn vafi getileikið á því að skilyrðið um góða almenna heilsu geti ekki talist uppfyllt. Hvaðsíðan varði getu stefnanda til þess að „mæta þörfum barns“, sbr. 6. gr.reglugerðarinnar, þá sé að mati stefnda ekki hægt að líta fram hjá þeirristaðreynd að stefnandi geti ekki sinnt stórum hluta af grunnþörfum barns ánaðstoðar. Krafan um að mæta þörfum barns miði að því að tryggja aðfósturforeldrar geti sinnt grunnþörfum barna sem þeir taki að sér. Þessargrunnþarfir teljist í mörgum tilvikum lykilatriði í umönnun barna og geti skiptsköpum þegar komi að tengslamyndun við börnin. Sé hér bæði átt við líkamlegarog tilfinningalegar þarfir, sem og þarfir barns fyrir öryggi og stöðugleika,svo sem að fæða barn, klæða og sýna því ást og umhyggju í daglegu lífi meðtilfinningalegu atlæti, eðlilegum snertingum og líkamlegri nánd, eftir því semvið á miðað við aldur og þroska barnsins. Við mat á þessum þáttum hafi stefndijafnan fyrst og fremst litið á líkamlega snertingu við umönnun barns, sem hafimikil áhrif á tilfinningalega þætti og skipti sköpum þegar um tengslamyndun viðbörn er að ræða. Stefnditelji ekki leika vafa á því að stefnandi geti ekki sinnt slíkri umönnun án aðstoðar.Hafi stefndi talið ljóst að það væri til þess fallið að hafa neikvæð áhrif ábarn og tengslamyndun þess við fósturforeldri. Varðandi möguleg tengslfósturbarna við aðstoðarkonur stefnanda þá sé það ekki í samræmi við fræðilegaþekkingu á tengslamyndun hjá börnum að tengsl við aðstoðarkonur stefnanda myndutakmarkast við líkamlega umönnun og það að framfylgja fyrirmælum frá stefnanda.Þvert á móti sé, samkvæmt rannsóknum, við því að búast að barn myndi tengsl viðfólk sem sinni grunnþörfum þess og það sé í reglulegum samskiptum við, en þaðværi óhjákvæmilega tilfellið með aðstoðarkonur stefnanda ef henni yrði fengiðbarn í fóstur. Stefndihafi samkvæmt framansögðu talið að stefnandi gæti ekki uppfyllt skilyrði 6. gr.reglugerðar um fóstur um að mæta grunnþörfum barns þar sem hún þurfi sjálfaðstoð við flestar athafnir daglegs lífs og geti að mati stefnda ekki veittbarni nauðsynlega líkamlega snertingu án aðstoðar. Telji stefndi að þessiniðurstaða sé í samræmi við þá þekkingu sem til sé um tengslamyndun ogtengslavanda. Varðandikröfur 6. gr. reglugerðarinnar um að fósturbarn búi við „stöðugleika ogöryggi“, þá hafi við mat á hæfni stefnanda einnig verið nauðsynlegt að líta tilþess fjölda aðstoðarkvenna er vinni hjá stefnanda og starfsmannaveltu hjáaðstoðarkonum hennar auk vaktafyrirkomulags á heimilinu. Þær heimilisaðstæðurer stefnandi búi við geri það að verkum að ákveðinn óstöðugleiki yrði íumhverfi barns, sem sé til þess fallinn að hafa neikvæð áhrif á umhverfi þessog geti raskað tengslamyndun og tilfinningalegu öryggi barns í samskiptum viðumönnunaraðila, þar sem barnið yrði beinlínis sett í þær aðstæður að umgangastnáið og mynda tengsl við margar aðstoðarkonur er kæmu og færu, eins og gerist ívaktaskiptri vinnu og eðlilegri starfsmannaveltu. Þá verði að líta til þess aðframkoma starfsmanna við barn hljóti ætíð að einhverju leyti að vera mismunandieftir því hver sé á vakt og að hætta geti verið á því að meiri stofnanabragurverði á fósturheimilinu við þær aðstæður en þegar eingöngu sé um fósturforeldraá heimilinu að ræða. Í þessu sambandi sé rétt að benda á það að þróun síðustuára hafi verið sú að hverfa frá því að vista börn á stofnunum. Stefnditelji að þó að starfskonur myndu fylgja fyrirmælum stefnanda um umönnun oguppeldi, þá sé ljóst að framkoma felist ekki eingöngu í orðum, heldur einnig ílíkamstjáningu og samspili á milli barns og viðkomandi aðstoðarkonu. Í þessusambandi sé mikilvægt að hafa í huga að stór hluti þeirra barna sem fari áfósturheimili hafi upplifað erfiðleika af einhverju tagi, ásamt því að hátthlutfall þeirra eigi við tilfinninga- og hegðunarvanda að stríða. Þá hafirannsóknir sýnt að barn sem sætt hafi vanrækslu eða ofbeldi af hálfu foreldrasinna tengist þeim síður á eðlilegan hátt og byggi frekar upp vantraustgagnvart þeim og öðrum í umhverfinu. Þaðumhverfi sem barn sé sent í af hálfu barnaverndaryfirvalda verði að vera velskilgreint og til þess fallið að ná sem mestum stöðugleika. Fyrirkomulag áheimili stefnanda hafi að mati stefnda í för með sér talsverðar líkur á því aðumönnunaraðili hverfi úr lífi barns og myndi slíkur óstöðugleiki hafa neikvæðáhrif á fósturbarn og gæti jafnvel raskað tengslamyndun þess. Í þessu sambandihafi stefndi tekið undir það sjónarmið sem komi fram í sérfræðiáliti Dr. TryggvaSigurðssonar, sem fjölskylduráð Garðabæjar hafi aflað. Þar komi fram aðvarhugavert geti verið að hlutgera aðstoðarkonur stefnanda líkt og gert hafiverið af hálfu stefnanda í gögnum málsins. Hafa verði hugfast að umræddaraðstoðarkonur séu manneskjur sem myndi tilfinningatengsl. Stefndi telji ogljóst að slík hlutgerving á fólki endurspegli óeðlileg samskipti og þar meðuppeldisaðstæður sem séu ekki ákjósanlegar fyrir fósturbörn. Í samræmi við þaðhafi niðurstaða stefnda orðið sú að óvissuþættir væru of margir til að unntværi að vista fósturbarn á heimili við framangreindar aðstæður þannig aðsamræmst gæti lögbundnu markmiði fósturs, sbr. 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002. Afhálfu stefnanda hafi verið vísað til margra fræðigreina og rannsókna er gerðarhafi verið um aðstæður barna er hafi alist upp hjá fötluðum foreldrum og vikiðað því hvernig notendastýrð persónuleg aðstoð (NPA) hafi verið mikilvæg fyrirþann hóp. Jafnframt sé það gagnrýnt í stefnu að ekki hafi verið tekið nægilegttillit til NPA sem stefnandi njóti og að stefndi hafi frekar litið á það semhindrun. Um leið og gerð sé athugasemd við það að slíkar fræðigreinar ogrannsóknir séu lagðar fram sem dómskjöl, þá telji stefndi mikilvægt að áréttaað hlutverk kynforeldra og fósturforeldra séu í eðli sínu ólík, þó að þau falliað einhverju leyti saman. Í þessu sambandi telji stefndi að horfa verði einnahelst til tengslamyndunar, sem reyni á með ólíkum hætti hjá kynforeldrum annarsvegar og fósturforeldrum hins vegar. Einnig verði að líta á tilgang og markmiðþess að vista barn á fósturheimili. Í því felist að verið sé að skapa aðstæðursem séu best til þess fallnar að tryggja stöðugleika og örugg tengsl við nýjaumönnunaraðila. Með vistun barns á fósturheimili sé því ekki verið að horfa tilráðstöfunar á heimili eða stofnun þar sem starfsmenn gangi vaktir, og ávalltverði að hafa í huga að barn sem þurfi að fara á fósturheimili sé oftar en ekkiað koma úr ótryggum aðstæðum og hafi sérstaka þörf fyrir stuðning ogstöðugleika. Íljósi þess hversu ólík hlutverk kynforeldra og fósturforeldra séu, þá teljistefndi varhugavert að yfirfæra almennar rannsóknir sem gerðar hafi verið áaðstæðum barna sem alist hafi upp hjá fötluðum foreldrum sínum yfir á aðstæðurbarna sem vistast hjá fötluðu fósturforeldri. Þær rannsóknir sem stefnandi vísitil eigi ekki við um vistun barns af hálfu barnaverndaryfirvalda, en slíkvistun barns sé ávallt gerð út frá fyrirfram skilgreindum viðmiðum sem fjallaðsé um í barnaverndarlögum og reglugerðum á grundvelli þeirra og í lögum umsamning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Hér sé rétt að árétta að meðlögum og reglum sé kveðið á um þau skilyrði sem umsækjandi um leyfi til aðgerast fósturforeldri þurfi að uppfylla. Framangreind lög og reglugerð heimili engaundanþágu frá þessum skilyrðum. Hins vegar séu kynforeldrum barna ekki settarsérstakar skorður nema upp komi grunur um að viðkomandi sinni ekki hlutverkisínu sem skyldi. Börn sem alist upp hjá foreldrum sínum dvelji ekki í úrræði áábyrgð barnaverndaryfirvalda og af því leiði að rannsóknir sem vísað sé til afhálfu stefnanda um aðstæður barna sem hafi alist upp hjá fötluðum foreldrumsínum eigi ekki við um það viðfangsefni sem hér sé til úrlausnar. Vistun barnsá fósturheimili sé ávallt síðasta úrræði sem beitt sé enda talið að barni séfyrir bestu að alast upp hjá kynforeldrum. Þegar kynforeldrar eru fatlaðir getiúrræði eins og notendastýrð persónuleg aðstoð (NPA) reynst mikilvæg í því skyniað barn geti alist upp hjá foreldrum sínum, eins og rannsóknir sem stefnandivísi til sýni. Þegar um sé að ræða barn sem vista þurfi á fósturheimili sébarnið hins vegar yfirleitt að koma úr ótryggum aðstæðum þar sem klippt hafiverið á tengsl sem barnið hafði eða tengslamyndun verið brotakennd frá fæðingu.Stefndi telji því að um afar ólík tilvik sé að ræða og að varhugavert sé aðleggja þau að jöfnu. Við þessar aðstæður verði að horfa til þess að ákvörðunbarnaverndaryfirvalda um vistun barns á fósturheimili sé byggð á því mati aðslíkar aðstæður séu barninu fyrir bestu og þjóni hagsmunum barnsins betur en aðverða vistað á stofnun eða í öðrum úrræðum, þar sem margir starfsmenn gangivaktir. Aðframangreindu virtu hafi það því orðið niðurstaða stefnda að fjöldiaðstoðarkvenna, starfsmannavelta og vaktir starfsmanna á heimili stefnandaleiði til þess að skilyrði 6. gr. reglugerðar um fóstur, um að fósturheimiligeti veitt barni fullnægjandi öryggi og nægan stöðugleika, séu ekki uppfyllt,en þessi niðurstaða sé í samræmi við fyrirliggjandi þekkingu á tengslamyndun ogtengslavanda og vistun barna utan heimilis. Mótmæltsé sem rangri þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi farið á svig viðrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og jafnframt að ekki hafiverið formlega rétt staðið að mati á stefnanda með því að boða hana ekki áskyldubundið námskeið sem haldið sé á vegum Barnaverndarstofu fyrir þá er sótthafi um að gerast fósturforeldrar, þar sem fram fari mat á umsækjendum áður enákvörðun sé tekin. Stefnditelji mikilvægt að benda á nauðsyn þess að barnaverndarlög og reglugerð umfóstur séu túlkuð heildrænt. Þegar hafi verið gerð grein fyrir almennum kröfumeða skilyrðum um fósturforeldri. Í 10. gr. reglugerðar um fóstur sé fjallað umþað mat á hæfni er fram fari á námskeiði Barnaverndarstofu. Í ákvæðinu sé taliðupp í stafliðum a–e hvaða þætti varðandi hæfni umsækjanda beri að skoða ogmeta, svo sem að koma til móts við þarfir barns og taka á misfellum íþroskaferli barns, styðja tengsl barns og fjölskyldu þess, stuðla að því aðbarn geti myndað traust og varanleg tengsl og samvinnu við barnaverndarnefnd ogkynforeldra. Þá komi fram í ákvæðinu að mat á hæfni feli í sér könnun áalmennum viðhorfum, svo sem hvaða væntingar umsækjandi hafi til þess að takabarn í fóstur, reynslu umsækjanda og viðhorfi til barna. Afþví sem hér sé nefnt sé ljóst að þau atriði er komi til skoðunar á námskeiðinuséu ekki þau sömu og fjallað sé um í 6. gr. reglugerðarinnar. Það merki að þauatriði sem komi til skoðunar á námskeiðinu varðandi mat á hæfni feli í sérdýpri skoðun en mat á þeim almennu skilyrðum sem talin séu upp í 6. gr., þóttvissulega tvinnist þau saman að einhverju leyti. Námskeiðið sé því ætlaðumsækjendum sem ljóst er að uppfylli þau almennu skilyrði er fram komi í 6. gr.reglugerðarinnar. Með hliðsjón af þessu hafi Barnaverndarstofa um árabilstarfað þannig að ef gögn máls sýna með óyggjandi hætti að umsækjandi uppfylliekki þau almennu skilyrði er fram komi í 6. gr. reglugerðar um fóstur, þá séviðkomandi ekki boðaður á námskeið til frekara mats. Afhálfu stefnanda sé byggt á því að hún hafi uppfyllt eina skilyrðið sem sett séfyrir því að geta sótt námskeið fyrir fósturforeldra hjá Barnaverndarstofu. Íþví sambandi vísi stefnandi til heimasíðu Barnaverndarstofu þar sem fram komiað eina skilyrði fyrir þátttöku á námskeiðinu sé að barnaverndarnefnd íheimilisumdæmi umsækjanda hafi gefið samþykki sitt, auk þess sem alls ekki hafiverið ljóst að stefnandi uppfyllti ekki almennu skilyrðin sem rakin séu í 6.gr. reglugerðarinnar. Byggtsé á því af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki uppfyllt almennu skilyrðin tilþess að gerast fósturforeldri. Í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála komifram í niðurstöðum að umsókn stefnanda hafi verið synjað „þegar fyrir lágu þærupplýsingar að hún uppfyllti ekki almenn skilyrði 6. gr. reglugerðarinnar aðmati Barnaverndarstofu.“ Hafi úrskurðarnefndin talið að sú málsmeðferð væri ísamræmi við þann tilgang reglugerðarinnar að leyfi til að taka barn í fósturværi aðeins veitt þeim sem uppfylltu hin almennu skilyrði. Það hafi því veriðniðurstaða nefndarinnar að umsókn um leyfi bæri að synja þegar ljóst væri aðumsækjandi uppfyllti ekki almenn skilyrði 6. gr., „enda eðli málsins samkvæmttilgangslaust við þær aðstæður að boða hann á námskeið Barnaverndarstofu semhaldið er samkvæmt 9. gr. reglugerðarinnar.“ Umfjölluná heimasíðu stefnda um þessi svokölluðu „Foster Pride námskeið“ fyrirfósturforeldra hafi það að markmiði að lýsa almennu ferli við umsókn um leyfitil að gerast fósturforeldri. Stefndi fallist á að á þeim tíma sem stefnandihafi sótt um hafi orðalag á heimasíðunni verið ónákvæmt þar sem ekki hafi veriðtekið sérstaklega fram að umsækjendur þyrftu að uppfylla almennu skilyrðin semrakin séu í 6. gr. reglugerðarinnar. Í greinargerð til úrskurðarnefndarvelferðarmála harmi stefndi misskilning sem þessi ónákvæmni hafi valdið umaðgang að námskeiðinu og sé því þar lýst að textinn á heimasíðunni hafi veriðendurskoðaður í ljósi þessa í því skyni að gera hann nákvæmari og tryggja að séí fullu samræmi við ákvæði laga og reglugerða um þetta. Sé það nú skýrt tekiðfram á heimasíðu stefnda, þar sem fjallað sé um námskeiðið, að skilyrði tilþátttöku séu þau að umsækjandi uppfylli almennar kröfur sem fram komi í 6. gr.reglugerðar um fóstur nr. 804/2004 og hafi samþykki barnaverndarnefndar íheimilisumdæmi sem fósturforeldri. Upplýsingar á heimasíðu geti þó aldreigengið framar kröfum sem settar séu fram í barnaverndarlögum og reglugerð umfóstur, enda hafi lögin og reglugerðin verið birt með lögbundnum hætti og séuöllum aðgengileg. Þávísi stefndi til áðurnefnds Hæstaréttardóms í málinu nr. 313/2012, þar semfjallað hafi verið um málsmeðferð stefnda í sambærilegu máli. Þar hafieinstaklingi verið synjað um leyfi til þess að taka barn í fóstur án þess aðviðkomandi hefði verið boðaður á námskeið hjá Barnaverndarstofu til frekaramats þar sem sýnt hafi þótt að umsækjandinn uppfyllti ekki hin almennu skilyrði6. gr. reglugerðarinnar. Hvorki héraðsdómur né Hæstiréttur Íslands hafi fundiðað þeirri málsmeðferð stefnda og þannig verið fallist á það að framangreindmálsmeðferð væri til samræmis við lög. Stefndibyggi á því, með hliðsjón af gögnum málsins og ítarlegum rökstuðningi bæðigagnvart stefnanda og úrskurðarnefnd velferðarmála, að mál stefnanda hafi veriðvandlega unnið og ítarlega rannsakað af hálfu Barnaverndarstofu áður enákvörðun í málinu hafi verið tekin. Fjölmargra gagna hafi verið aflað viðmeðferð málsins sem upplýst hafi um það með fullnægjandi hætti áður en ákvörðunhafi verið tekin um að synja stefnanda um leyfi til þess að gerastfósturforeldri. Stefndi hafni því þeirri fullyrðingu stefnanda aðrannsóknarregla stjórnsýsluréttar hafi hér ekki verið virt. Takaberi fram að við vinnslu málsins hjá stefnda hafi komið að þrír sálfræðingar,uppeldisfræðingur og félagsráðgjafi, auk tveggja lögfræðinga, sem hafisamanlagt áratuga reynslu af réttindum barna og barnaverndarmálum, auk þeirrasérfræðinga er hafi komið að málinu hjá fjölskylduráði Garðabæjar, en líkt ogkomi fram í 1. mgr. 66. gr. barnaverndarlaga veiti barnaverndarnefnd íheimilisumdæmi umsækjanda umsögn um hæfi þess sem sækir um að gerastfósturforeldri. Eftir að stefndi hafi óskað eftir lögbundinni umsögnfjölskylduráðs Garðabæjar hafi ráðið aflað umsagnar Kolbrúnar Ögmundsdótturfélagsráðgjafa sem hafi hitt umsækjanda og tekið við hana viðtöl. Þá hafifjölskylduráðið einnig aflað fyrirliggjandi sérfræðiálits Dr. TryggvaSigurðssonar, sem og álits Dr. Hönnu Bjargar Sigurjónsdóttur samkvæmt ósk þarum frá stefnanda. Ístuttu máli hafi niðurstaða Kolbrúnar Ögmundsdóttur verið á þá leið að ekkiværi hægt að mæla með því að stefnandi tæki að sér ungt barn en hugsanlega gætihún tekið að sér barn sem komið væri á skólaaldur, að því tilskyldu að aðlögunyrði mikil. Niðurstaða Dr. TryggvaSigurðssonar hafi verið sú að ekki væri rétt að mæla með því að stefnandi tækibarn í fóstur með hliðsjón af þeim kröfum sem lög og reglur geri tilfósturforeldra og sé ítarlegur rökstuðningur í sérfræðiálitinu fyrir þessariniðurstöðu. Í áliti Dr. Hönnu Bjargar Sigurjónsdóttur sé ekki með beinum hættifjallað um það álitaefni sem hér sé til úrlausnar, það er hvort einstaklingurmeð alvarlega hreyfihömlun eða fötlun geti talist hæfur til að gerastfósturforeldri, heldur fjalli álitið að mestu leyti um rannsóknir sem snúist umfatlaða foreldra og börn þeirra og þar sé vikið að því hvernig notendastýrðþjónusta hafi verið mikilvæg fyrir þann hóp. Vísist í þessu sambandi til fyrriumfjöllunar um það hve eðlisólík hlutverk kynforeldra og fósturforeldra séu. Séauk þess ljóst af greinargerð Hönnu Bjargar að ekki liggi fyrir rannsóknir ááhrifum þess á börn að vistast á fósturheimili hjá fötluðum einstaklingum. Þráttfyrir niðurstöður framangreindra sérfræðinga, sem fjölskylduráð Garðabæjar hafileitað til, þá einkum þeirra Kolbrúnar og Tryggva, hafi ráðið engu að síðurkomist að þeirri niðurstöðu að rétt væri að veita stefnanda jákvæða umsögn umhæfi hennar til þess að gerast fósturforeldri. Stefndi byggi á því að umsögnfjölskylduráðs Garðabæjar rökstyðji ekki með hvaða hætti stefnandi uppfylli þaualmennu skilyrði sem sett séu í 6. gr. reglugerðar um fóstur og sé umsögninekki heldur í fyllilegu samræmi við þau gögn sem ráðið sjálft hafi aflað viðgerð umsagnarinnar. Stefndileggi áherslu á að í þeim tilvikum sem stjórnvaldi sé að lögum skylt að leitaumsagnar utanaðkomandi aðila áður en tekin sé ákvörðun í máli sé slík umsögnekki bindandi nema svo sé fyrir mælt í lögum, sbr. álit umboðsmanns Alþingis ímáli nr. 968/1993. Hvorki í barnaverndarlögum né í reglugerð nr. 804/2004 sévikið að því að umsögn barnaverndarnefndar um þá er óski eftir að gerastfósturforeldrar sé bindandi. Stefndi telji því ljóst að hann sé ekki bundinn afslíkri umsögn þótt slíkar umsagnir og gögn sem aflað sé í tengslum við þær séualmennt mikilvæg gögn þegar umsóknir um leyfi samkvæmt 66. gr. barnaverndarlagaséu metnar. Einnig sé nauðsynlegt að hafa í huga þá meginreglu er gildi í stjórnsýslunniað lögbundnar umsagnir skuli rökstyðja. Eigi umsögn að ná þeim tilgangi sínumað upplýsa mál og draga fram málefnaleg sjónarmið sem beri að hafa í huga viðúrlausn máls verði hún að vera rökstudd, sbr. álit umboðsmanns Alþingis ímálinu nr. 2202/1997. Vægi umsagna barnaverndarnefnda verði þannig að metahverju sinni út frá því hversu ítarlegar þær séu og hvort þær séu í samræmi viðgögn sem aflað sé við undirbúning umsagnarinnar og önnur gögn málsins. Eins ogáður sé lýst telji stefndi að umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar hafi veriðverulega áfátt að þessu leyti og hafi úrskurðarnefnd velferðarmála fallist áþað með stefnda og talið að ekki væri að þessu leyti hægt að byggja áumsögninni af þeim sökum. Meðhliðsjón af 3. mgr. 65. gr. og 66. gr. barnaverndarlaga sé það hlutverkBarnaverndarstofu að leggja sjálfstætt mat á það hvort umsækjandi uppfylli þaualmennu skilyrði er fram komi í 6. gr. reglugerðar um fóstur út frá öllumgögnum máls. Stefndi hafi því lagt sjálfstætt mat á málsgögn út frá lögum,reglugerðum og öðrum lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og niðurstaðan orðiðí samræmi við þær upplýsingar sem komi fram í gögnum málsins, þá ekki sístniðurstöður tveggja af þeim þremur sérfræðingum sem fjölskylduráð Garðabæjarhafi fengið til þess að leggja mat á málið við gerð umsagnar. Í hinum umdeildaúrskurði, sem krafist sé ógildingar á, sé fallist á niðurstöðu stefnda og húntalin vera studd viðhlítandi gögnum. Hafi úrskurðarnefnd velferðarmála þannigekki fallist á það með stefnanda að málið hafi ekki verið rannsakað meðfullnægjandi hætti áður en hin kærða ákvörðun var tekin. Viðmeðferð málsins hjá stefnda hafi auk alls framangreinds verið litið tilfjölmargra heimilda í þeim tilgangi að unnt væri að taka upplýsta ákvörðun ímálinu. Vísist þar um til lista yfir slíkar heimildir í greinargerð stefnda tilúrskurðarnefndar velferðarmála. Samkvæmt öllu framansögðu, þá hafni stefndi þvíalfarið að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandibyggi á því að fjórar tilteknar forsendur í niðurstöðu úrskurðarnefndarvelferðarmála hafi falið í sér brot gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993, 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár, 14. gr. laga ummannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, 1. gr. laga um málefni fatlaðs fólksnr. 59/1992 og 23. gr., sbr. 5. gr., samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindifatlaðs fólks, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga um málefni fatlaðs fólks. Teljistefnandi að „eina raunverulega ástæða þess að sér hafi verið synjað um leyfiðsé fötlun hennar og byggir á því með vísan til framangreindra jafnræðisreglnaað ekki megi jafna fötluninni við það að hún hafi ekki góða almenna heilsu“. Afhálfu stefnda sé þessari málsástæðu stefnanda andmælt og byggt á því að niðurstaðastefnda um að synja umsókn stefnanda um leyfi til að gerast fósturforeldri hafiekki verið byggð á því að um fatlaðan einstakling hafi verið að ræða. Í6. gr. reglugerðar um fóstur komi hins vegar fram að stefnda sé skylt að metavissa þætti hjá umsækjendum, félagslega og heilsufarslega, þegar metið sé hvorteinstaklingur geti fengið leyfi til að taka barn í fóstur. Óhjákvæmilega þurfiað leggja mat á líkamlegt heilbrigði umsækjanda, jafnt sem andlegt, og sé þaðþá gert út frá því sjónarmiði hvort veikindi eða aðrir þættir, svo sem veruleghreyfihömlun, hafi þær afleiðingar að skilyrði fyrir leyfisveitingu séu ekkifyrir hendi. Sé svo sé um að ræða lögmæt og lögbundin sjónarmið er stefnda sébæði rétt og skylt að byggja niðurstöðu sína á. Hins vegar sé fráleitt aðfötlun sem slík, sama hvers eðlis hún sé, valdi því sjálfkrafa að einstaklinguruppfylli ekki skilyrði til að gerast fósturforeldri, heldur beri ávallt aðleggja sjálfstætt mat á það í hverju máli hvort fötlun hafi þær afleiðingar aðtiltekið skilyrði til þess að taka barn í fóstur teljist ekki vera uppfyllt.Slíkt skyldubundið mat geti að mati stefnda aldrei talist vera brot ájafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, enda sé skilmerkilega gerð grein fyrir þeimmeginsjónarmiðum sem ráðandi séu við matið. Íjafnræðisreglu stjórnsýsluréttar felist að afgreiða beri sambærileg mál meðsambærilegum hætti. Af því leiði að ef mál eða aðstæður eru ígrundvallaratriðum ósambærileg sé það vísbending um að ekki eigi að afgreiðaþau með sambærilegum hætti. Ljóst sé að stefndi hafi aldrei áður afgreittumsóknir einstaklinga sem búi við fatlanir eða sambærilegar heimilisaðstæður ogliggi fyrir í tilviki stefnanda. Sé því ekki ljóst með hvaða hættijafnræðisreglan eigi hér við eða með hvaða hætti hafi verið brotið gegn henni.Hvað varði jafnræðisreglu stjórnarskrár, þá telji stefndi fráleitt að hún hafiverið brotin. Synjun stefnda hafi eingöngu byggt á því að almenn skilyrði tilfósturleyfis væru ekki uppfyllt. Slík almenn skilyrði um hæfi sem sett séu ílög og reglugerðir og byggi á stjórnarskrárbundnum rétti barns til verndar ogumönnunar, sbr. 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár, geti ekki talist vera brot ájafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þaðteljist ekki til mannréttinda að fá að gerast fósturforeldri eða taka barn ífóstur. Veiting leyfis til starfa fyrir barnaverndaryfirvöld feli ekki í sérmannréttindi stefnanda, sbr. rétt til fjölskyldulífs, og ekki séu tilumfjöllunar grundvallarmannréttindi stefnanda sem umsækjanda um það að gerastfósturforeldri, heldur fjalli málið um grundvallarréttindi barna sem ávalltþurfi að hafa forgang við meðferð allra mála hjá stjórnvöldum og dómstólum. Umsé að ræða úrræði fyrir börn sem búið hafi við óviðunandi aðstæður, hafi veriðalvarlega vanrækt og eða búið við ofbeldisaðstæður. Brýnt sé að mati stefnda aðvandað sé til verka við val á slíkum heimilum og jafnframt að enginn vafi leikiá því að almenn grundvallaratriði varðandi hæfi séu uppfyllt. Þegar taka þurfiákvörðun um að senda barn í fóstur sé það ávallt haft í fyrirrúmi hverjir séuhagsmunir þess barns sem eigi í hlut og hvað henti hag þess og þörfum best. Valá fósturforeldrum feli því alltaf í sér skoðun á því hver gæti þjónað hagsmunumviðkomandi barns eða barna best. Allir þeir sem sæki um leyfi til að taka viðbarni í fóstur þurfi að uppfylla sömu kröfur. Hvorki barnaverndarlög né lög umsamning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins geri ráð fyrir undanþágu hvaðþessar kröfur varði. Af því leiði að allir séu settir undir sama hatt,ættingjar jafnt sem ótengdir aðilar. Meðhliðsjón af framangreindu telji stefndi ljóst að með ákvörðun um synjun á leyfihafi stefnanda ekki verið mismunað á grundvelli fötlunar. Við meðferð málsinshjá stefnda hafi verið lagt mat á þau sjónarmið sem almennt séu til þess fallinað varpa ljósi á forsendur og getu umsækjanda til að axla nauðsynlega ábyrgð.Stefndi telji að þau sjónarmið sem litið hafi verið til séu fullkomlega lögmætog í samræmi við lög og feli ekki í sér mismunun af neinu tagi. Sérstaklega sérétt að árétta að ekki sé unnt að bera saman aðstæður barna sem eigi fatlaðakynforeldra og fósturbarna sem tekin hafi verið af heimili og komið fyrir ánýju heimili. Um sé að ræða ólíka stöðu og aðstæður sem á engan hátt sé hægt aðlíkja saman eða bera saman. Með hliðsjón af framansögðu sé því hafnað að brotiðhafi verið gegn jafnræðisreglu við meðferð málsins. Stefndigeri loks athugasemd við framlagningu gagna af hálfu stefnanda og telji að sútilhögun að leggja fram fræðigreinar og útdrætti úr fræðigreinum, ritgerðum ogskýrslum sem ekki varði sérstaklega það mál sem hér sé til umfjöllunar séandstæð g-lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Að matistefnda eigi slík gögn heima í hliðsjónarefni, sem eftir atvikum sé hægt aðleggja til dómsins við aðalmeðferð til stuðnings málflutningi. Af hálfu stefndahafi í gögnum málsins einnig verið vísað til fræðigreina sem stefndi telji aðstyðji málatilbúnað sinn en slík gögn verði höfð í tilvísanahefti sem notaðverði í málflutningi við aðalmeðferð málsins. Samkvæmtþví sem rakið hafi verið hér að framan sé ljóst að bæði ákvörðunBarnaverndarstofu og úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála hafi byggt átraustum gögnum og verið ítarlega rökstuddir. Gætt hafi verið að öllummálsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar og efnisreglum barnaverndarlaga á báðumstjórnsýslustigum og niðurstöður byggðar á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðumsem séu í samræmi við gögn málsins og beri því að að sýkna stefnda af öllumkröfum stefnanda í málinu. Niðurstaða Krafastefnanda gagnvart stefnda í málinu er sú að felldur verði úr gildi með dómiúrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála frá 6. júní 2016, sem staðfestiákvörðun Barnaverndarstofu frá 19. nóvember 2015, um synjun á beiðni stefnanda,dags 30. júní 2014, um leyfi til að taka barn í fóstur. Byggir stefnandikröfuna á framangreindum málsástæðum sínum, þá einkum því að mat á beiðnihennar um að gerast fósturforeldri hafi að ófyrirsynju sætt annars konarmálsmeðferð en venjuleg geti talist samkvæmt lögum og reglum, og þá bersýnilegaeinvörðungu sökum þess að hún teljist til fatlaðs fólks. Leiði slík hindrun tilþess að stefnandi og annað fatlað fólk í sambærilegri stöðu og hún hafi ekkisama aðgang að fósturkerfinu og aðrir. Í málsmeðferð stefnda hafi því við mat áhæfni stefnanda sem fósturforeldris í reynd verið byggt á ólögmætum sjónarmiðumog þannig brotin jafnræðisregla gagnvart henni sem umsækjanda. Auk þess hafirannsókn málsins verið áfátt af hálfu stefnda þar sem fullnægjandi mat á hæfnihennar sem fósturforeldri hafi í raun ekki farið fram, en þó engu að síðurverið gengið út frá því sem vísu að stefnandi væri ófær til þess að verðafósturforeldri. Þannig liggi t.d. fyrir að stefnandi hafi ekki verið til kvöddað taka þátt í áskildu námskeiði á vegum stefnda fyrir væntanlega fósturforeldraþótt hún hefði fengið jákvæða umsögn sem umsækjandi í fjölskylduráði ísveitarfélagi sínu Garðabæ. Umráðstöfun barna í fóstur hérlendis er fjallað í XII. kafla barnaverndarlaga nr.80/2002, en þar kemur meðal annars fram í 3. mgr. 65. gr. að markmið fósturs samkvæmt 1.mgr. sé að tryggja barni uppeldi og umönnun innan fjölskyldu svo sem best hentiþörfum þess. Barni skuli tryggður góður aðbúnaður hjá fósturforeldrum og þeirskuli sýna fósturbarni umhyggju og nærfærni og leitast við að efla andlegan oglíkamlegan þroska þess. Þá kemur meðal annars fram um leyfi til þess að takabarn í fóstur í ákvæðum 66. gr. sömu laga að þeir sem óski eftir því að takabarn í fóstur skuli beina umsókn til Barnaverndarstofu sem veiti leyfi tilþess. Loks er tekið fram að barnaverndarnefnd í heimilisumdæmi umsækjenda veitiumsögn um hæfi þeirra til þess að taka barn í fóstur samkvæmt nánari reglum erfram komi í reglugerð. Gildir þar nú reglugerð um fóstur nr. 804/2004, en íeftirfarandi 1. mgr. 6. gr. hennar eru tilgreindar almennar kröfur sem geraverður til fósturforeldra, og deilt er hér um: „Fósturforeldrarskulu vera í stakk búnir til þess að veita barni trygga umönnun og öryggi ogtil að mæta þörfum barns sem búið hefur við ótryggar aðstæður eða átt viðerfiðleika að etja. Fósturforeldrar þurfa að vera við góða almenna heilsu, búavið stöðugleika auk fjárhagslegs og félagslegs öryggis sem stuðlað getur aðjákvæðum þroskamöguleikum barns.“ Skiljaverður þetta ákvæði reglugerðarinnar þannig að umsækjandi sem vill gerastfósturforeldri verði að uppfylla öll þar greind efnisskilyrði til að koma tilálita og er ekki um það deilt að ákvæðið gerir afar ríkar kröfur til allratilvonandi fósturforeldra. Á meðal helstu skilyrða sem lesa má út úr ákvæðinu,og stefndi virðist hafa litið til í mati sínu, eru skilyrði um getu til að mætaþörfum barns sem búið hefur við ótryggar aðstæður eða átt við erfiðleika aðetja, skilyrði um góða almenna heilsu og skilyrði um stöðugleika og öryggi semstuðlað geti að jákvæðum þroskamöguleikum barns, en í málflutningi hér fyrirdómi hefur stefnandi einkum lagt áherslu á það síðastgreinda. Íþví máli sem hér um ræðir byggir synjun Barnaverndarstofu, sem staðfest hefurverið í framangreindum úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála, á því að stefnandihafi sem umsækjandi ótvírætt ekki uppfyllt eitt eða fleiri framangreindraskilyrða í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004, þó svo að barnaverndarnefndí heimilisumdæmi hennar hafi í lögboðinni umsögn sinni áður látið í té það álitsitt að stefnandi gæti ábyrgst það hlutverk að gerast fósturforeldri meðnotendastýrðri persónulegri aðstoð. Ímáli þessu er í megindráttum ekki deilt um aðstæður stefnanda, sem er ung konaer býr við verulega hreyfihömlun vegna sjúkdómsins osteogenesis imperfecta á þriðja stigi, sbr. fyrirliggjandilæknisvottorð þeirra A heimilislæknis og B bæklunarlæknis í málinu. Liggurfyrir að stefnandi er sökum afleiðinga sjúkdómsins að mestu bundin viðsérstakan hjólastól og getur hvorki gengið né setið og er háð aðstoð annarravið flestar athafnir daglegs lífs. Þá ber einnig að líta til þess að óumdeilter í málinu að stefnandi er vel menntuð og atorkusöm kona sem er virkfélagslega og hefur meðal annars komið nokkuð að störfum með börnum, og þámeðal annars sem stuðningsforeldri [...]. Þá liggur einnig fyrir að stefnandihefur a.m.k. undanfarin 11 ár notið notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar(NPA) allan sólarhringinn, sem felst í því að hún hefur jafnan í vinnu nokkraraðstoðarkonur sem ganga vaktir hjá henni á meðan þær starfa fyrir hana. Ekki erheldur um það deilt að stefnandi býr almennt séð í ágætum húsakynnum og viðtraustar fjölskylduaðstæður. Einsog lýst er hér að framan þá er það lögum samkvæmt Barnaverndarstofa sem annastfaglegt mat á því hvort umsækjendur, líkt og stefnandi, geti talist uppfyllaskilyrði til þess að teljast hæfir sem mögulegir fósturforeldrar, sbr. skilyrðiþar um í 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004, en einnig er gert ráð fyrirkæruheimild til úrskurðarnefndar velferðarmála. Endurskoðun dómstóls á slíkufaglegu mati þess háttar sérhæfðs stjórnvalds er jafnframt lýtur úrskurðarnefndsnýr þá einkum að því hvort matið geti talist vera lögmætt og forsvaranlegt, aðteknu tilliti til þeirra málsástæðna sem stefnandi heldur hér fram að eigi aðleiða til ógildingar á ákvörðun. Byggirstefnandi, eins og að framan greinir, mál sitt hér í fyrsta lagi á því aðefnislegt mat hlutaðeigandi stjórnvalda á stefnanda sem umsækjanda, meðhliðsjón af 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004, fái ekki staðist og að súnálgun sem viðhöfð hafi verið feli í ýmsum efnum í sér brot á jafnræðisregluþar sem stefnanda hafi sem umsækjanda verið mismunað bersýnilega einungis vegnafötlunar sinnar og eigi það því að leiða til ógildingar á ákvörðunBarnaverndarstofu um synjun sem staðfest var í úrskurði úrskurðarnefndarvelferðarmála. Í öðru lagi þá er af hálfu stefnanda byggt á því aðrannsóknarregla hafi verið brotin í ýmsu tilliti við meðferð málsins og eigiþað jafnframt að leiða til ógildingar. Hvaðvarðar áskilin grundvallarskilyrði í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 umfóstur, þá er það mat dómsins að túlka verði þau með hliðsjón af markmiðum laganr. 80/2002, meðal annars því að í barnaverndarstarfi skuli jafnan beita þeimráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu, og þá hér fósturbarni. Þáverður, eins og stefndi hefur vísað til, í öllu barnaverndarstarfi að hafahliðsjón af sams konar áskilnaði í lögum nr. 19/2013 um réttindi barnsins,einkum 1. mgr. 3. gr., í hinum lögfesta samningi, sem og af 3. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar. Sem áður segir þá er það enn fremur áskilið að sérhverumsækjandi um að gerast fósturforeldri uppfylli öll þau efnisskilyrði sem vikiðer að í framangreindu ákvæði 6. gr. reglugerðarinnar, sem teljast vera bæðialmenn og ófrávíkjanleg, sbr. umfjöllun í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr.313/2012 frá 1. nóvember 2012. Viðmat sitt samkvæmt 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004, þá hefur stefndimeðal annars lagt til grundvallar synjun sinni á umsókn stefnanda að ljóst megivera að hreyfihömlun stefnanda vegna óumdeilds sjúkdóms hennar sé óhjákvæmilegameð þeim hætti að hún útiloki að stefnandi geti sjálf sinnt fjölþættum þörfumfósturbarna, sem oft glími við verulega erfiðleika í kjölfar vanrækslu eðaerfiðrar lífsreynslu. Geta stefnanda til að mæta grunnþörfum barns án aðstoðar,t.d. með líkamlegri snertingu og atlæti, sé í þessu tilliti óumdeilanlegaverulega skert, og það geti skipt sköpum þegar komi að nauðsynlegritengslamyndun við fósturbörn. Þá er það einnig mat stefnda að stefnandi getiekki bætt úr þessari aðstöðu með NPA sem hún nýtur þar sem slíkt myndióhjákvæmilega fremur stuðla að tengslamyndun fósturbarns við aðstoðarkonurstefnanda sem gangi vaktir uns starfi þeirra lýkur hjá stefnanda. Liggur þannigfyrir að heimilishald stefnanda byggir á því að fjórar til sex aðstoðarkonur,sem starfa hjá henni yfir lengri eða skemmri tíma, gangi vaktir og myndi þaðóhjákvæmilega skapa vissan óstöðugleika í tengslamyndun barns og valda því aðnokkur stofnanabragur yrði á umhverfinu. Felur slíkar aðstæður almennt ekki ísér þann langtíma stöðugleika og það tilfinningalega öryggi fyrir fósturbarnsem stuðla ber sérstaklega að. Aðmati dómsins verður að fallast á það með stefnda að framangreindar ástæður, semstefndi byggir hér á og eru reistar á faglegu mati á aðstæðum stefnanda og áþörfum fósturbarna, geti einar og sér leitt til þess að forsvaranlegt hafiverið af stefnda að líta þannig á að stefnanda skorti bersýnilega, vegnasérstakra persónubundinna aðstæðna sinna, ótvírætt áskilda hæfni samkvæmt 1.mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 til þess að geta sjálf axlað þærskilgreindu skyldur sem felast í því að geta orðið fósturforeldri. Er þásérstaklega til þess að líta að matið byggir á áliti fjölmargra sérfræðinga hjáBarnaverndarstofu sem komu að málinu á ýmsum stigum þess og báru einnig vitnium þá aðkomu sína hér fyrir dómi, en einnig liggja fyrir fyrrgreind álit þeirraKolbrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa og Dr. Tryggva Sigurðssonar, sem aflaðvar við gerð tilskilinnar umsagnar fjölskylduráðs Garðabæjar, og staðfest voruhér fyrir dómi. Gefa framangreind sérfræðiálit, sem og vitnisburður þeirraKolbrúnar og Tryggva, það enn fremur ótvírætt til kynna að of margiróvissuþættir felist almennt í því að setja fósturbarn inn í þær sérstökuaðstæður sem stefnandi býr óhjákvæmilega við, sé tekið mið af lögbundnumarkmiði fósturs, sbr. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 80/2002. Þá verður að matidómsins jafnframt að fallast á það með stefnda að varhugavert sé að yfirfærabeint niðurstöður fyrirliggjandi rannsókna á stöðu fatlaðra foreldra og barnaþeirra almennt yfir á þær sérstöku aðstæður er varða sérstaklega fóstur ogfósturbörn. Hvaðsíðan varðar ætlaða mismunun og meint brot stefnda á jafnræðisreglu viðframangreinda framkvæmd í málinu þá telur dómurinn ekki vera sýnt að fyrrgreindmeginsjónarmið, sem liggja til grundvallar mati stefnda, feli í sér mismununeða þá að meðferð málsins og synjun gagnvart stefnanda hafi bersýnilega aðeinsbyggt á því að stefnandi teljist til fatlaðs fólks, eins og haldið er fram afhálfu stefnanda. Eins og rakið hefur verið af hálfu stefnda, þá er hér um aðræða lögbundið einstaklingsbundið mat hverju sinni þar sem einkum er litið tilþess hvort uppfyllt séu skilyrði 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Þótt fallastmegi á með stefnanda að hugtakanotkun stefnda hefði almennt mátt vera nákvæmarií tengslum við umfjöllun um og mat á heilsu og heilbrigði stefnanda, sbr.fyrirliggjandi læknisvottorð í málinu, þá getur sá annmarki einn og sér ekkifalið í sér brot á þeim jafnræðisreglum sem stefnandi vísar hér til. Einnigtelur dómurinn að vangaveltur málsaðila um þýðingu sambúðarstöðu stefnandaskipti engu höfuðmáli, en það liggur ljóst fyrir í málinu að hún er ekki ísambúð. Þáer það einnig mat dómsins að það hafi, eins og málum var háttað, veriðforsvaranleg ákvörðun hjá stefnda að taka ekki mið af niðurstöðu í umsögnfjölskylduráðs Garðabæjar með hliðsjón af því að hún fær takmarkaða stoð í þeimsérfræðilegu gögnum sem aflað var. Þá virðist umsögnin ekki heldur takafullnægjandi afstöðu til þess hvernig stefnandi uppfylli skilyrði umfósturforeldri samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Telur dómurinn þó ekkihafa verið nauðsyn fyrir stefnda að kalla eftir frekari skýringumfjölskylduráðsins, þar sem gögn með umsögn lágu fyrir, en niðurstaðaumsagnarinnar telst ekki vera bindandi fyrir stefnda þótt hún teljist almenntséð vera afar mikilvægt gagn í slíku mati. Geta ber þess að á síðari stigummálsins upplýstist hér fyrir dómi að stefnandi er varamaður í umræddu fjölskylduráðií Garðabæ en hún kvaðst þó aðspurð aldrei hafa komið neitt að störfum þess.Vakti stefndi máls á að þetta kynni að leiða til vanhæfis allra nefndarmanna ímáli stefnanda en að mati dómsins er sú málsástæða ekki nógu vel reifuð og ofseint fram komin. Þáer einnig fallist á það með stefnda að skyldubundið mat á almennum skilyrðumsamkvæmt framangreindu ákvæði reglugerðarinnar feli ekki í sér brot ájafnræðisreglu sé það framkvæmt með forsvaranlegum hætti. Liggur fyrir að gætaverði þó alveg sérstaklega að kerfislægri hættu á mismunun í tilviki stefnandaþar sem hún telst tilheyra sérlega viðkvæmum hópi fólks þegar kemur aðréttindavernd. Eins og málið horfir við telst þó ekki sýnt fram á af hálfustefnanda með hvaða hætti henni á að hafa verið mismunað gagnvart öðrumumsækjendum sem teljast í einhverju tilliti vera í sambærilegri stöðu, enákvörðun stefnda virðist réttilega hafa beinst að því að gæta að réttindumfósturbarna. Verður ekki annað séð en að mat stefnda, bæði hvað varðarmálsmeðferð og efni, hafi hér verið reist á hlutlægum og málefnalegumsjónarmiðum og beinst að því höfuðmarkmiði að gæta öryggis og réttindafósturbarna, en önnur og vægari úrræði gagnvart stefnanda hafi ekki verið tækmeð góðu móti. Er þá einkum til þess að líta að fyrrgreind löggjöf umfósturbörn og fósturforeldra gerir ríkar kröfur og heimilar engar undanþágurmeð tilliti til aðstæðna umsækjenda. Eðli þeirra réttinda sem hér um ræðir snýrþá einkum að barnavernd og því að það sem sé fósturbarni fyrir bestu skuli njótaalls vafa, en í þeim felast ekki jákvæðar skyldur í þágu stefnanda. Hvaðvarðar þá sérstaklega þann þátt málsins sem snýr að því að stefndi ákvað aðboða stefnanda ekki á námskeið sem áskilið er að halda fyrir tilvonandifósturforeldra, sbr. 9. og 10. gr. reglugerðar nr. 804/2004, þá liggur ljóstfyrir í málinu að mistök áttu sér stað af hálfu stefnda þegar kynnt var áheimasíðu Barnaverndarstofu að námskeiðið væri opið öllum þeim sem hefðu fengiðjákvæða umsögn af hálfu barnaverndarnefndar í sveitarfélagi sínu, líkt og giltium stefnanda. Er hér fallist á þær skýringar stefnda að þau atriði sem komi tilumfjöllunar og skoðunar á námskeiðinu, sbr. 10. gr. reglugerðar nr. 804/2004,séu ekki alls kostar þau hin sömu og reyni á við almennt mat á hæfni samkvæmt6. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Eins og útskýrt hefur verið af hálfu stefnda,þá hefur framkvæmdin verið sú að þeir umsækjendur sem uppfylla ótvírætt ekkiskilyrði 6. gr. reglugerðarinnar séu ekki boðaðir á námskeiðið og því hafistefnandi ekki fengið slíkt boð, enda sé markmið námskeiðsins ekki einungis aðkanna foreldrahæfni þátttakenda heldur einnig það að undirbúa þá frekar undirþað hlutverk sem þeir hafa þá verið taldir hæfir til þess að geta sinnt. Aðmati dómsins verður að fallast á þessar skýringar og sjónarmið af hálfu stefndaog á það mat að ekki hafi haft þýðingu að boða stefnanda á námskeiðið meðtilliti til þess að fyrirliggjandi þótti þá þegar að hún uppfyllti ekkifyrrgreind áskilin hæfisskilyrði. Með hliðsjón af framansögðu, þá er þaðniðurstaða dómsins að stefnandi hafi hér ekki getað sýnt fram á það að ákvörðunstefnda, Barnaverndarstofu, um synjun sem byggð var á mati á hæfi stefnanda, ogvar síðan staðfest í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála, hafi í einhverjutilliti verið byggð á ómálefnalegum sjónarmiðum, sem falið hafi í sér ólögmætamismunun í garð hennar sem umsækjanda, sbr. grundvallar- skilyrðibarnaverndarlaga nr. 80/2002 og reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur. Þykir þvíekki vera sýnt fram á að hér hafi átt sér stað brot á jafnræðisreglu gagnvartstefnanda, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, eða þá 1. mgr. 65. gr.stjórnarskrár, 14. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, 1. gr.laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, eða 23. gr., sbr. 5. gr., samningsSÞ um réttindi fatlaðs fólks, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga um málefni fatlaðsfólks, eins og stefnandi hefur haldið fram. Hvaðvarðar síðan ætluð brot stefnda á rannsóknarreglu við meðferð málsins, þá hefurstefnandi meðal annars vísað til þess að stefndi hafi látið hjá líða að kannahæfni hennar sem fósturforeldris með því að boða hana ekki á umrætt námskeið íþví skyni þótt hún hefði fengið jákvæða umsögn hjá sveitarfélagi sínu. Þá telurstefnandi að stefndi hafi einnig gefið sér ýmislegt um stefnanda og aðstæðurhennar, án nógrar könnunar, t.d. um heimilisaðstæður og heilsufar, en litiðfram hjá styrkleikum hennar. Aðmati dómsins ber hér að horfa til þess að fyrirliggjandi er af gögnum málsinsað ítarleg málsmeðferð og rannsókn hafi átt sér stað varðandi beiðni stefnandaum fóstur, það er hjá Barnaverndarstofu, í umsagnarferli hjá fjölskylduráðiGarðabæjar, og með endurskoðun úrskurðarnefndar velferðarmála, áður enákvarðanir í málinu voru síðan teknar. Þannig liggur fyrir að komið hafi aðmálinu hjá Barnaverndarstofu þrír sálfræðingar, uppeldisfræðingur ogfélagsráðgjafi, auk tveggja lögfræðinga, en af þeim gáfu þau GuðrúnÞorleifsdóttir lögfræðingur, Guðjón Bjarnason sálfræðingur og Halldór Haukssonsviðsstjóri skýrslu hér fyrir dóminum um aðkomu sína og lýstu þar faglegrirannsókn málsins. Þá liggja einnig fyrir framangreind álit þeirra KolbrúnarÖgmundsdóttur, sem sá um mat það í umsagnarferlinu sem gert er ráð fyrir í 8.gr. reglna nr. 804/2004, Dr. Tryggva Sigurðssonar, sem var sérstaklega fenginntil þess að leggja faglegt mat á mögulega tengslamyndun á fósturheimili þar semNPA væri fyrir hendi, og Dr. Hönnu Bjargar Sigurjónsdóttur, sem fjallar einkumum rannsóknir sem varða fatlaða kynforeldra og börn þeirra, en helstuniðurstöðum þeirra er lýst hér að framan. Er hér fallist á það með stefnda aðþó svo að niðurstaða í umsögn fjölskylduráðs Garðabæjar hafi ekki verið lögðtil grundvallar niðurstöðu Barnaverndarstofu í málinu, sem síðar var svostaðfest með úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála, þá hafi, þegar á allt erlitið, farið fram forsvaranleg og fullnægjandi rannsókn í málinu sem vargrundvöllur að sjálfstæðu mati á grundvallarskilyrðum um fóstur í 6. gr.reglugerðar nr. 804/2004, sbr. 3. mgr. 65. gr. og 66. gr. laga nr. 80/2002. Hvaðvarðar einstaka efnisþætti í þessu tilliti þá telur dómurinn að horfa verði hérsérstaklega til þess að ekki liggja fyrir hér fyrir dómi neinar fullnægjandirannsóknir á tengslamyndun fósturbarna og fólks með viðlíka hreyfihömlun ogstefnandi býr við, sem nýtur NPA, sem styðja hér við málsástæður stefnanda. Þáblasir við að ekki hefði verið unnt að bæta neitt úr því með því að stefnandihefði tekið þátt í námskeiðinu á vegnum stefnda, hvað þá heldur með því aðsetja fósturbarn í slíkar óvissar aðstæður fyrir það til lengri eða skemmritíma. Er þá enn fremur til þess að líta að samkvæmt þó fyrirliggjandisérfræðiálitum í málinu er talið að varhugavert sé að jafna aðstöðu fósturbarnavið börn almennt í þessu tilliti vegna sérstakra aðstæðna fósturbarna og þessáskilnaðar sem gerður er í gildandi lögum og reglum í tengslum við fósturbörnog um hæfni fósturforeldra. Er það því mat dómsins að ekki sé unnt að líta hértil þeirra gagna sem stefnandi hefur þó lagt fram um tengslamyndun fatlaðraforeldra við eigin börn eða vitnisburða í þá veru. Þá ber loks að geta þess aðfyrirframgefin viðmið í ákvæðum 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um vistunfósturbarna á fósturheimili virðast ekki gera neinn greinarmun á hæfniskröfumtil umsækjenda með tilliti til aldurs barna, auk þess sem vissir erfiðleikarkunni jafnvel fremur að steðja að eldri fósturbörnum. Verðurþví í ljósi framangreinds ekki séð að rannsókn málsins hafi verið svo áfátt,sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, að leiða eigi til þess að felldur verði úr gildimeð dómi úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála frá 6. júní 2016, erstaðfesti ákvörðun Barnaverndarstofu frá 19. nóvember 2015 um synjun á beiðnistefnanda frá 30. júní 2014 um leyfi til þess að taka barn í fóstur, eins og stefnandihefur hér byggt á. Meðhliðsjón af öllu framangreindu þá verður það því niðurstaða dómsins að sýknaberi stefnda af öllum dómkröfum stefnanda í máli þessu eins og það liggurfyrir. Verðurþá að sama skapi fallist á þá kröfu stefnda að málskostnaður á milli aðilafalli niður. Stefnandi fékk hins vegar útgefið gjafsóknarleyfi, dags 20. aprílsl., og ber samkvæmt því að greiða allan gjafsóknarkostnað stefnanda í máliþessu úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hennar,Sigrúnar Ingibjargar Gísladóttur, sem ákvarðast 2.500.000 krónur, að teknutilliti til virðisaukaskatts. Málþetta fluttu Sigrún Ingibjörg Gísladóttur lögmaður og Auður TinnaAðalbjarnardóttir lögmaður fyrir stefnanda, en Guðrún Sesselja Arnardóttirlögmaður flutti málið af hálfu íslenska ríkisins, er tók til varna fyrirstefnda Barnaverndarstofu. PéturDam Leifsson héraðsdómari kvað upp dóminn sem dómsformaður, með sérfróðummeðdómendum, þeim Dr. Berglindi Guðmundsdóttur, sérfræðingi á sviði klínískrarsálfræði, yfirsálfræðingi hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi og dósent viðHeilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands, og dr. med. Guðrúnu Karlsdóttur,sérfræðingi á sviði endurhæfingarlækninga og yfirlækni á Reykjalundi.Dómsformaður tók fyrst við meðferð málsins þann 10. janúar sl., en hafði framtil þess engin afskipti af meðferð þess. Vegna embættisanna dómsformanns dróstdómsuppsaga í málinu, en gætt var sérstaklega í því sambandi að áskilnaði 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991. D óm s o r ð: Stefndi,Barnaverndarstofa, er sýknaður af dómkröfu stefnanda, Freyju Haraldsdóttur, ímáli þessu. Málskostnaðurfellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði,þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sigrúnar IngibjargarGísladóttur, sem ákvarðast 2.500.000 krónur. Dómþennan kveður upp Pétur Dam Leifsson héraðsdómari, sem dómsformaður, ogsérfróðir meðdómendur, þær Berglind Guðmundsdóttir sálfræðingur og GuðrúnKarlsdóttir læknir.
Mál nr. 89/2005
Skuldamál
Húsfélagið D krafði J, sem átti hlut í fjöleignarhúsinu, um greiðslu tiltekinna húsgjalda og gjalda vegna framkvæmda á árunum1999 til 2003. Kröfum J um frávísun málsins frá héraðsdómi og um ómerkingu héraðsdóms var hafnað. J taldi D reisa kröfu sína um þátttöku J í umræddum gjöldum og kostnaði á hlutfallstölum sem væru á reiki. Talið var, að rétt væri að leggja til grundvallar skiptayfirlýsingu 3. mars 1996, þrátt fyrir að skjalið hafi ekki fundist í skjalahylkjum sýslumannsins í Reykjavík, þar sem því hafði verið þinglýst, en afrit yfirlýsingarinnar lá fyrir í málinu. Þá var talið að málsástæða J um að hluti kröfunnar væri fyrndur, væri of sent fram komin og varð því ekki á henni byggt fyrir Hæstarétti. J reisti sýknukröfu sína m.a. á því að tiltekin ákvörðun D um utanhúsklæðningu á hluta hússins væri ólögmæt. Samkvæmt gögnum málsins sat J í stjórn D á árunum 2001 og 2002, en í ársreikningum D vegna þessara ára var kostnaður vegna umræddrar framkvæmdar með skýrum orðum færður til gjalda. Engin gögn voru hins vegar um andmæli J við lögmæti þeirra. Var J talinn bundinn við ákvörðunina. Niðurstaða Hæstaréttar um innborganir J til lækkunar kröfu D var reist á forsendum héraðsdóms, en endanleg kröfugerð D fyrir Hæstarétti var í samræmi við þær. Í dómsorði héraðsdóms hafði hins vegar láðst að tilgreina innborganirnar. Var héraðsdómur staðfestur þó þannig að frá dómkröfu D með dráttarvöxtum skyldi draga umræddar innborganir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. mars 2005. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að því verði vísað heim í hérað. Að því frágengnu krefst hann sýknu af kröfu stefnda. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krafðist í greinargerð til Hæstaréttar staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Skilja verður munnlegan málflutning hans fyrir Hæstarétti svo að í honum felist breytt kröfugerð þannig að frá þeirri fjárhæð sem áfrýjanda var dæmd með dómsorði héraðsdóms ásamt þar greindum dráttarvöxtum skuli dragast eftirtaldar innborganir á tilgreindum innborgunardögum: 57.064 krónur 13. október 2000, 111.652 krónur 20. desember sama ár, 32.617 krónur 5. febrúar 2001, 90.678 krónur 13. júlí sama ár, 15.152 krónur 2. september 2002, 30.304 krónur 16. desember sama ár, 31.968 krónur 21. janúar 2003, 8.881 króna 4. febrúar sama ár, 28.962 krónur 21. sama mánaðar, 1.599 krónur 12. mars sama ár, 46.096 krónur 6. maí sama ár og 7.445 krónur 3. júní sama ár. I. Áfrýjandi er eigandi að eignarhluta 0101 í fjöleignarhúsinu við Egilsgötu 3, Reykjavík. Stefndi er húsfélag fjöleignarhússins. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjanda um greiðslu tiltekinna húsgjalda og gjalda vegna framkvæmda við húsið á tímabilinu 1999 til 2003. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með úrskurði héraðsdóms 18. mars 2004 var kröfu stefnda um staðfestingu á lögveðrétti í eignarhlut áfrýjanda vísað frá dómi en kröfu áfrýjanda um frávísun málsins að öðru leyti hafnað. Við áfrýjun málsins leitaði áfrýjandi jafnframt endurskoðunar á úrskurði þessum að því er varðar þær kröfur sem fengu efnimeðferð í héraði. Áfrýjandi telur að við breytingar á kröfugerð stefnda eftir að úrskurðurinn gekk hafi málatilbúnaður hans orðið enn óljósari en áður og varði það einnig frávísun málsins frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna fyrrgreinds úrskurðar sem og forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að skilyrðum sé fullnægt til að efnisdómur verði lagður á málið. Er kröfu áfrýjanda um frávísun þess frá héraðsdómi því hafnað. Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms reisir áfrýjandi annars vegar á því að misræmi sé milli forsendna hans og dómsorðs og hins vegar að með niðurstöðu hins áfrýjaða dóms hafi héraðsdómari farið út fyrir kröfu stefnda þar sem þar hafi láðst að tilgreina til frádráttar óumdeildar innborganir á kröfuna. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er fjallað efnislega um tölulega kröfugerð í málinu þar á meðal um nefndar innborganir og afstaða tekin til málsástæðna aðila. Enda þótt mistök hafi orðið í dómsorði hins áfrýjaða dóms varðandi tilgreiningu á innborgunum eru ekki efni til að verða við kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsins. II. Áfrýjandi telur stefnda reisa kröfu sínar um þátttöku í rekstrargjöldum og framkvæmdakostnaði á kostnaðarhlutföllum sem séu á reiki. Telur hann sig ekki verða krafinn um hærri hlutdeild en 1,35%, sem gögn málsins sýni að gilt hafi 1992 og 1995. Meðal gagna málsins er afrit af skiptayfirlýsingu 3. mars 1996. Er hún undirrituð af áfrýjanda og þinglýst 6. mars 1996. Er eignarhlutdeild hans þar tilgreind 1,76%. Áfrýjandi hefur lagt fram staðfestingu sýslumannsins í Reykjavík um að umrætt skjal hafi þrátt fyrir ítrekaða leit ekki fundist í skjalahylkjum embættisins og lætur hann að því liggja í greinargerð til Hæstaréttar að yfirlýsingin sé fölsuð eða að undirritun hans hafi ekki réttilega tengst efni yfirlýsingarinnar. Hann hefur engin haldbær rök eða gögn lagt fram þessu til stuðnings og verður yfirlýsingin því lögð til grundvallar. Haggar það ekki þessari niðurstöðu þótt áfrýjandi hafi miðað einstaka reikninga við lægri hlutfallstölu. Í greinargerð til Hæstaréttar byggir áfrýjandi á því að elsti hluti kröfu stefnda, 76.397 krónur sé fyrndur. Stefndi telur þessa kröfu hafa fallið í gjalddaga 31. janúar 2000, en hún eigi rætur að rekja til rekstrargjalda fyrir árið 1999 og sé í samræmi við ársreikning stefnda fyrir það ár. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að þessi málsástæða áfrýjanda hafi verið höfð uppi í héraði og hefur stefndi andmælt því að svo hafi verið. Verður að telja hana of seint fram komna með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. l. nr. 38/1994. Verður því ekki á henni byggt fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi telur í greinargerð til Hæstaréttar að „framkvæmdakostnaður ýmis konar“ njóti ekki lagastoðar þar sem kröfur stefnda byggi á ógildum ákvörðunum stefnda, „sem sumar fari í berhögg við ákvæði B liðs 41. greinar laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús.“ Þrátt fyrir þessa almennu fullyrðingu hefur áfrýjandi í málatilbúnaði sínum einungis fjallað efnislega um eina tiltekna ákvörðun stefnda sem hann telur þessum annmörkum háða. Er það ákvörðun félagsfundar 29. maí 2001 um að gengið verði til samninga við Björn Traustason á grundvelli tilboðs í utanhúsklæðningu á hluta hússins. Verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á þá ályktun hans að tveir liðir í kröfu stefnda tengist þessari ákvörðun, það er 147.152 krónur með gjalddaga 1. september 2001 og 163.742 krónur með gjalddaga 3. maí 2003. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi sat í stjórn stefnda á árunum 2001 og 2002. Í ársreikningum stefnda vegna beggja þessara ára er kostnaður vegna þessarar framkvæmdar með skýrum orðum færður til gjalda. Eru engin gögn um að áfrýjandi hafi sem stjórnarmaður gert fyrirvara um staðfestingu reikninganna eða hreyft á annan hátt andmælum við þeim. Með þessari athugasemd verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi sé bundinn við umrædda ákvörðun þar sem mótmæli hans um ólögmæti hennar við málsókn þessa séu of seint fram komin. Í forsendum héraðsdóms eru einstakir liðir kröfu stefnda raktir sem og innborganir áfrýjanda og kreditfærslur til lækkunar kröfunni. Samkvæmt því miðaðist endanleg krafa stefnda við að nánar tilgreindar innborganir áfrýjanda hafi samtals numið 462.418 krónum. Þá var það niðurstaða héraðsdóms að stefndi teldi sig hafa greitt samtals sömu fjárhæð með eða án fyrirvara. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn um frekari greiðslur fyrir Hæstarétt og verður niðurstaða um innborganir til lækkunar stefnukröfu því reist á forsendum héraðsdóms, en endanleg kröfugerð stefnda fyrir Hæstarétti er í samræmi við þær. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms láðist hins vegar að tilgreina þær innborganir sem samkvæmt kröfugerð stefnda og forsendum dómsins skyldu koma til frádráttar dómkröfu. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur þó þannig að frá dómkröfu stefnda með dráttarvöxtum skal draga innborganir eins og nánar greinir í dómsorði. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður en þó þannig að frá dómkröfu stefnda, Domus Medica húsfélags, dragast eftirgreindar innborganir áfrýjanda, Jóhanns Gíslasonar: 57.064 krónur 13. október 2000, 111.652 krónur 20. desember sama ár, 32.617 krónur 5. febrúar 2001, 90.678 krónur 13. júlí sama ár, 15.152 krónur 2. september 2002, 30.304 krónur 16. desember sama ár, 31.968 krónur 21. janúar 2003, 8.881 króna 4. febrúar sama ár, 28.962 krónur 21. sama mánaðar, 1.599 krónur 12. mars sama ár, 46.096 krónur 6. maí sama ár og 7.445 krónur 3. júní sama ár. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2004. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 7. október 2003 og dómtekið 19. nóvember sl. Stefnandi er Domus Medica, húsfélag, Egilsgötu 3, Reykjavík, en stefndi er Jóhann Gíslason, Flókagötu 47, Reykjavík. Endanleg krafa stefnanda er að stefndi verður dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 922.575 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af 76.397 krónum frá 31. janúar 2000 til 1. nóvember 2000, af 133.461 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, af 245.113 krónum frá þeim degi til 11. febrúar 2001, af 277.730 krónum frá þeim degi til 18. ágúst 2001, af 344.250 krónum frá þeim degi til 30. október 2001, af 398.100 krónum frá þeim degi til 1. júní 2002, af 440.898 krónum frá þeim degi til 1. september 2002, af 603.578 krónum frá þeim degi til 11. desember 2002, af 633.882 krónum frá þeim degi til 20. janúar 2003, af 703.693 krónum frá þeim degi til 19. mars 2003, af 705.292 krónum frá þeim degi til 3. maí 2003, af 869.034 krónum frá þeim degi til 4. maí 2003, af 915.130 krónum frá þeim degi til 7. júní 2003, af 922.575 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Endanlegar kröfur stefnda eru þær að málinu verði í heild vísað frá dómi, en til vara að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara er krafist verulegrar lækkunar kröfunnar og að dráttarvextir verði einungis dæmdir frá uppkvaðningu dóms. Hann krefst einnig málskostnaðar. Málið var flutt um kröfu stefnda um frávísun 4. mars 2004. Með úrskurði 18. sama mánaðar var kröfu stefnanda um staðfestingu á lögveðrétti í eignarhluta stefnda merktum M-0101 í húsinu nr. 3 við Egilsgötu í Reykjavík, fyrir tímabilið desember 2002 til og með júní 2003 auk dráttarvaxta og málskostnaðar, var vísað frá dómi. Að öðru leyti var hafnað kröfu stefnda um frávísun málsins. Við aðalmeðferð málsins krafðist stefndi enn frávísunar málsins í heild með vísan til þess hvernig málið hefði þróast eftir að framangreindur úrskurður var kveðinn upp. Er gerð nánari grein fyrir þeirri kröfu í umfjöllun um málsástæður og lagarök stefnda. Ekki var um munnlegar skýrslur að ræða við aðalmeðferð málsins. Rétt er að geta þess að stefndi fór með mál sitt sjálfur fram að fyrirtöku þess 11. maí sl. I. Stefndi er eigandi að eignarhluta 0101 í fjöleignarhúsinu við Egilsgötu 3, Reykjavík, en stefnandi er húsfélag fjöleignarhússins. Meðal gagna málsins er skiptayfirlýsing árituð um þinglýsingu 6. mars 1996. Samkvæmt þeirri yfirlýsingu er eignarhluti stefnda 32,3 fm í suð-austur horni háhýsis á 1. hæð og fylgir eignarhlutanum hlutdeild í sameign háhýsis og sameign alls hússins samkvæmt meðfylgjandi töflu og sérsameign nr. 0106. Hlutfallstala eignarhlutans er 1,76%. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu er krafa stefnanda komin til vegna eftirfarandi húsgjalda og gjalda í framkvæmdasjóð á tímabilinu desember 1999 til 2003: Samkvæmt stefnu skyldu dragast frá ofangreindri fjárhæð innborganir og kreditfærslur samtals að fjárhæð 286.257 krónur sem hér segir: Í þinghaldi 14. apríl sl. gerði stefnandi þá breytingu á kröfugerð sinni að frá stefnufjárhæð skyldu einnig dragast frá höfuðstól dómkröfu innborganir dags. 13. okt. 2000 að fjárhæð 57.064 krónur, 20. desember 2000 að fjárhæð 28.532 krónur, 20. des. 2000 að fjárhæð 83.120 krónur og 3. júní 2003 að fjárhæð 7.445 krónur. Að viðbættum þessum innborgunum nemur frádráttur frá kröfu stefnanda alls 462.418 krónum sem er sú heildarinnborgun sem endanleg stefnukrafa miðast við, eins og áður segir. Við aðalmeðferð málsins lækkaði stefnandi höfuðstól kröfu sinnar í 922.575 krónur. Var þessi lækkun skýrð svo að kröfur að fjárhæð 27.132 krónur og 63.546 krónur, báðar með gjalddaga 1. ágúst 2001, hefðu verið felldar niður með hliðsjón af kreditfærslum sem sömu fjárhæðum. Ekki var af þessu tilefni gerð breyting á fjárhæð þeirra innborgana sem stefnandi telur að eigi að koma til frádráttar höfuðstól. II. Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi reisir kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga svo og 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignahús. Við munnlegan flutning málsins taldi lögmaður stefnda að mótmæli stefnda væru of seint fram kominn og væri réttur stefnda til að andmæla einstökum kröfum fallinn niður fyrir tómlæti, ef honum hefði verið til að dreifa. Þá mótmælti stefnandi málsástæðum stefnda viðvíkjandi gildi eignaskipayfirlýsingar, sem reifaðar voru við flutning málsins, sem nýjum og of seint fram komnum. Eins og áður greinir krefst stefndi frávísunar málsins í heild. Þá kröfu sína byggir hann á því að málatilbúnaður stefnanda sé óskýr og hafi sá óskýrleiki fremur aukist en minnkað eftir að gagnaöflun lauk. Í þessu sambandi telur stefnandi að óheimilt sé að láta eina ótilgreinda fjárhæð dragast frá höfuðstóli dómkröfu. Þá hafi orðið slíkar breytingar á grundvelli málsins með breytingum á dómkröfum stefnanda að grundvöllur málsins sé brostinn. Að því er varðar efnishlið málsins lýsir stefndi afstöðu sinna til krafna með eftirfarandi hætti í greinargerð sinni: Samkvæmt framangreindu telur stefndi sig hafa greitt, með eða án fyrirvara 462.418 krónur, sem er sama fjárhæð og stefnandi telur honum til innborgunar. Stefndi telur sig þegar hafa greitt alla reikninga sem hafi verið í löglegu formi. Aðra reikninga hafi hann ekki greitt og sé greiðsluskyldu þeirra mótmælt þar sem þeir hafi ekki verið í löglegu formi. Þá byggir stefndi á því að framkvæmdir, sem reikningar standi fyrir, hafi ekki verið ákveðnar með löglegum hætti. Við munnlegan flutning málsins voru af hálfu stefnda gerðar sérstakar athugasemdir við ákvörðun húsfundar sem tekin var 29. maí 2001 um að Björn Traustason ehf. klæddi húsið að utan. Var af hálfu stefnda vísað til þess að umrædd ákvörðun hefði verið andstæð 9. tölulið B. mgr. 41. gr. laga nr. 26/1994. Af hálfu stefnda voru einnig gerðar athugasemdir við greiðslur til arkitekta vegna framkvæmda innanhúss. Af hálfu stefnda var ekki gerð nánari grein fyrir því hvaða kröfur stefnanda leiddu af framangreindum ákvörðunum. Af þessu tilefni mótmælti stefndi efni fundargerða húsfunda og funda stjórnar húsfélagins sem stefnandi hefur lagt fram í málinu. Í greinargerð stefnda koma fram athugasemdir stefnda við því að hlutur hans í greiðslum hafi hækkað þegar húsið var stækkað. Hlutfall stefnda í eigninni hafi verið 1,35% í apríl 1986, október 1992 og janúar 1995 en sé orðinn 1,76% 6. mars 1996. Við munnlegan flutning málsins útskýrði lögmaður stefnda þessa málsástæðu í greinargerð stefnda á þá leið að því væri haldið fram að eignaskiptayfirlýsing árituð um þinglýsingu 6. mars 1996 væri óbindandi fyrir stefnda. Var því haldið fram að líklega hefði stefndi undirritað eignaskiptayfirlýsingu annars efnis en hefði verið þinglýst. Var um þetta atriði vísað til þess að dagsetning á þeirri blaðsíðu samningsins þar sem undirskriftir væri að finna væru með annarri dagsetningu en blaðsíða þar sem hundraðshlutar fyrir eignahluta kæmu fram. Einnig séu teikningar sem fylgi samningnum ekki samþykktar af byggingaryfirvöldum. Að lokum telur stefndi að útskýringar með reikningum séu að engu leyti fullnægjandi. III. Í úrskurði héraðsdómara 18. mars sl. var ekki á það fallist með stefnda að málatilbúnaður stefnda væri vanreifaður með vísan til þess að kröfur hans væru studdar ónógum gögnum. Á sú niðurstaða enn frekar við eins og málið liggur fyrir nú. Þótt stefnandi hafi lækkað kröfu sína og viðurkennt ýmsar innborganir af hálfu stefnda verður ekki á það fallist að grundvöllur málsins sér brostinn. Er því skilyrðum fullnægt til að efnisdómur verði lagður á málið. Í máli þessu liggur fyrir eignaskiptayfirlýsing árituð um þinglýsingu 6. mars 1996. Við munnlegan flutning málsins var því haldið fram af hálfu stefnda að efni eignaskiptayfirlýsingarinnar hafi verið breytt, eftir að hún var undirrituð af honum. Hafi stefndi þannig aldrei samþykkt að eignahluti hans væri 1,76% eins og málatilbúnaður stefnanda byggði á. Enda þótt stefnandi hafi haldið því fram í greinargerð sinni að hlutfallstala eignarhluta hans í fasteigninni að Egilsgötu 3 væri á reiki komu þar ekki fram ásakanir um að hann hefði verið beittur blekkingum við samþykkt eignaskiptayfirlýsingar. Verður að líta svo á þessi málsástæða hafi fyrst komið fram við munnlegan flutning málsins og kemst hún ekki að í málinu gegn mótmælum stefnanda. Verður því á því byggt að eignahluti stefnda í umræddri fasteign svari til 1,76% eins og málatilbúnaður stefnanda byggir á. Getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt stefnandi kunni að hafa tekið tillit til lægri hlutfallstölu við útgáfu einstakra reikninga sem fyrir liggja í málinu. Stefndi hefur mótmælt kröfu að fjárhæð 76.397 krónur með gjalddaga 31. janúar 2000 með vísan til þess að honum hafi hvorki borist reikningur vegna kröfunnar né hafi verið gert ljóst síðar hvernig krafan sé til kominn. Af hálfu stefnanda hefur umrædd krafa verið skýrð svo að um sé að ræða rekstrargjöld fyrir árið 1999 sem hafi fallið í gjalddaga í árslok það ár. Er þessu til stuðnings vísað til ljósrita úr ársreikningum stefnanda þar sem umrædd fjárhæð er talinn stefnda til gjalda með þessum hætti, en jafnframt kemur þar fram að engin innborgun hafi verið innt af hendi af hálfu stefnda. Með vísan til framangreindra gagna telur dómari umrædda kröfu stefnanda nægilega sannað verður hún tekin til greina. Að því er varðar kröfu að fjárhæð 57.064 krónur með gjalddaga 1. nóvember 2000 liggur fyrir að stefndi greiddi kröfuna 13. október 2000 með fyrirvara um rétta upphæð. Af hálfu stefnda hefur framangreindur fyrirvari ekki verið skýrður nánar við meðferð málsins eða færð rök að því að umrædd fjárhæð væri ekki rétt. Verður því krafan tekin til greina. Með hliðsjón af skuldastöðu stefnda við stefnanda var þeim síðarnefnda heimilt samkvæmt almennum reglum að færa greiðsluna 13. október 2000 sem innborgun inn á eldri skuld stefnanda. Með sömu röksemdum verða kröfur að fjárhæð 28.532 krónur með gjalddaga 1. janúar 2001 og að fjárhæð 83.120 með gjalddaga 1. janúar 2001 teknar til greina, en tekið er tillit til allra þessara innborgana í kröfugerð stefnanda. Samkvæmt greinargerð stefnda greiddi hann, án athugasemda, kröfu að fjárhæð 32.617 krónur með gjalddaga 11. febrúar 2001. Með hliðsjón af skuldastöðu stefnda við stefnanda var þeim síðarnefnda heimilt samkvæmt almennum reglum að færa greiðsluna sem innborgun inn á eldri skuld stefnanda, en tekið er tillit til þessarar innborgunar í kröfugerð stefnanda. Að því er varðar kröfur að fjárhæð 63.546 krónur og að fjárhæð 27.132 krónur, báðar með gjalddaga 13. ágúst 2001, koma fram í stefnu kreditfærslur dagsettar 1. júlí 2001 með sömu fjárhæðum. Eins og lögmaður stefnanda skýrði í munnlegum málflutningi hafa þessar kröfur verið felldar niður og höfuðstóll endanlegrar dómkröfu stefnanda lækkaður sem því nemur, það er úr 1.013.253 krónum í 922.575 krónur. Þrátt fyrir þessa lækkun höfuðstóls telur stefnandi umræddar kreditfærslur enn sem innborganir stefnda sem koma eiga til lækkunar. Stefnandi er bundinn af kröfugerð sinni og verður fjárhæð innborgunar stefnda ekki lækkuð af þessum ástæðum. Að því er varðar kröfur að fjárhæð 42.516 krónur með gjalddaga 18. ágúst 2001, að fjárhæð 24.004 krónur með gjalddaga 18. ágúst 2001 og að fjárhæð 53.850 með gjalddaga 30. október 2001 og að fjárhæð 42.798 krónur með gjalddaga 1. júní 2002 kemur engin afstaða stefndu fram í greinargerð hans eða gögnum málsins. Umræddar kröfur eru allar studdar endurritum af reikningum úr bókhaldi stefnanda. Með vísan til þessara gagna verður fallist á kröfurnar. Ágreiningslaust er að krafa að fjárhæð 15.152 krónur var greidd án athuga­semda 2. september 2002. Með sömu rökum og áður greinir var stefnanda heimilt að færa greiðsluna sem innborgun inn á eldri skuld stefnanda, en tekið er tillit til þessarar innborgunar í kröfugerð stefnanda. Krafa að fjárhæð 147.528 krónur með gjalddaga 1. september 2002 er ógreidd. Samkvæmt gögnum málsins er hér um að ræða framkvæmdakostnað samtals að fjárhæð 9.579.763 krónur sem reiknaður var til gjalda 1. ágúst 2002. Liggur fyrir í gögnum málsins nánari sundurliðun þessa kostnaðar. Að því er best verður ráðið er hér um að ræða hluta þess kostnaðar sem stafar þeim framkvæmdum sem Birni Traustasyni ehf. var falið með verksamningi, sbr. ákvörðun húsfundar 29. maí 2001, og stefndi hefur mótmælt. Þótt ljóst sé að stefndi hafi verið mótfallinn umræddri ákvörðun og greitt atkvæði gegn henni á húsfundi og hjá stjórn húsfélagsins verður ekki séð að hann hafi mótmælt ákvörðuninni sem ólögmætri fyrr en við meðferð máls þessa fyrir dómi. Verður að telja mótmæli stefnda svo seint fram komin að hann sé nú bundinn við umrædda ákvörðun. Verður krafan, sem fær næga stoð í gögnum málsins, tekin til greina. Með sömu rökum verður tekin til greina krafa stefnanda að fjárhæð 163.742 krónur með gjalddaga 3. maí 2003 sem samkvæmt gögnum málsins stafaði af lokagreiðslu stefnanda til Björns Traustasonar ehf. Það getur ekki haggað greiðsluskyldu stefnda að við útreikning hlutdeildar hans er af ástæðum, sem ekki liggja fyrir í málinu, miðað við lægri hlutfallstölu en fram kemur í eignaskiptayfirlýsingunni 6. mars 1996. Að því er varðar aðrar greiðslur er ágreiningslaust að stefndi hefur þegar innt þær af hendi, sum þó eftir gjalddaga. Eins og áður greinir var stefnanda heimilt að færa þessar greiðslur sem innborgun inn á eldri skuld stefnda, enda er tekið tillit til þessara innborgana í kröfugerð stefnanda. Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á kröfu stefnanda, eins og hún hefur endanlega verið sett fram við aðalmeðferð málsins og áður greinir. Eins og áður greinir var kröfu stefnanda um staðfestingu á lögveðrétti vísað frá dómi með úrskurði 18. mars 2004. Að þessu virtu svo og hvernig málið hefur þróast verður stefnanda aðeins dæmdur málskostnaður að hluta sem ákveðst hæfilegur 75.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Það athugast að hefur skort á skipulega framlagning gagna af hálfu málsaðila, meðal annars með þeim afleiðingum að ýmis þegar framlögð skjöl hafa verið lögð fram á nýjan leik sem hlutar annarra skjala. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Björn Ólafur Hallgrímsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Jóhann Gíslason, greiði stefnanda, Domus Medica, húsfélagi, 922.575 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af 76.397 krónum frá 31. janúar 2000 til 1. nóvember 2000, af 133.461 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, af 245.113 krónum frá þeim degi til 11. febrúar 2001, af 277.730 krónum frá þeim degi til 18. ágúst 2001, af 344.250 krónum frá þeim degi til 30. október 2001, af 398.100 krónum frá þeim degi til 1. júní 2002, af 440. 898 krónum frá þeim degi til 1. september 2002, af 603.578 krónum frá þeim degi til 11. desember 2002, af 633.882 krónum frá þeim degi til 20. janúar 2003, af 703.693 krónum frá þeim degi til 19. mars 2003, af 705.292 krónum frá þeim degi til 3. maí 2003, af 869.034 krónum frá þeim degi til 4. maí 2003, af 915.130 krónum frá þeim degi til 7. júní 2003, af 922.575 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 50.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 158/2000
Ómerking Heimvísun
Dómsmálaráðherra ákvað að flytja S úr starfi sýslumanns á Akranesi. Taldi S ákvörðun ráðherra saknæma og ólögmæta gagnvart sér og höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu til greiðslu miska- og skaðabóta. Með því að héraðsdómur hafði ekki tekið afstöðu til þeirrar grunnröksemdar S, að ákvörðunin hafi verið ólögmæt og ógild, var dómurinn ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason og Páll Sigurðsson prófessor. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 25. apríl 2000. Hann krefst þess að sér verði dæmdar 7.000.000 krónur í bætur vegna miska og 25.456.000 krónur vegna fjárhagslegs tjóns ásamt dráttarvöxtum af greindum fjárhæðum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðar. Tildrög máls þessa og málsástæður aðila koma fram í héraðsdómi. Krafa áfrýjanda er á því reist að honum hafi verið valdinn miski með þeirri ákvörðun dómsmálaráðherra 5. júní 1998 að flytja hann úr starfi sýslumanns á Akranesi í starf sýslumanns á Hólmavík frá og með 1. júlí sama ár og athöfnum sem þeirri ákvörðun hafi tengst. Jafnframt hafi hann orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem hafi leitt af greindri ákvörðun dómsmálaráðherra. Telur áfrýjandi að ákvörðun dómsmálaráðherra hafi verið saknæm og ólögmæt gagnvart sér. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 1999 var máli þessu vísað frá dómi í heild sinni í þeim búningi sem það var þá. Úrskurðinum var skotið til Hæstaréttar, sem með dómi 25. mars sama ár hratt hinum kærða úrskurði að hluta. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars: „Telja verður síðari kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila reista á þeirri grunnröksemd, að framangreind ákvörðun dómsmálaráðherra um flutning hans í embætti hafi ekki verið skuldbindandi og varði því bótaskyldu. Verður því ekki leyst úr miskabótakröfu sóknaraðila án þess að taka afstöðu til þessarar röksemdar. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á, að hann hafi af því hagsmuni að lögum, að jafnframt þessu verði sérstaklega viðurkennt með dómi ólögmæti og ógildi þessarar ákvörðunar.” Kröfu áfrýjanda sem laut að viðurkenningardómi um þetta efni var því vísað frá héraðsdómi. Síðar í þessum sama dómi sagði: „Með síðari kröfu sinni krefst sóknaraðili miskabóta vegna framangreindrar ákvörðunar dómsmálaráðherra og „áreitni, ærumeiðingum og tilræði er henni tengjast”. Enda þótt þessi háttur á kröfugerð sóknaraðila sé ekki eins skýr og æskilegt væri, með því að það áreiti, þær ærumeiðingar og það tilræði, sem sóknaraðili vísar til, er ekki tilgreint með viðhlítandi hætti, þykir ekki alveg nægileg ástæða til þess að vísa þessari kröfu sóknaraðila frá dómi af þeim sökum, enda verður af málatilbúnaði sóknaraðila í heild ráðið að hann krefjist miskabóta vegna framangreindrar ákvörðunar dómsmálaráðherra og þeirrar málsmeðferðar, sem lá henni til grundvallar. - Eins og áður greinir telur sóknaraðili sig hafa orðið fyrir miska vegna ákvörðunar dómsmálaráðherra 5. júní 1998. Njóta þeir hagsmunir, sem sóknaraðili vísar til í þessu sambandi, æra hans og persóna, ótvírætt verndar skaðabótareglna, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt langri dómvenju eru dómstólar til þess bærir að skera úr um bótaskyldu stjórnvalda vegna ólögmætra stjórnvaldsathafna og eftir atvikum vegna miska, sem þær kunna að hafa valdið.” Áfrýjandi fluttist ekki til Hólmavíkur heldur þáði boð dómsmálaráðuneytisins um að fara á eftirlaun. Það breytir því þó ekki að kröfur hans eru reistar á áðurgreindri ákvörðun, enda telur hann sig vegna hennar hafa neyðst til að afsala sér sýslumannsembættinu á Akranesi. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að grunnröksemd áfrýjanda fyrir kröfum sínum er sú að framangreind ákvörðun dómsmálaráðhera hafi verið ólögmæt gagnvart sér. Í greinargerð fyrir hér fyrir dómi reisir áfrýjandi kröfu sína á sömu málsástæðu. Í héraðsdómi segir um þetta efni: „Eins og mál þetta er nú vaxið, eftir að því hafði með dómi Hæstaréttar Íslands frá 25. mars s.l. að hluta til verið vísað frá héraðsdómi, ber að taka afstöðu til þeirrar grunnröksemdar stefnanda að framangreind ákvörðun stefnda dómsmálaráðherra frá 5. júní 1998 um flutning stefnanda í embætti hafi ekki verið skuldbindandi og varði því bótaskyldu. Hins vegar verður ekki með vísan til Hæstaréttardómsins kveðið á um hugsanlegt ólögmæti eða ógildi ákvörðunarinnar.” Síðar segir: „Eins og að framan var rakið var vísað frá dómi þeirri kröfu stefnanda að viðurkennt verði með dómi að framangreind ákvörðun hafi verið ólögmæt og ógild. Af því leiðir að við úrlausn málsins, í því horfi sem það er nú, verður að byggja á því að ákvörðunin hafi verið lögmæt og gild. Koma þá ekki til frekari skoðunar þau sjónarmið stefnanda er lúta að ólögmæti eða ógildi ákvörðunarinnar.” Héraðsdómur hefur þannig ekki leyst úr því álitaefni sem áfrýjandi telur grunnröksemd fyrir bótakröfum sínum og Hæstiréttur taldi að leysa þyrfti úr við ákvörðun um bótarétt hans. Héraðsdómur byggir úrlausn sína hins vegar á því að ákvörðunin hafi verið lögmæt og gild án þess að taka afstöðu til málsástæðunnar. Vegna þessa annmarka á héraðsdómi verður ekki hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að á þessu stigi beri hvor aðili sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember s.l. er höfðað með 2 stefnum, annarri út gefinni 24. júní 1998 og birtri daginn eftir og hinni út gefinni 28. maí s.l. og birtri sam­dægurs. Yngra málið, nr. E-3101/1999, hefur verið sameinað þessu máli með heimild í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 og verða málin rekin og dæmd undir eldra máls­númeri. Stefnandi er Sigurður Gizurarson, kt. 020339-4709, Víkurströnd 6, Seltjarnar­nesi. Stefndu eru Sólveig Pétursdóttir, dómsmálaráðherra, kt. 110352-2499, Bjarma­landi 18, Reykjavík, fyrir hönd íslenska ríkisins og Geir Hilmar Haarde, fjár­mála­ráð­herra, kt. 080451-4749, Granaskjóli 20, Reykjavík, fyrir hönd ríkissjóðs. Dómkröfur stefnanda eru þær samkvæmt fyrri stefnu að honum verði dæmdar bætur úr ríkissjóði að fjárhæð kr. 7.000.000 fyrir miska og jafnframt að honum verði dæmdur hæfilegur málskostnaður að mati dómsins. Ekki er krafist vaxta af þessari dóm­kröfu. Samkvæmt seinni stefnu gerir stefnandi þá kröfu að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 25.456.000 með dráttarvöxtum sam­kvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. október 1998 til greiðsludags og málskostnað að mati dóms­ins. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og þeim dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Til vara er krafist verulegrar lækk­unar stefnufjárhæðar og verði málskostnaður þá látinn niður falla. Við framlagningu greinargerðar í fyrra málinu gerðu stefndu þá kröfu að málinu yrði vísað frá dómi en stefnandi hafði þá kröfu uppi í því máli auk framangreindrar miska­bótakröfu að staðfest verði með dómi að ólögmæt og ógild sé ákvörðun stefnda dóms­málaráðherra, sem hann tók með flutningsbréfi svokölluðu 5. júní 1998, um að flytja stefnanda út embætti sýslumanns á Akranesi í embætti sýslumanns á Hólmavík og stefnandi skuli taka aftur við sýslumannsembættinu á Akranesi. Með úrskurði dómsins upp kveðnum 1. febrúar s.l. var málinu í heild sinni vísað frá dómi. Úrskurðinum var skotið til Hæstaréttar Íslands sem með dómi upp kveðnum 25. mars s.l. vísaði viðurkenningarkröfum stefnanda frá dómi en að öðru leyti var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnis­með­ferðar. Í dómi Hæstaréttar segir svo m.a.: "Telja verður síðari kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila reista á þeirri grunnröksemd, að framangreind ákvörðun dóms­mála­ráðherra um flutning hans í embætti hafi ekki verið skuldbindandi og varði því bóta­skyldu. Verður því ekki leyst út miskabótakröfu sóknaraðila án þess að taka af­stöðu til þessarar röksemdar. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á, að hann hafi af því hagsmuni að lögum, að jafnframt þessu verði sérstaklega viðurkennt með dómi ólögmæti og ógildi þessarar ákvörðunar. Ber því að vísa fyrri lið í fyrri kröfu sókn­araðila frá héraðsdómi. - Með síðari hluta fyrri kröfu sóknaraðila krefst hann við­ur­kenningar á því að hann skuli taka aftur við starfi sýslumanns á Akranesi. Það er eigi á valdi dómstóla að ákveða hver skuli gegna embætti sýslumanns á Akranesi, sbr. meginreglu 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Er þessi kröfuliður sóknaraðila því ekki dómhæfur og ber að vísa honum frá héraðsdómi. - Með síðari kröfu sinni krefst sókn­araðili miskabóta vegna framangreindrar ákvörðunar dómsmálaráðherra og "áreitni, ærumeiðingum og tilræði, er henni tengjast". Enda þótt þessi háttur á kröfu­gerð sóknaraðila sé ekki eins skýr og æskilegt væri, m eð því að það áreiti, þær æru­meið­ingar og það tilræði, sem sóknaraðili vísar til er ekki tilgreint með viðhlítandi hætti, þykir ekki alveg næg ástæða til þess að vísa þessari kröfu sóknaraðila frá dómi af þeim sökum, enda verður af málatilbúnaði sóknaraðila í heild ráðið að hann krefjist miskabóta vegna framangreindrar ákvörðunar dómsmálaráðherra og þeirrar máls­meðferðar, sem lá henni til grundvallar. - Eins og áður greinir telur sókn­ar­aðili sig hafa orðið fyrir miska vegna ákvörðunar dómsmálaráðherra 5. júní 1998. Njóta þeir hagsmunir, sem sóknaraðili vísar til í þessu sambandi, æra hans og per­sóna, ótvírætt verndar skaðabótareglna, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sam­kvæmt langri dómvenju eru dómstólar til þess bærir að skera úr um bótaskyldu stjórn­valda vegna ólögmætra stjórnvaldsathafna og eftir atvikum vegna miska, sem þær kunna að hafa valdið. Sú málsástæða varnaraðila að umrædd ákvörðun hafi aldrei komið til framkvæmda snýr að skilyrðum fyrir bótarétti sóknaraðila, sem fjalla ber um við efnislega úrlausn um kröfu hans." Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi var með bréfi handhafa forsetavalds dagsettu 24. septem­ber 1985 skipaður sýslumaður á Akranesi. Skipunin var ótímabundin og gilti frá 1. nóvember 1985. Við gildistöku laga nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og um­boðsvalds kaus stefnandi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laganna að vera áfram sýslu­maður á Akranesi frá og með 1. júlí 1992. Með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis til stefnanda dagsettu 6. apríl 1998 var stefn­anda kynnt sú ákvörðun ráðuneytisins að fyrirhugað væri að flytja stefnanda úr em­bætti sýslumanns á Akranesi í embætti sýslumannsins á Hólmavík frá og með 1. júlí 1998. Lagaheimild til slíkrar ákvörðunar var talin vera í 4. mgr. 20. gr. stjórn­ar­skrár­innar og taldi ráðuneytið unnt að flytja embættismann úr einu embætti í annað, enda missi hann einskis í af embættistekjum sínum og sé honum veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lög­mælt­um ellistyrk. Einnig var vísað til 36. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins. Í bréfinu var skýrt frá því að Ríkisstjórn Íslands hefði tekið þá ákvörðun að við flutning embættismanna úr einu embætti í annað standi viðkomandi em­bættismanni til boða að taka eftirlaun samkvæmt lögum um Lífeyrissjóð starfs­manna ríkisins nr. 1/1997, sem svari því að embættismaðurinn hefði látið af störfum við 70 ára aldur. Stefnanda var gefinn kostur á því að koma athugasemdum á fram­færi við ráðuneytið áður en ákvörðun yrði tekin og var honum veittur frestur til 20. apríl sama ár. Með bréfi dagsettu sama dag til ráðuneytisins benti stefnandi m.a. á að ekki hefði verið getið ákvörðunarástæðu flutningsins. Þá lýsti stefnandi því yfir í lok bréfsins að hann myndi fara til Hólmavíkur ef ákvörðun yrði tekin um það, en jafnframt mótmæla henni sem löglausri og ógildri og áskildi hann sér rétt til að fá hana ógilta með dómi og sækja ráðherra fyrir dómstólum um skaðabætur úr ríkissjóði. Með bréfi ráðuneytisins dagsettu 11. maí 1998 var fallist á að ekki hefði verið getið ákvörð­unarástæðu og var úr því bætt og gerð grein fyrir þeim sjónarmiðum sem lágu til grundvallar fyrirætlunum ráðuneytisins. Í fyrsta lagi var fjárhagsvandi sýslu­manns­em­bættisins á Akranesi talinn mjög mikill. Hafi verið óskað eftir því að stefnandi hag­aði rekstri embættisins á þann veg að á árinu 1997 tækist að minnka uppsafnaðan halla nokkuð. Það ár hafi halli á embættinu hins vegar aukist um 7,1 milljón króna og næmi uppsafnaður halli á embættinu síðustu ár samtals 26,1 milljón króna. Í ljósi þess að halli embættisins hafi aukist jafnt og þétt á undanförnum árum og nemi helmingi af rekstr­arvanda allra sýslumannsembætta í landinu, taldi ráðuneytið fullreynt að stefn­anda tækist að vinna bug á fjárhagsvanda embættisins. Í öðru lagi var vikið að em­bætt­isfærslu stefnanda vegna innheimtu á dómsekt og álögðum opinberum gjöldum Þórðar Þórðarsonar á Akranesi. Hefði fjármálaráðuneytið tekið þá ákvörðun að taka innheimtuna úr höndum stefnanda í fyrsta lagi vegna fyrri afskipta hans af málinu og í öðru lagi að ekki væri útilokað að við meðferð þess þyrfti að taka afstöðu til em­bætt­isfærslna stefnanda. Stefnanda var veittur andmælafrestur til 25. maí 1998. Með bréfi stefnanda til ráðuneytisins dagsettu 25. maí 1998 mótmælti hann sjón­ar­mið­um ráðuneytisins og taldi fráleitt að ráðherra geti að eigin geðþótta stjakað for­seta­skip­uðum sýslumanni yfir landið þvert og endilangt. Með flutningsbréfi dómsmálaráðherra dagsettu 5. júní 1998 var tekin sú ákvörðun með vísan til 36. gr. laga nr. 70/1996 að fela stefnanda að gegna embætti sýslumanns á Hólma­vík frá 1. júlí 1998. Með flutningsbréfinu fylgdi bréf þar sem gerð var nánari grein fyrir afstöðu ráðuneytisins. Kemur þar m.a. fram að að ráðuneytið teldi ekkert hafa komið fram í andmælum stefnanda sem hnekkti þeirri skoðun þess að á síðustu árum hefði hann ekki gripið til nauðsynlegra aðgerða til þess að draga úr rekstrarvanda embættisins. Eftir gildistöku laga nr. 70/1996 væri ótvírætt að forstöðumaður stofnunar bæri ábyrgð á því að rekstrarafkoma stofnunarinnar væri í samræmi við fjárlög og í því fælist að sjálfsögðu skylda hans til að koma með tillögur, annað hvort til lækkunar útgjalda stofnunarinnar eða óska eftir hækkun fjárveitinga. Stefnandi hefði hins vegar engar slíkar tillögur gert til úrbóta á rekstrarvanda embættisins og ítrekuð var sú skoðun ráðuneytisins að stefnandi hefði ekki haft þá stjórn og yfirsýn yfir rekstur embættisins sem forstöðumanni stofnunar væri skylt og nauðsynlegt að hafa. Þá lýsti ráðuneytið þeirri skoðun sinn að þar sem stefnandi greip ekki til innheimtuaðgerða vegna opinberra gjalda í máli Þórðar Þórðarsonar, sem námu samtals rúmlega 142 milljónum króna, hafi hagsmunir ríkissjóðs verið bornir fyrir borð. Þar sem ráðuneytið taldi ekki fullreynt að stefnandi gæti stjórnað embætti þar sem minni fjárhagslegir hagsmunir voru í húfi, var talið rétt og skylt í ljósi meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga að gefa stefnanda kost á að takast á við rekstur minna embættis. Sama dag var gefið út flutningsbréf fyrir Ólaf Þór Hauksson, sýslumann á Hólmavík, þar sem honum var falið að gegna embætti sýslu­manns á Akranesi frá sama tíma. Stefnandi mun um miðjan júnímánuð hafa haft símasamband við ráðu­neyt­is­stjór­ann í dóms­mála­ráðuneytinu og spurt hvort hann ætti þess kost að hætta við að taka við embætti sýslu­manns á Hólmavík og þiggja í þess stað fyrrgreind eftirlaun, án þess að hann fyrir­gerði með þeim hætti rétti til málshöfðunar. Ráðuneytisstjórinn er sagður hafa svarað þessu játandi, enda hafi ráðuneytið ekkert ákvörðunarvald um mögu­leika stefn­anda á því að höfða mál. Við embættisathugun á sýslu­manns­em­bætt­inu á Akranesi 19. júní 1998 var stefnanda greint frá því að allt fram til 1. júlí 1998 væri ráðuneytið til­búið til að falla frá því að flytja hann í embætti sýslumanns á Hólma­vík og honum stæði þá til boða lausn frá embætti sýslumanns á Akranesi með lög­mæltum eft­ir­laun­um. Stefnandi mun hafa haft samband við skrifstofustjóra í ráðu­neytinu 24. júní 1998 og lýst því yfir að hann hefði ákveðið að þiggja eftirlaun í sam­ræmi við fyrri samtöl sín við ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra og færi hann því ekki til Hólmavíkur. Ráðu­neytinu barst síðan svohljóðandi bréf frá stefnanda daginn eftir: “Vísað er til sím­tals, sem ég átti við Björgu Thorarensen skrifstofustjóra í gær og við Þorstein Geirs­son fyrir nokkrum dögum. Staðfest er hér með, að viðbrögð mín við svokölluðu flutn­ingsbréfi dómsmálaráðherra, Þorsteins Pálssonar, dags. 5. júní sl. –óundirrituðu af forseta lýðveldisins- verða þau að taka ekki við starfi sýslumanns á Hólmavík 1. júlí nk. Ég hefi af því tilefni fengið útgefnar í Héraðsdómi Reykjavíkur tvær stefnur á hendur dómsmálaráðherra vegna athafna hans gagnvart mér, sem vænt­anlega verða birtar honum í dag, en þriðja stefnan mun bíða fram yfir réttarhlé. Sum­arfrí hef ég ekki tekið síðasliðin tvö orlofsár og tel mig eiga þau inni. Bið ég yður að tilkynna launa­skrifstofu Fjármálaráðuneytis um, að ég muni ekki taka við starfi sýslumanns á Hólma­vík 1. júlí nk., og jafnframt um inneign mína í ríkissjóði vegna ótekinna sum­ar­leyfa.” Með bréfi dagsettu 29. júní 1998 var stefnanda tilkynnt sú ákvörðun ráðuneytisins að fallið væri frá flutningi stefnanda í embætti sýslumanns á Hólmavík og að honum yrðu frá 1. júlí 1998 greidd eftirlaun í samræmi við þau kjör sem lýst hefur verið hér að framan. Samhliða var stefnanda veitt lausn frá embætti sýslumanns á Akranesi frá og með 1. júlí 1998. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi gerir grein fyrir málsástæðum og lagarökum sínum í 11 liðum í stefnu í hinu fyrra máli. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að stjórnarskráin veiti stefnanda vernd fyrir ákvörðun stefnda dómsmálaráðherra um flutning í annað embætti. Forsetaskipaða em­bættismenn megi ekki flytja úr einu embætti í annað nema forseti lýðveldisins und­ir­riti flutningsbréfið, sbr. 1. og 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi ákvörðun hafi ekki verið borin undir forseta, sbr. 18. gr. stjórnarskrárinnar og samkvæmt 19. gr. henn­ar veiti undirskrift forseta undir löggjafarmál og stjórnarerindi þeim gildi er ráð­herra ritar undir með honum. Dómsmálaráðherra hafi virt þetta stjórnarskrárákvæði að vettugi. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að með ákvörðuninni hafi meginstafir rétt­ar­örygg­is verið virtir að vettugi og stjórnskipan ríkisins unnið stórtjón. Sýslumenn séu sak­sóknarar hver í sínu umdæmi og geti ráðherra ekki flutt sýslumenn í annað um­dæmi að geðþótta sínum án þess að stofna réttaröryggi í tvísýnu. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra sé vanhæfur til að taka íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir gagnvart stefnanda vegna opinbers fjandskapar við sig, sbr. 1. og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að rannsóknarreglu 11. gr. stjórnsýslulaga hafi ekki verið fullnægt. Þar eð flutningurinn sé í reynd frávikning úr starfi verði að fá rann­sókn málsins í hendur þeirrar nefndar sérfróðra manna sem getið er í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 70/1996. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að andmælaréttur hans samkvæmt 13. gr. stjórn­sýslulaga hafi verið virtur að vettugi. Ljóst hafi verið af fréttum útvarps og sjón­varps 18. apríl s.l. að stefndi dómsmálaráðherra hafði þá þegar verið búinn að taka ákvörðun um flutninginn. Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að með ákvörðun um flutning hafi ráðherra gerst sekur um misbeitingu valds og valdníðslu. Ákvörðunin sé ekki studd við mál­efna­legar forsendur og til að víkja frá því jafnræði, sem sýslumenn almennt njóta í störf­um sínum og beita þannig mismunun, þurfi sérstakar ástæður, sbr. 11. gr. stjórn­sýslu­laga. Þær ástæður sem ráðherra nefni í bréfi sínu 11. maí s.l. séu tylliástæður sem bornar hafi verið fram eftir að raunveruleg geðþóttaákvörðun hafði verið tekin. Stefn­andi telur fjárhagsvanda embættisins vera afleiðingu athafna ráðherra sem hafi haft ákvörðunarvald um tekjur og útgjöld embættisins. Stefnandi hafi aðeins haft til­lögu­rétt en ráðherra hafi ávallt virt tillögur stefnanda að vettugi. Þá hafi meðferð stefn­anda á ÞÞÞ-máli verið á valdsviði hans og lögum samkvæmt, sbr. m.a. 2.-4. mgr. 52. gr. almennra hegningarlaga. Í sjöunda lagi telur stefnandi sér mismunað gagnvart Ólafi Þ. Haukssyni með þeirri ákvörðun ráðherra að flytja hann í embætti sýslumanns á Hólmavík, sbr. jafn­ræð­isreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Ferill stefnanda sé margfalt fjölbreyttari og glæsi­legri. Í áttunda lagi byggir stefnandi á því að engin málefnaleg þörf hafi verið á því að flytja stefnanda í annað embætti. Ákvörðunin sé íþyngjandi stjórnsýslugerningur og því ólögmæt og ógild, sbr. meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Í níunda lagi byggir stefnandi á því að skipun stefnanda í embætti sýslumanns á Akra­nesi hafi verið staðbundin og flutningur í embætti sýslumanns á Hólmavík því í reynd frávikning úr starfi sýslumanns á Akranesi. Um hafi verið að ræða afturköllun á skip­un stefnanda í Akranesembættið, sbr. 25. gr. stjórnsýslulaga og sú afturköllun sé frá­vikning úr starfi, sbr. 29. gr. laga nr. 70/1996. Afurköllun geti ekki gerst löglega sökum þess að hún hafi valdið stefnanda miska/tjóni og engar málefnalegar ástæður hafi verið fyrir hendi. Þar sem um frávikningu var að ræða geti hún ekki átt sér stað nema gætt sé málsmeðferðar þeirrar sem kveðið er á um í 27.-29. gr. laga nr. 70/1996. Í tíunda lagi byggir stefnandi á því að ástæður þær sem stefndi dómsmálaráðherra bar fyrir ákvörðun sinni hafi verið rangfærslur, rangar sakargiftir og ærumeiðingar. Sé um að ræða brot gegn 148. gr almennra hegningarlaga. Í ellefta lagi rökstyður stefnandi miskabótakröfu sína með þeim hætti, að ákvörðunin og yfirlýsingar á opinberum vettvangi hafi verið stórlega ærumeiðandi og til þess fallnar að eyðileggja mannorð og starfsheiður stefnanda. Starfsheiður og mannorð sé það sem litið sé til þegar lagður er dómur á hæfni lögfræðinga. Stefnandi hafi lagt mikið á sig, m.a. með frækilegum námsárangri, til að byggja upp starfsheiður sinn og álit sem lögfræðings. Tjón hans vegna tilræðis dómsmálaráðherra sé af þeim sökum meira en almennt gerist. Skaðaverk ráðherra lýsi sér vel í þeirri yfirlýsingu hans að minna og auðveldara embætti hæfi stefnanda betur en sýslumannsembættið á Akranesi Órökstuddar yfir­lýs­ingar stefnda dómsmálaráðherra um að stefnandi sé óhæfur til að gegna embætti sýslu­manns á Akranesi hafi verið margendurteknar í fjölmiðlum. Framferði ráðherra varði við 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga og 26. gr. skaðabótalaga. Í hinu nýja máli gerir stefnandi einnig grein fyrir málsástæðum sínum og laga­rök­um í 11 liðum og þrátt fyrir að málsástæður séu í meginatriðum þær sömu og í fyrra málinu þykir rétt að rekja þær í stórum dráttum. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að ákvörðun dómsmálaráðherra í svokölluðu flutn­ingsbréfi hafi verið þríþætt. Hún hafi annars vegar falið í sér að stefnandi var sviptur sýslumannsembætti á Akranesi og hins vegar flutning hans í embætti sýslu­manns á Hólmavík og í þriðja lagi lausn að fullu ef hann sætti sig ekki við þá ákvörðun. Þessi ákvörðun hafi orðið að fullnægja þeim skilyrðum sem sett eru í VI. kafla laga nr. 70/1996, en þar sem hún gerði það ekki var hún ólögmæt og saknæm gagnvart stefnanda. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi brotið gegn 18.-20. gr. stjórnarskrárinnar með ákvörðun sinni þar sem forseti Íslands hafi ekki undirritað flutn­ingsbréfið með honum. Sé ákvörðunin því ólögmæt og saknæm gagnvart stefn­anda. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að í ákvörðun dómsmálaráðherra hafi falist svo­kölluð "þögul" brottvikning stefnanda úr embætti, en um slíka brottvikningu skuli fara eftir ákvæðum VI. kafla laga nr. 70/1996. Það hafi ekki verið gert og ákvörðunin því ólögmæt og saknæm gagnvart stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að ákvörðunin hafi verið tekin í refsingarskyni eins og fram kemur í flutningsbréfinu. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi verið vanhæfur til að taka ákvörðun um að svipta stefnanda sýslumannsembættinu á Akranesi, þar sem hann hafi lengi staðið í stríði við stefnanda og haft í frammi ærumeiðingar á hendur honum á opinberum vettvangi. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi virt rann­sókn­ar­reglu 11. gr. (svo) stjórnsýslulaga að vettugi og því hafi ákvörðunin verið ólögmæt og sak­næm gagnvart stefnanda. Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi í reynd virt að vett­ugi andmælarétt stefnanda samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga, en komið hafi fram á fundi með fréttamönnum 18. maí 1998 að fullnaðarákvörðun hefði þegar verið tekin og henni yrði ekki haggað. Forsendur andmælaréttar séu þær að ekki sé í raun búið að taka þá ákvörðun sem hlutaðeigandi sé gefinn kostur á að andmæla. Í sjöunda lagi byggir stefnandi á því að í ákvörðuninni hafi falist misbeiting valds sökum þess að hún var ekki studd við málefnalegar forsendur, sbr. 11. gr. stjórn­sýslu­laga. Hún hafi því verið ólögmæt og saknæm gagnvart stefnanda. Mál dómsmála­ráð­herra á hendur stefnanda vegna mætinga hans á sýsluskrifstofuna á Akranesi hafi verið fellt niður veturinn 1994-95 og því var ekki hægt að nota það sem ástæðu ákvörð­un­ar­innar, enda hafi það ekki verið gert. Dómsmálaráðherra hafði refsað stefnanda vegna meðferðar hans á máli Þórðar Þórðarsonar með áminningarbréfi 2. mars 1998 og því gat hann ekki refsað honum fyrir sama brot með því að svipta hann sýslu­manns­embætti. Það hafi hann þó gert samkvæmt þeim rökstuðningi sem fylgdi ákvörð­uninni. Þá byggir stefnandi á því að fjárhagsvandi sýslumannsembættisins á Akra­nesi hafi verið bein afleiðing athafna dómsmálaráðherra. Sú ákvörðun að ákveða stefn­anda refsingu með vísan til þessa vanda hafi falið í sér rangar sakargiftir, sbr. 148. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi byggir á því að hann hafi árum saman eða þegar vorið 1993 bent á það fjársvelti og þá mismunum sem embættið hefði mátt þola. Stefnandi hafi þá bent á að embætti sýslumanns á Ísafirði hljóti samkvæmt fjárlögum 1993 17-18 milljónum króna meira, enda þótt þar séu um 60 færri íbúar og Vest­manna­eyjaembættið fái 6-7 milljónum króna meira þrátt fyrir að íbúar séu um 400 færri en á Akranesi. Dómsmálaráðuneytið hafi staðhæft að stefnandi hafi ekki beðið um auknar fjárveitingar og þá hafi tillögum hans um ráðstafanir til sparnaðar verið hafn­að. Þá byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi virt meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga að vettugi og hafi ákvörðunin því verið ólögmæt og saknæm gagn­vart stefnanda. Í áttunda lagi byggir stefnandi á því að dómsmálaráðherra hafi komið ólöglega í veg fyrir að stefnandi gæti fengið aftur sýslumannsembættið á Akranesi með því að virða að vettugi ákvæði 27.-29. gr. laga nr. 70/1996, þess efnis að nefnd sérfróðra manna skyldi fjalla um mál stefnanda, sbr. 2. mgr. 32. gr. laganna. Þessi verknaður hafi verið ólögmætur og saknæmur gagnvart stefnanda. Í níunda lagi byggir stefnandi á því að stefnanda hafi verið mismunað gagnvart Ólafi Þ. Haukssyni með ákvörðuninni, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Ferill stefnanda sé marg­falt fjölbreyttari og glæsilegri og sé ákvörðunin því ólögmæt og saknæm gagn­vart stefnanda. Í tíunda lagi byggir stefnandi á því að hann hafi verið beittur nauðung þegar honum gegn vilja sínum var veitt lausn frá sýslumannsembætti á Akranesi. Við þær aðstæður varð ekki litið svo á að hann hefði með frjálsum og lögmætum viljagerningi afsalað sér embættinu. Ákvörðun dómsmálaráðherra um að svipta hann embættinu hafi því verið ólögmæt og saknæm gagnvart stefnanda. Í ellefta lagi byggir stefnandi á því að ákvörðun dómsmálaráðherra um að svipta hann embættinu hafi verið lokaþáttur margra ára ólöglegrar aðfarar á hendur stefnanda sem hafi lýst sér í ærumeiðingum, röngum sakargiftum og margvíslegum lögbrotum gagnvart stefnanda. Stefnandi vísar til 148. gr., 234. gr. og 235. gr. almennra hegn­ing­arlaga. Þá segir stefnandi dómsmálaráðherra hafa brotið reglur um launagreiðslur við sýslumannsembættið með því að greiða launakröfu Kristrúnar Kristinsdóttur full­trúa fyrir tveggja ára tímabil, en sú krafa hafi aldrei verið sett fram við yfirmann hennar, stefnanda málsins. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á tjónsútreikningi Jóns Erlings Þorláks­sonar, tryggingafræðings dagsettum 18. maí s.l. Samkvæmt útreikningi hans reiknast höf­uðstólsverðmæti tekjutapsins miðað við 1. október 1998 til 70 ára aldurs kr. 24.015.000 og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda er áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti reiknaðs taps eða kr. 1.441.000. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja dómkröfur sínar í hinu fyrra máli á eftirfarandi málsástæðum: Stefnandi hafi við gildistöku laga nr. 92/1989 um aðskilnað umboðsvalds og dóms­valds í héraði kosið að vera sýslumaður á Akranesi í stað þess að taka við embætti héraðsdómara, þar sem hann hefði áfram notið þeirrar verndar, sem dómendur njóta samkvæmt stjórnarskránni. Eftir lagabreytinguna hafi stefnandi engin dómstörf haft með höndum og því engin rök til þess að hann njóti þeirrar verndar sem 61. gr. stjórnarskrárinnar veitir dómendum. Stefndu byggja á því að skömmu eftir gildistöku laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi komið upp álitaefni um hvernig skýra bæri lögin með hliðsjón af ákvæðum 20. gr. stjórnarskrárinnar, þegar veita ætti forsetaskipuðum embættismanni lausn frá embætti. Hafi verið óskað álits forsætisráðuneytisins á því hvort forseti Íslands yrði að veita þeim embættismanni lausn, sem hann hefði skipað án tillits til þess að ráðherra færi með veitingarvald að gildandi lögum. Ráðuneytið hafi komist að þeirri niðurstöðu að þegar virt væri 1. mgr. 31. gr. laga nr. 70/1996 með hliðsjón af 1. mgr. 5. gr. laganna væri ljóst að leggja bæri núgildandi lög til grundvallar þegar leyst væri úr því hvaða stjórnvald veitti lausn frá embætti. Af því leiddi að sömu lögum yrði ekki beitt við lausn frá embætti og giltu við skipun í það, nema þau væru enn í gildi, þegar ákvörðun um lausn væri tekin. Stefndu segjast byggja á þessari lagatúlkun og byggja jafnframt á því að flutningur á milli embætta eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum á grundvelli 4. mgr. 20. gr. stjórnar­skrár­innar hljóti að lúta sömu rökum. Stefndu hafna því að ráðuneytið hafi haft einhver afskipti af störfum eða ákvörð­unum stefnanda sem ákæranda. Staða hans sem ákæranda geti þó ekki hindrað að ráðu­neytið neyti heimildar 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar þegar ríkar málefnalegar ástæður liggja því til grundvallar. Stefndu hafna því að rannsóknarregla og andmælaréttur stjórnsýslulaga hafi verið virt að vettugi og benda á að rekstrarvandi sýslumannsembættisins á Akranesi hafi verið langmesti uppsafnaði vandi eins embættis á öllu landinu. Stefnandi hafi engar raun­hæfar tillögur lagt fram til úrbóta, en vandinn hafi aukist á undanförnum árum, sér­staklega á árinu 1997. Stefndu benda á hvað varðar þá forsendu dómsmálaráðuneytisins að innheimta stefnanda á opinberum gjöldum Þórðar Þórðarsonar styðji þá skoðun að stefnandi valdi ekki embættinu og stofni hagsmunum ríkissjóðs í hættu að stefnandi hafi ekki gripið til innheimtuaðgerða meðan skuldarinn ráðstafaði stærstum hluta eigna sinna til ná­kominna. Fjármálaráðuneytið hafi síðan ákveðið 18. febrúar 1998 að taka inn­heimtu opinberra gjalda í máli þessu úr höndum stefnanda og fela það öðrum. Stefndu byggja á því að málið hafi verið nægjanlega upplýst í skilningi 10. gr. stjórn­sýslu­laganna og leiddu andmæli stefnanda ekki neitt nýtt í ljós sem væri til þess fallið að breyta þeim fyrirætlunum að flytja stefnanda í minna embætti. Þá sé ljóst að engin niðurstaða um flutning hafi legið fyrir fyrr en með rökstuddri ákvörðun í bréfi til stefnanda 5. júní 1998 en þá hafði stefnandi þegar komið að öllum andmælum sínum og tekin hafði verið afstaða til þeirra. Stefndu byggja á því að þær forsendur sem lágu að baki ákvörðuninni hafi verið málefnalegar og lögmætar. Grípa hafi þurft til aðgerða til að rétta af alvarlegan fjár­hags­vanda embættisins og virtist viðhorf stefnanda vera það að honum væru fjármál em­bættisins óviðkomandi. Þá hafi meðferð stefnanda á innheimtu opinberra gjalda Þórðar Þórðarsonar veitt skýra vísbendingu um að hagsmunum ríkissjóðs væri ekki nægilega borgið í höndum stefnanda. Stefndu byggja á því að í stað þess að beita þeim agaviðurlögum sem mögulega hefði verið unnt að beita stefnanda, þar með talið lausn frá embætti, hafi sú leið verið valin að gefa stefnanda kost á að halda embætti sýslumanns en fela honum hins vegar stjórn minna embættis. Ekki var fullreynt hvort stefnandi gæti fengist við minna embætti, en hann héldi þó óbreyttum embættistekjum sínum. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 70/1996 sé stjórnvaldi, sem skipað hefur mann í embætti, veitt heimild til að flytja hann úr einu embætti í annað, enda heyri embættin undir það. Þetta ákvæði sé byggt á 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar. Sá möguleiki að flytja embættismenn til í störfum sé í samræmi við það sjónarmið sem lögin byggja á að æskilegt sé að auka tilfærslu á fólki í störfum, t.d. í hagræðingarskyni. Slíkur sveigjanleiki gagnvart em­bætt­ismönnum hljóti að vera æskilegur áður en beitt er harkalegri aðgerðum svo sem aga­viðurlögum. Stefndu byggja á því að skilyrði 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið upp­fyllt að öllu leyti. Stefnandi hafi haft raunhæft val um hvort hann tæki við hinu nýja em­bætti eða færi á eftirlaun. Stefnandi hafi í fyrstu ákveðið að taka við hinu nýja em­bætti en síðar tekið þá ákvörðun að fara á eftirlaun. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi í greinargerð til dómsmálaráðuneytisins í febrúar 1998 um afskipti embættis hans af máli Þórðar Þórðarsonar haldið því fram að stefnandi hafi gert samkomulag við Helga V. Jónsson, hrl., um greiðslu á sekt Þórðar, en ljóslega komi fram í samkomulaginu að það var gert við Þórð en ekki lögmann hans. Undirritun lögmannsins sé síðar til komin og feli ekki í sér beina aðild hans að sam­komulaginu. Sú háttsemi stefnanda að skýra dómsmálaráðuneytinu rangt frá aðild lögmannsins að samkomulaginu og leyna því að stefnandi gerði samkomulagið við Þórð hafi verið meðvirkandi þáttur í þeirri ákvörðun ráðuneytisins að veita stefn­anda áminningu vegna meðferðar hans á innheimtumálum gagnvart Þórði Þórðarsyni og telja hann vanhæfan til að gegna embættinu. Í stað þess að beita frekari aga­við­ur­lög­um reyndi ráðuneytið að fara vægari leið og flytja stefnanda í umsvifaminna em­bætti án þess að hann missti neins í af embættislaunum sínum, en gefa honum ella kost á eftirlaunum. Í greinargerð sinni í hinu yngra máli lýsa stefndu því yfir að þegar hafi verið tekin af­staða til málsástæðna stefnanda og er í því sambandi vísað til greinargerðar í hinu eldra máli. Vegna kröfu stefnanda um bætur fyrir fjárhagslegt tjón er þó áréttað að ákvörðun dómsmálaráðherra um flutning hafi verið byggð á 4. mgr. 20. gr. stjórn­ar­skrár­innar og 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar hefðu stefnanda verið tryggð sömu laun og hann hafði sem sýslu­maður á Akranesi, ef hann hefði flust í embætti sýslumanns á Hólmavík eins og hon­um stóð til boða. Stefnandi hefði hins vegar valið þann kost, sem kveðið er á um í 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar, að fá lausn frá embætti með lögmæltum eftir­laun­um. Eftir þessa ákvörðun gat stefnandi að sjálfsögðu ekki lengur átt tilkall til fullra launa og byggja stefndu á því að þar með sé grundvöllur bótakröfu hans fyrir fjár­hags­legu tjóni brostinn. Stefndu rökstyðja varakröfu sína um lækkun stefnufjárhæðar á því að stefnandi fái til 70 ára aldurs mánaðarlegar greiðslur frá ríkinu án vinnuframlags af hans hálfu. Nemi greiðslur þessar rúmlega 192.000 krónum á mánuði í stað embættislauna sem námu tæplega 470.000 krónum á mánuði. Stefnandi stundi nú lögmannsstörf og sé ljóst að draga verði tekjur af þeim störfum frá þeirri fjárhæð sem hann krefst vegna tapaðra vinnulauna. Stefndu benda á að bótakrafan sé gerð án þess að tekið sé tillit til skatta og þá er upphafstíma dráttarvaxtakröfu mótmælt sérstaklega. Forsendur og niðurstaða. Eins og mál þetta er nú vaxið, eftir að því hafði með dómi Hæstaréttar Íslands frá 25. mars s.l. að hluta til verið vísað frá héraðsdómi, ber að taka afstöðu til þeirrar grunn­röksemdar stefnanda að framangreind ákvörðun stefnda dómsmálaráðherra frá 5. júní 1998 um flutning stefnanda í embætti hafi ekki verið skuldbindandi og varði því bótaskyldu. Hins vegar verður ekki með vísan til Hæstaréttardómsins kveðið á um hugs­anlegt ólögmæti eða ógildi ákvörðunarinnar. Stefnandi krefst annars vegar bóta fyrir hið fjárhagslega tjón er hann telur ákvörðunina hafa valdið sér og hins vegar miska­bóta vegna ákvörðunarinnar og þeirrar málsmeðferðar sem lá henni til grund­vallar. Með svonefndu flutningsbréfi stefnda dómsmálaráðherra dagsettu 5. júní 1998 var stefnanda falið að gegna embætti sýslumannsins á Hólmavík frá 1. júlí 1998 og er vísað til 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Upplýst hefur verið að atbeina forseta Íslands var ekki leitað vegna þessarar ákvörðunar. Með flutn­ingsbréfinu fylgdi ítarlegur rökstuðningur ráðuneytisins fyrir ákvörðuninni og í lok bréfsins er hún sögð tekin með vísan til 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar og 36. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá er ljóst af gögnum máls­ins að stefnanda var gefinn kostur á að koma að andmælum sínum vegna fyrirhugaðs flutnings. Ljóst er að forseti Íslands skipaði stefnanda á sínum tíma í embætti sitt í samræmi við þágildandi löggjöf. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 70/1996 fer eftir ákvæðum laga hvaða stjórnvald veitir starf. Í samræmi við það er nú svo fyrir mælt í 5. gr. laga nr. 92/1989, sbr. 27. gr. laga nr. 83/1997, að ráðherra skipi sýslumenn til fimm ára í senn. Þá eru ákvæði um það í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 70/1996 að stjórnvald er skipar mann í embætti veiti og lausn frá því, nema öðruvísi sé sérstaklega fyrir mælt í lögum. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 70/1996 getur stjórnvald, sem skipað hefur mann í embætti, flutt hann úr einu embætti í annað, enda heyri bæði embættin undir það. Þetta laga­ákvæði er byggt á 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að forseti lýð­veld­is­ins geti flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af em­bætt­istekjum sínum og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættaskiptin eða lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk. Eins og að framan var rakið var vísað frá dómi þeirri kröfu stefnanda að viður­kennt verði með dómi að framangreind ákvörðun hafi verið ólögmæt og ógild. Af því leiðir að við úrlausn málsins, í því horfi sem það er nú, verður að byggja á því að ákvörð­unin hafi verið lögmæt og gild. Koma þá ekki til frekari skoðunar þau sjónar­mið stefnanda er lúta að ólögmæti eða ógildi ákvörðunarinnar. Ljóst er að stefnandi stóð frammi fyrir tveimur kostum áður en endanleg ákvörð­un um flutninginn var tekin. Hann gat tekið við embætti sýslumanns á Hólmavík og haldið þar óbreyttum kjörum eða fengið lausn frá embætti með lögmæltum eftir­laun­um. Óumdeilt er í máli þessu að viðbrögð stefnanda urðu þau að taka ekki við em­bætti sýslumanns á Hólmavík en þiggja þess í stað þau eftirlaunakjör sem rakin hafa verið hér að framan. Með hliðsjón af þessum viðbrögðum stefnanda féll ráðu­neytið frá þeirri ákvörðun sinni að flytja stefnanda í embætti sýslumanns á Hólma­vík. Krafa stefnanda um bætur fyrir fjárhagslegt tjón er á því byggð að hann hafi orðið af embættislaunum frá 1. október 1998 til 70 ára aldurs 2. mars 2009. Þegar litið er til þess að umrædd ákvörðun, sem samkvæmt framansögðu var tekin lögum samkvæmt, kom aldrei til framkvæmda vegna sérstakra óska stefnanda um aðrar málalyktir verður að telja að stefnandi hafi firrt sig rétti til bóta að þessu leyti. Krafa stefnanda um miskabætur er á því byggð að í ákvörðuninni og þeirri máls­með­ferð er lá henni til grundvallar hafi falist áreitni, ærumeiðingar og tilræði. Stefn­andi byggir á því að yfirlýsingar ráðherra og starfsmanna ráðuneytisins á opinberum vett­vangi hafi verið stórlega ærumeiðandi og til þess fallnar að eyðileggja mannorð og starfsheiður stefnanda. Stefnandi tekur sem dæmi um slíka yfirlýsingu þá full­yrð­ingu dómsmálaráðherra að minna og auðveldara embætti hæfi stefnanda betur en sýslu­mannsembættið á Akranesi. Þá hafi órökstuddar yfirlýsingar ráðherra um að stefn­andi sé óhæfur til að gegna embættinu verið margendurteknar í fjölmiðlum. Samkvæmt rökstuðningi dómsmálaráðuneytisins fyrir þeirri ákvörðun að flytja stefn­anda í embætti sýslumanns á Hólmavík var annars vegar á því byggt að rekstr­ar­vandi sýslumannsembættisins á Akranesi væri mesti uppsafnaði vandi eins sýslu­manns­embættis á öllu landinu og að stefnandi hafi ekki gripið til nauðsynlegra að­gerða til þess að draga úr vandanum. Hins vegar var á því byggt að stefnandi hafi borið hagsmuni ríkissjóðs fyrir borð við innheimtu á dómsekt og álögðum opinberum gjöldum Þórðar Þórðarsonar. Telja verður að starfsmönnum ráðuneytisins hafi verið bæði rétt og skylt að skýra nánar á opinberum vettvangi þær ástæður er lágu að baki um­ræddri flutningsákvörðun. Verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að við þessa umfjöllun hafi verið gengið lengra en efni stóðu til. Ber því að sýkna stefndu af miskabótakröfu stefnanda. Samkvæmt framansögðu skulu stefndu sýknir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Það athugast að stefna í hinu síðara máli er mikil að vöxtum eða 31 blaðsíða. Er í þeim kafla hennar þar sem fjallað er um málsástæður og lagarök meðal annars að finna orð­réttar tilvitnanir í fræðirit og dóma. Þessi málatilbúnaður stefnanda er í andstöðu við ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og ber að átelja hann. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, dómsmálaráðherra fyrir hönd ríkisins og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkis­sjóðs, skulu vera sýknir af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Gizurarsonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 471/2009
Samningur Riftun Brotnar forsendur Lögmaður
H, R, S og Þ gerðu með sér samkomulag 21. september 2002 um inngöngu Þ í lögmannsstofu og innheimtufyrirtæki, sem þeir ráku. Fyrir hlutinn skyldi Þ greiða kaupverð annars vegar fyrir efnisleg verðmæti og hins vegar fyrir viðskiptavild. Gert var ráð fyrir að framlag Þ í formi viðskiptavildar til félaganna skyldi jafngilda hlutfallslegri viðskiptavild eigendanna sem fyrir voru. Viðskiptavildin var tengd veltuaukningu félaganna og sömdu aðilar um að ef tekjur félaganna hefðu tvöfaldast á árinu 2006 teldist Þ hafa lagt til viðskiptavild til jafns við eldri hluthafa. Næðist það markmið ekki gæti Þ starfað áfram með skertan hlut í viðskiptavild félaganna eða jafnað hlut sinn með greiðslu til eldri hluthafa í samræmi við reiknireglu í hluthafasamkomulagi aðila frá 28. mars 2003. Gerðu aðilar með sér nokkra samninga um útfærslu á þessu. Þegar ljóst varð að framangreint markmið um veltuaukningu myndi ekki nást kaus Þ að greiða H, R og S til þess að jafna það sem á kynni að vanta, en ágreiningur reis um hvernig sú greiðsla skyldi reiknuð. Snéri deila aðila einkum um inngöngu Þ í innheimtufyrirtækið. H, R og S lýstu yfir riftun á samkomulagi aðila 18. apríl 2007, sem Þ mótmælti. Talið var að ekki yrði fallist á sýknukröfu Þ af kröfum H og S vegna aðildarskorts. Þá var ennfremur talið að ekki yrði litið svo á að í efnislegum ágreiningi um túlkun viðbótarsamninga aðila, sem vörðuðu uppgjör á viðskiptavild, hefði falist veruleg vanefnd af hálfu Þ, sem veitt hefði H, R og S heimild til að rifta heildarsamningum um kaup hans á fjórðungshlut í innheimtufyrirtækinu. Þá þóttu hvorki skilyrði til að leggja skaðabótaábyrgð á Þ þótt efnislegur ágreiningur um túlkun samninga hefði risið milli aðila né væri grundvöllur fyrir málsástæðu H, R og S sem reist var á auðgunarreglu kröfuréttar, enda ekki leitt í ljós að Þ hefði auðgast á kostnað þeirra. Ekki var fallist á varakröfu H, R og S þar sem tölulegar forsendur hennar stóðust ekki skoðun. Þrautavarakrafa þeirra hafði verið sett fram í kröfubréfi 29. janúar 2007 með skýringum og var fallist á hana. Var Þ gert að greiða hverjum þeirra 7.494.442 krónur ásamt vöxtum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2009. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða hverjum þeirra aðallega 13.627.744 krónur, til vara 8.542.512 krónur en að því frágengnu 7.494.442 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2007 til greiðsludags. Þá krefjast þeir hver um sig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í héraðsdómi gerðu aðilar máls þessa með sér samkomulag um inngöngu stefnda í lögmannsstofuna AM Praxis sf. og innheimtufyrirtækið AM Kredit ehf. sem áfrýjendur ráku með föður áfrýjendanna Hróbjarts og Sveins, Jónatan Sveinssyni hæstaréttarlögmanni, sem hugðist draga sig í hlé. Áfrýjendur keyptu hlut hans og vildu fá mann í hans stað. Rætt var við stefnda og gerður samningur við hann 21. september 2002 þar sem sagði að aðilar væru sammála um að stefndi gerðist fjórðungs eigandi að félögunum tveimur frá 1. október 2002 og hæfi störf sem lögmaður hjá AM Praxis frá sama tíma. Fyrirkomulagið mun hafa verið að sameignarfélagið greiddi laun til eigendanna en enginn þeirra var launþegi hjá AM Kredit ehf. Fyrir hlutinn skyldi stefndi greiða kaupverð annars vegar fyrir efnisleg verðmæti og hins vegar fyrir viðskiptavild. Hin efnislegu verðmæti voru nánar skilgreind og greiðslur fyrir þau, og er ekki um þau ágreiningur. Viðskiptavild var hins vegar ekki skilgreind en um greiðslu fyrir hana var svofellt ákvæði í samningnum: „ÞVÞ greiðir ekki sérstaklega fyrir viðskiptavild enda er gert ráð fyrir að framlag hans í formi viðskiptavildar til félaganna jafngildi hlutfallslegri viðskiptavild núverandi eigenda.“ Kaupsamningur aðila var síðan undirritaður 26. mars 2003 þar sem áfrýjendur, eigendur félaganna að jöfnu, skuldbundu sig til að selja stefnda að jöfnu 25% hlutafjár að nafnverði 600.000 krónur í AM Kredit ehf. og 25% í sameignarfélaginu AM Praxis fyrir samtals 6.700.000 krónur, þar af var kaupverðið fyrir fjórðungshlut í AM Kredit 4.200.000 krónur. Tveim dögum síðar, 28. mars, undirrituðu aðilar tvo samninga til viðbótar. Annars vegar var um að ræða samkomulag hluthafa félaganna „um líf- og sjúkratryggingar hluthafa og útgöngukjör þeirra úr félögunum og fleira.“ Í 3. gr. þessa hluthafasamkomulags er kveðið á um réttarstöðu hluthafa við sölu hluta sinna þar sem meðal annars er fjallað um forkaupsrétt félaganna og annarra eigenda að fölum hlutum og hvernig endurgjald skyldi ákveðið ef slíkur forkaupsréttur væri nýttur. Í 2. mgr. eru ákvæði um ákvörðun endurgjalds fyrir efnisleg verðmæti en í 3. mgr. er kveðið á um að því til viðbótar skyldi innlausnarverð hlutanna reiknað út frá verðmæti viðskiptavildar félaganna, sem skyldi reiknuð sem 30% af ársveltu þeirra. Verðmæti viðskiptavildar skyldi þó eigi nema hærri fjárhæð en þreföldum meðalhagnaði félaganna síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn. Er nánari grein gerð fyrir ákvæðum 2. mgr. og 3. mgr. greinarinnar í hinum áfrýjaða dómi. Hins vegar undirrituðu aðilar þennan sama dag „Samkomulag milli eigenda um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar samningi frá 21. september 2002.“ Þau ákvæði þessa samkomulags sem hér skipta máli eru einnig rakin í hinum áfrýjaða dómi. Í síðarnefnda samkomulaginu er vísað til 3. gr. hins fyrrnefnda hluthafasamkomulags og snýst ágreiningur aðila um túlkun á þessum ákvæðum og ákvæðum samkomulags sem þeir undirrituðu 7. október 2005 í tilefni af sameiningu AM Kredit ehf. við innheimtufyrirtækið Premium Group hf. Í síðastgreindu samkomulagi var í upphafi vísað til samkomulagsins frá 28. mars 2003 um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu stefnda í félögin. Svo segir: „Í samkomulaginu var samið um það, að í stað greiðslu fyrir viðskiptavild félaganna, skyldi ÞVÞ öðlast hlutdeild í viðskiptavild félaganna í samræmi við veltuaukningu þeirra. Var miðað við að ÞVÞ hefði lagt til viðskiptavild til framangreindra félaga til jafns við eldri hluthafa ef tekjur félaganna hefðu tvöfaldast á árinu 2006. Næðist það markmið ekki mætti ÞVÞ jafna hlut sinn með greiðslu á viðskiptavild til eldri hluthafa í samræmi reiknireglu 3. gr. hluthafasamkomulags aðila, dags. 28. mars 2003 en ella starfa áfram með skertan hlut í viðskiptavild félaganna.“ Meginefni þessa samkomulags var að nauðsyn bæri til að breyta viðmiðun um tvöföldun tekna í AM Kredit ehf. með hliðsjón af veltu félagsins Premium og hvernig reikna skyldi nýtt viðmið vegna sameiningar félaganna. Í síðustu málsgrein þessa samkomulags frá 7. október 2005 var síðan ítrekað hvernig með skyldi fara yrði ekki tvöföldun á veltu AM Kredit ehf. á árinu 2006 en stefndi veldi ekki þann kost að nýta rétt sinn til að jafna hlut sinn í viðskiptavild félagsins með greiðslu til eldri hluthafa. En kysi stefndi á hinn bóginn „að jafna það sem á kann að vanta að viðskiptavild félagsins hafi aukist í samræmi við forsendur tilvitnaðs samkomulags, skal hann greiða sameigendum sínum hlutdeild hvers um sig í kaupverði innan 14 daga frá því uppgjör félagsins fyrir árið 2006 liggur fyrir.“ Þegar ljóst varð að framangreint markmið um veltuaukningu myndi ekki nást valdi stefndi þann kost að greiða áfrýjendum til þess að jafna það sem á kynni að vanta að viðskiptavild félagsins hefði tvöfaldast árið 2006 frá því sem hún var 2002, en ágreiningur reis um hvernig sú greiðsla skyldi reiknuð. Samkvæmt skýrslu áfrýjandans Reynis í héraðsdómi kom ágreiningurinn þegar í ljós í árslok 2006 eða um áramótin þegar hann innti stefnda eftir hvort von væri á greiðslunni frá honum. Þá hafi stefndi þegar sagt að hann teldi að hann ætti ekkert að greiða og vísað í hagnaðarviðmið, sem ekki hafi náðst. Stefndi hafi viljað miða við hagnað síðustu þriggja ára, sem áfrýjendum hafi þótt fráleitt þar sem það ætti við þegar jafnsettir hluthafar færu út úr félaginu en stefndi hafi aldrei raunverulega greitt til að komast inn í það. Vegna þessa rituðu áfrýjendur stefnda bréf 29. janúar 2007 og kröfðu hann um greiðslu vegna uppgjörs á viðskiptavild samkvæmt ofangreindum samningi aðila. Var í bréfinu annars vegar fjallað um uppgjör á viðskiptavild vegna AM Praxis, sem fellur utan ágreiningsefnis þessa máls. Að því er greiðslu vegna viðskiptavildar AM Kredit varðaði var hins vegar tekið fram að svo sem stefnda væri kunnugt lægju fyrir tekjutölur fyrir árið 2006 fyrir AM Kredit og Premium. Samanlögð velta þeirra samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum væri 146.115.563 og 50% hlutfall næmi því 73.057.782 krónum. Velta AM Kredit árið 2002 verðbætt til 31. desember 2006 næmi 85.969.222 krónum. Samkvæmt því hefði ekki orðið nein hlutfallsleg aukning á tekjum AM Kredit og leiddi því af samkomulaginu frá 2003 að stefndi teldist ekki hafa áunnið sér viðskiptavild í félaginu. Í ljósi samkomulagsins stæðu honum því tveir kostir til boða: Annað hvort að starfa með skertan hlut og afsala sér hlutabréfunum í Premium Kredit hf. til þeirra eða greiða hverjum þeirra það sem upp á vantaði að verðmæti viðskiptavildar hefði tvöfaldast frá 2002 til 2006 samkvæmt reiknireglu 3. gr. hluthafasamkomulagsins sem gert hafi verið samhliða samkomulaginu um uppgjör viðskiptavildar. Samkvæmt útreikningi endurskoðanda hefði viðskiptavildin í september 2002 verið 30% af veltunni 2002, sem hafi verið 72.012.550 krónur, eða 21.603.765 krónur. Tvöföld verðbætt velta ársins 2002 næmi 171.938.444 krónum en 30% þeirrar fjárhæðar væri 51.581.533 krónur. 30% af því sem upp á vantaði að tekjur hefðu tvöfaldast á tímabilinu næmi því 29.977.768 krónum. Fjórðungshluti hvers eigenda af þeirri fjárhæð væri 7.494.442 krónur og bæri stefnda því að greiða þá fjárhæð, auk nánar tilgreindrar fjárhæðar vegna AM Praxis innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins. Stefndi svaraði þessu bréfi 7. febrúar 2007 og gerði athugasemdir í fimm tölusettum liðum. Annar liðurinn lýtur að viðskiptavild AM Praxis, sem varðar ekki ágreining aðila í máli þessu. Sá fyrsti og þriðji lúta að gjalddaga greiðslu stefnda. Í fjórða lið sagði stefndi að hann teldi alvarlega galla á kröfu áfrýjenda um greiðslu vegna viðskiptavildar AM Kredit og hann myndi „á næstunni“ gera þeim grein fyrir athugun sinni á efni þeirra samninga sem hér réðu niðurstöðu. Í fimmta lið sagði stefndi að til að taka af tvímæli vildi hann láta koma skýrt fram að hann hygðist ekki afsala sér eignarhlutum í Kredit/Premium heldur bjóða fram uppgjör í samræmi við ákvæði tilvitnaðra samninga. Með bréfi 25. mars 2007 setti stefndi fram sinn skilning á samkomulagi aðila um greiðslu hans fyrir viðskiptavild AM Praxis. Í því bréfi segir meðal annars: „Hið rétta er, að ég féllst á að fylla samning okkar um að ekki skyldi greitt sérstaklega fyrir viðskiptavild. Þetta var gert með reiknireglu sem einkum tók mið af hugsanlegri útgöngu eiganda úr félaginu. Reglan kemur fram í 4. mgr. hins sérstaka samkomulags frá 28. mars 2003 og segir efnislega, að ef vanti á að tekjur félagsins hafi tvöfaldast á tímabilinu frá 2002 til 2006 þá skuli ÞVÞ greiða sameigendum sínum „fjárhæð sem svarar til þess hlutfalls sem á vantar tvöföldun tekna af núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins“. Í framkvæmd þýðir þessi regla, að hefðu tekjur félagsins t.d. aukist um 50% á tímabilinu, hefði ÞVÞ átt að svara sameigendum sínum því sem á vantar tvöföldun hlutfallsins, þ.e. 50% af verðmæti viðskiptavildarinnar skv. hinu tilgreinda viðmiði 3. gr. Samkvæmt fyrirliggjandi tölum jókst veltan ekki að raungildi og bæri mér því að öðru jöfnu að greiða sameigendum mínum fjárhæð sem svarar til verðmætis viðskiptavildar félagsins skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins, þ.e. 100% hlutfall af umræddu viðmiði.“ Í ljósi þessa, hélt stefndi áfram, lægi næst fyrir að reikna verðmæti viðskiptavildar AM Kredit samkvæmt reiknireglunni sem vísað væri til, það er 3. gr. hluthafasamkomulagsins. Hann vísaði í 3. mgr. 3. gr. og benti á að reglan fæli í sér tvíþættan mælikvarða á verðmæti viðskiptavildarinnar. Fyrra viðmiðið væri 30% af veltu félagsins á síðustu tólf mánuðum en hið síðara viðmið setti „hins vegar hámark við útreiknuðu verðmæti sem miðast við tiltekið hlutfall hagnaðar af rekstrinum. Skv. því skal verðmætið aldrei teljast meira en sem svarar þreföldum meðalhagnaði síðustu þriggja ára. Verðmæti viðskiptavildar félagsins skv. tilvitnuðu ákvæði er með öðrum orðum sú fjárhæð, sem lægri er af þessum tveimur.“ Stefndi rakti síðan að ekki hafi verið um hagnað að ræða að meðaltali síðustu þrjú árin. Í hinu sérstaka samkomulagi aðila hafi enginn fyrirvari verið gerður um að hagnaðarviðmiðið ætti ekki við, en brýnt tilefni hefði verið til að taka fram berum orðum ef einungis annar mælikvarðinn af þessum tveimur hafi átt að gilda í skiptum þeirra. Grunnregla samkomulags þeirra hafi verið sú að honum hafi ekki borið að greiða sérstaklega fyrir viðskiptavild félaganna og hafi það verið skýrt tekið fram í samningnum um inngöngu 21. september 2002. Með vísan til þessara sjónarmiða hafnaði stefndi kröfu áfrýjenda. Áfrýjandinn Hróbjartur svaraði bréfi stefnda með bréfi 29. mars 2007 fyrir hönd sameigenda og rakti upphaf samninga þeirra þegar stefnda hafi verið boðið að kaupa sig inn í félögin og hvernig umræður um greiðslu fyrir viðskiptavild hafi farið. Stefndi hafi sjálfur farið fram á að í stað þess að greiða með peningum fyrir viðskiptavildina mætti hann leggja félögunum til viðskipti sem myndu metin sem ígildi fjárframlags til kaupanna á viðskiptavildinni, „enda augljóst að aukin viðskipti fyrir félögin myndu þýða aukinn arð fyrir okkur sameigendur.“ Hafi stefndi haft mörg orð um það að með framlagi hans væri mikilla nýrra viðskipta að vænta og hafi þessi umræða ráðið úrslitum um ákvörðun þeirra sameigendanna að ganga til samninga við stefnda um sölu á hlutum í félögunum. Texti hins sérstaka viðaukasamkomulags 28. mars 2003 hafi verið frá stefnda kominn og á tillögu hans hafi verið fallist. Stefndi hafi hins vegar ekki dregið einn einasta viðskiptamann að AM Kredit ehf. allt tímabilið 2002 til 2006. Tillaga hans hafi þó gert það að verkum að ekki hafi verið þörf á að meta hverju verði hann skyldi greiða viðskiptavild félaganna og raunar hafi þeir sameigendur verið „eftir atvikum prýðilega sáttir við þá tillögu þína að greiða okkur peninga í lok viðmiðunartímabilsins ef þú næðir ekki að draga viðskipti að félögunum“. Þetta samkomulag hafi verið ítrekað 7. október 2005 og reikniregla þess aðlöguð að væntanlegri sameiningu AM Kredit og Premium. Ljóst væri að stefndi hygðist freista þess að komast undan greiðsluskuldbindingu. Hagnaður í rekstri AM Kredit hefði engin áhrif á útreikning kaupverðsins en ef leggja ætti hagnað til grundvallar þá ætti að miða við árin áður en hann kom inn í félögin. Með afstöðu hans stefndi í að ágreiningur þeirra yrði útkljáður fyrir dómstólum en rétt væri að kanna hvort unnt væri að leggja hann undir gerðardóm. Því þyrfti hann að svara fyrir 10. apríl. Svar stefnda barst með bréfi 17. apríl 2007. Þar kvaðst hann reiðubúinn til að greiða hverjum áfrýjenda 2.025.000 krónur enda fælist í því fullnaðaruppgjör á hvers kyns kröfum milli aðila vegna kaupa hans á eignarhluta í AM Kredit, og fæli tilboðið ekki í sér neins konar viðurkenningu á því að meta ætti verðmæti viðskiptavildar AM Kredit með öðrum hætti en hann hafi áður rakið. Áfrýjendur svöruðu með bréfi daginn eftir þar sem þeir lýstu yfir riftun á samkomulagi aðila vegna vanefnda stefnda og kröfðust þess að hann framseldi hlutina í félögunum til þeirra þegar í stað og jafnaði með peningagreiðslum til þeirra að öðru leyti sem næmi þeim hlutum í Premium Kredit hf. sem hann hefði þegar selt. Stefndi svaraði með bréfi 23. sama mánaðar og mótmælti því að þeim væri heimilt að rifta samningi þeirra, enda skapaði ágreiningur um túlkun samnings hvorugum aðila rétt til riftunar. Hann ítrekaði boð sitt frá 17. sama mánaðar um greiðslu til þeirra, sem svaraði til verðmætis viðskiptavildar félagsins á samningsdegi í mars 2003, verðbætt að fullu til apríl 2006. Áfrýjendur svöruðu með ítarlegu bréfi 4. maí 2007. Þar fóru þeir yfir deiluefni aðila og báru fram sjónarmið sín gegn þeim sem stefndi hafði sett fram. Frekari bréfaskipti urðu ekki og höfðuðu áfrýjendur mál þetta 31. október 2008. II Kröfur aðila og málsástæður eru raktar í héraðsdómi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að fallast ekki á sýknukröfu stefnda af kröfum áfrýjendanna Hróbjarts og Sveins vegna aðildarskorts. Áfrýjendur reisa aðalkröfu sína í fyrsta lagi á yfirlýsingu þeirra um riftun samnings aðila 18. apríl 2007. Yfirlýsingin var í sjálfu sér skýr og verður ekki fallist á með héraðsdómi að kröfur verði ekki á henni reistar vegna óskýrleika. Hins vegar er þess að gæta, þegar samningar aðila eru virtir í heild með þeim löggerningum sem raktir hafa verið, að allt frá samningnum um inngöngu stefnda í félög áfrýjenda 21. september 2002 hefur verið út frá því gengið að stefndi greiddi ekki sérstaklega fyrir viðskiptavild enda gert ráð fyrir því að framlag hans í formi viðskiptavildar til félaganna jafngilti hlutfallslegri viðskiptavild eigendanna, eins þar var orðað. Í kaupsamningi aðila 26. mars 2003 var ekkert sagt um viðskiptavild en 28. sama mánaðar gerðir tveir samningar, annar hluthafasamningur um líf- og sjúkratryggingar og útgöngukjör hluthafanna úr félögunum og hinn um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu stefnda í félögin „til fyllingar“ samningnum frá 21. september 2002. Fram er komið í málinu að við gerð hluthafasamningsins hafi komið fram hugmyndir um að ákveðið yrði hver væri réttur hluthafa sem vildi hætta þátttöku í félagsskapnum og í því samhengi aðilar verið sammála um að óeðlilegt væri að stefndi eignaðist kröfu á áfrýjendur um greiðslu fyrir viðskiptavild kysi hann að ganga úr félaginu að skömmum tíma liðnum. Reikniregla 3. gr. hluthafasamningsins, sem fjalli um mat á endurgjaldi við sölu hluta í félögunum, hafi verið sett til að mæta þessu sjónarmiði. Aðilar gerðu á sama tíma hið sérstaka samkomulag „um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar samningi frá 21. september 2002.“ Þar er í fyrstu þremur málsgreinum annars vegar fjallað um það sameiginlega markmið eigenda að auka umfang viðskipta félaganna þannig að eigi síðar en á árinu 2006 hafi tekjur tvöfaldast frá því sem var árið 2002 og að staðreynt teldist að stefndi hefði lagt hlutfallslega jafnt til á við aðra um viðskiptavild þegar markmiðinu um tvöföldun tekna félaganna yrði náð og hins vegar um hugsanlega útgöngu stefnda fyrir þann tíma þannig að við útgöngu innan eins árs og þá eigi hann enga hlutdeild í viðskiptavild félagsins, og hlutfallslegan rétt eftir það. Í 4. mgr. þessa samkomulags segir: „Hafi ofangreindu viðmiði ekki verið náð að fullu á tímabilinu á ÞVÞ þá tvo kosti; að starfa áfram með skertan hlut í núverandi viðskiptavild félagsins eða að greiða núverandi sameigendum fjárhæð sem svarar til þess hlutfalls sem á vantar tvöföldun tekna af núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulags. Greiðslan fylgi breytingum á verðlagi.“ Eins og rakið hefur verið hafði stefndi greitt tilgreint kaupverð í samningi aðila um inngöngu stefnda 21. september 2002 og kaupsamningi aðila 26. mars 2003, áður en deila reis þeirra í milli um túlkun á ákvæðum þeirra samninga sem aðilar gerðu eftir það og vörðuðu hvort stefndi skyldi greiða sérstaklega fyrir viðskiptavild og þá hvernig því uppgjöri skyldi haga. Fallast verður á með stefnda að þegar svo hafi verið komið sé ekki unnt að líta á að í efnislegum ágreiningi um túlkun þessara viðbótarsamninga hafi falist veruleg vanefnd af hans hálfu, sem veitt hafi áfrýjendum heimild til að rifta heildarsamningum um kaup hans á fjórðungshlut í AM Kredit. Í öðru lagi reisa áfrýjendur aðalkröfu sína á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að afsala þeim hlutum sínum í AM Kredit ehf. í ársbyrjun 2007 hefði hann ekki staðið við samkomulagið. Hann hefði þess í stað ráðstafað hlutum sínum til þriðja manns, Sparisjóðs Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Áfrýjendur geti því ekki knúið fram efndir in natura og krefjist því efndabóta sem geri þá jafnsetta eða, að því frágengnu, skaðabóta á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, þar sem ráðstöfun stefnda hafi verið óheimil og saknæm og valdið þeim tjóni. Fram er komið að stefndi og áfrýjendur hafi sameiginlega staðið að sölu hluta sinna til sparisjóðsins í nóvember 2006. Þá hreyfðu áfrýjendur því ekki að þeir ættu rétt yfir hlutum stefnda. Eins og að framan er rakið var ljóst strax í upphafi árs 2007 að stefndi kysi að taka þann kost að afsala sér ekki eignarhluta sínum í AM Kredit heldur bjóða fram uppgjör í samræmi við sinn skilning á samkomulagi aðila. Engin skilyrði eru til að leggja skaðabótaábyrgð á stefnda þótt efnislegur ágreiningur um túlkun samninga hafi risið milli aðila. Verður því ekki á þessar málsástæður fallist. Ekki er heldur grundvöllur fyrir þeirri málsástæðu áfrýjenda sem reist er á auðgunarreglu kröfuréttar, enda ekki leitt í ljós að stefndi hafi auðgast á kostnað þeirra. Varakrafa áfrýjenda er á því reist að stefnda beri að greiða hverjum þeirra eftirstöðvar kaupverðs hlutanna, sem numið hafi verðmæti viðskiptavildar. Þar sem tekjur félagsins hafi ekki aukist og þar með ekki viðskiptavildin, reiknuð samkvæmt umsaminni reiknireglu 3. gr. hluthafasamningsins, beri stefnda að greiða þeim fjárhæð, verðbætta til loka ársins 2006, eins og samningur aðila hafi kveðið á um. Í ljós sé leitt að markmið um tekjuaukningu hafi ekki náðst. Stefnda hafi því borið að greiða áfrýjendum fyrir það verðmæti sem fólst í viðskiptavild fjárhæð sem samsvaraði 30% af veltu félagsins árið 2002, 72.012.550 krónum að frádregnum 892.009 krónum, eða 21.336.162 krónur verðbættar frá 1. janúar 2003 til 30. desember 2006 eða 25.357.538 krónur, sem geri 8.452.512 krónur til hvers þeirra. Til þrautavara sé gerð krafa um sömu fjárhæð og gerð var í bréfi áfrýjenda til stefnda 29. janúar 2007, 7.494.442 krónur til hvers, auk dráttarvaxta í báðum tilvikum frá 1. mars 2007. Svo sem rakið hefur verið reis ágreiningur aðila um þessar kröfur áfrýjenda. Heldur stefndi því fram að tilvísunin í fyllingarsamkomulaginu frá 28. mars 2003 til 3. gr. hluthafasamningsins frá sama degi eigi bæði við um veltuviðmið og hagnaðarviðmið, sem þar séu nefnd, en áfrýjendur að eingöngu hafi verið átt við veltuviðmið. Af orðalagi fyllingarsamkomulagsins 28. mars 2003, sem stefndi samdi, er ljóst að samningur aðila var að stefndi þyrfti ekki að greiða sérstaklega í peningum fyrir viðskiptavild í félögunum heldur yrði litið svo á að greiðsla hans kæmi í formi aukinnar viðskiptavildar, sem staðreynd yrði þegar tvöföldun á tekjum félaganna yrði náð 2006. Ef ekki yrði um þá tvöföldun að ræða hefði stefndi tvo kosti, að starfa áfram með skertan hlut eða greiða áfrýjendum fjárhæð sem svaraði til þess hlutfalls sem á vantaði tvöföldun tekna af viðskiptavild samkvæmt viðmiði 3. gr. hluthafasamningsins. Í 3. mgr. 3. gr. hluthafasamningsins segir að verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli reiknað sem 30% af samanlagðri veltu félaganna á ársgrundvelli, reiknaðri út frá viðkomandi milliuppgjöri. Verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli þó eigi nema hærri fjárhæð en sem nemur þreföldum meðalhagnaði beggja félaganna eftir skatta síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn hlutanna. Hlutahafasamningurinn fjallar um útgöngukjör hluthafa og 3. gr. hans er um mat á endurgjaldi við sölu hluta í félögunum. Hagnaðarviðmið 3. mgr. 3. gr. lítur til liðins tíma og getur því eðli máls samkvæmt ekki átt við um þann sem er að koma inn í félagið. Hefði tilvísun fyllingarsamkomulagsins átt að taka mið af hagnaði félaganna hefði þurft að taka það sérstaklega fram, en það var ekki gert. Er því eðlilegast að skilja tilvísunina svo, að hún vísi eingöngu til þess að viðskiptavild félaganna skuli reiknast 30% af veltu, en slíkt mun hafa tíðkast í viðskiptum af þessu tagi. Verður því skilningur áfrýjenda á þessu samkomulagi lagður til grundvallar en skilningi stefnda hafnað. Stefndi hefur borið fyrir sig brostnar forsendur. Þegar aðilar gerðu samkomulagið 7. október 2005 hreyfði því enginn að forsendur hefðu breyst, hvað þá brostið. Þegar þessa er gætt og jafnframt, að í fyllingarsamkomulagi aðila 28. mars 2003 var í lokamálsgrein sérstaklega vikið að því hvað gera skyldi yrðu verulegar breytingar á forsendum samkomulagsins, getur stefndi ekki reist sýknukröfu sína á brostnum forsendum. Stefndi ber loks fyrir sig tómlæti áfrýjenda, sem ekki hafi hirt um að reyna innheimtu krafna sinna fyrr en með málshöfðun í október 2008 og gera verði kröfu til þess að hæstaréttarlögmenn haldi rétti sínum til laga án ástæðulauss dráttar. Eins og rakið hefur verið beindu áfrýjendur bréflega kröfu að stefnda í janúar 2007, þegar ágreiningur þeirra var kominn upp. Þeir héldu því fram rétti sínum án ástæðulauss dráttar. Enda þótt þeir hafi ekki höfðað mál þetta fyrr en í október ári síðar telst það ekki tómlæti sem leitt geti til þess að krafa þeirra falli niður. Verður sýknukrafa stefnda því ekki tekin til greina. Tölulegar forsendur varakröfu áfrýjenda standast ekki skoðun. Þrautavarakrafa áfrýjenda var sett fram í kröfubréfi þeirra 29. janúar 2007 með þeim skýringum sem þar voru gefnar og raktar hafa verið. Stefndi hefur ekki fært fram töluleg andmæli við henni sem hald er í. Verður hún því tekin til greina og verður stefnda gert að greiða hverjum áfrýjenda fyrir sig 7.494.442 krónur. Dráttarvextir reiknast samkvæmt samningi aðila að liðnum 14 dögum „frá því uppgjör félagsins fyrir árið 2006 liggur fyrir“, en það var með samþykkt ársreiknings á aðalfundi 21. mars 2007. Rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, Þórarinn V. Þórarinsson, greiði áfrýjendum, Hróbjarti Jónatanssyni, Reyni Karlssyni og Sveini Jónatanssyni, hverjum fyrir sig 7.494.442 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl 2007 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 17. apríl, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hróbjarti Jónatanssyni, kt. 270458-5649, Ljárskógum 6, Reykjavík, Reyni Karlssyni, kt. 220356-5239, Logafold 102, Reykjavík, og Sveini Jónatanssyni, kt. 130663-2309, Deildarási 16, Reykjavík, með stefnu, birtri 31. október 2008, á hendur Þórarni V. Þórarinssyni, kt. 250654-2869, Einimel 2, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær, aðallega, að stefnda verði gert að greiða hverjum stefnanda kr. 13.627.744, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2007 til greiðsludags, en til vara, að stefnda verði gert að greiða hverjum stefnanda kr. 8.452.512, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2007 til greiðsludags. Enn fremur krefjast stefnendur í báðum tilvikum, hver um sig, málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins, og að tekið verði tillit til þess, að stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og stefnendur in solidum dæmdir til greiðslu málskostnaðar að mati réttarins, auk virðisaukaskatts, en stefndi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. II Málavextir Hinn 21. september 2002 gerðu aðilar máls þessa með sér samning um inngöngu stefnda, Þórarins V. Þórarinssonar annars vegar í sameignarfélagið AM Praxis og hins vegar í einkahlutafélagið AM Kredit, en félögin voru í eigu stefnenda. Var samið um, að stefndi myndi gerast eigandi að einu fjórða hluta í félögunum frá og með 1. október 2002 og starfa sem lögmaður AM Praxis frá sama tíma. Í 2. gr. samningsins segir, að ÞVÞ (stefndi) greiði ekki sérstaklega fyrir viðskiptavild, enda sé gert ráð fyrir því, að framlag hans í formi viðskiptavildar til félaganna jafngildi hlutfallslegri viðskiptavild „núverandi eigenda“. Ljósrit af eintaki samningsins, sem liggur fyrir í máli þessu, ber ekki með sér, að frumrit samningsins hafi verið undirritað af stefnanda, Hróbjarti Jónatanssyni, en ekki er ágreiningur með aðilum um gildi samningsins. Hinn 26. mars 2003 undirrituðu málsaðilar samning um kaup stefnda á 25% hlut í AM Kredit annars vegar og hins vegar í AM Praxis, og var sá samningur byggður á framangreindum samningi frá 21. september 2002 um inngöngu stefnanda í félögin. Umsamið kaupverð beggja félaganna samkvæmt samningnum var kr. 6.700.000 og skiptist þannig, að stefndi greiddi kr. 4.200.000 fyrir hlutinn í innheimtufyrirtækinu AM Kredit og kr. 2.500.000 fyrir hlutinn í lögfræðiskrifstofunni AM Praxis. Við verðlagningu hlutanna í báðum félögunum var horft til bókfærðs verðmætis varanlegra rekstrarfjármuna, veltufjármuna og fastafjármuna, en viðskipta­vildar er ekki getið það. Voru kaupin miðuð við 1. janúar 2003. Við samningsgerðina lágu fyrir óendurskoðuð uppgjör ársins 2002 og endurskoðuð níu mánaða milliuppgjör sama árs. Við undirskrift kaupsamningsins hafði stefndi þegar greitt stefnendum kr. 6.232.717, en eftirstöðvarnar, kr. 467.283 skyldu greiddar kr. 30. mars 2003, enda myndu þá liggja fyrir endurskoðaðir ársreikningar félaganna fyrir árið 2002. Var verðlagning félaganna byggð á verðmati endurskoðanda, dags. 30. september 2002. Þann 28. mars 2003 gengu stefndi og stefnendur frá hluthafasamkomulagi vegna félaganna, sem stefndi hafði keypt hluti í. Hluthafasamkomulagið fjallaði m.a. um réttarstöðu hluthafanna við sölu hluta sinna, sbr. 3. gr. þess. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. og samþykktum félaganna áttu stjórnir félaganna fyrir þeirra hönd, og að þeim frágengnum aðrir hluthafar, bæði kauprétt og forkaupsrétt að hlutum þess hluthafa, sem vildi selja hluti sína. Í 2. og 3. mgr. 3. gr. hluthafasamkomulagsins er að finna nánari útfærslu á kaupréttinum. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. skyldi endurgjaldið (nafnverð x gengi) fyrir hina seldu hluti fundið út með sömu reiknireglu og matsaðferð og notuð var, þegar stefndi samdi um kaup sín á hlutum í félögunum þann 1. október 2002. Í 3. mgr. 3. gr. er síðan kveðið á um, að til viðbótar verði, byggðu á efnislegum verðmætum, skyldi koma viðbót við kaupverðið, sem reikna skyldi út frá viðskiptavild félaganna. Viðskiptavildin skyldi vera 30% af samanlagðri veltu félaganna á ársgrundvelli, reiknaðri út frá viðkomandi milliuppgjöri. Í lokamálslið greinarinnar segir, að verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli þó eigi nema hærri fjárhæð en sem nemi þreföldum meðalhagnaði beggja félaganna eftir skatta síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn hlutanna. Sama dag og gengið var frá hluthafasamkomulaginu var gert sérstakt samkomulag um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar samningi aðila frá 21. september 2002 (ranglega sagt vera frá 2001 í samningnum). Segir svo í samkomulaginu, að það sé sameiginlegt markmið eigenda félaganna að auka umfang viðskipta félaganna, þannig að eigi síðar en á árinu 2006 hafi tekjur tvöfaldast frá því sem var á árinu 2002. Þá er ákvæði í samkomulaginu, sem girðir fyrir það, að stefndi eignist hlutdeild í viðskiptavild félagsins gangi hann úr því innan eins árs, en við útgöngu eftir það, en áður en framangreindu markmiði um tvöföldun tekna sé náð, verði réttur hans hlutfallslegur miðað við árangur á tilgreindum mælikvarða. Í 4. mgr. samkomulagsins er síðan kveðið á um, hvernig með skyldi farið, ef tekjuaukningarmarkmiðum stefnda og stefnenda samkvæmt samkomulaginu yrði ekki náð. Segir þar, að stefndi eigi þá tvo kosti, þ.e. að starfa áfram með skertan hlut í „núverandi viðskiptavild félagsins“, þ.e. eins og hún var við samningsgerð, eða að greiða „núverandi sameigendum“, þ.e. þeim sem stóðu að samningnum, fjárhæð sem svari til þess hlutfalls, sem á vanti tvöföldun tekna af „núverandi viðskiptavild“ skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins, og skyldi greiðslan fylgja breytingum á verðlagi. Í 5. málsgrein samkomulagsins segir loks, að verði orsök þess, að framangreint markmið um tvöföldun tekna náist ekki, rakin til verulegra breytinga á forsendum samkomulagsins, séu aðilar sammála um að meta áhrif þess á efni samkomulagsins og endurskoða þá viðmið, ef frammistaða ÞVÞ og forsendur að öðru leyti gefi tilefni til „að bestu manna yfirsýn“. Þann 23. mars 2005 tilkynnti stefnandinn, Hróbjartur Jónatansson, sameigendum sínum að AM Praxis og AM Kredit, þ.m.t. stefnda, að hann segði upp hluthafasamkomulagi aðila vegna trúnaðarbrests, sem hann kvað orðinn í samskiptum við sameigandann og meðstefnanda máls þessa, Reyni Karlsson. Hinn 7. október 2005 gerðu aðilar með sér samkomulag um viðmið fyrir mat á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin AM Praxis ehf. og AM Kredit ehf. til fyllingar á kaup- og hluthafasamningum, sem gerðir voru við innkomuna. Var samkomulagið gert í tengslum við fyrirhugaða sameiningu á AM Kredit og Premium. Segir þar m.a., að komi til sameiningarinnar, þannig að AM Kredit og eigendur þess eignist 50% í sameinuðu fyrirtæki eða eftir atvikum í hvoru fyrirtæki, sé samkomulag um að taka mið af lykiltölum sameinaðs félags á árinu 2006, þannig að til viðmiðunar fyrir veltumarkmið komi sama hlutfall af öllum tekjum sameinaðs félags og svarar til tekna AM Kredit af samanlögðum tekjutölum AM Kredit og Premium á fyrrihluta árs 2005 samkvæmt milliuppgjöri félaganna. Enn fremur segir í lokamálsgrein, að verði ekki um að ræða tvöföldun á veltu AM Kredit á árinu 2006 frá þeim grunni, sem greinir í samkomulagi aðila, en ÞVÞ kjósi ekki að hagnýta sér rétt sinn til að jafna hlut sinn í viðskiptavild félagsins með greiðslu til eldri hluthafa, skuli hlutur ÞVÞ frá og með 1. janúar 2007 í AM Kredit/Premium skerðast í samræmi við reiknireglu samkomulagsins, með þeirri aðlögum, sem í samkomulaginu greinir. Við útreikning eignarhluta í félaginu skuli þá taka tillit til eignarhluta ÞVÞ í „platformi“ félagsins. Ný eignarhlutföll taki þá gildi miðað við 1. janúar 2007, og skuli ÞVÞ þá afsala sér hlutum til sameigenda sinna í AM Kredit að tiltölu, þannig að hver eigi frá þeim tíma hlut í félaginu í samræmi við tilvitnaðar leikreglur. Kjósi ÞVÞ að jafna það, sem á kunni að vanta, að viðskiptavild félagsins hafi aukist í samræmi við forsendur tilvitnaðs samkomulags, skuli hann greiða sameigendum sínum hlutdeild hvers um sig í kaupverði innan 14 daga frá því að uppgjör félagsins frá 2006 liggur fyrir. Hinn 6. desember 2005 gerðu aðilar með sér nýtt hluthafasamkomulag varðandi rekstur AM Praxis. Leiddi áðurgreind uppsögn til þess, að samstarfi um þann rekstur, sem stefndi hafði keypt sig inn í, var slitið. Stefndi kveður uppgjöri vegna slitanna hafa átt að vera lokið eigi síðar en 31. desember 2005, en því sé enn ólokið og ekki ljóst, hver skuldi hverjum hvað í því félagi. Þann 16. desember 2005 var Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra tilkynnt, að AM Kredit hefði verið skipt upp og hluti eigna og skulda færður yfir til Premium Group hf. Fengu hluthafar í AM Kredit hluti að nafnverði kr. 43.733.333 í Premium Group hf., eða kr. 10.933.333,25 hver. Svaraði það til 50% alls hlutafjár PremiumGroup hf., sem var kr. 87.466.666. Í gögnum tengdum skiptingunni var kveðið á um, að enginn hluthafi nyti sérréttinda við skiptinguna. Síðla árs 2006 seldi stefndi helming hluta sinna í Premium Kredit hf. til Sparisjóðs Mýrarsýslu (SPM) og var söluverðið kr. 24.982.666. Samdi stefndi jafnframt um sölurétt á þeim hlutum, sem hann hélt eftir, á sama verði, að viðbættum vöxtum, sem námu REIBOR. Hið sama gerðu stefnendur málsins, fyrir utan Hróbjart, sem seldi strax alla hluti sína í félaginu. Stefndi seldi eftirstöðvar hluta sinna til SPM í mars 2008 á umsömdu verði, kr. 24.982.666 (með vöxtum alls kr. 29.574.668). Samanlagt söluverð var því kr. 49.965.332 (fyrir utan REIBOR vexti). Heitir félagið nú Veita fjármálaþjónusta hf. Í gögnum málsins kemur fram, að sama dag, 25. október 2006, geri Sparisjóður Mýrasýslu tilboð í hlutabréf Jónasar Jónatanssonar í Premium Kredit hf., en ekki kemur fram í öðrum gögnum málsins, hvenær eða hvernig hann eignaðist hlut í fyrirtækinu. Samkvæmt ársreikningi AM Kredit ehf. fyrir árið 2002 var velta fyrirtækisins á því ári kr. 72.012.550. Velta ársins 2003 nam kr. 68.036.242, árið 2004 kr. 70.734.710 og kr. 62.356.110 á árinu 2005. Velta hins sameinaða félags (AM Kredit ehf. og Premium hf.) á árinu 2006 var kr. 145.809.118. Nam 50% hlutfall veltu því kr. 72.904.559. Stefnendur kveða, að í byrjun árs 2007, þegar veltutölur ársins 2006 lágu fyrir, hafi verið ljóst, að markmið um tvöföldun tekna (veltu) hafi verið fjarri því að hafa náðst og raunar engin veltuaukning orðið. Skyldi stefndi því, sbr. samkomulag aðila frá 7. október 2005, annað hvort sæta skerðingu á eignarhlutdeild sinni í AM Kredit ehf., nú hinu sameinaða félagi, eða greiða stefnendum það, sem á vantaði, að markmið aðila um tvöföldun viðskiptavildar næðist. Hafi stefnendur því óskað eftir fundi með stefnda til að ræða uppgjörsmál, en stefndi hafi ekki gefið færi á því. Stefnendur hafi þá óskað eftir því við endurskoðanda félagsins, að hann reiknaði út verðmæti ógreiddrar viðskiptavildar á grundvelli samkomulaga aðila. Í framhaldi af því hafi stefnendur sent stefnda bréf, dags. 29. janúar 2007, þar sem stefndi var krafinn formlega um greiðslu á grundvelli samninga aðila. Hafi verið krafist kr. 7.494.442 til hvers stefnanda, eða samtals kr. 22.483.326, og óskað eftir greiðslu innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins. Stefndi hafi hafnað kröfum stefnenda, meðal annars þar sem hann hafi lýst sig ósammála túlkun stefnenda á samkomulagi aðila, svo sem fram komi í bréfaskiptum aðila, dags. 7. febrúar 2007, 25. mars 2007, 29. mars 2007, 17. apríl 2007, 18. aprí1 2007, 23. aprí1 2007 og 4. maí 2007. Með bréfi, dags. 18. aprí1 2007, lýstu stefnendur yfir riftun gagnvart stefnda á samkomulagi aðila um kaup stefnda á viðskiptavild í félaginu, á grundvelli verulegra vanefnda stefnda, og var gerð krafa um, að stefndi skilaði til baka (framseldi) hlutina í Premium Kredit hf., en greiddi með peningum, sem næmi þeim hlutum, sem hann hefði þegar selt, að frátöldu því verðmæti, sem fólst í „platformi“ félagsins. Með bréfi, dags. 23. aprí1 s. ár, hafnaði stefndi kröfu stefnenda um riftun. Var riftunarkrafan ítrekuð af hálfu stefnenda með bréfi, dags. 4. maí 2007. Stefndi féllst heldur ekki á þá tilkynningu um riftun og ráðstafaði eftirstöðvum hluta sinna í Premium Kredit hf. eftir þetta. Aðilar náðu ekki samkomulagi um kröfu stefnenda á hendur stefnda um greiðslu vegna viðskiptavildar. III Málsástæður stefnenda Aðalkrafa Stefnendur byggja kröfur sínar á því, að þeir hafi, með riftunaryfirlýsingu hinn 18. aprí1 2007, rift kaupsamningi við stefnda um kaup á hlutum í AM Kredit ehf., síðar Premium Kredit hf., að frádregnum þeim hlutum, sem samsvarað hafi verðmæti eigin fjár félagsins hlutfallslega (platformi, sbr. síðar). Skilyrði riftunar hafi verið uppfyllt, þ.e. að á þeim tíma hafi legið fyrir veruleg vanefnd af hálfu stefnda á samningsskyldum. Samkvæmt reiknireglu 3. gr. hluthafasamkomulags aðila, sbr. dskj. nr. 6, sem samkomulag aðila, dags. 7. október 2005, vísi til, skyldi viðskiptavild reiknast sem 30% af veltu á ársgrundvelli. Þessi velta hafi síðan, á grundvelli samkomulaga aðila, átt að hafa tvöfaldast eigi síðar en í lok árs 2006, til að stefndi teldist hafa áunnið sér þau verðmæti til jafns við stefnendur, sem falist hafi í viðskiptavild, og þannig greitt að fullu fyrir hina keyptu hluti. Þar sem veltan hafi hins vegar ekkert aukist, hafi stefndi engan rétt átt til hlutdeildar í viðskiptavild um áramótin 2006/2007 (nú hins sameinaða félags, sbr. viðbótarsamkomulag aðila, dags. 7. október 2005), nema því aðeins að hann greiddi fyrir hana í samræmi við reiknireglu samkomulagsins. Í ljósi þess að stefndi hafi ekki greitt í samræmi við samkomulagið, hafi honum borið að sæta skerðingu á hlutum sínum í félaginu og afsala þeim til stefnenda, þannig að hlutur hans í félaginu svaraði aðeins til þeirra verðmæta, sem falist hafi í eigin fé félagsins eða „platforminu“, sbr. og viðbótarsamkomulag aðila, dags. 7. október 2005, dskj. nr. 7. Með bréfum, dags. 29. janúar 2007, 25. mars, 29. mars og 18. aprí1 s.á., hafi stefnendur ítrekað skorað á stefnda að virða samningsskuldbindingar sínar og greiða það, sem á hafi vantað, að greitt hefði verið fyrir viðskiptavild, eða að afsala sér (framselja) til stefnenda hlutum í félaginu, þá Premium Kredit hf., í samræmi við tilvísuð samkomulög, sbr. einkum samkomulag, dags. 7. október 2005. Við þessu hafi stefndi ekki orðið, heldur hafi hann ráðstafað umræddum hlutum til þriðja manns í andstöðu við framangreint. Teljist stefnendur hafa átt rétt á að rifta umræddum kaupum stefnda og krefjast greiðslu á andvirði hins selda úr hendi stefnda, sbr. nánar síðar. Í kröfu um endurgreiðslu felist krafa um viðurkenningu á umræddri riftun. Af riftun stefnenda leiði, sbr. hér að framan, að stefnda hafi borið að afhenda stefnendum til baka hið selda, að því leyti sem hann hafi enn haft það undir höndum, enda hafi þeir áskilið sér að fá hið selda afhent til baka, sbr. samkomulag aðila frá 7. október 2005, en ella greiða andvirði þess og tryggja þannig skaðleysi stefnenda. Á hinn bóginn sé ljóst, að af hvorugu hafi orðið, en stefndi hafi hins vegar ráðstafaði hinu selda til þriðja manns. Af hálfu stefnenda sé því gerð sú krafa á hendur stefnda, að hann greiði stefnendum fjárhæð, sem geri þá eins setta og ef stefndi hefði afhent stefnendum til baka hluti í félaginu, svo sem honum hafi borið. Stefnendur byggi á því, að sú fjárhæð nemi kr. 13.627.744 til hvers stefnenda, þ.e. þeim hluta söluverðmætis 12,5% hluta stefnda í sameinuðu félagi, síðar Veitu fjármálaþjónustu hf., sem hafi verið umfram verðmæti bókfærðs eigin fjár félagsins á viðmiðunartíma samkvæmt samkomulagi aðila, þ.e. í árslok 2006. Nánar tiltekið hafi söluverð, samkvæmt kaupsamningi stefnda og SPM, verið 12,5% eignarhluta stefnda í félaginu, að nafnvirði kr. 10.933.333,25, alls kr. 49.965.332. Bókfært eigið fé Veitu fjármálaþjónustu hf. hafi í árslok 2006 verið kr. 72.656.799. Hlutdeild 12,5% hlutar í bókfærðu eigin fé félagsins hafi numið kr. 9.082.099. Af því leiði, að hluti viðskiptavildar í söluverðmæti hlutar stefnda hafi numið kr. 40.883.232, eða sem nemi 81.823% af söluverðmæti hlutarins (kr. 49.965.332, að frádregnum kr. 9.082.099). Hlutur stefnda eftir skerðingu hafi því átt að nema kr. 1.987.242 að nafnvirði, þ.e. 18,176% af kr. 10.933.333. Með því að stefndi hafi selt alla hlutina til SPM samkvæmt framangreindu, beri honum að greiða stefnendum söluandvirði 12,5% í félaginu, sem hann hafi selt umfram andvirði síns hluta, sem hafi verið kr. 9.082.099 eða kr. 13.627.744 til hvers stefnenda (3 x 13.627.744, eða kr. 40.883.232). Sé stefndi þá eins settur og hann hefði selt einungis þann hluta sinn í sameinuðu félagi, Veitu fjármálaþjónustu hf., sem hann hafi átt rétt til samkvæmt samningum aðila. Verði ekki fallist á riftun, leiði af kaupsamningi aðila, sbr. og samkomulag, dags. 7. október 2005, að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að afsala hlutum sínum í félaginu AM Kredit ehf. (síðar sameinað félag AM Kredit ehf. og Premium hf.) til stefnenda í upphafi árs 2007, þar sem hann hafi ekki áunnið sér rétt til þeirra verðmæta, sem hafi falist í viðskiptavild félagsins, og hafi heldur ekki greitt stefnendum umsamda fjárhæð fyrir hana samkvæmt samkomulagi aðila. Stefndi hafi hins vegar ráðstafað hlutum sínum til þriðja manns, þ.e. SPM, gagnstætt samkomulagi aðila. Stefnendur eigi þess því ekki lengur kost að knýja fram efndir in natura, þ.e. að stefndi afsali til þeirra þeim hlutum, sem skerðingin hafi tekið til. Í stað efnda in natura, og í samræmi við meginreglur kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, krefjist stefnendur því fjárgreiðslu úr hendi stefnda, sem geri þá eins setta og ef stefndi hefði afsalað (framselt) stefnendum hlutum í félaginu, svo sem honum hafi borið, í samræmi við það eðli efndabóta að gera kröfuhafa eins settan og ef réttar efndir hefðu átt sér stað. Stefnendur byggi á því, að fjárhæð efndabóta nemi kr. 13.627.744, þ.e. þeim hluta söluverðmætis 12,5% hluta stefnda í sameinuðu félagi, síðar Veitu fjármálaþjónustu hf., sem sé umfram verðmæti bókfærðs eigin fjár félagsins, sbr. það sem áður er sagt. Verði ekki fallist á kröfu stefnenda um efndabætur, leiði af kaupsamningi aðila, sbr. og samkomulag, dags. 7. október 2005, að fyrst stefndi hafi kosið að greiða ekki fyrir viðskiptavildina, hafi honum borið að sæta skerðingu á eignarhlutdeild og honum því verið óheimilt að ráðstafa hlutum sínum til SPM, nema að því marki sem hafi numið réttri eignarhlutdeild hans í félaginu. Stefnendur eigi rétt á að fá umræddan mismun bættan á grundvelli almennra skaðabótareglna, enda um óheimila, og þar með saknæma, ráðstöfun stefnda að ræða, sem valdi stefnendum tjóni sem þessari fjárhæð nemi, þ.e. kr. 13.627.744, sbr. og framangreinda útreikninga. Stefnendur byggi jafnframt á því, að sama niðurstaða og að ofan greini leiði af auðgunarreglu kröfuréttar. Stefndi hafi, án réttmætrar ástæðu, öðlast verðmæti, þ.e. í formi verðmætis viðskiptavildar, sem hafi tilheyrt stefnendum, þar eð stefndi hafi ekki uppfyllt samningsbundnar skyldur fyrir yfirfærslu verðmætanna. Með því að ráðstafa þessum verðmætum síðan til þriðja aðila, hafi stefndi auðgast á kostnað stefnenda þannig að óréttmætt teljist, enda hafi hann, eins og sakir standi, fengið verðmætin, án greiðslu nokkurs endurgjalds. Beri stefnda að skila stefnendum andvirði þessarar auðgunar, þ.e. kr. 13.627.744 til hvers stefnenda, sbr. framangreindan útreikning. Dráttarvaxta af aðalkröfu sé krafist frá og með 1. mars 2007, þ.e. mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs stefnenda, dags. 29. janúar 2007, sbr. dskj. nr. 13 og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en þá hafi stefnda mátt vera ljóst, að hann héldi umræddum verðmætum frá stefnendum með saknæmum og ólögmætum hætti. Varakrafa Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnenda, sé þess krafist, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum hverjum um sig kr. 8.452.512. Stefnendur byggi á því, að stefnda beri að greiða stefnendum eftirstöðvar kaupverðs hlutanna, sem hafi numið verðmæti viðskiptavildar. Þar sem tekjur félagsins hafi ekki aukist, og þar með ekki viðskiptavildin, reiknuð samkvæmt umsaminni reiknireglu 3. gr. hluthafa­­samkomulagsins, sbr. að framan, beri stefnda að greiða stefnendum fjárhæð, verðbætta til loka ársins 2006, sem svari til þess, sem á vanti, að viðskiptavild hefði tvöfaldast á tímabilinu 2002-2006, sbr. samkomulag aðila, dags. 28. mars 2003, sbr. dskj. nr. 5, og viðbótarsamkomulag aðila, dags. 7. október 2005, til fyllingar því, sbr. dskj. nr. 7. Velta félagsins á árinu 2002 hafi numið kr. 72.012.550. Tvöföldun veltu til loka ársins 2006 hefði því átt að nema kr. 144.025.100. Veltuviðmiðun á árinu 2006, skyldi miðast við helming veltu sameinaðs félags, Premium Kredit hf. Velta þess félags árið 2006 hafi numið kr. 145.809.118. Helmingur þeirrar fjárhæðar hefði því numið kr. 72.904.550 og því ljóst, að markmið um tekjuaukningu hafi ekki náðst. Stefnda hafi því borið, samkvæmt samkomulagi aðila, að greiða stefnendum fyrir það verðmæti, sem falist hafi í viðskiptavild, fjárhæð, sem samsvaraði 30% af veltu ársins 2002. Nemi sú fjárhæð samkvæmt 3. gr. hluthafasamkomulagsins, leiðrétt með tilliti til veltuhækkunar hjá Premium 2006 (50% af ársveltu 2006) kr. 72.012.550 mínus kr. 72.904.559, eða kr. 892.009 hækkun. Kr. 72.012.550 mínus kr. 892.009 geri kr. 71.120.541. 30% af þeirri fjárhæð geri kr. 21.336.162. Sú fjárhæð hækkuð samkvæmt vísitölu neysluverðs frá janúar 2003 til desember 2006 (223,9x266,1) geri kr. 25.357.538. Krafa hvers stefnanda nemi því kr. 8.452.512 samkvæmt varakröfu. Krafist sé dráttarvaxta frá 1. mars, 2007, þ.e. mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs stefnenda, dags. 29. janúar 2007, sbr. dskj. nr. 13 og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í samræmi við framangreint hafni stefnendur afdráttarlaust þeim skilningi stefnda, sbr. nánar dskj. nr. 15, að útreikningur á viðskiptavild til greiðslu til stefnenda skv. samningum aðila skyldi miðast við tilvísaðar veltutölur, en þó aldrei meira en hagnaði þriggja ára eftir gerð kaupsamnings. Í samningum aðila frá 26. mars 2003, sbr. og 28. mars s.á., hafi stefndi skuldbundið sig til þess, ef hann vildi eignast hlutdeild í viðskiptavild félagsins til jafns við stefnendur, að greiða það, sem vantað hafi upp á tvöföldun á „núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulags. Greiðslan fylgi breytingum á verðlagi“ Hafi bersýnilega verið vísað til viðskiptavildar félagsins á þeim tíma, sem samningurinn var gerður, skv. útreikningsaðferð 3. gr. hluthafasamkomulagsins, sbr. dskj. nr. 6. Tilvísun í 3. gr. hluthafasamkomulagsins hafi þannig eingöngu lotið að því, hvernig skilgreina skyldi viðskiptavild, þ.e. að miða skyldi við 30% af ársveltu, svo sem orðalag samkomulags aðila beri ljóslega með sér. Ákvæði 3. gr. varðandi hámarksgreiðslu, sem miðast skyldi við þrefaldan meðalhagnað, eigi eingöngu við um það tilvik, þegar hluthafi gangi úr félaginu í framtíðinni (útganga fullgilds félaga), en eigi ekki við um ákvörðun kaupsverðs skv. samkomulagi aðila, dags. 26. mars 2003, sbr. og dags. 28. mars s.á. Þessi skilningur sé síðan áréttaður í samkomulagi aðila frá 7. október 2005, sbr. dskj. nr. 7, þar sem einungis sé samið um nýjar viðmiðanir hvað varði veltu. Hefði það verið ætlun og skilningur aðila, að það væru tveir mælikvarðar, þannig að það yrði að miða bæði við veltu og hagnað, þá hefði verið nauðsynlegt að semja einnig um nýtt viðmið, hvað varðaði hagnað. Þetta hafi sérstaklega átt við, þar sem ljóst hafi verið, að umbreyting yrði á rekstri hins selda félags, þegar það rynni saman við Premium, enda ljóst, að hinn sameinaði rekstur yrði á breyttum vettvangi, þar sem mikil áhersla yrði lögð á markaðssetningu en ekki hagnað fyrstu árin. Skilningur stefnda feli jafnframt í sér þá rökrænu mótsögn við skuldbindingu hans, að eftir því sem framtíðarhagnaður félagsins væri minni, þeim mun lægri væri greiðsla stefnda til stefnenda, og hann hefði því bersýnilega fjárhagslegan ávinning af því að leggja félaginu ekki til þau viðskipti og viðskiptavild, sem hann hafi lofað, í því skyni að komast hjá greiðslu fyrir viðskiptavildina í lok árs 2006. Þá eigi þessi skilningur sér hvorki stoð í orðalagi umræddra samninga né öðrum gögnum málsins, og beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir öðru. Stefnendur bendi einnig á, að slík túlkun leiði til óeðlilegrar niðurstöðu í viðskiptalegu tilliti, þ.e.a.s. að stefndi skuli, eins og hér sé ástatt, í engu greiða fyrir umþrætta viðskiptavild, þrátt fyrir að hann hafi ráðstafað henni til þriðja aðila fyrir tæplega fimmtíu milljónir króna. Af hálfu stefnenda sé sérstaklega byggt á því, að umrædd útfærsla á greiðslu fyrir viðskiptavild, og eftir atvikum afhendingu hluta til baka, sé frá stefnda komin, en ekki stefnendum. Stefnendur vísi um samlagsaðild stefnenda til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, en dómkröfur þeirra eigi rætur að rekja til sama löggernings og sömu atvika. Þá vísi stefnendur til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndir skuldbindinga og vanefndaúrræða kröfuréttar, þ.m.t. auðgunarreglu kröfuréttar, auk almennra skaðabótareglna. Um dráttarvaxtakröfu vísist til III. kafla laga nr. 38/2001, og um málskostnaðarkröfu til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Stefndi byggi á því, að við sölu hlutanna í Premium Kredit þann 25. október 2006 hafi Hróbjartur Jónatansson framselt Sparisjóði Mýrasýslu, hlutina með öllum réttindum og skyldum þeim tengdum. Kaupverðið, sem Sparisjóður Mýrasýslu hafi greitt Hróbjarti fyrir hluti hans í Premium Kredit, kr. 4,57 á hlut, hafi tekið mið af öllum efnahag félagsins, þ.m.t. viðskiptavild og framtíðartekjustreymi þess. Hróbjartur hafi horfið úr hópi hluthafa. Sala Hróbjarts hafi verið gerð með samþykki annarra hluthafa, sem fallið hafi frá forkaupsrétti sínum, og þá væntanlega einnig stjórnar AM Kredit/Premium, sem hafi átt kauprétt að þeim samkvæmt hluthafasamningi. Við framsal hlutanna frá stefnandanum Hróbjarti til Sparisjóðs Mýrasýslu hafi sparisjóðurinn eignast öll réttindi, sem hlutunum tilheyrðu, þó að hann yrði ekki að sama skapi bundinn af hluthafasamkomulaginu. Við söluna hafi Hróbjartur horfið úr hópi hluthafa og hafi því ekki eftir það getað verið aðili hluthafasamnings í félaginu eða viðaukum við hann. Hróbjartur hafi enga fyrirvara gert við söluna um það gagnvart stefnda, sem hafi á sama tíma verið að selja helming hluta sinna, að hann kynni að eiga hlutdeild í söluandvirði hluta hans eða hlutdeild í þeim hlutum, sem stefndi hafi ekki selt og hafði eignast sölurétt að til Sparisjóðs Mýrasýslu, samkvæmt samkomulagi frá 1. nóvember 2006. Hróbjartur Jónatansson eigi því enga kröfu á hendur stefnda, og beri að sýkna stefnda af öllum kröfum hans vegna aðildarskorts. Sömu sjónarmið eigi við um stefnandann, Svein Jónatansson, sem hafi hætt þátttöku í sameiginlegum rekstri undir merkjum AM Praxis í árslok 2005 og látið af störfum í þágu AM Kredit og hins sameinaða félags, sem þó hafi verið aðalstarfi hans árum saman. Hafi sameigendur hans frá þeim tíma átt kröfu um að innleysa hlut hans í félaginu og fjarstæða, að hann eigi kröfu á hendur öðrum sameigendum, sem grundvallist á takmörkuðu gengi AM Kredit/Premium, eftir að hann hafi hætt að leggja því starfskrafta sína, og það fullu ári áður en viðmið fyrir árangri í uppbyggingu viðskiptavildar félagsins skyldi mælt. Með vísan til þessa geti hvorki Sveinn né Hróbjartur átt aðild að máli þessu, þar sem þeir hafi gengið út úr samstarfinu við stefnda, áður en því tímamarki hafi verið náð, sem miða hafi átt tekjuaukninguna við samkvæmt samningnum frá 7. október 2005. Breyti engu í því sambandi þó að Sveinn hafi haldið hlutum sínum, þar sem þeir hafi verið bundnir kauprétti félagsins og annarra hluthafa, eftir að hann lét af störfum. Verði ekki fallist á framangreint, byggi stefndi á því að sýkna eigi hann af kröfum allra stefnenda máls þessa vegna forsendubrests. Stefndi byggi sýknukröfu sína á því, að hann hafi, með samningi, dagsettum 26. mars 2002, keypt sig inn í rekstur tveggja félaga. Verð hlutanna í þeim viðskiptunum hafi tekið mið af verðmæti varanlegra rekstrarfjármuna, veltufjármuna og fastafjármuna, að undanskilinni viðskiptavild. Fyrir viðskiptavildina hafi hann aldrei átt að greiða stefnendum, nema í því undantekningartilviki, að hann og stefnendur næðu ekki því tekjumarkmiði, sem þeir hafi sett sér að ná. Með ákvæði í samþykktum hlutafélaganna og hluthafasamkomulaginu hafi sérstakar hömlur verið lagðar á meðferð hlutanna og stjórn og öðrum hluthöfum tryggður bæði kaupréttur og forkaupsréttur að hlutum, vildi einhver hluthafi selja hlut sinn og hverfa á braut. Við ákvörðun kaupréttarverðs hafi, auk grunnverðs hlutanna, sem byggja hafi átt á verðmæti varanlegra rekstrarfjármuna, veltufjármuna og fastafjármuna, að undanskilinni viðskiptavild, átt að greiða viðbót, sem byggðist á tilteknum hundraðshluta veltu yfir ákveðið tímabil, eða meðaltali tekna eftir skatta um ákveðinn tíma, væru þær lægri en veltan. Þessari aðferð hafi átti þó aðeins átt að beita, hefðu forsendur í rekstri eða rekstrarumhverfi félaganna ekki breytst. Þrátt fyrir þessi skýlausu ákvæði hafi stefndi fallist á, að hann mætti ekki selja hluti sína verði, sem grundvallaðist á reglu 3. mgr. 3. gr. hluthafasamkomulagsins, fyrr en tekjur félaganna hefðu tvöfaldast, og hafi verið stefnt að því, að það yrði í síðasta lagi 2006. Næðist það markmið ekki, hafi stefndi átt tvo kosti, annars vegar að greiða stefnendum viðbótarkaupverð eða hins vegar að eignast minni hlut, en um hafði verið samið. Stefndi hafi þó verið undanþeginn þessu, ef ástæða þess, að markmiði um tvöföldun tekna hafi ekki verið náð vegna verulegra breytinga á forsendum samkomulagsins. Stefndi bendi í þessu sambandi á, að samstarfið í AM Praxis hafi farið út um þúfur í upphafi árs 2005 og hafi verið að engu orðið á innan við tveimur árum, fyrir uppsögn Hróbjarts Jónatanssonar, og þær aðstæður sem hann hafi borið fyrir sig af því tilefni. Ekkert hafi vantaði upp á, að stefndi hafi skilað sínu tekjulega til félagsins árin 2003 og 2004. Bókfærðartekjur stefnda þessi ár hafi verið kr. 25.594.000 og 25.018 [sic], samtals kr. 50.612.000. Þá hafi komið í ljós, að afkoma AM Praxis árið 2002 hafi reynst verri en kynnt hafi verið og í raun hafi enginn botn fengist í uppgjör þess félags í kjölfar breytinga á rekstrinum í desember 2005. Stefndi hafi fallist á ný tekjuviðmið fyrir hluthafasamkomulagið þann 7. október 2005, þegar fyrir hafi legið, að skipta ætti AM Kredit upp og sameina hluta þess öðru félagi. Hann hafi hins vegar ekki þá fallið frá öðrum þáttum hluthafasamkomulagsins, m.a. að miða bæri verðmæti viðbótar­kaupverðs við útgöngu úr félaginu við meðaltal þriggja ára tekna eftir skatta, væri sú tala lægri. Þá hafi fyrirvari hluthafasamkomulagsins um forsendubrest gilt áfram. Áður en tímamarki veltuviðmiðunar, samkvæmt hluthafasamningnum og viðaukum við hann, hafi verið náð, þ.e. við lok rekstrarárs 2006, hafi stefndi og stefnendur ákveðið að selja helming hluta sinna, og stefnandinn Hróbjartur að öllu leyti, og hafi hann þar með horfið frá rekstrinum. Brotthvarf Sveins hafi verið sama marki brennt. Við þetta hafi allar forsendur fyrir hluthafasamkomulaginu og viðaukum við það brostið, og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Allt, sem stefndi hafði keypt sig inn í rekstur á, hafi ýmist verið liðið undir lok AM Praxis, eða aðeins orðið sameiginlegt skrifstofuhald, og AM Kredit sameinað öðru félagi, og upphaflegir hluthafar AM Kredit ýmist búnir að selja hluti sína að öllu leyti eða hluta. Stefndi og stefnendur hafi því í raun misst alla stjórn, rekstrarumhverfi og rekstur félaganna hafi verið breyttur. Stefndi bendir einnig á, að ákvæði 3. gr. hluthafasamningsins um ákvörðun verðs hafi fyrst og fremst átt við um viðskipti milli stefnda og stefnenda á grundvelli samningsbundins kaupréttar, en ekki í viðskiptum við þriðja mann, því þá hafi forkaupsréttur orðið virkur. Ákvæðið eigi því alls ekki við þegar hluthafarnir hafi allir sem einn ákveðið að selja mismikið af hlutum sínum, eins og reyndin hafi verið í október 2006, þegar þeir seldu Sparisjóði Mýrasýslu hluti í Premium Kredit. Stefndi hafi rakið þessi sjónarmið í bréfum til stefnenda, sem ekki hafi hirt um að reyna innheimtu meintra krafna sinna fyrr en með málssókn þessari, nærri 22 mánuðum eftir að þeir hafi talið þær gjaldfallnar. Verði ekki fallist á að sýkna beri vegna forsendubrests, verði að sýkna vegna tómlætis, þar sem gera verði kröfu til þess, að hæstaréttarlögmenn haldi rétti sínum til laga án ástæðulauss dráttar, telji þeir sig á annað borð eiga einhvern rétt samkvæmt þeim samningum, sem þeir geri. Hafi það verið sérlega brýnt, þar sem þeim hafi strax í byrjun árs 2007 verið ljós afstaða stefnda. Stefndi styðji sýknukröfu sína einnig þeim rökum, að markmiði með viðauka I og viðauka II við hluthafasamkomulagið frá 28. mars 2003 um aukningu viðskiptavildar hafi sannanlega verið náð og allir stefnendur hafi hagnýtt sér það með sölu hluta sinna í innheimtufyrirtækinu. Í bréfi stefnenda frá 29. janúar 2007, sbr. dskj. nr. 13, komi fram talnaleg útfærsla þeirra á því, að þeir telji, að viðskiptavild innheimtu­fyrirtækisins hafi átt að nema kr. 51.581.533 hinn 31. desember 2006. Fyrir liggi, að við sameiningu AM Kredit í Premium Kredit, nú Veitu hf., hafi verið bókfært verðmæti framlags AM Kredit, kr. 21.818.903. Stefnendur hafa allir selt hluti sína til Sparisjóðs Mýrasýslu á gengi, sem svarað hafi til þess, að heildarverðmæti AM Kredit hafi numið kr. 199.867.000. Sé því augljóst, að í þeirri sölu, sem átt hafi sér stað fyrir margnefndan viðmiðunardag í árslok 2006, hafi það í raun gerst, að viðskiptavild innheimtufyrirtækisins hafði ekki aðeins tvöfaldast, heldur nálega áttfaldast frá því, sem stefnendur miði kröfu sína við. Hafi markmiði um tvöföldun viðskipavildar því verið náð, og fái þeir því enga kröfu reist á hendur stefnda um bætur fyrir ætlað tjón af völdum vöntunar á aukningu viðskiptavildar. Stefndi hafni því, að hann hafi vanefnt kaupsamninginn frá 23. mars 2003, eins og stefnendur byggi málssókn sína á. Kaupsamningurinn frá 23. mars 2003 fjalli um kaup stefnda af stefnendum á 25% hlut í tveimur félögum. Stefndi hafi að fullu staðið við þær skuldbindingar, sem sá samningur kveði á um, og því fráleitt, að forsendur hafi verið til að rifta honum. Samningi verði heldur ekki rift, nema samtímis fari fram uppgjör milli samningsaðila. Stefnendur geri ekki ráð fyrir neinu slíku í málssókn sinni, og því sé krafa þeirra í raun ódómtæk. Stefndi bendi á, að ágreiningur máls þessa snúist um skyldu stefnda til að greiða viðbót við kaupverðið, þar sem markmiðum um tekjuaukningu hafi ekki verið náð. Samkomulag um greiðslu þessa sé að finna í viðauka við hluthafasamning aðilanna, en ekki kaupsamninginn frá 28. mars 2003. Stefndi hafni því, að stefnendur eigi einhverja kröfu á hendur honum um efndabætur, þar sem hann hafi, andstætt samkomulagi við stefnendur, ráðstafað hlutum sínum í Premium Kredit til Sparisjóðs Mýrasýslu ,,gagnstætt samkomulagi aðila“, eins og segi á bls. 6 í stefnu á dskj. nr. 1. Stefndi bendir í þessu sambandi á, að hann og allir stefnendur hafi sameiginlega staðið að sölu hluta í Premium Kredit til Sparisjóðs Mýrasýslu, sbr. dskj. nr. 28. Við þá sölu hafi því ekki verið hreyft af hálfu stefnenda, að þeir ættu einhvern rétt yfir hlutum stefnda, sem hafi aðeins selt helming hluta sinna. Stefndi hafni því með sömu rökum, að stefnendur eigi skaðabótakröfu á hendur honum á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, þar sem sala hans á helmings hluta í Premium Kredit hafi verið ólögmæt og saknæm. Kröfugerð þessi sé hrein fjarstæða, þar sem það hafi verið sameiginleg ákvörðun stefnda og stefnenda að selja Sparisjóði Mýrarsýslu helming alls hlutafjár í Premium Kredit. Sala stefnda, sem hafi farið fram samhliða sölu stefnenda, hafi því ekki verið ólögmæt og saknæm, eins og byggt sé á af hálfu stefnenda. Færi svo ólíklega, að dómstóll teldi hann skaðabótaskyldan, verði að horfa til þess við ákvörðun skaðabóta, að stefnendur hafi ekkert gert til að takmarka tjóns sitt og hafi sýnt af sér mikið tómlæti við að halda meintri skaðabótakröfu til laga. Stefndi hafni því, að auðgunarregla kröfuréttar leiði til þess, að stefnendur eigi hver um sig kr. 13.627.744 kröfu á hendur honum. Stefndi hafi ekki á nokkurn hátt auðgast á kostnað stefnenda. Allir stefnendur, að frátöldum stefnandanum Reyni Karlssyni, hafi selt hluti sína í Premium Kredit á undan stefnda og því í raun hlaupist undan merkjum við rekstur þeirra félaga, sem þeir hafi selt stefnda hlut í þann 23. mars 2003. Stefndi hafni því, að hann skuldi stefnendum eftirstöðvar kaupverðs þeirra hluta, sem stefnendur hafi selt honum í AM Praxis og AM Kredit með kaupsamningi, dags. 28. mars 2003, eins og byggt sé á í varakröfu málsins, þ.e. kr. 8.558.256 skuld við hvern stefnanda fyrir sig. Stefnendur virðist byggja málssókn sína á því, að stefndi einn hafi, með störfum sínum og viðskiptasamböndum, átt að sjá til þess, að velta fyrirtækjanna, sem hann keypti hluti í af stefnendum, tvöfaldaðist frá árinu 2002 til ársins 2006. Um slíkt hafi aldrei verið samið, heldur hafi það verið markmið stefnda og stefnenda sameiginlega að stefna að tvöföldun veltu á greindu tímabili. Áður en viðmiðunartímabil tekjutvöföldunar var úti, hafi það bæði gerst, að stefnendur og stefndi hafi orðið ásáttir um að hætta að reka AM Praxis í því formi, sem verið hafði, þegar stefndi keypti sig inn í það, og eins hitt, að stefnendur allir hafi sameinað rekstur AM Kredit við rekstur annars innheimtufyrirtækis og hafi þeir því aðeins átt helming hlutafjár. Það hafi því ekki lengur verið á valdi stefnda og stefnenda að ná settum tekjumarkmiðum. Þessar ráðstafanir hafi breytt öllum forsendum samkomulagsins um, að stefndi bætti stefnendum að einhverju leyti upp meint verðmæti viðskiptavildar AM Praxis og AM Kredit. Stefndi mótmæli fjárhæð allra krafna, sem stefnendur setji fram í máli þessu. Að baki þeim liggi engir útreikningar. Þá vísi stefndi til þess, að markmið þess að fresta uppgjöri á greiðslu fyrir hugsanlega viðskiptavild hafi aðeins verið að lækka hugsanlegt endurgjald um það hlutfall, sem verðmæti viðskiptavildar kynni að aukast. Hámark hugsanlegrar kröfu um greiðslu hafi því verið sú viðskiptavild, sem, samkvæmt útreikningum 3. gr. hluthafasamkomulagsins, hafi talist vera til staðar í AM Kredit við kaup hans. Sú fjárhæð hafi numið 30% af raunverulegum tekjum AM Kredit á árinu 2002. Athugun endurskoðanda á dskj. nr. 30 leiði fram, að miklir ágallar hafi verið á uppgjöri AM Kredit, sem lagt hafi verið til grundvallar við söluna til stefnda. Tekjur hafi verið oftaldar, en gjöld vantalin. Þegar tekið hafi verið tillit til samningsbundinnar eftirgjafar tekna vegna viðskipta AM Kredit og Sjóvár á árinu 2002, að fjárhæð kr. 3,7 milljónir, hafi hagnaður AM Kredit numið 20,5 milljónum króna. 25% af þeirri fjárhæð sé það hámark, sem kaupverð þeirrar viðskiptavildar hefði getað numið, ef ekki hefði verið samið svo um, að sú greiðsla kæmi því aðeins til, að ekki tækist að auka viðskiptavildina á næstu fjórum árum, svo sem nánar hafi verið fjallað um hér að framan. Þá hafi greiðslan jafnhliða verið bundin því skilyrði, að hagnaður, meðalhagnaður, þriggja undanfarandi ára hafi verið að minnsta kosti jafnhár. Viðmiðun í þessu efni hafi verið árin 2004 til 2006 og hafi að meðaltali verið tap á rekstri innheimtufyrirtækisins á þeim tíma. Leiðir það eitt og sér til þess, að greiðsluskylda hafi ekki skapast, sbr. 3. gr. hluthafasamkomulagsins á dskj. nr. 6. Stefndi bendi einnig á, að samkvæmt skýrslu endurskoðanda á dskj. nr. 30, hafi þau efnislegu verðmæti, sem honum hafi verið seld, verið stórlega ofmetin, og með greiðslu þess hafi stefndi því einnig í raun verið að greiða fyrir óefnisleg verðmæti, sem hann hafi ekki átt að greiða fyrir. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður, byggi stefndi á því, að sýkna beri hann á grundvelli 36. gr. samningalaganna nr. 7/1936, sem heimili dómstólum að víkja til hliðar samningum eða einstökum samningsákvæðum, teljist það óheiðarlegt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig m.a. vegna breytinga sem orðið hafi frá því samningurinn var gerður, eins og reyndin sé í þessu máli. Stefnendur hafi allir selt hluti sína með miklum hagnaði, meiri en nokkru sinni hefði verið hægt að fá út úr þeim rekstri, sem stefndi hafi keypt sig inn í, enda hafi ríkt þar lítil eining meðal hluthafa, sem sumir hverjir hafi hlaupist undan merkjum um leið og færi gafst. Það sé óheiðarlegt og andstætt góðum viðskiptaháttum af hálfu stefnenda að krefja hann nú um greiðslu fyrir viðskiptavild, sem honum hafi ekki verið ætlað að greiða neitt fyrir í upphafi samstarfsins, og ekkert ef markmið þeirra allra um tekjuaukningu innan ákveðins tíma næðist. Samstarfið hafi ekki enst út þann tíma óbreytt. Teljist samningurinn því enn í gildi, þrátt fyrir breyttar forsendur, verði að víkja honum til hliðar vegna atvika, sem hafi komið til, áður en efna hafi átti hann, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndi mótmæli upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnenda bæði vegna aðal- og varakröfu og krefjist þess, að dráttarvextir verði ekki undir neinum kringumstæðum látnir falla á kröfur stefnenda, verði þær að einhverju leyti teknar til greina, fyrr en frá uppsögu dóms í máli þessu. Þá sé hvergi í samningum aðila kveðið á um það, að kröfurnar skuli verðtryggðar miðað við vísitölu neysluverðs, eins og byggt virðist á í útreikningi endurskoðanda stefnenda. Stefnendur allir séu starfandi lögmenn, hafi haft veg og vanda af allri samningsgerð við stefnda og verði því að bera allan halla af óskýrleika þeirra. Við munnlegan málflutning byggði lögmaður stefnda, auk framangreinds, á þeirri málsástæðu, að þar sem í ljós hefði komið við söluna til Sparisjóðs Mýrasýslu, að stefnandinn, Sveinn Jónatansson, hefði aðeins átt 6,25% hlut í félaginu, en krefjist þrátt fyrir það greiðslu, eins og hann hefði átt 12,5%, verði honum ekki dæmdur nema helmingur umkrafinnar fjárhæðar, fallist dómurinn á kröfur stefnanda. Málsástæðu þessari var mótmælt af hálfu stefnenda sem of seint framkominni og einnig sem þýðingarlausri. IV Forsendur og niðurstaða Aðilar gáfu allir skýrslu fyrir dómi og enn fremur Guðmundur Sveinsson löggiltur endurskoðandi. Stefnendur byggja kröfur sínar á því í fyrsta lagi, að þeir hafi, með riftunaryfirlýsingu, dags. 18. apríl 2007, rift kaupsamningi aðila um kaup stefnda á hlutum í AM Kredit ehf., síðar Premium Kredit hf., að frádregnum þeim hlutum, sem samsvarað hafi verðmæti eigin fjár félagsins hlutfallslega, þar sem stefndi hafi vanefnt samningsskyldur sínar verulega. Stefndi hafnar þessari málsástæðu. Riftunaryfirlýsing sú, sem stefnendur vísa til, er á dskj. nr. 18. Í yfirlýsingunni segir svo m.a.: „Með því að hafna báðum kostunum sem þér stóðu til boða samkvæmt samkomulaginu til þess að eignast viðskiptavild í félaginu til jafns við okkur, teljum við að þú hafir vanefnt samkomulagið svo verulega að heimili riftun þess af okkar hálfu. Er samkomulaginu því hér með rift vegna vanefnda þinna og gerum við kröfu til þess að þú framseljir hlutina í félögunum til okkar nú þegar og jafnir til okkar að öðru leyti með peningagreiðslum sem nemur þeim hlutum Premium kredit hf. sem þú hefur þegar selt að frátöldu því verðmæti sem felst í „platformi“ félagsins, sem þú átt nú þegar skv. kaupsamningi við okkur.“ Upphaflegur samningur aðila um inngöngu stefnda í félögin AM Kredit og AM Praxís var gerður árið 2002. Hinn 26. mars 2003 var síðan gerður kaupsamningur um kaup stefnda á hlutum í félögunum. Svo sem rakið hefur verið í kafla um málavaxta­lýsingu voru síðan gerð nokkur viðbótarsamkomulög í tengslum við kaupin og síðar vegna sameiningar félaganna við önnur félög, svo sem áður hefur verið rakið. Ekki kemur fram í yfirlýsingu stefnenda á dskj. nr. 18 hvaða samkomulagi aðila er verið að rifta, og í stefnu byggja stefnendur á því, að kaupsamningi aðila hafi verið rift, að frátöldum þeim hlutum, sem kaupsamningurinn sjálfur, sem er á dskj. nr. 3, fjallar um, að því er virðist. Hvorki í samningi aðila um inngöngu stefnda í félögin né í kaupsamningnum á dskj. nr. 3 er minnst á, að greiðslur skuli koma fyrir hlut stefnda í viðskiptavild félaganna, en í inngöngusamningnum segir einungis, að gert sé ráð fyrir því, að framlag ÞVÞ í formi viðskiptavildar jafngildi hlutfallslegri viðskiptavild núverandi eigenda. Þá er stefndi krafinn um framsal hluta í „félögunum“, sem vísar til þess, að riftunin taki til fleiri en eins félags, án þess að skilgreint sé í yfirlýsingunni, við hvaða félög sé átt. Loks er ekki gert ráð fyrir uppgjöri milli aðila í yfirlýsingunni, að öðru leyti en því, að krafist er einhliða skila stefnda á hlutum og greiðslu. Eins og riftunaryfirlýsingunni er háttað er ekki fallist á, að hún fái staðist vegna óskýrleika, og verða kröfur stefnenda ekki á henni byggðar. Stefndi byggir á því, að sýkna beri hann af kröfum stefnandans Hróbjarts vegna aðildarskorts, þar sem hann hafi horfið úr hópi hluthafa, áður en tímabilinu lauk, sem samningar aðila kváðu á um, að skyldi nota til að tvöfalda veltuna. Hafi Sparisjóður Mýrasýslu (SPM) eignast öll réttindi, sem hlutum stefnandans heyrðu til við framsal hlutanna til sjóðsins. Svo sem að framan greinir er hvorki fjallað um greiðslur fyrir viðskiptavild í inngöngusamningi ÞVÞ í félögin frá 21.09. 2002 né í kaupsamningi aðila frá 26. mars 2003. Tveimur dögum síðar, eða hinn 28. mars 2003, gerðu aðilar með sér hluthafasamkomulag, sem samkvæmt yfirskrift fjallar um „líf- og sjúkratryggingar hluthafa og útgöngukjör þeirra úr félögunum og fleira.“ Í 3. mgr. 3. gr. þess samkomulags er fjallað um, hvernig reikna skuli viðskiptavild félaganna, en greinin ber yfirskriftina „Mat á endurgjaldi við sölu hluta í félögunum“. Í 3. mgr. þeirrar greinar er fjallað um hvernig reikna skuli innlausnarverð hlutanna út frá verðmæti viðskiptavildar félaganna, sem reiknuð skuli sem 30% af samanlagðri veltu félaganna á ársgrundvelli, reiknað út frá viðkomandi milliuppgjöri. Síðan segir, að verðmæti viðskiptavildar félaganna skuli þó eigi nema hærri fjárhæð en sem nemi þreföldum meðalhagnaði beggja félaganna eftir skatta síðustu þrjú rekstrarárin fyrir innlausn hlutanna. Þennan sama dag, 28. mars 2003, gerðu hluthafar með sér samkomulag um viðmið fyrir mat á þróun viðskiptavildar vegna innkomu ÞVÞ í félögin til fyllingar inngöngusamningi ÞVÞ frá 21. september 2002. Segir í því samkomulagi m.a., að náist markmið aðila um tvöföldun tekna ekki, skuli ÞVÞ greiða „núverandi sameigendum“ fjárhæð eins og nánar er lýst í samkomulaginu. „Núverandi sameigendur“ samkvæmt samkomulaginu eru stefnendur í máli þessu, og er því þegar af þeim sökum ekki fallist á með stefnda, að með útgöngu sinni úr félaginu hafi stefnandinn Hróbjartur afsalað sér rétti samkvæmt þessu ákvæði samkomulagins. Hið sama á við um stefnandann Svein Jónatansson, en stefndi byggir einnig á því, að hann verði sýknaður af kröfum hans vegna aðildarskorts, þar sem þessi stefnandi hafi hætt þátttöku í sameiginlegum rekstri undir merkjum AM Praxis í árslok 2005 og látið af störfum í þágu AM Kredit og hins sameinaða félags. Þá liggur ekki annað fyrir en að stefnandinn Sveinn hafi átt jafnan hlut á við aðra félagsmenn, þegar samningar aðila voru gerðir. Er því ekki fallist á sýknukröfu stefnda af kröfum stefnendanna Hróbjarts og Sveins, sem byggir á aðildarskorti. Stefnendur byggja á því, að stefnda beri að greiða þeim efndabætur, þar sem hann hafi ekki staðið við margnefnt samkomulag um tvöföldun veltu/tekna. Verði ekki fallist á kröfu um efndabætur, byggja stefnendur á því, að þeir eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda, þar sem hann hafi auðgast á kostnað stefnenda með því að selja hlut sinn, þ.m.t. viðskiptavild, til þriðja aðila, í stað þess að standa við margnefnt samkomulag um tvöföldun veltu/tekna en greiða ella bætur samkvæmt tilgreindri reiknireglu. Stefndi byggir sýknukröfu sína á forsendubresti. Forsendur hafi m.a. brostið við það, að samstarfið í AM Praxis hafi farið út um þúfur í upphafi ársins 2005 þegar stefnandinn Hróbjartur gekk úr félaginu, og hafi það verið að engu orðið á innan við 2 árum. Þá hafi afkoma AM Praxis árið 2002 verið verri en kynnt hafði verið. Áður en tímamarki veltuviðmiðunar samkvæmt samningum aðila var náð, hafi stefndi og stefnendur selt helming hluta sinna í fyrirtækinu, og stefnandinn Hróbjartur reyndar allan sinn hlut, og hafi hann þar með horfið frá fyrirtækinu. Þá hafi brotthvarf stefnandans Sveins verið sama marki brennt. Af hálfu stefnenda er því haldið fram, að stefndi geti ekki borið fyrir sig forsendubrest, þar sem hann hafi ekki virt samningsákvæðið um forsendubrest og farið fram á, að viðmið viðskiptavildarinnar yrði endurskoðað að bestu manna yfirsýn. Ekki er fallist á, að stefndi hafi glatað rétti til að bera fyrir sig forsendubrest hér fyrir dómi, enda þótt hann hafi ekki farið fram á endurskoðun viðskiptavildarinnar samkvæmt margnefndu samkomulagi, en sú endurskoðun skyldi byggð á því, að frammistaða stefnda og forsendur að öðru leyti gæfu tilefni til endurskoðunar „að bestu manna yfirsýn“. Ákvæði þetta þykir svo óljóst, að það telst ekki girða fyrir það, að stefndi geti borið fyrir sig forsendubrest í máli þessu. Í fyrstu málsgrein samkomulagsins um viðmið fyrir mati á þróun viðskiptavildar vegna innkomu stefnda í félögin segir, að eigendur staðfesti, að þeirra sameiginlega markmið sé að auka umfang viðskipta félaganna, þannig að eigi síðar en á árinu 2006 hafi tekjur tvöfaldast frá því sem var á árinu 2002. Í 4. mgr. samkomulagsins segir síðan svo: „Hafi ofangreindu viðmiði ekki verið náð að fullu á tímabilinu á ÞVÞ þá tvo kosti; að starfa áfram með skertan hlut í núverandi viðskiptavild félagsins eða að greiða núverandi sameigendum fjárhæð sem svarar til þess hlutfalls sem á vantar tvöföldun tekna af núverandi viðskiptavild skv. viðmiði 3. gr. hluthafasamkomulagsins. Greiðslan fylgir breytingum á veðlagi“ [sic]. Loks segir svo í 5. mgr. samkomulagins: „Ef orsök þess að framangreint markmið um tvöföldun tekna næst ekki verður rakin til verulegra breytinga á forsendum samkomulags þessa eru aðilar sammála um að meta áhrif þess á efni samkomulagsins og endurskoða þá viðmið ef frammistaða ÞVÞ og forsendur að öðru leyti gefa tilefni til að bestu manna yfirsýn“. Samkvæmt framansögðu var það hluti af samkomulagi aðila, að allir hluthafar skuldbundu sig til að vinna að tvöföldun tekna, enda þótt stefnendur telji, að stefndi hafi einn átt að bera áhættuna af því, að það markmið næðist ekki. Í samningum aðila er reyndar ýmist talað um tvöföldun tekna eða tvöföldun veltu, en markmiðið virðist í raun hafa verið það, samkvæmt gögnum málsins og málatilbúnaði aðila, að tvöfalda viðskiptavildina, sem átti að reikna sem 30% af veltu. Þegar litið er til útreikninga stefnenda fyrir kröfugerðinni, sem byggjast á ársreikningum félagsins, sýnist engin aukning veltu hafa orðið á tímabilinu, sem um ræðir, þannig að enginn hluthafanna virðist hafa staðið við sinn hlut samkomulagsins, hvað þetta varðar. Þá er og ljóst, að hvorki stefnandinn Hróbjartur né stefnandinn Sveinn gat sinnt umsaminni skyldu sinni við að ná þessu markmiði, eftir að þeir hættu afskiptum af félaginu. Má því fallast á með stefnda, að svo verulegar breytingar hafi orðið á rekstri og rekstrarumhverfi fyrirtækisins við útgöngu stefnandans Hróbjarts, starfslok stefnandans Sveins, og sölu annarra hluthafa á hlutum sínum, að telja megi, að verulegar forsendur hafi brostið fyrir þeim samningum, sem gerðir voru um verðmat á viðskiptavild stefnda, auk þess sem stefnendur lögðu ekki til veltuaukningar í fyrirtækinu fremur en stefndi. Er stefndi því ekki bundinn af þeim ákvæðum, og er kröfum stefnenda um efndabætur því hafnað. Skaðabótakrafa stefnenda byggist, svo sem að framan greinir, á óréttmætri auðgun stefnda og kostnað stefnenda. Það liggur fyrir, að aðilar seldu allir hluti sína til SPM. Af gögnum málsins verður ráðið, að stefnendum hafi verið fullkunnugt um sölu stefnda á sínum hlut, án þess að fyrir liggi, að þeir hafi gert ráðstafanir til að stöðva þá sölu á þeim grundvelli, að stefndi ætti ekki hlutina, sem hann seldi. Krafa stefnenda byggist á því, að hlutur viðskiptavildar í söluandvirði hluta stefnda hafi numið samtals kr. 40.883.232. Mun hlutur viðskiptavildar annarra hluthafa verið hinn sami við söluna. Heildarverðmæti viðskiptavildar við sölu fyrirtækisins til SPM nam þannig kr. 163.532.928. Þrátt fyrir það að ársreikningar fyrirtækisins sýni ekki neina veltuaukningu, eins og stefnendur leggja upp með í málatilbúnaði sínum, er ljóst, að verðmæti viðskiptavildar við söluna var margfalt verðmæti viðskiptavildarinnar, eins og hún var, þegar stefnandi gekk inn í félagið. Hafa stefnendur því ekki sýnt fram á, að þeir hafi orðið fyrir tjóni fyrir tilstilli stefnda af þeim sökum að markmiði þeirra um tvöföldun viðskiptavildar hafi ekki verið náð. Að öllu framangreindu virtu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndi, Þórarinn V. Þórarinsson, er sýkn af kröfum stefnenda, Hróbjarts Jónatanssonar, Reynis Karlssonar og Sveins Jónatanssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 300/2007
Ölvunarakstur Umferðarlög Svipting ökuréttar Sakarkostnaður
B var sakfelldur fyrir ölvunarakstur. Hann hafði hlotið refsingu fyrir sams konar brot árið 2005 og var honum nú gert að greiða 130.000 króna sekt í ríkissjóð. Brotið var framið skömmu eftir gildistöku breytingar á 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sem fól í sér herta afstöðu til endurtekins ölvunaraksturs. Samkvæmt því var B gert að sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár frá birtingu héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi 15. sama mánaðar. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd og honum ákvörðuð frekari ökuréttarsvipting. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar og að allur sakarkostnaður í héraði og kostnaður við áfrýjun málsins verði lagður á ríkissjóð. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 14. mars 2007. Ákærði var ekki viðstaddur dómsuppsögu, en honum var birtur dómurinn 12. apríl 2007. Samkvæmt áritun birtingarmanns voru honum þá fengnar leiðbeiningar um rétt til áfrýjunar og áfrýjunarfrest. Er skráð í birtingarvottorðið að ákærði uni dómi. Með bréfi til Hæstaréttar 20. apríl 2007 fór ríkissaksóknari aftur á móti fram á áfrýjunarleyfi. Af því tilefni ritaði verjandi ákærða Hæstarétti bréf 4. maí 2007 þar sem segir meðal annars: „Það er samþykkt af minni hálfu að málinu verði áfrýjað en þó svo að um áfrýjun sé þá líka að ræða af hálfu sakbornings, þannig að upphafleg krafa hans um sýknu komist að.“ Síðan er kröfum ákærða lýst. Afrit þessa bréfs var sent ríkissaksóknara. Líta verður svo á að með ósk ríkissaksóknara um áfrýjunarleyfi, sem Hæstiréttur samþykkti, hafi forsendur þeirrar yfirlýsingar um áfrýjun sem ákærði gaf birtingarmanni brostið og í ljósi þess hafi ríkissaksóknari átt að líta á bréf verjanda sem tilkynningu um áfrýjun samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Bréfið var ritað strax og tilefni var til og innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Koma kröfur ákærða því til meðferðar fyrir dóminum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Ákærði gekkst undir sátt hjá sýslumanninum í Kópavogi 26. maí 2005 vegna of hraðs aksturs og aksturs undir áhrifum áfengis og var síðarnefnda brotið heimfært til 2. mgr. 45. gr. umferðalaga nr. 50/1987. Var ákærða gerð 100.000 króna sekt og hann sviptur ökurétti í sex mánuði frá 27. maí 2005. Hinn 8. ágúst 2006 gekkst hann undir sátt hjá sýslumanninum í Kópavogi vegna hraðaksturs og var gerð 30.000 króna sekt og sviptur ökurétti í þrjá mánuði frá sama degi. Að öðru leyti kemur sakarferill ákærða ekki til skoðunar vegna þessa máls. Með 18. gr. laga nr. 66/2006 sem tóku gildi 23. júní 2006 var gerð breyting á 102. gr. umferðarlaga sem felur í sér herta afstöðu til endurtekinna ölvunarakstursbrota. Eftir gildistöku breytingarákvæðisins varðar það sviptingu ökuréttar að lágmarki tvö eða þrjú ár eftir áfengismagni í blóði gerist maður endurtekið sekur um ölvunarakstur. Brot ákærða var framið 2. júlí 2006. Framangreind breyting hafði þá tekið gildi. Í hinum áfrýjaða dómi er brotið réttilega heimfært til 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Ákærði hlaut refsingu fyrir sams konar brot 26. maí 2005. Verður honum gert að greiða 130.000 krónur í sekt til ríkissjóðs fyrir það brot sem hann er nú sakfelldur fyrir en sæta ella fangelsi í tíu daga. Hann skal sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár frá 12. apríl 2007 að telja. Með þessari dómsniðurstöðu er leiðrétt viðurlagaákvörðun hins áfrýjaða dóms í samræmi við 18. gr. laga nr. 66/2006 og er því rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Birgir Ólafsson, greiði 130.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins en sæti ella fangelsi í tíu daga. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá 12. apríl 2007. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn í Stykkishólmi með ákæru 9. nóvember 2006 á hendur ákærða, Birgi Ólafssyni, kt. 310886-2119, Völvufelli 40 í Reykjavík. Málið var dómtekið 1. mars 2007. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga.“ Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður og sakarkostnaður felldur á ríkissjóð. Til vara er þess krafist að ákærða verði gerð svo væg refsing sem lög frekast leyfa. I. Sunnudaginn 2. júlí 2006, laust fyrir kl. 8 að morgni, barst lögreglunni í Ólafsvík tilkynning um að bifreiðinni X væri ekið í hringi á bifreiðastæði framan við Heilsugæslustöðina í Ólafsvík. Tilkynnandi var A, og taldi hann sennilegt af aksturslaginu að dæma að ökumaður væri ölvaður. Lögreglumenn fóru þegar á vettvang og komu að bifreiðinni þar sem henni hafði verið lagt í stæði við Heilsugæslustöðina. Undir stýri bifreiðarinnar sat ákærði og var hann handtekinn. Þá kemur fram í frumskýrslu lögreglu að vélarhlíf bifreiðarinnar hafi verið heit viðkomu. Einnig segir að A hafi verið fenginn á vettvangi til að staðfesta að ákærði hafi verið sá sem ók bifreiðinni skömmu áður. Í þágu rannsóknar málsins var blóðsýni dregið úr ákærða og reyndist alkóhól í blóðinu vera 0,88‰ að teknu tilliti til vikmarka (0,98 – 0.10). II. III. Vitnið B bar fyrir dómi að hann og ákærði hefðu ásamt kærustum sínum farið á færeyska daga í Ólafsvík árið 2006. Vitnið sagði að þau hefðu lagt af stað úr bænum á laugardegi og komið seint vestur til Ólafsvíkur. Þar hefðu þau tjaldað og byrjað að neyta áfengis og drukkið nokkuð stíft. Framhaldinu lýsti B þannig að stelpurnar hefðu verið þreyttar og farið að sofa en hann og ákærði hefðu farið inn í bifreiðina. Vitnið þvertók hins vegar fyrir að ákærði hefði ekið bifreiðinni sem hefði verið lagt við Heilsugæslustöðina í Ólafsvík við komu og ekki verið hreyfð eftir það. Vitnið kvaðst síðan hafa verið að sofna í farþegasæti bifreiðarinnar þegar lögreglan kom og reif upp hurð bifreiðarinnar. Aðspurður sagði B að ákærði hefði drukkið bjór meðan þau voru að tjalda og áður en þeir fóru inn í bílinn. Hins vegar mundi vitnið ekki hvort ákærði var að dekka þar sem þeir sátu í bifreiðinni áður en ákærði var handtekinn. Vitnið A, , kom fyrir dóm og greindi frá því að hann hefði staðið fyrir utan Heilsugæslustöðina í Ólafsvík þegar liðið var fram á morgun umræddan dag. Vitnið kvaðst hafa tekið eftir að bifreið var ekið spólandi í hringi á planinu og síðan lagt í stæði. Kvaðst A ekki hafa talið allt með felldu og því hefði hann haft samband símleiðis við lögreglu sem komið hefði skömmu síðar. Nánar aðspurður taldi A að örfáar mínútur hefðu liðið frá því hann hringdi og þar til lögregla kom á vettvang. Á meðan vitnið beið eftir að lögreglan kæmi kvaðst það hafa fylgst vel með hvort nokkur hefði sætaskipti við ökumann. Fullyrti vitið fyrir dómi að ákærði hefði verið sá sem ók bifreiðinni í umrætt sinn. Vitnin Guðmundur Hjörvar Jónsson, lögregluvarðstjóri, og Sigurjón Jónsson, lögreglumaður, báru fyrir dómi að tilkynning hefði borist frá A um að bifreið hefði verið spólað á bílastæðinu fyrir framan Heilsugæslustöðina. Lögreglumennirnir sögðust þegar í stað hafa farið á vettvang og handtekið ákærða. Einnig sögðu þeir báðir að A hefði á vettvangi staðfest að ákærði hefði ekið bifreiðinni. IV. Við aðalmeðferð málsins var af hálfu ákæruvaldsins gerð sú leiðrétting á ákæru að akstur sá sem ákærða er gefinn að sök hafi farið fram að morgni sunnudagsins 2. júlí 2006 en ekki að kvöldi þess dags. Þetta aukaatriði ætlaðs brots getur ekki staðið í vegi þess að ákærða verði dæmt áfall, enda hefur vörn málsins ekki verið áfátt af þessum sökum, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Fyrir dómi hefur ákærði eindregið neitað að hafa ekið bifreiðinni X undir áhrifum áfengis umræddan morgun. Nánar lýsti ákærði atburðum þannig að eftir að hafa ekið um planið og lagt bifreiðinni hafi hann drukkið 4-6 bjóra á 20-30 mínútum frá því akstri lauk þar til hann var handtekinn af lögreglu. Þessi frásögn ákærða fær enga stoð í öðru sem fram hefur komið í málinu. Þannig hefur vitnið A borið fyrir dómi að örfáar mínútur hafi liðið frá því hann tilkynnti lögreglu um aksturinn og þar til lögregla kom. Þeir lögreglumenn sem handtóku ákærða hafa einnig greint frá því fyrir dómi að þeir hafi þegar komið á vettvang. Þá er ekkert samræmi með frásögn ákærða og framburði B, ferðafélaga ákærða, en hann greindi frá því fyrir dómi að ákærði hefði verið að drekka eftir að þau komu til Ólafsvíkur og áður en hann og ákærði settust inn í bifreiðina þar sem ákærði var handtekinn um morguninn. Loks verður talin með ólíkindum sú frásögn ákærða að hann hafi snemma að morgni sunnudags tekið upp stífa drykkju eftir að hafa komið til Ólafsvíkur á laugardagskvöldi til að sækja hátíð sem þá var haldin í bænum. Að öllu því virtu sem hér hefur verið rakið er það álit dómsins að frásögn ákærða sé hreinn fyrirsláttur og verður hún ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Vitnið B hefur borið fyrir dómi að eftir að hann og ákærði ásamt kærustum þeirra komu til Ólafsvíkur hafi þau tjaldað og farið að drekka áfengi. Þegar þreyta hafi sótt að stelpunum hafi þær farið að sofa en vitnið og ákærði farið í bifreiðina án þess þó að henni hafi verið ekið á stæðinu þar sem henni hafi verið lagt eftir komu til Ólafsvíkur. Þessi framburður vitnisins fer í bága við vætti A sem borið hefur að bifreiðinni hafi verið ekið á bifreiðastæðinu fyrir framan Heilsugæslustöðina skömmu áður en ákærði var handtekinn. Einnig hefur ákærði sjálfur kannast við að hafa ekið bifreiðinni 20-30 mínútum áður en hann var handtekinn. Að þessu gættu verður ekkert byggt á vitnisburði B. Fyrir dómi hefur vitnið A lýst atburðum skilmerkilega þegar hann sá bifreiðinni ekið á stæðinu við Heilsugæslustöðina í Ólafsvík og hvernig það bar til að ákærði var handtekinn skömmu síðar. Jafnframt er framburður vitnisins í fullu samræmi við vætti lögreglumanna um að mjög knappur tími hafi liðið frá tilkynningu til handtöku, svo sem áður er rakið. Að þessu virtu og með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er sannað að ákærði hafi í umrætt sinn ekið á bifreiðastæðinu undir áhrifum áfengis. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brotið sem réttilega er fært til laga í ákæru. V. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi sem hefur áhrif við ákvörðun viðurlaga. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin 60.000 króna sekt og komi 6 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá verður ákærði með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga sviptur ökurétti í 6 mánuði frá birtingu dómsins. Loks verður ákærði samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála dæmdur til greiðslu sakarkostnaðar samkvæmt yfirliti lögreglu um sakarkostnað og ákvörðun dómsins um málsvarnarlaun verjanda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Jafnframt verður ákærði dæmdur til að greiða útlagðan vitnakostnað. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Birgir Ólafsson, greiði 60.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 6 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í sex mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 185.567 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen, hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur.
Mál nr. 435/2001
Hlutafélag Samningur Aðild
Þann 12. júlí 1999 undirrituðu J, sem þá var stjórnarformaður einkahlutafélagsins N, annars vegar og H hins vegar, samkomulag um að H skráði sig fyrir hlutabréfum í N. Greiddi H síðan umsamda fjárhæð inn á reikning á nafni stefnda, eftir fyrirsögn í bréfi J til hans. Vann H á þeim tíma að ráðgjöf fyrir N og varð síðar framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Við könnun á bókhaldi fyrirtækisins komst H að því að þeir fjármunir sem hann hafði greitt fyrir kaup sín á hlutum í félaginu höfðu ekki skilað sér til þess og að bankareikningur sá sem H greiddi féð inn á væri ekki talinn meðal reikninga fyrirtækisins. Krafðist H þess að N endurgreiddi honum það fé sem hann hafði greitt fyrir hluti sína í félaginu. Reisti H kröfur sínar á því að N hafi verið aðili að umræddu samkomulagi frá 12. júlí 1999 og sá reikningur sem H hafi lagt andvirði hlutabréfanna inn á, hafi verið á nafni fyrirtækisins. Í framburði J fyrir dómi kom fram að umræddur reikningur hafi verið settur á nafn N til að liðka fyrir viðskiptum fyrirtækisins við viðkomandi banka, en í raun hafi þetta verið reikningur J sjálfs. Andvirði yfirverðs bréfanna hafi því runnið til J enda hafi legið fyrir að H væri að kaupa hlutabréf af honum. Óumdeilt var að nafnverð umræddra hlutabréfa hafði runnið til N. Talið var ljóst að þegar umrætt samkomulag var gert hafi engin hlutabréf verið í eigu félagsins sjálfs og tilkoma nýrra hluthafa hafi ekki getað orðið nema fyrir kaup bréfa af hluthöfum. Samkvæmt orðanna hljóðan hafi umrætt samkomulag verið gert persónulega milli H og J. Haft var og í huga að H hafði, áður en að þessu kom, verið að fjalla um málefni er vörðuðu rekstur og uppbyggingu fyrirtækisins, en hann var viðskiptafræðingur að mennt. Þegar litið var á málið í heild þótti ekki unnt að líta svo á að N hafi verið aðili að umræddu samkomulagi. Var N því sýknað á grundvelli aðildarskorts.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2001 og krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hann sé óbundinn af áskrift sinni frá 12. júlí 1999 að hlutum í stefnda að nafnverði 2.571.428,57 krónur og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða honum kaupverð hlutanna, 9.000.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að samningur sinn og stefnda frá 12. júlí 1999 um kaup sín á ofangreindum hlutum verði dæmdur ógildur og stefndi dæmdur til að endurgreiða sömu fjárhæð og í aðalkröfu greinir og með sömu vöxtum. Til þrautavara krefst hann þess að viðurkenndur verði réttur sinn til að rifta framangreindum samningi og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða sömu fjárhæð og í aðalkröfu greinir og með sömu vöxtum. Til þrautaþrautavara krefst hann þess að framangreindum samningi verði vikið til hliðar að því er varðar yfirverð hinna keyptu hluta og stefnda gert að endurgreiða sér 6.428.571 krónu með dráttarvöxtum eins og greinir í aðalkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi var hið stefnda einkahlutafélag stofnað 23. febrúar 1999 og skráð 4. mars sama ár. Voru stofnfélagar tveir. Stofnhlutafé var 500.000 krónur, en á hluthafafundi 17. mars 1999, þar sem báðir stofnfélagar voru mættir, var samþykkt að auka hlutaféð í 50 milljónir króna og lágu fyrir á þeim fundi áskriftir að þeirri fjárhæð. Gerðust fimm nýir aðilar hluthafar á fundinum. Sama dag var Jóhann Þorvarðarson kosinn formaður stjórnar félagsins og á stjórnarfundi 25. mars var honum veitt prókúra og skyldi hann einn geta skuldbundið félagið fjárhagslega. Á stjórnarfundi 26. apríl 1999 var samþykkt að boða til hluthafafundar 10. maí 1999 og bera þar upp tillögu um hlutafjáraukningu um 25 milljónir króna. Var sá fundur haldinn og tillagan um hlutafjáraukningu samþykkt. Lá jafnframt fyrir áskrift hluthafa að allri hlutafjáraukningunni, en á fundinum voru mættir allir hluthafar eða fulltrúar þeirra. Þessi ákvörðun var síðan ítrekuð á hluthafafundi 9. júlí 1999. Þá var jafnframt samþykkt sú breyting á samþykktum félagsins að stjórn þess og hluthafar skyldu ekki hafa forkaupsrétt að fölum hlutum. Hlutafjárhækkanirnar voru tilkynntar til hlutafélagaskrár 15. febrúar 2000 og kom þar jafnframt fram að ógreitt hlutafé næmi tæplega 1,3 milljón krónum. Hinn 12. júlí 1999 gerðu áfrýjandi og Jóhann Þorvarðarson með sér samkomulag, sem lýst er í héraðsdómi, þar sem sagði að áfrýjandi skrifaði sig fyrir hlutabréfum í stefnda að nafnvirði 2.571.428,50 krónur á sölugenginu 3,5 og var verð bréfanna samkvæmt því 9 milljónir króna. Þessa fjárhæð greiddi áfrýjandi síðar inn á reikning hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar, sem var á nafni stefnda, eftir fyrirsögn í bréfi Jóhanns Þorvarðarsonar til hans 5. ágúst 1999, en bréfið ritaði hann fyrir hönd stefnda sem stjórnarformaður þess. Af framburði áfrýjanda og Jóhanns fyrir dómi verður ráðið að ofangreint samkomulag hafi verið gert í framhaldi þess að hinn síðarnefndi hafði óskað ráðgjafar áfrýjanda varðandi uppbyggingu og rekstur verksmiðjubakarís, en áfrýjandi hafði reynslu á því sviði. Hafi mál þróast með þeim hætti að til umræðu kom að hann yrði hluthafi. Hann var síðan ráðinn framkvæmdastjóri hjá félaginu 17. nóvember 1999 og fékk prókúru fyrir stefnda 7. febrúar 2000, en Jóhann hafði horfið úr stjórn félagsins 4. sama mánaðar. II. Allar kröfur áfrýjanda í máli þessu eru reistar á því að stefndi hafi verið aðili að samkomulagi því frá 12. júlí 1999, sem áður er að vikið, og vísar hann einkum í því sambandi til þess að hann hafi greitt andvirði hlutabréfanna inn á reikning í Sparisjóði Hafnarfjarðar á nafni stefnda eftir fyrirsögn í bréfi Jóhanns Þovarðarsonar, sem hann undirritaði fyrir hönd hlutafélagsins. Í framburði Jóhanns fyrir dómi kom fram að umræddur reikningur við Sparisjóð Hafnarfjarðar, sem andvirði hlutabréfa áfrýjanda var lagt inn á, hafi verið settur á nafn stefnda til að liðka fyrir viðskiptum fyrirtækisins við sparisjóðinn, en í raun hafi þetta verið reikningur hans sjálfs. Hafi andvirði yfirverðs hlutabréfanna runnið til sín, enda hafi hann verið að selja áfrýjanda eigin hlutabréf. Óumdeilt er að nafnverð umræddra hlutabréfa rann til stefnda. Áður er rakið hvernig staðið var að hlutafjáraukningu hjá hinu stefnda hlutafélagi. Fyrir liggur að 10. maí 1999 höfðu þáverandi hluthafar þegar skrifað sig fyrir allri þeirri hlutafjáraukningu, sem ákveðin hafði verið. Þegar samkomulagið var gert 12. júlí 1999 voru því engin hlutabréf í eigu félagsins sjálfs og tilkoma nýrra hluthafa gat ekki orðið nema fyrir kaup bréfa af hluthöfum. Samkvæmt orðanna hljóðan var umrætt samkomulag gert persónulega milli áfrýjanda og Jóhanns Þorvarðarsonar. Hafa verður og í huga að áfrýjandi hafði áður en að þessu kom verið að fjalla um málefni, er vörðuðu rekstur og uppbyggingu fyrirtækisins, en hann er viðskiptafræðingur að mennt. Tók hann og nokkrum mánuðum síðar við framkvæmdastjórn fyrirtækisins. Þegar litið er til framangreindra atriða í heild, þykir ekki, hvað sem líður samskiptum áfrýjanda og Jóhanns Þorvarðarsonar, unnt að líta svo á að stefndi hafi verið aðili að samkomulaginu 12. júlí 1999. Þau atriði varðandi framkvæmd hlutafjárhækkunar, sem áfrýjandi hefur lagt áherslu á í málflutningi sínum og rakin eru í héraðsdómi, eru heldur ekki þess eðlis að þau geti rennt stoðum undir kröfur hans á framangreindum grundvelli. Samkvæmt því er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna beri stefnda af kröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts. Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Hákon Gunnarsson, greiði stefnda, Nýbrauði ehf., 350.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 26. september s.l. er höfðað með stefnu birtri 25. janúar s.l. Stefnandi er Hákon Gunnarsson, kt. 181059-3389, Grundarhúsum 40, Reykjavík. Stefndi er Nýbrauð ehf., kt. 440399-3639, Völuteigi 4, Mosfellsbæ. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé óbundinn af áskrift sinni frá 12. júlí 1999 að hlutum í stefnda að nafnverði kr. 2.571.428,57 og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kaupverð hlut­anna kr. 9.000.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 16. júní 2000 til greiðsludags. Til vara að samningur stefnanda og stefnda frá 12. júlí 1999 um kaup stefn­anda á hlutum að nafnverði kr. 2.571.428,57 í hinu stefnda félagi verði dæmdur ógild­ur og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kaupverð hlutanna kr. 9.000.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 16. júní 2000 til greiðslu­dags. Til þrautavara að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að rifta samn­ingi hans og stefnda frá 12. júlí 1999 um kaup stefnanda á hlutum að nafnverði kr. 2.571.428,57 í hinu stefnda félagi og stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefn­anda kaupverð hlutanna kr. 9.000.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga frá 16. júlí 2000 til greiðsludags. Til þrautaþrautavara gerir stefnandi þá kröfu að samn­ingi hans og stefnda um kaup á hlutum í hinu stefnda félagi frá 12. júlí 1999 verði vikið til hliðar að því er varðar yfirverð hinna keyptu hluta og stefnda gert að end­urgreiða stefnanda yfirverðið kr. 6.428.571 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 16. júní 2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og honum verði dæmdur málskostnaður samkvæmt reikningi. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og honum verði dæmdur máls­kostnaður samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að hið stefnda félag var stofnað 23. febrúar 1999 og var til­gangur félagsins rekstur bakarís og sala á brauðum og annað varðandi brauðgerð. Stofn­endur félagsins voru Einar Viðarsson og Bárður Ágústsson og var hlutafé félags­ins kr. 500.000. Jóhann Þorvarðarson var kosinn skoðunarmaður félagsins og var fél­agið skráð hjá hlutafélagaskrá 3. mars 1999. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá er hluta­fé stefnda nú kr. 115.000.000. Á hluthafafundi 17. mars 1999 var samþykkt að auka hlutafé félagsins í kr. 50.000.000 og á sama hluthafafundi var kosin ný stjórn og var hún skipuð áður­greind­um Jóhanni, Jóni Gerald og Bárði Ágústssyni. Jóhann var kosinn formaður stjórnar fél­agsins á stjórnarfundi 25. mars 1999 og var ákveðið að hann færi með alla fram­kvæmda­stjórn í samræmi við samning hans við NBS Ltd. Skyldi stjórnarformaður stjórna daglegum rekstri félagsins og koma fram fyrir hönd þess í öllum málum. Honum var ætlað að sjá um allar fjárfestingar, reikningshald og ráðningu starfsfólks. Stjórn­arformanni var veitt prókúruumboð og lagt var til að hann einn gæti skuldbundið félagið fjárhagslega og jafnframt færi hann einn með öll fjármál þess. Á hluthafafundi, sem haldinn var 10. maí 1999, var samþykkt að auka hlutafé um kr. 25.000.000 og var þessi samþykkt ítrekuð á hluthafafundi sem haldinn var 9. júlí sama ár. Þann 12. júlí sama ár undirrituðu stefnandi og Jóhann Þorvarðarson eftir­far­andi samkomulag: „Hákon Gunnarsson kt. 181059-3389 annarsvegar og Jóhann Þorvarðar­son kt. 210962-7519 hinsvegar gera með sér eftirfarandi samkomulag. Und­ir­ritaður skrifar sig fyrir hlutabréfum í Nýbrauð ehf., kt. 440399-3639, að nafn­virði kr. 2.571.428 á sölugenginu 3.5.” Skjalið ber ekki með sér að Jóhann riti undir það fyrir hönd stefnda en með bréfi dagsettu 5. ágúst sama ár undirrituðu af Jóhanni fyrir hönd stefnda er stefnanda tilkynnt að hann hafi skráð sig fyrir hlutabréfum í stefnda og er þess óskað að kaupverð bréfanna, kr. 9.000.000, yrði greitt fyrir 10. sama mán­aðar inn á reikning stefnda í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Er upplýst að stefnandi greiddi þessa fjárhæð inn á reikning stefnda á umsömdum tíma. Stefnandi er við­skipta­fræðingur að mennt og hafði áður starfað sem framkvæmdastjóri Sam­sölu­bakarís. Stefnandi mun vegna þessarar fyrri reynslu sinnar hafa veitt stjórn stefnda ráð­gjöf varðandi rekstur verksmiðjubakarís og var hann ráðinn framkvæmdastjóri stefnda 17. nóvember 1999. Jóhann Þorvarðarson lét af stjórnarformennsku 9. janúar 2000 og við tók Bárður Ágústsson. Stefnandi fékk hins vegar ekki prókúru fyrr en 7. febrúar sama ár. Við könnun á bókhaldi stefnda komst stefnandi að því að fjármunir þeir sem hann greiddi fyrir kaup sín á hlutum í félaginu hefðu ekki skilað sér til stefnda og þá komst hann að því að bankareikningur sá sem stefnandi greiddi inn á var ekki talinn meðal reikninga stefnda. Krafðist stefnandi þá þess að stjórn stefnda hæfist þegar handa um að innheimta það fé sem komið hefði fyrir selda hluti. Stjórn stefnda varð ekki við þessum kröfum stefnanda og var hann leystur frá störfum 23. maí 2000 frá og með 1. júní sama ár. Þegar gengið var frá starfslokasamningi við stefnanda af­henti hann stjórn stefnda yfirlýsingu þess efnis að hann félli ekki frá rétti til að krefja stefnda um endurgreiðslu innborgaðs hlutafjár þar sem í ljós hefði komið að það hefði ekki nema að litlu leyti skilað sér í sjóði félagsins. Með bréfi dagsettu 16. júní 2000 krafðist stefnandi þess að honum yrðu endurgreiddar kr. 9.000.000 sem stefnandi greiddi fyrir hluti sína í félaginu. Þar sem stefnanda bárust ekki formleg viðbrögð við þessum kröfum sínum hefur hann höfðað mál þetta í þeim tilgangi að losna undan ofan­greindum samningi um hlutafjárkaup. Aðila málsins greinir nokkuð á um aðdraganda þess að stefnandi festi kaup á um­ræddum hlut í stefnda. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi að Jóhann Þorvarðarson hafi komið fram fyrir hönd stefnda og mótmælti stefnandi því að hann hafi keypt hlutabréfin persónulega af Jóhanni, þvert á móti hefði hann keypt hlutina af stefnda. Þá kvað hann Jóhann hafa samið skjalið þar sem samkomulag þeirra er skráð. Jóhann Þorvarðarson skýrði hins vegar svo frá fyrir dómi að stefnandi hafi samið um­rætt skjal og kvaðst hann persónulega hafa selt stefnanda hlutabréfin og hafi aldrei farið á milli mála að viðskiptin voru á milli hans og stefnanda. Þá kvað Jóhann hið stefnda félag aldrei hafa átt hlutabréf. Jóhann kvað það ekkert leyndarmál að hann hefði hagnast á þessum viðskiptum og þá kvað hann umræddan reikning í Sparisjóði Hafnarfjarðar hafa verið á nafni stefnda til málamynda í því skyni að sýna ákveðna veltu og auka möguleika á lánsfé. Hjörleifur Hjörleifsson, kt. 200370-4659, núverandi framkvæmdastjóri stefnda, skýrði svo frá fyrir dómi að engin gögn fyndust í bókhaldi félagsins um að stefnandi hefði keypt hlut í því af stefnda. Þá kvað hann umræddan reikning í Sparisjóði Hafn­ar­fjarðar aldrei hafa verið skráðan í bókum félagsins. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir málssókn sína á því að hann hafi keypt umrædda hluti í stefnda af stefnda og greitt kaupverðið inn á bankareikning hans eftir að hafa fengið um það fyrir­mæli frá stefnda, undirrituð af æðsta stjórnanda hans, Jóhanni Þorvarðarsyni. Stefnandi rökstyður aðalkröfu sína með þeim hætti að sannað sé að stofnendur og stjórn­endur stefnda hafi í störfum sínum brotið allar reglur um einkahlutafélög varð­andi aukningu hlutafjár, skráningu aukningar og jafnvel falsað gögn sem afhent hafi verið hlutafélagaskrá. Hlutafé stefnda hafi í raun átt að vera kr. 75.500.000 frá og með 10. maí 1999 eftir að tvívegis hafi verið ákveðið að auka hlutaféð. Stjórnin hafi í hvor­ugt skiptið fylgt ákvæðum V. kafla laga um einkahlutafélög um hækkun hlutafjár, t.d. þeirri reglu 2. mgr. 23. gr. laganna sem leggi þá skyldu á stjórn félags að leggja fram upplýsingar um atriði sem verulegu máli skipti um fjárhag þess þegar hluta­fjár­aukn­ing sé ákveðin. Þá hafi hlutafélagaskrá ekki verið tilkynnt um aukningu hlutafjár innan þeirra tímamarka er greini í 123. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laganna veiti óskráðir hlutir hluthöfum engin réttindi í eða gagnvart stefnda. Hafi því hluthafar sem skráðu sig fyrir hlutum í stefnda á hluthafafundi 17. mars 1999 ekki getað tekið þátt í störfum félagsins, m.a. um aukningu hlutafjár. Þá byggir stefnandi á því að stjórn stefnda hafi ekki hirt um að reyna að leiða hið sanna og rétta í ljós varðandi ráðstöfun fjármuna stefnda af bankareikningi við Spari­sjóð Hafnarfjarðar, þegar í ljós hafi komið að hlutafjárframlög greidd inn á þann reikn­ing hefðu ekki að öllu leyti skilað sér í sjóði stefnda. Hafi verið sendar rangar og ófull­nægjandi tilkynningar til hlutafélagaskrár og jafnvel hafi dagsetning verið fölsuð. Hafi þetta leitt til þess að tilkynning hafi legið óafgreidd hjá hlutafélagaskrá svo mán­uð­um skipti. Telur stefnandi sig því hafa verið í fullum rétti er hann tilkynnti stefnda að hann væri óbundinn af hlutafjárframlagi sínu. Varakrafa stefnanda um að samningurinn frá 12. júlí 1999 sé ógildur er á því byggð að Jóhann Þorvarðarson, stjórnarformaður og prókúruhafi stefnda, hafi beitt hann svikum við kaupin. Hafi Jóhann látið líta svo út að stefnandi væri að kaupa hluti af stefnda í stefnda sjálfum. Síðar hafi komið á daginn að Jóhann hafi í krafti prókúru­um­boðs síns hirt kr. 6.428.571 af kaupverðinu. Hafi stjórn stefnda reynst ófáanleg til að taka málið til athugunar eða gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja hagsmuni stefnda gagnvart Jóhanni. Þrautavarakrafa stefnanda um riftun er á því byggð að stjórnendur stefnda hafi kynnt fyrir sér rekstur verksmiðjubakarís sumarið 1999 og hafi átt að vera rekstr­ar­grund­völlur fyrir því. Hafi stefnandi því vegna þekkingar sinnar á slíkum rekstri verið fús að leggja fram fé til hlutafjárkaupa og greiða yfirverð fyrir þá hluti. Stefnandi hafi hins vegar verið leyndur þeirri staðreynd að allt yfirverð nýrra hluta hafi runnið til ann­arra en stefnda. Hafi hinir seldu hlutir því verið gallaðir í skilningi kauparéttarins, þar sem minni verðmæti hafi staðið á bak við hluti en stefnandi gerði ráð fyrir. Stefnandi þurfi ekki að sanna umfang gallans heldur aðeins svikin til að geta rift kaupunum. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda er byggð á þeim málsástæðum sem raktar eru hér að framan og einnig á því að eftir gerð samnings hans um kaup á hlutum í stefnda hafi komið í ljós atvik varðandi meðferð fjármuna stefnda, sem geri það að verkum að ósann­gjarnt sé að telja stefnanda bundinn samningi um greiðslu yfirverðs fyrir hluti sína. Það standi nær stefnda sjálfum að bera ábyrgð á ólögmætri og saknæmri hátt­semi þeirra sem kjörnir hafi verið til að gegna trúnaðarstörfum fyrir stefnda. Þá eigi stefnandi væntanlega skaðabótakröfu á hendur Jóhanni samkvæmt ákvæðum XV. kafla laga um einkahlutafélög vegna þess tjóns sem hann kunni að hafa valdið félaginu með því að ráðstafa yfirverði hluta í stefnda í þágu annars en stefnda sjálfs. Stefndi vísar einkum til ákvæða V., IX. og XVII. kafla laga um einkahlutafélög, 30. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 og 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922. Máls­kostn­að­ar­krafa stefnanda er byggð á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Telur stefndi ljóst að ekkert samningssamband sé á milli stefnanda og stefnda og komi fram í samkomulagi stefn­anda og Jóhanns Þorvarðarsonar að samningsaðilar voru stefnandi og Jóhann per­sónu­lega, en það sjáist á tilgreiningu á kennitölu hans í samkomulaginu. Telur stefndi máls­sókn þessari beint að stefnda gegn betri vitund stefnanda, þar sem hann telji væn­legra að freista þess að krefja stefnda um greiðslu en Jóhann í ljósi end­ur­skipu­lagn­ingar á stefnda og innkomu sterks hluthafa í félagið. Orðalag samkomulagsins um að stefn­andi „skrifaði sig” fyrir hlutafé hafi enga þýðingu, enda var stefnandi þá ekki hlut­hafi og átti engan rétt til áskriftar að hlutum. Hafi allir hluthafar í félaginu nýtt sér áskrift­arrétt sinn, enda hafi sölugengið verið 1:1 og því hafi ekki getað orðið um aðila­skipti að ræða nema fyrir sölu einstakra hluthafa, eins og raunin hafi orðið í því tilviki sem hér um ræði. Verði ekki á það fallist að um aðildarskort sé að tefla, mótmælir stefndi því að allar reglur laga laga um einkahlutafélög hafi verið brotnar við aukningu hlutafjár og skrán­ingu aukningar. Þá er því mótmælt að gögn hafi verið fölsuð. Byggir stefndi á því að gögn málsins sýni fram á annað. Þá telur stefndi ekki annað fram komið en að þeir hluthafar sem tekið hafi þátt í aukningu hlutafjár í kr. 75.000.000 hafi sætt sig að fullu við þær upplýsingar sem stjórn félagsins hafi lagt fram um hag félagsins, enda hafi mátt falla frá öllum formreglum með samþykki allra hluthafa, sbr. 5. mgr. 63. gr. og 23. gr. laga nr. 138/1994. Stefnandi hafi eðli málsins samkvæmt ekki tekið þátt í atkvæða­greiðslu varðandi aukninguna og geti því ekki, gegn vilja þeirra hluthafa sem atkvæð­isrétt áttu, borið fyrir sig að ekki hafi verið gætt formreglna V. kafla laga nr. 138/1994. Stefndi byggir á því að væri um fjárdrátt að ræða, eins og stefnandi haldi fram, geti slíkt hvorki verið grundvöllur fyrir ógildingu eða riftun samningsins að hluta eða öllu leyti. Í því tilviki væri um að ræða refsi- og bótaskyldan verknað gagnvart stefnda og af augljósum ástæðum skorti því skilyrði fyrir bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda. Stefndi byggir á því að hafi Jóhann Þorvarðarson beitt stefnanda svikum og látið líta svo út að stefnandi væri að kaupa hluti af stefnda sjálfum, væri ljóst að stefnandi ætti að beina kröfum sínum að Jóhanni en ekki stefnda. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki sem hluthafi borið upp tillögu á hluthafafundi um að Jóhann skuli sóttur um skaða­bætur, sbr. fyrirmæli 109. gr. laga nr. 138/1994. Allar fullyrðingar stefnanda um að stjórn stefnda hafi ekki hirt um að leiða hið sanna í ljós eigi því ekki við rök að styðjast þar sem aldrei hafi reynt á afstöðu stjórnar til slíkrar tillögu. Varakrafa stefnda um lækkun er byggð á því að stefndi hafi í reynd aðeins greitt sjálfur kr. 1.000.000 af söluverði hlutanna, en aðrir kr. 8.000.000. Sé nafnvirði hluta hans í félaginu því kr. 285.714. Aðrir en stefnandi hafi hvorki gert sjálfstæða kröfu á hendur stefnda né veitt stefnanda umboð til slíkrar kröfugerðar. Geti krafa stefnanda því aldrei numið hærri fjárhæð en hlut hans nemur eða kr. 1.000.000. Niðurstaða. Í máli þessu er ágreiningur um aðild stefnda og verður eðli málsins samkvæmt fyrst leyst úr því álitaefni. Samkomulagið frá 12. júlí 1999 milli stefnanda og Jóhanns Þorvarðarsonar um að stefn­andi skrifi sig fyrir hlutabréfum í stefnda ber ekki með sér að það sé undirritað fyrir hönd stefnda og samkvæmt því virðist Jóhann persónulega vera að selja stefnanda hlut í stefnda. Nægilega er upplýst að stefnandi greiddi kr. 9.000.000 fyrir umrædd hluta­bréf inn á reikning á nafni stefnda í Sparisjóði Hafnarfjarðar samkvæmt fyrir­mæl­um Jóhanns. Jóhann hefur borið fyrir dómi að aldrei hafi farið á milli mála að við­skiptin hafi verið á milli hans og stefnanda. Segir Jóhann umræddan reikning hafa verið á nafni stefnda til málamynda í þeim tilgangi einum sýna fram á ákveðna veltu og auka möguleika á lánsfé. Stefnandi hafði tök á því að kanna bókhald stefnda eftir að hann hafði fengið prókúruumboð og varð honum þá ljóst að umræddir fjármunir höfðu ekki skilað sér til stefnda og bankareikningurinn var ekki talinn meðal reikninga stefnda í bókhaldi hans. Stefnandi hefur borið Jóhanni á brýn að hann hafi beitt hann svikum við þessi viðskipti og þá hefur hann ýjað að því að háttsemi hans kunni að vera refsi­verð. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að stefndi sé réttur aðili máls þessa og verður því með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda kr. 250.000 í máls­kostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Nýbrauð ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Hákonar Gunnars­sonar í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda kr. 250.000 í málskostnað.
Mál nr. 160/2006
Skaðabætur Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi
Ó krafðist viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi Í vegna fjárhagslegs tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna setningar 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2001 um breytingu á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Tekið var fram að til að fá viðurkenningu á rétti til skaðabóta samkvæmt 2. mgr. 25. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði Ó að leiða nægum líkum að því að hann hefði orðið fyrir tjóni sem rekja mætti til umræddrar breytingar og í hverju það væri fólgið. Veiðiheimildir samkvæmt lögum nr. 38/1990 væru bundnar við skip og í lögum nr. 74/2004 væri reiknigrunnur báta, sem hefðu haft leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum, verið fundinn út fyrir hvern bát. Talið var að í kröfugerð Ó væru aðrir útgerðarhættir lagðir til grundvallar en hann hefði í raun viðhaft. Hefði hann orðið fyrir tjóni vegna umræddrar lagabreytingar yrði hann að miða kröfugerð sína við tjón á hvern báta sinna út frá raunverulegum veiðiheimildum þeirra þegar breytingin varð. Þar sem Ó hafði ekki hagað kröfugerð sinni með þessum hætti varð ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. mars 2006. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna fjárhagslegs tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna setningar 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2004 um breytingu á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða með síðari breytingum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn falla niður. Lög nr. 38/1990 hafa nú verið endurútgefin sem lög nr. 116/2006. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi reisir mál sitt á því að sú reikniregla, sem lögfest var með 2. tölulið 2. gr. laga nr. 74/2004, hafi brotið gegn jafnræðisreglu og eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Áfrýjandi vefengir ekki rétt löggjafans til að breyta fiskveiðistjórnunarkerfi landsins, en beri nauðsyn til að takmarka afla verði að gæta þess að skerðing á hagsmunum eigenda veiðiheimilda, sem af þeim takmörkunum leiðir, sé reist á efnislegum mælikvarða svo jafnræðis sé gætt. Óumdeilt sé að með lögum nr. 74/2004 hafi aflaheimildir áfrýjanda verið skertar langt umfram aðra smábátaeigendur, sem verið höfðu í sóknardagakerfinu. Þá sé einnig ljóst að þeir eigendur sóknardagabáta, sem enga viðmiðunaraflareynslu höfðu, hafi allir fengið lágmarksúthlutun. Áfrýjandi telur það ekki samrýmast viðteknum jafnræðiskröfum að taka afla af þeim, sem mest höfðu fjárfest í atvinnuréttindum sínum, til þess eins að gefa þeim, sem selt eða leigt höfðu frá sér alla sína sóknardaga. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að þó svo að talið yrði að í 2. gr. laga nr. 74/2004 felist lögleg takmörkun á stjórnarskrárvörðum réttindum, þá sé það allt að einu svo að komi slík breyting sérstaklega harkalega niður á ákveðnum einstaklingum verið að líta svo á að 72. gr. stjórnarskrárinnar tryggi þeim bótarétt enda þótt almennt sé ekki um slíkan rétt að ræða. Áfrýjandi telur að 2. gr. laga nr. 74/2004 skerði veiði- og atvinnuréttindi hans umfram það sem hann mátti vænta og að honum sé í raun refsað fyrir að hafa keypt aukasóknardaga á báta sína líkt og lög þess tíma leyfðu. II. Upphafsákvæði 2. gr. laga nr. 74/2004 hljóðaði svo: „Bátar sem leyfi hafa til handfæraveiða með dagatakmörkunum skv. 6. gr. laganna skulu stunda veiðar með krókaaflamarki skv. 6. gr. b frá upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal úthluta hverjum báti sem varanlegar sóknarheimildir eru bundnar við 10. maí 2004 krókaaflahlutdeild í upphafi fiskveiðiársins 2004/2005. Skal krókaaflahlutdeild hvers báts fundin með tilliti til aflareynslu bátsins á öðru hvoru fiskveiðiárinu 2001/2002 eða 2002/2003, að vali útgerðar, á eftirfarandi hátt.“ Síðan var í 1. tölulið nánar mælt fyrir um hvernig finna ætti viðmiðunaraflareynslu. Í 2. tölulið, sem áfrýjandi reisir mál sitt á, var svo mælt fyrir um að reiknigrunnur hvers báts til krókaaflahlutdeildar skuli ,,byggjast á viðmiðunaraflareynslu í þorski og ufsa þannig að til reiknigrunnsins teljast 91% af upp að 42,5 lesta viðmiðunaraflareynslu, miðað við óslægðan fisk, og 45% af því sem umfram er. Reiknigrunnurinn í þorski skal þó aldrei vera lægri en 15 lestir, miðað við óslægðan fisk. Fyrir aðrar tegundir í krókaaflamarki skal reiknigrunnurinn vera jafn aflareynslu. Taka skal tillit til áætlaðrar aflaaukningar, allt að 20 lestum í þorski á hvern bát, miðað við óslægðan fisk, vegna aukningar afkastagetu sóknardagabáta vegna endurnýjunar þeirra á fiskveiðiárinu 2002/2003 eða á fiskveiðiárinu 2003/2004 fram til 28. maí 2004, enda hafi sóknargetan ekki nýst til myndunar aflareynslu samkvæmt nánari reglum er ráðherra setur.“ Með lögum þessum var sóknardagakerfið endanlega afnumið og skyldu allar sóknarheimildir fiskiskipa eftirleiðis vera bundnar við aflahlutdeild, svo sem verið hafði áður um önnur veiðiskip en handfæraveiðibáta. Áfrýjandi hafði fyrir þennan tíma gert út fimm krókabáta með leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum. Í stefnu til héraðsdóms kveðst hann frá 19. desember 2001 til 15. maí 2002 hafa keypt alls 77 aukasóknardaga á þessa fimm báta fyrir samtals 47.500.000 krónur, sem gera áttu honum kleift að afla mun betur en á venjulega krókabáta. Til þess að fá hugmynd um ætlað tjón sitt hafi hann leitað til Landssambands smábátaeigenda með ósk um að aflatap hans vegna lagabreytinganna yrði metið. Þar sem hann hafi átt mjög marga aukasóknardaga á fjórum til fimm bátum sínum hafi verið ákveðið að kanna hvert úthlutað krókaaflamark hans yrði hefði hann keypt þessa aukasóknardaga ásamt bátnum, sem dagarnir voru skráðir á, en ekki bara sóknardagana eina og sér. Að mati Landssambands smábátaeigenda hefði hann getað veitt 64 tonnum meira af þorski á ári hefði hann skipt upp sóknardögum sínum og gert út átta sóknardagabáta með hefðbundinni veiðigetu og þeim úthlutað krókaaflamarki lögum samkvæmt, í stað þess að gera út fjóra báta með mjög mikla veiðigetu. Samkvæmt verðmati skipasölunnar, Báta og búnaðar, nemi verðmæti þessarar skerðingar alls 55.568.700 krónum, en þessu tapi verði hann að öllum líkindum fyrir á hverju ári. III. Áfrýjandi vísar til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til að höfða málið til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta vegna greindra breytinga á lögum nr. 38/1990. Til þess að fá viðurkenningu fyrir rétti til skaðabóta samkvæmt ákvæðinu verður áfrýjandi að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til umræddrar breytingar og í hverju það sé fólgið. Veiðiheimildir samkvæmt lögum nr. 38/1990 eru samkvæmt 5. gr. laganna bundnar við skip. Í lögum nr. 74/2004, sem reynir á í máli þessu, er reiknigrunnur báta, sem leyfi höfðu til handfæraveiða með dagatakmörkunum, fundinn út fyrir hvern bát. Við kröfugerð eru aðrir útgerðarhættir lagðir til grundvallar en áfrýjandi viðhafði í raun. Hafi hann orðið fyrir tjóni vegna gildistöku 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 74/2004 verður hann að miða kröfugerð sína við tjón á hvern báta sinna út frá raunverulegum veiðiheimildum hvers þeirra, þegar breytingin varð, í stað þess að fá Landssamband smábátaeigenda til að reikna út hugsanlegt tjón á tilbúnum forsendum. Þar sem áfrýjandi hefur ekki hagað kröfugerð sinni með þessum hætti og með því lagt fullnægjandi grunn að málshöfðun sinni á þann veg að metið verði hvort hann hafi orðið fyrir tjóni miðað við útgerð hvers báts um sig verður ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að hvor aðili beri kostnað sinn af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna fjárhagslegs tjóns sem leiddi af setningu 2. tl. 2. gr. laga nr. 74/2004, um breytingu á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla. Helstu málavextir eru að sett voru lög nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða 15. maí 1990. Í fyrstu grein þeirra laga er kveðið á um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar en markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Þá segir að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Í þriðju grein laganna segir að sjávarútvegs-ráðherra skuli, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar, ákveða með reglugerð þann heildarafla, sem veiða megi á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstöku nytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt sé talið að takmarka veiðar á, og heimildir til veiða samkvæmt lögunum skuli miðast við það magn. Þá kveður fjórða grein laganna á um að enginn megi stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi. Með lögum var eigendum báta, 6. brl. og minni, gefinn kostur á að velja milli veiðileyfis með aflahlutdeild og veiðileyfis til línu- og handfæraveiða með dagatakmörkunum. Jafnframt var staðfest sú skipan sem gilt hafði að aðeins væri heimilt að veita nýjum skipum veiðileyfi í atvinnuskyni að flutt væri til þess veiðileyfi af öðru skipi sem hefði haft veiðileyfi fyrir. Þá voru til loka árs 1998 ýmsar breytingar gerðar á kerfi sem beitt var við stjórnun veiða báta, 6. brl. og minni, svonefndra krókabáta, þar sem eigendur höfðu valið leyfi til línu og handfæraveiða með dagatakmörkunum en botnfiskveiðar þeirra voru takmarkaðar með ýmsum sóknar- og magntakmörkunum. Með lögum nr. 1/1999 um breytingu á lögum nr. 38/1990 voru m.a. gerðar þær breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu að ákveðið var að frá og með fiskveiðiárinu 2000/2001 skyldi úthluta meginhluta krókabáta krókaaflahlutdeild í þorski, ýsu, ufsa og steinbít, en útgerðum krókabáta er tækju þann kost sem í boði var - að stunda veiðar í 23 daga með handfærum eingöngu á tímabilinu 1. apríl til 31. október án takmörkunar á heildarafla - skyldu jafnframt eiga kost á veiðileyfi með sóknardögum til handfæraveiða. Sóknardagarnir voru framseljanlegir og áttu þeir að hafa sama eða svipað gildi og aflahlutdeild í almenna fiskveiðistjórnarkerfinu. Með lögum nr. 1/1999 var einnig ákveðið að á fiskveiðiárunum 1998/1999 og 1999/2000 skyldu útgerðir krókabáta eiga kost á, varðandi botnfiskveiðar báta sinna, að velja milli eftirfarandi aðferða: a. Að stunda veiðar með handfærum eingöngu í 40 daga á hvoru fiskveiðiári með þeirri takmörkun að þorskafli fari ekki yfir 30 lestir, miðað við óslægðan fisk. b. Að stunda veiðar með línu og handfærum í 32 daga á hvoru fiskveiðiári með þeirri takmörkun að þorskafli fari ekki yfir 30 lestir, miðað við óslægðan fisk. c. Að stunda veiðar í 23 daga með handfærum eingöngu á tímabilinu 1. apríl til 31. október, án takmörkunar á heildarafla. d. Að stunda veiðar með þorskaflahámarki sem byggist á veiðireynslu viðkomandi báts, án takmörkunar á sókn og afla í öðrum tegundum. Á fiskveiðiárinu 2000/2001 var lögákveðin sú breyting að bátum sem stunduðu veiðar samkvæmt því sem segir í a-, b- og d- lið, yrði úthlutað krókaaflahlutdeildum og síðan árlegu krókaaflamarki í þorsk, ýsu, ufsa og steinbít. Krókaaflamark mætti aðeins nýta til línu- og handfæraveiða. Bátar sem stunduðu veiðar samkvæmt c- lið áttu hins vegar kost á sóknardögum til handfæraveiða á tímabilinu 1. apríl til 31. október. Ákveðið var að sóknardagar þessir yrðu framseljanlegir milli báta samkvæmt ákveðnum reglum í þá veru, en afli á einu fiskveiðiári ákvarðaði fjölda sóknardaga á næsta ári samkvæmt reiknireglu er 3. mgr. 6. gr. laga nr. 1/1999 kvað á um. Af hálfu stefnda segir að í upphafi fiskveiðiársins 2001/2002 hafi verið ljóst að útgerðir rúmlega 200 báta höfðu valið framseljanlega sóknardaga, en sameiginlegur viðmiðunarþorskafli þeirra báta var ákveðið fast hlutfall af leyfilegum heildarafla í þorski skv. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 3/2002 um breytingu á lögum nr. 38/1990. Í þeirri grein sé miðað við að afli dagabáta sé 0,67% af leyfilegum heildarþorskafla auk þeirrar viðbótar sem leiðir af því að þakbátum var gefinn kostur á því að velja dagakerfið, sbr. 5. mgr. a- liðar 7. gr. laga nr. 129/2001. Niðurstaðan hafi orðið sú að teknu tilliti til viðmiðunarafla dagabáta sem var rétt rúmlega 1% (1,0047%), sbr. 7. gr. reglugerðar nr. 603/2002 (fyrir fiskveiðiárið 2002/2003) og 7. gr. reglugerðar nr. 595/2003 (fyrir fiskveiðiárið 2003/2004). Í lagagreininni sé þess jafnframt getið að leyfilegir sóknardagar skuli vera 23 er síðar skuli ákveðnir fyrir hvert fiskveiðiár á grundvelli hlutfalls milli raunafla sóknardagabáta í þorski á næstliðnu fiskveiðiári og sóknardögum fækka eða fjölga í sama hlutfalli. Sóknardögum skuli fækka um heila daga og broti sleppt en aldrei fækka um meira milli ára en 10%. Raunar hafi verið miðað við 25% í lögum nr. 1/1999 en því hafi verið breytt í 10% í lögum nr. 9/1999. Þá segir af hálfu stefnda að á fiskveiðiárinu 2001/2002 hafi viðmiðunarþorskafli dagabáta verið 1,273 lestir en afli þeirra það ár orðið 12.418 lestir. Hafi því sóknardögum fækkað í 21 dag á fiskveiðiárinu 2002/2003. Á fiskveiðiárinu 2002/2003 hafi viðmiðunarþorskafli verið 1.798 lestir en heildarþorskaflinn farið í 11.023 lestir. Hafi því sóknardögum fækkað í 19 á fiskveiðiárinu 2003/2004. Með lögum nr. 74/2004 um breytingu á lögum nr. 38/1990 voru aflögð leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum og ákveðið að úthluta hverjum bát, sem varanlegar sóknarheimildir voru bundnar við 10. maí 2004, krókaaflahlutdeildum með ákveðnum hætti á grundvelli aflareynslu. Stefnandi byggir á því að lög nr. 74/2004 um breytingu á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða hafi valdið honum tjóni og brjóti gegn stjórnarskránni nr. 33/1944, einkum 65. og 72. gr. Kveður stefnandi reiknigrunn 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 74/2004 brjóta gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Krókaaflamarkið leiði til þess að í hans hlut komi 91% upp að 42,5 lesta viðmiðunaraflareynslu miðað við óslægðan fisk og 45% af því sem umfram er. Þessar breytingar komi óeðlilega illa niður á mjög fámennum hópi útgerðarmanna sem veitt hafi mikið umfram 42,5 tonn á hverju ári, en þar fari stefnandi fremstur í flokki. Samkvæmt áætlun um úthlutun krókaaflaheimilda séu 75 af alls 290 bátum með reiknigrunn umfram 42,5 tonn og sé litið til þess hversu margir séu umfram 50 tonn séu það einungis 21 bátur. Af þeim síðastnefndu eigi stefnandi 4 báta. Stefnandi telur að engin hlutlæg skilyrði hafi legið að baki lögum nr. 74/2004. Sóknardagakerfið hafi verið aflagt án skýringa og án þess að fiskveiðistjórnarsjónarmið væri markmiðið. Með þessum breytingum á lögum nr. 38/1990 hafi útgerðarmönnum verið mismunað án þess að fyrirfram kunngert markmið réttlætti breytinguna. Þá byggir stefnandi á því að þau atvinnuréttindi sem honum voru veitt með útgáfu veiðileyfis og gerðu honum kleift að afla sér lífsviðurværis séu varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi atvinnuréttindi hafi stefnandi byggt upp með fé sínu, tækjum, þekkingu og vinnuafli í þeirri trú að hann ætti eftir að geta nýtt sér þau. Stór hluti þessara réttinda hafi nú verið gerður upptækur án þess að nokkur tilraun hafi verið gerð til að bæta honum tjónið, en atvinnuréttindi hans verði ekki skert nema almenningsþörf krefji og fullt verð komi fyrir. Stefndi byggir á því að tilgangur laga nr. 74/2004 hafi í einu og öllu verið í samræmi við þau markmið 1. gr. laga nr. 38/1990 að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum sem eru í sameign íslensku þjóðarinnar og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Stefndi mótmælir að reiknigrunnur 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna feli í sér ólögmæta mismunun eða skerðingu atvinnuréttinda andstætt jafnræðisreglu eða eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar er varðað gæti skaðabótaskyldu að lögum. Stefndi vísar til þess að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum. Með ákvæðum 1. gr. laga nr. 38/1990 hafi löggjafinn sett fyrirvara við nýtingarrétt útgerðarmanna á veiðiheimildum þannig að unnt væri að skerða hann og breyta fyrirkomulagi við stjórn fiskveiða án þess að það skapaði þeim rétt til skaðabóta, teldi löggjafinn þess þörf. Hafi stefnanda mátt vera ljóst að samkvæmt lögum var sýnt að sóknardögum færi fækkandi og sú skipan - að stjórna veiðum á hluta kvótans með sóknartakmörkunum – hlyti að verða tekin til endurskoðunar. Stefndi bendir á að veigamikil rök hafi verið fyrir lagabreytingunni. Afli krókabátanna hafi á hverju fiskveiðiári farið langt yfir þær viðmiðanir sem settar höfðu verið. Ljóst hafi verið að lögbundin fækkun sóknardaga náði að litlu leyti að draga úr afla krókabátanna. Útgerðarmenn hafi brugðist við fækkun sóknardaga með því að auka afkastagetu bátanna og nýta þannig hvern sóknardag betur. Afli sóknardagabátanna fram yfir umræddar viðmiðanir hafi haft þau áhrif að fiskveiðikerfið var ómarkvissara auk þess sem mikillar óánægju hafi gætt innan raða útgerðamanna með að sóknardagabátar gætu í raun aukið hlut sinn þegar aðrir útgerðarmenn, sem byggju við aflamarkskerfið, gætu það einungis með kaupum á aflaheimildum. Raunafli sóknardagabátanna hafi farið langt yfir viðmiðunarafla þeirra og ljóst hafi verið að samkvæmt gildandi reglum myndi sóknardögum fækka um 10% árlega og verða 9 að jafnmörgum árum liðnum eins og fram komi í athugasemdum með frumvarpi til breytingar á lögum nr. 38/1990 er varð að lögum nr. 74/2004. Stefndi tekur fram að fjallað sé um hvernig reiknigrunnur hvers báts til krókaaflahlutar skuli fundinn í 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 74/2004. Á valdi löggjafans sé að velja milli kosta um hvernig ákveða eigi veiðireynslu við úthlutun aflaheimilda. Reglan sé reist á málefnalegum sjónarmiðum og stefni að lögmætum markmiðum. Nái reglan jafnt til allra sem eins stendur á um og feli ekki í sér ólögmæta mismunun. Með lögbundnum hætti sé kveðið á um hvernig meta skuli aflareynslu til krókaaflahlutdeildar. Sama aflareynsla tveggja báta skili þeim sömu aflahlutdeild. Stefnandi, Óli Bjarni Ólason, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri búinn að vera viðriðinn útgerð frá árinu 1976, fyrst með föður sínum. Kvaðst hann einnig hafa farið í Stýrimannaskólann á milli og á loðnubát, Grindvíking. Þá hafi hann verið á krókabátum og stærri bátum og frá 1982 verið algjörlega í smábátaútgerð. Óli sagði að kostirnir við að vera í gamla sóknardagakerfinu hafi verið þeir að geta veitt ótakmarkað og veiðiheimildir hafi verið ódýrar miðað við það sem unnt var að afkasta. Hafi hann fjárfest mikið í aukasóknardögum fyrir útgerð sína til að auka aflann og nýta betur bátana, hafi þetta borgað sig vel. Kvaðst hann einnig hafa látið smíða báta fyrir sig, góða báta búna 29 rúllum er fiskuðu fyrir u.þ.b. sjö til tíu milljónir á viku, þegar þetta gekk á fullu. Bátarnir hafi allir gengið svona um 25 mílur, búnir bestu tækjum, góður mannskapur hafi verið hjá honum og mikill hraði hefði verið í þessu öllu. Hann taldi að það hefði kostað sig u.þ.b. hundrað og fimmtíu milljónir að minnsta kosti að koma sér upp bátum og sóknardögum. Hann kvaðst hafa tekið mikið af lánum til að kaupa aflaheimildir. Óli kvaðst hafa verið langaflahæsti smábátaútgerðarmaður landsins. Hafi hann átt langaflahæsta bátinn og þrjá af tíu aflahæstu bátunum. Óli kvaðst í fyrstu ekki hafa verið á móti því að fara í krókaaflamarkskerfi, þar sem honum hefði verið lofað að hann fengi að veiða það magn, sem hann hefði veitt, miðað við besta árið, en hann hefði verið svikinn um það. Þeir sem aldrei veiddu neitt hefðu hins vegar fengið stóran hlut, tólf og hálft tonn hver, er var tekið af þeim sem voru bestir. Ályktunarorð: Í 2. ml. 1. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 segir að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Af þessu leiðir að veiðiheimildir samkvæmt lögunum eru ekki varðar af ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Og telur stefnandi að reiknigrunnur, sem fram kemur í 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 74/2004 um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, brjóti í bága við framangreint stjórnskipunarákvæði. Í 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 74/2004 segir: Reiknigrunnur hvers báts til krókaaflahlutdeildar skal byggjast á viðmiðunaraflareynslu í þorski og ufsa þannig að til reiknigrunnsins teljast 91% af upp að 42,5 lesta viðmiðunaraflareynslu, miðað við óslægðan fisk, og 45% af því sem umfram er. Reiknigrunnurinn í þorski skal þó aldrei vera lægri en 15 lestir, miðað við óslægðan fisk. Fyrir aðrar tegundir í krókaaflamarki skal reiknigrunnurinn vera jafn aflareynslu. Taka skal tillit til áætlaðrar aflaaukningar, allt að 20 lestum í þorski á hvern bát, miðað við óslægðan fisk, vegna aukningar afkastagetu sóknardagabáta vegna endurnýjunar þeirra á fiskveiðiárinu 2002/2003 eða á fiskveiðiárinu 2003/2004 fram til 28. maí 2004, enda hafi sóknargetan ekki nýst til myndunar aflareynslu samkvæmt nánari reglum er ráðherra setur. Ljóst er að sóknardögum báta, sem fengið höfðu leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum, fór fækkandi ár frá ári af ástæðum sem raktar hafa verið. Og raunar er ekki deilt um að nauðsyn bar til að afnema leyfi til handfæraveiða með daga-takmörkunum og taka upp aflamark krókabáta miðað við aflareynslu. En aðilar eru ekki á einu máli um rétt löggjafans til að mæla fyrir um að krókaaflahlutdeild báta, er höfðu leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum fyrir setningu laga nr. 74/2004, og voru með viðmiðunaraflareynslu fram yfir tiltekin mörk á þann hátt, sem ákvæði 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna kveða á um. Kemur þá til skoðunar hvort reiknigrunnur þessa lagaákvæðis brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Forsendur sóknardagakerfisins voru þær að sóknin væri óbreytt, að afli héldist að mestu stöðugur. Til að árétta það var að lögum settur viðmiðunarafli fyrir krókabáta og ákveðið, að færi afli þeirra yfir þá viðmiðun, yrði sóknardögum fækkað. Þá er upplýst að fyrir gildistöku laga nr. 74/2004 var síðast miðað við að afli báta, sem fengið höfðu leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum, næði mest 1,0047% af heildarþorskafla. Alþingi tók hins vegar þá ákvörðun með setningu laganna að þessum bátum skyldi úthlutað rétt rúmum 4,7% af leyfilegum þorskafla á fiskveiðiárinu 2004/2005. Guldu útgerðir annarra skipa þess að viðmiðunarafli krókabáta var þannig aukinn. Þá ákvað Alþingi að tryggja að allir bátar, er höfðu haft leyfi til handfæraveiða með dagatakmörkunum fyrir gildistöku laga nr. 74/2004, fengju tiltekna lágmarksúthlutun og jafnframt að þeir, sem mest hefðu aflað, bæru minni hlut frá borði en aðrir, þegar ákveðnum viðmiðunarmörkum væri náð. Mátti þá líta til þess að það voru fyrst og fremst þeir krókabátar, sem mest höfðu aukið afla sinn milli ára í sóknardagakerfinu - og höfðu valdið því að sóknardagakerfið þjónaði ekki lengur tilgangi sínum - sem voru aflögufærir til að jafna að einhverju leyti krókaaflahlutdeild krókabátanna þegar á heildina var litið. Að virtu öllu framangreindu verður talið að ákvæði 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 74/2004 séu hvorki ómálefnaleg né andstæð jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst hæfilegur eftir umfangi málsins 200.000 krónur. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Óla Bjarna Ólasonar. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 22/1999
Umboðssvik Húsaleigulög
M leigði Á íbúð sína til sex mánaða og afhenti Á honum víxil til tryggingar réttum efndum leigusamningsins. Mánuði síðar fór Á úr íbúðinni vegna breyttra aðstæðna sinna. Seldi M þá víxilinn í banka án þess að hafa áður leitað viðurkenningar á bótakröfu vegna meints leigutaps eða skemmda á íbúðinni í samræmi við húsaleigulög. M leysti svo víxilinn til sín á ný um sex mánuðum síðar þegar hann var kominn í innheimtu hjá lögmanni bankans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu hefur verið skotið til Hæstaréttar með stefnu 22. desember 1998 að ósk ákærða, sem áfrýjar því í heild og krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Einnig er áfrýjað af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu ákærða. Málavöxtum er lýst í meginatriðum í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar greinir afréð ákærði í nóvember 1997 að hagnýta sér víxil að fjárhæð 200.000 krónur, sem leigutaki hans í íbúð að Vestursíðu 6E á Akureyri hafði afhent honum við gerð leigusamnings til tryggingar efndum á samningnum, með því að selja hann í banka. Þetta gerði hann án þess að gæta skýrra ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994, sbr. einkum 40. gr. og 64. - 65. gr. þeirra, um meðferð tryggingarfjár frá leigjanda og gerð bótakrafna á hendur honum. Ákærði ábyrgðist víxilinn við söluna og innleysti hann að lokum, eftir að leigutakinn og útgefandi víxilsins höfðu ítrekað neitað að greiða hann. Þetta gerði hann þó ekki fyrr en í maí 1998, eftir að víxillinn var kominn til innheimtu hjá lögfræðingi á vegum bankans. Ákærði kveðst ekki hafa ætlað að auðgast á þessari háttsemi, heldur aðeins að ná bótum fyrir óhjákvæmilegt leigutap og annað tjón, sem leigutakinn hefði valdið. Hann hefur þó ekki sannað svo viðhlítandi sé, að leigutakinn hafi valdið spjöllum á íbúðinni, og tekjutap hans vegna brottflutnings leigutakans virðist ekki hafa náð nema til eins mánaðar leigu, eða um 50.000 króna. Ákærði naut ekki samningsbundins réttar til að selja víxilinn án undanfarandi aðgerða gagnvart leigjanda sínum, þótt slit hins síðarnefnda á leigusamningnum væru fyrirvaralaus að kalla. Telja verður, að hann hafi með þeirri gerð sinni valdið röskun á hagsmunum leigjandans, sem var ung stúlka, og verulegri hættu á því, að þeir yrðu fyrir borð bornir. Samkvæmt því verður á það fallist með héraðsdómara, að hann hafi orðið brotlegur við ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með misnotkun á aðstöðu sinni gagnvart leigjandanum. Við ákvörðun refsingar fyrir brotið er til þess að líta, að ákærði leysti tryggingarvíxilinn til sín með áföllnum kostnaði í samræmi við ábyrgð sína, án þess að leigjandinn bæri endanlegan skaða af. Jafnframt hefur hann gert líklegt, að krafa um bætur vegna lagfæringa á íbúðinni hafi ekki verið allskostar tilefnislaus, auk þess sem ætla verður, að hann hafi orðið fyrir nokkru tekjutapi. Með hliðsjón af þessu og atvikum að öðru leyti þykir rétt að fresta ákvörðun refsingar á hendur ákærða, og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Frestað er ákvörðun um refsingu ákærða, Marinós Knútssonar, og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað á að vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þorsteins Hjaltasonar héraðsdómslögmanns, 40.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. desember 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 9. desember, er dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett í dómsal embættisins að Hafnarstræti 107, Akureyri, og haldið af Ólafi Ólafssyni, héraðsdómara. Fyrir er tekið: Mál nr. S-82/1998: Ákæruvaldið gegn Marinó Knútssyni. Er nú í málinu kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. nóvember s.l., er höfðað með ákæruskjali sýslumannsins á Akureyri, útgefnu 3. september 1998, á hendur; „Marinó Knútssyni, kt. 060166-5879, Borgarsíðu 16, 603 Akureyri, fyrir umboðssvik, með því að hafa 6. nóvember 1997, misnotað aðstöðu sína sem handhafi víxils og heimildarlaust selt Landsbanka Íslands h.f., útibúi, Akureyri, víxil að upphæð kr. 200.000,- sem ákærði hafði fengið afhentan frá Árnýju Ósk Hauksdóttir, kt. 230979-3169, til tryggingar leigugreiðslum, en Árný Ósk var greiðandi og samþykkjandi víxilsins, Sigrún Kjartansdóttir, kt. 180655-5069, var útgefandi hans og Haukur Tryggvason, kt. 310349-4299, ábekingur á víxlinum. Telst þetta varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Af hálfu ákærða var haldið uppi vörnum. Skipaður verjandi krafðist þess aðallega að ákærði yrði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds og allur sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun, yrðu greidd úr ríkissjóði. Til vara var krafist vægustu refsingar sem lög heimila. Málsatvik. Samkvæmt leigusamningi var eignaríbúð ákærða, Marinós Knútssonar, Vestursíða 6 E, Akureyri, leigð kæranda, Árnýju Ósk Hauksdóttur, fæddri 1979, þann 1. október 1997. Leigutíminn var tiltekinn 6 mánuðir, en leigufjárhæð krónur 50.000 á mánuði. Til tryggingar réttum efndum afhenti leigutaki víxil þann sem mál þetta er sprottið af. Fyrir hönd ákærða annaðist faðir hans, vitnið Knútur Kristján Gunnarsson, samningsgerðina, og afhenti hann leigutaka fullnaðarkvittun fyrir greiðslu leigu vegna októbernmánaðar 1997. Óumdeilt er að við samningsgerðina var vitninu kunnugt um að samleigjendur kæranda voru tvær vinkonur hennar, vitnin Elísa Rut Guðmundsdóttir og Freydís Heiðarsdóttir, en báðar eru þær fæddar 1981. Leigutakarnir fóru úr íbúð ákærða um mánaðamótin október/nóvember 1997, en ákærði seldi áðurgreindan tryggingarvíxil í Landsbankaútibúinu á Akureyri þann 6. nóvember s.á. Kærandi andmælti ráðstöfun ákærða á víxlinum þann 8. janúar 1998, eftir að henni hafði borist tilkynning um vanskil frá Landsbankaútibúinu á Akureyri. Þá bar hún fram formlega kæru á hendur ákærða hjá lögreglu þann 3. apríl s.l. Samkvæmt gögnum málsins endurgreiddi ákærði bankaútibúinu andvirði víxilsins þann 29. maí sl. ásamt lögfræðikostnaði, samtals krónur 239.449. Verður nú vikið að framburði ákærða og vitna. Fyrir dómi hefur ákærði borið að kærandi og samleigjendur hennar hafi vanefnt framangreindan leigusamning, í fyrsta lagi með því að greiða aðeins krónur 43.500 af leigugreiðslu októbermánaðar 1997, þrátt fyrir að þær hefðu fengið fullnaðarkvittun, í öðru lagi með því að rifta hinum tímabundna leigusamningi fyrir lok hans og loks í þriðja lagi með því að valda tilgreindum skemmdum á eigninni. Hefur ákærði vísað til þess að eitt ljós í eigninni hafi verið brotið, teppi ónýt, en að auki hefði eignin verið óþrifin við brottför leigjendanna. Þá hefur ákærði staðhæft að leigjendurnir hefðu ekki staðið skil á hlutdeild sinni í rekstrarkostnaði eignarinnar, þ.á.m. vegna síma, rafmagns og hitaveitu, samtals að fjárhæð krónur 15.042. Við meðferð málsins framvísaði ákærði reikningi frá hreingerningafyrirtæki, dags. 8. nóvember 1997, vegna ræstingar á íbúðinni að fjárhæð krónur 8.902 og tilboði dúklagningameistara vegna nýrra teppa, dagsettu 12. nóvember 1997, að fjárhæð krónur 279.192. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa heyrt ávæning af því hjá kæranda, Árnýju Ósk, um miðjan október 1997, að leigutakarnir hefðu í hyggju að hverfa frá leigusamningnum um mánaðarmótin þar á eftir og kvaðst hann að því tilefni hafa gert henni ljóst að hún væri ábyrg fyrir vanefndum samningsins. Ákærði staðhæfði að málefnið hefði ekki komið frekar til umræðu og kærandi því ekki tilkynnt sérstaklega um brottför sína úr íbúðinni. Ákærði kvaðst ekki hafa kynnt sér vanefndarúrræði húsaleigulaga nr.36,1994 og því ekki kvatt til byggingarfulltrúa til að meta eignina og þá ekki krafið fyrrum leigjendur skriflega um bætur vegna nefndra spjalla og vanefnda, en í þess stað selt tryggingarvíxilinn í banka með gjalddaga 22. desember 1997. Kvaðst ákærði hafa ritað nafn sitt á víxilinn sem ábeking, en gert ráð fyrir að leigutakinn Árný Ósk myndi hafa samband við hann er henni bærist tilkynning frá bankanum um vanskil, og kvaðst hann þá hafa verið reiðubúinn til að leysa málið með sanngjörnum hætti. Ákærði ítrekaði að hann hefði leyst víxilinn til sín ásamt áföllnum kostnaði þann 29. maí sl., og greitt fyrir krónur 239.449 til útibús Landsbankans á Akureyri. Vitnið Knútur Kristján Gunnarsson, fæddur 1930, kvaðst hafa búið í íbúð sonar síns, ákærða í máli þessu, allt þar til eignin var seld á leigu hinn 1. október 1997. Vitnið staðhæfði að kærandi og samleigjendur hennar hefðu tekið við eigninni í góðu ástandi, en hins vegar skilað henni af sér skítugri og með ónýtum teppum. Að öðru leyti lýsti vitnið málsatvikum með sama hætti og ákærði hér að framan, þ.á.m. að því er varðaði gerð leigusamnings og afhendingu tryggingarvíxils, en einnig að leigjendur hefðu ekki staðið full skil á leigugreiðslu fyrir októbermánuð. Kvaðst vitnið þannig hafa treyst orðum leigjendanna um að þær gerðu full skil á leigunni nokkrum dögum eftir viðtöku þeirra á íbúðinni og af þeim sökum kvaðst hann hafa afhent þeim fullnaðarkvittun fyrir leigunni. Vitnið Viðar Þór Pálsson, dúklagningarmeistari, fæddur 1964, kvaðst að beiðni ákærða hafa skoðað ástand teppa í íbúð hans í byrjun nóvember 1997. Vitnið bar að margir blettir hefðu verið á teppunum og þau mjög illa farin og almennt borið merki um slæma umgengni og nær verið ónýt. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa þekkt til aðstæðna í íbúðinni fyrir nefnda skoðun hans á eigninni. Kærandi, Árný Ósk Hauksdóttir, kvaðst fyrir dómi hafa tilkynnt ákærða um miðjan október 1997 að vegna breyttra aðstæðna hennar og samleigjendanna þyrftu þær að fara úr eigninni fyrr en ætlað var eða um mánaðarmótin þar á eftir. Kvaðst kærandi hafa skilið orð ákærða, þ.á.m. um að hann myndi rífa tryggingarvíxilinn, á þann veg að hann hefði skilning á vandræðum þeirra og að engir eftirmálar yrðu vegna brotthvarfs þeirra. Kærandi staðhæfði að fyrir brottför þeirra úr íbúðinni hefði eignin verið þrifin og ætlaði hún að ástand eignarinnar hefði síst verið verra en við komu þeirra. Kærandi andmælti því og alfarið að skemmdir hefðu hlotist á eigninni á leigutímanum, þ.á.m. á teppum, og fullyrti ennfremur að full skil hefðu verið gerð á leigugreiðslu fyrir októbermánuð, en auk þess kvaðst hún hafa greitt hitaveitureikning. Kærandi kvaðst enga tilkynningu eða umkvörtun hafa fengið frá ákærða vegna viðskilnaðar þeirra á íbúðinni, en í þess stað borist tilkynning frá banka í lok árs 1997 um vanskil á nefndum tryggingarvíxli. Af því tilefni kvaðst kærandi hafa rætt við vitnið Knút Kristján og þá aðeins heyrt að ákærði hefði verið ósáttur við þrif þeirra á íbúðinni. Frásögn samleigjendanna Elísu Rutar Guðmundsdóttur og Freydísar Heiðarsdóttur var fyrir dómi í öllum aðalatriðum samhljóða framburði kæranda, að því frátöldu að þær ætluðu að vitnið Knútur Kristján hefði verið leigusali íbúðarinnar. Vitin báru og að teppin í íbúðinni hefðu verið blettótt við viðtöku þeirra á eigninni og staðhæfðu að þrátt fyrir nokkurn gestagang hefði ástand eignarinnar síst verið verra við brotthvarf þeirra. Vitnið Freydís hafði þó fyrirvara á að eitt ljós í eigninni hefði e.t.v brotnað á leigutímanum. Auk nefndra vitna kom fyrir dóm Guðrún Elva Stefánsdóttir, Vestursíðu 6 F, en hún gat ekki lýst af eigin raun ástandinu í íbúð ákærða, hvorki fyrir dvöl nefndra leigjenda í eigninni eða eftir brottför þeirra. Niðurstaða. Svo sem fram er komið var gerður skriflegur tímabundinn leigusamningur til 6 mánaða um eignaríbúð ákærða. Með samningsaðilum er ágreiningur um meintar vanefndir og spjöll á eigninni og hvort ákærði hefði fallist á að leysa leigjendur undan leigusamningum og stendur þar staðhæfing gegn staðhæfingu. Það er hins vegar upplýst að ákærða var ekki tilkynnt skriflega um fyrirætlan leigutakanna um leigulok og að hann sjálfur sendi leigutökunum ekki formlega kröfu um bætur vegna meintra vanefnda og kvaddi ekki til dómkvadda matsmenn eða byggingarfulltrúa til að meta ætluð spjöll á eigninni líkt og áskilið er í XIII. og XIV. húsaleigulaga 36,1994. Í þess stað seldi ákærði tryggingarvíxil þann sem hann hafði fengið frá kæranda í banka. Það er mat dómsins þegar litið er til allra málavaxta að með ofannefndu athæfi hafi ákærði misnotað aðstöðu sína með þeim hætti að varði hann refsingu samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði í tvígang, árið 1983 og 1987, gengist undir sektir með dómsátt vegna umferðarlagabrota. Þá var hann dæmdur í Héraðsdómi Norðurlands eystra árið 1993 fyrir líkamsárásar, en ákvörðun um refsingu þá frestað skilorðsbundið til 2 ára. Þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Eftir atvikum þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að 2 árum liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 22,1955. Dæma ber ákærða til að greiða allan sakarkostnað sbr. 1. mgr. 164. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þorsteins Hjaltasonar, héraðsdómslögmanns, krónur 40.000 svo og saksóknarlaun í ríkissjóð krónur 40.000, en málið flutti af hálfu ákæruvalds Sigríður Elsa Kjartansdóttir, sýslumannsfulltrúi. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Marinó Knútsson, sæti 30 daga fangelsi, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Þorsteins Hjaltasonar, héraðsdómslögmanns, krónur 40.000 og saksóknarlaun í ríkissjóð krónur 40.000.
Mál nr. 59/2004
Líkamstjón Skaðabætur Örorka Þjáningarbætur Vextir Fyrning
H, sem rak veitingarekstur í eigin nafni, lenti í umferðarslysi á árinu 1995. Að því er snerti bætur til H fyrir varanlega örorku taldi Hæstiréttur að við ákvörðun árslauna samkvæmt 7. gr. þágildandi skaðabótalaga væri óraunhæft að miða við þau verðmæti sem kynnu að hafa orðið til í einkarekstri H á árunum 1987 til 1995, enda réðist eignamyndun í slíkum rekstri af mörgum öðrum þáttum en vinnuframlagi H einu. Þá tókst H heldur ekki að sýna fram á að miða bæri við hærri árslaun en héraðsdómur hafi lagt til grundvallar, þ.e. meðallaun iðnaðarmanna. Var niðurstaða héraðsdóms, sem unað var við af stefnda, T hf., því staðfest. Jafnframt var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu H um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón þar sem hann hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tekjuskerðingu á því tímabili sem um var að ræða. Þá hafnaði Hæstiréttur kröfu T hf. um lækkun þjáningabóta til H á grundvelli sérstakrar heimildar lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Að því er snerti vexti af kröfu H tók Hæstiréttur fram að T hf. hafi ekki tilgreint sérstaklega er tilteknar greiðslur voru inntar af hendi til H til hvers þær skyldu ganga. Við þær aðstæður hafi H verið rétt að ráðstafa hverri greiðslu fyrst til greiðslu áfallinna vaxta, en því sem þá hafi staðið eftir til lækkunar á höfuðstól kröfunnar. Var enginn hluti vaxtakröfu H því talinn fyrndur og krafa hans um vexti frá slysdegi tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. janúar 2004. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 23.773.738 krónur með 2% vöxtum frá 5. desember 1995 til 17. september 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum fimm nánar tilgreindum innborgunum samtals að fjárhæð 5.602.499 krónur, sem gangi fyrst til greiðslu áfallinna vaxta af kröfunni miðað við innborgunardaga en síðan til lækkunar höfuðstóls hennar, auk innborgunar að fjárhæð 2.655.171 króna, sem greidd var 20. nóvember 2003. Til vara krefst áfrýjandi lægri fjárhæðar úr hendi stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum hefur verið veitt gjafsókn fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi greiddi áfrýjanda 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003 í samræmi við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. I. Málavextir eru þeir að áfrýjandi varð fyrir umferðarslysi á Höfðabakka í Reykjavík 5. desember 1995. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu stefnda vegna slyssins. Meðal gagna málsins eru taugasálfræðilegt mat Þuríðar J. Jónsdóttur taugasáfræðings, 22. febrúar 1998, greinargerð Grétars Guðmundssonar læknis, 23. febrúar 1998 og sálfræðilegt mat Gylfa Ásmundssonar sálfræðings, 1. júlí 1998 er lúta öll að afleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda. Þá liggja einnig fyrir fjórar álits- og matsgerðir um afleiðingar slyssins og áhrif þeirra á heilsufar áfrýjanda. Er niðurstöðum þeirra nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er einnig lýst niðurstöðu matsmanns 16. júní 2003, sem dómkvaddur var til að meta „hvert hafi verið markaðsverðmæti vinnuframlags“ áfrýjanda „síðustu 12 mánuði fyrir slysið“. Aðilar eru sammála um að leggja niðurstöðu hinna dómkvöddu yfirmatsmanna 6. mars 2003 til grundvallar uppgjöri bóta varðandi varanlegan miska áfrýjanda vegna slyssins, stig varanlegrar örorku hans og tímabil til viðmiðunar tímabundins atvinnutjóns. Þá eru þeir sammála um við hvaða tímabil skuli miða uppgjör þjáningabóta. Fyrir Hæstarétti er ágreiningur aðila fjórþættur: Við hvað skuli miða árslaun áfrýjanda við ákvörðum bóta fyrir varanlega örorku, sbr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993; hvort áfrýjandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni og þá við hvaða laun eða tekjur skuli miða bætur fyrir það, sbr. þágildandi 2. gr. skaðabótalaga; hvort beita skuli heimild lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til skerðingar þjáningabóta og loks greinir aðila á um fyrningu vaxta af bótakröfu áfrýjanda. II. Áfrýjandi rak frá 1986 veitingarekstur í eigin nafni. Á árinu 1997 var reksturinn seldur einkahlutafélaginu Hlöllabátum ehf., sem mun vera í eigu áfrýjanda. Samkvæmt 1. tölulið A liðar 7. gr. þágildandi laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 með síðari breytingum skyldi sá sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi reikna sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Voru framtaldar tekjur áfrýjanda vegna þessa 1.564.512 krónur árlega fyrir árin 1993, 1994 og 1995 en 1.720.968 krónur fyrir árið 1996. Framtaldar launatekjur áfrýjanda vegna starfa hjá Hlöllabátum ehf. fyrir árið 1997 voru 1.162.377 krónur, 1.189.836 krónur fyrir árið 1998 og 665.000 krónur fyrir árið 1999. Árið 1993 nam tap af rekstri áfrýjanda 947.992 krónum, 7.012.490 krónum árið 1994 og 9.090.116 krónum 1995. Árið 1996 var hagnaður af rekstri áfrýjanda 1.408.824 krónur en það ár var bókfærð sala á nánar tilgreindri eign og söluhagnaður af henni 6.407.829 krónur færður til tekna. Í árslok 1996 var eigið fé í rekstrinum neikvætt um 16.701.411. krónur. Áfrýjandi reisir kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku á því að við ákvörðun árslauna samkvæmt þágildandi 7. gr skaðabótalaga beri að miða við þau verðmæti sem til hafi orðið í einkarekstri áfrýjanda á árunum 1987 til 1995, en þau hafi hann skapað með vinnu sinni. Miðað við tilteknar forsendur um söluverðmæti og matsverð eigna rekstrarins í árslok 1995 hafi nettó eignaaukning í rekstrinum á þessu tímabili numið nærri 30 milljónum króna. Sé þessari eignamyndun skipt niður á mánuði komi í ljós að 12 mánaða eignaaukning að viðbættum reiknuðum launum nemi hærri fjárhæð en hámarksviðmiðun þágildandi 3. mgr. 7. gr skaðabótalaga um árslaun. Því sé krafan miðuð við þar greint hámark. Í yfirmatsgerð 6. mars 2003 er fjallað nokkuð um þessa duldu eignamyndun í rekstri áfrýjanda og komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi numið miklu mun lægri fjárhæð en áfrýjandi telur eða um 2.700.000 krónum. Fallast verður á það með héraðsdómi að burtséð frá mismunandi mati á hversu mikil dulin eignamyndun hafi verið í rekstri áfrýjanda sé viðmiðun af þessu tagi til ákvörðunar árslauna samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga óraunhæf, enda ræðst eignamyndun í slíkum rekstri af mörgum öðrum þáttum en vinnuframlagi áfrýjanda einu, þar á meðal vinnuframlagi annarra starfsmanna og markaðsaðstæðum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í máli nr. 143/2001. Áfrýjandi byggir á því til vara að miða beri árslaunin við markaðsverðmæti vinnuframlags hans síðustu 12 mánuði fyrir slysið. Var að hans beiðni, eins og að framan greinir, dómkvaddur maður til að meta þetta markaðsvermæti. Eru niðurstöður matsgerðarinnar 16. júní 2003 raktar í hinum áfrýjaða dómi. Eru þær að meginstefnu reistar á viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra fyrir reiknað endurgjald við eigin rekstur í staðgreiðslu fyrir árið 1995. Verður ekki séð að matsmaður hafi aflað sjálfstæðra gagna varðandi grundvöll matsins ef frá er talið óformlegt viðtal við nafngreindan veitingamann. Þegar litið þessa veika grundvallar matsins, þess að áfrýjandi hefur sjálfur, eins og að framan er rakið, með framtölum sínum árin 1995 og 1996 lagt mat á hvert endurgjald fyrir vinnu hans síðustu 12 mánuðina fyrir slysið hefði orðið hefði hann innt hana af hendi fyrir óskyldan aðila, sem og þess að fallast verður á það með yfirmatsmönnum að ekki verði séð að það mat áfrýjanda sé í ósamræmi við eðli og afkomu rekstrarins, verður niðurstaða um árslaun áfrýjanda til ákvörðunar örorkubótum ekki byggð á matsgerðinni 16. júní 2003. Verður því ekki talið að áfrýjanda hafi tekist að sýna fram á að miða skuli við hærri árslaun en gert var í hinum áfrýjaða dómi, en með honum var stefnda gert að greiða áfrýjanda 7.424.547 krónur í bætur vegna varanlegrar örorku að viðbættum 445.473 krónum vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Þar sem stefndi unir niðurstöðu héraðsdóms um þennan þátt málsins verður hún staðfest. Stefndi verður samkvæmt því dæmdur til að greiða áfrýjanda 7.870.020 krónur í bætur fyrir varanlega örorku. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Ekki er ágreiningur um að miða skuli þjáningabætur áfrýjanda við að hann hafi verið veikur en ekki rúmliggjandi frá 5. desember 1995 til 28. febrúar 1997. Stefndi krefst þess hins vegar að nýtt verði heimild lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga um að víkja til lækkunar frá fjárhæðum þeim, sem kveðið var á um í þágildandi 1. málslið málsgreinarinnar. Krefst hann þess að bæturnar verði skertar um 50% eftir að náð er þeirri fjárhæð, sem greinir í lokamálsið 1. mgr. greinarinnar. Féllst héraðsdómur á það. Stefndi hefur ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að sérstök ástæða sé til að beita þessari lækkunarheimild, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 14. júní 2001 í máli nr. 32/2001. Verður krafa áfrýjanda samkvæmt þessum lið að fjárhæð 419.430 krónur því tekin að fullu til greina. Ekki er ágreiningur um miskabótakröfu áfrýjanda að fjárhæð 1.601.100 krónur. Stefndi telur að áfallnir vextir á kröfu áfrýjanda fyrir 17. september 1998 séu fyrndir samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en þá voru fjögur ár liðin frá því að mál þetta var höfðað fyrir héraðsdómi. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að hann hafi ráðstafað fjórum nánar tilgreindum innborgunum stefnda, fyrst til greiðslu áfallinna vaxta af kröfu sinni og síðan til greiðslu höfuðstóls hennar. Hafi stefndi ekki tilgreint til hvaða hluta kröfu áfrýjanda þessar innborganir skyldu renna. Með þeim hafi allir vextir eldri en frá 27. janúar 1999 verið greiddir og reyni því ekki á ákvæði laga um fyrningu vaxta. Þær innborganir sem hér um ræðir eru 200.000 krónur er stefndi greiddi 29. desember 1997, 200.000 krónur er hann greiddi 18. mars 1998, 1.000.000 krónur er hann greiddi 2. september 1998 og 700.000 krónur er greiddar voru 27. janúar 1999. Stefndi mótmælir því að greiðslum frá honum vegna slyssins hafi fyrst verið ráðstafað til að greiða vexti en síðan inn á þann höfuðstól, sem vextir reiknast af. Ávallt hafi verið ljóst hvaða kröfuliði var verið að greiða og engar athugasemdir eða fyrirvarar gerðir af hálfu áfrýjanda varðandi það. Meðal gagna málsins er yfirlit yfir greiðslur stefnda til áfrýjanda vegna slyssins 30. október 2002, er stefndi lagði fram í héraðsdómi. Er hver fyrrnefndra greiðslna þar tilgreind sem „innágreiðsla v/slyss“, en varðandi aðrar greiðslur á yfirlitinu er tiltekið til hvers viðkomandi greiðsla skuli ganga. Hvorki hafa verið lagðar fram í málinu kvittanir fyrir móttöku þessara greiðslna né önnur gögn er varða einstakar greiðslur. Verður samkvæmt framansögðu við það að miða að stefndi hafi ekki tilgreint sérstaklega er greiðslur þessar voru inntar af hendi til hvers þær skyldu ganga. Verður að telja að áfrýjanda sé við þær aðstæður rétt að ráðstafa hverri framangreindra greiðslna fyrst til greiðslu áfallinna vaxta, en því sem þá kann að standa eftir til lækkunar á höfuðstól kröfunnar, sbr. dóm Hæstaréttar 17. október 2002 í máli nr. 230/2002. Þar sem því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að umræddar greiðslur hafi nægt til að greiða að fullu vexti eldri en frá 17. september 1998 verður enginn hluti vaxtakröfu áfrýjanda talinn fyrndur og krafa hans um vexti frá slysdegi tekin til greina. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 9.890.550 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir allt að frádregnum innborgunum á 200.000 krónum 29. desember 1997, 200.000 krónum 18. mars 1998, 1.000.000 krónum 2. september 1998, 700.000 krónum 27. janúar 1999, 3.502.499 krónum 8. apríl 2003 og 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest á þann hátt er í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti er rennur í ríkissjóð, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði áfrýjanda, Hlöðveri Sigurðssyni, 9.890.550 krónur með 2% ársvöxtum frá 5. desember 1995 til 17. september 2002 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum á 200.000 krónum 29. desember 1997, 200.000 krónum 18. mars 1998, 1.000.000 krónum 2. september 1998, 700.000 krónum 27. janúar 1999, 3.502.499 krónum 8. apríl 2003 og 2.655.171 krónu 20. nóvember 2003. Stefndi greiði 300.000 krónur í málskostnað í héraði og 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2003. Stefnandi málsins er Hlöðver Sigurðsson, kt. 290846-7819, Gerðhömrum 14, Reykjavík, en stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu dagsettri 17. september 2002, sem árituð var sama dag um birtingu af lögmanni stefnda. Það var þingfest hér í dómi 26. sama mánaðar. Málið var dómtekið 13. október sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Stefnandi fékk veitta gjafsókn í málinu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðu­neytisins, dags. 22. maí 2003. Dómkröfur: Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 23.773.738 krónur, auk 2% ársvaxta frá 5. desember 1995 til stefnubirtingar­dags, sem höfuðstólsfærist á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 5. desember 1996. Stefnandi krefst þess,að krafan beri dráttarvexti, sem reiknist frá stefnubirtingardegi til greiðsludags, af samanlagðri fjárhæð höfuðstóls og þegar áfallinna vaxta frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, allt að frádregnum eftir­töldum greiðslum stefnda. Þann 29. desember 1997 200.000 kr., þann 18. mars 1998 200.000 kr., þann 2. september 1998 1.000.000 kr., þann 27. janúar 1999 700.000 kr., og þann 8. apríl 2003 3.502.499 kr. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar úr ríkissjóði og málskostnaðar að skað­lausu úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í aðalkröfu krefst stefndi málskostnaðar að mati dómsins, en í varakröfu að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málavextir eru í aðalatriðum þeir, að stefnandi varð fyrir umferðarslysi við Gullinbrú í Reykjavík hinn 5. desember 1995. Við slysið tognaði stefndi á hálsi, herðum og á hægri öxl. Einnig hlaut hann varanlegan heilaskaða, einkum á framheila að áliti sérfræðinganna Þuríðar J. Jónsdóttur, taugsáfræðings, Gylfa Ásmundssonar, sálfræðings og Grétars Guðmundssonar, taugasérfræðings, en hvert um sig skoðaði stefnanda. Vottorð þeirra liggja fyrir í málinu. Einnig liggja fyrir fjölmörg læknis­vottorð, sem ekki þykir ástæða til að lýsa sérstaklega. Stefnandi lýsir málsatvikum svo, að hann hafi rekið þrjá skyndibitastaði undir firmaheitinu Hlöllabátar, auk kjötvinnslu, þegar slysið átti sér stað. Uppbygging fyrirtækisins hafi gengið vel, þar til hann lenti í slysinu. Gott gengi fyrirtækisins hafi ekki birst í ársreikningum þess, eins og algengt sé hjá fyrirtækjum í örri uppbyggingu. Verðmætin hafi hins vegar komið í ljós, eins og framlögð skjöl sýni, þegar stefnandi hóf að selja einstaka veitingastaði úr veitingahúsakeðju sinni. Stefnandi stofnsetti einkahlutafélagið Hlöllabáta ehf. á árinu 1997 og lagði eignir einkafirma síns til félagsins. Einkahlutafélagið seldi tvo veitingastaði annan við Ingólfstorg en hinn í Lækjargötu vorið 1998 fyrir 38 milljónir króna, og nam verð staðarins við Ingólfstorg u.þ.b. 34 til 35 milljónum króna að mati stefnanda. Stefnandi reiknaði sér laun fyrir slysið og næsta ár á eftir í samræmi við viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra um reiknað lágmarksendurgjald sjálfstætt starfandi atvinnurekenda fyrir starf við eigin atvinnurekstur. Miðaði stefnandi endurgjald sitt við lágmarksskattstofn atvinnurekenda, sem hefðu 2-4 menn í vinnu. Framtaldar tekjur stefnanda voru sem hér segir: Árin 1994 og 1995 1.564.512 kr. hvort ár. Árið 1996 1.720.068 kr. Árið 1997 1.162.377 kr. greitt af Hlöllabátum ehf. og eftirleiðis. Árið 1998 1.189.836 kr. Árið 1999 665.000 kr. Stefndi viðurkennir bótaskyldu gagnvart stefnanda. Ágreiningur málsaðila snýr að því, við hvaða laun eða tekjur miða skuli bótagreiðslur til stefnanda, skv. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 (eftirleiðis skbl.), að bótum vegna tapaðra lífeyrisréttinda, en einnig að þjáningabótum honum til handa, skv. 3. gr. skbl., svo og að skaðabótum vegna tímabundins atvinnutjóns skv. 2. gr. skbl. Fjölmargar matsgerðir liggja fyrir um afleiðingar slyssins og áhrif þeirra á heilsufar stefnanda, sem nú verður lítillega lýst. Fyrst ber að geta matsgerðar Atla Þórs Ólasonar, læknis, sem dagsett er 29. júlí 1998. Í niðurlagi matsgerðarinnar kemur fram, að stefnandi hafi reynst ófær um að reka fyrirtæki sitt, sem ætla megi að stafi af skemmdum á framheila, sem leiði til skerðingar á einbeitingu, minni og skipulagshæfileikum, eins og fram komi í tveimur sálfræðilegum mötum og áliti taugalæknis. Síðan segir svo: Að þessum upplýsingum sammetnum er talið ljóst að geta Hlöðvers til að reka fyrirtæki sitt hafi verulega skerst. Hann kynni að vera fær til einfaldari verklegra starfa. Varanleg fjárhagsleg örorka er metin 50%. Niðurstaða Atla Þórs var að öðru leyti sú, að þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. væri á þann veg: Rúmliggjandi, ekkert. Batnandi, með fótaferð, tvö ár. Varanlegur miski, skv. 4. grein: 30%. Varanleg örorka skv. 5. grein: 50%. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 30%. Stefndi vísaði málinu til örorkunefndar, sem skilaði álitsgerð 14. desember 1999. Niðurstaða örorkunefndar var sú, að stefnandi hefði beðið 20% miska af völdum slyssins, en mat varanlega örorku hans 30%. Stefnandi var ósáttur við niðurstöðu örorkunefndar og fór þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur hinn 5. desember 1995, að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta varanlegan miska og varanlega örorku hans af völdum slyssins. Einnig var þess beiðst, að matsmenn mætu, hvenær ekki væri frekari bata að vænta á heilsufari stefnanda af völdum slyssins (stöðugleikatímapunkt), samkvæmt 2. og 3. gr. skbl., eins og segir í matsbeiðni. Hinir dómkvöddu matsmenn, Stefán Már Stefánsson, laga­prófessor og Albert Páll Sigurðsson, heila- og taugasérfæringur, skiluðu niðurstöðu 23. maí 2000 og mátu varanlegan miska stefnanda 25% og að varanleg örorka hans væri sú sama. Hinn 24. ágúst s.á. lögðu matsmenn mat á það, við hvaða tímamark miða skyldi stöðugleikapunkt stefnanda í kjölfar slyssins. Að þeirra mati taldist stefnandi hafa verið rúmliggjandi í 7 daga og batnandi án þess að vera rúmliggjandi frá 12. desember 1995 til 28. febrúar 1997, sem var sama niðurstaða og Atli Þór hafði komist að. Tímabundið atvinnutjón stefnanda töldu matsmenn hafa verið þannig: Frá 5. desember 1995 til 31. mars 1996 100%, frá 1. apríl 1996 til 30. september s.á. 75% og frá 1. október til 28. febrúar 1997 50%. Stefndi greiddi stefnanda bætur á grundvelli niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna og miðaði uppgjörið við framtaldar tekjur stefnanda á árinu 1995. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu yfirmats­manna. Í matsbeiðni er þess óskað, að yfirmatsmenn mætu varanlegan miska stefn­anda, varanlega örorku hans og tímabundið atvinnutjón í kjölfar umferðarslyssins 5. desember 1995. Þess var sérstaklega beiðst, að dómkvaddur yrði lögfræðingur, sem einnig væri löggiltur endurskoðandi, til að leggja mat á áhrif slyssins á rekstur fyrirtækis stefnanda. Dómkvaddir voru Helgi V. Jónsson, hrl. og löggiltur endur­skoðandi, Júlíus Valsson, sérfræðingur í gigtarlækningum og embættislækningum og Sigurður Thorlacius, tryggingayfirlæknir og sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum. Í tengslum við dómkvaðningu yfirmatsmanna fór stefnandi þess á leit, með vísan til 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 (hér eftir eml.) að skýrsla yrði tekin fyrir dómi af sérstaklega tilgreindum einstaklingum. Skýrslu gáfu Dagný Laxdal, vinkona stefnanda og Kolfinnu Sigrúnar Guðmundsdóttur, eiginkonu hans, eiginkona stefnanda, Guðborg Hildur Kolbeins, fjölskylduvinur stefnanda og eiginkonu hans, Salóme Ýr Rúnarsdóttir, starfsmaður hjá Hlöllabátum frá árinu 1997 og Karl Eron Sigurðsson, fjölskylduvinur og sendibílstjóri, sem annaðist útkeyrslu á vörum fyrirtækisins og aðstoðaði við rekstur þess af og til. Yfirmatsmenn fengu endurrit skýrslna þessara einstaklinga til afnota við matsgerð sína. Niðurstaða yfirmatsmanna var á þá leið, að stefnandi hafi beðið 30% varanlegan miska af völdum slyssins. Þar af 5% vegna vægrar tognunar í hálsi og hægri öxl, en 25% vegna heilaskaða. Varanleg örorka stefnanda var metin 50%. Í niðurstöðukafla yfirmatsgerðarinnar segir svo: Við mat á varanlegri örorku er m.a. horft til skattframtala þeirra, sem fyrir liggja, en þar kemur fram að laun yfirmatsbeiðanda eru fram til ársins 1997 reiknuð með hliðsjón af gildandi reglum skattyfirvalda um sjálfstætt starfandi einstaklinga. Eftir það eru laun hans hjá einkahlutafélaginu ákvörðuð með svipuðum hætti. Verður ekki séð að ákvörðuð laun séu í ósamræmi við eðli og afkomu rekstrar þegar til lengri tíma er litið. Hafði slysið ekki áhrif á upphæð reiknaðra launa til yfirmatsbeiðanda fyrr en 1999 en það ár og síðan er vinnuframlag yfirmatsbeiðanda og eiginkonu hans metið sem næst til helminga. Lögmaður yfirmatsbeiðanda, endurskoðandi hans og vitni, sem komið hafa fyrir dóm hafa haldið því fram að vinnuframlag yfirmatsbeiðanda í þágu rekstrar hans hafi skerst verulega og eiginkona hans tekið við umsjón hans með rekstrinum. Á það verður að fallast að trúlegt sé að vinnuframlag hans hafi skerst verulega vegna afleiðinga slyssins. Þegar hins vegar er horft til framtíðar telja yfirmatsmenn að yfir­matsbeiðandi ætti að geta nýtt reynslu sína og iðnmenntun. Þótt ekki sé hægt að gera ráð fyrir að hann vinni þar sjálfstætt, ætti hann að geta unnið afmörkuð störf hjá öðrum. Auk þess ætti hann að geta unnið önnur störf, þar sem reynir fremur á líkamlegt atgerfi en andlegt. Yfirmatsmenn staðfestu niðurstöðu matsmannanna, Stefáns Más og Alberts Páls, um þá tímalengd, sem miða skyldi tímabundið atvinnutjón stefnanda við. Máls­aðilar eru sammála um að leggja yfirmatsgerð til grundvallar um hlutfall varanlegrar örorku stefnanda og miskastig hans. Stefndi greiddi stefnanda einnig bætur á grundvelli yfirmatsgerðarinnar og miðaði uppgjör sitt sem áður við framtaldar tekjur hans á árinu 1995, hafnaði greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og bótum fyrir misst lífeyrisréttindi. Þá greiddi stefndi stefnanda 319.556 krónur í þjáningabætur. Stefndi telur sig þannig hafa gert full skil að greiðslum til stefnanda. Verður sjónarmiðum hans lýst síðar. Stefnandi sætti sig ekki við tekjuviðmiðun stefnda og niðurstöðu yfirmats­gerðarinnar að þessu leyti og fór þess því á leit við dóminn, að dómkvaddur yrði matsmaður eða matsmenn til að meta: Hvert hafi verið markaðsverðmæti vinnuframlags stefnanda síðustu 12 mánuði fyrir slysið þ. 5. desember 1995. Dómurinn kvaddi Þórhall Björnsson, viðskiptafræðing og löggiltan endur­skoðanda, til verksins. Komst matsmaður að þeirri niðurstöðu, að ekki væri um aðra leið að ræða en leggja viðmiðunarregur ríkisskattstjóra til grundvallar niðurstöðu sinni. Hún er þríþætt og byggir í öllum tilvikum á þeirri forsendu, að starfsemi stefn­anda hafi verið svo viðamikil, að hann hafi greitt fleiri en tíu starfsmönnum árslaun og viðmiðunarlaun hans hefðu því átt að falla í flokk B í viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir mánaðarlaunum að fjárhæð 223.102 kr. eða 2.677.222 kr. í árslaun. Í niðurlagi þessa kafla matsgerðarinnar segir svo: Hér eru viðmiðunarlaun miðuð við venjuleg dagvinnulaun að viðbættum 15% skv. tölulið 2. Matsmaður vísar hér til upplýsinga, sem hann aflaði sér hjá ríkisskattstjóra. Í annan stað byggir matsmaður á upplýsingum Karls Erons, sem áður er getið, um mjög mikla vinnu stefnanda í þágu fyrirtækis síns fyrir slysið 5. desember 1995 og hækkar viðmiðunarlaun í 30% í stað 15%, eins og ríkisskattstjóri miðar við, sbr. hér að framan. Þannig reiknuð nemi áætluð mánaðarlaun 290.032 kr. Síðan segir í matsgerðinni: Hér er eingöngu lagt til grundvallar hvað "öðrum aðila" sem ráðinn hefði verið til verksins hefði þurft að greiða. Dulin eignamyndun sem á sér hugsanlega stað í rekstrinum varðar þessi hugsanlega greiddu laun ekki neinu. Einnig það að hver sá duldi hagnaður varð á árinu 1995 er ekki ljóst. Í þriðja lagi vísar matsmaður til óformlegs samtals við Bjarna Óskarsson, veitingamann, sem rekur Nings-veitingastaðina. Bjarni hafi álitið að í dag þyrfti að greiða 450.000 kr. í mánaðarlaun manni, sem ynni jafnmikið og stefnandi hefði unnið á árinu 1995. Að teknu tilliti til hækkunar á launavísitölu frá árslokum 1995 til apríl þessa árs, svöruðu þau laun til 268.109 kr. mánaðarlauna á árinu 1995. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar svo: Tímabundið tekjutap 5.420.380 kr. Töpuð lífeyrisréttindi 325.223 5.745.603 Frá dregst greiðsla frá Tryggingastofnun 459.099 Frá dregst greiðsla frá stefnda 717.068 Tímabundið tekjutap alls 4.569.436 kr. Þjáningabætur (451 dagur x 930 kr. 419.430 Bætur fyrir varanlegur miska 1.601.100 Bætur fyrir varanlega örorku 15.832.847 Töpuð lífeyrisréttindi v/varanl. örorku 1.350.926 23.773.739 Greitt af stefnda í höfuðstól og kostnað 5.602.499 Krafa stefnanda um örorkubætur tekur mið af aldri hans. Ofangreind dómkrafa stefnanda er á því byggð, að tekjur hans hafi á slysdegi verið mun hærri, en nemi framreiknaðri hámarksbótafjárhæð 3. mgr. 7. gr. skaðabóta­laga. Stefnandi vísar til framlagðs skjals, sem Magnús B. Benediktsson, löggiltur endur­skoðandi, samdi að beiðni lögmanns hans til stuðnings dómkröfu sinni. Það er svohljóðandi: Ef miðað er við að söluverðmæti Hlöllabáta í árslok 1995 séu kr. 38.000.000,- að viðbættum kr. 10.000.000,- fyrir Þórðarhöfða þá er það samtals kr. 48.000.000,- sem er eignamyndun á árunum 1987-1995 ef þeirri tölu er bætt við neikvætt eigið fé í árslok 1995 (18.388.441,-) þá er nettó eignaaukningin ca. 30.000.000,- sem gerir 3.333.333 á ári eða kr. 277.778 á mánuði þessi ár. Og ef við bætum reiknuðu laununum við eins og þau voru á árinu 1995 þá er þetta kr. 408.154,- á mánuði, sem er í raun þau laun sem Hlöðver hefur haft út úr rekstri Hlöllabáta á árunum 1987-1995. Þannig reiknaðar tekjur stefnanda nemi verðbættar frá slysdegi árslaunum að fjárhæð 6.534.941 kr., sem svari til 530.828 kr. á mánuði og séu því vel yfir hámarki bóta samkvæmt skaðabótalögum. Stefnandi byggir á því, að í rekstri fyrirtækja geti falist svonefnt dulið eigið fé. Þar sé í aðalatriðum átt við eigið fé, sem ekki mælist í ársreikningum af ýmsum ástæðum. Megi í því sambandi nefna fyrningu eigna umfram raunvirði þeirra, viðskiptavild, sem skili sér síðar inn í reksturinn eða, að ársreikningar sýni mikinn kostnað við markaðssetningu eða stækkun, sem komi félaginu síðar til góða í auknum tekjum eða við sölu. Þessi hafi orðið raunin í rekstri stefnanda. Veruleg eignamyndun hafi átt sér stað, sem hafi komið fram við sölu tveggja af þremur veitingastöðum hans og orðið til við þrotlausa vinnu stefnanda sjálfs. Stefnandi byggir einnig á því, ef ekki verði fallist á framangreinda tekju­viðmiðun, að miða skuli við það endurgjald, sem greiða hefði þurft jafnhæfum starfs­manni, sem fenginn hefði verið til starfsins í stað stefnanda og unnið jafnlangan vinnudag og hann hafði áður unnið. Stefnandi vísar í þessu sambandi til 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekju og eignaskatt (hér eftir skattalög), eins og greinin var orðuð á slysdegi. Þar segi: Vinni maður við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi skal hann telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Þórhallur Björnsson, endurskoðandi, hafi verið dómkvaddur til að meta hvaða laun hefði þurft að greiða staðgengli stefnanda. Niðurstaða hans sýni, hversu fráleit tekjuviðmiðun stefnda sé. Heildartjón stefnanda nemi, samkvæmt matsgerð Þórhalls 9.848.305 kr. sé miðað við 290.032 kr. mánaðarlaun, 8.638.668 kr., ef 268.109 kr. mánaðarlaun væru lögð til grundvallar, og 6.155.333 kr. væri miðað við 223.102 kr. mánaðarlaun. Lögmaður stefnanda lagði fyrir dóminn til glöggvunar nánari sundurliðun þessara fjárhæða við aðalmeðferð málsins, án þess að þau skjöl væru formlega lögð fram. Ástæða þess var sú að fyrri útreikningar á dskj. nr. 79-81 voru byggðir á röngum forsendum. Fyrir liggi, að stefnandi hafi aðeins haft 2-4 menn í vinnu, þegar viðmiðunarlaun þau, sem stefndi vilji leggja til grundvallar, voru ákveðin. Gleymst hafi að hækka viðmiðunarlaunin, þegar fyrirtæki stefnanda óx fiskur um hrygg. Þessi mistök eigi hins vegar ekki að hafa áhrif á ákvörðun tekjuviðmiðunar við uppgjör á skaðabótum til stefnanda. Byggja verði á þeirri grundvallarhugsun skaðabótalaga, að tjónþoli fái tjón sitt að fullu bætt. Við þá ákvörðun beri að líta til þeirra kosta, sem stefnandi eigi til að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt og eðlilegt sé að hann starfi við, sbr. 2. mgr. 5. gr. skbl. Því fari fjarri að svo verði, ef sú tekjuviðmiðun, sem stefndi beiti, verði lögð til grundvallar í þessu máli. Eins og heilsu stefnanda sé nú háttað geti hann aðeins unnið einföld störf, þar sem ekki reyni á mannleg samskipti. Hann hafi ekki getu til að vinna önnur störf en verkamannavinnu á lægstu töxtum. Á hinn bóginn hafi komið í ljós við sölu tveggja veitingastaða stefnanda á árinu 1998, hversu mikið dulið eigið fé hann hafi í raun aflað á átta ára rekstrartíma fyrir slysið. Engar líkur séu á öðru en stefnandi hefði haldið áfram að byggja upp fyrirtæki sitt, ef slysið og afleiðingar þess hefðu ekki staðið því í vegi. Því megi halda fram, að kröfugerð stefnanda miðist við árslaun á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skbl., en stefnandi telur að krafa hans eigi stoð í 1. mgr. ákvæðisins, sem einnig leiði af 2. mgr. þess. Stefnandi sundurliðar kröfu sína um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón þannig: Frá 5. des. '95 til 31. mars '96 (100% í 3,83 mán.) kr. 1.917.981 frá 1. apríl til 30. sept. '96 (75% í 6 mán.) kr. 2.251.543 frá 1. okt. til 28. febr. '97 (50% í 5 mán.) kr. 1.250.857 Samtals kr. 5.420.380 Töpuð lífeyrisréttindi 6% kr. 325.223 Samtals vegna tímabundins atvinnutjóns kr. 5.745.603 Greitt af stefnda kr. 717.068 Greitt af Tryggingastofnun kr. 459.099 Tímabundið tekjutap kr. 4.569.436 Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón séu byggðar á sömu tekjuforsendum og bætur fyrir varanlega örorku. Stefnandi byggir á því, að fjárhæðir á skattframtali hans fyrir það tímabil, sem krafa hans um tímabundið atvinnutjón spannar yfir, hafi ranglega verið færðar honum til tekna. Á þessu tímabili hafi hann verið óvinnufær og eiginkona hans staðið fyrir rekstri fyrirtækisins. Hann hafi því engar tekjur haft þetta tímabil og því hafi hann ekki tekið tillit til framtalinna tekna á þessu tímabili í kröfugerð sinni. Stefnandi sundurliðar kröfu sína til þjáningabóta þannig, að um sé að ræða 451 dag og dagbætur nemi 930 kr., samtals 419.430 kr. Ekki sé ágreiningur með málsaðilum um upphæð miskabóta. Stefnandi kveður stefnda hafa greitt honum samtals 5.602.499 kr., sem fyrst hafi gengið til greiðslu vaxta, en auk þess hafi stefndi greitt 1.396.551 kr., sem gengið hafi inn á höfuðstól og 717.068 kr. inn á tímabundið atvinnutjón, eins og áður sé getið. Stefnandi vísar til skaðabótalaga, einkum 3.-7. gr. og 10. gr., til stuðnings kröfum sínum. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefnandi á ákvæðum 129. og 130. gr. laga nr. eml., en kröfu um virðisaukaskatt á tildæmdan málkostnað á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að hann hafi greitt stefnanda fullar bætur vegna umrædds slyss. Stefnandi og lögmaður hans hafi móttekið eftirfarandi greiðslur: Þjáningabætur kr. 319.556 miskabætur - 1.636.500 varanleg fjárhagsleg örorka - 5.493.155 vextir samkvæmt 16. gr. skbl. - 542.306 yfirmatskostnaður - 596.550 kostnaður vegna fyrri matsgerða - 106.300 útlagður kostnaður stefnanda - 162.706 lögmannsþóknun m. vsk. - 753.661 Samtals kr. 9.610.734 Hafnað hafi verið kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Stefndi byggir að öðru leyti á því, að því er varðar örorkubótakröfu stefnanda, að sú aðferð að yfirfæra meint dulið eigið fé úr rekstri til tekna hans sjálfs, fái ekki staðist. Bæði sé það, að eignamyndun félagsins stafi allt eins af framlagi annarra starfsmanna en stefnanda eins, og einnig að tekjum af atvinnurekstri og launatekjum verði ekki blandað saman, þar sem fyrrnefndu tekjurnar gangi til áframhaldandi reksturs að stórum hluta. Sú eignamyndun, sem orðið hafi og stefnandi byggi á, hafi fyrst komið fram á árinu 1998 við sölu tilgreindra eigna hlutafélags, sem stefnandi stóð að, og því sé alls óvíst um eignastöðu stefnanda á slysdegi, en stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því, hvernig henni var háttað. Þá byggir stefndi á því, að rekstrarstaða stefnanda og einkahlutafélagsins, sem tók við rekstri hans, hafi verið með þeim hætti, að enginn grundvöllur hafi verið fyrir því að greiða honum hærri laun en færð voru á skattframtal hans á árinu fyrir slysið og ætíð síðan. Á sömu forsendu hafnar stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda, að mistök hafi valdið því að lægri laun hafi verið færð á framtal hans, en honum hafi verið skylt að telja fram, samkvæmt 2. mgr. 1. tl. A í 7. gr. skattalaga. Í 59. gr. skattalaga komi fram að veita megi undanþágu frá ákvæðum 7. gr., ef skilyrði séu fyrir hendi. Í niðurlagsákvæði sömu lagagreinar segi, að við ákvörðun um reiknað endurgjald megi aldrei mynda tap, sem sé meira en nemi samanlögðum almennum fyrningum skv. 38. gr. og gjaldfærslu skv. 53. gr. Ljóst sé, að fyrirtæki stefnanda hafi nær óslitið verið rekið með miklu tapi, þannig að engin skilyrði hafi verið fyrir því að ætla honum hærri laun, en fram komi á skattframtölum hans. Sömu sjónarmið eigi einnig við um þá málsástæðu stefnanda fyrir varakröfu, sem þó hafi ekki verið sett fram berum orðum, að leggja skuli til grundvallar laun starfsmanns, sem ráðinn hefði verið til að taka að sér starf stefnanda. Því sé niðurstaða mats­gerðar Þórhalls Björnssonar, löggilts endurskoðanda, málinu með öllu óvið­komandi. Með vísan til framangreindra sjónarmiða telur stefndi að fallast beri á sýknu­kröfu hans gagnvart kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku. Stefndi hafnar kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, þar sem fyrir liggi á framlögðum skattframtölum hans, að hann hafi haldið óskertum launum á því tímabili, sem tímabundið atvinnutjón hans miðist við. Stefnandi hafi fengið greiddar 459.099 kr. frá Tryggingastofnun ríkisins vegna tímabundinnar óvinnufærni af völdum slyssins. Stefndi hafi greitt stefnanda 717.068 kr. í bætur vegna tíma­bundins atvinnutjóns á fyrri stigum málsins fyrir tímabilið frá slysdegi til 3. maí 1996. Í ljós hafi komið, þegar stefndi hafi fengið skattframtöl stefnanda í hendur, að stefnandi hefði ekki beðið tjón vegna tímabundins atvinnutjóns. Upphæðin hafi því verið dregin frá við uppgjör á tjóni stefnanda hinn 25. maí 2001 á grundvelli matsgerðar dómkvaddra undirmatsmanna. Þá hafnar stefndi kröfu stefnanda um bætur fyrir 6% misst framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð á þeirri forsendu, að ósannað sé með öllu, að framlag hafi verið greitt af tekjum stefnanda fyrir slysið. Stefnandi hafi ekkert lagt fram, sem renni stoðum undir þessa kröfu hans. Eigi þetta við bæði um kröfu stefnanda til bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og bætur fyrir varanlega örorku. Stefndi bendir einnig á í þessu sambandi, að ósannað sé, að stefnandi verði fyrir tjóni við það að reikna ekki með 6% framlagi í lífeyrissjóð. Stefndi telur sig hafa fullgreitt stefnanda þjáningabætur með greiðslu á 319.556 kr. Bótafjárhæðina styður stefndi þeim rökum, að verðbættar hámarksþjáningabætur skv. 3. gr. skbl. hafi í maí 2001 numið 248.412 kr. Stefndi hafi talið forsendur til að skerða þjáningabætur um 50%, eftir að hámarkinu var náð, og vísar til þess, að stefnandi hafi verið orðinn vinnufær, áður en þjáningabótatímabilinu lauk. Stefndi mótmælir loks vaxtakröfu stefnanda. Í fyrsta lagi séu vextir frá fyrri tíma en 17. september 1998 fyrndir. Í annan stað mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda í tengslum við bótakröfu fyrir tímabundið atvinnutjón. Í 16. gr. skbl. komi ekki fram, að greiða skuli vexti á bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Þá mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að greiddar fjárhæðir hafi fyrst gengið til greiðslu vaxta og síðan inn á höfuðstól, sem vextir reiknist af. Ávallt hafi verið ljóst, hvaða bótaliði stefndi hafi verið að greiða. Uppgjör hans til stefnanda sýni það glöggt og engar athugasemdir hafi verið gerðar við móttöku fjárins eða áskilnaður gerður að því er ráðstöfun varðaði. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur að ekki beri að greiða dráttarvexti, fyrr en frá dómsuppsögudegi, ef um áfellisdóm verði að ræða. Stefndi gerir þá kröfu til vara, verði ekki fallist á aðalkröfu hans, að því er varðar skaðabætur stefnanda fyrir varanlega örorku, að við uppgjör þessara skaðabóta skuli miða við meðallaun iðnaðarmanna, framreiknuð til þingfestingardags málsins. Árslaun iðnaðarmanna þannig reiknuð nemi 2.004.000 kr. Að teknu tilliti til aldurs stefnanda á slysdegi (-28%) og 50% örorku samkvæmt yfirmatsgerð nemi bótafjárhæðin 7.424.547 kr. Stefndi hafi greitt stefnanda vegna þessa bótaliðar 5.493.155. Mismunur nemi því 1.931.392 kr. Niðurstaða. Stefnandi og Kolfinna Sigrún Guðmundsdóttir, eiginkona hans, gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins og einnig var skýrsla tekin af Magnúsi B. Benediktssyni, lög­giltum endurskoðanda, Þórhalli Björnssyni, löggiltum endurskoðanda og matsmanni, Helga V. Jónssyni, hrl. og dómkvöddum yfirmatsmanni og Karli Eroni Sigurðssyni, sendibílstjóra, sem þekkti til starfa stefnanda og eiginkonu hans fyrir og eftir slysið 5. desember 1995. Skaðabætur fyrir varanlega örorku stefnanda: Stefnandi byggir dómkröfur sínar, samkvæmt þessum bótalið, á áætlun vitnisins, Magnúsar B. Benediktssonar, eins og áður er lýst. Í áætlun hans er við það miðað, að sú verðmætasköpun, sem myndaði söluverð þeirra tveggja veitingastaða einkahluta­félags stefnanda, sem seldir voru í mars 1998, hafi öll átt sér stað, áður en stefnandi slasaðist og að hann einn hafi átt veg og vanda af verðmætaaukningunni. Þannig fundin mánaðarlaun, 277.778 kr., eru síðan verðbætt, án þess að tekið sé fram við hvaða tímamark þar sé miðað og grundvöllur dómkröfunnar þannig fenginn. Söluverð veitingastaðanna er þannig ekki bakreiknað m.v. verðlag á slysdegi en laun á hinn bóginn verðbætt. Magnús B. Benediktsson gerði dóminum grein fyrir þeim forsendum, sem hann byggði áætlun sína á. Dómurinn lítur svo á kröfugerð stefnanda sé reist á svo veikum og óraunhæfum grunni, að ekki séu efni til að leggja hana til grundvallar við ákvörðun skaðabóta honum til handa fyrir varanlega örorku. Í þessu sambandi vísast einnig til síðari umfjöllunar. Stefnandi gerði ekki varakröfu í málinu berum orðum, en lagði fram þrenns konar útreikninga, sem byggðir eru á mismunandi forsendum í matsgerð Þórhalls Björnssonar. Líta verður svo á, að í beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns, og framlagningu útreikninga á grundvelli niðurstöðu matsmannsins felist lækkun á aðalkröfu stefnanda og jafnframt varakrafa um skaðabætur fyrir varanlega örorku. Ástæðulaust þykir að lýsa útreikningum stefnanda með sundurliðuðum hætti, en niðurstöðu þeirra er áður getið. Í beiðni stefnanda um dómkvaðningu yfirmatsmanna var þess sérstaklega óskað, að dómkvaddur yrði lögfræðingur, sem jafnframt væri löggiltur endurskoðandi, til að leggja mat á áhrif slyssins á rekstur stefnanda. Fyrr í dóminum er aðfararorðum að niðurstöðu yfirmatsmanna um varanlega örorku orðrétt lýst og vísast til þess, sem þar segir. Í yfirmatsgerðinni undir kaflaheitinu Viðmiðunarlaun, er grein gerð fyrir framtöldum launum stefnanda og tekin afstaða til sjónarmiða hans um dulda eignamyndun og þeirrar málsástæðu að byggja beri bótakröfu fyrir varanlega örorku á meintri eignamyndun. Þar kemur fram, að verulegt tap hefur verið af rekstri stefnanda sjálfs og síðar einkahlutafélags í hans eigu frá því hann hóf veitingastarfsemi. Í matsgerðinni er því lýst, að á árinu 1993 hafi tap á rekstrinum numið 947.992 kr. en 7.012.491 kr. á árinu 1994. Eigið fé í árslok hafi verið neikvætt um 9.196.874 kr. Á árinu 1995 er tap á rekstrinum 9.090.116 kr. og neikvætt eigið fé í lok þess árs 18.388.441 kr. Í árslok 1996 er eigið fé af rekstri stefnanda neikvætt um 16.701.441 kr., þrátt fyrir sölu á fasteigninni Ingólfstorgi 1 til tengdamóður stefnanda fyrir 15 milljónir króna. Í þessum kafla matsgerðarinnar er því lýst, að við stofnun einka­hlutafélags stefnanda hafi hann selt félaginu allar rekstrareignir sínar fyrir 18 milljónir króna og virðist jafna út neikvætt eigið fé rekstrar á persónulegu framtali, eins og segir í yfirmatsgerð. Tap einkahlutafélagsins nemur 5.068.438 kr. á árinu 1997 og eigið fé þess í árslok er neikvætt um 4.668.438 kr. Í lok þessa kafla mats­gerðarinnar segir svo orðrétt: Sé skoðuð "dulin eign" í rekstri í árslok 1995 var veitingarekstur yfirmatsbeiðanda bókfærður á kr. 11.917.233. Á þeim tímamótum var eigið fé rekstrarins neikvætt um kr. 18.388.441. Eignir þurftu því að lágmarki að vera að söluverðmæti kr. 30.305.674. Eins og rakið var hér að framan sýnir bókhald yfirmatsbeiðanda að Ingólfstorg hafi verið selt á árinu 1996 fyrir 15.000.000 og aðrir veitingastaðir hans og það sem þeim fylgir einkahlutafélaginu Hlöllabátar ehf. fyrir kr. 18.000.000 á árinu 1997. Líta verður svo á að sölur þessar sýni verðmæti veitingastaðanna á þeim tíma, sem salan fór fram. "Dulin eign" miðað við þessar fjárhæðir nemur því um 2,7 millj. kr. eða kr.300.000 á ári miðað við útreikninga endurskoðenda á dómskjali 22. Þegar til þess er litið að sala á árinu 1998 er ekki minni á árunum eftir slysið og þess að verðmætisaukning veitingastaða yfirmatsbeiðanda getur vart talist tengjast alfarið vinnu hans, verður ekki séð að hann hafi sýnt fram á að hann eigi rétt til hærri viðmiðunartekna en leiðir af 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Dómurinn lítur svo á, að rekstur þeirrar starfsemi, sem stefnandi stóð fyrir á árunum fyrir slysið 5. desember 1995 hafi ekki staðið undir hærri launagreiðslum til hans, en fram koma á skattframtali hans á slysárinu og skattframtölum næstu ára á undan. Skattframtöl hans þykja því gefa rétta mynd af rekstrarstöðu starfseminnar. Hún var nær öll þau ár, sem upplýsingar liggja fyrir um, rekin með verulegu tapi, sem leiddi til síaukinnar skuldasöfnunar. Rekstur fyrirtækja verður að jafnaði að skila arði, þegar til lengri tíma er litið, enda ekki á vísan að róa með framtíðarverðmæti eigna eða áunna viðskiptavild. Hvort tveggja er háð markaðsástæðum á hverjum tíma. Með vísan til þessa og þeirra röksemda, sem koma fram í yfirmatsgerð, þykir verða að hafna varakröfum stefnanda. Því verður ekki fallist á þau sjónarmið stefnanda, að miða skuli skaðabætur fyrir varanlega örorku hans við laun staðgengils, eða önnur laun, sem matsmanninum, Þórhalli Björnssyni, var falið að leggja mat á. Skaðabætur fyrir varanlega örorku. Í 2. mgr. 5. gr. skbl. segir, að við mat á örorkutjóni skuli líta til þeirra kosta, sem tjónþoli eigi til að afla sé tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að hann starfi við. Í 2. mgr. 7. gr. sömu laga er heimild veitt til þess að víkja frá fyrirmælum 1. mgr. sama lagaákvæðis, þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuháttum. Augljóst þykir, að slys það, sem stefnandi varð fyrir, breytti aðstæðum hans verulega. Óraunhæft þykir því að líta til fortíðar stefnanda við mat á framtíðartekjum hans. Í álitsgerð Atla Þórs, sem áður er lýst, og reyndar velflestum matsgerðum og vottorðum, sem liggja fyrir í málinu, kemur fram, að stefnandi sé alls ófær um að gegna því starfi, sem hann vann fyrir slysið. Í matsgerð yfirmatsmanna er m.a. á því byggt að stefnandi ætti að geta nýtt sér reynslu sína og iðnmenntun, þegar litið sé til framtíðar, þótt ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að hann vinni sjálfstætt. Með vísan til þessa þykir rétt að ákvarða stefnanda bætur fyrir varanlega örorku, sem miðist við meðallaun iðnaðarmanna, eins og stefndi byggir varakröfu sína á. Framsetning stefnda á varakröfu og sú fjárhæð, sem þar er tilgreind, hefur ekki sætt andmælum af hálfu stefnanda. Þykir því rétt að leggja hana til grundvallar. Stefnda ber því að greiða stefnanda í bætur vegna varanlegrar örorku 7.424.547 kr. Við mat á heildarbótum stefnanda þykir einnig verða að taka tillit til þeirrar skerðingar, sem örorka hans hlýtur að hafa á aflahæfi hans og möguleika hans til að afla sér lífeyrisréttinda. Með vísan til þessa ber stefnda að bæta stefnda tjón hans vegna tapaðra lífeyrisréttinda með 445.473 kr. (6%). Niðurstaða þessa þáttar málsins er því sú, að stefndi skal greiða stefnanda 2.376.865 krónur. Þá hefur verið tekið tillit til þeirrar fjárhæðar, sem stefndi hefur þegar greitt stefnanda í bætur vegna varanlegrar örorku (7.424.547 + 445.473=7.870.020 - 5.493.155= 2.376.865). Stefndi skal greiða stefnanda 2% ársvexti frá 17. september 1998 til dómsupp­sögudags, en dráttarvexti, samkvæmt III. kafla laga nr. 31/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skbl. Hafnað er kröfu stefnanda um greiðslu þjáningabóta umfram það, sem stefndi hefur þegar greitt, með vísan til 3. gr. skbl. Þar er mælt svo fyrir, að heimilt sé að greiða hærri fjárhæð en 200 þúsund krónur í þjáningabætur, þegar sérstaklega standi á. Stefndi hefur að mati dómsins fullgreitt stefnanda bætur samkvæmt þessum bótalið. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skbl. Yfirmatsmenn töldu tímabundið atvinnutjón stefnanda hafa verið með eftirfarandi hætti: Frá 5. desember 1995 til 31. mars 1996 100%, frá 1. apríl 1996 til 30. september s.á. 75% og frá 1. október til 28. febrúar 1997 50%. Framtaldar tekjur stefnanda á árinu 1996 námu 1.720.968 kr. en 1.162.377 kr. á árinu 1997. Þegar litið er til þessa svo og til þeirrar fjárhæðar, sem stefnandi fékk greidda frá Tryggingastofnun ríkisins, þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir tekjuskerðingu á því umræddu tímabili. Ekki þykir heldur ástæða til að taka tillit til tapaðra lífeyrisréttinda á tímabili tímabundins atvinnutjóns, eins og hér stendur á, enda hefur stefnandi ekki fært sönnur á það, að lífeyristekjur hans muni lækka, þegar að lífeyristöku kemur, né heldur gögn um það, að hann hafi sjálfur greitt lífeyrissjóðsiðgjöld af launatekjum sínum á þessu tímabili. Kröfu hans um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón er því hafnað. Ekki er ágreiningur með málsaðilum um miskabótakröfu stefnanda og hefur stefndi fengið þá kröfu fullgreidda með 1.636.500 krónum. Stefndi hefur greitt stefnanda 542.306 krónur í vexti. Um er að ræða fullnaðar­greiðslu vaxta af þeim fjárhæðum, sem stefndi hefur greitt að fullu, eins og lýst hefur verið hér að framan. Eftir standa því aðeins vextir af þeirri fjárhæð, sem stefndi dæmist til að greiða stefnanda og áður er lýst. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til 130. gr. eml. og úr hendi ríkissjóðs á grundvelli veittrar gjafsóknar. Stefndi hefur greitt útlagðan kostnað stefnanda vegna læknisvottorða og matsgerða, samtals 865.556 krónur, samkvæmt upplýsingum lögmanns stefnanda við aðalmeðferð málsins. Þeirri fullyrðingu lögmanns stefnda var ekki mótmælt af lögmanni stefnanda. Þá hefur stefndi greitt lögmanni stefnanda í tveimur greiðslum samtals 753.661 krónur í innheimtu- og málskostnað. Stefndi dæmist til að greiða stefanda málskostnað, sem ákveðst 300.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts og þeirra greiðslna, sem stefndi hefur þegar stefnanda og lögmanni hans. Stefnandi skal einn bera kostnað við matsgerð Þórhalls Björnssonar, endur­skoðanda, sem nam 180.000 krónum. Stefnandi fékk gjafsókn, eins og áður er lýst. Stefnandi á því kröfu á hendur ríkissjóði um tildæmda fjárhæð. Þóknun Þórhalls Björnssonar, endurskoðanda 180.000 krónur skal greiðast úr ríkissjóði. Ríkissjóður öðlast framkröfu á hendur stefnda, kjósi stefnandi að ganga að ríkissjóði um greiðslu tildæmds málskostnaðar, að þóknun Þórhalls Björnssonar undanskilinni. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndi, Tryggingarmiðstöðin hf., greiði stefnanda, Hlöðveri Sigurðssyni, 2.376.865 krónur, ásamt 2% ársvöxtum frá 17. september 1998 til dómsuppsögudags, en dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 31/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Ríkissjóður greiði stefnanda tildæmda málskostnaðarfjárhæð, en skal eiga endurkröfu á hendur stefnda um tildæmda málskostnaðarfjárhæð. Ríkissjóður greiði sérstaklega án endurkröfuréttar 180.000 krónur.
Mál nr. 152/2002
Ábyrgð Samningur Skaðabætur Víxill Banki
S ritaði nafn sitt sem útgefandi á víxileyðublað, sem var óútfyllt að öðru leyti. Gerði S það í því skyni að ábyrgjast yfirdrátt á tékkareikningi bróður hennar hjá SÓ. Ritaði bróðir hennar nafn sitt sem samþykkjandi á eyðublaðið og afhenti síðan SÓ. Var yfirdráttarheimildin á reikningnum í upphafi 100.000 krónur, en var eftir það hækkuð í nokkrum áföngum uns hún stóð í 3.705.000 krónum. Leitaði SÓ hvorki samþykkis S fyrir þessum hækkunum né tilkynnti henni um þær. Svo fór að SÓ fyllti út eyðublaðið fyrir 3.830.379 krónum og skoraði á S að greiða þá fjárhæð. Höfðaði SÓ í framhaldi af því mál gegn S til heimtu skuldar samkvæmt víxlinum. Var málið rekið sem víxilmál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Tók S til varna og bar fyrir sig atriði, sem meðal annars lutu að lögskiptum að baki víxlinum, en gegn mótmælum SÓ komust þær varnir ekki að í víxilmálinu. Var S dæmd til að greiða SÓ víxilfjárhæðina með dráttarvöxtum ásamt málskostnaði. Innti hún af hendi greiðslu samkvæmt dóminum og höfðaði í kjölfarið mál gegn SÓ til heimtu skaðabóta á grundvelli 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 vegna tjóns, sem hún taldi sig hafa orðið fyrir við að fara á mis við að koma að vörnum í áðurnefndu víxilmáli. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að S hafi mátt treysta því að yfirdráttarheimildin yrði ekki hækkuð á hennar áhættu án þess að samþykkis hennar yrði leitað. Verði ábyrgð hennar eins og atvikum sé háttað ekki skýrð með rýmkandi hætti þannig að hún nái til þeirrar hækkunar, sem síðar varð á yfirdráttarheimildinni. Var SÓ því gert að greiða S þá fjárhæð, sem S innti af hendi til fullnustu á dóminum í víxilmálinu að frádregnum 100.000 krónum. Þá var SÓ gert að greiða S þann kostnað sem hún hafði af því að taka til varna í áðurnefndu víxilmáli.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 24. júlí 2002. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og aðaláfrýjandi að auki dæmdur til að greiða sér 202.748 krónur, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málsatvik eru þau að á árinu 1989 ritaði gagnáfrýjandi nafn sitt sem útgefandi á víxileyðublað, sem var óútfyllt að öðru leyti. Gerði hún það að beiðni bróður síns, sem um það leyti stofnaði tékkareikning hjá aðaláfrýjanda. Bróðir hennar ritaði nafn sitt á eyðublaðið sem samþykkjandi og afhenti það síðan aðaláfrýjanda til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningnum. Var yfirdráttarheimild á reikningnum í upphafi 100.000 krónur. Er ekki ágreiningur um að áritun gagnáfrýjanda var gerð í því skyni að hún ábyrgðist yfirdrátt á reikningi þessum. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var yfirdráttarheimildin óbreytt fram á mitt ár 1995, en hækkaði eftir það í nokkrum áföngum uns hún stóð í 3.705.000 krónum í júní 1997. Var heimildin felld niður í september það ár. Ekki er ágreiningur um að aðaláfrýjandi leitaði hvorki samþykkis gagnáfrýjanda fyrir þessum hækkunum né tilkynnti henni um þær. Í mars 1999 var áðurnefnt víxileyðublað útfyllt af aðaláfrýjanda. Var útgáfudagur tilgreindur 17. mars 1999, gjalddagi 7. apríl sama árs og fjárhæð 3.830.379 krónur. Með bréfi 17. mars 1999 tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda að tékkareikningnum hefði verið lokað og næmu vanskil ásamt kostnaði 4.070.329,42 krónum. Var skorað á hana sem ábyrgðarmann að greiða þá fjárhæð. Óumdeilt er að þetta hafi verið í fyrsta skipti sem aðaláfrýjandi tilkynnti gagnáfrýjanda um stöðu reikningsskuldarinnar. Með stefnu 14. apríl 1999 höfðaði aðaláfrýjandi mál á hendur gagnáfrýjanda til heimtu skuldar samkvæmt víxlinum. Var málið rekið sem víxilmál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnáfrýjandi tók til varna í málinu og bar meðal annars fyrir sig atriði, sem lutu að lögskiptum að baki víxlinum. Skoraði hún á aðaláfrýjanda að heimila henni að koma þeim vörnum að í víxilmálinu. Því hafnaði aðaláfrýjandi. Mun dómur hafa gengið í málinu 14. júlí 2000, þar sem gagnáfrýjandi var dæmd til að greiða víxilfjárhæðina með dráttarvöxtum og málskostnað. Innti hún af hendi greiðslu samkvæmt dóminum með tékka að fjárhæð 5.242.498 krónur, sem innleystur mun hafa verið af aðaláfrýjanda 2. október 2000. Höfðaði hún mál þetta með stefnu 15. maí 2001 og var það þingfest 31. sama mánaðar. Voru dómkröfur hennar jafn háar framangreindri greiðslu, en að auki krafði hún gagnáfrýjanda um 202.748 krónur, sem hafi verið kostnaður hennar vegna málsvarnar í framangreindu víxilmáli. II. Ljóst er af málatilbúnaði gagnáfrýjanda að mál þetta er höfðað til heimtu skaðabóta á grundvelli 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91/1991 vegna tjóns, sem hún telur sig hafa orðið fyrir við að fara á mis við að koma að vörnum í áðurnefndu víxilmáli. Aðilar deila um hvað falist hafi í ábyrgð þeirri, sem aðaláfrýjandi veitti með áritun sinn á víxileyðublaðið 1989 til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi bróður síns, svo og hvort sú ábyrgð sé niður fallin eða hvort unnt sé að víkja henni til hliðar. Ekkert er fram komið í málinu um að ábyrgð gagnáfrýjanda á fyrrgreindum yfirdrætti hafi verið tímabundin. Verður því ekki fallist á að hún sé fallin niður vegna þess tíma, sem leið frá því að hún var veitt og þar til gengið var að gagnáfrýjanda í skjóli hennar. Eins og að framan greinir var yfirdráttarheimildin, sem ábyrgðinni var ætlað að tryggja, í upphafi 100.000 krónur. Var það sú hámarksfjárhæð yfirdráttar, sem ábyrgðin gat náð til þegar hún var veitt. Gagnáfrýjandi mátti treysta því að sú heimild yrði ekki hækkuð á hennar áhættu án þess að samþykkis hennar yrði leitað. Verður ábyrgð hennar eins og atvikum er háttað ekki skýrð með rýmkandi hætti þannig að hún verði látin ná til þeirrar hækkunar, sem síðar varð á yfirdráttarheimild á tékkareikningnum. Samkvæmt því verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 5.142.498 krónur vegna fyrri liðar kröfugerðar hennar. Er það sú fjárhæð, sem gagnáfrýjandi innti af hendi 2. október 2000 til fullnustu dómi í fyrrgreindu víxilmáli, að frádregnum 100.000 krónum, sem var hámark þeirrar ábyrgðar, sem hún tókst á herðar samkvæmt framansögðu. Verður aðaláfrýjandi að bera hallann af því að ekki liggja fyrir upplýsingar um hver hluti vaxta og kostnaðar, sem innifalinn var í fjárhæð þeirri sem gagnáfrýjandi innti af hendi 2. október 2000, varðar framangreindar 100.000 krónur af yfirdrættinum. Samkvæmt gögnum málsins nam kostnaður gagnáfrýjanda við að taka til varna í framangreindu víxilmáli 202.748 krónum. Telur hún það hluta af tjóni sínu við að koma ekki að efnisvörnum í málinu og gerir kröfu um að aðaláfrýjandi bæti sér það. Í ljósi þess að gagnáfrýjanda var nauðsynlegt að láta á það reyna hvort aðaláfrýjandi samþykkti að frekari varnir en um getur í 118. gr. laga nr. 91/1991 kæmust að í málinu verður ekki litið svo á að þessi kostnaður hafi verið óþarfur. Verður því fallist á þennan kröfulið. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 5.345.246 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi málsins í héraði, eins og nánar greinir í dómsorði, en ekki liggur fyrir að gagnáfrýjandi hafi fyrr en þá krafið aðaláfrýjanda um greiðslu þessarar skaðabótakröfu sinnar. Aðaláfrýjandi skal greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Sparisjóður Ólafsfjarðar, greiði gagnáfrýjanda, Sigrúnu Konráðsdóttur, 5.345.246 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 31. janúar 2001. Mál þetta, sem dómtekið var þann 9. janúar s.l., hefur Sigrún Konráðsdóttir, Hraunbergi 9, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi gegn Sparisjóði Ólafsfjarðar, Aðalgötu 14, Ólafsfirði. Dómkröfur stefnanda eru, að stefndi greiði henni kr. 5.242.498,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 2. október 2000 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar vegna máls þessa og einnig kostnaðar vegna málsvarnar í víxilmáli stefnda gegn henni kr. 202.748,-. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða honum málskostnað. Til vara krefst stefndi þess, að krafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Í máli þessu deila aðilar um efni og gildi umboðs, sem stefnandi gaf stefnda með nafnritun á víxileyðublað, en eyðublaðið var ætlað til tryggingar á yfirdráttarheimild á tékkareikningi bróður stefnanda hjá stefnda. Málsatvik eru þau, að árið 1989 ritaði stefnandi, að ósk bróður síns Gottliebs, nafn sitt á víxileyðublað, sem útgefandi og framseljandi. Gottlieb sjálfur ritaði á eyðublaðið sem samþykkjandi. Víxileyðublaðið var að öðru leyti óútfyllt. Það var síðan með vitund stefnanda afhent stefnda til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi Gottliebs nr. 1403 hjá sjóðnum. Var fjárhæð yfirdráttar á umræddum reikningi í upphafi kr. 100.000,-. Yfirdráttarfjárhæð áðurnefnds reiknings stóð óbreytt allt til ársins 1995, en á miðju því ári var hún hækkuð nokkuð og þann 30. október 1995 stóð hún í kr. 500.000,-. Þann 15. apríl 1996 var heimildin síðan hækkuð í kr. 1.500.000,- og þann 30. desember s.á. í kr. 3.300.000,-. Á árinu 1997 var heimildin hækkuð í tvígang og eftir síðari hækkunina, þann 3. júní 1997, stóð hún í kr. 3.705.000,-. Ástæður hinna miklu hækkana á heimildinni 15. apríl 1996 og 30. desember s.á. voru þær, að greitt var út af tékkareikningnum til að koma tilteknum skuldbindingum Gottliebs við stefnda, sem voru í vanskilum, í skil. Snemma árs 1999 lokaði stefndi á öll viðskipti við Gottlieb. Í kjölfarið var lokið við útfyllingu áðurnefnds víxileyðublaðs af Magnúsi D. Brandssyni núverandi sparisjóðsstjóra stefnda og það gert að fullgildum víxli. Var útgáfudagur ritaður 17. mars 1999 og gjalddagi 7. apríl 1999. Fjárhæð víxilsins var rituð kr. 3.830.379,-. Lögmaður stefnda sendi stefnanda innheimtubréf í mars 1999 og skoraði á hana að greiða kr. 4.070.329,42 vegna umræddrar tékkareikningsskuldar og víxilábyrgðar hennar á skuldinni. Er óumdeilt að stefndi hafi ekki fyrr en með umræddu innheimtubréfi upplýst stefnanda um stöðu yfirdráttarheimildarinnar og reikningsskuldarinnar. Því næst var stefnanda birt stefna í víxilmáli og var málið nr. E-255/1999 þingfest 20. maí 1999. Við þingfestingu málsins lagði lögmaður stefnanda m.a. fram bréf bankaeftirlits Seðlabanka Íslands til viðskiptabanka og sparisjóða dags. 8. nóvember 1993 og samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða, sem undirritað var 27. janúar 1998, en að því stóðu Samband íslenskra viðskiptabanka f.h. viðskiptabanka, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Kreditkort hf., Greiðslumiðlun h.f., Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra af hálfu stjórnvalda Í nefndu bréfi bankaeftirlits Seðlabanka Íslands segir m.a. eftirfarandi: „Bankaeftirlitið telur rétt að ítreka fyrri athugasemdir og beinir þeim eindregnu tilmælum til viðskiptabanka og sparisjóða að jafnhliða veitingu fyrirgreiðslu af hálfu hlutaðeigandi stofnana verði formlega og endanlega gengið frá tryggingarskjölum hennar vegna. Séu atvik hins vegar með þeim hætti að slíkt sé ekki unnt þá verði fengið formlegt umboð til endanlegs frágangs tryggingarskjala síðar, en þess þá jafnframt gætt að endanlegur frágangur fari fram án ástæðulauss dráttar.“ Í þeim kafla samkomulagsins frá 27. janúar 1998, sem ber yfirskriftina „6. Sérákvæði um yfirdráttarlán“, segir eftirfarandi: „Sé sjálfskuldarábyrgð sett til tryggingar yfirdráttarheimild á tékkareikningi er fjármálafyrirtæki heimilt að breyta henni án samþykkis ábyrgðarmanns enda miðist ábyrgð hans við tiltekna hámarksfjárhæð. – Sjálfskuldarábyrgð fyrir yfirdráttarheimild tékkareiknings skal ekki nema hærri fjárhæð en sem yfirdráttarheimildinni nemur þegar ábyrgðin er veitt og ekki gilda lengur en í fjögur ár frá útgáfudegi.“ Lögmaður stefnanda skilaði greinargerð í víxilmálinu í júní s.á. Var í henni skorað á stefnda að hleypa að vörnum í málinu, sem rekið var samkvæmt ákvæðum XVII. kafla einkamálalaga nr. 91, 1991. Í greinargerðinni var því jafnframt lýst yfir af hálfu stefnanda, að höfðað yrði endurkröfumál samkvæmt 2. mgr. 119. gr. einkamálalaga, yrði vörnum ekki hleypt að. Var málið því næst á fresti til 21. september 1999. Við fyrirtöku þess nefndan dag lagði lögmaður stefnanda fram tvö bréf dagsett sama dag. Var annað bréfið til Fjármálaeftirlitsins og hitt til efnahagsbrotadeildar Ríkislögreglustjórans. Við svo búið var málinu frestað um óákveðinn tíma. Fjármálaeftirlitið svaraði bréfi stefnanda með bréfi dags. 30. desember 1999. Í bréfinu sagði m.a.: „Fjármálaeftirlitið telur almennt eðlilegt og í samræmi við góða bankasiði að formlega sé gengið frá tryggingarskjölum vegna fyrirgreiðslu viðskiptabanka og sparisjóða þegar hún er veitt. Séu aðstæður með þeim hætti að slíkt reynist ekki unnt ber hlutaðeigandi stofnun að tryggja sér formlegt umboð til endanlegs frágangs tryggingarskjala, sbr. dreifibréf bankaeftirlits Seðlabanka Íslands sem sent var til viðskiptabanka og sparisjóða þann 8. nóvember 1993. Fjármálaeftirlitið telur að sparisjóðnum hefði borið að bæta úr þeim umboðsskorti sem hér um ræðir. – Fjármálaeftirlitið telur einnig að hækkun yfirdráttarheimildarinnar án þess að ábyrgðarmanni sé gerð grein fyrir því, samrýmist ekki eðlilegum viðskiptaháttum viðskiptabanka og sparisjóða. Jafnframt hafi sparisjóðnum borið að tilkynna ábyrgðarmanni um stöðu vanskila fyrr en gert var, sbr. m.a. samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða sem undirritað var 27. janúar 1998. ..... Umrædd ábyrgð stóð eðli máls samkvæmt til tryggingar á yfirdrætti á tékkareikningi Gottliebs. Fjármálaeftirlitið telur því óeðlilegt af hálfu sparisjóðsins að láta fyrrgreinda ábyrgð standa til tryggingar á gjaldföllnum afborgunum óskildra skuldbindinga Gottliebs gagnvart sparisjóðnum. – Með hliðsjón af framansögðu telur Fjármálaeftirlitið að umrædd ábyrgð ráðstöfun sparisjóðsins á skuldbindingum Gottliebs sé ekki í samræmi við heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti.“ Við aðalmeðferð víxilmálsins þann 30. júní 2000 lýsti lögmaður stefnda því yfir, í tilefni af fyrirspurn dómara, að stefndi hafnaði því að hleypa að öðrum vörnum í málinu, en heimilar væru í málum, sem rekin væru samkvæmt ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91, 1991. Dómur í málinu var kveðinn upp 14. júlí 2000 og var stefnandi dæmd til að greiða stefnda kr. 3.830.379,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 7. apríl 1999 til greiðsludags og kr. 401.508,- í málskostnað. Stefnandi greiddi stefnda samkvæmt niðurstöðu dómsins kr. 5.242.498,- með tékka sem sendur var lögmanni stefnda og innleystur 2. október 2000. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir fjártjóni, sem nemi stefnufjárhæðinni, þar sem hún hafi orðið að greiða stefnda víxilkröfu, sem hún sé ekki ábyrg fyrir. Hún beri ekki ábyrgð á skuld Gottliebs bróður síns á tékkareikningi nr. 1403 hjá stefnda. Hún hafi á árinu 1989 ábyrgst yfirdráttarheimild á einkareikningi hans að fjárhæð allt að kr. 100.000,-. Sú ábyrgð sé löngu niður fallin og nemi sannanlega ekki fjörutíufaldri upphaflegri ábyrgðarfjárhæð. Engin sönnunargögn bendi til slíkrar ábyrgðar. Stefndi kveður að í undanfarandi víxilmáli, sem rekið hafi verið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91, 1991, hafi því verið hafnað af hálfu sjóðsins, að varnir kæmust að umfram það sem gert sé ráð fyrir í 118. gr. laganna. Heldur stefndi því fram að í þessu máli, sem rekið sé með vísan til 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91, 1991, verði stefnandi að sýna fram á, að það leiði til skaðabótaskyldu stefnda að hún hafi ekki fengið að koma að vörnum í víxilmálinu umfram það sem gert sé ráð fyrir í 118. gr. laganna. Ekki verði séð að málsástæður stefnanda í málinu séu á því byggðar, að ef efnisvarnir hefðu komist að hefðu þær leitt til sýknu í fyrra málinu. Svo virðist sem mál þetta sé höfðað sem almennt skaðabótamál og verði stefnandi því að sýna fram á saknæma háttsemi starfsmanna stefnda við meðferð víxilsins. Stefndi mótmælir því að það eitt, að langur tíminn var liðinn frá því að víxileyðublaðið var afhent stefnda, geti orðið til þess, að ábyrgð stefnanda falli niður. Fjöldi dóma hafi gengið varðandi útfyllingu viðskiptabanka á víxileyðublöðum, sem afhent hafi verið löngu áður en þau voru fyllt út. Undantekningarlaust hafi dómar fallið þannig, að útfylling víxileyðublaðanna hafi verið talin heimil. Í ljósi þessa virðist langsótt að líta svo á, að ábyrgð stefnanda hafi fallið niður fyrir það eitt, að langt var um liðið síðan víxileyðublaðið var afhent. Hér verði að hafa í huga, að ekkert tilefni hafi verið til þess að láta á ábyrgð stefnanda reyna fyrr en yfirdráttarheimildin var felld niður í september 1997. Í kjölfarið hafi stefndi samið við bróður stefnanda um greiðslu skuldarinnar, en Gottlieb ekki efnt þann samning. Sé þetta skýring þess að ekki hafi verið hafnar innheimtuaðgerðir fyrr en raun bar vitni. Kveður stefndi þann hátt, sem hafður var á um tryggingu á yfirdrætti á umræddum tékkareikningi, hafa verið þann, sem almennt var tíðkaður hjá bönkum og sparisjóðum. Það sé eðli þessa forms trygginga, að verið sé að tryggja óákveðna skuld eða þann yfirdrátt, sem á hverjum tíma sé á tékkareikningi. Sé því ekkert í vegi, að takmarka ábyrgðir sem þessar, standi vilji hlutaðeigandi til þess. Í umræddu tilviki hafi það hins vegar ekki verið gert og af þeim sökum verði því ekki borið við, að ábyrgðin hafi sjálfkrafa fallið niður. Stefndi kveður ábyrgð ekki geta fallið niður af þeim sökum, að ósanngjarnt sé að bera hana fyrir sig, en væntanlega sé hægt að vísa til ósanngirni í flestum þeim tilvikum, sem reynir á ábyrgð eins vegna skulda annars. Í því tilviki sem hér um ræði hafi stefnandi auðveldlega getað fylgst með þeim viðskiptum bróður síns við stefnda, sem varðað hafi tékkareikninginn, og þannig kynnt sér stöðu hans á hverjum tíma og eftir atvikum gripið til ráðstafana til að takmarka ábyrgð sína. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert og því hafi stefndi verið í fullum rétti þegar hann fyllti út víxileyðublaðið, en til þess hafi hann haft fullt umboð, sbr. það sem rakið hefur verið og 10. gr. víxillaga nr. 93, 1933. Ágreiningslaust sé, að víxlinum hafi þegar í upphafi verið ætlað að vera til tryggingar yfirdrætti á títtnefndum tékkareikningi. Þá virðist það einnig ágreiningslaust, að fjárhæð sú, sem færð var á víxileyðublaðið, hafi verið skuld á þessum sama reikningi. Af þessu verði óhjákvæmilega dregin sú ályktun, að ábyrgð stefnanda hafi verið í fullu gildi þegar hún var dæmd til að greiða víxilinn og því geti stefndi ekki orðið skaðabótaskyldur á þeim forsendum, að stefnandi hafi ekki fengið að koma að vörnum í víxilmálinu, sbr. 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91, 1991, enda komi ekki fram í stefnu hvaða varnir það séu nákvæmlega sem hún kom ekki að og vörðuðu form víxilsins eða viðskipti að baki honum. Vegna tilvísunar stefnanda til 36. gr. laga nr. 7, 1936 tekur stefndi fram, að sá háttur, sem hafður var á við tryggingar að baki tékkareikningnum, hafi verið sá sem venjulega var tíðkaður af bönkum og sparisjóðum. Megi vísa til fjölda dómsmála þar sem skorið hafi verið úr ágreiningi um heimild innlánsstofnana til að fylla út „tryggingarvíxla“(sic). Kveður stefndi eðlilegt að líta á „tryggingarvíxla“ sem venjulegt form trygginga í viðskiptum sem þessum. Það sé því hæpið að líta svo á, að meðferð víxilsins af hálfu stefnda hafi verið andstæð góðri viðskiptavenju. Hafa verði í huga, að aðferð þessi við tryggingar að baki tékkareikningum hafi undantekningarlítið verið notuð af bönkum og sparisjóðum, bæði að því er varðaði einstaklinga og fyrirtæki, þar til á árinu 1998. Þá hafi þessu formi verið breytt þannig að við víxlana hafi verið fest umboð og einnig hafi verið farið að nota yfirlýsingar um sjálfskuldarábyrgðir. Enn þann dag í dag sé ekki tíðkað að tilkynna ábyrgðarmönnum um breytingar á yfirdráttarheimildum á tékkareikningum þannig að ekki verði séð, að sú aðferð, sem stefndi viðhafði í umræddu tilviki, sé í ósamræmi við venjur á þessu sviði. Í ljósi þessa verði því varla talið, að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða, sem valdið geti skaðabótaábyrgð stefnda. Kveður stefnda svo virðast sem 36. gr. a laga nr. 7, 1936 eigi ekki við í þessu tilfelli verði því varla litið á stefnanda sem neytanda eins og það hugtak sé skilgreint í ákvæðinu. Þar sem í stefnu komi ekki fram hvernig 33. gr. laga nr. 7, 1936 geti átt við í málinu lætur stefndi við það sitja, að mótmæla því að á henni verði byggt í málinu. Hvað varakröfu sjóðsins varðar þá kveður stefndi svo virðast sem stefnandi, sem og Fjármálaeftirlitið, byggi að einhverju leiti á því, að ekki hafi verið eðlilegt að skuldfæra umræddan tékkareikning fyrir afborgunum af lánum Gottliebs hjá stefnda. Þannig virðist nefndir aðilar gera greinarmun á því hvað sé greitt af reikningnum. Kveður stefndi það mjög langsótt ef kanna þurfi sérstaklega hvernig standi á yfirdrætti á tékkareikningi þegar meta eigi hvort ábyrgð sé í gildi eða hvort heimilt sé að ógilda hana að hluta þannig að hún taki aðeins til sumra úttekta en ekki annarra. Þetta sé ekki vinnandi vegur og þó að upplýst sé í þessu tilviki, að greitt hafi verið af lánum Gottliebs með því að skuldfæra reikninginn þá teji stefndi að það eigi ekki að hafa áhrif á ábyrgð stefnanda. Bendir stefndi á, að þann 31. desember 1996 séu skuldfærðar afborganir á reikning Gottliebs, en á sama tíma sé keyptur víxill inn á reikninginn þannig að raunveruleg skuldfærsla sé rúmlega kr. 1.500.000,-. Stefndi kveður framlagt „Samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða“, dags. 27. janúar 1998, hafa tekið gildi 1. maí s.á., en fyrir þann tíma hafi engar almennar reglur gilt varðandi meðferð ábyrgða og samskipti við ábyrgðarmenn í bankakerfinu. Telur stefndi að gagnálykta megi frá 1. mgr. 6. gr. reglnanna, en í málsgreininni komi fram, að ef yfirdráttur sé hækkaður og ábyrgð ekki fyrir ákveðinni upphæð þá beri að tilkynna ábyrgðarmanninum um hækkunina. Í því tilviki sem mál þetta fjalli um hafi heimild á reikningnum ekki verið hækkuð eftir 1. maí 1998. Hins vegar megi halda því fram, að eftir að reglurnar tóku gildi hafi stefndi átt að tilkynna um vanskil á tékkareikningnum vegna þess að yfirdráttarheimild var þá fallin niður. Samkvæmt yfirliti sem liggi fyrir í málinu hafi yfirdráttur á reikningnum þá verið kr. 4.035.903,- svo ekki verði séð að dráttur á að tilkynna stefnanda um vanskilin hafi valdið henni tjóni. Ástæða þess að ekki var tilkynnt um vanskilin hafi hins vegar verið sú, að Gottlieb samdi við stefnda um greiðslu á hluta á yfirdrættinum og stóð nokkurn veginn við samning sinn á árinu 1998 með því að borga inn á reikninginn kr. 600.000,-. Stefndi kveður fram koma á dómskjali nr. 15, að heimild Gottliebs á tékkareikningnum hafi verið felld niður 20. september 1997, en skuld á reikningnum hafi þá numið kr. 3.881.198,-. Hugsanlega hefði stefndi átt að tilkynna stefnanda um vanskil Gottliebs þegar heimildin var felld niður, en þá hafi reikningsskuldin verið hærri en stefnukröfur í víxilmálinu. Fyrr hafi ekkert tilefni verið til að tilkynna stefnanda um stöðu reikningsins. Samkvæmt framansögðu liggi hins vegar ljóst fyrir, að stefnandi varð ekki fyrir fjárhagslegu tjóni af því að fá ekki tilkynningu um vanskilin fyrr en raun varð á. Mótmælir stefndi því sérstaklega að hann verði dæmdur til að greiða málskostnað stefnanda í víxilmálinu enda hafi varnir í því eingöngu byggst á málsástæðum, sem ekki hafi komist að í því máli. Þá mótmælir stefndi því jafnframt sérstaklega, að ábyrgð stefnanda hafi verið takmörkuð við upphaflega yfirdráttarheimild eða kr. 100.000,- enda ekkert fyrirliggjandi í málinu sem bendi til þess. Fyrir liggur að stefnandi ritaði nafn sitt á hið umdeilda víxileyðublað árið 1989 að beiðni bróður síns, Gottliebs Konráðssonar, vitandi það, að eyðublaðið væri ætlað til tryggingar á yfirdráttarheimild Gottliebs á tékkareikningi nr. 1403 hjá stefnda. Með því veitti stefnandi stefnda samkvæmt meginreglum víxilréttar umboð til að ljúka útfyllingu víxileyðublaðsins og gera það að fullgildum víxli. Ekkert hefur komið fram um að stefnandi hafi í tengslum við umboðsgjöfina takmarkað ábyrgð sína sérstaklega við ákveðna fjárhæð eða bundið umboð sitt tímamörkum. Þykir því verða að slá því föstu, að stefnandi hafi gefið stefnda ótakmarkað umboð til að færa inn á víxileyðublaðið þá fjárhæð, sem yfirdráttarskuld Gottliebs stóð í á útfyllingardegi eyðublaðsins. Í 1. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936 segir, að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama eigi við um aðra löggerninga. Í 2. mgr. segir síðan, að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins til stefnanda, dags. 30. desember 1999, kom fram það álit stofnunarinnar, að ráðstafanir stefnda á skuldum Gottliebs hefðu ekki verið í samræmi við heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti. Gerði stofnunin jafnframt athugasemdir við skuldfærslur, hækkun yfirdráttarheimildar án tilkynningar til ábyrgðarmanns og umboðsskort til endanlegs frágangs tryggingarskjalsins. Studdi Fjármálaeftirlitið álit stofnunarinnar m.a. við bréf bankaeftirlits Seðlabanka Íslands til viðskiptabanka og sparisjóða, dags. 8. nóvember 1993, og samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða, sem undirritað var 27. janúar 1998, en nefnd gögn innihalda m.a. fyrirmæli um stofnun ábyrgðarskuldbindinga og meðferð lánastofnana á þeim. Við mat á því hvort víkja megi til hliðar umboðinu frá 1989 þykir verða að miða við stöðu mála í mars 1999 þegar núverandi sparisjóðsstjóri stefnda lauk við útfyllingu víxileyðublaðsins, sbr. þau orð 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7, 1936 að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli m.a. líta til atvika sem síðar komu til, en það var ekki fyrr en nefndan dag sem stefndi nýtti sér umboð stefnanda. Óumdeilt er að á árinu 1995 hóf Gottlieb Konráðsson atvinnurekstur, en hann hafði áður verið launamaður. Liggur fyrir að áðurnefndur tékkareikningur var nýttur í atvinnurekstri Gottliebs og hafa miklar líkur verið að því leiddar, að a.m.k. hluta skuldarinnar á tékkareikningnum megi rekja til þess reksturs. Upplýst er að á árinu 1996 voru skuldfærðar á tékkareikninginn verulegar fjárhæðir, sem nýttar voru til greiðslu á öðrum skuldbindingum Gottliebs við stefnda, en þær skuldbindingar voru stefnanda með öllu óviðkomandi. Samkvæmt gögnum málsins var yfirdráttarheimild á umræddum tékkareikningi óbreytt í á sjötta ár eftir að stefnandi veitti stefnda nefnt umboð. Þá er það staðreynd, að stefnandi var fyrst upplýst um stöðu reikningsskuldarinnar og hinnar meintu ábyrgðar sinnar með bréfi lögmanns stefnda í mars 1999, eða um 10 árum eftir að hún veitti sjóðnum títtnefnt umboð með nafnritun sinni á víxileyðublaðið. Var þetta bréf fyrstu eiginlegu samskipti málsaðila vegna ábyrgðar stefnanda. Þegar horft er til ofantalinna atriða þykir með hliðsjón af bréfi bankaeftirlits Seðlabanka Íslands til viðskiptabanka og sparisjóða, dags. 8. nóvember 1993, samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða, einkum sjötta kafla samkomulagsins, sem undirritað var 27. janúar 1998 og bréfs Fjármálaeftirlitsins til stefnanda, dags. 30. desember 1999, hafa verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að nýta hið umþrætta umboð til útfyllingar víxileyðublaðsins í mars 1999. Víkja ber umboðsgerningnum því til hliðar í heild með vísan til 36. gr. laga nr. 7, 1936. Af þessari niðurstöðu dómsins leiðir, að stefnandi ber enga ábyrgð á skuld Gottliebs á tékkareikningi nr. 1403 hjá stefnda, sem honum var gert að greiða í máli nr. E-255/1999. Stefndi hefur ekki gert tölulegar athugasemdir við kröfugerð stefnanda. Af málatilbúnaði stefnanda verður skýrlega ráðið að hún byggi skaðabótakröfu sína á því, að hún hafi í máli nr. E-255/1999 ekki komið að þeim vörnum, sem dómurinn hefur nú að hluta til fallist á, vegna ákvæða 118. gr. laga nr. 91, 1991. Vísar stefnandi til 2. mgr. 119. gr. nefndra laga til stuðnings bótakröfu sinni. Að fenginni ofangreindri niðurstöðu þykir stefnandi eiga rétt á skaðabótum úr hendi stefnda með vísan til nefndrar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 91, 1991 og eru þær bætur réttilega ákvarðaðar sem sú fjárhæð, er stefnandi greiddi stefnda á grundvelli dómsins í máli nr. E-255/1999, kr. 5.242.498,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 með síðari breytingum frá 2. október 2000 til og með 30. júní 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Varnir stefnanda í máli nr. E-255/1999 byggðust eingöngu á málsástæðum, sem ekki komust að í því máli vegna afstöðu stefnda, er nýtti sér heimildir sínar samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91, 1991, einkum 118. gr. laganna. Að athuguðum nefndum ákvæðum, og að teknu tilliti til ágreiningsefnis máls þessa, þykir stefnanda ekki hafa tekist að rökstyðja með fullnægjandi hætti kröfu um málskostnað vegna umrædds víxilmáls. Með vísan til úrslita máls þessa dæmist stefndi til greiðslu málskostnaðar er hæfilega þykir ákvarðaður kr. 750.000,-. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Sparisjóður Ólafsfjarðar, greiði stefnanda, Sigrúnu Konráðsdóttur, kr. 5.242.498,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 með síðari breytingum frá 2. október 2000 til og með 30. júní 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 750.000,- í málskostnað.
Mál nr. 243/1999
Skuldamál
J lánaði H nokkurt fé vegna kunningsskapar. Þeir sömdu svo um, að endurgreiðsla lánsins væri bundin því skilyrði að J hagnaðist ekki á markaðssetningu og sölu hljómplatna tiltekinna erlendra tónlistarmanna, sem hann hafði lagt fé í, en H tengdist starfsemi þessari ekki. Þegar J krafði H um greiðslu, bar H þetta skilyrði fyrir sig. Með vísan til þess, sem fram kom fyrir dómi um fjárhagsleg samskipti J og tónlistarmannanna var talið að H hefði ekki tekist að sanna að hagnaður hefði orðið af starfseminni. Var hann því dæmdur til að greiða kröfu J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.047.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1996 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og rakið er í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að Janus Ólason lánaði stefnda 45.000 þýsk mörk. Af því tilefni gerðu þeir 26. september 1996 samning um endurgreiðslu lánsins og er sá samningur tekinn upp orðréttur í héraðsdómi. Málsaðilar deila um hvort ákvæði þriðju greinar samningsins feli í sér að stefnda sé óskylt að endurgreiða lánið eða að minnsta kosti óskylt að svo stöddu. Höfðaði Janus mál þetta í héraði 15. september 1998. Hinn 1. október sama árs framseldi hann áfrýjanda kröfu sína og tók hinn síðarnefndi þá við aðild málsins. Áfrýjandi skýrir efni þriðju greinar samningsins svo að það feli í sér að tilteknar aðstæður geti leitt til þess að krafan falli niður. Janus Ólason hafi á árunum 1995 og 1996 átt samstarf við tvo tónlistarmenn í Þýskalandi og lagt fram verulegt fé, eða 250.000 þýsk mörk, til að kosta kynningu og útgáfu verka þeirra. Sem endurgjald hafi hann átt að fá 47,5% hagnaðar, sem af þessu hlytist. Reyndin hafi hins vegar orðið sú að enginn hagnaður hafi fengist og framlag hans tapast. Ekkert hafi því gerst, sem leyst geti stefnda undan skyldu sinni til að endurgreiða lánið. Stefndi krefst sýknu að svo stöddu. Hefur hann lýst þeirri skoðun á efni þriðju greinar samningsins, að skylda sín til að endurgreiða sé skilyrt. Gjalddagi kröfunnar verði ekki fyrr en áfrýjandi sýni fram á að tap hafi orðið á „markaðssetningu og sölu hljómplatna Carry & Ron sem nemur meira en ofangreindri skuld“. II. Fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda, að Janus Ólason hafi ekki haft neitt bókhald í Þýskalandi og engin bókhalds- eða skattskylda hafi hvílt á honum þar. Einungis hafi verið um að ræða framlag til starfsemi tónlistarmannanna gegn hlut í hagnaði, sem brást. Áfrýjanda sé því ókleift að leggja fram nokkurt bókhald, svo sem stefndi krefjist. Annar tónlistarmannanna, sem áður er getið, gaf skýrslu fyrir dómi. Kom fram hjá honum að enginn hagnaður hefði runnið til Janusar Ólasonar af starfseminni. Í símbréfi sama manns 15. mars 1999 til lögmanns áfrýjanda er tekið fram að til þess dags hafi listamönnunum ekki tekist að greiða Janusi neitt fé. Þetta er staðfest í tveim bréfum þýsks lögmanns nefndra tónlistarmanna. Þá hefur verið lagt fram í málinu bréf lögmanns áfrýjanda, þar sem leitað er eftir gögnum úr bókhaldi viðsemjenda Janusar Ólasonar. Verður ráðið, að þær tilraunir hafi engan árangur borið. Í ljósi þess, sem að framan er rakið, hefur stefnda ekki tekist að sanna að Janus Ólason hafi hagnast af þeirri starfsemi tónlistarmannanna, sem þriðja grein samningsins 26. september 1996 tekur til. Engin atvik eru því fyrir hendi, sem leyst geta stefnda undan greiðsluskyldu sinni. Verður krafa áfrýjanda því tekin til greina með vöxtum eins og krafist er, en upphafsdegi dráttarvaxta hefur ekki verið sérstaklega mótmælt. Stefndi skal greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Helgi Harðarson, greiði áfrýjanda, Jakobi Helgasyni, 2.047.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1996 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 18. mars sl., var þingfest 30. september 1998. Stefnandi er Jakob Helgason, kt. 090861-7199, Engjaseli 86, Reykjavík en stefndi Helgi Harðarson, kt. 261261-7669, Stuðlabergi 32, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 2.047.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 85/1997 frá 1. desember 1996 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu að svo stöddu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir og málsástæður. Þann 26. september 1996 gerðu vitnið Janus Ólason og stefndi með sér eftirfarandi samning: „1. Helgi mun endurgreiða Janusi lán að upphæð DEM 45.000.- (á gengi 45.5.) með mánaðarlegum afborgunum þannig að mánaðarleg greiðsla verði 5% af launum fyrstu tvö árin og hækki síðan í 6% og verði að fullu greitt eftir 10 ár. Gjalddagar eru 1.-5. hvers mánaðar, í fyrsta sinn þann 1. desember nk. Lán þetta er vaxtalaust. 2. Greiðslur þessar verða inntar af hendi inn á bankareikning í Landesgirokasse í Albstadt Ebingen hjá Prothmann útibússtjóra, reikningsnúmer 2857433. Greiðslusamkomulag þetta fellur úr gildi hagnist Janus af markaðssetningu og sölu hljómplatna Carry & Ron sem nemur meira en ofangreind skuld.” Þann 1. október 1999 framseldi vitnið Janus Ólason kröfu samkvæmt þessu samkomulagi til stefnanda máls þessa, Jakobs Helgasonar. Vitninu Janusi og stefnda ber saman um að góður kunningsskapur hafi verið með þeim sem leitt hefði til þess að Janus veitti stefnda lán í fjárhagserfiðleikum stefnda. Greinir Janus svo frá að hann hafi lagt peningana inn á reikning fyrirtækis sem stefndi vann hjá um áramótin 1995/1996. Fyrirtækið hefði dregið að afhenda stefnda peningana um einhvern tíma. Umtalað hefði verið að stefndi afhenti vitninu til tryggingar víxil með ábyrgðarmanni. Það hefði hins vegar dregist en stefndi jafnan sagt að víxillinn væri á leiðinni er hann var inntur eftir víxlinum. Janus kveðst nú hafa gengið á stefnda um greiðslu skuldarinnar og þá komið í ljós að eignir hans voru yfirveðsettar. Þess vegna hefðu þeir gengið frá samkomulagi þess efnis að afborganir væru miðaðar við 5-6% af mánaðarlaunum. Stefndi hefði einfaldlega ekki haft meiri greiðslugetu. Janus var á þessum tíma umboðsmaður hljómlistafólksins Carry og Ron. Aðspurður um hvers vegna endurgreiðsla lánsins var tengd markaðsetningu og sölu hljómplatna Carry og Ron, svaraði vitnið Janus því til að hann hefði notað þetta ákvæði samkomulagsins til þess að lokka stefnda til samninga. Stefndi hefði á engan hátt tengst viðskiptum vitnisins við tónlistarfólkið. Janus sagði að á þessum tíma hefði hann verið orðin úrkula vonar um að stefndi ætlaði sér að greiða skuldina og yfirleitt viðurkenna hana. Hefði honum því dottið í hug að nota 3. tl. samkomulagsins sem eins konar beitu. Vitnið Janus sagði að hann hefði verið umboðsmaður Carry og Ron frá því í janúar 1995 fram í ágúst 1996. Markaðssetning hefði hafist í maí 1995. Hann hefði í upphafi lagt fram 250.000 DEM til þess að koma hljómsveitinni á framfæri. Staðið hefði til að hann fengi 47,50% af hagnaði í sinn hlut. Enginn hagnaður hefði hins vegar orðið og allt stofnfé tapast. Stefndi segist hafa fengið peningana um hálfu ári eftir undirritun samkomulagsins. Hann minntist þess ekki að rætt hefði verið um víxil. Stefndi staðfesti að hann hefði ekki tengst viðskiptum Janusar og tónlistarfólksins á nokkurn hátt. Það hefði verið alfarið hugmynd Janusar að skilyrða samkomulagið með þessum hætti. Hann hefði hitt Janus annað slagið í gegnum tíðina og Janus alltaf borið sig vel og sagt honum að markaðssetning hljómplatna gengi vel og að tónlistarfólkið væri með stór verkefni út um allan heim. Innheimtubréf lögmanns hefði því komið honum verulega á óvart. Vitnið Ron Traub, annar meðlimur dúettsins, var yfirheyrður símleiðis, en hann er búsettur í Þýskalandi. Hann staðfesti að vitnið Janus hefði lagt fram 250.000 DEM í upphafi og hefði það fé allt tapast. Stefnandi byggir málsókn sína á samkomulagi aðila og að tap hafi orðið á markaðssetningu og sölu hljómplatna tónlistarfólksins Carry og Ron. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að endurgreiðslukrafan sé skilyrt. Stefnandi hafi ekki á fullnægjandi hátt sýnt fram á að tap hafi orðið á verkefninu. Gjalddagi kröfunnar sé ekki kominn fyrr en stefndi hafi sýnt fram á það með fullnægjandi hætti að tap hafi orðið á markaðssetningu og sölu hljómplatna Carry og Ron. Beri því að sýkna stefnda að svo stödddu þar til stefnandi hafi efnt sinn hluta samkomulagsins. Niðurstaða. Í stefnu, sem þingfest var 30. september 1998, segir að tap hafi orðið á viðskiptum vitnisins Janusar Ólasonar við Carry og Ron. Var sú fullyrðing ekki studd frekari gögnum. Í greinargerð stefnda, sem lögð var fram 4. nóvember 1998, er skorað á stefnanda að upplýsa frekar um þetta atriði með framlagningu rekstrar- og efnahagsreiknings. Við aðalmeðferð lagði stefnandi fram símbréf Ron Traub, annars meðlims dúettsins, þar sem staðfest er að Carry og Ron hafi ekkert getað greitt Janusi Ólasyni og að enginn hagnaður hefði orðið á sölu hljómplatna í S-Kóreu þar sem plötufyrirtækið hefði orðið gjaldþrota. Við aðalmeðferð lagði stefnandi einnig fram símbréf lögfræðingsins Manfred Schutt í Stuttgard, þar sem frásögn Ron Traub var staðfest. Fyrir dómi upplýsti vitnið Janus Ólason að lögfræðingurinn Schutt hefði annast lagalega hlið mála en endurskoðandinn Knofle hefði séð um reikningsskil. Rekstrar- og efnahagsreikningar lægju fyrir hjá Knofle. Stefndi hefur lagt fram nokkur gögn varðandi feril dúettsins Carry og Ron. Eru öll þessi gögn fengin af heimasíðu hljómlistafólksins á veraldarvefnum. Þar kemur m.a. fram að á árinu 1995 hafi Carry og Ron verið á hljómleikaferð í Bandaríkjunum og fengið verðlaun sem dúett ársins. Þá hafi þau einnig farið í tvær hljómleikaferðir í Þýskalandi þetta árið. Á fyrri hluta árs 1996 hafi þau dvalið í Nashville í Bandaríkjunum við plötuupptöku. Á sama ári hafi plata þeirra „I.O.U.“ frá árinu 1991 slegið í gegn í S-Kóreu og verið 12 vikur efst á vinsældarlista þar í landi. Hafi dúettinn hlotið að launum platinplötu vegna mikillar sölu. Aðilar deila ekki um tilefni og forsögu framangreinds ákvæðis í samkomulaginu frá 26. september 1996. Óumdeilt er að skuldin skyldi falla niður ef hagnaður yrði á „markaðssetningu og sölu hljómplatna Carry og Ron sem nemur meira en ofangreind skuld.“ Ágreiningur aðila stendur um það eitt hvort skilyrði 3. tl. samkomulagsins séu komin fram og hvor þeirra skuli hafa sönnunarbyrðina fyrir því hvort að tap eða hagnaður hafi orðið á markaðssetningunni. Talið verður að stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu sinni að tap hafi orðið á rekstrinum. Er það í samræmi við almennar sönnunarreglur, enda verður ekki talið að stefndi hafi aðgang að bókhaldi vitnisins Janusar Ólasonar í Þýskalandi. Eins og áður sagði hefur stefnandi lagt fram tvö símbréf til sönnunar um að tap hafi orðið á rekstrinum. Gegn mótmælum stefnda verður ekki talið að þessi tvö bréf fullnægi þeim sönnunarkröfum sem gera verður í dómsmáli sem þessu. Stefnandi þykir því ekki hafa sannað að ofangreint skilyrði samkomulagsins hafi komið fram. Ber því að fallast á með stefnda að hann verði sýknaður að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaður ákveðst 110.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til þess kostnaðar sem sóknaraðili þarf að bera vegna virðisaukaskatts af endurgjaldi fyrir þjónustu lögmanns síns samkvæmt lögum nr. 50/1988. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Helgi Harðarson, skal vera sýkn að svo stöddu af kröfum stefnanda, Jakobs Helgasonar, í málinu. Stefnandi greiði stefnda 110.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 312/2008
Ráðningarsamningur
D sem hafði starfað fyrir Á ehf. stefndi félaginu til greiðslu vangreiddra launa. Taldi hann að félagið hafi ekki greitt laun að fullu og ekki orlofslaun, orlofsuppbót og desemberuppbót. Þá hafi félagið greitt dagvinnulaun vegna yfirvinnu. Fyrir Hæstarétti féllst Á ehf. á kröfur D um orlofslaun, orlofsuppbót og desemberuppbót, auk hluta þeirrar yfirvinnu sem D krafðist. Á ehf. hélt því hins vegar fram að félagið hefði greitt tvær innborganir inn á laun D, að draga ætti hækkaða húsaleigu frá launum D, að hluti yfirvinnu eins tímabils teldist til dagvinnu á því næsta og að ekki ætti að greiða full laun fyrir hluta tímans. Þá hafði Á ehf. uppi gagnkröfur á hendur D vegna brotthlaups úr starfi og notkunar á internettengingu. Lagt var til grundvallar að skriflegur ráðningarsamningur D hafi falið í sér ráðningu í fast starf og ætti hann því rétt á fullum launum fyrir dagvinnu án tillits til tímamælinga á viðverustundum hans. Ekki var fallist á að Á ehf. hafi verið heimilt að hækka húsaleigu einhliða. Talið var að málsástæða Á ehf. um að hluti yfirvinnustunda teldist til dagvinnu á næsta vinnutímabili hafi komið of seint fram, en hún hafi ekki verið höfð uppi í héraði, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var ósannað að stefndi hafi hlaupið með ólögmætum hætti úr vinnu, enda væri tjón vegna þess ósannað. Gagnkrafa vegna notkunar á internettengingu var ekki talin geta komið til frádráttar kröfu D gegn mótmælum hans, með vísan til 1. gr. laga um greiðslu verkkaups nr. 28/1930. Þá var talið ósannað að greitt hafi verið meira inn á kröfuna en D hafði viðurkennt. Voru kröfur D teknar til greina að fullu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallist á kröfu stefnda um orlofsuppbót, desemberuppbót og orlofslaun af ógreiddum launum svo og yfirvinnu vegna apríl, maí, júní og október 2006. Þá hefur hann einnig fallist á að greiða stefnda 16,17 yfirvinnustundir auk orlofs vegna júlí sama ár. Áfrýjandi hefur ekki gert skýra grein fyrir þeirri fjárhæð sem þessi viðurkenning tekur til en hún nemur samtals um 240.000 krónum. Skriflegur ráðningarsamningur stefnda hjá áfrýjanda 23. maí 2006 felur í sér ráðningu í fast starf og verður túlkaður á þann hátt að stefndi hafi átt rétt á fullum launum fyrir dagvinnu án tillits til tímamælingar á viðverustundum hans. Áfrýjandi hefur hafnað að greiða stefnda 24,75 yfirvinnustundir í júlímánuði 2006 auk orlofs. Fyrir Hæstarétti byggir hann þessa afstöðu á þeirri málsástæðu að samkvæmt launaseðli fyrir þennan mánuð hefðu þessar yfirvinnustundir átt að falla undir launatímabilið 21. júlí til 20. ágúst 2006 og teljist þær til dagvinnu á því tímabili. Þessa sérstöku málsástæðu hafði áfrýjandi ekki uppi í héraði og kemur hún því ekki til álita, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því sem að framan greinir en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Krafa stefnda um málskostnað fyrir Hæstarétti verður að öllu leyti tekin til greina eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Álfasteinn ehf., greiði stefnda, Dmitrijs Martinovs, 473.228 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 23. apríl 2008. I. Mál þetta, sem dómtekið var 15. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 17. ágúst 2007. Stefnandi er Dmitrijs Martinovs, kt. 010277-2219, Zentenes str. 12-63, LV-1069, Riga, Lettlandi. Stefndi er Álfasteinn ehf., kt. 410304-2520, Iðngörðum, Borgarfirði eystri. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 585.619 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 27.587 krónum frá 1. apríl 2006 til 1. maí 2006, af 104.067 krónum frá þeim degi til 11. maí 2006, af 121.863 krónum frá þeim degi til 1. júní.2006, af 69.137 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2006, af 108.386 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2006, af 5.455 krónum frá þeim degi til 1. október 2006, af 47.304 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2006, af 53.688 krónum frá þeim degi til 1. desember 2006, af 114.936 krónum frá þeim degi til 15. desember 2006, af 148.853 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2007, af 133.295 krónum frá þeim degi til 1. febrúar.2007, af 179.205 krónum frá þeim degi til 1. mars 2007, af 244.415 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2007, af 291.449 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 369.704 krónum frá þeim degi til 11. maí 2007, af 532.886 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007 og af 585.619 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. II. Málavextir Ágreiningslaust er að stefnandi hóf störf hjá stefnda í byrjun mars árið 2006, en skriflegur ráðningarsamningur milli aðila er dagsettur 29. desember 2005, sbr. dómskjöl nr. 6 og 7. Þar kemur fram að stefnandi var ráðinn í fullt starf (100%) og gert ráð fyrir að hann ynni 173,33 tíma í mánuði. Starfsheiti í ráðningarsamningi á dskj. nr. 6 er “worker in production and other connected tasks” en á dskj. nr. 7 “worker in making objects form metals and stone”. Um laun átti að fara eftir kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Austurlands er gilti frá 1. mars 2004 til 31. desember 2007. Dagvinnukaup stefnanda var samkvæmt ráðningarsamningnum 667 krónur á klukkustund, auk orlofs og greiða átti laun mánaðarlega inn á reikning stefnanda. Hinn 23. maí 2007 gerðu aðilar með sér nýjan ráðningarsamning, sbr. dómskjal nr 8, og var hann óbreyttur frá fyrri samningi að öðru leyti en því að tímakaup stefnanda fyrir dagvinnu hækkaði í 800 krónur á klukkustund frá og með 1. maí það ár. Í stefnu segir að framan af hafi starfssamband stefnanda og stefnda gengið þokkalega. Stefnandi hafi reyndar á tímabilinu apríl til júlí 2006 unnið umtalsverða yfirvinnu en stefndi hafi reiknað honum laun fyrir yfirvinnu á dagvinnukaupi, sbr. launaseðla á dómskjölum nr. 10-13. Staðgreiðslu hafi verið skilað af launum á þessu tímabili, sbr. dómskjal nr. 23. Laun hafi þó verið greidd endrum og eins eftir hentugleikum stefnda, sbr. dómskjal nr. 4, og alla jafna hafi stefnandi átt inni laun hjá stefnda. Í stefnu segir og að í ágúst 2006 hafi stefnandi verið í launalausu orlofi. Í september hafi hann aðeins fengið greiddan hluta af fullum launum sínum og í október hafi það sama verið uppi og vorið á undan, þ.e. yfirvinna stefnanda hafi verið greidd á dagvinnukaupi. Í nóvember 2006 hafi stefnandi aðeins fengið greiddan hluta af fullum launum sínum. Um þetta vísar stefnandi til launaseðla á dómskjölum nr. 14-16. Greiðslufyrirkomulag launa hafi verið svipað og áður. Stefnandi hafi ekki fengið launaseðla vegna þessara mánaða fyrr en hann hafi gengið mjög hart á eftir þeim og ekki fyrr en skömmu eftir áramót 2006 og 2007. Engum gögnum virðist hafa verið skilað til skattstjóra vegna þessara mánaða og ekki staðgreiðslu, sbr. dómskjal nr. 23. Stefnandi hafi aldrei fengið launaseðil vegna desembermánaðar en þó hafi hann fengið greidd nánast full laun þann mánuðinn, sbr. útprentun úr staðgreiðsluskrá á dómskjali nr. 23. Í stefnu segir að eftir áramót 2006 og 2007 hafi verulega farið að síga á ógæfuhliðina, enda hafi þá verið umtalsverður verkefnaskortur hjá stefnda. Stefnandi hafi í janúar, febrúar og mars aðeins fengið greitt fyrir brot af því fulla starfi sem hann hafi verið ráðinn til að sinna, sbr. launaseðla á dómskjölum nr. 17-19. Þessum launaseðlum, sem og launaseðlum vegna apríl og maí 2007 hafi ekki verið skilað fyrr en eftir íhlutun AFLs Starfsgreinafélags Austurlands hinn 14. júní 2007. Greiðsluháttur hafi verið sá sami og áður og ekki um það að ræða að staðgreiðslu væri skilað af launum stefnanda nema í janúar 2007. Í apríl 2007 hafi stefnandi síðan alla jafna unnið 12-14 klukkustundir á dag við opnun nýs útibús í Reykjavík en stefnandi hafi reiknað honum laun í 200 klukkustundir þann mánuðinn og allt á dagvinnukaupi. Í maí hafi sami hátturinn verið á og á tímabilinu janúar til mars 2007. Staðgreiðslu hafi heldur ekki verið skilað vegna þessara mánaða, sbr. dómskjal nr. 24, og greiðsluháttur launa sá sami og fyrr. Með uppsagnarbréfi, dags. 14. maí 2007, sbr. dómskjal nr. 22, hafi stefnanda síðan verið sagt upp störfum með eins mánaðar uppsagnarfresti. Að sögn stefnanda sé þar væntanlega átt við frá mánaðarmótum maí og júní 2007, sbr. kjarasamning. Ekki hafi komið til þess að stefnandi ynni á uppsagnarfresti í júnímánuði og krefjist hann ekki launa fyrir þann tíma. Í apríl 2007 hafi húsaleiga, sem stefnanda hafi borið að greiða stefnda og samkvæmt ráðningarsamningi skyldi nema 20.000 krónum, skyndilega verið hækkuð upp í 30.000,- og strax í maí sama ár í 45.000 krónur. Stefnandi hafi að lokum aldrei fengið greitt það orlof sem reiknað hafi verið á laun hans og síðan haldið eftir. Hann hafi ekki heldur fengið greidda orlofs- eða desemberuppbót, sbr. kjarasamning. Stefnandi kveðst hafa snúið sér til stéttarfélags síns, AFLs Starfsgreinafélags Austurlands, vegna vanefnda stefnda. Hafi félagið verið í miklum samskiptum við fyrirsvarsmann stefnda. Haldnir hafi verið sáttafundir en þeir verið án árangurs. Í júlímánuði 2007 hafi AFL vísað málinu því til lögmanns félagsins og þann 3. ágúst 2007 hafi stefnda verið sent innheimtubréf. Engin viðbrögð hafi verið við því bréfi og sé málshöfðun þessi stefnanda því nauðsynleg. Við aðalmeðferð málsins var því lýst yfir af hálfu stefnanda að hann viðurkenndi að hafa tekið við innborgunum að fjárhæð 45.000 krónur hinn 4. maí 2007 og að fjárhæð 25.000 hinn 1. júní sama ár. Þá kom fram hjá stefnanda að greiðsla að fjárhæð 11.501 króna frá 14. maí 2007 væri vegna útlagðs kostnaðar af hans hálfu vegna kaupa á málmi í beltasylgjur, sbr. skýringar á dskj. nr. 39 og skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi. Stefnandi kvaðst hins vegar ekki kannast við að hafa tekið við innborgunum að fjárhæð 25.000 krónur hin 20. mars 2006 og að fjárhæð 20.000 krónur hinn 20. júlí sama ár upp í ógreidd laun. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar með eftirfarandi hætti: Í stefnu segir að í máli þessu hafi stefnandi talið nauðsynlegt að halda kröfum sínum vegna hvers mánaðar aðskildum upp að vissu marki og sé það m.a. vegna skattareglna. Þannig séu kröfur stefnanda alla jafna tvíþættar vegna hvers mánaðar. Annars vegar sé um að ræða mismun á þeim launum, sem stefndi hafi reiknað stefnanda samkvæmt launaseðlum, og þær greiðslur sem raunverulega hafi borist stefnanda í þeim mánuði. Sé farin sú leið að tengja greiðslur í hverjum mánuði við laun sama mánaðar, enda engin leið að sjá hvaða laun stefndi hafi talið sig vera að greiða stefnanda í hvert og eitt skipti þar sem greiðslur séu mjög tilviljanakenndar. Stundum sé einstakur mánuður í mínus en þá hafi stefnandi fengið hærri greiðslur en reiknuð laun samkvæmt launaseðli innan þess mánaðar. Stefnandi telji eðlilegt að takmarka kröfur sínar við það að krefjast aðeins mismunar á nettó launum samkvæmt launseðli og útborgun, samanber ofangreint, enda hafi hann þá í höndum launaseðla og sönnun fyrir frádrætti opinberra gjalda. Þá sé hann, samkvæmt 22. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, ekki ábyrgur fyrir skilum á staðgreiðslu af þeim launum, jafnvel þótt stefndi hafi í einhverjum tilvikum ekki skilað staðgreiðslu af launum hans. Í hverjum mánuði sé hins vegar krafist mismunar á heildarlaunum samkvæmt kjara- og ráðningarsamningi og heildarlaunum samkvæmt launaseðli. Af þeim launum hafi staðgreiðslu ekki verið skilað og stefnandi hafi ekki kvittun fyrir afdreginni staðgreiðslu (launseðil). Sé honum því ekki stætt á öðru en að krefjast heildarlauna á þeim tíma, enda hann þá persónulega ábyrgur fyrir skilum á staðgreiðslu með stefnda. Í greinargerð stefnda er þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi unnið mikla yfirvinnu hjá stefnda mótmælt sem rangri. Hið rétta sé að stefnandi hafi aldrei innt af hendi umsamdar dagvinnustundir. Stefndi kveður launaseðla á dskj. nr. 18- 21 vera bráðabirgðalaunaseðla, sem unnir hafi verið vegna sáttatilrauna stefnda og stéttarfélagsins Afls fyrir hönd stefnanda. Þeir hafi hvorki verið byggðir á tímaskráningu stefnda né stefnanda. Launaseðlarnir hafi verið endurgerðir í bókhaldskerfi stefnda með hliðsjón af tímaskráningu stefnda og af þeim skilað launatengdum gjöldum. Þá mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að verkefnaskortur hafi verið hjá stefnda veturinn 2006 til 2007. Starfsemi stefnda sé þannig háttað að framleitt sé inn á lager, sem síðan gangi að mestu út á ákveðnum sölutímabilum. Á þessum tíma hafi auk þess legið fyrir stór viðskiptasamningur um aukna sölu í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, svo og í nýrri verslun á Laugavegi. Hafi þannig verið mikil þörf á að framleiðslan gengi vel á þessum tíma. Í greinargerð stefnda segir að eftir að ákveðið hafi verið að stefnandi skyldi vinna í starfsstöð stefnda í Reykjavík hafi orðið að útvega leiguhúsnæði fyrir stefnanda þar. Tekin hafi verið á leigu stúdíóíbúð og hafi umsamin leiga verið 45.000 krónur á mánuði. Við starfslok hafi stefndi ætlast til að stefnandi ynni áfram við fyrirtækið. Stefnandi hafi þó mætt afar illa og hafi stefnandi orðið að ráða nýjan starfsmann til að tryggja að verslunin í Reykjavík væri opin. Hafi og komið á daginn að stefnandi hafi alfarið svikist um að mæta til vinnu eftir uppsögnina. Í greinargerð stefnda segir að í starfsstöð stefnda í Reykjavík, sem sé verslun að Laugavegi 50, sé öryggiskerfi frá Securitas. Þar sé viðvera stefnanda í húsinu skráð með nákvæmum hætti. Þrátt fyrir starfslokin hafi stefnandi búið áfram í leiguíbúðinni fram í miðjan júní. Loks bendir stefndi á að á dskj. nr. 4 séu ótaldar fimm innborganir frá stefnda: Hinn 20. mars 2006, 25.000 krónur, hinn 20. júlí 2006, 20.000 krónur, hinn 4. maí 2007, 45.000 krónu, hinn 14. maí 2007, 11.501 króna og hinn 1. júní 2007, 25.000 krónur. Stefndi bendir á að laun hjá fyrirtækinu séu gerð upp með þeim hætti að miðað sé við tímabilið frá og með 21. hvers mánaðar til 20. næsta mánaðar. Þau laun séu síðan greidd út 1. dag mánaðarins þar á eftir. Tekur stefndi fram að svona hafi þessu verið háttað þrátt fyrir að á launaseðlum sé launatímabilið tilgreint sem undangenginn almanaksmánuður. Laun vegna 21. mars til 20. apríl hafi t.d. verið greidd út 1. maí, en á launaseðli komið fram launatímabilið 1. til 30. apríl. Ástæða þessa fyrirkomulags sé sú að þannig hafi gefist svigrúm til að fara yfir tímaskráningar og koma upplýsingum um þær til bókhaldsstofu á Borgarfirði, sem annast hafi launabókhald og gert launaseðla fyrir stefnda. Kveðið hafi verið á um þetta fyrirkomulag í ráðningarsamningum starfsmanna, sbr. dskj. nr. 6. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveðst byggja á því að hann hafi verið ráðinn í fullt starf hjá stefnda, nánar tiltekið 173,33 tíma á mánuði, samanber nánar ráðningarsamninga á dómskjölum nr. 6-8. Ekki hefði verið hægt að segja stefnanda upp störfum eða gjörbreyta vinnuhlutfalli hans án skyldu til greiðslu fullra mánaðarlauna nema með eins mánaðar uppsagnarfresti miðað við mánaðarmót. Það liggi því í hlutarins eðli að ekki sé hægt að senda stefnanda heim úr vinnu með vísan til meints verkefnaskorts og losna þannig fyrirvaralaust undan skyldu til greiðslu launa fyrir fasta fulla vinnu stefnda. Stefnandi kveðst vísa á bug öllum ásökunum stefnda um vinnusvik eða annað sem röngum og ósönnuðum. Vísað sé til verkstjóraábyrgðar stefnda og þess að honum hafi þá borið að áminna stefnanda eða segja honum upp störfum með sannarlegum hætti, væri hann ekki að mæta til vinnu þrátt fyrir næg verkefni. Full laun stefnanda fyrir einn mánuð nemi 138.664 krónum eftir launahækkun 1. maí 2006. Stefnandi krefjist fullra launa vegna maímánaðar enda hafi hann þá unnið og verið tilbúinn að vinna á uppsagnarfresti. Hann krefjist ekki launa vegna júnímánaðar. Stefnandi kveðst byggja á því að þá mánuði sem hann hafi unnið yfirvinnu umfram fastar 173,33 klukkustundir beri honum að fá yfirvinnutíma greidda á yfirvinnukaupi sem þá nemi 1,0385 % af mánaðarlaunum (80% álagi á dagvinnutímakaup) en ekki á dagvinnulaunum. Um þetta kveðst stefnandi vísa m.a. til kafla 1.7. í kjarasamningi. Í aprílmánuði 2007 takmarki stefnandi kröfu sína við laun fyrir þá 200 tíma sem stefndi tilgreini á launaseðli, þrátt fyrir að hann hafi unnið mun meira. Stefnandi kveðst byggja rétt sinn til eigi hærri frádráttar frá launum en 20.000 krónur á mánuði, þ.e. vegna húsaleigu, á ráðningarsamningi aðila, sbr. dómskjal nr. 6. Fyrirvaralaus hækkun stefnda á húsaleigu í 30.000 krónur í aprílmánuði 2007 og í 45.000 krónur í maímánuði sama ár hafi hvorki verið tilkynnt stefnanda, né hafi hann samþykkt að greiða þá leigu vegna húsnæðis, hvar svo sem það kynni að vera. Slík hækkun sé þar fyrir utan ekki í samræmi við húsaleigulög nr. 36/1994. Munnlegt samkomulag muni hafa verið um það milli stefnanda og stefnda að hann greiddi enga húsaleigu í Reykjavík en hann hafi engu að síður verið fús til að greiða sömu húsaleigu og samið hafi verið um í ráðningarsamningi. Stefnandi kveðst byggja rétt sinn til orlofslauna á 5. kafla kjarasamnings, en í grein 5.1. komi fram að lágmarksorlof skuli vera 10,17%. Einnig sé vísað til laga nr. 30/1987, þá einkum 7. gr. laganna þar sem einnig sé fjallað um lágmarksorlof. Um gjalddaga orlofsins er vísað til venju um greiðslu þess um miðjan maímánuð (alla jafna 11. maí). Hafi stefndi lagt orlof eða hluta þess inn á svokallaðan orlofsreikning í nafni stefnanda sé skorað á hann að upplýsa um í hvaða banka sá reikningur sé og verði dómkröfur þá lækkaðar með tilliti til þess. Um útreikninga á orlofi vísar stefnandi til dómskjals nr. 3, en um sé að ræða 10,17% af heildarlaunum. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar til desember- og orlofsuppbótar á kafla 1.4. í kjarasamningi. Um útreikninga á desember- og orlofsuppbót sé vísað til dómskjals nr. 3. Ekki sé krafist orlofsuppbótar í maí 2006, krafist sé 10/12 desemberuppbótar í desember 2006 þar sem stefnandi hafi hafið störf hjá stefnda í mars það ár. Krafist sé fullrar orlofsuppbótar í maí 2007, enda hafi stefnandi þá sinnt fullu starfi hjá stefnda á orlofstímabilinu. Stefnandi kveðst byggja á almennum reglum vinnuréttarins og kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Austurlands er gilt hafi frá 1. mars 2004 til 31. desember 2007 og vísar sérstaklega til greina 1.4., 1.7. og 5. kafla samningsins. Einnig kveðst stefnandi byggja á 1. gr. laga nr. 55/1980, 22. gr. laga nr. 45/1987, lögum nr. 36/1994 og lögum 30/1987, einkum 7. grein. Stefnandi kveðst styðja kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, kröfu um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og lög nr. 50/1988. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, kveðst stefnandi styðja við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafa um málskostnað styðjist við 129. og 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé greidd að fullu, m.a. með því að skuldajafna kröfum, sem stefndi kveðst eiga á hendur stefnanda, á móti launakröfum hans. Stefndur kveður fjárkröfur sínar á hendur stefnanda vera hæfar til að mæta launakröfum stefnanda með skuldajöfnuði. Stefnandi kveður launaseðil á dskj. nr. 9 ekki vera úr launabókhaldi stefnda heldur minnisblað frá framkvæmdastjóra stefnda til bókhaldsstofunnar. Bókhaldsstofan hafi ekki gert sérstakan launaseðil fyrir tímabilið frá 21. febrúar til 20. mars 2006, en tekið þá daga, sem stefnandi vann á þessu tímabili (hóf störf 6. mars) inn á launaseðil á dskj. nr. 10. Launakrafa stefnanda sé því tvítalin að þessu leyti. Samkvæmt þeim launaseðlum, sem þá standi eftir, sbr. dskj. nr. 10 til 21, skyldu útborguð laun vera 868.271 króna. Fimm innborganir frá stefnda komi ekki fram í gögnum stefnanda eins og að framan greini og sé þar samtals um að ræða 126.501 krónu. Að þessum fimm innborgunum stefnda meðtöldum sé ljóst að stefndi hafi greitt stefnanda alls 1.108.202 krónur. Ljóst sé því að útborguð laun samkvæmt launaseðlum hafi verið greidd að fullu og gott betur. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið 262.605 krónur ofgreitt, en stefnanda hafi ekki verið gagnstefnt til greiðslu þeirrar fjárhæðar í máli þessu. Stefndi kveðst hins vegar eiga fjárkröfur á hendur stefnanda, sem sé hæfar til að mætast með skuldajöfnuði. Stefnandi kveður þær vera eftirfarandi: 1. Krafa að fjárhæð 90.800 krónur vegna tjóns, sem stefnandi hafi valdið á bifreiðinni PA-759 í eigu stefnanda. Hinn 17. desember 2006 hafi stefnandi farið í einkaerindum á bifreið fyrirtækisins frá Borgarfirði til Egilsstaða. Stefnandi hafi ekið of hratt og óvarlega miðað við akstur og misst vald á bifreiðinni, sem hafnað hafi utan vegar. Talsverðar skemmdir hafi orðið á bifreiðinni, sem húftrygging bifreiðarinnar hafi bætt fyrir utan sjálfsábyrgð að fjárhæð 90.800 krónur. Samkvæmt sakarreglunni beri stefnandi bótaábyrgð gagnvart stefnda vegna þess tjóns. 2. Krafa að fjárhæð 675.000 krónur vegna ólögmæts brotthlaups úr vinnu. Mánuðina janúar til mars 2007 hafi stefnandi nánast ekkert mætt til vinnu hjá stefnda. Þá hafi stefndi ekkert mætt til vinnu á uppsagnarfresti, þ.e. frá miðjum maí og út júní 2007. Stefndi hafi af þessum sökum orðið að ráða aðra starfsmenn og kveðst stefndi meta það svo að á fyrra tímabilinu hafi stefnandi með þessum hætti svikið sig um þriggja mánaða laun og eins og hálfs mánaðar laun í seinna skiptið. Tjón sitt meti stefndi á 150.000 krónur á mánuði. 3. Krafa að fjárhæð 61.000 krónur vegna notkunar á veraldarvef. Stefnandi hafi haft aðgang að veraldarvefnum á heimili sínu á Borgarfirði í gegnum síma, sem skráður hafi verið á stefnda. Stefndi hafi gert honum reikning að fjárhæð 61.000 krónur vegna þessa, sem ekki hafi fengist greiddur. Kostnaður þessi sé á engan hátt hluti af kjörum stefnanda, heldur kostnaður, sem honum beri að endurgreiða stefnda. Þá kveðst stefndi byggja á því að ráðningarsamningur málsaðila hafi gert ráð fyrir sveigjanlegum vinnutíma, en skila hafi þurft ákveðnum tímafjölda í dagvinnu á mánuði. Allan þann tíma, sem stefnandi hafi starfað hjá stefnda, hafi hann ekki náð að skila umsömdum vinnustundafjölda. Kveðst stefndi telja með vísan til almennra reglna kröfuréttarins að þegar stefnandi flytji vinnustundir á milli launatímabila beri ekki að greiða fyrir þá tíma með yfirvinnukaupi heldur dagvinnukaupi. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, svo og til óskráðra reglna um skuldajöfnuð. IV. Niðurstaða Óumdeilt er að stefnandi réð sig til starfa hjá stefnda samkvæmt skriflegum ráðningarsamningi, dagsettum 29. desember 2005, og hóf störf hjá stefnda 6. mars 2006. Þá er óumdeilt að stefnandi var ráðinn í fullt starf, þ.e. gert var ráð fyrir að hann ynni 173,33 tíma á mánuði í dagvinnu. Loks er óumdeilt að umsamið tímakaup var í byrjun 667 krónur á klukkustund auk orlofs eða þar til nýr ráðningarsamningur var gerður 23. maí 2006, en samkvæmt honum hækkaði tímakaup í dagvinnu í 800 krónur á klukkustund frá og með 1. maí 2006. Um laun skyldi fara eftir kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Austurlands, sem tók gildi 1. mars 2004. Enginn ágreiningur er með málsaðilum að því er varðar vinnuskýrslur stefnanda á dskj. nr. 43 og launaseðla á dskj. nr. 9 til 16 og 47, en þessi gögn eru vegna tímabilsins frá 6. mars til 20. desember 2006. Við munnlegan málflutning var því lýst yfir af hálfu stefnda að framlagðir launaseðlar vegna mars og apríl 2006 væru réttir og að ekki væri rétt svo sem fram kæmi í greinargerð að launaseðill vegna apríl 2006 væri einnig vegna launa í mars sama ár. Ljóst er að í mánuðunum apríl, maí, júní, júlí og október 2006 vann stefnandi yfirvinnu, þ.e. skilaði vinnustundum umfram umsamdar 173,33 dagvinnustundir á mánuði. Ósannað er að svo hafi um samist að vinnustundir umfram 173,33 klukkustundir á mánuði skyldu flytjast á milli mánaða og reiknast á dagvinnukaupi. Samkvæmt kafla 1.7 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Austurlands, sem gilti um laun stefnanda, bar stefnda þvert á móti að greiða yfirvinnuálag fyrir unna yfirvinnu. Þá hefur stefndi viðurkennt að hafa ekki greitt stefnanda orlof, orlofsuppbót og desemberuppbót samkvæmt gildandi kjarasamningi. Eru kröfur stefnanda vegna yfirvinnu, orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar vegna þessa tímabils teknar til greina að fullu. Stefndi heldur því fram að á tímabilinu janúar til mars 2007 hafi stefnandi lítið mætt til vinnu. Samkvæmt vinnuskýrslum á dskj. nr. 31, sem unnar eru af fyrirsvarsmanni stefnda, skilaði stefnandi aðeins 14 vinnustundum í janúar, 11 vinnustundum í febrúar og 27 vinnustundum í mars. Stefnandi hafi þannig ekki skilað umsömdu vinnuframlagi þrátt fyrir að næg verkefni hafi verið hjá fyrirtækinu á þessum tíma. Stefndi heldur því hins vegar fram að mikill verkefnaskortur hafi verið hjá stefnda allt frá því í nóvember 2006 og einnig hafi skort hráefni, svo sem silfur. Kom fram í skýrslu stefnanda hér fyrir dómi að í desember 2006 hafi hann beðið fyrirsvarsmann stefnda um að panta silfur, sem hafi verið á þrotum, en fyrirsvarsmaðurinn hafi tjáð honum að hann gæti það ekki þar sem ekki væri búið að greiða síðustu pöntun. Kvaðst stefnandi þá hafa boðist til að leggja út fyrir kaupum á silfrinu. Þessi frásögn stefnanda fær stuðning í dskj. nr. 39, þ.e. millifærslu stefnda á 11.501 krónu til stefnanda vegna efnis í belti. Hefur fyrirsvarsmaður stefnda einnig staðfest að um greiðslu á útlögðum kostnaði stefnanda hafi verið að ræða vegna kaupa hans á málmi í beltasylgjur. Stefnandi hefur viðurkennt að mæting hans til vinnu hafi versnað frá og með nóvember 2006, en það hafi verið af áðurgreindum ástæðum, þ.e. vegna verkefna- og hráefnisskorts. Stefnandi kvaðst þó hafa haldið áfram að mæta til vinnu og fylla út vinnuskýrslur. Kvað hann vinnuskýrslur á dskj. nr. 31 ekki vera réttar frá og með janúar 2007. Engin gögn liggja fyrir um það í málinu að af hálfu stefnda hafi verið gerðar athugasemdir við vinnuframlag stefnanda í janúar, febrúar og mars 2007. Þvert á móti hefur það komið fram að fyrirsvarsmaður stefnda fól stefnanda að undirbúa opnun verslunar stefnda í Reykjavík í apríl 2007 og síðan að annast verslunina einn síns liðs í framhaldinu. Þá verður ekki annað ráðið af skýrslum vitnanna Romans Jans Myszewski og Karls Sveinssonar en að stefnandi hafi verið við vinnu hjá stefnda í janúar, febrúar og mars 2007. Fram kom reyndar hjá vitnum þessum að stefnandi hafi yfirleitt ekki komið til starfa fyrr en eftir hádegi, en hér verður að hafa í huga að vinnutími stefnanda var sveigjanlegur, sbr. dskj. nr. 6. Vegna náinna tengsla vitnisins Matthildar Þórðardóttur við fyrirsvarsmann stefnda þykir ekki unnt að leggja skýrslu hennar til grundvallar í málinu, enda er hún í ósamræmi við framburð áðurgreindra vitna. Þá er til þess að líta að yfirlit fyrirsvarsmanns stefnda á dskj. nr. 31 yfir unnar vinnustundir stefnanda frá og með janúar 2007 er hvorki í samræmi við launaseðla á dskj. 17-21, sem stefndi framvísaði án fyrirvara hjá stéttarfélagi stefnanda, né launaseðla, sem stefndi gaf út síðar, sbr. dskj. nr. 30. Með hliðsjón af öllu framangreindu er ekki unnt að leggja vinnuskýrslur á dskj. nr. 31 til grundvallar í málinu. Þykir ósannað að stefnandi hafi ekki skilað fullu vinnuframlagi á þessum tíma vegna ástæðna, sem hann beri ábyrgð á. Með hliðsjón af öllu framangreindu þykir stefnandi eiga kröfu á full dagvinnulaun í samræmi við framlagðan ráðningarsamning í nóvember og desember 2006 og í janúar, febrúar og mars 2007. Með sömu rökum og áður greinir ber stefnda og að greiða stefnanda orlof, orlofsuppbót og desemberuppbót samkvæmt gildandi kjarasamningi fyrir tímabilið frá 1. janúar til 14. maí 2007, svo og yfirvinnuálag fyrir unna yfirvinnu í apríl sama ár. Í ráðningarsamningi er samið um að húsaleiga að fjárhæð 20.000 krónur dragist frá launum stefnanda. Var stefnda óheimilt að hækka einhliða húsaleigu stefnanda, fyrst um 10.000 krónur í apríl 2007 og síðan um 25.000 krónur í maí sama ár, án þess að segja upp umsömdum starfskjörum stefnanda, og er því ekki fallist á að hækkun þessi komi til frádráttar launum stefnanda. Af hálfu stefnda er þess krafist að gagnkröfur, sem hann kveðst eiga á hendur stefnanda, komi til frádráttar launakröfum stefnanda. Stefnandi kveður gagnkröfur sínar vera í fyrsta lagi vegna tjóns, sem stefnandi hafi valdið á bifreið fyrirtækisins og í öðru lagi vegna notkunar stefnanda á internettengingu stefnda. Gegn mótmælum stefnanda og með vísan til 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups er ekki fallist á að kröfur þessar komi til frádráttar launakröfum stefnanda. Í þriðja lagi kveðst stefndi eiga gagnkröfu á hendur stefnanda vegna ólögmæts brotthlaups hans úr vinnu hjá stefnda mánuðina janúar, febrúar og mars 2007 og á uppsagnarfresti frá miðjum maí og út júní 2007. Eins og að framan greinir þykir ósannað að stefnandi hafi hlaupist með ólögmætum hætti úr vinnu hjá stefnda í janúar, febrúar og mars 2007. Þá hefur stefnandi ekki krafist launa á uppsagnarfresti og er tjón stefnda vegna brotthlaups hans úr vinnu á uppsagnarfresti með öllu ósannað. Gegn mótmælum stefnanda eru innborganir stefnda inn á laun til stefnanda að fjárhæð 25.000 krónur hinn 20. mars 2006 og að fjárhæð 20.000 krónur hinn 20. júní sama ár ósannaðar. Stefnandi hefur hins vegar viðurkennt innborganir að fjárhæð 45.000 krónur hinn 4. maí 2007 og að fjárhæð 25.000 krónur hinn 1. júní sama ár og hefur verið tekið tillit til þeirra í endanlegri kröfugerð stefnanda. Með vísan til alls framangreinds eru endanlegar kröfur stefnanda teknar til greina að fullu með dráttarvöxtum eins og krafist er, en kröfugerð stefnanda hefur ekki verið mótmælt tölulega af hálfu stefnda. Með hliðsjón af málsúrslitum ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð 573.696 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Álfasteinn ehf., greiði stefnanda, Dmitrijs Martinovs, 585.619 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 27.587 krónum frá 1. apríl 2006 til 1. maí 2006, af 104.067 krónum frá þeim degi til 11. maí 2006, af 121.863 krónum frá þeim degi til 1. júní.2006, af 69.137 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2006, af 108.386 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2006, af 5.455 krónum frá þeim degi til 1. október 2006, af 47.304 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2006, af 53.688 krónum frá þeim degi til 1. desember 2006, af 114.936 krónum frá þeim degi til 15. desember 2006, af 148.853 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2007, af 133.295 krónum frá þeim degi til 1. febrúar.2007, af 179.205 krónum frá þeim degi til 1. mars 2007, af 244.415 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2007, af 291.449 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 369.704 krónum frá þeim degi til 11. maí 2007, af 532.886 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007 og af 585.619 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 1. apríl 2007. Stefndi greiði stefnanda 573.696 krónur í málskostnað.
Mál nr. 603/2017
Kærumál Leit
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu gegn X var hafnað. Í málinu krafðist sóknaraðili heimildar til húsleitar hjá varnaraðila og á lóð umhverfis húsið og að honum yrði gert ,,að afhenda“ sóknaraðila óskráðar hænur og tvo „óleyfishana“ sem hann héldi þar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri fullnægt lagaskilyrði fyrri málsliðar 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um að leit þjónaði augljósum rannsóknarhagsmunum. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21.september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um heimild til húsleitar hjá varnaraðila að [...] í Mosfellsbæ og álóð umhverfis húsið og að honum verði gert „að afhenda“ sóknaraðila óskráðarhænur og tvo „óleyfishana“ sem hann haldi þar. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Þá krefst hann „málsvarnarlauna“ úr ríkissjóði vegna meðferðarmálsins í héraði og kærumálskostnaðar.Samkvæmt fyrrimálslið 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 er það skilyrði fyrir húsleit aðrökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og aðsakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir íhúfi. Ágreiningslaust er að hænsn þau, er um ræðir í málinu, séu haldin áheimili varnaraðila. Að því virtu er ekki fullnægt fyrrgreindu lagaskilyrði umað leit þjóni augljósum rannsóknarhagsmunum. Þegar af þeirri ástæðu verður hinnkærði úrskurður staðfestur.Eftir 1. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 eru ekki efni til aðákveða verjanda varnaraðila þóknun vegna meðferðar málsins í héraði. Þá verðurkærumálskostnaður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. sömu laga.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21.september 2017Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar fyrr í dag að loknum munnlegum málflutningi var þingfest 12. júlí sl.Af hálfu sóknaraðila er krafist úrskurðar um að Héraðsdómur Reykja­víkur heimili lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu húsleit að [...], Mos­fells­bæ og á lóð umhverfis húsnæðið áheimili X, og að honum verði gert að afhenda lögreglustjóranum á höfuð­borgar­svæðinuóskráðar hænur og tvo óleyfishana sem hann heldur að [...] í Mosfellsbæ. Af hálfu varnaraðila er þesskrafist að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðilimálsvarnarlauna.Varnaraðila var veitturfrestur til að skila greinargerð til 18. ágúst sl. með samþykkiaðstoðarsaksóknara. Ástæða nokkuð ríflegs frests voru fyrir fram ákveðinsumarleyfi. Munnlegur málflutningur fór fram 31. ágúst sl. og var málinu vísaðfrá dómi með úrskurði dómstólsins 7. september sl. Sóknaraðili kærði úrskurðinnog var hann felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar Íslands 12. september sl. ímálinu nr. 563/2017 og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Málið var tekið fyrir fyrr í dag og í kjölfar gagnaframlagningar var máliðendurflutt og síðan tekið á ný til úrskurðar. Sakflytjendur vísuðu að mestu tilmálflutnings 31. ágúst sl. I.Ekkier teljandi ágreiningur um helstu málsatvik. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um húsleit að [...], Mosfellsbæ og álóð umhverfis húsnæðið á heimili X, og að honum verði gert að afhendalögreglustjóranum á höfuð­borgarsvæðinu óskráðar hænur og tvo óleyfishana semhann heldur að [...] í Mosfellsbæ. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafitil meðferðar kæru Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis frá 10. mars 2017 ervarðar hænsn sem haldin séu af X að [...] í Mosfellsbæ án tilskilins leyfis. Ígögnum málsins kemur fram að heilbrigðisyfirvöldum á Kjósarsvæði hafi boristfjölmargar kvartanir íbúa í nágrenninu.Þann18. maí 2016 ákvað heilbrigðisnefnd Kjósarsvæðis á fundi sínum að fjar­lægjabæri óleyfishænsni þar með talið tvo hana vegna ónæðis sem þeir valdi og hafigert um árabil. [...] tilheyri samkvæmt opinberum gögnum þéttbýli Mos­fells­bæjarog gildi því um hænsnahaldið samþykkt nr. 971/2015 um hænsnahald í Mos­fellsbæutan skipulagðra landbúnaðarsvæða. Varnaraðili mótmælir þessu, segir eign sínaekki vera [...] heldur sé um að ræða lögbýlið [...], en það hafi verið stofnaðmeð útskiptingu úr lögbýlinu [...], 29. desember 1991. Fram kom hjáaðstoðarsaksóknara við munnlegan málflutning að hann teldi [...] og [...] einaog sömu eignina.Varnaraðilikærði framangreinda ákvörðun heil­brigðis­nefndar til Úrskurðarnefndar umumhverfis- og auðlindarmál. Aðgerðum heil­brigð­is­nefndar var frestað unsúrskurður lægi fyrir. Með úrskurði úrskurð­ar­nefndar umhverfis- ogauðlindamála nr. 74/2016, fimmtudaginn 23. febrúar 2017 var kröfu kæranda umógildingu á ákvörðun heilbrigðisnefndar Kjósarsvæðis um að fjarlægja bæri tvohana af lóð kæranda hafnað. II.Sóknaraðilivísar vegna kröfu sinnar til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhættiog mengunarvarnir, en samkvæmt greininni geti heilbrigðisnefnd óskað eftiraðstoð lögreglu sinni aðilar ekki úrbótum. Ætluð brot teljist varða viðlögreglu­sam­þykkt Mosfellsbæjar og samþykkt um hænsnahald í Mosfellsbæ utanskipu­lagðra landbúnaðarsvæða nr. 971/2015, sbr. 25. gr. laga nr. 7/1998. Vísarsóknaraðili til 33. gr. laga nr. 7/1998 um refsiheimild. Um heimild til rannsóknaraðgerðarinnar ervísað til 1. mgr. 75. gr., sbr. 1. mgr. 74. gr., laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Sóknaraðili krefst þess að krafan verið tekin til greina eins og húner sett fram.Sóknaraðilitelur frávísunarkröfu varnaraðila vera útúrsnúning og að hún standist ekki. Þátelur sóknaraðili, vegna sjónarmiða í greinargerð varnaraðila, heimilt að gerahúsleit hjá öðrum en þeim sem grunaður sé um refsiverða háttsemi sbr. 2. mgr.74. gr. laga nr. 88/2008.III.Varnaraðilibendir á að [...] séu á lögbýlisskrá og hafi verið það í 46ár og þegar af þeirri ástæðu eigi að hafna kröfu sóknaraðila. Varnaraðilibendir á að hann eigi ekki heima að [...], Mosfellsbæheldur að [...]. Til sé gata sem hafi verið kölluð [...].Hún sé hinum megin við [...] og fjarri heimili varnaraðila.Fasteignin [...] sé ekki til í reynd. Af þeim sökum sé ekkihægt að kalla varnaraðila fyrir dóm til að þola leit á fasteign sem hann ekkibúi á, hafi engin umráð yfir og sé ekki til. Þávísar varnaraðili til þess að skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar njóti borgararfriðhelgi einkalífs. Það sé hluti efnisvarna að fjalla um hvort lög heimilileit. Það varði hins vegar formið þegar lögreglan ætli með úrskurði á hendurvarnaraðila að æða inn á heimili eiginmanns hans, leita þar dyrum og dyngjum aðhönum og hænum, innan dyra sem utan án þess að hann fái aðild að málinu.Dómsúrskurður verði að vera á hendur báðum heimilismönnum enda liggi ekkertannað fyrir í málinu en að eiginmaður varnaraðila eigi nákvæmlega sömu aðild aðmálinu og hann.Varnaraðiliáréttar að engar grunsemdir séu um að hanar séu týndir á eða við heimili hans,heldur ekki um að þeir séu í felum. Því sé engin þörf á að lögreglan fari inn áheimili hans til að leita að því sem hvorki sé týnt né dulið.Varnaraðilibendir á að krafist sé ótakmarkaðrar leitarheimildar, innan dyra sem utan.Þessi krafa sé órökstudd og alltof víðtæk.Gerðsé krafa um að varnaraðili afhendi hænsnfé. Slík kröfugerð eigi sér enga stoð ílögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kröfugerð í máli af þessu tagi getiaðeins lotið heimildum lögreglu til handa til tiltekinna aðgerða. Kröfugerðlögreglunnar væri ekki einu sinni hæf í innsetningarmáli því hún lúti að því aðfá dóm um rétt og skyldur. Til slíkrar kröfugerðar þurfi stefnu skv. lögum nr.91/1991, um meðferð einkamála, og þar væri aðildin Mosfellsbæjar eða einhversnágranna sem teldi grenndarreglur brotnar. Þessari kröfu verði hvað sem öðrulíði að vísa frá dómi. Lögreglan geti því aðeins tekið í sínar vörslur og gertupptæka muni í eigu annarra, á þeim grundvelli sem málið er rekið, ef húnsannar refsiverða háttsemi í skilningi 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Húnverði einnig að sanna að skilyrði 71. og 72. gr. stjórnarskrárinnar séuuppfyllt þannig að hafið sé yfir skynsamlegan vafa. Í málinu leggi lögreglanekkert með sér í þeim efnum. Þáverði varnaraðila ekki gert með dómi að afhenda hænsnfugla sem hann hann áekkert meira í en eiginmaður hans. Heilbrigðisyfirvöld geti ekki snúið sér aðöðrum eiganda hænsnfugla og beint aðför að honum en virt hinn að vettugi. Hvaðþá lögregluyfirvöld og dómstólar.Aðþví leyti sem framangreind rök varnaraðila leiða ekki til frávísunar málsins erbyggt á að þau hin sömu leiði til þess að kröfum sóknaraðila beri að hafna.Samkvæmt60. gr. stjórnarskrárinnar þurfi dómstóllinn að skera úr um embættistakmörkyfirvalda. Hann komist ekki hjá því að meta hvort ákvarðanir stjórnvalda áfyrri stigum séu lögmætar að formi og efni. Á því er byggt að verulega skorti áum hvort tveggja. Sömuleiðis verði dómstóll að meta hvort lögreglan hafi sannaðmál sitt þannig að hafið sé yfir skynsamlegan vafa. Lögreglan eigi enga aðildað einkaréttarlegum ágreiningi en verði að axla sönnunarbyrði um að henni séheimilt að ónáða borgara landsins með þessum hætti.Ímálatilbúnaði lögreglunar sé meint brot talið varða við lögreglusamþykkt. Enginlögreglusamþykkt sé til fyrir Mosfellsbæ og varnaraðili kveðst ekki sjá hvar ímálinu reglugerð nr. 1127/2011 hafi verið brotin. IV.Óumdeilter í máli þessu að samþykkt um hænsnahald í Mosfellsbæ utan skipulagðralandbúnaðarsvæða nr. 971/2015 gildir ekki um skipulögð landbúnaðarsvæði eðaskráð lögbýli sbr. 1. gr. samþykktarinnar. Varnaraðilibyggir á að [...] sé í raun ekki til, þ.e. Mosfellsbær hafiupp á sitt einsdæmi ákveðið að hluti [...] skyldibera þetta nafn. Varnaraðilibendir á að eign hans hafi sannanlega verið skipt út úr landi [...] 2,29. desember 1991 en hafi fengið nafnið [...] oghafi verið tekið á lögbýlaskrá fardagaárið 1971-1972. Um þetta hefur hann lagtfram gögn. Jafnframt liggur fyrir staðfesting Þjóðskrár á því að skráðlögheimili varnaraðila er á [...]. Þá hefur því ekki verið andmælt afsóknaraðila að varnaraðili stundi landbúnað á jörðinni. Íúrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, frá 23. febrúar sl. ímálinu nr. 74/2016 er fjallað nokkuð ítarlega um þessa málsástæðu varnaraðilaog komist að þeirri niðurstöðu með vísan til gagna málsins og upplýsingaöflunarnefndarinnar sjálfrar að hænur og hanar varnaraðila séu á fasteign sem teljistekki vera lögbýli. Dómurinntelur hins vegar, miðað við framlögð gögn, ekki fært að fella í þessu máli dómá það í máli þessu hvort [...], sem sé skiki sem hafi verið skiptút úr lögbýlinu [...], ásamt fleiri lóðum, meðskiptayfirlýsingu 9. nóvember 1989, sbr. framangreindan úrskurð, sé sá staðursem geymir þær hænur og hana sem málið fjallar um. Framangreind yfirlýsing liggurekki fyrir í málinu. Þá verður ekki felldur dómur á það með óyggjandi hættimiðað við gögn málsins hvort fuglarnir séu í raun á lögbýlinu [...] eðaekki sem ætti að leiða til þess að kröfu sóknaraðila yrði þegar af þeirriástæðu hafnað. Varnaraðili hefur hins vegar haldið því fram að hann hafi ekkihugmynd um hvar [...] sé, en bendir á að við munnleganmálflutning 31. ágúst sl. hafi sóknaraðili fullyrt að [...],sé sama eignin og [...]. Því beri þegar að þeirri ástæðu að hafnakröfu sóknaraðila þar sem ekki verði gerður ágreiningur um að [...] séulögbýli. Þáverður einnig litið til þess að vafasamt má telja að sóknaraðili geti neyttúrræða í X. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til að ná fram markmiðisínu. Ekki verður séð að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna. Þanniger markmiðið ekki að handtaka varnaraðila og rannsaka andlag brots og önnurummerki eða hafa uppi á munum semrannsaka á.Þáer í 3. mgr. 74. gr. laganna sett það skilyrði fyrir því að leitarúrskurðurverði upp kveðinn, að rökstuddur grunur leiki á því að framið hafi verið brotsem sætt getur ákæru og að sakborningur hafi verið þar að verki, enda séuaugljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Burtséð frá því hvort líkur yrðu taldarstanda til þess að ákæra gæti verið gefin út er ekki hægt að sjá að uppfyllt séskilyrði ákvæðisins um rannsóknarhagsmuni. Enginn ágreiningur er þannigsjáanlegur um hvar hænsnin eru geymd og engin leynd yfir því. Málið verður aðþví leytinu talið upplýst. Þá má líta til þess að varnaraðili er samkvæmtupplýsingum frá lögmanni hans, sem ekki var andmælt af sóknaraðila, eigandieinungis 25% hlutafjár í einkahlutafélagi sem eigi hænsnin. Því blasir við aðannar eða aðrir eigendur eiga meirihluta án þess að eiga aðild að þessu máli. Ennannað skilyrði fyrir leit samkvæmt þessari grein er að rannsókn beinist aðbroti sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum. Samkvæmt 33. gr. laga umhollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 sem er refsiheimildin í málinu,varða brot við ákvæðum laganna sektum hvort sem þau eru framin af stórfelldugáleysi eða ásetningi. Fangelsisrefsing liggur ekki við nema brotin séustórfelld eða ítrekuð ásetningsbrot. Dómurinn telur að því skilyrði sé tæpastfullnægt í máli þessu og brot varnaraðila gætu einungis varðað sekt. Varðandiþá óvissu sem í málinu er um hvort hænsnin séu á lögbýli eða ekki verður aðtelja að miðað við þau gögn sem varnaraðili hefur lagt fram að sönnunarbyrðinum að hænsnin séu ekki lögbýli hvíli á sóknaraðila. Jafnframt verður litið tilþess að draga verður í efa að sóknaraðili geti stuðst við 74. sbr. 75. gr. laganr. 88/2008 miðað við málsatvik. Í ljósi framangreinds telur dómurinn ekkiannað fært en að hafna kröfu sóknaraðila.Ekkieru efni til að fallast á málskostnaðarkröfu varnaraðila.Máliðfluttu Sigrún Inga Guðnadóttir fyrir hönd sóknaraðila og Einar GauturSteingrímsson hæstaréttarlögmaður fyrir varnaraðila. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKröfusóknaraðila, lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, er hafnað.
Mál nr. 57/1999
Lífeyrissjóður Verðtrygging Hagnaðarhlutdeild
Samkvæmt breytingum í reglugerð fyrir lífeyrissjóðinn V, sem tók gildi 1. janúar 1991, skyldu iðgjöld og lífeyrisgreiðslur vera að fullu verðtryggð með lánskjaravísitölu auk þess sem bráðabirgðaákvæði voru sett þess efnis, að réttindi sjóðfélaga samkvæmt eldri reglugerð, svo sem þau yrðu við árslok 1990, skyldu umreiknuð til réttinda í samræmi við breytinguna. Þá sagði einnig að varasjóði, sem eftir stæði, þegar tillit hefði verið tekið til skuldbindinga við þáverandi lífeyrisþega og úthlutun farið fram á þeim hluta hagnaðar af starfsemi sjóðsins, sem til hefði orðið vegna ávöxtunar umfram reiknigrundvöll til og með 31. desember 1990, skyldi verja til að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga, sem lægst réttindi hefðu miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda þeirra frá upphafi, og greiddu í sjóðinn samkvæmt reglugerðinni. Skyldi með varasjóðnum haldið tilteknu hlutfalli fullrar verðtryggingar, sem yrði 80% fyrst um sinn. Var þetta hlutfall tengt reglu, sem V hafði fylgt frá 1979. — B greiddi iðgjöld frá 1955 til 1979, er hann hafði hætt verkfræðistörfum, en náði ekki 65 ára aldursmörkum ellilífeyris fyrr en 1991. Hann hóf þó ekki töku lífeyris þá, þar sem hann var ósáttur við útreikninga sjóðsins á réttindum sínum, sem V taldi ekki eiga að njóta verðtryggingar. Væri reglan um lífeyri eftir hlutfalli af fullri verðtryggingu bundin við sjóðfélaga, sem greitt hefðu í sjóðinn fram að aldursmörkum. B taldi sig eiga sama rétt til verðtryggingar og aðrir sjóðfélagar á svipuðum aldri, sem hefðu hafið töku lífeyris fyrir og eftir 1. janúar 1991. Þá taldi hann að V hefði borið að veita honum hlutdeild í úthlutuðum hagnaði sjóðsins sem til hefði orðið eftir árið 1990 og þá í hlutfalli við þann lífeyri sem V bæri að ákvarða honum. Að virtum ákvæðum reglugerðarinnar og aðdraganda hennar ásamt uppgjöri sjóðsins við árslok 1990 var á það fallist með héraðsdómi, að ekki væri heimilt að synja fyrir verðtryggingu á lífeyrisréttindum B, og ætti afstaða V í því efni ekki rétmæta stoð í reglugerð sjóðsins. Meðal annars gæfu bráðabirgðaákvæði hennar ekki til kynna, að réttindi þáverandi lífeyrisþega og annarra eldri sjóðfélaga fram í tímann ættu að markast með endanlegum hætti af áætlunum tryggingafræðings um skuldbindingar vegna lífeyrisþeganna og fjárhæð varasjóðs. Einnig hafi skuldbinding sjóðsins frá 1979 um hlutfallslega verðtryggingu lífeyris ekki verið samþykkt með fyrirvara um iðgjaldagreiðslur fram að aldursmörkum. Var B talinn eiga að sæta hliðstæðum kjörum við þá sjóðfélaga, sem hófu töku lífeyris á árunum eftir 1990 og höfðu greitt iðgjöld til aldursmarka. Þá var talið að hin almennu ákvæði reglugerðarinnar um breytingar á lífeyrisréttindum vegna hagnaðar eða halla af starfsemi sjóðsins tækju til B, eftir því sem við gæti átt, en sú niðurstaða var í samræmi við nýlega dóma réttarins í sambærilegum málum. Var V dæmdur til greiðslu gjaldfallins lífeyris fram að þingfrestingu málsins frá júní 1996, er B hafði gert skýra greiðslukröfu, auk þess sem tekin var til greina krafa B um viðurkenningu réttar til hlutfallslegrar verðtryggingar lífeyrisréttinda og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði V frá og með janúar 1998.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 16. febrúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum gagnáfrýjanda, bæði fjárkröfum og viðurkenningarkröfu, og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krafðist hann þess í öndverðu, að kröfur gagnáfrýjanda yrðu lækkaðar verulega, en krafan er nú á þá leið, að honum verði einungis gert að greiða gagnáfrýjanda 79.527 krónur, og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu með stefnu 11. mars 1999. Kröfur hans voru þá hinar sömu og í héraði, þ.e. að aðaláfrýjandi yrði dæmdur til greiðslu á skuld vegna vangoldins lífeyris til hans, aðallega 2.745.173 krónum, en til vara 2.307.064 krónum, auk dráttarvaxta af þeim fjárhæðum, jafnframt því sem viðurkenndur yrði réttur hans til fullrar verðtryggingar lífeyris frá aðaláfrýjanda og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá sjóðnum eftir 1. desember 1997. Á þessu gerði hann breytingu við endurflutning málsins hér fyrir dómi, og krefst hann þess nú, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 2.308.644 krónur, en til vara 506.142 krónur, hvort tveggja með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingu málsins í héraði 8. janúar 1998 til greiðsludags. Jafnframt krefst hann viðurkenningar á áframhaldandi rétti sínum til 90% verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá aðaláfrýjanda eftir 1. desember 1997. Að auki krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var upphaflega flutt fyrir Hæstarétti 15. september 1999, samtímis hæstaréttarmálunum nr. 58/1999 og nr. 59/1999, sem háð voru milli aðaláfrýjanda og tveggja annarra sjóðfélaga hans. Höfðu nokkur ný gögn þá verið lögð fyrir réttinn, þar á meðal skýrsla Kr. Guðmundar Guðmundssonar cand. act. um athugun á fjárhag aðaláfrýjanda við árslok 1979 og bréfaskipti vegna breytinga á reglugerð sjóðsins í desember 1998 og janúar og febrúar 1999. Eftir dómtöku að því sinni var málið endurupptekið að ákvörðun réttarins 22. október 1999 á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga, og gagnáfrýjanda gefinn kostur á að reikna upphaflega varakröfu sína út að nýju með tilliti til dóma réttarins 14. sama mánaðar í fyrrgreindum málum. Yrði þá meðal annars miðað við, að gagnáfrýjandi hæfi töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda frá þingfestingu máls þessa eða öðrum degi, sem aðilum kynni að þykja eiga betur við. Af þessu tilefni hafa verið lagðir fram nýir útreikningar Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, er fylgdu bréfi hans 2. nóvember 1999, þar sem krafa gagnáfrýjanda um lífeyri frá aðaláfrýjanda er endurreiknuð, og þá miðað við mismunandi upphafsdaga að töku lífeyrisins. Í annan stað hefur aðaláfrýjandi lagt fram bréf 10. og 11. þessa mánaðar frá Bjarna Guðmundssyni cand. act., tryggingafræðingi sjóðsins, með athugasemdum við þessa útreikninga, ásamt eigin útreikningum Bjarna eftir breyttum forsendum. Að fengnum þessum gögnum var málið flutt á ný og dómtekið hinn 17. þessa mánaðar. I. Mál þetta lýtur að rétti gagnáfrýjanda til ellilífeyris úr lífeyrissjóði aðaláfrýjanda og varðar einkum efni og áhrif mikilvægra breytinga, sem gerðar voru á reglugerð sjóðsins árið 1990 og tóku gildi 1. janúar 1991. Er málavöxtum lýst í hinum áfrýjaða dómi. Atvik málsins og málsástæður aðila eru að miklu leyti hin sömu og um var fjallað í dómum réttarins 14. október 1999 í áðurgreindum hæstaréttarmálum nr. 58/1999 og 59/1999, en gagnaðilar aðaláfrýjanda voru þar tveir verkfræðingar, sem greitt höfðu iðgjöld til sjóðsins fram að 65 ára aldursmörkum og þá byrjað töku lífeyris. Hafði annar náð því marki á árinu 1989, fyrir gildistöku umræddra breytinga, en hinn á árinu 1994. Eiga viðhorf, sem lýst er í þessum dómum um stöðu aðaláfrýjanda og sjóðfélaga hans og skýringu og gildi reglugerðar sjóðsins með umræddum breytingum, einnig við í máli þessu. II. Gagnáfrýjandi er verkfræðingur og varð félagi í lífeyrissjóði aðaláfrýjanda þegar á árinu 1955 við 29 ára aldur, svo sem um getur í héraðsdómi. Greiddi hann iðgjöld til sjóðsins frá því ári til 1. júlí 1979. Vann hann á þessu tímabili að verkfræðistörfum og atvinnurekstri á sviði verklegra framkvæmda, lengst af við fyrirtæki, sem hann stofnaði á árinu 1961. Hann náði aldursmörkum sjóðsins í apríl 1991, er hann varð 65 ára, og taldist þá hafa aflað sér um 4/5 hluta þeirra réttinda, sem iðgjaldagreiðslur til þess tíma hefðu veitt. Þegar gagnáfrýjandi hætti greiðslunum hafði hann lagt niður verkfræðistörf, en áðurgreint fyrirtæki hans hafði þá verið selt fyrir nokkru. Kveðst hann ekki hafa stundað launuð störf eftir þetta. Gagnáfrýjandi hóf ekki töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda eftir að hann náði aldri til þess, þar sem hann var ósáttur við útreikninga sjóðsins á réttindum sínum. Hefur hann aldrei lagt fram formlega beiðni um greiðslur úr sjóðnum. Hins vegar gerði hann í maímánuði 1997 kröfu um lífeyri sér til handa, frá maí 1991 að telja. Var hún borin fram í bréfi frá lögmanni hans og henni síðan fylgt eftir með höfðun máls þessa, sem þingfest var 8. janúar 1998. Í málinu er um það deilt, hvort gagnáfrýjandi eigi rétt á verðtryggingu eftir vísitölu á iðgjöldum sínum og lífeyri samkvæmt reglugerð aðaláfrýjanda, svo sem henni var breytt árið 1990, ásamt því, hvaða rétt hann eigi til hlutdeildar í hagnaði hjá sjóðnum umfram skuldbindingar á hverjum tíma. Um hið fyrra eru ákvæði í gr. 6.2 og gr. 10.1 ásamt bráðabirgðaákvæðum í gr. 20.1 og 20.2, sem öll voru sett á þeim tíma, en um hið síðara er fjallað í gr. 16.5, sem er óbreytt að kalla frá öndverðu. Upphafleg aðalkrafa gagnáfrýjanda var við það miðuð, að hann ætti rétt á fullri verðtryggingu lífeyrisréttinda sinna samkvæmt gr. 6.2 og 10.1, og skírskotaði hann um það til orða bráðabirgðaákvæðsins í gr. 20.1. Hann hefur nú fallið frá þessu og breytt kröfugerð sinni á þann veg, að núverandi aðalkrafa samsvarar fyrri varakröfu. Er hún á því reist, að hann eigi sama lífeyrisrétt og aðrir verkfræðingar á svipuðum aldri, er hófu töku lífeyris fyrir og eftir 1. janúar 1991 á þeim grundvelli, að réttindi þeirra yrðu miðuð við tiltekið lágmark verðtryggingar á iðgjöldum þeirra frá upphafi, eftir hlutfalli, sem samþykkt væri af hálfu sjóðsins. Um þetta vísar hann einkum í 20. gr. reglugerðarinnar og einnig til ákvörðunar á aukaaðalfundi sjóðsins 28. nóvember 1979. Samkvæmt gr. 20.2 og umræddri ákvörðun var hlutfall verðtryggingar til útreiknings á réttindum sjóðfélaga, sem ekki töldust ná að standa undir fullri verðtryggingu, upphaflega ákveðið 80%, en frá 1. júlí 1996 hefur það verið 90%. Einnig telur gagnáfrýjandi sig eiga rétt til hlutdeildar í hagnaði sjóðsins til jafns við þessa sjóðfélaga, og þá miðað við þann verðtryggða lífeyri, sem sjóðnum beri að ákvarða honum eftir umræddri hlutfallsreglu. Af hálfu aðaláfrýjanda hefur hins vegar verið litið svo á, að gagnáfrýjandi eigi ekki rétt til ellilífeyris umfram þann, sem reikna megi eftir uppsöfnuðu verðmæti iðgjalda hans frá 1955-1979, að meðtalinni hlutdeild í hagnaði sjóðsins umfram skuldbindingar á tímanum fram til ársloka 1990. Hafi gr. 20.1 ekki veitt honum rétt á verðtryggingu iðgjalda að þessu tímamarki fremur en öðrum sjóðfélögum. Ennfremur eigi hann ekki rétt til greiðslu lífeyris á grundvelli gr. 20.2, er svari til 80% og síðar 90% af fullri verðtryggingu iðgjalda hans. Skuldbinding sjóðsins um þann lífeyri og varasjóður sá, sem henni sé tengdur, varði aðeins þá sjóðfélaga, sem haldið hafi áfram greiðslu iðgjalda allt að aldursmörkum. Jafnframt eigi hann ekki rétt til hlutdeildar í hagnaði af starfsemi sjóðsins eftir árið 1990, er úthlutað sé samkvæmt gr. 16.5, nema að tiltölu við óverðtryggt verðmæti iðgjalda sinna. Aðaláfrýjandi lítur jafnframt svo á, að greiðsla verðtryggðs lífeyris til gagnáfrýjanda ásamt samsvarandi hagnaðarhlutdeild myndi raska þeim forsendum, sem á hafi verið byggt við tryggingafræðilegar úttektir á sjóðnum frá og með 1991, og eigi þetta einnig við um greiðslur á grundvelli dóma Hæstaréttar frá 14. október 1999. Leiði röskunin til þess, að endurmeta þurfi það hlutfall verðtryggingar, sem fylgt hafi verið á grundvelli gr. 20.2, en varasjóður frá 1990 til uppbóta eftir þeirri grein nægi ekki til að standa undir breyttum greiðslum samkvæmt skilningi Hæstaréttar á reglugerð sjóðsins. Við endurflutning málsins hefur hann fylgt þessu eftir með því að leggja fram fyrrgreinda útreikninga Bjarna Guðmundssonar cand. act., þar sem lýst er meðal annars þeirri skoðun, að hlutfall verðtryggingar á lífeyri til gagnáfrýjanda ætti að nema sem næst 64% og 72% í stað 80% og 90% á sama tíma, ef miðað væri við stöðu sjóðsins að þessu leyti. III. Í samræmi við forsendur að fyrrgreindum dómum réttarins verður að líta svo á, að gagnáfrýjandi geti ekki krafist fullrar verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna á grundvelli reglugerðar aðaláfrýjanda, og verði ákvæði 20. gr. hennar ekki skýrð á þann veg. Hefur hann og breytt kröfugerð sinni hér fyrir dómi því til samræmis. Með skírskotun til sömu dóma og til forsendna hins áfrýjaða dóms verður á hinn bóginn að fallast á það með gagnáfrýjanda, að hann eigi ekki að þurfa að sæta lakari kjörum með tilliti til verðtryggingar réttinda en þeir eldri sjóðfélagar aðaláfrýjanda, sem hófu töku lífeyris á næstu árum eftir 1990 og höfðu þá greitt iðgjöld í sjóðinn fram að 65 ára aldri. Eigi þetta við þrátt fyrir þau orð gr. 20.2, að ákvæði hennar varði sjóðfélaga, sem „greiða í sjóðinn“ samkvæmt reglugerðinni. Aðaláfrýjandi hefur skýrt orð þessi svo, að átt sé við greiðslu iðgjalda fram að venjulegum aldursmörkum, og styður það meðal annars við gögn um uppgjör á sjóðnum við árslok 1988 og 1990 og aðdragandann að samþykkt hinnar breyttu reglugerðar. Kveður hann þennan áskilnað hafa verið forsendu að áætlunum tryggingafræðings um það, hvað leggja þyrfti í varasjóð til að standa undir greiðslu á lífeyri með 80% verðtryggingu, og einnig að samþykkt á reglugerðinni og reikningum sjóðsins. Á hinn bóginn verður ekki sagt, að reglugerðin sjálf beri með sér, að þetta sé hinn rétti skilningur. Í henni er ekki vikið beinum orðum að nauðsyn þess að greina á milli áunninna réttinda sjóðfélaga og réttar þeirra til að njóta verðtryggingar iðgjalda og lífeyris eftir gr. 6.2 og 10.1, og þess sér hvergi stað nema í bráðabirgðaákvæðum 20. gr., að árið 1990 marki sérstök skil í starfsemi sjóðsins. Þau ákvæði veita ekki vísbendingu um, að réttindi þáverandi lífeyrisþega og annarra eldri sjóðfélaga fram í tímann hafi átt að markast með endanlegum hætti af þeim áætlunum um skuldbindingar vegna lífeyrisþega og fjárhæð varasjóðs, sem lýst var í skýrslum tryggingafræðingsins. Við skýringu þessara ákvæða og reglugerðarinnar í heild verður að líta til þess, að með hinum umdeildu breytingum var að því stefnt að koma á verðtryggingu á lífeyrisréttindum sjóðfélaga, eins og réttilega er til vísað í héraðsdómi. Á það má fallast, að greiðsla umkrafins lífeyris til gagnáfrýjanda sé óhagstæð sjóðnum að því leyti, að iðgjöld hans voru greidd á þeim tíma, er verðtrygging fjárskuldbindinga var almennt óheimil. Hins vegar voru iðgjöldin meðal þeirra fjármuna, sem stóðu undir vexti sjóðsins á árunum eftir 1979, sem og skuldbindingu sjóðsins frá því ári um greiðslur miðað við 80% af fullverðtryggðum réttindum til lífeyrisþega sinna. Sú skuldbinding var ekki samþykkt með fyrirvara eða áskilnaði um iðgjaldagreiðslur fram að aldursmörkum, og aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að fyrirvari í þá átt hafi mótast áður en gengið var til breytinga á reglugerðinni. Um gagnáfrýjanda sjálfan liggur það fyrir, að greiðslur hans til sjóðsins fóru í raun saman við starfsævi hans sem verkfræðings. Að athuguðu öllu þessu verður að telja, að synjun um verðtryggingu á lífeyri til gagnáfrýjanda eigi ekki réttmæta stoð í reglugerð sjóðsins. Með skírskotun til fyrrgreindra dóma verður einnig að fallast á, að gagnáfrýjanda beri hlutdeild í hagnaði af starfsemi sjóðsins með hliðstæðum hætti og þeim sjóðfélögum, sem fyrr getur, þegar til úthlutunar komi samkvæmt gr. 16.5, enda beri hann áhættu af halla á sjóðnum að sama skapi og þeir. IV. Í málinu krefst gagnáfrýjandi aðfarardóms fyrir lífeyri, sem fallinn hafi verið í gjalddaga fyrir þingfestingu málsins, en lífeyrir er greiddur mánaðarlega fyrirfram með 1/12 af árslífeyri, sbr. gr. 10.1 í reglugerð aðaláfrýjanda. Er krafan nú miðuð við 80% af fullverðtryggðum lífeyri fram að 1. júlí 1996 og 90% eftir það, sem fyrr segir. Jafnframt tekur hún til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði af starfsemi aðaláfrýjanda árin 1991-1996, er honum hafi borið á sama tímabili, og þá í hlutfalli við þennan lífeyri, sem aðaláfrýjanda hafi borið að ákvarða honum. Nær aðalkrafa hans yfir tímabilið frá og með maí 1994, er hann hafði náð 68 ára aldri, til og með desember 1997. Varakrafan miðast hins vegar við tímabilið frá og með júní 1997, þegar kröfubréf hans til aðaláfrýjanda hafði verið sent, til desemberloka sama ár. Eru fjárhæðir krafnanna, 2.308.644 og 506.142 krónur, byggðar á áðurnefndum útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, þar sem horft er til forsendna að fyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Eftir atvikum og aðdraganda málsins þykir rétt, að varakrafa gagnáfrýjanda verði tekin til greina óbreytt. Með vísan til þess, sem fyrr var rakið, verður einnig fallist á kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á rétti hans til hlutfallslegrar verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna og hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá aðaláfrýjanda eftir desembermánuð 1997. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Lífeyrissjóður verkfræðinga, greiði gagnáfrýjanda, Birgi G. Frímannssyni, 506.142 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. janúar 1998 til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur gagnáfrýjanda til hlutfallslegrar verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá aðaláfrýjanda frá og með 1. janúar 1998. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað á að vera óraskað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999. Ár 1998, mánudaginn 23. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hirti O. Aðalsteinssyni, héraðsdómara og með­dóms­mönnunum Sigurði Frey Jónatanssyni, tryggingastærðfræðingi og Stefáni Daníel Franklín, löggiltum endurskoðanda, kveðinn upp dómur í máli nr. E-41/1998: Birgir G. Frímannsson gegn Lífeyrissjóði verkfræðinga. Mál þetta, sem upphaflega tekið var til dóms 25. september s.l., er höfðað með stefnu útgefinni 16. desember s.l. og birtri daginn eftir. Málið var endur­upp­tekið í dag samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en þar sem dómendur og aðilar voru sam­mála um að ekki væri þörf flutnings á ný var það dómtekið. Stefndi er Lífeyrissjóður verkfræðinga, kt. 430269-4299, Engjateigi 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu á skuld vegna van­greidds lífeyris, aðallega að fjárhæð kr. 2.745.173, en til vara að fjárhæð kr. 2.307.064, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 18. desember 1997 til greiðsludags. Þá er krafist viðurkenningar á áframhaldandi rétti stefn­anda til fullrar verðtryggingar lífeyrisins og til hlutdeildar í úthlutuðum hagn­aði hjá stefnda eftir 1. desember 1997. Loks er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi auk virð­isaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er krafist máls­­kostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málavextir. Vegna verðbólgu í landinu á áttunda áratugnum varð sjóðurinn fyrir áföllum, enda var raunávöxtun fjárskuldbindinga haldið neikvæðri með lagaboði og rýrnaði raun­virði lífeyris sjóðfélaga hratt af þeim sökum. Var brugðist við þessu með því að greiða ár­lega uppbætur á lífeyri og voru þær nefndar jólabónus. Á aðalfundi árið 1979 var samþykkt að endurskoða reglugerð sjóðsins vegna þessara vanda­mála og þar til endur­skoðun lyki skyldu greiddar uppbætur á lífeyrinn sem næmu 80% af verðtryggingu réttinda miðað við framfærsluvísitölu. Reglugerðinni var ekki breytt fyrr en í júní árið 1990 með gildistöku 1. janúar 1991 og fram til þess tíma var 80% uppbótarreglunni beitt. Þær breytingar sem hér skipta máli voru þær að ákveðið var að lífeyrisgreiðslur skyldu verðtryggðar með lánskjaravísitölu, sbr. 10. gr. reglugerðarinnar. Í at­huga­semdum með breytingatillögunni var vísað til at­huga­semda við gr. 6.2., en þar var lagt til að iðgjöld verði við útreikning elli­líf­eyr­is­rétt­ar verðtryggð með lánskjaravísitölu. Samkvæmt gr. 16.5. í reglugerðinni skal sjóð­stjórnin frá tryggingafræðing til að reikna út fjárhag sjóðsins eigi sjaldnar en 3. hvert ár. Hann skal semja skýrslu um athugunina og gera upp efnahagsreikning sjóðs­ins á grundvelli útreikninga sinna. Sýni uppgjörið hagnað skyldi honum varið til hlutfallslegrar hækkunar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna eftir tillögum trygg­inga­fræðingsins. Þó getur aðalfundur ákveðið að leggja hann eða hluta hans í vara­sjóð. Sýni uppgjörið halla, sem ekki verður greiddur úr varasjóði, ber að lækka líf­eyrisréttindin hlutfallslega. Þá voru sett eftirfarandi bráðabirgðaákvæði í reglu­gerð­ina og er gr. 20.1. svohljóðandi: “Réttindi sjóðfélaga eins og þau verða þ. 31. des. 1990 skv. þágildandi ákvæðum reglugerðar, skulu umreiknuð til réttinda í sam­ræmi við réttindaákvæði þau, sem gildi taka 1. jan. 1991, og skulu verð­tryggð upp frá því á sama hátt og þau réttindi sem myndast frá og með 1. janúar 1991.” Í at­huga­semdum með greininni segir að kveðið sé á um verðtryggingu rétt­inda sem myndast áður en tekin er upp verðtrygging í sjóðnum. Gr. 20.2. er svo­hljóðandi: „Varasjóði, sem eftir stendur, þegar úthlutað hefur verið þeim hluta hagnaðar af starf­semi sjóðsins, sem til hefur orðið vegna ávöxtunar umfram reikni­grundvöll til og með 31. des. 1990, skal verja til að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga, sem lægst réttindi hafa miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda þeirra frá upphafi, og greiða í sjóðinn skv. reglugerð þessari. Með varasjóði þessum skal haldið tilteknu hlutfalli af fullri verðtryggingu lífeyrisréttar. Hlutfall þetta verður 80% frá og með 1. jan. 1991 og endurskoðast til hækkunar eða lækk­unar skv. úttekt tryggingafræðings.“ Orð­un­um „skv. reglugerð þessari” mun hafa verið bætt síðar við reglugerðina. Í athuga­semdum segir að tillagan að grein 20.2 sé sniðin eftir tillögum tryggingafræðings LVFÍ um lífeyrisuppgjör pr. 31. des. 1988. Gert er ráð fyrir sams konar uppgjöri pr. 31. des. 1990 þegar verðtrygging verði tekin upp í sjóðnum. Tilteknum hagnaði verði varið til að hækka lífeyrisrétt þeirra sjóðfélaga sem lægst réttindi hafa miðað við fulla verð­tryggingu og greiða í sjóð­inn fram að þeim tíma að þeir eigi rétt á bótum frá sjóðnum. Auk þessara breytinga var réttindatöflum 6. gr. breytt þannig að gert var ráð fyrir 3,5% ávöxtun í stað 4% ávöxtunar. Stefndi hefur í greinargerð og með framlagningu dómskjala lýst aðdraganda reglu­gerð­arbreytingarinnar árið 1990. Segir stefndi að í fréttabréfi stefnda í maí 1986 hafi verið skýrt frá því að unnið væri að úttekt á stöðu sjóðsins, en slík úttekt sé grundvöllur að endurskoðun á reglugerðinni. Í fréttabréfi í maí 1987 séu hug­leið­ingar um vandann við fyrirhugaðar reglugerðarbreytingar. Í mars 1988 sé ítar­leg umfjöllun um stöðu sjóðs­ins og hugmyndir sem til umræðu voru. Jafnframt sé þar grein um útreikning trygg­ingafræðings á stöðu sjóðsins. Í maí 1989 er enn fjall­að um útreikninga trygg­inga­fræðings sjóðsins og í maí 1990 er fjallað um líf­eyr­is­uppgjör skv. nýjum tillögum, reglu­gerð­arbreytingar og áhrif breyttra reglna á maka­lífeyri. Þá hafi stjórn sjóðsins boðað til félags­fundar 9. apríl 1990, annars vegar um tillögur tryggingafræðings um lífeyris­upp­gjör í árslok 1988 og hins vegar til kynningar á hugmyndum að breytingum á reglugerð sjóðsins. Með fundarboði dag­settu 18. maí 1990 var boðað til aðalfundar í sjóðnum 30. maí 1990. Meðal dag­skrárliða var lífeyrisuppgjör pr. 31.12.1988 og reglu­gerð­ar­breyt­ing. Tekið var fram að skýrsla tryggingafræðingsins liggi frammi á skrifstofu sjóðsins sjóð­félögum til sýnis. Tillögum til breytinga á samþykktum sjóðsins með at­huga­semd­um og skýr­ingum var dreift meðal sjóðfélaga. Þær voru ræddar á aðalfundi 30. maí 1990 og samþykktar samhljóða á framhaldsaðalfundi 27. júní 1990. Stefnandi er félagi í hinum stefnda lífeyrissjóði og hóf hann að greiða iðgjöld við stofnun hans árið 1955, en þá var stefnandi 29 ára gamall. Hann greiddi sam­fellt til sjóðsins í 25 ár eða til 1. júlí 1979. Stefnandi varð 65 ára í apríl 1991 og komst þá á þann aldur að geta hafið töku lífeyris skv. ákvæðum reglugerðar sjóðs­ins, en hann hafði þá ekki greitt iðgjöld í 12 ár. Vegna ákvæðanna í reglugerð sjóðs­ins um að iðgjöld greidd fyrri hluta ævinnar skuli vega þyngra í öflun líf­eyr­is­rétt­inda var stefnandi búinn að afla sér um 4/5 hluta þeirra réttinda sem hann hefði öðl­ast með greiðslu iðgjalda til aldurs­markanna. Áðurgreind verðtrygging líf­eyr­is­rétt­inda var ekki látin ná til þeirra sem höfðu hætt greiðslu iðgjalda áður en þeir urðu 65 ára. Mun stefndi hafa túlkað orðin „og greiða í sjóðinn” í bráða­birgða­ákvæð­inu í gr. 20.2. með þessum hætti. Þeir líf­eyrisþegar, sem greitt hafa til sjóðs­ins fram að aldursmörkum, hafa hins vegar fengið verð­tryggðan lífeyri að hluta eftir breyt­ingarnar á reglugerðinni, fyrst 80% fram á mitt ár 1996 en síðan 90% skv. ákvörð­un sjóðsins. Stefnandi mun hins vegar hafa verið talinn hafa átt að njóta hlut­deildar í úthlutuðum hagnaði eftir 1991, sem þá hefur verið reiknuð af óverð­tryggð­um hluta hans. Stefnandi hefur aldrei þegið lífeyri frá stefnda og hefur hann talið útreikninga stefnda á lífeyrinum með öllu óviðunandi. Hefur komið fram að stefndi telji mán­að­ar­legan lífeyri til stefnanda fyrir júlímánuð árið 1995 eiga að nema kr. 9.688. Stefnandi og aðrir sjóðfélagar hafa leitað lögmannsaðstoðar en þeir telja sig eiga rétt til hærri líf­eyr­isg­reiðslna úr sjóðnum. Hefur verið reynt að leysa ágreininginn utan réttar og er þeim til­raunum lýst í stefnu, en ekki þykir ástæða til að tíunda þær hér, en þar áttu hlut að máli lögmenn aðila og tryggingafræðingarnir Jón Erlingur Þorláksson og Bjarni Guðmunds­son, tryggingastærðfræðingur sjóðsins. Málsástæður og lagarök. Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að í ákvæði til bráðabirgða í gr. 20.1. reglu­gerðar sjóðsins felist réttur hans til fullrar verðtryggingar eldri réttinda við um­reikninginn 1. janúar 1991. Sá réttur njóti síðan áfram fullrar verðtryggingar eftir þann dag. Þá byggjast kröfur hans á því að stefnanda hafi samkvæmt reglu­gerð­inni borið hlut­deild í úthlutuðum hagnaði sjóðsins eftir reglugerðarbreytinguna frá ársbyrjun 1991, þannig að við þá úthlutun yrði miðað við verðtryggðan líf­eyr­is­rétt­inn. Er gert ráð fyrir að úthlutun hefjist frá og með júlímánuði árið eftir að hagn­aður varð og byrjar hann því að leggjast til á miðju ári 1992. Stefnandi hefur áskilið sér rétt til þess að gera frekari kröfur vegna hagnaðar ársins 1996 sem leggjast hefði átt til í júlí 1997. Aðalkrafa stefn­anda er byggð á fullri verðtryggingu og hlutdeild í hagnaði, en varakrafan felur að­eins í sér lífeyri sem er miðaður við þá verð­tryggingu sem aðrir lífeyrisþegar hafa notið, þ.e. fyrst 80% en síðan 90% frá miðju ári 1996 og tilsvarandi hagnaðarhlutdeild. Stefnandi byggir á því að ákvæðið í gr. 20.1. feli það í sér að við breytinguna 1. janúar 1991 hafi réttindi sjóðfélaganna átt að umreiknast yfir á þann rétt­inda­grund­völl sem þá tók við. Þetta hljóti að þýða fulla verðtryggingu hinna eldri rétt­inda við um­reikn­inginn, því að „réttindaákvæði þau, sem taka gildi 1. janúar 1991” hafi falið í sér slíka verðtryggingu skv. breytingunni sem gerð var á gr. 10.1. Ekki verði fallist á þann skilning stefnda að umreikningurinn ætti að miðast við 80% verð­tryggingu, sem hafi verið sú verðtrygging sem menn nutu fyrir breytinguna. Stefn­anda sýnist stefndi byggja þennan skilning á ákvæðinu í gr. 20.2., þar sem ráða­gerð er uppi um 80% hlutfall af fullri verðtryggingu, sem eigi að endurskoðast til hækkunar eða lækkunar skv. úttekt trygg­ingafræðings, þó að þetta sé þar bundið við ráðstöfun á tilgreindum varasjóði. Stefnandi byggir á því að ekki sé verið að fjalla um útreikning grunnréttinda til lífeyris við reglugerðarbreytinguna heldur aðeins um ráðstöfun varasjóðsins. Stefnandi bendir á að skv. ákvæðinu skuli vara­sjóðn­um varið til að hækka lífeyrissjóðsréttindi þeirra sjóð­félaga, sem lægst hafa réttindi miðað við fulla verðtryggingu og sýnist stefnanda þarna hnykkt á þeim skilningi að iðgjöldin eigi frá upphafi að verðtryggjast að fullu. Stefnandi byggir kröfu sína um hlutfallslega hlutdeild í úthlutuðum hagnaði á gr. 16.5. í reglugerð sjóðsins, þar sem segir að hagnaði af rekstri sjóðsins skuli verja til hlut­fallslegrar hækkunar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna. Skv. gögnum málsins virðist stefndi telja stefnanda eiga rétt til hagnaðarhlutdeildar en þá aðeins ef lífeyrir hans er óverðtryggður, eins og stefndi telur rétt. Komi fram í afstöðu stefnda að við verð­tryggingu lífeyrisins yrði stefnandi ekki fremur en þeir líf­eyr­is­þegar sem greiddu ið­gjöld til aldursmarka talinn eiga rétt á hlutdeild í hagnaðinum. Stefnandi byggir á því að allir sjóðfélagar eigi að njóta hlutdeildar í hagnaði sjóðsins skv. gr. 16.5. í reglu­gerð­inni og eigi sú hlutdeild að skiptast á þá hlut­falls­lega miðað við þau réttindi sem þeir hafa öðlast. Stefnanda virðist stefndi byggja afstöðu sína helst á því að lífeyrisþegarnir njóti með 80% og síðan 90% verðtryggingu ríkari réttar en þeim hefði borið ef ávöxtun þeirra eigin framlaga í sjóðnum hefði verið reiknuð út. Ekki verði fallist á að orðalagið í gr. 16.5. „eftir tillögum tryggingafræðingsins” leyfi slík sjónarmið, enda hvergi í reglu­gerð­inni að finna stoð fyrir slíku. Stefnandi byggir á því að tryggingafræðingurinn hljóti við tillögugerð sína að vera bundinn af efnisreglu ákvæðisins um að hagnaði skuli verja til hlutfallslegrar hækkunar á líf­eyr­is­rétt­indum sjóðfélaganna. Hljóti þar að vera átt við alla, hvort sem þeir hafa hafið töku líf­eyris eða ekki. Að mati stefnanda hefur stefndi beitt hann alveg sérstökum órétti með því að synja honum með öllu um verðtryggingu lífeyrisréttarins og gera hlut hans að því leyti miklu verri en annarra lífeyrisþega í sjóðnum. Virðist stefndi byggja þessa af­stöðu sína á orða­lagi í gr. 20.2. í bráðabirgðaákvæði reglugerðarinnar þar sem segir „og greiða í sjóð­inn”. Virðist túlkun stefnda sú að þeir sjóðfélagar sem hætt hafi að greiða iðgjöld áður en þeir náðu aldursmörkum, skuli alls engrar verðtryggingar njóta. Stefnandi byggir á því að þessi mismunum fái ekki með nokkru móti staðist. Hann bendir á að líf­eyr­isréttindi hans hjá stefnda séu eignarréttindi sem njóti auk annars stjórnskipulegrar verndar. Með því að gera hlut hans verri en annarra líf­eyr­isþega sé brotinn á honum réttur sem slíkrar verndar njóti skv. núgildandi ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 65. gr. hennar. Þessar meginreglur hljóti að orka á skýringu á reglugerð stefnda með þeim hætti að í henni verði ekki talin felast heimild til þessarar mismununar. Að því er tímabilið fram til 1991 snertir sé ljóst að hvergi var í reglugerð stefnda að finna nokkra heimild til að láta stefn­anda njóta verri kjara en aðrir nutu. Orðalagið „og greiða í sjóðinn”, getur aldrei falið í sér rétt til að mismuna mönnum aftur í tímann með þessum hætti. Þá séu engin efni til þess að túlka þau þannig að þau heimili mismunun til framtíðar. Jafn­vel þó sá skilningur yrði talinn felast í orðalaginu, fái ekki staðist að meiri hluti manna í félagi megi ákveða slíka skerðingu á eignarréttindum minni hluta þeirra mann sem í hlut eiga. Stefnandi bendir á til viðbótar að gr. 20.1. fjalli um umreikning réttindanna og sé þar enginn fyrirvari gerður. Orðin „og greiða í sjóðinn” í gr. 20.2. standi þar í sam­bandi við ráðstöfun á varasjóðnum sem hafi ekkert að gera með grunnréttindin skv. gr. 20.1. Hafi ætlunin verið að láta þessi orð hafa þá afdrifaríku merkingu, sem stefndi vill vera láta, var auðvelt að taka það skýrt fram, t.d. með því að bæta við orðunum „fram að aldursmörkum”, en það var ekki gert. Stefnandi bendir sérstaklega á það einkenni sameignarsjóða að þeir fela í sér sam­tryggingarkerfi sjóðfélaga þannig að réttindi þeirra til ellilífeyris ráðast af réttindaákvæðum reglugerðar en ekki sérgreindum framreikningi framlaga þeirra. Þannig geti einstakir sjóðfélagar notið mismunandi réttar eftir atvikum sem hafa ekk­ert með innborg­anir þeirra að gera. Fjármunir kunni að færast milli kynslóða í slíkum sjóðum, oftast frá þeim yngri til hinna eldri. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar trygg­ingafræðings og þykir ekki ástæða til að gera grein fyrir þeim nema kröfur stefnanda verði teknar til greina. Stefnandi byggir kröfur sínar á ólögfestum reglum samninga- og kröfuréttar um skuld­bindingargildi samninga, í þessu tilviki reglugerð stefnda. Drátt­ar­vaxta­krafa er reist á III. kafla vaxtalaga og málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Þess er sérstaklega krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostn­aðar af starfi Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ákveðið að hætta greiðslu iðgjalda í sjóðinn enda þótt honum væri kunnugt um þá skerðingu á réttindum sem það hefði í för með sér. Stefndi hafi varað stefnanda við þegar ósk hans var samþykkt en sú leið sem stefn­andi valdi vitandi vits var honum óhagstæð. Ákvæðið um verð­trygg­ing­una og 80% regl­una á ekki við um stefnanda nema að hluta og heimilt var að mati stefnda að kveða á um slíkt í reglugerð. Gilda sömu reglur um stefnanda og aðra sem eins er ástatt um og er honum því ekki mismunað með neinum hætti. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki tilkynnt sjóðnum að hann hyggist hefja töku lífeyris og þegar af þeirri ástæðu sé engin lífeyriskrafa stefn­anda á hendur sjóðnum gjaldfallin. Beri því að sýkna stefnda að svo stöddu eða vísa málinu frá dómi ex officio. Stefndi sé reiðubúinn að greiða stefnanda þann líf­eyri sem hann á rétt á samkvæmt reglum sjóðsins. Reglugerðarákvæðin frá 1990 hafi verið samþykkt samhljóða á löglegum aðalfundi sjóðfélaga að undan­gengn­um faglega vönd­uð­um undirbúningi. Hafi sjóðfélögum verið kynntar ítarlega fyrir­hugaðar tillögur um reglu­gerðarbreytingar og áhrif þeirra, bæði með dreifingu skrif­legra gagna og á fundum. Af tillögunum og kynningu þeirra mátti stefnanda sem og öðrum sjóðfélögum vera ljóst í hverju breytingarnar voru fólgnar og hver áhrif þeirra voru á skyldur þeirra og réttindi. Breytingarnar hafi að öllu leyti sam­ræmst lögum og sjóðfélögum hafi verið heimilt að koma málum sínum fyrir á þann hátt sem þeir gerðu, meðal annars sam­kvæmt grundvallarreglunni um samn­ings­frelsi. Stefndi hafi ekki rýrt réttindi stefnanda né hyggst hann gera það. Þá heldur stefndi því fram að sjóðurinn hafi gætt þeirrar varkárni sem af honum mátti krefjast þegar hann varaði stefnanda við áhrifum þess að hætta að greiða iðgjöld til sjóðsins löngu fyrir aldursmörk. Þær breytingar sem hér skipti máli séu að kveðið sé í fyrsta sinn á um verðtryggingu í reglugerð og skal hún miðast við lánskjaravísitölu, sbr. gr. 6.2. Hún hafði áður sam­kvæmt tímabundnum ákvörðunum aukaaðalfundar 1979 tekið mið af framfærsluvísi­tölu. Þá var kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði að réttindi sjóð­félaga skv. eldri reglu­gerð skyldu umreiknuð til réttinda samkvæmt endur­skoð­aðri reglugerð og verðtryggð upp frá því. Að lokum var ákveðið að stofna skyldi upp­bótarsjóð með hagnaði, sem nánar er skilgreindur í ákvæðinu, til þess eingöngu að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóð­félaga sem lægst réttindi hafa miðað við fulla verð­tryggingu iðgjalda þeirra frá upp­hafi og greiða í sjóðinn skv. reglugerð. Með upp­bótarsjóðnum skyldi halda 80% hlut­falli af fullri verðtryggingu lífeyrisréttar frá og með 1. janúar 1991 og mátti síðan hækka eða lækka skv. úttekt trygg­inga­stærð­fræð­ings. Um stefnanda fari óhjákvæmi­lega eftir öðrum reglum og sjónarmiðum þar sem hann tók ekki þátt í því að greiða ið­gjöld til sjóðsins sem var forsenda þess að unnt væri að beita verðtryggingu og 80% reglu. Samkvæmt úttekt tryggingastærðfræðings á sjóðnum pr. 31. desember 1990 hafi eignir sjóðsins numið 1.798 milljónum króna og skiptust skuldbindingar þannig að vegna lífeyrisþega voru 163 milljónir króna, vegna uppsafnaðra réttinda annarra voru 1.533 milljónir króna og vegna uppbóta 102 milljónir. Stefndi telur felast í þessu að lagðar hafi verið til hliðar 163 milljónir króna til greiðslu á skuld­bind­ing­um við þá sem þegar hafa byrjað töku lífeyris og er þá miðað við 80% verð­trygg­ingu réttarins án tillits til þess að iðgjöld lífeyrisþeganna dugðu ekki til að standa undir þessum réttindum. Sérstaklega skilgreindur hagnaður að fjárhæð 102 milljónir króna sé lagður í upp­bóta­sjóð í eitt skipti fyrir öll til að unnt verði að tryggja að þeir sem hefji töku lífeyris á næstu árum og greiða til sjóðsins iðgjöld fái frá og með 1. janúar 1991 80% verð­tryggð­an lífeyri án tillits til þess hvort iðgjöld þeirra standi að fullu undir slíkri verð­trygg­ingu. Með þessum ráðstöfunum hafi verið framkvæmt uppgjör þar sem hagsmunir hinna eldri sjóðfélaga voru hafðir í fyrir­rúmi. Miðað við uppbyggingu sjóðsins var flutt fé frá hinum yngri sjóð­félög­um til hinna eldri fram yfir það sem reglur og grunn­hug­mynd sjóðsins gerði ráð fyrir. Grunnhugmynd sjóðsins sé sú að iðgjöld hvers sjóð­fél­aga standi undir líf­eyr­is­rétti hans án nokkurra millifærslna en þeirra sem leiða af áhættu­tryggingu í sam­trygg­ingarsjóði. Stefndi byggir á því að orðalag gr. 20.1. í reglugerðinni gefi ekki tilefni til þeirrar túlk­unar að öllum sjóðfélögum sé heitið fullri eða 100% verðtryggingu á lífeyr­isréttindi sín. Þar sé einungis talað um umreikning réttinda og að þau skuli verðtryggja upp frá því á sama hátt og þau réttindi sem myndast frá og með 1. janúar 1991. Ekkert sé sagt um fulla verðtryggingu réttinda við umreikninginn og með samanburði á 1. og 2. mgr. 20. gr. komi í ljós að fyrirhugað sé að greiða þeim sem hefja töku lífeyris á næstunni 80% verðtryggðs lífeyris og að til þess þurfi að stofna sérstakan uppbótasjóð. Hvorki orða­lag reglugerðarbreytinganna, undir­bún­ing­ur eða síðari kynningar geta hafa vakið hjá stefnanda væntingar um betri rétt en hann nýtur. Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki annan og meiri rétt á þátttöku í hagn­aði sjóðsins, sem varð til eftir 1. janúar 1991, en hann nýtur nú. Stefnanda hafi verið ljóst eða átti að vera ljóst að fram fór uppgjör við gamla tímann og nið­ur­staðan varð sú að hann fékk þau réttindi sem hér hefur verið lýst. Stefnandi geti ekki leitað stuðnings fyrir kröfugerð sinni í gr. 16.5. né öðrum ákvæðum reglu­gerð­arinnar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki hreyft athugasemdum við reglu­gerð­ar­breyt­inguna fyrr en árið 1995. Fram til þessa hafði engum athugsemdum verið hreyft að undanteknum athugasemdum í bréfi stefnanda dagsettu 22. janúar 1993. Stefnandi hafi sætt sig við framkvæmdina í verki og með aðgerðarleysi sínu glatað rétti til að gera kröfur nú. Stefndi byggir varakröfu sína á því að hluti af kröfu stefnanda, þ.e. fyrir tíma­bilið 1. maí 1991 til 31. desember 1993 sé fyrndur, sbr. 2.tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Forsendur og niðurstaða. Upplýst er í máli þessu að hinn stefndi lífeyrissjóður varð fyrir áföllum af völd­um verð­bólgu eins og að framan er rakið. Til þess að tryggja hag sjóðfélaga var unnið að breyt­ingum á reglugerð sjóðsins og voru breytingarnar kynntar ítarlega á fundum og í frétta­bréfi. Var kveðið á um verðtryggingu samkvæmt láns­kjara­vísi­tölu í reglugerðinni og samkvæmt bráðabirgðaákvæði skyldu réttindi sjóðfélaga sam­kvæmt eldri reglugerð umreiknuð til réttinda samkvæmt endurskoðaðri reglu­gerð með nánar tilgreindum hætti. Stefnandi hóf að greiða iðgjöld til sjóðsins árið 1955 og greiddi hann samfellt til sjóðsins í 25 ár eða til 1. júlí 1979. Stefnandi varð 65 ára í apríl 1991 og komst þá á þann aldur að geta hafið töku lífeyris skv. ákvæðum reglugerðar sjóðsins, en hann hafði þá ekki greitt iðgjöld í 12 ár. Stefnandi hefur hins vegar ekki þegið lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst annars vegar um það hvort stefnandi eigi rétt á verð­trygg­ingu lífeyrisréttinda sinna og hins vegar um það hvort stefnandi eigi rétt á hlutdeild í hagnaði í samræmi við gr. 16.5 í reglugerð sjóðsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að þar sem stefnandi hafi enn ekki óskað eftir lífeyrisgreiðslum úr sjóðnum sé engin krafa á hendur stefnda gjaldfallin og beri því að sýkna að svo stöddu eða vísa málinu frá dómi ex officio. Ljóst er af gögnum máls­ins að stefnandi hefur leitað efir útreikningum stefnda á lífeyri sínum en hefur talið nið­ur­stöðuna með öllu óviðunandi. Stefnandi leitaði lög­manns­að­stoð­ar árið 1995 og í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda kom fram að stefndi taldi mán­aðarlegan lífeyri stefn­anda fyrir júlímánuð árið 1995 eiga að nema kr. 9.688. Þegar þetta er virt þykir sú stað­reynd að stefnandi hefur enn ekki óskað formlega eftir lífeyri úr sjóðnum ekki girða fyrir að stefnandi geti leitað úrlausnar um rétt­mæti kröfu sinnar á hendur stefnda. Fallast ber á það með stefnanda að réttindi þau, sem hann ávann sér með greiðslu í sjóðinn, hafi notið verndar þágildandi 67. gr. stjórnarskrárinnar, nú 72. gr., sbr. 10. gr. stjórn­skipunarlaga nr. 97/1995. Með umræddum reglu­gerð­ar­breyt­ing­um var leitast við að verðtryggja lífeyrisréttindi sjóðfélaga en óumdeilt er að stefn­anda stóð ekki verð­trygg­ing til boða. Hafði stefnandi þó greitt í sjóðinn í 25 ár og áunnið sér 4/5 hluta fullra lífeyrisréttinda. Ber sérstaklega að hafa í huga að stefndi ráðstafaði framlögum stefnanda m.a. þannig að frá árinu 1979 voru greiddar upp­bætur á lífeyri sem námu 80% af verðtryggingu réttinda. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi sætt sig við þann skilning stefnda að stefnandi eigi ekki rétt á verðtryggingu, enda hefur stefnandi enn ekki hafið töku lífeyris með þeim kjörum sem honum buðust. Þá ber að hafa í huga að samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu líf­eyr­is­rétt­inda og starfsemi lífeyrissjóða, sem öðl­uð­ust gildi 1. júlí s.l., er óheimilt að kveða svo á í samþykktum að áunnin líf­eyr­is­rétt­indi skerðist eða falli niður ef sjóðfélagi hættir ið­gjaldagreiðslum til lífeyrissjóðs. Þegar framanritað er virt verður að telja að stefnda hafi verið óheimilt að skipa málum stefnanda svo að hann ætti engan rétt til verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna. Kemur þá til skoðunar hvort stefnandi eigi rétt til fullrar verðtryggingar líf­eyr­is­réttinda sinna. Það er álit dómsins að stefnandi eigi ekki að njóta lakari kjara að því er verð­tryggingu varðar en þeir sjóðfélagar sem áunnu sér réttindi fyrir reglu­gerð­ar­breyt­ingu, hófu töku lífeyris eftir breytinguna og greiddu í sjóðinn fram að ald­ursmörkum. Hafa þeir notið 80% verðtryggingar fram á mitt ár 1996, en síðan 90% samkvæmt ákvörð­un sjóðsins. Ekki verður fallist á að bráðabirgðaákvæði 20. gr. reglugerðarinnar verði skilið svo að þeir sjóðfélagar eigi rétt á 100% verð­trygg­ingu lífeyrisréttinda sinna. Ber að skilja ákvæði gr. 20.2. svo að lífeyrisréttur fyrir 1990 skuli verðtryggður sam­kvæmt 80% reglunni, sem var í raun staðfesting á þeirri ákvörðun aðalfundar frá árinu 1979 að greiða uppbætur á lífeyrinn sem næmu 80% af verðtryggingu réttinda. Verður því fallist á að stefnandi eigi rétt á 80% verðtryggingu til 30. júní 1996 en 90% verð­trygg­ingu frá 1. júlí á sama ári. Samkvæmt gr. 16.5. í reglugerð stefnda skal hagnaði varið til hlutfallslegrar hækk­unar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna eftir tillögum tryggingafræðings. Að mati dóms­ins ber að skilja þetta ákvæði svo að allir sjóðfélagar, þar með taldir þeir sem falla undir bráða­birgðaákvæði 20. gr., eigi rétt á hlutdeild í hagnaði og skal aukn­ing réttinda vera hlut­fallsleg. Verður því fallist á að stefnandi eigi rétt á hlut­deild í úthlutuðum hagnaði hjá stefnda frá árinu 1991 og framvegis. Stefnandi byggir fjárkröfur sínar á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar, trygg­inga­fræðings. Er þar við það miðað að stefnandi hafi frestað töku lífeyris úr sjóðnum um 3 ár, þ.e. til maí 1994, en stefnandi varð 68 ára gamall í apríl á því ári. Sam­kvæmt gr. 6.3. í reglugerð sjóðsins er sjóðfélaga heimilt að fresta um eitt ár í senn allt til 75 ára aldurs að taka lífeyri og hækkar lífeyririnn þá samkvæmt reikni­regl­um í töflum reglu­gerð­arinnar. Þar sem stefnandi hefur ekki enn þá hafið töku líf­eyris úr sjóðnum og getur enn aukið réttindi sín með því að fresta lífeyristöku, verður að telja að sá tími sé ókom­inn að stefndi verði krafinn um efndir á greiðslu­skyldu sinni. Ber því með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna stefnda að svo stöddu af fjárkröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómsorð: Stefndi, Lífeyrissjóður verkfræðinga, skal vera sýkn að svo stöddu af fjár­kröf­um stefnanda, Birgis G. Frímannssonar. Viðurkenndur er réttur stefnanda til 80% verðtryggingar lífeyrisréttinda sinna til 30. júní 1996 en 90% frá 1. júlí á sama ári. Viðurkenndur er réttur stefnanda til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði frá árinu 1991 og framvegis. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 151/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem Z var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað getur 12 ára fangelsi. Er því fullnægt skilyrði 3. málsliðar 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi lengur en fjórar vikur. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 321/2015
Staðgreiðsla opinberra gjalda Einkahlutafélag
X var ákærð fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa í starfi sínu sem framkvæmdastjóri A ehf. látið hjá líða að skila staðgreiðsluskilagrein félagsins fyrir tímabilið júlí 2011 á lögmæltum tíma og standa skil á afdreginni staðgreiðslu á nánar tilteknum tímabilum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hefði nafngreindur stjórnarformaður A ehf., sem dæmdur hefði verið með hinum áfrýjaða dómi, borið ábyrgð á rekstri þess og þar með töldum skilum á skilagreinum og afdreginni staðgreiðslu. Hefði X eingöngu sinnt starfsmannamálum í daglegum rekstri A ehf. þrátt fyrir að vera formlega skráð framkvæmdastjóri félagsins eftir lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994. Var því talið að X bæri ekki refsiábyrgð á þeirri háttsemi sem hún var sökuð um og hún sýknuð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 22. apríl 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafistað ákærða verði sakfelld samkvæmt ákæru og dæmd til refsingar. Ákærða krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms, en til vara að hún verði dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa.Svo sem rakið er í hinumáfrýjaða dómi bera gögn málsins með sér að nafngreindur stjórnarformaðureinkahlutafélagsins A, sem dæmdur var til refsingar með hinum áfrýjaða dómi,hafi eftir kaup á félaginu árið 2010 borið ábyrgð á rekstri þess, þar með töldumskattskilum, skilum á skilagreinum og afdreginni staðgreiðslu. Jafnframt erupplýst í málinu að þrátt fyrir að ákærða væri formlega skráð framkvæmdastjórifélagsins eftir lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994 hafi hún eingöngu sinntstarfsmannamálum í daglegum rekstri þess. Samkvæmt þessu og með hliðsjón afdómum Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006, 12. desember 2013 í málinr. 354/2013, 23. janúar 2014 í máli nr. 388/2013 og 30. október 2014 í málinr. 295/2014 getur ákærða ekki borið refsiábyrgð á því á grundvelli 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 umstaðgreiðslu opinberra gjalda að vanhöld hafi orðið á skilum skýrslna vegnastaðgreiðslu opinberra gjalda eða vanskil á greiðslu þeirra. Við þessaraðstæður eru ekki efni til þess að gera greinarmun á stöðu stjórnarmanns ogframkvæmdastjóra. Skiptir heldur ekki máli um sakargiftirnar þótt vanrækt hafiverið að tilkynna fyrirtækjaskrá um breytingar á framkvæmdarstjórn áðurnefndseinkahlutafélags. Að þessu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Allur áfrýjunarkostnaður málsins verðurfelldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Allur áfrýjunarkostnaðurmálsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu X,Borgars Þórs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015.Mál þetta, sem dómtekiðvar 17. mars sl., er höfðað af sérstökum saksóknara með ákæru dags. 17. júlí2014 á hendur X, kt. [...], [...], Garðabæ, og Y [...], kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir meiri háttar brot gegnskattalögum, X sem framkvæmdastjóra og Y sem stjórnarmanni einkahlutafélagsins A(nú þrotabú), kt. [...], með því að hafa eigi staðið ríkissjóði skil ástaðgreiðsluskilagrein félagsins fyrir tímabilið júlí 2011 á lögmæltum tíma ogfyrir að hafa eigi staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda innan lögboðinsfrests, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987, um staðgreiðsluopinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmannaeinkahlutafélagsins vegna greiðslutímabilanna frá maí til og með desemberrekstrarárið 2011 og janúar til og með september rekstrarárið 2012, samtals aðfjárhæð kr. 33.861.435 hvað varðar X og 34.960.099 hvað varðar Y, semsundurliðast sem hér greinir. Hvað varðar X: Hvað varðar Y: Rekstrarárið 2011Rekstrarárið 2011maíkr. 2.174.581 maíkr. 2.251.612 júní kr. 1.998.295 júní kr. 2.064.252 júlíkr. 2.328.259 júlíkr. 2.398.848 ágústkr. 2.134.382 ágústkr. 2.194.610 septemberkr. 1.888.712 septemberkr. 1.948.940 októberkr. 2.282.096 októberkr. 2.346.176 nóvemberkr. 2.105.238 nóvemberkr. 2.165.466 desemberkr. 2.788.130 desemberkr. 2.872.931 17.699.693 18.242.835 Hvað varðar X: Hvað varðar Y: Rekstrarárið 2012Rekstrarárið 2012janúarkr. 1.955.273 janúarkr. 2.015.681 febrúarkr. 1.791.430 febrúarkr. 1.853.953 mars kr. 1.669.052 mars kr. 1.731.575 aprílkr. 1.818.006 aprílkr. 1.880.529 maí kr. 2.243.567 maí kr. 2.306.090 júní kr. 1.747.737 júní kr. 1.810.260 júlí kr. 1.526.767 júlí kr. 1.589.290 ágúst kr. 1.808.641 ágúst kr. 1.870.436 septemberkr. 1.601.269 septemberkr. 1.659.450 16.161.742 16.717.264 Samtals: kr. 33.861.435 kr. 34.960.099 Framangreindbrot ákærðu eru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 2. mgr. 30. gr. laga nr.45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1.gr. laga nr. 134/2005. Erkrafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu neita bæði sök. Af hálfuverjenda er þess krafist að ákærðu verði sýknuð og að sakarkostnaður, þ.m.t.málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfiskattrannsóknarstjóra ríkisins, 27. júní 2013, var málefnum einkahlutafélagsinsA beint til embættis sérstaks saksóknara. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra kemurfram að eigi hafi verið staðin skil á staðgreiðsluskilagrein fyrir tímabiliðjúlí 2011 á lögmæltum tíma og eigi staðin skil á staðgreiðslu opinberra gjaldainnan lögboðins frests, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987,sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegnagreiðslutímabilanna maí til og með desember rekstrarárið 2011 og janúar til ogmeð september 2012, að teknu tilliti til afdreginnar staðgreiðslufyrirsvarsmanna félagsins, samtals að fjárhæð 32.319.454 krónur. Við aðalmeðferð málsinsgáfu ákærðu skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn fyrrum stjórnarmaður ífélaginu A ehf. og bókari er annaðist bókhald félagsins á þeim tíma er ákæratekur til. Ákærða, X, hefur greint svo fráað hún hafi stofnað einkahlutafélagið A á árinu 2004 í kringum heilsutengdverkefni er hún hafi haft með höndum. Sá rekstur hafi verið tengdur [...] áýmsan hátt, en á þeim tíma hafi ákærða starfað sem [...]. Hafi hún verið meðnámskeið í [...] tengt viðfangsefninu og víðar. Hún hafi stofnað félagið til aðhalda utan um starfsemina, sem ekki hafi verið virðisaukaskattskyld. Ákærðahafi þekkt meðákærða, sem vorið 2010 hafiboðið ákærðu að koma til starfa hjá sér. Á þeim tíma hafi meðákærði haftmeð höndum rekstur veitingastaðakeðjunnar [...]. Meðákærði hafi óskað eftir þvíað ákærða tæki að sér að starfa sem starfsmannastjóri og um leið hafi hannkeypt einkahlutafélagið af ákærðu og félagið tekið yfir reksturveitingastaðakeðjunnar. Ákærða hafi frá fornu fari verið skráð framkvæmdastjórifélagsins og þeirri skráningu hafi ekki verið breytt við kaupin. Frá þeirristundu er meðákærði hafi keypt félagið og látið það reka [...] hafi ákærðaekkert komið að daglegum rekstri félagsins og skattaskilum. Hafi meðákærði séðum bókhald og skil á staðgreiðslu, tryggingargjaldi og virðisaukaskatti. Hannhafi verið með bókara við störf sem aðstoðað hafi hann við bókhaldið. Ákærðahafi að engu leyti verið inni í rekstrinum og ekki verið til þess ætlast.Meðákærði hafi starfað sem framkvæmdastjóri félagsins. Verkefni ákærðu hafisnúið að starfsmannahaldinu og hafi henni ekki verið kunnugt um skuldastöðufélagsins og ekki orðið hún ljós fyrr en í yfirheyrslum hjáskattrannsóknarstjóra. Ákærða hafi vitað að svokallaðir [...] hafi lánaðmeðákærða fé til rekstursins. Hún hafi að engu leyti komið að lánveitingunnieða ritað undir hana fyrir hönd félagsins. Um það leyti hafi henni orðið ljóstað reksturinn væri nokkuð þungur, en það hafi hún merkt af því hvernig gengiðhafi að fá aðföng í reksturinn. Meðákærði hafi útbúið yfirlýsingu fyrirskattayfirvöld til að skýra stöðu ákærðu í fyrirtækinu og væri sú yfirlýsingrétt. Hafi meðákærði tekið ákvörðun um að útbúa yfirlýsinguna og ákærða ekkertað því komið. Ákærði, Y, kvaðst hafa haft með höndum reksturveitingastaðakveðjunnar [...]. Reksturinn hafi reynst erfiður í erfiðurekstrarumhverfi vegna hruns á fjármálamörkuðum og lánum í erlendumgjaldmiðlum og farið í þrot. Ákærði hafiákveðið að stofna eða kaupa annað félag og láta það kaupa reksturinn, en margirstarfsmenn hafi starfað hjá ákærða. Hann hafi ætlað að fá aðila að rekstrinumtil að lágmarka það tjón sem orðið hafði. Í þessum tilgangi hafi ákærði, vorið2010, nálgast meðákærðu og óskað eftir því að kaupa einkahlutafélag er hún hafiátt og um leið ráða hana sem starfsmannastjóra. Kaupin hafi gengið eftir. Hafiákærði staðið í þeirri trú að þegar um rekstur slíks félags væri að ræða gætieinn og sami maður ekki myndað framkvæmdastjórn og verið í stjórn. Hafi hannþví ákveðið að meðákærða yrði áfram skráður framkvæmdastjóri, þrátt fyrir aðhún myndi ekki gegna því starfi. Hafi ákærði farið með daglegan reksturfélagsins og séð um allt er snéri að fjármálum. Ákærða hafi verið kunnarskyldur hans sem stjórnarmanns og starfandi framkvæmdastjóra. Störf meðákærðuhafi öll snúið að starfsmannahaldi en starfsmenn hafi verið margir á nokkrumstöðum. Ákærði hafi séð um öll staðgreiðsluskil og skil skilagreina. Basl hafiverið í rekstri og ákærði reynt að fá aðila að rekstrinum. Á árinu 2010 hafihann fengið svokallaða [...] til að koma að rekstrinum með lánveitingu. Um leiðhafi fulltrúi þeirra bræðra tekið sæti í stjórn fyrir þeirra hönd til aðfylgjast með rekstirnum. Ætlunin hafi verið að fulltrúinn kæmi að færslubókhalds, en það hafi verið vistað hjá Nýherja. Illa hafi gengið að komatengingu á og fulltrúi lánveitenda hafi á endanum aldrei komist í bókhaldið ogskuld hafi myndast hjá tollstjóra. Ákærði hafi farið mánaðarlega til tollstjóraog reynt að greiða eftir mætti. Um leið hafi hann haldið starfsmönnumtollstjóra upplýstum um tilraunir sínar til að fá fjársterka aðila aðrekstrinum. Að endingu hafi hlutirnir ekki gengið eftir. Ákærði kvaðst ekkigera athugasemdir við fjárhæðir í ákæru. Skilagarein hafi ekki verið skilaðfyrir júlí 2011, en væntanlega hafi verið um mistök að ræða, þar sem munað hafieinum degi í skilum. Að öðru leyti hafi ákærði lagt sig fram um að skilaskilagreinum á réttum tíma. Ákærða hafi verið í mun að skattayfirvöld hefðuvitneskju um hvernig aðkomu meðákærðu að rekstrinum væri háttað. Af þeim ástæðumhafi ákærði látið lögmann sinn undirbúa yfirlýsingu um það sem ákærði hafikomið á framfæri. Fyrrumstjórnarmaður í A ehf. bar að hann hafi gengið í stjórn einkahlutafélagsinsfyrir hönd manna sem lánað hafi ákærða fé í reksturinn. Hafi hlutverk hans áttað vera að fylgjast með rekstrinum. Það hafi ekki tekist þar sem ekki hafitekist að tengja stjórnarmanninn við bókhald félagsins sem vistað hafi veriðhjá Nýherja. Um leið og stjórnarmanninum hafi orðið ljóst hver staða félagsinsvar hafi hann umsvifalaust gengið úr stjórn þess. Stjórnarmaðurinn hafi ekkiorðið var við að ákærða, X, hefði haft eitthvað um rekstur og fjármál félagsinsað gera. Fyrrum bókari í A ehf. kvaðst hafa starfað meðákærða, Y, við bókhald félagsins. Hafi hún, í samráði við yfirmann sinn, ákærðaY, séð um útreikning launa, skil skilagreina staðgreiðslu og greiðsluafdreginnar staðgreiðslu. Hún hafi ekki átt mikil samskipti við ákærðu, X, oghafi ekki litið á hana sem yfirmann sinn varðandi bókhald og rekstur. Hún hafieinungis tekið við fyrirmælum frá ákærða, Y, hvað það varðaði. Niðurstaða: Ímáli þessu er ekki ágreiningur um fjárhæðir í ákæru. Þá liggur fyrir að ekkerthefur verið greitt inn á skattaskuld einkahlutafélagsins A, eftir að ákæra vargefin út. Ákærðueru á einu máli um að ákærði, Y, hafi eftir kaup á félaginu 2010 séð um allanrekstur félagsins og borið ábyrgð á honum. Þannig hafi ákærði borið ábyrgð áskattaskilum félagsins, skilum á skilagreinum og afdreginni staðgreiðslu.Ákærða, X, hafi ekkert komið nærri rekstrinum en starfað sem starfsmannastjóri.Bókari hjá félaginu hefur að sínu leyti staðfest þetta, en hún kvaðst einungishafa tekið við fyrirmælum frá ákærða, Y, og ekki litið á ákærðu, X, semyfirmann sinn varðandi bókhald og rekstur. Þegar þessi atriði eru virt ersannað að ákærða, X, hefur ekki, á þeim tíma sem ákæra tekur til, haft þaðhlutverk að koma að skilum á skilagreinum eða standa skil á afdreginnistaðgreiðslu starfsmanna einkahlutafélagsins heldur hafi ákærði, Y, haft þaðverk með höndum. Dómstólarhafa á liðnum árum skýrt ákvæði laga um skyldur stjórnarmanna ogframkvæmdastjóra í einkahlutafélögum, tengt skilum á staðgreiðsluskilagreinumog afdreginni staðgreiðslu starfsmanna. Verður að telja að með nýlegum dómumhafi Hæstiréttur varðað þá leið að úrslitum ráði hver hafi haft með höndum skilá skýrslum staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatts eða annast skil áslíkum gjöldum. Ákærða, X, var ekki starfandi sem eiginlegur framkvæmdastjóri,sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994, þó svo hún hafi verið skráð sem slík.Ákærði, Y, kvaðst hins vegar hafa starfað sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurog þannig borið ábyrgð á rekstrinum. Þegar virt er að ákærði, Y, var á samatíma skráður stjórnarmaður í félaginu, verður ákærða, X, sýknuð af ákæru ímálinu. Ákærði,Y, hefur eins og áður sagði viðurkennt að hafa borið ábyrgð á því aðstaðgreiðsluskilagrein fyrir júlí 2011 hafi ekki verið skilað og að hafa eigistaðið skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda innan lögboðins frests.Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að skilagareinum var í öllum tilvikumskilað innan frests, fyrir utan júlí 2011, þar sem munar einum degi. Verður aðtelja að þar hafi verið um mistök að ræða, og ákærði ekki sýnt af sér ásetningtil að svo var né orðið uppvís að stórkostlegu hirðuleysi, sbr. 30. gr. laganr. 45/1987. Ákærði hefur borið þvívið að þrotabú A ehf. kunni að eignast fjármuni ef kaup takast um reksturfélagsins. Gangi það eftir muni skattaskuldin að mestu fást greidd. Að því er varðarvarnir ákærða, sem að þessu lúta, er til þess að líta að refsing samkvæmt lögumnr. 45/1987 er lögð á mann við að afhenda ekki á lögmæltum tíma skilagrein eðaafdregna staðgreiðslu, sem hann hefur innheimt eða honum borið að innheimta.Brot telst því fullframið þegar skýrsla eða staðgreiðsla, sem var innheimt eðabar að innheimta, er ekki afhent á réttum tíma. Samkvæmt því er brot ákærðafullframið. Á þessu stigi hefur ekkert verið greitt inn á staðgreiðsluskuld,sem áhrif getur haft á áhrif refsingar.Dómstólar hafa áður umþað dæmt að málsmeðferð í málum af þessum toga fari ekki í bága við 2. mgr. 70.gr. stjórnarskrár eða að ákvörðun sektar og vararefsingar hennar feli í sérbrot gegn 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópuog 1. gr. 4. samningsviðauka við hann, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Verðurekki heldur talið að svo sé í máli þessu. Samkvæmt þessu verður ákærði, Y,sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemi hans, að gættu því sem áður sagði umskil skilagreinar, rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Viðákvörðun refsingar verður litið til 78. gr. laga nr. 19/1940, en um er að ræðahegningarauka við dóm héraðsdóms frá 7. febrúar 2014, sem staðfestur var íHæstarétti í málinu nr. 192/2014. Ákærða var með þeim dómi ákveðinfangelsisrefsing í 5 mánuði sem skilorðsbundin var. Verður nú að fella þann dóminn í mál það sem hér er dæmt og búa til nýjan dóm, eftir reglum 78. gr. laganr. 19/1940, sbr. 60. gr. laganna i.f. Með hliðsjón af því er refsing ákærða, Y,ákveðin fangelsi í 12 mánuði, sem skilorðsbundið verður að hluta til. Þá greiðiákærði sekt að fjárhæð 70.000.000 króna er greiðast í ríkissjóð innan fjögurravikna frá birtingu dómsins að telja. Við ákvörðun fésektar er litið til 78. gr.laga nr. 19/1940. Ekki verður ákveðin vararefsing í málinu þar sem vararefsinggagnvart ákærða var fullnýtt í þeim héraðsdómi sem staðfestur var íHæstaréttarmálinu nr. 192/2014. Umgreiðslu sakarkostnaðar og málsvarnarlauna fer sem í dómsorði greinir. Hefurvið ákvörðun málsvarnarlauna verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Símon Sigvaldasonhéraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Y, sæti fangelsi í 12 mánuði.Fresta skal fullnustu 9 mánaða af refsivistinni og falli sá hluti hennar niðurað liðnum 3 árum frá birtingu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði greiði 70.000.000króna er greiðast í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins aðtelja. Ákærða,X, er sýkn af kröfum ákæruvalds. Ákærði,Y, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Tryggva Agnarssonar héraðsdómslögmanns, 716.100 krónur. Úrríkissjóði greiðast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, X, KristjánsGunnars Valdimarssonar héraðsdómslögmanns, 716.100 krónur.
Mál nr. 410/2011
Kærumál Innsetningargerð Lausafé Handveð Haldsréttur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa S um að henni yrði heimilað að fá nánar tilgreinda lausafjármuni tekna úr vörslum Þ og fengna sér með beinni aðfarargerð. Málavextir voru þeir að er S rýmdi íbúðarhúsnæði, sem hún hafði á leigu hjá Þ, flutti hún búslóð sína í geymsluhúsnæði sem Þ útvegaði henni. Er S óskaði eftir því við Þ að fá aðgang að geymsluhúsnæðinu til að taka þaðan búslóðina, krafði Þ hana um greiðslu vegna vangreiddrar húsaleigu fyrir íbúðarhúsnæðið, viðgerða á því og hreingerninga, auk tryggingar fyrir greiðslu vegna frekari viðgerða. Hafnað var þeirri viðbáru Þ að S hefði sett honum búslóð sína að handveði til tryggingar kröfum, sem hann teldi sig geta reist á leigumála þeirra um íbúðarhúsnæði. Þá var Þ ekki talið heimilt eins og atvikum máls var háttað að halda fyrir S búslóð hennar til tryggingar ógreiddum geymslukostnaði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að henni yrði heimilað að fá nánar tiltekna lausafjármuni tekna úr vörslum sóknaraðila og fengna sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um aðfarargerð og henni gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hafði varnaraðili á leigu hjá sóknaraðila íbúðarhúsnæði, sem hún mun hafa rýmt 31. desember 2010. Óumdeilt er að varnaraðili hafi þá flutt búslóð sína í geymsluhúsnæði, sem sóknaraðili útvegaði henni, en það mun vera í eigu Álftavatns ehf., sem varnaraðili staðhæfir að sóknaraðili sé fyrirsvarsmaður fyrir. Fyrir liggur að varnaraðili óskaði eftir því við sóknaraðila 19. janúar 2011 að fá aðgang að geymsluhúsnæðinu til að taka þaðan búslóðina, sem hann svaraði með kröfu um greiðslu á samtals 475.000 krónum vegna vangreiddrar húsaleigu fyrir íbúðarhúsnæðið, viðgerða á því og hreingerninga, auk þess að krefjast tryggingar fyrir greiðslu á um 600.000 krónum vegna frekari viðgerða. Af þessu reis ágreiningur, sem varð til þess að varnaraðili leitaði 7. mars 2011 eftir heimild héraðsdóms til að fá muni sína í fyrrnefndu geymsluhúsnæði afhenta sér með innsetningargerð, en í hinum kærða úrskurði eru þessir munir taldir í einstaka atriðum. Sóknaraðili hefur ekki borið því við að máli þessu sé ranglega beint að sér sem vörslumanni munanna, sem varnaraðili krefst að fá afhenta. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hafnað þeirri viðbáru sóknaraðila að varnaraðili hafi sett honum búslóð sína að handveði til tryggingar kröfum, sem hann telur sig geta reist á áðurnefndum leigumála þeirra um íbúðarhúsnæði. Um þá málsástæðu sóknaraðila að hann njóti haldsréttar í munum varnaraðila vegna ógreiddrar leigu fyrir geymsluhúsnæðið er þess að gæta að í orðsendingu, sem lögmaður sóknaraðila beindi til lögmanns varnaraðila 15. febrúar 2011, sagði meðal annars að „ekki hefur því verið haldið fram að um haldsrétt sé að ræða í eigum umbj. þíns.“ Til þess verður og að líta að varnaraðili óskaði sem áður segir eftir því 19. janúar 2011 að fá aðgang að geymsluhúsnæðinu til að taka þaðan búslóðina, sem hafði þá verið geymd þar skemur en í þrjár vikur. Samkvæmt reikningi Álftavatns ehf. á hendur sóknaraðila, sem hann hefur lagt fram, virðist hann hafa greitt félaginu sem svarar 37.000 krónum á mánuði fyrir leigu á 20 m2 í geymsluhúsnæðinu, sem ætla verður að sóknaraðili telji að nýttir séu undir búslóð varnaraðila. Óumdeilt virðist vera í málinu að varnaraðili eigi kröfu á hendur sóknaraðila út af ofgreiddri hlutdeild í reikningum vegna orkukaupa fyrir íbúðarhúsnæðið að fjárhæð rúmlega 23.000 krónur, sem hún bauð honum 26. janúar 2011 að jafna á móti skuld vegna leigu á geymsluhúsnæði. Að þessu virtu getur sóknaraðili hvað sem öðru líður ekki borið því við að honum sé heimilt að halda fyrir varnaraðila búslóð hennar til tryggingar ógreiddum geymslukostnaði. Sóknaraðili hefur bæði í héraði og fyrir Hæstarétti gert fyrirvara um „réttmæti upptalningar varnaraðila á þeim munum, sem hann krefst innsetningar í“, svo sem segir í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi. Þetta hefur hann í engu skýrt frekar eða rökstutt. Að þessu gættu og öðru því, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er litið til þess að kæra í máli þessu er að ófyrirsynju. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorsteinn Steingrímsson, greiði varnaraðila, Selmu Ragnarsdóttur, 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 434/2006
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að ekki yrði leyst úr kröfu P á hendur Í um bætur vegna kostnaðar og tekjutaps vegna ættleiðingar og að vísa bæri þeim hluta kröfugerðarinnar frá dómi, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. ágúst sl. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2006, þar sem vísað var frá dómi tveimur kröfuliðum að fjárhæð samtals 2.561.500 krónur í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila, sem efnisdómur var að öðru leyti felldur á. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst að þetta ákvæði dómsins verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfuliðina til efnismeðferðar og dómsálagningar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að ákvæði héraðsdóms um frávísun verði staðfest og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til þeirra forsendna, sem færðar eru fyrir hinu kærða ákvæði héraðsdóms, verður það staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2006 um frávísun tveggja liða í kröfu sóknaraðila, Pálínu Sifjar Gunnarsdóttur, á hendur varnaraðila, íslenska ríkinu, að fjárhæð samtals 2.561.500 krónur skal vera óraskað. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2006. Mál þetta var höfðað 25. apríl 2005 og var dómtekið 20. júní sl. Stefnandi er Pálína Sif Gunnarsdóttir, Álfhólsvegi 29, Kópavogi. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð 5.561.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 5.561.500 krónum frá 13. maí 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts samkvæmt lögum nr. 50/1988. Stefndi krefst þess aðallega að þeim hluta bótakröfu stefnanda sem varðar meintan kostnað vegna ættleiðingar og tekjutap vegna ættleiðingar verði vísað frá dómi. Jafnframt er krafist sýknu af öðrum dómkröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Með aðal- og varakröfu stefnda er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Með þrautavarakröfu er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir Málavextir eru þeir að hinn 16. september 1999 var framkölluð fæðing hjá stefnanda þar sem meðgöngulengd reyndist komin í 42 vikur. Fæðing gekk hins vegar ekki á eðlilegan hátt. Framkvæmdur var því keisaraskurður 18. september 1999 og fæddist heilbrigt sveinbarn. Í kjölfar keisaraskurðsins kom fram blæðing frá leginu sem talið var hafa rifnað neðan til og hægra megin á mótum legháls og legbols og náði rifan niður í leggöngin. Saumað var yfir rifuna og síðan gengið frá aðgerðarsvæðinu á venjulegan hátt. Þegar í ljós kom að blæðing hélt áfram niður leggöng og að hún varð ekki stöðvuð var framkvæmt legnám sama dag, eða 18. september 1999, en legpípur og eggjastokkar voru skilin eftir. Var þá ljóst að stefnandi myndi ekki geta eignast fleiri börn. Að fengnu áliti nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 og áliti landlæknis þótti ljóst að mistök hefðu átt sér stað við fæðingu barns stefnanda. Þau mistök leiddu til þess að stefnandi getur ekki átt fleiri börn. Af þeim sökum viðurkenndi stefndi bótaskyldu í málinu. Aðilar fóru sameiginlega fram á mat á afleiðingum ofangreinds atburðar á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Í matsgerð læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Atla Þórs Ólasonar, dags. 11. nóvember 2002, er lagt mat á tímabundið atvinnutjón, þjáningatímabil, varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda. Í matinu segir m.a. að andleg einkenni sem stefnandi búi við séu töluverð og er reiknað með því að þau muni verða í einhverju mæli framvegis. Stefnandi var metin með 30% varanlegan miska. Hinn 6. október 2004 gerðu aðilar með sér samkomulag um greiðslu skaðabóta til handa stefnanda vegna mistaka við fæðinguna, á grundvelli fyrrgreindrar matsgerðar. Lögmaður stefnanda tók á móti bótunum með fyrirvara um varanlega örorku, miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga og kostnað o.fl. vegna ættleiðingar. Stefnandi heldur því fram í málinu að hún eigi rétt á frekari skaðabótum en leiða af niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna sem aðilar lögðu til grundvallar við gerð samkomulags sem þeir gerðu 6. október 2004. Bótakrafa stefnanda er tvíþætt. Annars vegar krafa um greiðslu miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999 og hins vegar krafa um greiðslu áætlaðs kostnaðar vegna fyrirhugaðra ættleiðinga barna frá Kína og þess líklega tekjutaps sem ættleiðingin hefði í för með sér fyrir stefnanda, en stefnandi kveðst hafa ætlað sér að eignast a.m.k. þrjú börn og hafi hún þegar hafið undirbúning að ættleiðingu eins barns, en ekki sé hægt að sækja um leyfi fyrir fleiri en einu barni í einu. Stefndi hafnar þessum kröfum stefnanda. Við þessa afstöðu stefnda kveðst stefnandi ekki geta unað og sér hún sig því tilneydda að höfða mál þetta þannig að hún geti orðið skaðlaus af mistökum stefnda. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir mál sitt á því að með mistökum starfsmanns stefnda hafi stefnandi orðið fyrir tjóni. Mistök þessi hafa verið viðurkennd að fullu en einungis bætt að hluta. Óbætt tjón stefnanda sundurliðist svo: Miskabœtur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé mælt fyrir um sjálfstæða bótaheimild til að láta þann sem af stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Eins og fram komi í álitsgerð um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990, um heilbrigðisþjónustu, var talið ámælisvert að láta stefnanda rembast eins lengi og raun bar vitni án þess að nokkur framgangur yrði í fæðingunni. Undir þetta taki landlæknir í áliti sínu, en þar sé tekið fram að sá tími, sem stefnandi var látin rembast, hafi verið nærfellt tvöfalt of langur. Stefnandi telur ljóst að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem leitt hafi til líkamstjóns stefnanda. Þetta líkamstjón hafi síðan leitt til þess að stefnandi muni aldrei geta átt börn framar með eðlilegum hætti. Þessi staðreynd hafi nú þegar valdið stefnanda miklum óþægindum og andlegum þjáningum. Stefnandi telur þær miskabætur, sem stefndi hafi greitt á grundvelli 4. gr. laga nr. 50/1993, geti á engan hátt talist fullnægjandi eða tæmandi miðað við stöðu stefnanda eftir mistök stefnda. Af þeim sökum krefur hún stefnda nú um 3.000.000 króna miskabætur á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993, en bótakröfu þessa telur stefnandi mjög í hóf stillta miðað við þær þjáningar, sem hún þurfi að líða hvern dag. Kostnaður vegna ættleiðinga Stefnandi ætlaði sér að eignast a.m.k. 3 börn. Sé það í samræmi við fjölskyldumynstur Íslendinga í dag, en samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hafi kjarnafjölskyldan að meðaltali verið 2,92 einstaklingar árið 2003. Mistök stefnda hafi leitt til þess að þeir draumar verði aldrei að veruleika. Þar sem stefnandi geti ekki átt börn með eðlilegum hætti hafi hún nú hafið undirbúning að ættleiðingu eins barns frá Kína, en aðeins sé hægt að sækja um leyfi til ættleiðingar fyrir eitt barn í einu. Samkvæmt staðfestingu Íslenskrar ættleiðingar nemi beinn útlagður kostnaður við ættleiðingu barns frá Kína um. 1.100.000 króna. Fyrirsjáanlegt fjárhagslegt tjón stefnanda nemi því um 2.200.000 króna. Stefnandi telur að tjón hennar verði rakið beint til þeirra mistaka sem urðu við fæðingu sonar hennar hinn 18. september 1999. Þá sé jafnframt ljóst að tjónið sé sennileg afleiðing mistakanna þar sem fyrirsjáanlegt sé að kona á barneignaraldri muni ekki sætta sig við að mistök stefnda komi í veg fyrir að hún geti eignast þá fjölskyldu, sem hún hafi ávallt stefnt að. Tekjutap vegna œttleiðingar Stefnandi fari einnig fram á að henni verði bætt það tekjutap, sem fylgi því að undirbúa og sækja ættleitt barn til Kína. Telja verði að á sama hátt og kostnaður vegna ættleiðingarinnar sjálfrar sé bótaskyldur þá verði jafnframt að bæta það óumflýjanlega tekjutap sem fylgi ættleiðingarferlinu. Að mati stefnanda muni a.m.k. 3 vikur fara í það að undirbúa og sækja barn frá Kína, eða alls 6 vikur vegna tveggja barna. Stefnandi reki eigin hárgreiðslustofu. Reiknað endurgjald iðnaðarmanns, sem starfi einn, sé 241.000 krónur á mánuði, sbr. flokk D(2) í reglum Ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald fyrir árið 2005. Krafa stefnanda um bætur vegna tekjutaps nemi því alls 361.500 krónum (1,5 x 241.000). Alls nemi því stefnukrafa máls þessa 5.561.500 krónum (3.000.000 + 2.200.000 + 361.500) en gerð sé krafa um dráttarvexti frá 13. maí 2004, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi vísar til almennu skaðabótareglunnar og skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda vegna frávísunarkröfu Stefnandi krefst í máli þessu skaðabóta sem taka mið af greiðslu kostnaðar við fyrirhugaða ættleiðingu tveggja barna frá Kína og vinnutaps stefnanda vegna ættleiðinganna, þ.e. ef til kemur. Stefndi krefst þess að þessari kröfu verði vísað frá dómi. Í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur fram að ef mál er höfðað til úrlausnar um rétt eða skyldu, sem stefnandi játar eða sýnt er á annan hátt að sé ekki enn orðin til, þá skuli vísa máli frá dómi. Algerlega ófyrirséð er hvort að ættleiðingarbeiðni stefnanda uppfylli þær kröfur sem ættleiðingarþjónustan Íslensk ættleiðing og kínversk stjórnvöld setja fyrir ættleiðingu. Ekki er hægt að höfða mál um hagsmuni vegna fjártjóns sem enginn vísir er orðinn að eða eru algerlega háð ókomnum atvikum. Enn fremur er til rökstuðnings frávísunarkröfu stefnda vísað til 1. tl. 25. gr. einkamálalaga. Þar segir að dómstólar verði ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Dómsmál þetta er höfðað og rekið sem skaðabótamál. Dómkröfur stefnanda vegna hugsanlegs kostnaðar í framtíðinni er krafa um álit á lögfræðilegu efni. Slíkum dómkröfum ber að vísa frá dómi. Málsástæður stefnda til stuðnings sýknukröfu Sýknukrafa stefnda er byggð á því að gert hafi verið að fullu upp við stefnanda með ofangreindu samkomulagi hinn 6. október 2004 sem hafi falið í sér fullar bætur fyrir stefnanda. Mótmælt sé frekari rétti stefnanda til bóta. Stefnandi krefjist í máli þessu skaðabóta sem taki mið af greiðslu kostnaðar við fyrirhugaða ættleiðingu tveggja barna frá Kína og væntanlegs vinnutaps stefnanda vegna ættleiðingarinnar. Að mati stefnda sé bótakrafa þessi utan þeirra hagsmuna sem skaðabótareglum sé ætlað að vernda. Almennt skilyrði skaðabótaábyrgðar sé að orsakatengsl séu milli háttsemi og þess tjóns sem bóta er krafist fyrir og að tjónið sé sennileg afleiðing háttsemi. Stefndi telur að skilyrði sakarreglunnar um sennilega afleiðingu sé ekki fullnægt í málinu. Ekki sé hægt að ganga svo langt að segja að kostnaður vegna ættleiðinga sé sennileg afleiðing þeirra mistaka sem áttu sér stað. Stefnanda málsins hafi verið greiddar miskabætur á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í samræmi við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna á tjóni hennar. Varanlegur miski stefnanda hafi verið metinn 30%. Þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska tjónþola sé ákveðin leiði af orðalagi 4. gr. að litið sé til þess hvers eðlis tjón er og hversu miklar afleiðingar tjóns séu frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það valdi í lífi tjónþola. Af matsgerðinni megi ráða að við matið á varanlegum miska stefnanda hafi einkum verið tekið tillit til þeirrar staðreyndar að stefnandi, sem sé á barnseignaraldri, hefði misst legið og geti því ekki átt fleiri börn. Jafnframt hafi verið tekið tillit til þeirra andlegu áhrifa sem sú staðreynd hefði haft og væri líkleg til að hafa á sálarlíf stefnanda til frambúðar. Af þessu megi ljóst vera að stefnandi hafi þegar fengið fullar bætur af tjóni sínu sem greiddar voru með fyrrgreindu samkomulagi aðila. Stefnandi hafi ekki sannað að umfang tjóns hennar sé meira en leiði af ofangreindri matsgerð frá 11. nóvember 2002 sem unnin hafi verið á grundvelli bótareglna skaðabótalaga nr. 50/1993 sem ætlað sé að tryggja fullar bætur til tjónþola. Stefnandi krefjist í málinu miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Rétti stefnanda til miskabóta á þessum grundvelli sé mótmælt af hálfu stefnda, enda líti stefndi enn og aftur svo á að samkomulagið frá 6. október 2004 hafi falið í sér fullar bætur á tjóni stefnanda. Skilyrði fyrir beitingu 26. gr. skaðabótalaga séu þröng, enda áskilji a. liður 1. mgr. ákvæðisins að einungis sé heimilt að láta þann, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi valdi líkamstjóni, greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Stefndi hafni því að sú meðferð stefnanda á spítalanum sem leitt hafi til líkamstjóns hennar hafi helgast af ásetningi eða stórfelldu gáleysi starfsmanna spítalans. Þó að fallist sé á það að stefnandi hafi verið látin rembast of lengi í tilraun til þess að framkalla fæðingu barns hennar á eðlilegan hátt, sé því mótmælt að sú meðferð hafi verið stórkostlega gálaus. Frekar hafi verið um að ræða einfalt gáleysi eða saknæm mistök. Þessi fullyrðing fái stuðning í gögnum málsins. Í álitsgerð nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 segi m.a. að ekki hafi verið ámælisvert að álitsbeiðandi hafi ekki verið látin gangast undir frekari rannsóknir fyrir fæðinguna þar sem ekki hafi verið vísbendingar um að erfiðleikar væru yfirvofandi í fæðingunni. Nefndin telji það vera ámælisvert að álitsbeiðandi skyldi vera látin rembast eins lengi og raun bar vitni án þess að nokkur framgangur yrði í fæðingunni. Nefndin telji þó að meðferð stefnanda að öðru leyti fyrir og við fæðingu barns hennar hafi verið með eðlilegum hætti en þó hefði mátt standa betur að ráðgjöf til stefnanda eftir atburðinn. Í áliti landlæknis komi fram að ekki sé víst að legbresturinn hafi verið vegna þess að móðirin var látin rembast jafn lengi og raun bar vitni, heldur gæti hann einnig hafa orðið í keisaraskurðinum þegar reynt hafi verið að losa höfuð barnsins úr grindarinnganginum. Landlæknir segi enn fremur að viðbrögð við blæðingunni af hálfu starfsfólksins hafi verið hárrétt, eðlileg og fagleg og enn fremur að allt hafi verið gert til þess að forða legnámi, en því miður reyndist það óhjákvæmilegt. Stefndi telur í ljósi þessa að aðferðin sem notuð var við fæðinguna hafi leitt til víðtækara og alvarlegra heilsutjóns en hægt hafi verið að sjá fyrir um og þrátt fyrir að telja verði að meðhöndlun stefnda hafi verið saknæm, þá sé fráleitt að halda því fram að um stórfellt gáleysi hafi verið að ræða í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Dómstólar hafi beitt 26. gr. skaðabótalaga um miskabætur í samræmi við það þrönga inntak reglunnar sem leiði af áskilnaði hennar um hátt saknæmisstig en einna helst hafi reynt á greiðslu miskabóta á grundvelli ákvæðisins til þolenda líkamsárása í sakamálum. Fátítt, ef ekki óþekkt, sé að reglunni sé beitt í málum þar sem málsatvik séu með sambærilegum hætti og hér sé. Verði fallist á skaðabótaábyrgð stefnda í málinu er gerð sú krafa að dómkrafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður verði látinn falla niður. Niðurstaða Stefndi krefst þess að þeim hluta bótakröfu stefnanda sem varðar meintan kostnað vegna ættleiðingar og tekjutap vegna ættleiðingar verði vísað frá dómi. Fyrir liggur að stefnandi hefur hafið undirbúning að ættleiðingu barns frá Kína og hún og eiginmaður hennar hafa verið metin hæfir fósturforeldrar samkvæmt gögnum málsins. Ennþá er hins vegar ófyrirséð hvort ættleiðing mun eiga sér stað. Þá er einnig ófyrirséð hvort stefnandi mun verða fyrir kostnaði eða tekjutapi af þeim sökum og þá hve miklum. Er krafa stefnanda um kostnað og tekjutap vegna ættleiðingar háð ókomnum atvikum og verður því ekki úr henni leyst í máli þessu. Ber því, þegar af þeim sökum, með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, að fallast á frávísunarkröfu stefnda og vísa þessum hluta kröfugerðar stefnanda frá dómi. Stefnandi krefst 3.000.000 króna miskabóta á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í greininni segir m.a. að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Er þarna um að ræða sjálfstæða bótaheimild, en fyrir liggur að stefnandi hefur þegar fengið greiddar bætur vegna varanlegs miska að fjárhæð 1.693.650 krónur á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga. Deilt er um það í málinu hvort skilyrði nefndrar lagagreinar séu uppfyllt. Heldur stefnandi því fram að starfsmenn Landspítalans hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi við fæðingu sveinbarns sem stefnandi ól sem leiddi til þess að framkvæma varð legnám hjá stefnanda. Í málinu liggur frammi ítarleg greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar, prófessors og forstöðulæknis kvennadeildar Landspíta-háskólasjúkrahúss, þar sem ítarlega er rakinn aðdragandi og framgangur fæðingar. Í niðurlagi greinargerðarinnar segir: “Hér er um leitt slys að ræða sem varð vegna einlægrar tilraunar til þess að hjálpa við að láta ósk um eðlilega fæðingu rætast og barn fæðast um leggöng, en fulllengi dróst að framkvæma keisaraskurð um nóttina og það hafði þau áhrif að veikja legið og skapa aukna hættu á legbresti í fæðingunni, sem síðan leiddi til þess að taka varð legið vegna blæðingar.“ Stefnandi lagði mál sitt fyrir nefnd um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Álitsgerð nefndarinnar er dags. 23. ágúst 2001. Í forsendum hennar segir m.a. að svo virðist sem í tilviki stefnanda hafi ekki vaknað grunur um það fyrir fæðinguna að barn hennar væri orðið eins stórt og raun bar vitni. Erfitt sé að meta fyrir fæðingu hversu stór börn séu orðin og hversu líklegt sé að kona geti fætt barn með eðlilegum hætti. Taldi nefndin ekki ámælisvert að stefnandi hafi ekki verið látin gangast undir frekari rannsóknir fyrir fæðinguna þar sem ekki voru vísbendingar um að erfiðleikar væru yfirvofandi í fæðingunni. Segir einnig í álitsgerðinni að nokkuð skiptar skoðanir séu um það hvort rétt sé að leyfa konum að byrja að rembast áður en útvíkkun sé að fullu lokið. Telja verði ljóst að í þeim tilvikum sem slíkt sé gert verði að sýna fyllstu aðgát og fylgjast náið með framvindu fæðingarinnar. Ef enginn framgangur sé í fæðingunni, líkt og raunin hafi verið í tilviki stefnanda, sé slíkt hættulegt. Ef gefin séu lyf til að örva sóttina geti það einnig leitt til þess að of mikið reyni á legið. Við skoðun á stefnanda eftir á sé ljóst að hún hafi verið látin rembast of lengi þar sem brestur kom í leg hennar við áreynsluna með þeim afleiðingum að blæðing varð og nema þurfti burtu leg hennar. Spurningin sé hins vegar hvort starfsfólk sjúkrahússins hefði átt að sjá þetta fyrir og bregðast öðruvísi við. Stefnandi hafi verið látin rembast þrátt fyrir að útvíkkun væri ekki að fullu lokið og henni gefin lyf til að örva sóttina. Þegar fæðingarlæknir hafi skoðað hana hafi hann ákveðið að láta hana hætta að rembast og draga úr rembingsþörfinni. Hún hafi síðan verið látin rembast aftur um nóttina án þess að árangur yrði. Þegar fæðingarlæknir skoði hana í framhaldi af því sé ákveðið að láta skoða hana á skurðstofu og eftir þá skoðun sé ákveðinn keisaraskurður. Nefndin telur að ámælisvert hafi verið að láta stefnanda rembast eins lengi og raun ber vitni án þess að nokkur framgangur yrði í fæðingunni. Telja verði mjög líklegt að brestur hafi komið í legið af þeim sökum og sé því orsök þess að nema þurfti burtu leg hennar eftir keisaraskurðinn. Í bréfi landlæknis til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins kemur fram að landlæknir er í meginatriðum sammála niðurstöðu Reynis Tómasar Geirssonar og nefndar um ágreiningsmál. Segir m.a. í bréfi landlæknis: „Of langur tími leið frá því að útvíkkun lauk þar til barnið fæddist eða tæplega sex klukkutímar. Tekið er undir það álit prófessorins að hæfilegur tími hefði átt að vera nærfellt helmingi styttri. Á þessum tíma var móðirin að rembast sem gæti hafa átt þátt í legbrestinum. Legbresturinn gæti einnig hafa orðið í keisaraskurðinum þegar reynt var að losa höfuð barnsins úr grindarinngangi. Eigi að síður bendir allt til að hinn langi tími sem að ofan er getið hafi verið megin áhrifavaldur legbrestsins og orsakað legbrottsnámið síðar.“ Í málinu hefur ekki verði sýnt fram á annað en að því fagfólki sem að fæðingunni stóð hefði átt að vera ljós sú hætta sem að steðjaði við það að of langur tími leið frá því að útvíkkun lauk þar til barnið fæddist. Eins og fram er komið, hefði hæfilegur tími átt að vera helmingi styttri en var í tilviki stefnanda. Að mati dómsins verður að telja það stórfellt gáleysi að bíða helmingi lengri tíma en eðlilegt má teljast með að framkvæma keisaraskurð. Teljast uppfyllt skilyrði 1. mgr. 26. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta. Teljast miskabætur til handa stefnanda hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna. Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu. Eins og aðild málsins háttar þykir því rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Guðmundar Ingva Sigurðssonar hdl., 280.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Skaðabótakröfu stefnanda vegna kostnaðar við ættleiðingar og tekjutap vegna ættleiðingar, 2.561.500 krónur, er vísað frá dómi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Pálínu Sif Gunnarsdóttur, 1.000.000 króna í miskabætur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Guðmundar Ingva Sigurðssonar hdl., 280.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 615/2006
Birting Áfrýjunarheimild Frávísun frá Hæstarétti
X var ákærð fyrir skjalafals og var dómur í málinu birtur henni 12. október 2006. Var strikað undir orðin ,,Ég uni dómi“ í texta sem hún undirritaði ásamt birtingarmanni og færður var með stimpli á endurrit dómsins. Af hálfu ríkissaksóknara var sama endurrit dómsins áritað viku síðar um að honum yrði ekki áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Nokkru síðar lýst verjandi X því yfir að hún hefði ákveðið að áfrýja dóminum og var tekið fram að hún hefði ekki tekið afstöðu til áfrýjunar málsins við móttöku dómsins. Ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu, en krafðist þess að málinu yrði vísað frá Hæstarétti sökum þess að X hefði áður lýst því með bindandi hætti að hún yndi hinum áfrýjaða dómi. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt áðurgreindum texta hefði X lýst því yfir við birtingarmann að hún yndi niðurstöðu dómsins. Samkvæmt 3. mgr. 87. gr. laga nr. 91/1991, sem talin var eiga við með lögjöfnun, teldist efni þessa birtingarvottorðs rétt þar til hið gagnstæða sannaðist. Var ekki talið að X hefði hnekkt því sem fram kæmi í vottorðinu og því lagt til grundvallar að hún hefði gefið umrædda yfirlýsingu og með því afsalað sér rétti til málskots svo bindandi væri. Áfrýjun héraðsdóms af hennar hendi, sem síðar var lýst yfir, var þessu ósamþýðanleg og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. nóvember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærða krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Þá krefst hún þess að ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar verði endurskoðað. Hinn áfrýjaði dómur var uppkveðinn í þinghaldi 27. september 2006 og var ákærða þar ekki stödd. Dómurinn var birtur henni 12. október sama ár og eftirfarandi texti, sem hún undirritaði ásamt birtingarmanni, færður með stimpli á endurrit dómsins: „Framanskráður dómur er birtur mér í dag. Ég hef tekið við leiðbeiningum um rétt til áfrýjunar og áfrýjunarfrest og verið kynnt rækilega skilyrði frestunar refsingar og afleiðingar skilorðsrofa. Ég uni dómi / tek áfrýjunarfrest.“ Strikað var undir fyrri orðin þrjú í lokamálslið þessa texta og yfir tvö síðustu orðin. Af hálfu ríkissaksóknara var sama endurrit dómsins áritað 19. október 2006 um að honum yrði ekki áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Með bréfi til ríkissaksóknara 25. sama mánaðar tilkynnti verjandi ákærðu að hún hafi ákveðið að áfrýja dóminum. Því svaraði ríkissaksóknari með bréfi 27. sama mánaðar, þar sem vísað var til þess að ákærða hafi við birtingu dómsins lýst því að hún yndi honum og ríkissaksóknari í framhaldi af því ritað á endurrit hans að honum yrði ekki áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Með þessu hafi dómurinn orðið endanlegur og yrði áfrýjunarstefna því ekki gefin út vegna yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Verjandi ákærðu ítrekaði þessa yfirlýsingu hennar í bréfi til ríkissaksóknara 14. nóvember 2006, þar sem greint var frá því að hún hafi ekki verið kvödd fyrir dóm til að vera stödd við uppkvaðningu héraðsdóms. Í bréfinu sagði síðan: „Svo er það að aðili/stefnuvottur birtist á heimili X til að birta henni ofantilgreindan dóm og bað hana um að kvitta fyrir móttöku á dómnum. Þessi heimsókn kom mjög á X og áritaði hún að hún hefði móttekið dóminn. X segist alls enga afstöðu hafa tekið til áfrýjunar máls við móttöku dómsins en henni er með öllu ókunnugt um áfrýjunarmöguleika málsins – enginn hafði upplýst X um hennar réttarstöðu og möguleika á að bera málið undir Hæstarétt. ... Eins og málið liggur fyrir hefur X af hreinni vankunnáttu sett nafn sitt á rangan stað á hinu staðlaða birtingarvottorði – X hefur aðeins tekið eina ákvörðun vegna þessa dóms og er sú ákvörðun að málinu verði áfrýjað til Hæstaréttar.“ Í framhaldi af þessu gaf ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu, en hann krefst þess af hálfu ákæruvaldsins að málinu verði vísað frá Hæstarétti sökum þess að ákærða hafi áður lýst því svo að bindandi sé að hún yndi hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt áðurgreindum texta, sem færður var með stimpli á endurrit hins áfrýjaða dóms, hefur ákærða lýst því yfir við birtingarmann að hún yndi við niðurstöðu dómsins. Svo sem áður kom fram hefur ákærða borið því við að hún hafi enga slíka yfirlýsingu gefið. Samkvæmt 3. mgr. 87. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem á hér við með lögjöfnun, telst efni þessa birtingarvottorðs rétt þar til það gagnstæða sannast. Ákærða hefur engar sönnur fært til að hnekkja því, sem fram kemur í vottorðinu. Verður af þessum sökum að leggja til grundvallar að hún hafi gefið þá yfirlýsingu, sem þar er greint frá, og með því afsalað sér rétti til málskots svo að bindandi sé. Áfrýjun héraðsdóms af hennar hendi, sem síðar var lýst yfir, var þessu ósamþýðanleg. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Ákærða, X, greiði áfrýjunarkostnað málsins, 141.627 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 27. september 2006. Mál þetta er höfðað með ákæru Lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 20. janúar 2006, á hendur X, kt. [...], Reykjavík, ,,fyrir skjalafals, með því að hafa í mars 2005 selt KB banka hf., skuldabréf að fjárhæð kr. 535.000.- með skálfskuldarábyrgð, sem ákærða gaf út 8. mars 2005 og falsaði með því að rita nafn A, kt. [...], í reit fyrir samþykki sjálfskuldarábyrgðarmanns á láninu. Ákæruvaldið telur háttsemi ákærðu varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruvaldið krefst þess að ákærða verði dæmdur til refsingar. ” Verjandi ákærðu krefst þess að hún verði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærðu verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og verði refsing dæmd þá verði hún bundin skilorði. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málið var þingfest þann 17. mars s.l., en ákærða boðaði þá forföll og var málinu frestað til 28. mars. Þann dag kom ákærða fyrir dóminn og óskaði eftir því að henni yrði skipaður verjandi í máli þessu. Var málinu frestað til 8. maí s.l. Aðalmeðferð fór fram þann 13. september s.l. og var málið dómtekið sama dag. Málsatvik: Samkvæmt gögnum málsins kærði A þann 26. júlí 2005 til rannsóknardeildar lögreglunnar á Selfossi nafnritun sína sem sjálfskuldarábyrgðaraðila á skuldabréf sem ákærða gaf út þann 8. mars 2005. Skuldabréf þetta var að fjárhæð kr. 535.000.- og gefið út til KB banka til fimm ára með mánaðarlegri afborgun í fyrsta sinn 1. apríl 2005. Bar skuldabréfið samtals 14.95% vexti. Auk A hafði B, kt. [...] einnig ritað á bréfið sem sjálfskuldaraðili. Sagðist A ekki hafa vitað um skuldabréf þetta fyrr en hún fékk tilkynningu um vanskil á því í pósti frá KB banka í júní s.l. Sagði A fyrir lögreglu að hún hefði einu sinni skrifað uppá skuldabréf fyrir ákærðu auk þess að vera í ábyrgð vegna yfirdráttar hennar. Þann 12. september 2005 mætti ákærða til lögreglunnar á Egilsstöðum í skýrslutöku. Sagði hún þar í lögregluskýrslu að hún kannaðist við umrætt skuldabréf. Kveður hún skuldabréfið hafa komið til af því að yfirdráttarheimild hennar hjá KB banka hafi verið að renna úr gildi. Hún kvað yfirdráttarheimildina hafa verið kr. 440.000.- og hafi A verið ábyrgðarmaður vegna hennar. Segir hún að A hafi verið fulljóst að hún þurfti að taka umrætt lán. Segir hún að hún hafi ritað nafn A á skuldabréfið en hafi talið sig hafa samþykki hennar fyrir því, sérstaklega af því að þetta lán var í raun framlenging á yfirdrætti hennar. Kvað hún sig og A hafa verið góðar vinkonur á þessum tíma en hún kvaðst hafa notað sitt nafn til að fá yfirdrátt, en þær hafi báðar notið góðs af honum. Segir hún að síðan hafi slettst upp á vinskapinn og þær farið í sitt hvora áttina. Segir ákærða að um tíma hafi umrætt lán farið í vanskil sökum lítillar útborgunar hjá henni. Á sama tíma hafi A verið að reyna að fá lán í banka en verið synjað sökum vanskila á þessu láni sem hér er um rætt. Hún kveðst telja að það sé ástæðan fyrir því að þessi kæra hafi verið lögð fram. Hún segir aðspurð að hún hafi ritað nafn A á bréfið en aðrir hafi ritað nöfn sín sjálfir á bréfið. Segir ákærða að vitundarvottarnir hafi ekki verið viðstaddir undirritanir á skuldabréfið. Segir ákærða að hún hafi fengið skuldabréfið í bankanum og hafi farið með það heim, þar hafi hún beðið eftir A, sem ætlaði að setja nafn sitt á bréfið. Þar hafi bréfið verið fyllt út. Hún kveður A hafa tafist og helgin verið að nálgast og því hafi hún freistast til að rita nafn A á bréfið, aðallega til að koma því í bankann fyrir helgina. Hún kveðst síðan hafa farið með það í bankann þar sem tekið var við bréfinu. Hún kveður andvirði skuldabréfsins hafa verið lagt inn á reikning nr. 191078 hjá KB banka á Selfossi sem sé í hennar eigu. Ákærða hvað skuldabréfið vera í skilum þegar umrædd lögregluskýrsla var tekin. Ákærða segir í skýrslunni að hún hafi aldrei ætlað að láta þetta lán falla á einn eða neinn. Í lögregluskýrslu sem tekin var af vitninu kemur fram að hann hafi skrifað nafn sitt á umrætt skuldabréf sem vottur að undirritun útgefanda og gert það í góðri trú um að allt væri rétt gert. Segir hann að ákærða hafi komið með skuldabréfið á vinnustað hans og D á Selfossi snemma þessa árs og fengið þá til að vera vitundarvotta á skuldabréfinu og kvaðst C hafa skrifað nafn sitt á það. Vitnið segist ekki hafa vitað um að nafn A hafi verið falsað. Kvaðst hann vita hver A og B væru en kvaðst þekkja ákærðu í gegnum D. Í lögregluskýrslu kemur fram hjá vitninu D að hann þekki umrætt skuldabréf og kannast við undirskrift sína á bréfið. Hann skýrði frá því að í byrjun árs 2005 hafi ákærða hafi komið á vinnustað hans og C að [...] á Selfossi og beðið þá um að skrifa nöfn sín á skuldabréfið sem vitundarvottar. Kvaðst D hafa skrifað nafn sitt sem vottur að réttri dagsetningu og undirritun útgefanda. Hann kvað sjálfskuldarábyrgðarmenn ekki hafa verið á staðnum en nöfn þeirra A og B hafi verið komin á skjalið þegar ákærða kom með það til hans og því hafi hann ekki verið vitni að þeirri undirritun. D kvað það líklega hafa verið í maí 2005 að A hafi hringt í hann og sagt honum frá því að hún hafi verið að fá tilkynningu um vanskil á skuldabréfi sem hún hafi ekki haft neina hugmynd um. D kvaðst þá hafa hringt í X og spurt hana út í skuldabréfið og fengið þau svör frá X að henni þætti allt í lagi að skrifa sjálf nafn A á skuldabréfið því hún hafi gert slíkt áður. Jafnframt kvað D X hafa sagt honum að ástæðan fyrir því að hún ritaði nafn A á skuldabréfið hafi verið þá að hún hafi þurft að koma bréfinu áfram með hraði og hún hafi verið að redda sér fyrir horn. Þann 17 október 2005 var aftur tekin skýrsla hjá lögreglunni á Selfossi af A. Segir hún í þeirri skýrslu að hún hafi enga hugmynd haft um umrætt skuldabréf sem ákærða gaf út og skráði A sem sjálfskuldarábyrgðaraðila á. Hún kvaðst heldur ekki hafa gefið ákærðu neitt vilyrði fyrir því að vera í ábyrgð fyrir frekari skuldum. Fyrstu vitneskju sína af þessum skuldabréfi kvað hún hafa verið í júní síðastliðnum þegar hún fékk tilkynningu um vanskil skuldabréfins. Sagði vitnið að hún væri ábyrgðarmaður á öðru skuldabréfi fyrir ákærðu en það sé algjörlega ótengt þessu skuldabréfi sem nafn hennar hafi verið falsað á. Í þessari lögregluskýrslu er það borið undir vitnið að ákærða hafi borið að hún hefði verið að bíða eftir vitninu til að skrifa undir skuldabréfið þar sem hún hafi ætlað sér að gera það. Vitnið kvað þetta ekki rétt, hún hafi aldrei gefið ákærðu vilyrði fyrir því að skrifa undir skuldabréf og ákærða aldrei nefnt þetta skuldabréf við hana. Þann 18. október 2005 gaf B kt. [...], Selfossi skýrslu hjá lögreglunni á Selfossi og segir í þeirri skýrslu að hún hafi undirritað umrætt skuldabréf sem sjálfskuldarmaður. Hafi hún verið stödd heima hjá ákærðu að [...] á Selfossi í byrjun marsmánaðar 2005 þegar ákærða bað hana um að vera annar ábyrgðarmaður á skuldabréfi þessu. Vitnið kvað ákærðu hafa sjálfa skrifað nafn A sem fyrsta ábyrgðarmann, hún hafi séð það með eigin augum. Sagði vitnið að ákærða hefði sagt við hana að hún hefði leyfi A til að skrifa nafn hennar á skuldabréfið. Segir B í skýrslunni að fyrr þennan sama dag hafi ákærða verið heima hjá henni, en íbúðir þeirra væru á sama stigagangi á móti hvor annari að [...] og [...]. Þar kvað hún ákærðu hafa verið að skrifa nafn A oft á blað. Vitnið kvaðs hafa spurt ákærðu að því af hverju hún væri að skrifa nafn A svo oft. Vitnið sagði að ákærða hefði sagt henni að hún ætlaði að fá lán og hún þyrfti ábyrgðarmenn. Sagði ákærða vitninu að hún hefði fengið leyfi hjá A til að nota nafn hennar á skuldabréfið. Segir vitnið í umræddri lögregluskýrslu að hún hafi hringt í A um kvöldið þennan dag sem ákærða hafi skrifað nafn hennar á skuldabréfið og spurt hana í símann hvort hún hafi gefið ákærðu leyfi til að nota nafn hennar sem ábyrgðarmann á skuldabréfið. Kvað vitnið að A hafi neitað því og ekki viljað trúa henni. Það hafi svo ekki verið fyrr en í vor að A hafi hringt í hana og spurt frekar út í skuldabréfið enda hafi hún þá verið að fá tilkynningu frá bankanum um vanskil. Vitnaskýrslur fyrir dómi. Við aðalmeðferð máls þessa gaf ákærða skýrslu, einnig vitnin A, B, D og C. Ákærða játti því aðspurð fyrir dóminum að hún hefði skrifað nafn A sem sjálfskuldaraðila á skuldabréfið. Hún hafi tekið skuldabréfið hjá KB banka til að greiða niður yfirdrátt sem hún hefði verið með hjá bankanum. Sagði hún að hún hafi fengið leyfi A til að skrifa nafn hennar á bréfið. Hún sagðist hafa talað við A í síma og fengið heimild hennar til að rita nafn hennar á þann hátt. A hafi ekki komist til hennar í tæka tíð til að undirrita bréfið sjálf og því hafi þessi ákvörðun verið tekið til að koma skuldabréfinu til bankans þar sem yfirdráttarheimild hennar hafi verið að falla niður. Ákærða neitaði því að hafa æft sig í að skrifa nafn A heima hjá vitninu B. Sagði hún að D og C hefðu vottað bréfið sama dag og hún undirritaði það. Ákærða staðfesti fyrir dómi að A hefði verið ábyrgðarmaður á yfirdráttarskuld hennar hjá KB banka en hún hefði breytt þeirri skuld yfir í skuldabréfalán. Sagði hún að í hvert sinn sem yfirdráttur hennar hefði hækkað, “ yfirdrátturinn hafi orðið til í mörgum bitum”, þá hafi A komið með henni í bankann til að undirrita með eigin hendi ábyrgð sína. Sagði ákærða að yfirdrátturinn hafi orðið til vegna þess að ákærða og A hafi notað reikning ákærðu til neyslu fyrir þær báðar. Yfirdrátturinn hafi verið kominn í um 500.000.- krónur eða meira. Sagði hún að yfirdrátturinn hefði átt að falla úr gildi 1. mars og bankinn hefði ekki viljað framlengja hann þar sem hún hafi ekki haft neinar tekjur. Ákærða sagði að A hafi ekki heldur haft neinar tekjur og því hafi verið samkomulag þeirra á milli að taka lán til að greiða upp yfirdráttarskuldina. Ákærða fullyrðir að hún hafi talið sig hafa heimild frá A til að skrifa hennar nafn á skuldabréfið, öðruvísi hefði hún ekki gert þetta. Sagði ákærða að þegar bankinn hafi verið búinn að kaupa skuldabréfið þá hafi vantað rúmlega þrjú þúsund krónur uppá að yfirdrátturinn hafi verið fullgreiddur. Ákærða segist fyrst hafa fengið vitneskju um að A hafi kært undirritun hennar þegar lögreglan kallaði hana til yfirheyrslu í september 2005. Ákærða sagði að bréf þetta hefði aldrei verið rætt neitt sérstaklega á milli ákærðu, A eða B eftir að það hafi verið keypt af bankanum. Ákærða sagði að bréfið hefði farið í vanskil sumarið 2005 en hún hafi náð að koma því aftur í skil. Vitnið B kom fyrir dóminn og staðfesti að hún hefði sjálf áritað nafn sitt á umrætt skuldabréf sem sjálfskuldaraðili. Sagði hún að ákærða hefði hins vegar verið að æfa sig á því að skrifa nafn a heima hjá vitninu. Hún sagðist hafa hringt í A og spurt hana hvort hún hafi vitað um nafnritun hennar á skuldabréfið. Sagði hún að A hafi brugðist þannig við að hún hafi ekki sagst trúa henni. Vitnið sagðist hafa hringt í A sama kvöld og hún undirritaði skuldabréfið sjálf. Sagðist hún hafa talið að skuldabréfið hafi átt að fara til greiðslu á skuldum ákærðu. Taldi vitnið að hér væri um nýtt lán að ræða hjá ákærðu. Vitnið sagðist ekki vita til þess að umrætt bréf hafi verið rætt sérstaklega eða skuldir ákærðu þegar þær, vitnið, ákærða og A hittust eftir útgáfu skuldabréfsins. Ítrekaði vitnið að hún hafi talið að ákærða hafi verið að taka lán til að bjarga skuldunum sínum. Vitnið segist ekki hafa heyrt ákærðu hringja í A til að fá heimild til að undirrita skuldabréfið. Vitnir A kom fyrir dóminn. Sagðist hún aðspurð fyrst hafa fengið vitneskju um bréfið í apríl 2005 hélt hún. Hún hafði fengið tilkynningu frá bankanum um að hún hafi skrifað undir þetta bréf en hafði ekki áttað sig á því að umrædd tilkynning hafi verið vegna þessa bréfs sem ákært er fyrir heldur vegna yfirdráttar sem hún var í ábyrgð fyrir fyrir ákærðu. Vitnið neitar því að B hafi hringt í sig og sagt henni frá því að ákærða hafi skrifað nafn hennar á skuldabréf. Neitar hún að yfirdráttur ákærðu hafi verið notaður til sameiginlegrar framfærslu þeirra þegar vitnið var statt hjá ákærðu. Vitnið neitar því að hafa gefið samþykki sitt fyrir því að vera í sjálfskuldarábyrgð fyrir nýju láni hjá ákærðu í þeim tilgangi að gera upp yfirdrátt ákærðu, ákærða hafi aldrei nefnt það við hana. Vitnið neitar aðspurð af verjanda að hún hafi verið á framfærslu ákærðu þegar hún var í heimsókn hjá henni. Vitnið segir varðandi yfirdráttinn að ákærða hafi sagt henni að hún ætti um milljón í peningum í banka sem myndi losna um haustið sem ætti að fara í að greiða upp yfirdráttinn. Því hafi yfirdráttarskuldin átt að vera tímabundin. Sagði vitnið að þegar hún fékk tilkynninguna frá bankanum í apríl þá hafi hún dregið þá ályktun að um tilkynningu hafi verið að ræða sem tilheyrði yfirdráttarskuldinni. Vitnið var staðfast í framburði sínum um að hún hafi litið á tilkynninguna, sem hún fékk í apríl 2005 tilheyrandi þeirri ábyrgð sem hún var í vegna yfirdráttar ákærðu. Hún hafi ekki sett það í samhengi við nýtt skuldabréf. Það hafi ekki verið fyrr en hún hafi fengið tilkynningu í júní 2005 frá bankanum um vanskil á umræddu skuldabréfi sem hún hafi gert sér grein fyrir því að um aðra skuld væri að ræða en yfirdráttarskuld ákærðu. Í framhaldi hafi hún haft samband við bankann sem hafi upplýst hana um skuldabréfið og leiðbeint henni um það að kæra til lögreglu áritun hennar. Þá bera bæði vitnin B og D að A hafi hringt í þau þegar hún fékk tilkynninguna um vanskilin og rætt við þau að ákærða hafi notað nafn hennar á skuldabréfið. Vitnið D, kom fyrir dóminn. Kannaðist hann við undirritun sína á skuldabréfið sem vottur. Sagði hann að búið hefði verið að undirrita skuldabréfið, af ákærðu, A og B þegar ákærða kom með bréfið til sín. Hann hafi á þeim tímapunkti ekki hafa vitað annað en að í lagi væri með allar undirskriftir. Hann sagðist ekkert hafa vitað um tilurð nafnritunar A fyrr en hún hafi hringt í sig um sumarið, júní eða júlí 2005 og sagt honum að ákærða hafi notað nafn hennar án leyfis hennar. Sagði hann að ákærða hefði sagt sér að A hafi leyft henni að nota nafn hennar á skuldabréfið, hún hafi gert það áður og það hafi alltaf verið í lagi. Aðspurður sagði vitnið að þau hafi kannski hist í eitt skipti heima hjá ákærðu eftir útgáfu skuldabréfsins en fjármál ákærðu hafi ekki verið rædd. Sagðist hann lítillega vita um fjármál ákærðu en ekki að A hafi verið í ábyrgðum fyrir ákærðu fyrr en eftir að A hafði haft samband við sig þegar hún fékk vitneskju um tilurð skuldabréfsins. Vitnið neitaði að A hefði nefnt það við sig að skuldabréfið hafi verið til greiðslu á yfirdráttarskuld ákærðu, það hafi verið ákærða sem hefði sagt vitninu að skuldabréfið hafi verið til greiðslu á yfirdrætti hennar. Vitnið C, kt. [...], Selfossi kom fyrir dóminn. Kannaðist vitnið við undiritun sína sem vitundarvottur á skuldabréfið en man ekki eftir því hverjir voru búnir að undirrita bréfið þegar hann vottaði undirskriftir. Niðurstöður: Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal sá sem notar falsað skjal til þess að blekkja með því í lögskiptum sæta fangelsi allt að 8 árum. Þá segir í 2. málslið 1. mgr. að það skuli einkum metið refsingu til þyngingar, ef skjalið er notað sem opinbert skjal, viðskiptabréf eða erfðaskrá. Viðurkennt er af hálfu ákærðu að hún ritaði nafn A á skuldabréf nr. 063007 útgefið 8. mars 2005 sem sjálfskuldarábyrgðarmann. Auk þess liggur fyrir, bæði með játningu ákærðu og yfirlýsingu frá KB banka að umrætt skuldabréf var keypt af bankanum þann 17. mars 2005 og að sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingin hafi verið felld niður 13. maí 2005. Því eru skilyrði 1. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1940 uppfyllt, þ.e. að nafnritunin átti sér stað og skuldabréfið var notað í lögskiptum ákærðu og KB banka. Þá ber að skoða hvort ákærða var í góðri trú um að henni hafi verið heimilt að skrifa nafn A á skuldabréfið án þess að hafa til þess skriflegt umboð. Í viðskiptabréfareglum er gert ráð fyrir því að þeir sem taka á sig skuldbindingar undirriti með eigin hendi nafn sitt nema til þess sé veitt sérstakt umboð. Er einnig gert ráð fyrir því að vitundarvottar votti réttar dagsetningar, undirskriftir og fjárræði aðila. Í þessu tilviki voru ábyrgðarmenn búnir að undirrita skuldabréfið þegar vottun fór fram. Ákærða upplýsti vitundarvottana ekki um það að hún hefði sjálf ritað nafn A á skuldabréfið. Hefur vottunin því lítið gildi við sönnun í máli þessu nema þá að hún styðji ásetning ákærðu um að misnota nafnritun A. Öll framkvæmd ákærðu í máli þessu ber með sér, sérstaklega með það fyrir augum sem vitnið B bar fyrir lögreglu og dóminum að ákærða hafi verið að æfa sig í að skrifa nafn A á blað fyrr um daginn, að ásetningur hafi verið hjá ákærðu um að notfæra sér nafn A á skuldabréfið til hagsbóta fyrir sig í viðskiptum við KB banka. Ákærða upplýsti í dóminum að yfirdráttur hennar á reikningi 191078 hafi verið að fara í lögfræðiinnheimtu og hafi verið yfir 500.000 þúsund krónur. Nýja skuldabréfið var hins vegar til 5 ára með mánaðarlegri afborgun. Skipti skuldabréf þetta ákærðu því miklu máli fjárhagslega og því var um fjárhaglegan ávinning að ræða hvað hana varðar. Ákærða hélt því fram fyrir dóminum að A hafi haft fjárhagslegan ávinning af útgáfu þessa skuldabréfs og hafi það því verið henni í hag að það hafi verið selt bankanum. Að öðrum kosti væri hún sennilega að fá á sig fleiri hundruð þúsund króna kröfur frá bankanum sem ábyrgðarmaður fyrir yfirdráttarskuldinni. Slíkt er með öllu ósannað í máli þessu og hefur ekki áhrif á niðurstöðu málsins. Framburður vitnisins A fyrir dóminum var í fullu samræmi við skýrslu hennar hjá lögreglu. Þrátt fyrir að verjandi hafi ítrekað reynt að rugla vitnið með því að halda því fram að umrætt skuldabréf og yfirdráttarskuld ákærðu hafi í raun verið ein og sama skuldin og þess vegna bæri vitnið líka ábyrgð á skuldabréfinu, þá var vitnið stöðugt í þeim framburði sínum að þegar hún fékk fyrsta bréfið frá bankanum um að hún hefði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddu skuldabréfi þar sem fjárhæð bréfsins kom fram, þá hafi hún talið að sú tilkynning tengdist yfirdráttarskuldinni og því hafi hún ekki aðhafst neitt í framhaldi af því bréfi. Hún hafi verið alls grunlaus um að um nýja skuld gæti verið að ræða. Það hafi ekki verið fyrr en hún hafi fengið tilkynningu um vanskil bréfsins að hún hafði samband við bankann til að fá skýringar á vanskilunum að henni hafi verið ljóst um hvað málið snerist. Er sá framburður hennar trúverðugur, meðal annars með hliðsjón af því að fjárhæð yfirdráttarins var þá orðinn rúmlega fimm hundruð þúsund krónur en fjárhæð skuldabréfsins 535.000.- krónur og dugði rétt tæplega upp yfirdráttarskuldina samkvæmt framburði ákærðu. Einnig styður það framburð vitnisins að hún hafði samband bæði við B og D í framhaldi af því að hún fékk tilkynninguna frá bankanum um vanskilin um sumarið 2005 og sagði þeim að hún hefði ekki haft vitneskju um að ákærða hefði notað nafn hennar. Vitnið B hélt því fram, bæði hjá lögreglu og fyrir dóminum að hún hefði orðið vitni að því að ákærða æfði sig í því að rita nafn A á blað. Bendir það eindregið til að ákærða hafi ætlað sér að kaupandi bréfsins sem var KB banki, gerði ekki athugasemdir við þá undirritun, tilgangurinn hefur augljóslega verið sá að blekkja í þeim lögskiptum. Er því um augljósan ásetning að ræða og brotið fullframið. Ákærða hefur ekki sýnt fram á að samþykki A hafi legið fyrir þegar ákærða ritaði nafn hennar á skuldabréfið né að hún hafi veitt samþykki sitt síðar fyrir því og þykir því sannað í málinu að öllu framansögðu virtu, að ákærða hafi gerst sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og því unnið til refsingar skv. 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framlögðu sakavottorði var ákærða dæmd þann 24. september 2001 í 30 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga og í mars 2002 gerði ákærða sátt hjá lögreglustjóranum í Reykjavík vegna brota gegn 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. umfl. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og var svipt ökurétti í 2 mánuði auk þess að greiða 55 þúsund króna sekt í ríkissjóð. Hafa brot þessi ekki áhrif á ákvörðun refsingar nú. Þegar allt það er virt sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Þykir mega fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, skal ákærða greiða málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns sem ákvarðast kr. 74.700.- Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Enginn annar sakarkostnaður hefur hlotist af máli þessu. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærða, X skal sæta fangelsi í tvo mánuði. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærða greiði málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns Jóns Egilssonar hdl kr. 74.700.-
Mál nr. 358/2015
Tekjuskattur Útsvar Virðisaukaskattur Bókhald Dómur Ómerking héraðsdóms
X var ákærður fyrir meiriháttar brot gegn skattalögum og 1. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í sjálfstæðri atvinnustarfsemi sinni skilað efnislega röngum skattframtölum og virðisaukaskattsskýrslum vegna áranna 2005 til 2009 og ekki staðið skil á þeim gjöldum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hvað sem liði skýringum sakflytjenda hefði engin niðurstaða fengist á því til hvaða gagna héraðsdómur hefði litið og lagt til grundvallar þegar ætluð heildarvanskil X voru metin. Var því talið að verulegir annmarkar hefðu verið á samningu hins áfrýjaða dóms, sbr. f. og g. liði 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 8. maí 2015. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallegaað málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af „kröfumákæruvalds er lúta að því að viðskipti hans með hross á árunum 2005 og 2006hafi verið framtalsskyld sem rekstrartekjur, sem og að þau hafi átt að beravirðisaukaskatt. Jafnframt er krafist sýknu af refsikröfum ákæruvaldsins erbyggjast á því að ákærði hafi vanrækt að standa skil á tekjuskatti, útsvari ogvirðisaukaskatti vegna ofangreindra viðskipta. Þá er og krafist sýknu afrefsikröfum ákæruvalds sem byggðar eru á því að ákærði hafi látið undir höfuðleggjast að halda bókhald og varðveita bókhaldsgögn fyrir ofangreind tímabilvegna umræddra viðskipta. Af hálfu ákærða er og krafist sýknu af refsikröfumákæruvalds byggðum á því að ákærði hafi vantalið tekjuskatts- og útsvarsstofnsinn fyrir árið 2007 (þ.e. gjaldárið 2008) sem og að ákærði hafi eigi staðiðskil á virðisaukaskatti vegna ársins 2007.“ Að þessu frágengnu er þess krafistað að refsing ákærða verði milduð en ella að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur.Í málinu er meðal annarsdeilt um fjárhæð ætlaðra vanskila ákærða vegna greiðslu á tekjuskatti ogútsvari annars vegar og virðisaukaskatti hins vegar vegna áranna 2005 til 2009.Í ákæru var miðað við að fjárhæð ætlaðra vanskila næmi alls 57.399.590 krónum.Undir rekstri málsins lagði ákærði fram nokkurn fjölda gagna og freistaði þessá þeim grundvelli að sýna fram á að ætluð vanskil næmu lægri fjárhæð en gengiðvar út frá í ákæru. Af því tilefni lagði ákæruvaldið fram við upphafaðalmeðferðar málsins í héraði endurskoðað yfirlit vegna vangoldinstekjuskatts, útsvars og virðisaukaskatts og nam fjárhæð ætlaðra vangreiddraskatta samkvæmt því 53.826.938 krónum. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er miðaðvið að umrædd fjárhæð nemi 52.023.773 krónum og rökstutt með þeim hætti að „Hefurþá verið tekið tillit til hluta af þeim kostnaðargögnum sem ákærði aflaði undirrekstri málsins, svo og reiknings fyrir hestinum [...] frá [...]sem ákærðikeypti í maí 2008, ...“ Ekki hefur reynst unnt að staðreyna til hvaða gagnanákvæmlega var litið af hálfu héraðsdóms við ákvörðun þessarar fjárhæðar. Við flutning málsinsfyrir Hæstarétti var af hálfu ákæruvaldsins byggt á því, að teknu tilliti tilreikninga og gagna sem ákærði hafði lagt fram í héraði, að fjárhæð ætlaðra vanskilanæmi í heild 52.558.812 krónum. Af hálfu ákærða var ekki gerð athugasemd við aðsú fjárhæð væri í samræmi við þau gögn sem tekið var tillit til í niðurstöðumhéraðsdóms þrátt fyrir þann tölulega mismun sem væri fyrir hendi. Af hálfuákærða var á því byggt að lækka bæri fjárhæð ætlaðra vanskila mun meira enákæruvaldið fellst á og þá eftir sem áður á grundvelli hinna ýmsu gagna semhann hefur lagt fram. Byggir ákærði á því að ætluð vanskil nemi 42.711.058 krónum.Hvað sem líður skýringumsakflytjenda fyrir Hæstarétti hefur engin niðurstaða fengist á því til hvaðagagna héraðsdómur leit þegar lagt var til grundvallar dómi að miða ætluð heildarvanskilákærða við 52.023.773 krónur. Sú afstaða sakflytjenda að sammælast um það að sú fjárhæð sem ákæruvaldiðleggur nú til grundvallar ætluðum vanskilum sé í samræmi við þau gögn sem tekiðvar tillit til í niðurstöðum héraðsdóms fær því ekki breytt að fyrir hendi eróútskýrður tölulegur munur á þeirri fjárhæð og þeirri tölu sem byggt er á íhinum áfrýjaða dómi og ákærði byggir sem fyrr á því fyrir Hæstarétti að lítaberi til allra þeirra sömu gagna og hann gerði undir rekstri málsins í héraði.Það verður hins vegar með engu móti staðreynt á hvaða gögnum héraðsdómur byggðisína tölulegu niðurstöðu.Samkvæmtþví, sem rakið hefur verið, eru svo verulegir annmarkar á samningu hinsáfrýjaða dóms, sbr. einkum f. og g. liði 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann af þeim sökumog vísa málinu heim í hérað til dómsálagningar að nýju. Ákvörðunsakarkostnaðar í héraði bíður nýs efnisdóms í málinu.Áfrýjunarkostnaðurmálsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda ákærðasem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð: Hinn áfrýjaðidómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju.Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunverjanda ákærða, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjaness 24. apríl 2015.Mál þetta, sem var tekið til dóms27. mars síðastliðinn, er höfðað af sérstökum saksóknara með ákæru útgefinni 5.febrúar 2014 á hendur X, kennitala [...], [...] [...], „fyrir meiri háttar brotgegn skattalögum, framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi á Íslandi, með því aðhafa: Staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2006 til og með og 2010 vegna rekstraráranna 2005 til og með 2009 og þannig skýrt rangt frá rekstrartekjum sínum vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar, sem honum bar að telja fram skv. 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. einnig 19. og 21. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaganna. Með þessu vantaldi ákærði tekjuskatts- og útsvarsstofn sinn um samtals 154.026.108 krónur og kom sér þannig undan greiðslu tekjuskatts og útsvars að fjárhæð samtals 39.788.896 krónur, sem sundurliðast sem hér greinir: Gjaldárið2006:Tekjuskattur og útsvar:Framtaldar tekjur : kr. 5.852.160Vanframtaldar rekstrartekjur : kr. 1.252.089Möguleg rekstrargjöld: kr. 0 kr. 1.252.089Tekjuskattur, skattprósenta24,75% kr. 309.892Útsvar, útsvarsprósenta 12,70% kr. 159.015Sérstakur tekjuskattur 2% kr. 34.274 Vangreiddur tekjuskattur ogútsvar samtals: kr. 503.181Gjaldárið2007:Tekjuskattur og útsvar:Framtaldar tekjur : kr. 7.849.160Vanframtaldar rekstrartekjur : kr. 2.570.040Möguleg rekstrargjöld: kr. 0 kr. 2.570.040Tekjuskattur, skattprósenta23,75% kr. 610.384Útsvar, útsvarsprósenta 12,70% kr. 326.395 Vangreiddur tekjuskattur ogútsvar samtals: kr. 936.779Gjaldárið2008:Tekjuskattur og útsvar:Framtaldar tekjur : kr. 4.579.200Tekju- og útskattur:Vanframtaldar rekstrartekjur : kr. 27.289.157Möguleg rekstrargjöld: kr. 21.114.864 kr. 6.174.293Tekjuskattur, skattprósenta22,75% kr. 1.404.651Útsvar, útsvarsprósenta 12,70% kr.784.135 Vangreiddur tekjuskattur ogútsvar samtals: kr. 2.188.786Gjaldárið2009:Tekjuskattur og útsvar:Framtaldar tekjur : kr. 5.727.272Tekju- og útskattur:Vanframtaldar rekstrartekjur : kr. 93.793.408Möguleg rekstrargjöld: kr. 17.680.585 kr. 76.112.823Tekjuskattur, skattprósenta22,75% kr. 17.315.667Útsvar, útsvarsprósenta 12,70% kr. 9.666.328 Vangreiddur tekjuskattur ogútsvar samtals: kr. 26.981.995Gjaldárið2010:Tekjuskattur og útsvar:Framtaldar tekjur : kr. 0Tekju- og útskattur:Vanframtaldar rekstrartekjur : kr. 29.121.414Möguleg rekstrargjöld: kr. 3.212.851 kr. 25.908.563Tekjuskattur, skattprósenta 24,10% kr. 6.243.964Útsvar, útsvarsprósenta 13,28% kr. 3.440.657Persónuafsláttur kr. -506.466 Vangreiddur tekjuskattur ogútsvar samtals: kr. 9.178.155Samtals vanframtaldarrekstrartekjur: kr. 154.026.108Samtalsvangreiddur tekjuskattur og útsvar: kr.39.788.896Staðið skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum vegna rekstraráranna 2005 til og með 2009 vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í starfseminni, vegna uppgjörstímabilanna janúar – febrúar, maí - júní og september – október 2005, september – október og nóvember – desember 2006, mars – apríl, september – október og nóvember – desember 2007, janúar – febrúar, mars – apríl, maí – júní, september – október og nóvember – desember 2008 og mars – apríl, maí – júní, júlí – ágúst, september – október og nóvember – desember 2009 í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 17.610.694, sem sundurliðast sem hér greinir: Árið 2005janúar – febrúar kr. 147.590maí - júní kr. 59.036september – október kr. 100.135 kr. 306.761Árið 2006september – október kr. 531.266nóvember – desember kr. 98.394 kr. 629.660Árið 2007mars – apríl kr. 4.678.614september – október kr. 1.006.566nóvember – desember kr.-4.157.704 kr. 1.527.476Árið 2008janúar – febrúar kr. -915.030mars – apríl kr. 531.325maí - júní kr. 4.850.773september – október kr. 818.566nóvember – desember kr. 3.951.644 kr. 9.237.278Árið 2009mars – apríl kr. 905.221maí - júní kr. 649.397júlí – ágúst kr. 3.581.526september – október kr. 232.210nóvember – desember kr. 541.165 kr. 5.909.519Samtals: kr.17.610.694Látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna viðskipta með hross, vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar, rekstrarárin 2005 til og með 2009.Framangreind brot ákærða samkvæmt1. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofnasveitarfélaga.Framangreind brot ákærða samkvæmt2. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 40. gr. laga nr.50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005.Framangreind brot ákærða samkvæmt3. tölulið ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37.gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“Ákærði sótti þing viðþingfestingu málsins 27. febrúar 2014 og með honum Björgvin Jónssonhæstaréttarlögmaður sem var skipaður verjandi ákærða að ósk hans. Ákærðineitaði sök að því er varðar 1. og 2. tölulið ákærunnar en játaði sök að því ervarðar 3. tölulið ákæru. Verjandi skilaði greinargerð í málinu fyrir ákærða 21.maí 2014. Voru kröfur ákærða aðallega þær að málinu yrði vísað frá dómi en tilvara að ákærði yrði sýknaður af kröfum ákæruvalds er lúta að því að honum hafiborið að telja fram viðskipti með hross á árunum 2005 og 2006 (gjaldárin 2006og 2007). Jafnframt krafðist ákærði sýknu af refsikröfum ákæruvaldsins erbyggjast á því að ákærða hafi borið að standa skil á tekjuskatti, útsvari ogvirðisaukaskatti vegna áðurgreindra viðskipta. Einnig krafðist ákærði sýknu afrefsikröfum byggðum á því að ákærði hafi látið undir höfuð leggjast að haldabókhald og varðveita bókhaldsgögn fyrir áðurgreint tímabil vegna viðskiptanna.Loks var krafist sýknu af refsikröfum ákæruvalds byggðum á því að ákærði hafivantalið tekjuskatts- og útsvarsstofn sinn fyrir árið 2007 (gjaldárið 2008) ogað ákærði hafi eigi staðið skil á virðisaukaskatti vegna ársins 2007. Til varakrafðist ákærði lækkunar á þeim fjárhæðum sem nemi vangreiddum tekjuskatti ogútsvari samkvæmt ákæru, svo og virðisaukaskatti og að ákærða verði einungisgerð sú vægasta refsing sem lög frekast heimili og að hún verði skilorðsbundinað öllu leyti. Skipaður verjandi ákærða krefst málsvarnarlauna sér til handa.Með úrskurði dómsins 31. október2014 var frávísunarkröfu ákærða hafnað. I Ákærði, sem er löggiltur fasteignasali, rak frá árinu1988 til maí 2008 fasteignasöluna […]. Lýsir ákærði því að hestamennska hanshafi verið sem hvert annað áhugamál hjá honum. Hann hafi átt nokkur hross tengtþví að dóttir hans hafi stundað keppni í hestaíþróttum. Þannig hafi þessu veriðfarið á árunum 2005-2006 og hafi hann ekki átt viðskipti með hross umfram þaðsem þurfti til að þau gætu sinnt þessu áhugamáli. Hafi hans eina starf á þessumtíma verið við fasteignasöluna. Á árunum 2007 hafi ákærði farið að stundaviðskipti með hross í auknum mæli og á árinu 2008, eftir að hann hafi seltfasteignasöluna, hafi hann snúið sér að viðskiptum með hross, þótt ekki væri umfullt starf að ræða. Hafi hann lent í fjárhagsvandræðum í kjölfarefnahagslægðar sem vart hafi orðið við fljótlega á árinu 2008 og þá reynt aðskapa sér tekjur með viðskiptum með keppnishross. Skattrannsóknarstjóri ríkisinstók ákvörðun um að rannsaka bókhald og virðisaukaskattsskil ákærða rekstarárin2005 til og með 2009. Byggðist sú ákvörðun á tilkynningu frá ríkisskattstjóraum sölu á hrossum þar sem ekki hafði verið staðið skil á virðisaukaskatti.Rannsóknin hófst 8. september 2011 með því að ákærða var send tilkynning um aðrannsókn væri hafin á bókhaldi og skattskilum hans vegna sjálfstæðrar starfsemirekstraráranna 2005 til og með 2009. Takmarkaðist rannsóknin við viðskiptiákærða með hross á greindum rekstrarárum. Með bréfi 24. september 2012 varákærða send skýrsla skattrannsóknarstjóra, dagsett 20. september sama ár, ogvar honum gefinn frestur til 8. október 2012 til að tjá sig um efni skýrslunnarog koma að mótmælum, skriflegum skýringum og gögnum áður en tekin yrði ákvörðunum framhald málsins. Að ósk ákærða var andmælafrestur hans framlengdur til 22.október 2012, en andmæli bárust ekki. Helstu niðurstöður rannsóknarinnar voruað um væri að ræða skil rangra skattframtala vegna tekjuáranna 2005 til og með2009, vanrækslu á að gera grein fyrir virðisaukaskattsskyldri veltu og útskattivegna viðskipta með hross og jafnframt innskatti vegna viðskiptanna ogvanrækslu á færslu bókhalds vegna viðskiptanna. Þá þótti ljóst að ekki hefðuverið gefnir út sölureikningar vegna allra viðskipta ákærða með hross.Rekstrartekjur þóttu vantaldar og undanþegin velta og skattskyld velta ásamtútskatti. Með bréfi 29. október 2012tilkynnti skattrannsóknarstjóri ríkisins ákærða um lok rannsóknar og fyrirhugaðaákvörðun skattrannsóknarstjóra um refsimeðferð. Var ákærða veittur 30 dagafrestur til að tjá sig um fyrirhugaða ákvörðun. Sama dag var skýrslaskattrannsóknarstjóra um rannsókn á bókhaldi og virðisaukaskattsskilum ákærðasend til ríkisskattstjóra. Hinn 15. janúar 2013 vísaðiskattrannsóknarstjóri ríkisins málinu til opinberrar rannsóknar hjá embættisérstaks saksóknara. Var málið til rannsóknar þar til ákæra var gefin út 5.febrúar 2014. Málið var þingfest 27. febrúar sama ár. Sem fyrr segir var kröfuákærða um að málinu yrði vísað frá dómi hafnað með úrskurði dómsins 31. október2014. Aðalmeðferð í málinu fór fram 27. mars síðastliðinn. IISamkvæmt greinargerð ákærða erkrafa hans um sýknu meðal annars byggð á því að á árunum 2005 og 2006 hafi ekkiverið um atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi hjá honum að ræða hvað varðiviðskipti með hross, enda hafi umfangið ekki verið umfram það sem tíðkast hjáaðilum sem hafi hestamennsku að áhugamáli. Þá segir að því sé ekki mótmælt aðumfang hestaviðskipta ákærða á árunum 2007-2009 hafi verið slíkt að teljist umsjálfstæða atvinnustarfsemi að ræða. Byggt er á því af hálfu ákærða aðrekstrargjöld sem hann hafi haft af umsýslu með hross á árinu 2007 hafi veriðmun meiri en lagt sé til grundvallar í ákæru, og hærri en tekjur ákærða afhrossasölu á því ári. Í greinargerð ákærða eru rakin í þessu sambandi vantalinkaup ákærða á nafngreindum hrossum og kaupverð þeirra, svo og greiðslur áreikningsyfirliti bankareiknings sem sagðar eru vera vegna kaupa á þjónustu vegnahrossa ákærða á árinu 2007. Um er að ræða kostnað vegna tamningar, fóðrunar,beitargjalda og reiðtygja. Þá vísar ákærði einnig tilumfangs viðskipta sinna með hross vegna sýknukröfunnar af öðrum lið ákærunnarvegna þeirra virðisaukaskattstímabila sem greinir í ákæru vegna áranna2005-2006. Ekki hafi verið um virðisaukaskattsskylda sölu að ræða, sbr. 1.tölulið 3. mgr. laga nr. 50/1988. Að því er varði árið 2007 byggi ákærði á þvíað sýkna beri hann af því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, 1.527.476krónum, þar sem mótreikningur vegna innskatts, til dæmis vegna kaupa ástóðhestinum [...] frá [...] leiði til þess að innskattur sé hærri en útskatturí starfsemi ákærða á því ári. Að því er varði virðisaukaskatt vegna áranna 2008og 2009 sé byggt á því að lækka beri fjárhæðir sem byggt sé á í stefnu.Um ákæruatriði í 3. tölulið ákærusé vísað til þess sem áður segi um að ekki hafi verið um sjálfstæðaatvinnustarfsemi að ræða hjá ákærða hvað varði hrossasölu hans á árunum2005-2006. Krafist sé sýknu að því er þessi ár varði, þar sem umrædd viðskiptihafi ekki heyrt undir bókhaldsskylda starfsemi.Ákærði mótmælir því að brot hansteljist vera meiri háttar brot gegn ákvæðum 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003um tekjuskatt og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga,1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 eða lögum um bókhald. IIIÁkærði gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Hann kvaðst aðspurður ekki geta nema að litlu leyti gertgrein fyrir viðskiptum sínum með hross á því tímabili sem tilgreint er íákærunni. Framan af hefði verið um að ræða áhugamennsku en á síðari stigum hafifélagið [...] verið stofnað fyrir reksturinn. Kvaðst ákærði þá hafa átt orðiðtalsvert af hrossum og verið með nokkur umsvif í hrossaræktinni þótt ekki hafiverið um aðalatvinnu hans að ræða. Ekki hafi þó verið um neinn rekstur hjá [...].að ræða og hafi félagið orðið gjaldþrota. Kvaðst ákærði hafa verið orðinnaðþrengdur fjárhagslega og nánast gjaldþrota og því hefði hann ekki komiðrekstrinum í félagið svo neinu næmi. Allar greiðslur vegna rekstursins hafi þvífarið inn og út af reikningi ákærða og eiginkonu hans. Ákærði kvaðst aðspurður kannastvið framlögð skattframtöl í málsgögnum sem sín skattframtöl. Ákærði kvaðst ekkihafa talið fram til skatts viðskipti sín með hross á ákærutímabilinu og þvíkæmi ekki fram á framtölunum tekjur af viðskiptum með hross. Ætlun ákærða hafiverið að viðskiptin færu í gegnum áðurnefnt félag hans. Þá viðurkenndi ákærðiað hafa ekki staðið skil á tekjuskatti og útsvari vegna viðskipta sinna meðhross á ákærutímabilinu. Spurður um virðisaukaskattsskýrslur í gögnum málsinsbar ákærði að þær snéru að rekstri fasteignasölu, en ekki að hrossunum. Engumskýrslum hafi verið skilað út af viðskiptum með hross og virðisaukaskattur ekkigreiddur vegna hrossaviðskipta. Spurður um vantaldarrekstrartekjur bar ákærði að upplýsingar um þær væru réttar, en í reynd hefðihann ekki haft neinar tekjur af rekstrinum, en gerðar væru athugasemdir viðrekstrargjöldin. Þá kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við tölulegarupplýsingar í málsgögnum um sölureikninga og sundurliðun á þeim ogpeningafærslum inn á reikning ákærða og eiginkonu hans sem voru lagðar tilgrundvallar við útreikning á vanframtöldum rekstrartekjum og virðisaukaskatti.Ákærði kvaðst engar athugasemdir geta gert við tölurnar. Ekki sé hægt að bera ámóti því að fjármunirnir hafi verið mótteknir eða að þeir hafi verið lagðir inná reikningana. Þá kannaðist ákærði við að hafa gefið út sölureikninga fyrirhrossum og sagði þá stafa frá sér. Spurður um yfirlit frá skattrannsóknarstjórayfir útlagðan kostnað bar ákærði að um brot af heildarkostnaði við reksturinnhefði verið að ræða. Þá viðurkenndi ákærði að hafa ekki haldið bókhald vegnahrossaviðskipta. Ákærði kvaðst hafa vitað að skylda væri að halda bókhald ogþað hafi hann viljað gera og ætlað sér að gera í gegnum [...]., félagið semhann hafi stofnað fyrir reksturinn. Þá kom fram hjá ákærða að hannværi löggiltur fasteignasali. Hann hefði rekið fasteignasölu en selt hana ávormánuðum 2008 og ekki verið á þeim tíma í annarri vinnu. Aðalstarf hans hafiverið fasteignasala fram í maí 2008. Einnig kom fram að hann væri ekki meðmenntun á sviði hestabúskapar og ekki lærður tamningamaður. Hefði hann ekkitamið hrossin eða þjálfað nema að óverulegu leyti. Hann hefði ekki verið ískipulagðri tamningu en stundað útreiðar að einhverju marki. Aðrir hafi veriðmeð hrossin í þjálfun og tamningu fyrir hann. Þá greindi ákærði frá því aðmikið vantaði af kostnaðargögnum í málinu. Erfitt sé að sýna fram á slíkankostnað þar sem reikningar hafi ekki verið gefnir út í öllum tilvikum. Eigi þaðvið um kostnað vegna tamningar, dýralæknaþjónustu og skráningargjöld vegnamóta. Slíkur kostnaður geti verið allt að 100.000 krónur á mánuði. Vitnið A gaf skýrslu fyrir dómi ogstaðfesti efni skriflegar yfirlýsingar sem hann gaf um kaup ákærða á hryssunni [...]frá Reykjavík 16. september 2005 fyrir fjórar milljónir án virðisaukaskatts.Staðfesti vitnið að hafa undirritað yfirlýsinguna. Vitnið B gaf skýrslu fyrir dómiog staðfesti efni skriflegar yfirlýsingar sem hann gaf um kaup ákærða ástóðhestinum [...] frá [...] á árinu 2007 fyrir fjórar milljónir ánvirðisaukaskatts. Staðfesti vitnið að hafa undirritað yfir lýsinguna. IVÁkærða er gefið að sök meiriháttar brot gegn skattalögum og lögum um bókhald, sem framin voru í sjálfstæðriatvinnustarfsemi ákærða hér á landi. Er háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr.262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laganr. 90/2003 um tekjuskatt og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofnasveitarfélaga, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðaribreytingum, og 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr., laga nr.145/1994 um bókhald, með síðari breytingum. Brot ákærða í 1. tölulið ákærueru talin varða lög nr. 90/2003 um tekjuskatt og lög nr. 4/1995 um tekjustofnasveitarfélaga vegna áranna 2006-2010 með því að standa skil á efnislega röngumskattframtölum og hafa ekki staðið skil á tekjuskatti og útsvari að fjárhæðsamtals 39.788.896 krónur. Í 2. tölulið ákæru er ákærða gefið að sök brot gegnlögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á rekstrarárunum 2005-2009 með því aðstanda skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum og hafa ekki staðiðríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í sjálfstæðriatvinnustarfsemi ákærða, samtals að fjárhæð 17.610.694 krónur. Í 3. töluliðákæru er ákærða gefið að sök brot gegn lögum nr. 145/1994 um bókhald með því aðhafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og vanrækt aðvarðveita bókhaldsgögn vegna viðskipta með hross í sjálfstæðri atvinnustarfsemiákærða rekstarárin 2005-2009. Eins og fram kemur í kafla I hérað framan tók skattrannsóknarstjóri ríkisins ákvörðun um að rannsaka bókhald ogvirðisaukaskattsskil ákærða rekstarárin 2005 til og með 2009. Var sú ákvörðunbyggð á tilkynningu frá ríkisskattstjóra um sölu á hrossum þar sem ekki höfðuverið staðin skil á virðisaukaskatti. Rannsóknin hófst 8. september 2011 meðþví að ákærða var send tilkynning um að rannsókn væri hafin á bókhaldi ogskattskilum hans vegna sjálfstæðrar starfsemi rekstraráranna 2005-2009.Takmarkaðist rannsóknin við viðskipti ákærða með hross á greindum rekstrarárum.Vísaði skattrannsóknarstjóri ríkisins máli ákærða til rannsóknar hjá lögregluvegna ætlaðra brota á ákvæðum laga um tekjuskatt, laga um virðisaukaskatt, lagaum bókhald og eftir atvikum almennra hegningarlaga. Krafa ákærða um sýknu er meðalannars byggð á því að viðskipti hans með hross á árunum 2005-2006 hafi ekkiverið slík að umfangi að viðskiptin geti fallið undir atvinnurekstur eðasjálfstæða starfsemi. Hafi umfangið ekki verið umfram það sem tíðkist hjáaðilum sem hafi hestamennsku að áhugamáli. Hafi ákærða því ekki borðið aðgreiða tekjuskatt, útsvar og virðisaukaskatt vegna þessara viðskipta gjaldárin2006 og 2007. Vísar ákærði í þessu sambandi til þess að samkvæmt 2. mgr. 16.gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt sé hagnaður af sölu lausafjár ekkiskattskyldur nema salan falli undir atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi eðaeignarinnar hafi verið aflað í þeim tilgangi að selja hana með hagnaði. Þá hafiákærði verið í fullu starfi sem fasteignasali á þessum tíma. Sama eigi við umvirðisaukaskatt á þessum árum. Umfang viðskipta ákærða með hross á þessum tímahafi ekki verið slík að þau teljist hafa átt sér stað í sjálfstæðriatvinnustarfsemi. Hafi þau því ekki verið virðisaukaskattsskyld sala, sbr. 1.tölulið 3. mgr. laga nr. 50/1988.Um greiðslu tekjuskatts gildir súmeginregla samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 að skattskyldar tekjur teljast, meðþeim undantekningum sem er að finna í lögunum, hvers konar gæði, arður, laun oghagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs, þar á meðalallar tekjur af atvinnurekstri og sjálfstæðri starfsemi, þar með taliðendurgjald fyrir selda vöru, sbr. B. lið 7. gr. laganna. Samkvæmt 1. gr. laganr. 50/1988 um virðisaukaskatt ber að greiða virðisaukaskatt af viðskiptuminnanlands. Nær skattskyldan samkvæmt 2. gr. laganna til allra vara ogverðmæta, nýrra og notaðra. Vinna og þjónusta sem tilgreind er í 3. mgr. 2. gr.laga nr. 50/1988 er undanþegin virðisaukaskatti. Fela undanþágurnar í sérundantekningu frá meginreglu um skattskyldu sem ber að skýra þröngt. Að matidómsins hefur ekki verið sýnt fram á að starfsemi ákærða á greindum árum hafifallið undir undanþáguákvæði 3. mgr. 2. gr. laganna þannig að hún teljist ekkivirðisaukaskattsskyld. Þá þykir heldur ekki sýnt fram á að við eigi ákvæði 2.mgr. 16. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, en þar segir að hagnaður af sölulausafjár sem ekki er notað í atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi teljistekki til tekna, enda falli salan ekki undir atvinnurekstur eða sjálfstæðastarfsemi eða að eignarinnar hafi ekki verið aflað í þeim tilgangi að seljahana aftur með hagnaði. Að áliti dómsins verður að gangaút frá því að viðskipti ákærða með hross á því tímabili sem um getur í ákærunnihafi allt frá árinu 2005 verið þess eðlis að ákærða hafi borðið að teljastarfsemina fram til tekju- og virðisaukaskatts. Hafi verið um að ræðasjálfstæða atvinnustarfsemi í þeim efnahagslega tilgangi að skila hagnaði. Erþað mat dómsins að viðskipti ákærða með hross hafi á öllu því tímabili semákært er fyrir uppfyllt fyrrgreint skilyrði og breytir þá engu þótt starfsemihafi í upphafi verið smærri í sniðum og síðan aukist eftir því sem á leið. Íframburði ákærða fyrir dómi kom fram að hann hefði ekki menntun á sviðihestamennsku og hefði ekki sjálfur þjálfað eða tamið hrossin nema að óveruleguleyti. Þá kom fram hjá ákærða að á árinu 2007 hefðu viðskipti hans verið orðinþað umfangsmikil að hann hefði stofnað félagið [...] á árinu 2007 í þeimtilgangi að halda utan um tekjur og gjöld vegna viðskipta hans með hross. Afþessu verður ráðið að starfsemi ákærða hafi ekki borið yfirbragð áhugamálsheldur atvinnureksturs.Ákærði skilaði skattframtölum ogvirðisaukaskattsskýrslum vegna viðskipta sinna með fasteignir áákærutímabilinu. Fyrir dómi gekkst ákærði við því að hafa ekki talið framtekjur sínar vegna viðskipta með hross á skattframtölum eðavirðisaukaskattsskýrslum sem hann skilaði inn. Þá gekkst ákærði einnig við þvífyrir dómi að hafa ekki greitt virðisaukaskatt, tekjuskatt eða útsvar vegnaviðskipta sinna með hross á ákærutímabilinu. Hefur ákærði ekki vefengt þærtölulegu upplýsingar sem standa að baki þeim tekjum sem hann hafði afviðskiptum með hross. Hann hefur hins vegar haldið því fram að í tölurnar vantiupplýsingar um kostnað. Sannað þykir að ákærði hafistaðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2006-2010 með því aðskýra ekki frá þeim rekstrartekjum sem hann hafði af viðskiptum sínum með hrossá skattframtölum sínum á tímabilinu og þannig komið sér hjá því að greiðatekjuskatt og útsvar vegna þeirra tekna. Þá liggur fyrir að ákærði stóð skil áefnilega röngum virðisaukaskattsskýrslum og stóð ekki ríkissjóði skil á þeimvirðisaukaskatti sem innheimtur var í viðskiptum hans með hesta á þeimuppgjörstímabilum sem tilgreind eru í 2. tölulið ákæru.Við upphaf aðalmeðferðar í málinulagði ákæruvaldið fram endurskoðað yfirlit vegna vangoldins tekjuskatts ákærðaþar sem tekið hefur verið tillit til hluta af rekstrargjöldum sem ákærði lagðifram reikninga fyrir undir rekstri málsins. Enn fremur var lagt framendurskoðað yfirlit vegna vanframtalins virðisaukaskatts að teknu tilliti tilinnskatts af sömu reikningum sem ákærði lagði fram við upphaf aðalmeðferðarmálsins. Ákærði byggir á því, verði salahans á hrossum á árunum 2005 og 2006 talin falla undir sjálfstæðaatvinnustarfsemi, að hann hafi ekki komið sér undan greiðslu tekjuskatts ogútsvars þar sem hann hafi átt inni ónotað tap frá fyrra ári vegna fasteignasöluað fjárhæð 4.043.144 krónur. Á þetta er ekki fallist með ákærða. Samkvæmt ákæruer ákærða gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á tekjuskatti,útsvari og virðisaukaskatti. Brot ákærða eru fullframin á eindaga vantalinnagjalda en fyrir liggur að ákærði stóð ríkissjóði ekki skil á tilgreindumfjárhæðum svo sem honum bar að lögum. Ákvæði um heimild til að nýta ónotað tapaf öðrum rekstri ákærða breyta ekki ótvíræðri skyldu ákærða til greiðsluumræddra gjalda í ríkissjóð á þeim árum sem um ræðir.Varnir ákærða lúta einnig að þvíað brot ákærða eigi ekki að teljast meiri háttar brot gegn ákvæðum 1. mgr. 109.gr. laga nr. 90/2003 og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofnasveitarfélaga, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt eða lögumnr. 145/1994 um bókhald. Samkvæmt 3. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telst verknaður meiri háttar brot samkvæmt1. eða 2. mgr. greinarinnar ef brotið lýtur að verulegum fjárhæðum, efverknaður er framinn með sérstaklega vítaverðum hætti eða við aðstæður sem aukamjög saknæmi brotsins. Fyrir liggur að ákærði vantaldi tekjur ogvirðisaukaskatt vegna viðskipta með hross yfir fimm ára tímabil og komst þannighjá greiðslu tekjuskatts, útsvars og virðisaukaskatts, en vangreiddur skatturnam meira en 50 milljónum. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögumnr. 39/1995 um breytingu á almennum hegningarlögum segir beinlínis að verulegfjárhæð geti verið mælikvarði á það hvað teljist vera meiri háttar brot ískilningi 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu og meðvísan til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 421/2006, 419/2006,724/2009, 132/2007, 391/2007 og 477/2011 er niðurstaða dómsins sú að brotákærða í málinu, sem eru samfelld, eðlislík og samkynja, teljist meiri háttarbrot í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga þegar brotin eru virt semheild á því tímabili sem ákært er fyrir. Á það einnig við um brot ákærða gegnlögum nr. 145/1994 um bókhald. Saknæmisskilyrði 1. mgr. 109. gr.laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 eruásetningur eða stórkostlegt hirðuleysi, en ásetningur eða stórfellt gáleysisamkvæmt 36. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald og samkvæmt 1. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Eins og fram er komiðvanframtaldi ákærði tekjur sínar og virðisaukaskattsskylda starfsemi á þvítímabili sem ákæra tekur til og var um að ræða verulegar fjárhæðir. Af því semfram er komið og gögnum málsins að öðru leyti verður ályktað sem svo að ákærðihafi ekki haft reiður á fjármunum sínum. Verður ekki hjá því komist að virðaákærða það til stórfellds hirðuleysis eða gáleysis að láta undir höfuð leggjastað skila efnislega réttum skattframtölum og standa ríkissjóði skil átekjuskatti, útsvari og virðisaukaskatti eins og greinir í ákæru vegnaviðskipta sinna með hross. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem lýster í 1. og 2. tölulið ákæruskjalsins. Þá vanrækti ákærði af stórkostleguhirðuleysi að færa lögboðið bókhald og varðveita bókhaldsgögn vegna viðskiptameð hross í sjálfstæðri atvinnustarfsemi sinni rekstrarárin 2005, 2006, 2007,2008 og 2009, sbr. 3. tölulið ákæru. Eins og fram er komið er ekki fallist á þámálsvörn ákærða að ekki hafi verið um sjálfstæða atvinnustarfsemi ákærða aðræða vegna sölu hans á hrossum á árunum 2005-2006 og því heyri umrædd viðskiptiekki undir bókhaldsskylda starfsemi. Telst ákærði einnig hafa brotið gegn 1. og2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr., laga nr. 145/1994 um bókhald, meðsíðari breytingum, sbr. einnig 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Samkvæmt framangreindu er að matidómsins sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin aðsök samkvæmt ákæruskjali og er háttsemin þar réttilega heimfærð tilrefsiákvæða. Ákærði er fæddur í [...] 1960.Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki sætt refsingu. Brotákærða varðar skil á efnislega röngum skattframtölum og vanskil á tekjuskattiog útsvari, auk skila á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum og vanskila ávirðisaukaskatti samfellt í fimm ár og varða verulegum fjárhæðum. Eru brotákærða stórfelld og verða heimfærð undir 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tíumánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu þessarar refsingar ákærða og skal húnfalla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laganr. 22/1955. Samkvæmt 2. mgr. 109. gr. laganr. 90/2003 um tekjuskatt, 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofnasveitarfélaga og 1. og 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 varða brot gegnákvæðunum sekt, sem skal aldrei vera lægri en nemur tvöfaldri fjárhæðvanskilanna og ekki hærri en tífaldri fjárhæðinni. Heildarvanskil ákærða nemaalls 52.023.773 krónum. Hefur þá verið tekið tillit til hluta af þeimkostnaðargögnum sem ákærði aflaði undir rekstri málsins, svo og reiknings fyrirhestinum [...] frá [...]sem ákærði keypti í maí 2008, en reikningurinn varlagður fram við upphaf aðalmeðferðar málsins. Samkvæmt þessu verður ákærðidæmdur til að greiða 104.047.546 krónur í sekt til ríkissjóðs. Verði sektinekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins skal ákærði sæta í hennarstað 12 mánaða fangelsi. Með vísan til 1. mgr. 218. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærða til að greiðamálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns,sem þykja hæfilega ákveðin 1.477.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Annan sakarkostnað leiddi ekki af málinu.Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Þorbjörg Sveinsdóttir saksóknarfulltrúi.Jón Höskuldsson héraðsdómaridæmir málið.Dó m s o r ð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 10mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimurárum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðigreiði 104.047.546 króna sekt til ríkissjóðs og komi 12 mánaða fangelsi í staðsektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa.Ákærði greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 1.477.000krónur.
Mál nr. 284/2000
Fasteignakaup Skaðabætur Fasteignasala
B og E gerðu makaskiptasamning við F fyrir milligöngu starfsmanns á fasteignasölu I, sem er löggiltur fasteignasali og ábyrgur fyrir rekstri fasteignasölunnar. Við kaupin hvíldu tilteknar veðskuldir á báðum fasteignunum, sem létta skyldi af innan ákveðinna tímamarka. F stóð ekki við sína skuldbindingu og fór svo að B og E neyddust til að greiða skuld F sjálf. Í kjölfarið kröfu þau I um skaðabætur á grundvelli ætlaðra mistaka starfsmanns fasteignasölunnar. Hæstiréttur féllst á að tjón B og E yrði rakið til þess að I hefði brugðist þeirri starfsskyldu fasteignasala samkvæmt lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, að gæta þess að réttmætir hagsmunir beggja samningsaðila í slíkum viðskiptum væru tryggðir. Ekki var fallist á þá mótbáru I að B og E hefðu getað dregið úr tjóni sínu vegna vanefnda I með því að vanefna einnig samninginn af sinni hálfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2000. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Þegar kaupin voru gerð hvíldu á Fjallalind 119 þrjár aðrar veðskuldir en áður er getið, samtals að upphaflegri fjárhæð 4.780.223 krónur, sem Fjölsmíði sf. skyldi hafa létt af eigninni eigi síðar en 27. október 1997. Fyrir þann dag skyldu stefndu einnig hafa létt einni veðskuld að upphaflegri fjárhæð 800.000 krónur af íbúðinni í Stóra-Ási. Fjölsmíði sf. stóð ekki við skuldbindingu sína um að létta af Fjallalind 119 veðskuld við Bæjarsjóð Kópavogs, upphaflega að fjárhæð 1.280.223 krónur. Neyddust stefndu til að greiða skuldina 15. maí 1998 til skuldareigandans, Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogskaupstaðar, með 1.659.053 krónum til að komast hjá því að gengið yrði að eigninni til lúkningar á skuldinni. Bú Fjölsmíði sf. og beggja eigenda félagsins voru tekin til gjaldþrotaskipta á árinu 1998. Fengu stefndu greiddar upp í kröfu sína 22.596 krónur við lok skipta á þrotabúi Fjölsmíði sf. 8. desember 1999, en ekkert fékkst upp í hana við skipti á þrotabúum eigenda félagsins. Leita stefndu í málinu eftir skaðabótum úr hendi áfrýjanda vegna mistaka, sem þau telja starfsmenn fasteignasölunnar hafa gerst seka um við kaupin og í kjölfar þeirra. Málavextir og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti raktar í héraðsdómi. II. Kaupsamningar voru gerðir fyrir milligöngu fasteignasölu áfrýjanda og annaðist starfsmaður hans skjalagerð. Með því að haga greiðslum með þessum hætti, án þess að nokkur trygging væri veitt fyrir því að veðskuldum á Fjallalind 119 yrði aflétt, svo sem seljandinn skuldbatt sig til, var raskað mjög jafnvægi milli greiðslna og skuldbindinga stefndu og endurgjalds Fjölsmíði sf. Var með þessu sköpuð hætta á að stefndu yrðu fyrir tjóni. Bar áfrýjanda að gera stefndu skýra grein fyrir þessari aðstöðu og ráða þeim frá því að eiga viðskipti með slíkum skilmálum. Varaði starfsmaður áfrýjanda stefndu á engan hátt við þessu, heldur lét loforð seljandans um efndir nægja. Með háttsemi sinni brást áfrýjandi þeirri starfsskyldu fasteignasala samkvæmt lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu að gæta þess að réttmætir hagsmunir beggja samningsaðila í slíkum viðskiptum væru tryggðir. Verður fallist á með stefndu að tjón þeirra verði rakið til vanrækslu starfsmanns áfrýjanda þegar við samningsgerð. Kaupsamningnum um Fjallalind 119 var þinglýst 29. október 1997. Við þinglýsingu var rituð á hann athugasemd um að allar þær veðskuldir, sem aflétt skyldi fyrir 27. október 1997, væru þá enn áhvílandi. Er ósönnuð sú staðhæfing áfrýjanda að hann hafi sent stefndu eintak kaupsamningsins með athugasemdinni áritaðri. Jafnvel þótt sönnun um það hefði tekist breytti það engu um þá skyldu áfrýjanda að aðvara stefndu sérstaklega, þegar málum var svo komið, og stuðla með öllum ráðum að því að afstýra yfirvofandi tjóni. Er ekki fram komið að hann hafi aðhafst neitt í þessa veru. Hefur ekki verið hnekkt þeirri staðhæfingu stefndu að þeim hafi verið ókunnugt um vanefndir Fjölsmíði sf. allt þar til Lífeyrissjóður starfsmanna Kópavogskaupstaðar sneri sér til þeirra vegna vanefnda á greiðslu skuldar, sem áður er getið og enn hvíldi á Fjallalind 119. III. Umrætt skjal er dagsett 16. október 1997, eða þremur dögum eftir gerð kaupsamninganna. Skjalið ber ekki með sér hvenær það var innfært í þinglýsingabók hjá sýslumanninum í Kópavogi, en óhjákvæmilegt var að þinglýsa því á Fjallalind 119 áður en veðskuldinni yrði aflýst hjá sýslumanninum í Reykjavík. Liggur samkvæmt þessu ekki annað fyrir en að stefndu hafi þegar í kjölfar kaupanna hafist handa um að efna skuldbindingu sína, þótt því yrði ekki lokið innan tilsetts tíma. Hvað sem því líður báru stefndu persónulega ábyrgð á skuldinni, sem þau hefðu ekki komist undan með því að létta henni ekki af Stóra-Ási. Er því ekkert hald í þeirri viðbáru áfrýjanda að stefndu hefðu getað dregið úr tjóni sínu vegna vanefnda Fjölsmíði sf. með því að vanefna einnig af sinni hálfu. Þá ber áfrýjandi fyrir sig að stefndu hafi sýnt gáleysi með því að heimila Fjölsmíði sf. 3. febrúar 1998 að selja íbúðina í Stóra-Ási og að heimila félaginu að veðsetja hana fyrir láni hjá Samvinnusjóði Íslands hf. 28. janúar sama árs. Með því hafi þau stuðlað að tjóni sínu og hljóti að bera sjálf ábyrgð á þeim gerðum sínum. Varðandi þessa málsvörn áfrýjanda er þess að gæta að Fjölsmíði sf. hafði þinglýstan eignarrétt samkvæmt kaupsamningi að íbúðinni í Stóra-Ási. Gat félagið selt eign sína og þurfti ekki á samþykki stefndu að halda til þess, þótt afsal hefði ekki enn verið gefið út. Er viðbára áfrýjanda, sem að þessu lýtur, því haldlaus með öllu. Varðandi fjárhæð skaðabóta krefst áfrýjandi þess sérstaklega að honum verði ekki gert að bæta stefndu kostnað, sem þau hafi haft af árangurslausri málsókn, þar sem þau freistuðu þess að fá kyrrsettar greiðslur fyrir íbúðina í Stóra-Ási, sem Fjölsmíði sf. hafði þá selt. Krefst áfrýjandi þess að krafa stefndu lækki samkvæmt því um 113.498,70 krónur. Varðandi þessi mótmæli er þess að gæta að umræddur kostnaður hlaust ekki einungis af árangurslausri kyrrsetningargerð, heldur einnig af málshöfðun stefndu þar sem fenginn var dómur á hendur Fjölsmíði sf. og eigendum félagsins um greiðslu skuldarinnar. Var stefndu heimilt og skylt að reyna að fá kröfuna greidda frá þeim, sem áttu með réttu að greiða hana. Verður ekki fallist á að stofnað hafi verið að óþörfu til kostnaðar í því skyni. Verður kröfu áfrýjanda, sem hér um ræðir, því hafnað. Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ingólfur Geir Gissurarson, greiði stefndu, Berglindi Jónsdóttur og Eiði Ottó Guðlaugssyni, hvoru um sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl sl., var höfðað með stefnu, birtri 9. og 10. nóv. 1999. Stefnendur eru Berglind Jónsdóttir, kt. 120273-4189, og Eiður Ottó Guðlaugsson, kt. 200266-5879, bæði til heimilis að Fjallalind 119, Kópavogi. Stefndi er Ingólfur Geir Gissurarson, löggiltur fasteignasali, kt. 041262-5329, Baughúsum 44, Reykjavík. Réttargæslustefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda: Að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnendum 1.114.809,32 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með áorðnum breytingum frá 29. september 1999 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra að mati dómsins. Á hendur réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. eru ekki gerðar kröfur og ekki eru gerðar kröfur af hendi réttargæslustefnda. Þann 13. október 1997 voru gerðir tveir kaupsamningar um fasteignir með aðild stefnenda og Fjölsmíði sf., nú gjaldþrota. Samningarnir voru gerðir fyrir milligöngu stefnda, sem er löggiltur fasteignasali. Með kaupsamningi keyptu stefnendur af Fjölsmíði sf. parhúsið, Fjallalind 119 í Kópavogi, og með öðrum kaupsamningi seldu stefnendur Fjölsmíði sf. hluta húss, nú að Suðurmýri 38, þá Stóra-Ás, Seltjarnarnesi. Í báðum samningunum var m.a. tekið fram að þeir væru hluti makaskiptasamnings og að hvor samningur um sig gæfi sömu réttarstöðu og um einn samning væri að ræða. Kaupverð Fjallalindar 119 var 9.000.000 kr. og skyldi greiðast þannig: Með yfirtöku húsbréfs, útgefins 21. maí 1996, að eftirstöðvum 5.017.577 kr. á 2. veðrétti. Með afhendingu þriggja herbergja íbúðar í Stóra-Ási, nettóverð 2.362.922 kr., með peningum við undirritun kaupsamnings, 700.000 kr., og með peningum 30. maí 1998 919.501 kr., eða samtals 9.000.000 kr. Seljandi skyldi aflétta af Fjallalind 119 eigi síðar en 27. október 1997 eftirtöldum veðskuldum, samtals að fjárhæð 4.780.223 kr.: Skuld á 1. veðrétti við Bæjarsjóð Kópavogs, útg. 29. mars 1995, upphaflega 1.280.223 kr. (síðar eign Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogsbæjar). Skuld á 3. veðrétti við handhafa samkvæmt tryggingabréfi, útg. 16. júní 1997, upphaflega 2.000.000 kr. Skuld á 4. veðrétti við handhafa samkvæmt tryggingabréfi, útg. 11. júlí 1997, upphaflega 1.500.000 kr. Kaupverð Stóra-Áss var 5.000.000 kr. og skyldi greiðast þannig: Með afhendingu Fjallalindar 119, þar sem 2.362.922 kr. voru nettóvirði Stóra-Áss sem greiðsla upp í kaupverð Fjallalindar 119. Með yfirtöku tveggja veðbréfa, útgefinna til Byggingarsjóðs ríkisins 7. júní og 1. des. 1989, samtals að eftirstöðvum 2.637.078, eða samtals 5.000.000 kr. Seljendur skyldu aflétta af Stóra-Ási eigi síðar en 27. okt. 1997 veðskuld á 3. veðrétti við Sparisjóð Kópavogs, útg. 17. nóv. 1995, upphaflega 800.000 kr. Hinn 16. okt. 1997 fluttu stefnendur lán þetta yfir á Fjallalind 119. Hinn 5. des. 1997 var þinglýst, með samþykki stefnenda, handhafaveðskuldabréfi, á eignina Stóra-Ás, útg. af Fjölsmíði sf., 6. okt. 1997. Fyrir þinglýsingu gaf Handsal hf. út yfirlýsingu um afhendingu greiðslu andvirðisins til uppgreiðslu á láni við Bæjarsjóð Kópavogs, sem hvíldi á 1. veðrétti á Fjallalind 119. Handsali hf. tókst ekki að selja bréfið vegna veðsetningarhlutfalls og afhenti Fjölsmíði sf. bréfið. Bréfi þessu var síðar aflýst. Hinn 2. febrúar 1998 var þinglýst á Stóra-Ás bréfi til Samvinnusjóðs Íslands hf. að fjárhæð 800.000 kr., útg. 28. janúar 1998 af Fjölsmíði sf. og áritað um samþykki stefnenda. Hinn 3. febrúar 1998 samþykktu stefnendur sölu Fjölsmíði sf. á Stóra-Ási til nýrra eigenda. Þessi sala fór fram fyrir milligöngu fasteignasölunnar Eignavals. Að sögn stefnda var ekki haft samráð við hann um sölu þessa og honum ekki tilkynnt um þetta. Hinn 15. maí 1998 leystu stefnendur til sín skuldabréf í eigu Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogsbæjar (upphaflega Bæjarsjóðs Kópavogs) með 1.659.053 kr. sem Fjölsmíði sf. hafði átt að létta af 1. veðrétti Fjallalindar 119. Að beiðni stefnenda voru kaupsamningsgreiðslur samkvæmt kaupsamningi stefnenda og Fjölsmíði sf. um Stóra-Ás kyrrsettar af sýslumanninum í Kópavogi 25. maí 1998. Var þar um að ræða 1.260.090 kr. Stefnendur höfðuðu mál á hendur Fjölsmíði sf. með utanréttarstefnu, birtri 3. og 4. júní 1998, til heimtu greiðslu á 1.659.053 kr. með dráttarvöxtum frá 20. maí 1998 til greiðsludags og til staðfestingar á kyrrsetningunni 25. maí 1998. Með dómi uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjaness 19. júní 1998 var kröfu um staðfestingu kyrrsetningarinnar vísað frá dómi þar sem þess hafði ekki verið gætt að láta gefa út réttarstefnu innan viku frá lokum kyrrsetningarinnar. Aðrar kröfur stefnenda voru teknar til greina. Á tímabilinu 6. ágúst til 1. desember 1998 voru Fjölsmíði sf. og eigendur þess úrskurðuð gjaldþrota. Málsástæður og rökstuðningur stefnenda Stefnendur telja tilhögun greiðslna samkvæmt kaupsamningnum sem fasteignasalan annaðist augljóslega leiða til þess að stefnendur hafi aðeins haft 919.501 kr. sem tryggingu fyrir því að seljendur afléttu áhvílandi skuldum eins og þeir höfðu lofað. Veruleg hætta hafi verið á því að stefnendur yrðu fyrir tjóni, sem og hafi orðið. Stefndi hafi enn fremur vanrækt að tilkynna stefnendum, þegar hann fékk kaupsamninginn úr þinglýsingu, að lánin sem seljanda bar að aflétta af eigninni væru enn áhvílandi. Það hafi ekki verið fyrr en mörgum mánuðum síðar, er lögmaður Kópavogskaupstaðar hringdi í stefnanda, Berglindi, og spurði hana hvað hún ætti heima þar sem birta þyrfti henni greiðsluáskorun, að stefnendur hafi gert sér ljóst að skuldin við Bæjarsjóð Kópavogs væri enn áhvílandi og í vanskilum að auki. Stefnendur hafi neyðst til þess að greiða veðskuldina þann 15. maí 1998 til þess að forða nauðungarsölu auk vanskilakostnaðar með 1.695.053 kr., en þá hafði Lífeyrissjóður starfsmanna Kópavogskaupstaðar eignast veðskuldabréfið. Bú Fjölsmíði sf. og beggja sameigenda félagsins, Hilmars Snæbergs Skúlasonar og Bjarna Eiríks Haraldssonar, hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta. Skiptum í búum Hilmars og Bjarna sé lokið sem eignalausum. Við úthlutunargerð sem samþykkt var á skiptafundi þb. Fjölsmíði sf. 6. des. 1999 komu 22.596,08 kr. í hlut stefnenda, sem lækkuðu við munnlegan málflutning upphaflega kröfu sína um þá fjárhæð. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að stefnda hafi borið að ráða stefnendum frá kaupunum við þessar aðstæður. Það hafi hann ekki gert. Með vanrækslu sinni hafi stefndi brugðist starfsskyldum sínum samkvæmt lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og beri því skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo: Höfuðstóll kr. 1.659.053,00 Samningsvextir“ 1.000,00 Dráttarvextir til 29/09 1999“ 178.722,40 Málskostnaður“ 113.498,70 Fjárnámsbeiðni“ 3.400,00 Kostnaður vegna fjárnáms“ 24.100,00 Kröfulýsing“ 14.000,00 Vextir af kostnaði“ 32.368,30 Virðisaukaskattur“ 30.764,00 Innborgun“ -919.501,00 Eftirstöðvar kr. 1.137.405,40 Innborgun, hlutdeild stefnenda í úthlutun úr þb. Fjölsmíði sf. kr. - 22.596.08 kr. 1.114.809,32 Stefnendur miða við innlausnarfjárhæð skuldabréfsins auk áfallins málskostnaðar að frádreginni útborgun skv. kaupsamningnum 30. maí 1998, 919.501 kr., sem skuldajafnað hafi verið upp á móti bótakröfunni eins og hún var þann 29. sept. 1999 er kröfubréf var sent til stefnda svo og að frádregnum 22.596,08 kr. sem komu í hlut stefnenda samkvæmt úthlutunargerð við skiptalok í þrotabúi Fjölsmíði sf. Stefndi hafi ábyrgðartryggingu í samræmi við 5. gr. laga nr. 54/1997 og ákvæði reglugerðar nr. 613/1997, sbr. rgl. nr. 704/1997, hjá réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefnendur byggja kröfu sína á almennum skaðabótareglum um skaðabætur utan samninga og reglum laga nr. 54/1997, einkum 10. gr., 12. gr. og 2. mgr. 13. gr. og 4. tl. 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998 og viðskiptavenju á sviði fasteignasölu. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti styðja stefnendur við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með áorðnum breytingum. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur stefnda Af hálfu stefnda er því haldið fram að skömmu eftir þinglýsingu kaupsamninganna þann 29. og 30. okt. 1997 hafi tryggingabréfunum sem Fjölsmíði sf. átti að aflétta, upphaflega samtals 3.500.000 kr., verið aflétt af eigninni. Hafi staða trygginga seljenda fyrir afsöl því verið þannig að 919.501 kr., sem hafi verið lokagreiðsla þeirra, hafi verið ógreidd og 800.000 kr., sem hafi verið skuld sem létta átti af Stóra-Ási, hafi ekki verið aflétt. Samtals geri þetta 1.719.501 kr. Á þessum tíma hafi Fjölsmíði átt eftir að aflétta 1.280.223 kr. Stefnendur hafi því haft á valdi sínu 439.278 kr. umfram skuldbindingar Fjölsmíði sf. og því næga tryggingu fyrir efndum. Þann 5. desember 1997 hafi verið þinglýst á eignina Stóra-Ás handhafaveðskuldabréfi, útgefnu 6. október 1997, en fyrir þinglýsingu hafi Handsal hf. gefið út yfirlýsingu um afhendingu greiðslu andvirðisins til stefnda til afléttingar á láni á 1. veðrétti á Fjallalind 119. Handsali hf. hafi ekki tekist að selja bréfið vegna veðsetningarhlutfalls og hafi bréfið þá verið afhent Fjölsmíði sf. Þann 2. febrúar 1998 hafi verið þinglýst á Suðurmýri 38, þinglýstri eign stefnenda, veðskuldabréfi, útgefnu til Samvinnusjóðs Íslands hf., að fjárhæð 800.000 kr. og hafi það verið gert með samþykki stefnenda. Stefnendur hafi samþykkt sölu á Suðurmýri 38 þann 3. febrúar 1998. Seljandi var Fjölsmíði sf. Þetta hafi stefnendur gert án nokkurs samráðs við stefnda og hafi salan farið fram fyrir milligöngu annarrar fasteignasölu, sem hvorki hafi haft samráð við stefnda né tilkynnt honum um söluna, og án þess að fasteignasalinn hafi, að því er virðist, gætt að því að Suðurmýri 38 hafði verið seld til Fjölsmíði sf. sem hluti makaskipta. Virðist því ekki hafa verið skeytt um hagsmuni stefnenda og þeir sjálfir ekki heldur skeytt um þá við undirritun. Þegar kaupsamningsgreiðslur, að fjárhæð 1.260.090 kr., samkvæmt kaup-samningi, þar sem Fjölsmíði sf. seldi fyrrum íbúð stefnenda að Suðurmýri 38 (áður Stóri-Ás), voru kyrrsettar af sýslumanninum í Kópavogi, að beiðni stefnenda hinn 25. maí 1998, hafi stefnendur átt eftir að greiða 919.501 kr. af kaupverði Fjallalindar 119. Þann 25. maí 1998 hafi stefnendur því haft tryggingu fyrir 2.179.591 kr. fyrir efndum Fjölsmíði sf., sem segja megi að hafi verið andvirði innleysts skuldabréfs, 1.659.053 kr. Þegar stefnendur höfðuðu mál til staðfestingar á kyrrsetningunni með stefnu, birtri 3. og 4. júní 1998, hafi ekki verið gætt að ófrávíkjanlegu ákvæði 1. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann. Þess vegna hafi kröfu um staðfestingu kyrrsetningar verið vísað frá dómi. Fyrir þessi mistök hafi stefnendur misst af tryggingu fyrir 1.260.090 kr. Við eftirfarandi fjárnám hjá Fjölsmíði sf. þann 30. júní 1998 hafi gerðarþoli upplýst að hinum kyrrsettu greiðslum hefði verið ráðstafað til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Engin gögn virðist hafa legið fyrir við gerðina þessu til staðfestingar og hafi ekki verið látið á það reyna með því að krefjast fjárnáms í greiðslunum eftir atvikum í vörslu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Stefndi viðurkennir að hann beri ábyrgð á störfum sínum og starfsmanna sinna eftir sakar- og húsbóndaábyrgðarreglum skaðabótaréttar að teknu tilliti til skyldna hans samkvæmt lögum nr. 54/1997 og þeirra krafna sem gera verði endranær til fasteignasala sem seljenda sérhæfðrar þjónustu. Ljóst sé að starfsmaður stefnda hafi gætt til fullnustu hagsmuna stefnenda í samræmi við skyldur sínar, þar á meðal sérstaklega skyldna samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laga nr. 54/1997 við gerð kaupsamninga. Sé því ekki um sök að tefla hjá stefnda eða starfsmönnum hans og beri samkvæmt því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi véfengir ekki að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni en heldur því fram að tjónið stafi af þremur ástæðum: 1. Óaðgæslu þeirra sjálfra við flutning láns af Suðurmýri 38, samþykkis þeirra við þinglýsingu skuldabréfs Samvinnusjóðs Íslands hf. á Suðurmýri 38 og samþykkis þeirra við sölu á Suðurmýri 38. 2. Skeytingarleysi fasteignasala þess sem annaðist sölu Suðurmýrar 38 um hagsmuni stefnenda og án samráðs við stefnda. 3. Af vangá við útgáfu stefnu í staðfestingarmáli vegna kyrrsetningar. Á engu þessu beri stefndi nokkra ábyrgð. Stefndandi krefjist dráttarvaxta af dæmdri fjárhæð frá 29. sept. 1999, það er frá dagsetningu kröfubréfs. Hvernig sem um málið fer sé ljóst að dráttarvextir yrðu fyrst dæmdir frá 29. okt. 1999, það er mánuði eftir dagsetningu umrædds bréfs, sbr. 15. gr. laga nr. 25/1987. Krafa stefnda um málskostnað er reist á 1. og 3. mgr. 129. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur skýrslu fyrir dómi svo og Kristinn Kolbeinsson fasteignasali, starfsmaður stefnda, og Hilmar Sæberg Skúlason, annar eigenda Fjölsmíði sf. Fallast ber á það með stefnendum að tilhögun greiðslna samkvæmt kaupsamningum þeim, sem fasteignasala stefnda annaðist fyrir stefnendur og Fjölsmíði sf., hafi falið í sér töluverða áhættu fyrir stefnendur. Þær fullyrðingar í greinargerð stefnda varðandi stöðu trygginga stefnenda fyrir afsöl, að 800.000 kr. skuld sem létta hafi átt af Stóra-Ási hafi ekki verið aflétt, eru rangar. Þetta lán fluttu stefnendur 16. okt. 1997 yfir á Fjallalind 119. Stefnendur stóðu þannig við sinn hluta samninga sinna við Fjölsmíði sf. varðandi afléttingu áhvílandi skulda á Stóra- Ási. Gegn andmælum stefnenda er ósannað að stefndi hafi afhent stefnendum kaupsamninginn um Fjallalind 119 eftir að hann kom úr þinglýsingu, 29. og 30. okt. 1997. Ekkert er fram komið um að stefndi hafi haft samband við stefnendur eftir að kaupsamningar aðila komu úr þinglýsingu og ljóst var að Fjölsmíði sf. hafði ekki staðið við að aflétta tilteknum áhvílandi lánum á Fjallalind 119. Þá var staðan sú að stefnendur höfðu aflétt því sem þeim bar af Stóra-Ási, en Fjölsmíði sf. átti eftir að aflétta áhvílandi skuldum á Fjallalind 119, samtals að fjárhæð 4.780.223 kr. Skuldum að fjárhæð 3.500.000 kr. var aflýst eftir þetta en áfram hvíldi lán Bæjarsjóðs Kópavogs, upphaflega að fjárhæð 1.280.223 kr. á Fjallalind 119. Þá áttu stefnendur einungis eftir að greiða 919.501 kr. Þegar þetta var ljóst bar stefnda að hafa samband við stefnendur og gera þeim skýra grein fyrir þeirri aðstöðu sem þau voru í og leiðbeina þeim varðandi áframhald viðskiptanna, sérstaklega hvað varðaði afsal á Stóra-Ási til Fjölsmíði sf. og því að veita samþykki við sölu eða veðsetningu Fjölsmíði sf. á Stóra-Ási, svo og í sambandi við þá greiðslu sem stefnendur áttu þá eftir að inna af hendi. Þetta gerði stefndi ekki og þar með braut hann skyldur sínar sem fasteignasali samkvæmt lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, sérstaklega 10. gr. og 2. mgr. 13. gr. Handhafaveðskuldabréf, útg. 6. október 1997, af Fjölsmíði sf., að fjárhæð 1.000.000 kr., sem þinglýst var 5. des. 1997 á Stóra-Ás, var áritað af stefnendum sem þinglýstum eigendum. Veðskuldabréf þetta var útgefið og áritað í samráði við starfsmann stefnda. Ekki tókst að selja bréf þetta og var því aflýst og skiptir það því ekki máli við niðurstöðu málsins. Samþykki stefnenda við veðsetningu Stóra-Áss með veðskuldabréfi, útgefnu til Samvinnusjóðs Íslands hf., að fjárhæð 800.000 kr., svo og samþykki stefnenda við sölu á Stóra-Ási þann 3. febrúar 1998, verður að telja veitt vegna þess að stefnendur hafi verið í góðri trú um að Fjölsmíði sf. hafi staðið við sinn hluta samninganna. Hefði stefndi gætt skyldna sinna, samkvæmt áður tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 54/1997, hefðu stefnendur ekki verið í góðri trú. Þrátt fyrir að fasteignasalinn, sem annaðist söluna á Stóra-Ási 3. febrúar 1998, hafi sýnt aðgæsluleysi varðandi það, að kaupsamningur stefnenda og Fjölsmíði sf. um Stóra-Ás var hluti makaskiptasamnings, breytir það því ekki að frumorsök tjóns stefnenda er vanræksla stefnda við skyldur hans sem fasteignasali Við niðurstöðu málsins skipta ekki máli þau mistök sem urðu við höfðun máls til staðfestingar á kyrrsetningu, sem fram fór hjá sýslumanninum í Kópavogi 25. maí 1998, þar sem kyrrsettar voru samtals 1.260.090 kr. greiðslur til Fjölsmíði sf. samkvæmt kaupsamningi um Stóra-Ás, dags. 3. febrúar 1998, þegar af þeirri ástæðu að 9. febrúar 1998 hafði Fjölsmíði sf. sett Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis kaupsamning þennan að handveði og skyldi greiðslum samtals að fjárhæð 1.060.000 kr. samkvæmt samningnum, ráðstafað inn á tiltekinn tékkareikning eða til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis í Mjódd. Áður, þ.e. 3. febrúar 1998, hafði Fjölsmíði sf. afsalað sér greiðslu að fjárhæð 200.000 kr., sem greiða átti 1. ágúst 1998, þar sem kaupendur höfðu tekið að sér umsamdar framkvæmdir við íbúðina sem þeir keyptu. Niðurstaða málsins er því sú að kröfur stefnenda eru teknar til greina með vöxtum eins og segir í dómsorði. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 275.000 kr. og hefur þá verið litið til virðisaukaskattskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Ingólfur Geir Gissurarson, greiði stefnendum, Berglindi Jónsdóttur og Eiði Ottó Guðlaugssyni, 1.114.809,32 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. okt. 1999 til greiðsludags og 275.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 211/2011
Vinnusamningur Laun Tómlæti
Ö höfðaði mál á hendur G ehf. til efnda á samkomulagi um starfslok sem hann taldi hafa komist á. Tæpu ári síðar seldi Ö hlut sinn í G ehf. til sameiganda að félaginu. Talið var að Ö hefði í þeim lögskiptum sýnt af sér tómlæti við að halda kröfu sinni vegna starfslokanna til haga. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu G ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2011. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, „af 500.000 krónum frá 30. september 2007 en af 1.000.000 krónum frá 1. október sama ár til greiðsludags.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði upphaflega héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. júní 2011. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 20. júlí 2011 og gagnáfrýjaði hann öðru sinni 8. ágúst það ár. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar á báðum dómstigum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Aðaláfrýjandi, Örn Guðmundsson, greiði gagnáfrýjanda, Grillhúsinu ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember 2010, er höfðað með stefnu birtri 11. desember 2009. Stefnandi er Örn Guðmundsson, Markarvegi 5, Reykjavík, en stefndi er Grillhúsið ehf., áður Bryggjuhúsið ehf., Tryggvagötu 20, Reykjavík. Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 500.000 krónum frá 30. september 2007 en af 1.000.000 frá 1. október sama ár til greiðsludags. Þá er þess krafist, með vísan til 12. gr. vaxtalaga, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 31. október 2008. Loks krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti á málsþóknun að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans að skaðlausu. Með úrskurði, dagsettum 1. júlí 2010, var frávísunarkröfu stefnda hafnað. I. Helstu málavextir eru þeir, að stefnandi var frá árinu 2002 einn eigandi og rekstraraðili veitingastaðarins Grillhússins en árið 2005 seldi hann 66% hlut úr félaginu en var áfram að eigin sögn faglegur framkvæmdastjóri félagsins og sá um rekstur veitingastaðarins. Óumdeilt er, að stefnandi lauk störfum hjá félaginu í ágúst 2007 en aðila greinir á um það, með hvaða hætti starfslok hans bar að og hvort samið var sérstaklega um kjör hans við starfslok. Stefnandi heldur því fram að komið hafi upp ágreiningur milli aðila og að þann 1. júlí 2007 hafi þeir stefnandi og stjórnarformaður stefnda, Þórður Bachmann, hist á skrifstofu stefnda og gert með sér samkomulag sem fól í sér starfslokasamning þess efnis að stefnandi héldi áfram fullri vinnu hjá stefnda til 1. september sama ár en myndi þá láta af störfum og þiggja í laun 500.000 krónur á mánuði frá 1. september til 31. október það ár. Þann 21. ágúst sama ár hefði stefndi hins vegar skipað stefnanda að afhenda lykla að veitingastaðnum og afhenda bifreið, sem hann hafði haft til umráða vegna starfs síns. Stefnandi hefði litið á þetta sem uppsögn. Af hálfu stefnda er því mótmælt að framlagt skjal, dagsett 1. júlí 2007, sé samningur um starfskjör stefnanda, heldur hafi verið um að ræða uppsagnarbréf stefnanda, sem afhent hafi verið stjórnarformanni stefnda, sem með áritun sinni á bréfið hafi einungis verið að kvitta fyrir móttöku þess. Kröfu stefnanda um launagreiðslur eftir starfslok hefði verið hafnað en fallist á ósk hans um að vinna ekki út uppsagnarfrestinn. Hafi stefnanda verið greidd laun til síðasta starfsdags. Í júní 2008 var gerður samningur um kaup þeirra Þórðar Bachmann og Harðar Häsler á hlut stefnanda í stefnda á 6.000.000 króna. II. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að á fundi hans og Þórðar Bachmann, stjórnarformanns stefnda, hinn 1. júlí 2007, hafi aðilar gert með sér samkomulag um að stefnandi yrði áfram í fullri vinnu hjá stefnda fram til september 2007 en eftir það myndi stefnandi láta af störfum og þiggja í laun 500.000 krónur á mánuði fyrir september og október sama ár, þ.e. samtals 1.000.000 króna. Samkomulagið hafi falið í sér starfslokasamning. Þá sé á því byggt, að um hafi verið að ræða uppsögn þegar stefnandi var hinn 21. ágúst 2007 krafinn um að afhenda lykla að veitingastaðnum Grillhúsinu og bifreið, sem stefnandi hefði haft afnot af í tengslum við starf sitt í þágu stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna vinnuréttarins og meginreglunnar um að samninga beri að efna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við ákvæði 129., sbr. 130. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu sína um virðisaukaskatt á málsþóknun reisir stefnandi á lögum nr. 50/1988. Um dráttarvexti og vaxtavexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að hann hafi aldrei samþykkt að greiða stefnanda laun umfram starfstíma hans hjá stefnda. Stefnandi hafi sjálfur sagt upp starfi sínu í bréfi, dagsettu 1. júlí 2007, sem sé uppsagnarbréf hans, og í því hafi hann sett fram ósk um viðbótarlaun eftir að starfi hans í uppsagnarfresti lauk. Stefndi hafi hins vegar aldrei samþykkt það og kvittun fyrir móttöku uppsagnarbréfsins feli ekki í sér skuldbindingu að því leyti af hálfu stefnda. Stefndi hafi aldrei samþykkt að greiða laun án þess að til kæmi vinnuframlag stefnanda þar á móti. Jafnframt sé ljóst, með hliðsjón af þeirri grundvallarreglu vinnuréttar um að laun séu gagngjald fyrir vinnuframlag, að stefnda beri ekki skylda til þess að greiða stefnanda laun umfram þann tíma sem stefnandi innti af hendi vinnuframlag í þágu stefnda. Stefnandi hafi látið af störfum að eigin ósk fyrir lok ágústmánaðar 2007 og hafi stefndi kosið að una því, en sú ákvörðun hafi enga skyldu bakað honum til þess að greiða stefnanda laun lengur en stefnandi kaus að inna vinnu af hendi, enda hafi það ekki verið samþykkt af hálfu stefnda. Stefndi kveðst mótmæla fullyrðingum stefnanda um að stefnanda hafi verið vikið úr starfi á meðan á uppsagnarfresti stóð. Hið rétta sé að stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að verða leystur undan vinnuskyldu sinni á tímabili uppsagnarfrests. Stefnandi hefði, þegar umrædd atvik urðu, haft uppi óskir um að aðrir hluthafar stefnda keyptu hlut hans í stefnda. Þeir samningar hafi ekki gengið fullkomlega að óskum stefnanda og því hafi hann ekki talið sér fært að starfa áfram í þágu stefnda. Stefndi kveður stefnanda bera sönnunarbyrðina fyrir því að honum hafi verið vikið án fyrirvara úr starfi á uppsagnarfresti og einnig um þá staðhæfingu, að stefndi hafi lofað þeim greiðslum, sem stefnandi gerir kröfu um, eftir að vinnuframlagi hans lauk. Slík sönnun liggi ekki fyrir og beri því að sýkna stefnda af kröfum þessum, enda hafi stefndi þegar greitt stefnanda öll laun, sem hann hafi átt rétt á samkvæmt vinnusamningi aðila. Þá byggir stefndi einnig á því, að við mat á stöðu stefnanda í vinnusambandi hans, sem og varðandi efni ráðningarsamnings hans, beri að líta til stöðu stefnanda hjá félaginu, en hann hafi ekki verið eins settur og aðrir starfsmenn stefnda þar sem hann hafi gegnt stöðu framkvæmdastjóra félagsins og séð um allan rekstur þess. Stefnandi hafi sjálfur lagt grunn að kjörum sínum hjá stefnda en hann hefði stofnað félagið og rekið það einn um árabil. Hann hafi því ráðið kjörum sínum alfarið þann tíma og haldið þeim ráðningarkjörum óbreyttum við breytt eignarhald á félaginu. Stefnandi hafi fengið greidd föst mánaðarlaun auk bifreiðahlunninda en ekki verið reiknað orlof af launum. Hann hafi hins vegar tekið sér orlof að vild, enda hefði hanni haft í hendi sér hvenær hann tók sér leyfi frá störfum og haldið óskertum launum á meðan. Loks kveðst stefndi byggja á því, að krafa stefnanda sé niður fallin fyrir tómlæti. Krafan hafi fyrst komið fram rúmum tveimur árum eftir að starfslok hans urðu, þ.e. með birtingu stefnu í desember 2009. Stefnandi hafi verið í samskiptum við stefnda í nærfellt eitt ár frá starfslokum eða fram í júní 2008 vegna samninga um kaup á hlut hans í félaginu. Aldrei á þeim tíma hefði stefnandi hreyft þessari kröfu sinni og framlagt bréf hans, dagsett 1. júlí 2007, hafi fyrst komið fyrir sjónir stefnda við þingfestingu málsins. Megi nærri geta að stefndi hefði tekið tillit til þeirrar kröfu við fyrrgreinda samningsgerð og næsta víst að ekki hefði orðið af samningum um þau kaup ef sú krafa hefði þá verið komin fram. Stefnanda hefði verið eðlilegt, teldi hann á rétti sínum brotið hvað varðaði launauppgjör við starfslok, að hafa þá kröfu upp þá þegar en ekki einhverjum árum síðar og eftir að samningar voru gerðir við hann um kaup á hlut hans í félaginu og aflausn hans undan skuldbindingum þess. Það hefði stefnandi hins vegar ekki gert og verði að meta honum það til tómlætis. Að sama skapi beri að fella niður kröfu stefnanda um dráttarvexti af kröfu hans með sömu rökum. Um lagarök vísar stefnandi varðandi sýknukröfu til almennra reglna vinnuréttar um efndir ráðningarsamninga, meginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Ágreiningur í máli þessu lýtur aðallega að því, hvort líta beri á framlagt skjal, dagsett 1. júlí 2007, sem bindandi samning milli aðila um starfskjör stefnanda við starfslok, eins og stefnandi heldur fram, eða hvort einungis er um að ræða kröfugerð stefnanda og uppsögn, eins og stefndi heldur fram. Þá byggir stefndi jafnframt á því, að krafa stefnanda sé niður fallin vegna tómlætis. Í framangreindu skjali kemur fram að það er stílað á stjórn Bryggjuhússins ehf. Síðan segir: „Hér með tilkynnist að undirritaður, Örn Guðmundsson, segir hér með upp starfi sínu sem framkvæmdastjóri Bryggjuhússins ehf. frá og með 1.9.2007 vegna óásættanlegs ágreinings meðal eigenda fyrirtækisins. Örn verður í fullri vinnu til 1.9.2007 og stýrir fyrirtækinu sem framkvæmdastjóri þangað til“. Þá segir að Örn, stefnandi máls þessa, muni eftir starfslok þiggja laun í tvo mánuði fram til 31. október 2007, 500.000 krónur fyrir hvorn mánuð. Samkvæmt efni skjalsins ritar stefnandi undir skjalið og Þórður Bachmann, stjórnarformaður stefnda, undirritar það einnig en fyrir ofan undirritun hans segir: „Móttekið f.h. stjórnar Bryggjuhússins ehf“. Óumdeilt er að stefnandi lét af störfum hjá stefnda í lok ágúst 2007 en formleg starfslok voru ákvörðuð 1. september eins og greinir í framangreindu skjali. Bæði stefnandi og Þórður Bachmann báru um það við aðalmeðferð málsins að þeir hefðu hist á fundi 1. júlí 2007 og er óumdeilt að skjalið er ritað af Þórði á þeim fundi. Er jafnframt óumdeilt, að Þórður fyllti út í eyður, sem gerðar höfðu verið í hinum prentaða texta og lutu að því í hversu marga mánuði stefnandi ætti að þiggja 500.000 króna mánaðarlaun eftir starfslok og fram til hvaða tíma. Skjalið ber það með sér samkvæmt efni sínu að vera uppsagnarbréf stefnanda en hins vegar verður jafnframt að fallast á það með stefnanda, að skjalið sjálft og það, sem hér hefur verið rakið um útfyllingu þess, leiði líkur að því, að í skjalinu hafi einnig falist einhvers konar samkomulag milli þeirra stefnanda og Þórðar um kjör stefnanda við starfslok. Gegn eindreginni neitun af hálfu stefnda verður hins vegar ekki byggt á þeirri fullyrðingu stefnanda að stefnanda hafi verið sagt upp störfum fyrirvaralaust á fundi þeirra Þórðar 21. ágúst 2007. Er ekkert komið fram í málinu að öðru leyti sem styður þá fullyrðingu stefnanda. Af hálfu stefnanda er viðurkennt að ekki hafi verið gerður reki að því að innheimta vangreidd laun fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, sem dagsett er 12. febrúar 2008, þegar að minnsta kosti rúmir fjórir mánuðir voru liðnir frá því stefnandi taldi fyrri launagreiðsluna komna í vanskil. Verður að miða við þá dagsetningu innheimtunnar þótt fullyrt hafi verið af hálfu stefnda, að bréfið hafi aldrei borist stefnda eða fyrirsvarsmönnum hans. Samkvæmt gögnum málsins virðist framangreint innheimtubréf vera eina tilraunin, sem gerð var til innheimtu umstefndrar kröfu, þar til mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 11. desember 2009. Þá hefur stefnandi sjálfur borið á þá leið, að hin vangreiddu laun hafi aldrei borið á góma við samningaviðræður vegna kaupa Þórðar Bachmann og Hafsteins Häsler á hlut stefnanda í stefnda sem lauk með undirritun kaupsamnings og sjálfsskuldaábyrgðaryfirlýsingar 3. júní 2008. Í sjálfsskuldarábyrgðaryfirlýsingunni kemur fram, að aðilar staðfesti að samkomulag þetta, ásamt kaupsamningi um hlutafé, skuli marka endi á lögskiptum þeirra í millum í tengslum við eignatengsl þeirra í Bryggjuhúsinu. Þá verður einnig að líta til stöðu stefnanda sem eiganda að hlut í stefnda þegar samningaviðræður fóru fram um framangreind kaup vorið 2008. Er það mat dómsins að staða stefnanda sem meðeiganda að stefnda hafi gefið honum aukið tilefni til þess að halda launakröfu sinni fram við samningaviðræðurnar við meðeigendur sína. Að öllu framanrituðu virtu, er það niðurstaða dómsins að telja verði að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti um að halda fram rétti sínum til launa fyrir september og október 2007 að það varði hann réttindamissi. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að líta til undantekningarreglu 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og ákveða að hvor aðili beri sinn hluta af málinu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DómsorÐ: Stefndi, Grillhúsið ehf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Arnar Guðmundssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 347/2005
Vinnusamningur Trúnaðarskylda
Aðilar deildu um hvort Ó hafi fyrirgert rétti sínum til fjögurra mánaða biðlauna úr hendi V vegna þeirrar háttsemi sinnar að hafa, þegar leið að starfslokum hans hjá V, eytt miklum fjölda tölvugagna af heimasvæði sínu í borðtölvu og af harða diski fartölvu sem hann hafði til afnota í starfi sínu. Fram var komið að tekist hafði að endurheimta mikinn fjölda skjala, sem eytt hafði verið, en ekki lágu fyrir glöggar upplýsingar um efni þessara skjala. Ó kvaðst eingöngu hafa eytt persónulegum skjölum og skjölum sem engu skiptu fyrir starfsemi V, auk þess sem hann hafi gætt þess að öll gögn sem einhverja þýðingu gæti haft væru vistuð bréflega í skjalasafni V. Talið var, að V hafi verið í lófa lagið að hrekja þessar staðhæfingar Ó með því að gera frekari grein fyrir efni þeirra skjala sem tókst að endurheimta, en það hafi hann ekki gert, auk þess sem hann hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna hátterni Ó. Var V því gert að greiða Ó fjárhæð sem nam fjögurra mánaða biðlaunum hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. ágúst 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu er deilt um hvort stefndi hafi fyrirgert rétti sínum til fjögurra mánaða biðlauna úr hendi áfrýjanda vegna þeirrar háttsemi sinnar að hafa þegar leið að starfslokum hans hjá áfrýjanda eytt miklum fjölda tölvugagna af heimasvæði sínu í borðtölvu og af harða diski fartölvu sem hann hafði til afnota í starfi sínu. Fram er komið í málinu að við leit kerfisfræðings í tölvukerfi áfrýjanda skömmu eftir starfslok stefnda tókst að endurheimta mikinn fjölda skjala, sem eytt hafði verið. Ekki er upplýst hvers konar gögn það voru ef frá er talinn listi yfir 226 skjalanna sem ágreiningslaust er að lutu að starfsemi áfrýjanda. Hins vegar liggja ekki fyrir glöggar upplýsingar um efni þessara skjala. Stefndi heldur því fram að meðal þeirra tölvugagna sem hann eyddi hafi verið persónuleg skjöl hans, tölvupóstur og gögn sem ekki áttu erindi til annarra. Þá hafi hann eingöngu eytt skjölum sem engu skiptu fyrir starfsemi áfrýjanda og gætt þess vandlega að öll gögn sem einhverja þýðingu gætu haft væru vistuð bréflega á viðeigandi stað í skjalasafni áfrýjanda. Áfrýjanda var í lófa lagið að hrekja þessar staðhæfingar stefnda með því að gera frekari grein fyrir efni þeirra skjala sem tókst að endurheimta, en það gerði áfrýjandi ekki. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 4. ágúst s.l. Stefnandi er Ólafur Ólafsson, kt. 140255-4089, Illugagötu 58, Vestmannaeyjum. Stefndi er Vestmannaeyjabær, kt. 690269-0159, Ráðhúsinu, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.900.924 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 468.208 krónum frá 1. desember 2003 til 1. janúar 2004, af 936.416 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2004, af 1.418.670 krónum frá þeim degi til 1. mars 2004 og af 1.900.924 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi er tæknifræðingur að mennt og hóf hann störf hjá Vestmannaeyjabæ sem bæjartæknifræðingur 16. maí 1989. Snemma sumars 2003 urðu breytingar á meirihlutasamstarfi í bæjarstjórn Vestmannaeyja og í kjölfar þess var bæjarstjóra sagt upp störfum og nýr meirihluti ákvað að gera ýmsar skipulagsbreytingar á stjórn bæjarfélagsins. Þáttur í þeim breytingum var m.a. að starf stefnanda var lagt niður og var honum tilkynnt formlega um það með bréfi bæjarstjóra 30. júlí sama ár. Var honum um leið boðið annað starf hjá bæjarfélaginu en í bréfinu kemur fram að ekki liggi fyrir starfslýsing fyrir það starf. Með bréfi til bæjarstjóra tilkynnti lögmaður stefnanda að stefnandi vildi ekki taka nýja starfið að sér og liti svo á að búið væri að ákveða að niðurlagning á starfi hans kæmi til framkvæmda frá og með 1. september sama ár. Var tekið fram að stefnandi liti svo á að hann ætti frá og með þeim degi rétt til biðlauna. Ekki er ágreiningur milli aðila um að stefnandi ætti rétt til biðlauna í 6 mánuði frá og með fyrrgreindri dagsetningu, en eftir að stefndi hafði greitt stefnanda biðlaun í tvo mánuði felldi hann niður launagreiðslur til hans á þeim grundvelli að stefnandi hefði brotið af sér gagnvart stefnda um það leyti sem dró að starfslokum hans. Stefndi heldur því fram að í októbermánuði sama ár hefðu nýir starfsmenn stefnda orðið þess áskynja að stefnandi hefði skömmu fyrir starfslok kerfisbundið eytt öllum gögnum af heimasvæði sínu í borðtölvu þeirri sem hann vann við á skrifstofu sinni. Þá hefði stefnandi frá ársbyrjun 2003 þar til hann lauk störfum unnið við fartölvu í eigu stefnda og hafi engin gögn vegna þeirrar vinnu fundist á tölvutæku formi. Stefndi óskaði skýringa frá stefnanda og í bréfi lögmanns hans til stefnda kemur fram að stefnandi hafi „tekið til í borðtölvunni” áður en hann hætti störfum. Þá kemur fram í bréfinu að mjög lítið hafi verið af gögnum í fartölvunni og það sem máli skipti fyrir stefnda hafi verið vistað undir viðkomandi stofnun og síðan eytt úr tölvunni. Stefndi lýsti þeirri skoðun sinni í bréfi til stefnanda að það væri ekki starfsmanna að ákveða hvað teljist mikilvæg gögn sem heimilt sé að eyða. Stefndi segir að með notkun forrits, sem sérstaklega hafi verið notað til að finna gögn sem hafi verið eytt, hafi tekist að endurheimta gögn þau sem eytt hafi verið úr umræddri borðtölvu, en þau hafi öll verið eldri en frá árinu 2003. Hafi þannig tekist að endurheimta alls 226 skjöl. Var óskað eftir því við stefnanda að hann upplýsti hvar þau gögn væru sem vistuð hefðu verið annars staðar á sameiginlegu neti stefnda. Stefndi segir engin svör hafa borist en með bréfi dagsettu 24. mars 2004 hafi verið sendur tölvudiskur þar sem fram kom að þar væru gögn sem stefnandi hefði afritað af tölvu sinni og haft með sér við starfslokin sakir misskilnings. Stefndi segist hafa yfirfarið diskinn og komist að því að á honum hafi engin gögn verið yngri en frá árinu 2001. Stefndi mun hafa skorað á stefnanda að skila öllum þeim gögnum sem hann hefði í fórum sínum en stefndi segir stefnanda engan áhuga hafa haft á að upplýsa nánar um þau gögn sem stefndi telur enn vanta. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á þeirri meginreglu íslensks samninga- og kröfuréttar að gerða samninga beri að efna. Enginn ágreiningur hafi verið milli aðila um skyldu stefnda til að greiða stefnanda biðlaun, en stefndi hafi hins vegar haldið launagreiðslunum síðustu fjóra mánuði biðlaunatímans vegna alls óskyldra hluta. Stefnandi telur gagnkröfur stefnda á hendur sér með öllu órökstuddar og fráleitt að heimilt sé að beita slíku til skuldajafnaðar við launakröfur. Ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila en stefnandi gerir kröfu um biðlaun í fjóra mánuði eða mánuðina nóvember 2003 til febrúar 2004. Er krafan þannig sundurliðuð að föst laun fyrir nóvember og desember 2003 séu 278.335 krónur, föst yfirvinna 144.525 krónur, orlof á fasta yfirvinnu 18.846 krónur og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, 6%, 26.502 krónur. Samsvarandi tölur fyrir mánuðina janúar og febrúar 2004 eru 3% hærri vegna launahækkunar 1. janúar það ár. Heildarkrafa stefnanda er því 1.900.924 krónur. Stefnandi reisir vaxtakröfu á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og krefst dráttarvaxta frá gjalddaga hverrrar launagreiðslu. Málskostnaðarkrafa er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að það framferði stefnanda að eyða tölvugögnum úr borðtölvu og fartölvu sé mjög alvarlegt brot á grundvallarreglum vinnuréttarins. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi með ráðningarsamningi dagsettum 20. júní 1989 gengist undir ákveðnar skyldur jafnframt því að öðlast ákveðin réttindi, en í samningnum er svohljóðandi ákvæði: „Um réttindi og skyldur launþegans fer eftir lögum og reglum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eftir því sem við getur átt, nema annað sé ákveðið í samþykktum bæjarstjórnar og að svo miklu leyti sem öðruvísi er ekki fyrir mælt í samningi þessum og með tilliti til þess að hér er um ráðningu að ræða. Sama gildir um mat á því hvort starfsmaðurinn telst hafa vanefnt samninginn.” Stefndi byggir á því að um sé að ræða tvíhliða samningssamband milli aðila. Stefndi samþykki m.a. að greiða stefnanda umsamin laun meðan stefnandi uppfyllir sínar skyldur. Með því að eyða gögnum úr tölvum sem voru í eigu stefnda og stefnandi hafði vistað starfs síns vegna, hafi stefnandi brotið alvarlega gegn m.a. trúnaðarskyldu sinni og sýnt af sér vítaverða vanrækslu og brot á hlýðniskyldum, en þessar reglur séu allar hluti af grundvallarreglum vinnu- og samningaréttarins. Hafi brotið verið alvarlegt og brotið allar forsendur fyrir áframhaldandi greiðslum stefnda á umsömdum biðlaunum. Segist stefndi því byggja á reglum um brostnar forsendur. Stefndi byggir á því að þrátt fyrir að tekist hafi að endurheimta skjöl sé brot stefnanda fullframið við eyðingu skjalanna án heimildar. Þá bendir stefndi á að engin gögn í tölvutæku formi hafi fundist frá árinu 2003, en stefnandi hafi unnið u.þ.b. 8 mánuði það ár fyrir stefnda. Hafi stefnandi ekki orðið við áskorunum að afhenda gögnin eða upplýsa hvar þau sé að finna. Stefndi mótmælir því að það sé stefnanda að ákveða hvaða gögnum honum beri að eyða og hvaða gögn honum beri að geyma fyrir stefnda. Sé ljóst að mat þetta liggi ekki hjá stefnanda, sérstaklega ekki á því tímamarki þegar ljóst sé að hann sé að láta af störfum. Stefndi segist engan veginn geta sætt sig við slíkt framferði, enda væri með því verið að samþykkja að starfsmönnum væri heimilt að eyða öllum gögnum úr vinnutölvu sinni þegar störfum þeirra lyki. Telur stefndi slíkt óásættanlegt og í algjörri mótsögn við grundvallarreglur vinnuréttar um gagnkvæmar skyldur og réttindi atvinnurekanda og launþega. Með því að eyða umræddum gögnum hafi stefnandi brotið gegn samningsskyldum sínum og fyrirgert réttindum sínum til launa. Stefndi byggir á grundvallarreglum vinnuréttarins sem og samningaréttar og vísar sérstaklega til reglna um brostnar forsendur. Þá er byggt á lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en tekið fram að þau lög gildi ekki um starfsmenn sveitarfélaga. Málskostnaðarkrafa er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi að engar reglur hafi verið til hjá stefnda um meðferð tölvugagna og kvaðst hann aldrei hafa fengið nein fyrirmæli um vistun gagna. Þá taldi hann sig ekki bera ábyrgð á afritun gagna og engin fyrirmæli hafa fengið þar að lútandi. Hann kvaðst hafa tekið til í tölvunum við starfslok sín og hafi þar verið um ýmis persónuleg gögn að ræða auk uppkasta að ýmsum verkefnum sem hann hafi unnið við. Í málinu er ekki um það ágreiningur að stefnandi átti rétt á biðlaunum í sex mánuði og voru honum greidd full biðlaun fyrir mánuðina september og október 2003 en greiðslur til hans voru síðan felldar niður þar sem stefndi taldi stefnanda hafa fyrirgert rétti sínum til frekari biðlauna með fyrrgreindri eyðingu tölvugagna. Stefnandi krefur stefnda um biðlaun þá fjóra mánuði sem eftir standa og er ekki tölulegur ágreiningur um kröfu stefnanda. Stefndi byggir á því að það framferði stefnanda að eyða tölvugögnum sé mjög alvarlegt brot á grundvallarreglum vinnuréttarins og leiði reglur um brostnar forsendur til þess að honum sé heimilt að fella niður frekari greiðslur til stefnanda. Í máli þessu er nægilega upplýst að stefnandi eyddi gögnum úr tölvum í eigu stefnda sem hann hafði aðgang að í starfi sínu sem bæjartæknifræðingur. Hefur stefnandi borið því við að hann hafi verið að „taka til”, eins og hann komst að orði, vegna starfsloka sinna. Hafi þar aðallega verið um að ræða persónuleg gögn og uppköst að verkefnum sem hann vann að. Verður að telja það ámælisverða háttsemi af hálfu stefnanda að hafa ekki haft samráð við stefnda um starfslok sín að þessu leyti. Stefndi hefur á hinn bóginn engin gögn lagt fram um það hvort þessi tiltekt stefnanda hafi valdið honum fjárhagstjóni og þá hefur komið í ljós að tekist hefur að endurheimta hluta þeirra skjala sem stefnandi eyddi. Hins vegar er nægilega upplýst að framferði stefnanda olli stefnda umtalsverðum óþægindum. Það er engu að síður álit dómsins að þessi háttsemi stefnanda hefði ekki heimilað stefnda fyrirvaralausa brottvikningu hans. Verður því ekki fallist á að stefnda hafi verið heimilt að fella niður biðlaunagreiðslur til stefnanda. Þar sem ekki er tölulegur ágreiningur milli aðilia verða kröfur stefnanda því teknar til greina. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vestmannaeyjabær, greiði stefnanda, Ólafi Ólafssyni, 1.900.924 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 468.208 krónum frá 1. desember 2003 til 1. janúar 2004, af 936.416 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2004, af 1.418.670 krónum frá þeim degi til 1. mars 2004 og af 1.900.924 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 86/2015
Kærumál Viðurkenningarkrafa Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 435/2013 var máli H ehf. á hendur Í, til heimtu skaðabóta, vísað frá dómi sökum vanreifunar. H ehf. höfðaði mál á ný og krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir er kærunefnd útboðsmála felldi niður tvö rammasamningsútboð vegna lyfjakaupa og ógilti það þriðja. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði m.a. að þótt H ehf. leitaðist nú við, með eigin nálgunarútreikningum í stefnu, að gera grein fyrir meintu tjóni sínu yrði ekki talið að hann hefði með þeirri umfjöllun sinni leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa. Þá yrði ekki talið að hann hefði nú fremur en áður gert nægilega skýra grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli hann reisti bótakröfur sínar. Var málatilbúnaður H ehf. talin fara gegn d., e. og f. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og var málinu því vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar, en til vara að sér verði heimilað að leiða vitni og afla matsgerðar áður en afstaða verði tekin til kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá dómi. Þá krefst sóknaraðili aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður, en að því frágengnu verði hann hafður í lágmarki. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur og gerist þess þá ekki þörf að taka sérstaklega afstöðu til áðurgreindrar varakröfu sóknaraðila hér fyrir dómi. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hýsir ehf., greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 585/2015
Stjórnsýsla Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi að hluta Frávísun frá Hæstarétti að hluta
Í málinu krafðist K annars vegar endurgreiðslu á kostnaði sem hún kvaðst hafa þurft að greiða fyrir sérfræðiaðstoð vegna erindisreksturs síns fyrir T og hins vegar skaðabóta vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir sökum þess að starfsmenn T hefðu með skaðabótaskyldum hætti afgreitt erindi hennar ranglega. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sú meginregla gildi í íslenskum rétti að borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafa af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kysu þeir að nota aðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafa af því kostnað gætu þeir ekki krafist þess að sá kostnaður yrði þeim bættur, hvort sem erindið skilaði þeim árangri eða ekki. Þyrfti sérstaka lagaheimild til þess að unnt væri að krefjast endurgreiðslu slíks kostnaðar, en slík lagaheimild væri ekki fyrir hendi í máli þessu. Þótt úrskurðarnefnd almannatrygginga hefði tvívegis hnekkt ákvörðun T leiddi það ekki til skaðabótaskyldu stofnunarinnar á hlutlægum grundvelli. Þá bæru gögn málsins með sér að T hefði afgreitt erindi K með rökstuddum hætti, auk þess sem engin sönnun hefði verið færð fyrir því að starfsmenn T hefðu sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við afgreiðslu erindis hennar. Var T sýknað af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar7. september 2015. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér3.149.933 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 27. desember 2010 til greiðsludags, en til vara1.484.787 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 24. febrúar 2007 til greiðsludags.Að þessu frágengnu krefst hún greiðslu á 1.484.787 krónum með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. janúar 2007 til 10. desember sama ár,en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að „viðurkennd verði meðdómi skaðabótaskylda stefnda á tjóni sem [hún] varð fyrir sökum þess að húnþurfti að leggja í kostnað sökum þess að stefnda hafnaði að hún uppfyllti þaðskilyrði í lögum til heimilisuppbótar, að njóta ekki fjárhagslegs hagræðis afsambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, ásamt aðviðurkennt verði að stefnda beri að auki bótaskyldu er nemi fjárhæð vaxta aðþví hámarki er lög leyfa hverju sinni, af bótafjárhæð sem [hún] síðar kann aðfá til sín á grundvelli dóms um fyrri hluta þessarar kröfu, frá 24. febrúar2007 til greiðsludags.“ Þá krefst áfrýjandi þess að „viðurkennt verði að [henni]var valdið réttarspjöllum með því að héraðsdómari ... heimilaði ísl. ríkinu aðleggja fram greinargerð við fyrirtöku málsins þann 19. janúar 2012.“ Jafnframtkrefst áfrýjandi þess, að ,,gögnum sem stefnda lagði fram í Hæstarétti, þann19. nóvember sl. verði vísað frá Hæstarétti.“ Loks krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti, til vara að málskostnaður falli niður á báðumdómstigum en að því frágengnu að „hann verði lágmarkaður á báðum dómstigum.“ Stefndi krefst þess að vísað verði fráHæstarétti viðurkenningarkröfu áfrýjanda um að henni hafi verið valdiðréttarspjöllum með því að héraðsdómari heimilaði íslenska ríkinu að leggja framgreinargerð í sakarauka við fyrirtöku málsins sem var 18. janúar 2012. Þákrefst stefndi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IFjórar fyrstu kröfur áfrýjanda eru aftvennum toga. Annars vegar er um að ræða kröfur um endurgreiðslu á kostnaði aðfjárhæð 1.484.787 krónur, sem áfrýjandi kveðst hafa greitt fyrir sérfræðiaðstoðvið að knýja fram viðurkenningu á því að hún ætti rétt til heimilisuppbótarsamkvæmt 9. gr. þágildandi laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð. Súviðurkenning hafi fengist með niðurstöðu úrskurðarnefndar almannatrygginga 29.nóvember 2006, sem mælt hafi fyrir um þennan rétt hennar frá 1. september 2005.Hins vegar er um að ræða skaðabótakröfur vegna tjóns, sem áfrýjandi telur sighafa orðið fyrir við erindisreksturinn, en tjónið felist í því að á hana hafifallið kostnaður vegna þess að starfsmenn stefnda hafi með skaðabótaskyldumhætti afgreitt erindi hennar ranglega. Auk þess reisir hún kröfurnar á því aðstefndi beri hlutlæga ábyrgð á tjóni sínu.Aðalkrafa og fyrsta varakrafa áfrýjandaeru reistar á þeim grundvelli, sem fyrr er nefndur, að stefnda sé skylt aðendurgreiða henni kostnað þann sem hún varð fyrir við að ná fram rétti sínumgagnvart stefnda. Aðalkrafan, 3.149.933 krónur, felur í sér kröfu á 1.484.787krónum, auk dráttarvaxta sem reiknaðir eru fyrir tímabilið 24. febrúar 2007 til27. desember 2010 og þá bætt við höfuðstól, en jafnframt krafist dráttarvaxtafrá þeim degi til greiðsludags. Fyrsta varakrafan er um 1.484.787 krónur meðdráttarvöxtum frá 24. febrúar 2007 til greiðsludags. Samkvæmt því er um að ræðasömu kröfu og aðalkröfuna, þótt sett sé fram með öðrum hætti. Áfrýjandi hefurekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um báðar kröfurnar sérstaklega. Meðvísan til þess hvernig kröfugerð hennar er háttað að þessu leyti verður fyrstuvarakröfu vísað frá héraðsdómi. Næstu tvær varakröfur fela báðar í sérkröfu um skaðabætur. Önnur varakrafa felur í sér kröfu um skaðabætur að fjárhæð1.484.787 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24.janúar 2007 til 10. desember sama ár en með dráttarvöxtum frá þeim degi tilgreiðsludags. Krafan er reist á því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni, semnemi hinni tilgreindu fjárhæð og stefnda beri að bæta, auk vaxta ogdráttarvaxta. Í þriðju varakröfu felst á hinn bóginn krafa um viðurkenningu áskaðabótaskyldu stefnda vegna sama tjóns og önnur varakrafa tekur til og erviðurkenningarkrafan reist á sama grundvelli og fjárkrafan. Áfrýjandi hefurekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þá síðarnefndu eftir að tekin hefurverið afstaða til hinnar fyrrnefndu. Verður því þriðju varakröfu vísað fráhéraðsdómi. Krafa áfrýjanda um að viðurkennt verðiað henni hafi verið valdið réttarspjöllum með því að héraðsdómari hafi heimilaðíslenska ríkinu að leggja fram greinargerð í sakarauka í þinghaldi 18. janúar2012 kom fyrst fram í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar. Með vísan til 1.mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaverður þessari kröfu vísað frá Hæstarétti. Þá krefst áfrýjandi þess í bréfi semlagt var fram fyrir Hæstarétti að gögnum, sem stefndi lagði fram hér fyrirdómi, verði vísað frá réttinum. Skjöl þessi voru lögð fram við meðferð málsinsí héraði, en voru ekki í málsgögnum áfrýjanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. reglnanr. 601/2014 um málsgögn í einkamálum var stefnda heimilt að leggja frammálsgögn af sinni hálfu, teldi hann málsgögn áfrýjanda ekki hafa að geyma öllskjöl, sem nauðsynleg væru vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti. Þóttfallast megi á með áfrýjanda að skjöl þessi hafi verið þarflaus vegna flutningsmálsins hér fyrir dómi er engin lagastoð fyrir því að vísa gögnum fráHæstarétti. Verður þessari kröfu áfrýjanda því hafnað. Samkvæmt framansögðu eru til úrlausnarí málinu auk málskostnaðarkrafna, annars vegar krafa áfrýjanda um endurgreiðsluá þeim kostnaði, 3.149.933 krónur ásamt tilgreindum vöxtum, sem hún kveðst hafaþurft að greiða fyrir sérfræðiaðstoð vegna erindisreksturs síns fyrir stefnda,og hins vegar krafa hennar um skaðabætur vegna ætlaðs tjóns að fjárhæð1.484.787 krónur, auk tilgreindra vaxta.IIStaðfest er sú niðurstaða héraðsdómsað ósannað sé að forstjóri stefnda hafi gefið loforð, sem skuldbindistofnunina, um greiðslu þess kostnaðar, sem áfrýjandi krefur um í málinu. Þá erþví hafnað að stefndi hafi ekki skýrlega neitað greiðsluskyldu á kröfuáfrýjanda um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar og að ætlað tómlæti hans eigi aðleiða til þess að krafa hennar verði tekin til greina. Sú meginregla gildir ííslenskum rétti að borgararnir verða sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafaaf erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að notaaðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafa af því kostnað geta þeir ekkikrafist þess að sá kostnaður verði þeim bættur, hvort sem erindið skilar þeimárangri eða ekki. Þarf sérstaka lagaheimild til þess að unnt sé að krefjastendurgreiðslu slíks kostnaðar. Sú lagaheimild er ekki fyrir hendi í því tilvikisem hér um ræðir.Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendurstefnda er reist á því að starfsmenn stofnunarinnar hafi sýnt af sér saknæma ogólögmæta háttsemi við afgreiðslu á erindi hennar. Þeir hafi í þeim störfumsínum brotið reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þannig að leiða eigi tilskaðabótaskyldu stefnda. Auk þess telur áfrýjandi að stefndi beri hlutlægaábyrgð á því tjóni sem hún telur sig hafa orðið fyrir. Í lögum er ekki að finna ákvæði um hlutlægaábyrgð stefnda á því tjóni, sem starfsmenn hans kunna að valda í störfum sínum.Þótt úrskurðarnefnd almannatrygginga hafi tvívegis hnekkt ákvörðun stefnda umkröfu áfrýjanda um heimilisuppbót leiðir það ekki til skaðabótaskyldu stefnda áhlutlægum grundvelli. Til bótaábyrgðar stofnunarinnar getur því aðeins komið aðstarfsmennirnir hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í störfum sínumog þannig valdið tjóni. Gögn málsins bera með sér að stefndi afgreiddi erindiáfrýjanda með rökstuddum hætti og komst að þeirri niðurstöðu að krafa hennar umheimilisuppbót samkvæmt 9. gr. laga nr. 118/1993 ætti sér ekki lagastoð.Úrlausn úrskurðarnefndar almannatrygginga 29. nóvember 2006 þar sem komist varað gagnstæðri niðurstöðu var reist á sérstökum aðstæðum áfrýjanda. Engin sönnunhefur verið færð fyrir því að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma ogólögmæta háttsemi við afgreiðslu erindis hennar. Verður kröfu um skaðabætur ágrundvelli sakarreglunnar því hafnað. Samkvæmt öllu framansögðu er staðfestniðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda. Rétt er að málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Fyrstu og þriðju varakröfu áfrýjanda,Kristrúnar Grétarsdóttur, er vísað frá héraðsdómi.Kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verðiað héraðsdómari hafi valdið henni réttarspjöllum með því að heimilaframlagningu greinargerðar í sakarauka er vísað frá Hæstarétti.Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2015.Málþetta sem dómtekið var 28. maí 2015 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11.janúar 2011 af Kristrúnu Grétarsdóttur, Skaftahlíð 34, Reykjavík á hendurTryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík og íslenska ríkinu. Meðúrskurði uppkveðnum 23. maí 2011 var dómkröfum stefnanda á hendur íslenskaríkinu vísað frá dómi ex officio. Stefnandi kærði úrskurðinn til HæstaréttarÍslands. Með dómi réttarins, 29. júlí 2011, í máli nr. 370/2011, var kröfumstefnanda á hendur íslenska ríkinu vísað frá héraðsdómi.Dómkröfur aðila Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði dæmd til að greiðastefnanda 3.149.933 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2010 tilgreiðsludags. Til varakrefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða henni.484.787 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 24. febrúar 2007 til greiðsludags. Til vara vara krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða henni1.484.787 krónur með skaðabótavöxtum,samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá 24. janúar 2007 til 10. desember2007, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess aðviðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefndu á tjóni sem hún hafi orðið fyrir sökum þess að hún hafi þurft að leggjaí kostnað vegna þess aðTryggingastofnun ríkisins hafi hafnað að hún uppfyllti það skilyrði í lögum tilheimilisuppbótar, að njóta ekkifjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra umhúsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, ásamt að stefnda beri bótaskyldu er nemifjárhæð vaxta að því hámarki er lög leyfi hverju sinni, af fjárhæð bótakröfusem stefnandi fái til sín, með því að ofangreind krafa um viðurkenningu áskaðabótaskyldu stefndu verði tekin til greina, frá 24. febrúar 2007 tilgreiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendistefndu, annaðhvort skv. málskostnaðarreikningi eða aðmati réttarins, auk virðisaukaskatts á málskostnað.Stefnda krefst þess að hún verðisýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiðastefndu málskostnað að mati réttarins. Atvikmáls Hinn 22. ágúst 2005 sótti stefnandi umheimilisuppbót hjá stefndu skv. 9. gr. þágildandi laga um félagslega aðstoð nr.118/1993, sbr. nú samhljóða ákvæði í 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslegaaðstoð. Samkvæmt ákvæðinu var heimilt að greiða einhleypingi svonefndaheimilisuppbót, enda nyti hann óskertrar tekjutryggingar samkvæmt lögum umalmannatryggingar og væri einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegshagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað.Í ákvæðinu var mælt svo fyrir að ætti viðkomandi rétt á skertri tekjutryggingusamkvæmt lögum um almannatryggingar skyldi lækka heimilisuppbótina eftir sömureglum. Stefnda hafnaði umsókn stefnanda með bréfi, 9. september 2005, með þeimrökum að þar sem dóttir stefnanda væri skráð til heimilis á sama stað ogstefnandi og væri öryrki, uppfyllti stefnandi ekki það skilyrði 9. gr. laga nr.118/1993 um almannatryggingar og reglugerðar nr. 595/1997, fyrir greiðsluheimilisuppbótar, að vera ein um heimilisrekstur. Stefnandi fór þess á leit viðstefndu, með bréfi dagsettu 3. október 2005, að framangreind synjun yrðiendurupptekin og umsókn hennar samþykkt. Með bréfi, 11. nóvember 2005, synjaðistefnda stefnanda á ný um heimilisuppbót með vísan til fyrri rökstuðnings og þarsem engin ný gögn hefðu verið lögð fyrir stefndu sem staðfestu fullyrðingustefnanda um að hún nyti ekki fjárhagslegs hagræðis af sambýli við dóttur sína.Með bréfi til stefndu, 9. febrúar 2006,fór stefnandi þess enn á leit við stefndu að hún endurskoðaði fyrriákvörðun um að synja stefnanda um greiðslu heimilisuppbótar en vísaði málinu aðöðrum kosti til Úrskurðarnefndar almannatrygginga. Úrskurðarnefndalmannatrygginga kvað upp úrskurð ímálinu, 29. mars 2006, sbr. mál nr. 48/2006, og var niðurstaða hennar að aðstæður stefnanda hefðu ekki veriðrannsakaðar nægilega af stefndu. Var synjun stefndu á umsókn stefnanda umheimilisuppbót felld úr gildi og málinu heimvísað til nýrrar meðferðar. Hinn 10. maí 2006 ritaði stefnda stefnanda bréfmeð vísan til niðurstöðu Úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 29. mars. Meðbréfinu var stefnanda gefinn kostur á að koma að frekari gögnum og upplýsingumáður en ný ákvörðun yrði tekin í máli hennar. Stefnandi svaraði þessu erindistefndu með bréfi, 29. maí 2006, og fylgduþví m.a. yfirlýsingar prests og læknis, þar sem fram kom að mat þeirra væri aðstefnandi nyti ekki fjárhagslegs hagræðis af sambýli með dóttur sinni. Stefndataldi framangreind gögn ekki staðfesta fullyrðingar stefnanda um að hún nytiekki fjárhagslegs hagræðis af sambýli með dóttur sinni og veitti stefnanda meðbréfi, 7. júní 2006, viðbótarfrest til að leggja fram gögn sem staðfestu aðfjárhagslegt hagræði væri ekki til staðar. Stefnanda ritaði stefndu bréf, 23.júní 2006. Í bréfinu var, með vísan til fyrirliggjandi gagna, ítrekað aðstefnandi nyti ekki sambýlis við aðra manneskju. Stefnda ritaði stefnanda bréf,22. ágúst 2006, og voru í því talin upp í dæmaskyni þau gögn sem kynnu að hafaáhrif á niðurstöðu málsins. Var stefnanda veittur þriggja vikna frestur til aðkoma að nýjum gögnum. Með bréfi, 21. september 2006, tilkynnti stefndastefnanda að umsókn hennar um greiðslu heimilisuppbótar væri synjað þar sem húnuppfyllti ekki það skilyrði laga- og reglugerðarákvæða, fyrir greiðsluheimilisuppbótar, að vera ein um heimilisrekstur. Stefnandi kærðiákvörðun stefndu, 18. október 2006, til Úrskurðarnefndar almannatrygginga. Hinn29. nóvember 2006 kvað nefndin uppúrskurð í málinu, sbr. mál nr. 282/2006, og var niðurstaðan að stefnandi uppfyllti skilyrði fyrir greiðsluheimilisuppbótar, frá og með 1. september 2005, þar sem að hún nyti ekkifjárhagslegs hagræðis af nábýli við dóttur sína. Kröfu stefnanda um vexti,verðbætur og málskostnað var vísað frá nefndinni. Hinn 28. desember 2006 fórstefnandi þess á leit við stefndu að hún fengi greidda óskerta uppsafnaðaheimilisuppbót fyrir n.k. áramót. Meðbréfi, 29. desember 2006, tilkynnti stefnda stefnanda að vegna teknahennar á árunum 2005 og 2006 ætti húnekki rétt til heimilisuppbótar fyrir þessi ár. Hins vegar ætti hún rétt áheimilisuppbót frá og með 1. janúar 2007. Með bréfi stefndu, 8. október 2007,gerði stefnda stefnanda að endurgreiða meintar ofgreiddar bætur vegna ársins2006. Stefnandi kærði þá ákvörðun til Úrskurðarnefndar almannatrygginga, 11. desember2007, jafnframt því sem stefnandi gerði athugasemdir við framangreinda ákvörðunstefndu frá 29. desember. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð, 12. mars 2007,sbr. mál nr. 319/2007. Staðfestinefndin ákvörðun stefndu um endurkröfu á hendur stefnanda vegna ofgreiddra bótaá árinu 2006 og synjun á greiðslu heimilisuppbótar vegna áranna 2005 og2006, vegna tekna stefnanda á þessum árum.Ímálinu liggur fyrir reikningur Hönduls ehf. á hendur stefnanda, dagsettur 16.janúar 2007, að fjárhæð 1.484.787 krónur. Af reikningnum kemur fram að hann séfyrir vinnu vegna stefndu og er í texta reikningsins, til nánari skýringa,vísað til meðfylgjandi gagna. Í þeim kemur fram að um sé að ræða vinnu vegnamálatilbúnaðar og bréfaskipta við stefndu og vinnu við kærumál nr. 48/2006 og282/2006. Reikningurinn mun hafa borist stefndu, 24. janúar 2007. Stefndaendursendi Höndli ehf. reikninginn með bréfi, 31. janúar 2007, með þeirriathugasemd að engin heimild væri samkvæmt almannatryggingalögum til greiðslureikningsins. Með bréfi, 10. desember 2007, fór stefnandi þess á leit viðHeilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið að það hlutaðist til um greiðslureikningsins. Með bréfi, 15. janúar 2008, framsendi ráðuneytið framangreinterindi stefnanda til Félags- og tryggingamálaráðuneytisins, með vísan tilbreytinga á ýmsum lögum um verkefni innan Stjórnarráðs Íslands. Með bréfi, 12.febrúar 2008, endursendi Félags- og tryggingamálaráðuneytið framangreint erinditil Heilbrigðisráðuneytisins, til þóknanlegra afgreiðslu, eins og það er orðað.Ímáli þessu er aðallega deilt um skyldu stefndu til greiðslu framangreindsreiknings Hönduls ehf. frá 16. janúar 2007 en jafnframt um meinta bótaskyldustefndu vegna þess kostnaður sem stefnandi telur sig hafa þurft að stofna tilvegna erindisreksturs á hendur stefndu. Málsástæður stefnanda og tilvísun tilréttarheimilda Stefnandi byggir á því að hún, sem úrskurðuð hafi veriðöryrki á árinu 2005, hafi ekki átt að þurfa að stofna tilsérstaks kostnaðar við að sanna að hún uppfylli skilyrði til bótagreiðslna skv.almannatryggingalögum nr. 117/1993, sbr. nú lög nr.100/2007, og lögum nr. 118/1993 um félagslega aðstoð. Þar semstefnda hafi hins vegar orðið þess valdandi að hún hafi ekki komist hjá aðkaupa út vinnu í þessu skyni, þá sé á því byggt að í reynd sé það þannig að stefnda hafi stofnað til hlutaðeigandi kostnaðar og að stefndu hafi þáeinnig boriðað greiða þann kostnað. Að auki sé á því byggt að stefnda, þ.e. þáverandi forstjóri stefndu, Karl Steinar Guðnason, hafilýst því yfir og lofað að allur kostnaður stefnanda, af hér viðkomandiágreiningi við stefndu, yrði greiddur af stofnuninni, ef í ljós kæmi að matstefndu í hennar málum reyndist rangt. Stefnandi hafi treyst þessum orðumforstjórans. Á því sé og byggt að stefnandihafði ekki haft efni á að ná fram samþykkt þess efnis að hún uppfyllti skilyrði til heimilisuppbótar og að hún hefði ekkitekið slaginn þar um nema vegna loforðs um að stefnda myndi greiða af því kostnaðinn Auk þess sé byggt á aðeðlilegt sé að stefnda greiði kostnaðsem reynst hafi nauðsynlegur til leiðréttinga á skilningi stofnunarinnar umbeitingu ákvæða laga varðandi skilyrðifyrir bótagreiðslum eins og hér um ræði. Jafnframt sé byggt á aðleiðrétting, sem hér um ræði, snúi ekki einvörðungu að stefnanda heldur sé hún einnig almenns eðlis, þannig að húnmuni í framhaldi leiða til réttlátari og farsælli afgreiðslu stefndu varðandiafstöðu stofnunarinnar til bótaréttar, öryrkja og aldraðra, við svipað­ar kringumstæður. Það að stefnda hafi ekki leitaðendurskoðunar dómstóla á úrskurði Úrskurðarnefndar almannatrygginga, skv.heimild 3. mgr. 7. b. gr. þágildandi laga nr. 117/1993, sé sönnun þess aðstefnda hafi viðurkennt þessa leiðréttingu,sem stefnandi hafi náð fram, með þeim kostnaði sem hér um ræði, semþarfaverk til réttmætrar leiðréttingar á viðkomandi afstöðu og skilningistefndu. Einnig sé á því byggt að ekki sé hægt að leggja það á einstaka bótaþega aðfjármagna sambærilegtog hér um ræði. Stefnandi hafi sótt, skv.leiðbeiningum stefndu og án kostnaðar, um heimilisuppbót en fengið synjun með þeim rökum frá stefndu að húnuppfyllti ekki skilyrði, þar sem hún nyti hagræðis af sambýli. Stefnandi hafi óskað, án kostnaðar, eftirendurupptöku á umsókn en aftur fengið synjun og rökin þá einnig þau sömu af hálfu stefndu. Skýrt komi þó fram íumsóknarferli hjá stefnanda að húnhafi verið ein um heimilisrekstur og ekki notið fjárhagslegs hagræðis afsambýli. Auk þess sé byggt á aðstefnda hafi haft hjá sér gögn, m.a. skýrslur og vottorð lækna og fleiri gögnsem hafi verið óræk sönnun þess að stefnandihafi sagt stefndu rétt og satt frá, að hún hafi ekki notið fjárhagslegs eða annars hagræðis af dóttur sinni. Þrátt fyrirþessar upplýsingar stefnanda og þau gögn sem stefnda hafi haft hjá sér, umstefnanda og dóttur hennar, hafi stefnda samt haldið hinu gangstæða fram ogsynjað enn, án þess að sinnaótvíræðri skyldu og lagaskyldu að kanna eða rannsaka mál. Byggt sé á að vegna þessa hafi stefnandi ekkikomst hjá að kaupa sér aðstoð til að sýna fram á að hún uppfyllti þauatriði sem stefnda hafi haldið fram að hún uppfyllti ekki. Með tveimurúrskurðum Úrskurðarnefndar almannatrygginga hafi verið leitt í ljós aðstefnandi hafi haft rétt fyrir sér en stefnda ekki. Þetta hafi kostað stefnandaþað sem í dómkröfum sé farið fram á. Einnigsé á því byggt að stefnandi hafi á tímanum sem um ræði verið fjölsjúk ogfársjúk, sárþjáð og yfirbuguð afkvíða og sorg. Samkvæmt því hafi borið að virða 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr.33/1944, en þar segi „Öllum, sem þess þurfa, skaltryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli,atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegraatvika." Líta verði einnig svo á að þettamannúðarákvæði stjórnarskrár nái einnig til aðstoðar í þeim tilvikum sem hér umræði, með því að stefnandi fái dómkröfu dæmda og greidda. Byggt sé á að krafanum greiðslu kostnaðar, sem dómkröfur taki til, hafi í engu verið mótmælt af hlutaðeigandi opinberum aðilum, hvorki af stefndu né afráðuneytum, og að bæði krafan og fjárhæð kostnaðarhafi þá einnig með aðgerðarleysi verið samþykkt. Því hafi heldurekki verið mótmælt, sem haldið sé fram í fylgibréfi, sem stefnandi hafi sent stefndu ásamt reikningi frá Höndli ehf., en þarsé því lýst yfir að stefnda hafi stofnað til og beri ábyrgð á kostnaði að baki reikningnumog þá sé það einnig ígildi viðurkenningargreiðsluábyrgðar að gera enga athugasemd. Í bréfi stefndu, samhliða aðstofnunin hafi endursent reikninginn, sé því einu borið við að ekki sé heimild í almannatryggingarlögum til að greiða hann. Byggtsé þá einnig á að stefnda hafi hér gefið þau skilaboð og samþykk að krafan væri réttmæt en að beina þyrfti henni íannað opinbert hús upp á greiðslu að gera. Eftir þetta hafi krafanþvælst á milli ráðuneyta. Ekkert svar hafi fengistum hvað liði efndum þrátt fyrir fjölmargar ítrekanir, áminningar, óskir ogkröfu í því skyni að sá kostnaður semreikningurinn taki til fáist bættur og greiddur. Byggt sé á að fullnægjandi rökstuðningur fyrir kröfu stefnandaí ljósi reiknings sé m.a. í bréfinu og fylgiskjölum sem fylgt hafi reikningnum til stefndu, 24. janúar 2007. Að aukisé vísað til bréfs stefnanda til heilbrigðis- ogtryggingamálaráðuneytisins undir yfirskrift­inni„Vegna ógreiddur reikningur", dagsetts 10. desember 2007, sem ráðuneytiðhafi móttekið samhliða að móttakareikning og fylgiskjöl. Stefnda og ráðuneytin hafi ekki óskað eftirfrekari rökstuðningi fyrir kröfunni. Jafnframt, hvað þetta varði, sé vísað tilfjölda annarra bréfa dreifðra um þann tímasem liðinn sé. Byggt sé á að stefndu og ráðuneyti hafi borið að leiðbeinastefnanda hafi hún ekki farið rétt eða þóknanlega að því að óska eða krefjaþessa aðila um greiðslu á nú umstefndumkostnaði. Byggt sé á að sá kostnaður er um ræði, að baki hlutaðeigandireikningi, sé ennfremur til kominn vegnaþess að stefnda hafi ekki gætt ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, m.a. ekki7., 9., 10., 11., 12. og 25. gr. þeirra laga og einnig vegna þess að stefndahafi brotið ákvæði laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð, m.a. ákvæði 9. gr. þeirra laga, ásamt aðvirða ekki stjórnarskráÍslands og ekki heldur meginreglur og tilgang almannatryggingalaga. Stefnandireisi kröfur sínar um skaðabætur m.a. á eftirfarandi atriðum til viðbótarofangreindu. Við meðferð umsóknar stefnandaum heimilisuppbót hafi stefnda rangtúlkað og misbeitt á saknæman hátt viðeigandi lagaákvæði með þeimafleiðingum að stefnandi hafi orðiðað leggja í þann kostnað sem í dómkröfu greini, í þeim tilgangi að fá skorið úr um réttarstöðu sína. Niðurstaðan hafiorðið sú að stefnandi hefði haft rétt fyrir sér en stefnda rangt, sbr.einnig m.a. úrskurð Úrskurðarnefndaralmannatrygginga nr. 282/2006, 29. nóvember 2006. Fyrir þessar sakir hafi stefnandi orðið jafnframt fyrir miklu erfiði,miska og raunum. Samhliða hérumræddu hafi stefnda einnig brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Stefnda hafi ekki sinnt lagaboði við hæfismat á rétti tiluppbótar og ekki í framhaldi viljaðsamsinna réttmætum ábendingum þar um, né heldur þeim skjalföstu staðreyndum semstofnunin sjálf hafi haft hjá sér um hagi stefnanda og dóttur hennar.Skv. 13. gr. stjórnsýslulaga hafi átt að leita eftir sjónarmiðum stefnanda áðuren stefnda hafi í upphafi tekið ákvörðun þá sem leitt hafi til synjunar áheimilisuppbót til hennar. Byggt sé á að afstaðastefndu hefði orðið önnur, ef þetta hefði verið gert og að stefnda hafi m.a.valdið stefnanda hér umstefndu tjóni með því að ganga m.a. fram hjá þessumrétti hennar. Á það sé ekki fallist að það hafi verið augljóslega óþarftað veita henni færi á að tjá sig nánar á fyrri stigum máls þessa. Í ljósi lögmætisreglu stjórnsýsluréttar verði synjun umlögmæta samfélagsaðstoð auk þess aðhafa fullnægjandi stoð í lögum og vera málefnaleg. Þá verði ástæður synjunar aðvera það skýrar að efni til að sá sem fyrirverði geti lagt mat á lögmæti hennar, ásamt að meta réttarstöðu sína með tillittil ástæðna synjunar og ákveðið hvernig bregðast skuli við, m.a. ef um það sé að ræða að uppfylla skilyrðiðmeð nánari upplýsingum og útlistun. Fram hafi komið í rökstuðningi stefnanda á fyrstu stigum að aðstæður væru það bágarhjá henni og dóttur hennar að engin leið væri til að uppfylla það sem stefndahafi ranglega gert að skilyrði fyrirheimilisuppbót. Byggt sé á að málsmeðferð stefndu hafi ekki verið í samræmi viðlög og vandaða stjórnsýsluhætti. Byggt sé á að stefnda hafijafnframt brotið gegn meðalhófsreglu m.a. með því að skilyrða uppbótina til stefnanda meira íþyngjandi en nauðsynlegt hafi verið, hvaðvarði að fullnægt væri markmiðinu að fyrirbyggja að viðkomandiheimild laganna um heimilis­uppbót væri misnotuð. Þá byggi stefnandi skaðabótakröfu jafnframt á því að synjun stefnduhafi verið andstæð lögum eins og máliðhafi legið fyrir, þegar um umsókn hafi verið fjallað, ásamt að gallar ámálsmeðferð, efnislegir ogformlegir, við afgreiðslu stefndu á umræddri umsókn, hafi falið í sér saknæmaog ólögmæta háttsemi og afgreiðslu,er valdið hafi því að stefnandi hafi orðið fyrir því tjóni sem í dómkröfum stefnunnar greini. Augljóst sé að beinorsakatengsl séu milli saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmannastefndu við afgreiðslu á umsókn stefnanda og þess að hún hafi stofnað til réttmæts kostnaðar í því skyni að framfylgjaumsókn og hafi orðið fyrir samsvarandi tjónií formi kostnaðar, sem stefnda eigi alla sök á og sé bótaskyld fyrir. Á stefnduhafi hvílt skylda til að rannsaka aðstæður stefnanda og taka út frá þvíafstöðu til umsóknar hennar. Byggt sé á að stefnda hafi ekki gert þetta áréttan hátt og ekki á fullnægjandihátt. Byggt sé einnig á að það sé meginregla að sá sem sæki um bætur tilstefndu eigi ekki að þurfa aðkeypta aðstoð til að fá fram hjástefndu rétta og réttláta niðurstöðu varðandi skilyrði fyrirgreiðslu heimilisuppbótar og að sá sem þess þarfnist og stefndu sé um að kenna,eins og verið hafi í tilviki stefnanda, eigi þann rétt að stefnda eðaríkissjóður endurgreiði honum slíkan kostnaðar, en ef ekki þá eigi eða eignisthann kröfu til skaðabóta á hendur sömuaðilum. Stefnandi byggi jafnframt á að hún hafi í góðri trú og ásetningi keyptsér aðstoð til að fá skorið úr um réttindi, þannig að þau væru virt í ljósiréttlætis og að lögum og að kostnað sinn því samfara fengi hún bættan. Samhliða að byggja á sök og saknæmi af hálfustefndu gagnvart stefnanda, þá sé ímálssókn þessari að auki byggt á hlutlægri bótaábyrgð og í því tilviki m.a. haldiðfram að óforsvaranlegt hafi verið hvernig stefndu hafi tekist til gagnvartstefnanda og staðið að þeirri málmeðferð og afgreiðslu sem um ræði í stefnu. Byggt sé á að stefnda geti ekki úr þessu haldiðþví fram að afgreiðslumáti hafi verið eðlilegur og með þeim hætti að stefnanda hafi verið óþarft að leita aðstoðar tilað fá samþykkt að hún uppfyllti skilyrði til heimilisuppbótar í ljósiheimilishalds, ásamt að byggt sé á að stefndahafi ekki heldur andmælt fjárhæð kostnaðar og ekki heldur andmælt að bera ábyrgð á hér hlutaðeigandi kostnaði. Vegnaþessa þurfi ekki að gera frekari grein fyrir þessum þáttum máls.Áskilinn sé þó allur réttur til að setja fram gögn, rök og málsástæður ásamt að leiða vitni þessum atriðum tilstuðnings, ætli stefnda í máli þessu að andmæla að þessu leyti, auk þesssem byggt sé einnig á að slík andmæli af hálfu stefnda séu nú allt of seintfram komin. Einnig hafi 9. gr.stjórnsýslulaga um málshraða verið brotin og skylda til að upplýsa umhvað valdi afgreiðsludrætti m.a. Þaðathugist að stefnandi hafi ekki getað notfært sér kvörtunarleið til UmboðsmannsAlþingis vegna tómlætis af hálfuviðkomandi ráðuneyta að afgreiða ekki og svara ekki erindi hennar, semhér um ræði. Sú leið hefði þó verið henni bæði ódýrari kostur en dómstólaleiðin ásamt að þá hefði hún ekki átt áhættu að fá dæmdan á sig málskostnað.Jafnframt verði að líta svo á að stefndu sé um að kenna ef stefnandi sénú að stefna að ósekju og ef slík verði niðurstaðan þá væri auk þesssanngjarnara að hún fengi dæmdan til sín málskostnað. Málshöfðun stefnanda sé ágrundvelli laga nr. 91/1991. Byggt sé á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð, um gildi loforða, um stofnunkröfuréttar og efndir fjárskuldbind­inga,innan sem utan samninga. Kröfu um skaðabætur styðji stefnandi við meginregluna umfébótaábyrgð ríkissjóðs vegna skaðaverka í stjórnsýslu og meginreglurskaðabótarétt­ar um skaðabótaábyrgð, ásamtvið meginreglu íslensks réttar um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum, ásamt að byggt sé á að stefnda berieinnig hlutlæga ábyrgð. Auk þess viðskaðabótalög nr. 50/1993. Þá byggi stefnandi á ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, m.a. ákvæðum 7., 9.,10., 11., 12., 13., 22., 24. og 25. gr. þeirra laga, ásamt á stjórnarskrá Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.M.a. sé vísað til 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar. Vísað sé til almannatryggingalaga, nr. 117/1993, nú laganr. 100/2007 og laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð. Að auki sé byggtá lögmætis- og réttmætisreglu íslensksréttar og meginreglum laga um skuldbindingargildi stjórnvalds­ákvarðana og stjórnsýslusamninga og gildi loforða.Jafnframt sé höfðað til almenns réttlætis-,sanngirnis- og mannúðarsjónarmiða. Að auki sé vísað til annarra þeirra réttarheimildaog lagaákvæða er við geti átt. Kröfu um vexti, dráttarvexti og skaðabótavextistyðji stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, m.a. 6. gr., 8. gr. og 9. gr. Kröfu um málskostnaðstyðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Varðandi virðisaukaskatt sé byggt á lögum nr. 50/1988. Rétturtil að krefjast dóms tilviðurkenningar á bótaskyldu sé m.a. studdur við 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991. Við ákvörðun málskostnaðartil stefnanda, ef til komi, verði tekið tillit þess að hann þurfi að greiða virðisaukaskatt þar af, sem ekki fáistendurgreiddur.Málsástæður stefnduog tilvísun til réttarheimildaStefndakveðst ganga út frá því að allar dómkröfur stefnanda lúti að endurgreiðslu ákostnaði hennar samkvæmt fyrirliggjandi reikningi Hönduls ehf.. Af þeim gögnumsem stefnandi hafi lagt fram í málinu verði ekki séð að hún hafi greittumræddan reikning og því orðið fyrir því tjóni er hún haldi fram. Því sémótmælt sem röngu, órökstuddu og ósönnuðu að stefnandi hafi orðið fyrirfjártjóni af völdum stefndu og sé meint fjártjón hennar með öllu ósannað.Reglur skaðabótaréttarins, hvort sem sé á grundvelli sakar eða hlutlægrarbótareglu eigi því ekki við og beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.Í annan stað byggi stefnda sýknukröfu sína á þeirri meginreglu íslensks réttarað borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafi af erindumsínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að nota aðstoðsérfræðinga, eða annarra sem þeir telji hæfa til að gæta hagsmuna sinna, viðslík erindi og hafi af því kostnað geti þeir ekki krafist þess að sá kostnaðurverði þeim bættur. Þurfi sérstaka lagaheimild til, svo unnt sé að krefjastgreiðslu slíks kostnaðar úr hendi stjórnvalda. Slíka heimild sé hvorki að finnaí lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar né í lögum nr. 99/2007 um félagslegaaðstoð, sem stefndi starfi eftir, né í eldri lögum um sama efni. Þá hafi kröfustefnanda um greiðslu málskostnaðar tvisvar sinnum verið vísað fráÚrskurðarnefnd almannatrygginga í málum nr. 282/2006 og 319/2007, þar sem slíkákvörðun falli utan valdsviðs nefndarinnar. Því sé mótmælt sem röngu ogósönnuðu að fyrrum forstjóri stefnda hafi lofað stefnanda greiðslu allskostnaðar vegna samskipta hennar við stofnunina, enda sé það ekki í valdistefndu, né einstakra starfsmanna hennar að gefa slík loforð. Starfsmennstefndu hafi leiðbeiningaskyldu skv. 52. gr. laga um almannatryggingar og 7.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skjólstæðingar stefndu þurfi því hvorki aðleita utanaðkomandi aðstoðar, né leggja út í kostnað til að leita réttar síns.Gögn málsins beri það með sér að starfsmenn stefndu hafi gættleiðbeiningaskyldu sinnar gagnvart stefnanda. Því sé einnig mótmælt sem röngu,órökstuddu og ósönnuðu að starfsmenn stefndu hafi ekki gætt ákvæða laga nr.100/2007 um almannatryggingar, laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og stjórnsýslulaganr. 37/1993 við málsmeðferð í máli stefnanda, enda bendi gögn málsins til hinsgagnstæða. Bótakröfu stefnanda, sem sett sé fram sem þrautavarakrafa sé þvímótmælt sem rangri, órökstuddri og ósannaðri. Stefnandi hafi ekki hvorki sýntfram á tjón, né ólögmæta og saknæma háttsemi starfsmanna stefndu, hvað þá aðöðrum bótaskilyrðum sé til að dreifa. Hinn 24. janúar 2007 hafi stefndu boristreikningur vegna vinnu og kostnaðar Hönduls ehf. við málið ásamt fylgibréfi,þar sem gerð hafi verið sú krafa að stefnda greiddi reikninginn með því aðleggja fjárhæðina inn á reikning Hönduls ehf.. Stefnda hafi tekið afstöðu tilreikningsins og þeirra gagna sem honum hafi fylgt og endursent hann með bréfi,dags. 31. janúar 2007. Það sé því rangt og í andstöðu við réttamálavaxtalýsingu að með viðtöku á reikningnum hafi stefnda samþykkt réttmætihans og kröfu þá sem í honum sé fólgin. Stefnda hafi engan þátt átt í því að fáHöndul ehf. til starfa fyrir stefnanda og sé ekki í neinu samningssambandi viðfélagið eða fyrirsvarsmann þess. Það sé á ábyrgð stefnanda að nýta sér þjónustuólöglærðs aðila. Stefnandi beri einn áhættu á því að sá aðili hafi þurftóeðlilega langan tíma til að sinna málefnum hennar, í stað þess að leita tillöglærðs sérfræðings. Stefnda mótmæli fjárhæð reikningsins, sem hún telji veraóeðlilega háa og í engu samræmi við þá hagsmuni sem í húfi hafi verið.Reikningurinn stafi auk þess frá fyrirtæki sem ekki sé að sjá að sé sérhæft tilað aðstoða fólk vegna fjárhagsmálefna. Til glöggvunar skuli þess getið að þærfjárhæðir sem um ræði vegna heimilisuppbótar stefnanda á árunum 2005 og 2006hafi verið rúmlega 18.000 krónur á mánuði. Framsetning dómkrafna stefnandavirðist miða við að hún hafi greitt áðurnefndan reikning á útgáfudegi hans, enljóst sé af göngum málsins að stefnandi hafi ekki greitt hann. Sé öllumvaxtakröfum stefnanda því mótmælt sem röngum. Þá telji stefnda að vísa beri frádómi þrautavarakröfu stefnanda, á grundvelli 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu fjártjóni. Skorti hanaþví lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningu á meintri skaðabótaskyldustefnda. Stefndi vísi til áðurgreindra laga er varði sýknukröfu. Krafa ummálskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Forsendur og niðurstaðaEinsog áður er rakið sótti stefnandi, 22. ágúst 2005, um svonefnda heimilisuppbóthjá stefndu á grundvelli 9. gr. þágildandi laga um félagslega aðstoð nr.118/1993 og reglugerðar nr. 595/1997 umheimilisuppbót o.fl.. Beiðninni var hafnað af stefndu með bréfi, 9. september2005. Þau rök voru færð fyrir synjuninni að þar sem dóttir stefnandi væri skráðtil heimilis á sama stað og stefnandi og væri öryrki uppfyllti hún ekki þaðskilyrði fyrir greiðslu heimilisuppbótar að vera ein um heimilis-rekstur. Þáhefur verið rakið að stefnandi hafi, 3. október 2005, óskað eftir aðframangreind ákvörðun stefndu yrði endurskoðuð og fallist yrði á beiðni hennarum heimilisuppbótina en stefnandi staðfest fyrri ákvörðun með bréfi tilstefnanda, 11. nóvember 2005. Þá liggur fyrir að stefnandi skaut framangreindrisynjun stefndu til Úrskurðarnefndar almannatrygginga, 9. febrúar 2006, og aðúrskurðarnefndin vísaði málinu til stefndu, með úrskurði uppkveðnum, 29. mars2006, með þeim rökum að aðstæður stefnanda hefðu ekki verið rannsakaðarnægilega áður en beiðni hennar um heimilisuppbót var hafnað. Að undangenginnifrekari könnun á aðstæðum stefnanda tilkynnti stefnda stefnanda, 21. september2006, að beiðni hennar væri hafnað og voru rökin að baki synjuninni þau sömu ogáður þ.e. að hún uppfyllti ekki það lagaskilyrði fyrir heimilisuppbót að veraein um heimilisrekstur. Stefnandi vildi ekki una synjuninni og skaut henni tilÚrskurðarnefndar almannatrygginga, 18. október 2006. Hinn 29. nóvember 2006 kvaðúrskurðarnefndin upp úrskurð í málinu og var niðurstaða hennar að stefnandiuppfyllti skilyrði fyrir greiðslu heimilisuppbótar enda nyti hún ekkifjárhagslegs hagræðis af nábýli við dóttur sína. Í máli þessu er m.a. deilt umskyldu stefndu til að greiða stefnanda kröfu aðfjárhæð 1.484.787 krónur, auk umkrafinna vaxta. Krafan er samkvæmtreikningi Hönduls ehf., dags. 16. janúar 2007, á hendur stefnanda. Er reikningurinnsagður til kominn vegna þjónustu sem stefnandi hafi þurft að kaupa hjá Höndliehf. vegna framangreindrar beiðni um heimilisuppbót og erindisreksturs af samatilefndi fyrir stefndu og Úrskurðarnefnd almannatrygginga. Samkvæmt reikningnumkrefur Höndull ehf. stefnanda, auk útlagðs kostnaðar, um þóknun fyrir samtals247,5 klst. og er umkrafið tímagjald 4.800 krónur. Reikningnum fylgirsundurliðuð verklýsing. Af hálfu stefndu var þeirri málsástæðu tefltfram við aðalmeðferð málsins að sýkna bæri stefndu sökum aðildarskorts, sbr. 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem stefnandi hefðiekki sýnt fram á að hún hefði greitt framangreindan reikning Hönduls ehf. oggæti af þeirri ástæðu krafist endurgreiðslu reikningsfjárhæðarinnar né hefðihún sýnt fram á að henni hefði verið falin milliganga um innheimtureikningsins. Af hálfu stefnanda var málsástæðunni ekki mótmælt sem of seintfram kominni. Eins og áður er rakið liggur fyrir í málinu reikningur Höndulsehf. á hendur stefnanda vegna vinnu við framangreindan erindisrekstur stefnandam.a. fyrir Úrskurðarnefnd almannatrygginga. Eru kröfur stefnanda í málinureistar á reikningnum. Ekki hefur af hálfu stefndu verið sýnt fram á aðreikningskrafan sé niður fallin. Verður því að telja að stefnandi hafi sýntfram á að hún hafi lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni í málinu og er kröfustefndu um sýknu vegna aðildarskorts því hafnað.Afhálfu stefnanda er á því byggt að þáverandi forstjóri stefndu hafi lofað henniað kostnaður hennar vegna umrædds erindisreksturs yrði greiddur af stefndua.m.k. ef hún reyndist hafa rétt fyrir sér hvað heimilisuppbótina varðaði. Afhálfu stefndu hefur þessari málsástæðu verið mótmælt sem rangri og ósannaðrienda sé það ekki á valdi stefndu né einstakra starfsmanna hennar að gefa slíkloforð. Stefnandi hefur ekki fært sönnurfyrir framangreindri staðhæfingu, hvorki með því að kalla fyrrverandi forstjórastefndu til skýrslugjafar fyrir dómi eða með öðrum hætti. Er þessari málsástæðustefnanda því hafnað.Þáer á því byggt af hálfu stefnanda að stefnda hafi, með þvi að mótmæla ekki þeimkröfum sem dómkröfur stefnanda séu reistar á, meðan mál hennar hafi verið tilmeðferðar á vegum stefndu, viðurkennt kröfurnar með aðgerðaleysi. Þá hafistefnda ekki mótmælt því sem haldið hafi verið fram í bréfi til stefndu, semfylgt hafi reikningi Hönduls ehf., að stefnda hafi stofnað til þess kostnaðarsem legið hafi að baki reikningunum og megi jafna því aðgerðaleysi tilviðurkenningar á greiðsluskyldu. Af hálfu stefndu er þessum málsástæðumstefnanda mótmælt með vísan til þess að stefnda hafi hafnað reikningi Höndulsehf. og endursent hann til félagsins með bréfi, 31. janúar 2007, þar sem framhafi verið tekið að engin heimild væri í almannatryggingalögum nr. 117/1993 tilþess að greiða reikninginn og væri honum þegar af þeirri ástæðu hafnað. Meðvísan til framangreinds bréfs stefndu frá 31. janúar 2007, sem felur í sérskýra höfnun á reikningi Hönduls ehf. frá 16. janúar s.á., er framangreindummálsástæðum stefnanda hafnað. Stefnanditeflir fram í málinu ýmsum málsástæðum sem allar eiga það sameiginlegt, þráttfyrir ýmis tilbrigði, að stefndu beri að greiða þann kostnað sem stefnandi hafiþurft að stofna til vegna ítrekaðrar synjunar stefndu á beiðni hennar umgreiðslu heimilisuppbótar. Vísar stefnandi þessum málsástæðum til stuðningsm.a. til þess að eðlilegt sé að stefnda greiði kostnað, sem reynst hafi nauðsynlegur til að leiðrétta ranganlagaskilning stefndu, hvað skilyrði fyrir greiðsluheimilisuppbótar varði. Þá hafi ágreiningur stefndu og stefnanda verið almennseðlis og muni niðurstaðan þannig leiða til réttlátari og farsælliafgreiðslu stefndu hvað varði afstöðu stefndu til bótaréttar öryrkja ogaldraðra, við svipað­ar kringumstæður. Afhálfu stefndu er á því byggt að lagaheimild skorti til greiðslu umræddskostnaðar. Verði í því sambandi ennfremur að hafa í huga að starfsmennstefndu hafi leiðbeiningaskyldu m.a. gagnvartbótakrefjendum skv. 52. gr. laga um almannatryggingar nr. 100/2007, sbr.áður lög nr. 117/1993 og 7. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skjólstæðingar stefndu þurfi því hvorki að leitautanaðkomandi aðstoðar, né leggja út í kostnað til að leita réttar síns. Gögnmálsins beri það með sér að starfsmenn stefndu hafi gætt leiðbeiningaskyldusinnar gagnvart stefnanda.Það er meginregla íslensks réttar að borgararnirverði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafa af erindum sínum tilstjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að nota aðstoð sérfræðingaeða annarra við slík erindi og hafi af því kostnað geta þeir ekki krafist þessað sá kostnaður verði þeim bættur. Þarf sérstaka lagaheimild til svo unnt sé aðkrefjast greiðslu slíks kostnaðar úr hendi stjórnvalda. Slíka heimild erhvorki að finna í þágildandi eða núgildandi lögum um félagslega aðstoð nr.118/1993 og nr. 99/2007 eða þágildandi eða núgildandi lögum umalmannatryggingar nr. 117/1993 og nr. 99/2007. Er framangreindum málsástæðumstefnanda því hafnað. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hún hafi á þeimtíma, sem um ræði, verið fjölsjúk, fársjúk og sárþjáð og yfirbuguðaf kvíða og sorg. Samkvæmt því hafi borið að virða 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr.33/1944, en þar segi „Öllum, sem þess þurfa, skaltryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli,atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegraatvika.“ Líta verði einnig svo á að þettamannúðarákvæði stjórnarskrár nái einnig til aðstoðar í þeim tilvikum sem hér umræði, með því að stefnandi fái dómkröfu dæmda og greidda. Af hálfu stefndu er áþví byggt að kröfur stefnanda í máli þessu eigi sér ekki stoð í tilvitnuðuákvæði stjórnarskrárinnar. Ekki verður á það fallist með stefnanda að kröfurhennar í máli þessu styðjist við tilvitnað stjórnarskrárákvæði og er þeirrimálstæðu því hafnað. Af hálfu stefnanda er hvaðþrautavarakröfu hennar varðar á því byggt að kostnaður hennar skv. reikningiHönduls ehf. sé til kominn þar sem stefnda hafi við afgreiðslu á máli hennar ekki gætt ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, m.a.ákvæða 7., 9., 10., 11., 12. og 25. gr. auk þess sem stefnda hafi brotið ákvæðilaga nr. 118/1993 um félagslegaaðstoð, m.a. ákvæði 9. gr. þeirra laga, ásamt því að virða ekki stjórnarskrá Íslands né meginreglur og tilgangalmannatryggingalaga. Þá sé skaðabótakrafa hennar auk þess á því reist aðstarfsmenn stefndu hafi við meðferð umsóknarhennar um heimilisuppbót rangtúlkað og misbeitt á saknæman hátt viðeigandi lagaákvæðum með þeim afleiðingum aðstefnandi hafi orðið að leggja íþann kostnað sem í dómkröfu hennargreini, í þeim tilgangi að fá skoriðúr um réttarstöðu sína. Niðurstaðan hafi orðið sú að stefnandi hefði haft réttfyrir sér en stefnda rangt, sbr. m.a. úrskurð Úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 282/2006, 29. nóvember 2006. Fyrir þessar sakir hafi stefnandi orðið fyrir mikluerfiði, miska og raunum. Samhliðahafi stefnda einnig brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og ekki sinnt lagaboði við hæfismat á rétti tiluppbótar og ekki í framhaldinu viljaðsamsinna réttmætum ábendingum þar um, né heldur þeim skjalföstu staðreyndum semstefnda sjálf hafi haft hjá sér um hagi stefnanda og dóttur hennar.Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga hafi átt að leita eftir sjónarmiðum stefnandaáður en stefnda hafi í upphafi tekið ákvörðun þá sem leitt hafi til synjunar áheimilisuppbót til hennar. Byggt sé á að afstaðastefndu hefði orðið önnur, ef þetta hefði verið gert og hafi stefnda m.a.valdið stefnanda umstefndu tjóni með því að ganga fram hjá þessum rétti hennar.Málsmeðferðstefndu hafi ekki verið í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti og synjun stefndu verið andstæðlögum eins og málið hafi legið fyrir, þegar um umsókn stefnandahafi verið fjallað, ásamt að gallar á málsmeðferð, efnislegir og formlegir, við afgreiðslu stefndu á umræddri umsókn, hafifalið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi og afgreiðslu,er valdið hafi því að stefnandi hafi orðið fyrir því tjóni sem í dómkröfum í stefnu greini. Augljóst sé að bein orsakatengsl séu millisaknæmrar og ólögmætrarháttsemi starfsmanna stefndu við afgreiðslu á umsókn stefnanda og þess að húnhafi stofnað til réttmæts kostnaðar í þvískyni að framfylgja umsókn og hafi orðið fyrir samsvarandi tjóni í formi kostnaðar, sem stefnda eigi allasök á og sé bótaskyld fyrir. Á stefndu hafi hvílt skylda til að rannsakaaðstæður stefnanda og taka út frá því afstöðu til umsóknar hennar. Byggt sé áað stefnda hafi ekki gert þetta á réttan og fullnægjandi hátt. Þá sé einnig á því byggt að það sé meginregla að sá semsæki um bætur til stefndu eigi ekki að þurfa aðkeyptaaðstoð til að fá fram hjá stefndu rétta og réttláta niðurstöðu varðandi skilyrði fyrir greiðslu heimilisuppbótar og að sá sem þessþarfnist og stefndu sé um að kenna, eins og verið hafi í tilviki stefnanda, eigiþann rétt að stefnda eða ríkissjóður endurgreiði honum slíkan kostnaðar, en efekki þá eigi eða eignist hann kröfu til skaðabóta á hendur sömu aðilum. Stefnandi byggi jafnframt á að húnhafi í góðri trú og ásetningi keypt sér aðstoð til að fá skorið úr um réttindi,þannig að þau væru virt í ljósi réttlætis og að lögum og að kostnað sinnþví samfara fengi hún bættan. Af hálfu stefndu er bótakröfu stefnanda mótmæltsem rangri, órökstuddri og ósannaðri enda hafi stefnandi hvorki sýnt fram átjón, né ólögmæta og saknæma háttsemi starfsmanna stefnda, hvað þá að öðrumbótaskilyrðum sé til að dreifa. Því sé sérstaklega og alfarið mótmælt aðstarfsmenn stefndu hafi ekki gætt ákvæða laga nr. 100/2007 umalmannatryggingar, laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og stjórnsýslulaga nr.37/1993 við málsmeðferð í máli stefnanda, enda bendi gögn málsins til hinsgagnstæða.Stefnandihefur ekki sýnt fram á að starfsmenn stefndu hafi við meðferð á erindi hennar,vegna beiðni um heimilisuppbót, brotið gegn þeim lagaákvæðum sem stefnandihefur vitnað til máli sínu til stuðnings eða öðrum reglum og sjónarmiðum umgóða stjórnsýsluhætti. Hefur stefnandi þannig ekki sýnt fram á að meðferð á beiðni hennar og afgreiðsla hennar af hálfustarfsmanna stefndu hafi verið haldin slíkum annmörkum að skilyrði um saknæmiog ólögmæti sé fullnægt og stefnda því skaðabótaskyld vegna meints tjóns stefnanda.Er framangreindum málsástæðum stefnanda, til grundvallar meintri bótaskyldustefndu, því hafnað.Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda beri ábyrgðá kostnaði hennar á grundvelli hlutlægrar bótareglu. Sé sú regla á því reist aðóforsvaranlegthafi verið hvernig stefndu hafi tekist til gagnvart stefnanda og staðið hafiverið að þeirri málsmeðferð og afgreiðslu sem um ræði í stefnu. Byggt sé á að stefnda geti ekki úr þessu haldiðþví fram að afgreiðslumáti hafi verið eðlilegur og með þeim hætti að stefnanda hafi verið óþarft að leita aðstoðar tilað fá samþykkt að hún uppfyllti skilyrði til heimilisuppbótar, í ljósiheimilishalds, ásamt að byggt sé á að stefndahafi ekki heldur andmælt fjárhæð kostnaðar og ekki heldur andmælt að bera ábyrgð á hér hlutaðeigandi kostnaði. Vegnaþessa þurfi ekki að gera frekari grein fyrir þessum þáttum máls. Afhálfu stefndu er því mótmælt að stefnda beri ábyrgð gagnvart stefnanda ágrundvelli hlutlægrar bótareglu enda hafi með engum hætti, af hálfu stefnanda,verið sýnt fram á tilvist slíkar reglu í tilviki stefnanda eða hún eigi við íþví tilviki sem til úrlausnar sé.Stefndahefur ekki fært nein þau rök fyrir framangreindri málsástæðu um hlutlægabótaábyrgð stefnda að gári yfirborð lögfræðilegrar röksemdafærslu. Er umræddrimálsástæðu stefnanda hafnað.Með vísan til alls framangreinds verður stefnda sýknuð af öllum kröfumstefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaþykir rétt að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað og þykir hannhæfilega ákveðinn 800.000 krónur.Rekstur máls þessahefur tekið óvenju langan tíma. Er það fyrst og fremst að rekja til ítrekaðraóska stefnanda um frestun aðalmeðferðar meðan beðið væri afgreiðslugjafsóknarnefndar á beiðni stefnanda um gjafsókn í máli þessu og eftir aðbeiðninni var endanlega hafnað af nefndinni meðan beðið væri afstöðuUmboðsmanns Alþingis til synjunarinnar. Þá frestaðist meðferð málsins á árinu2014 vegna veikindaleyfis dómara.Þórður S. Gunnarssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð:Stefnda,Tryggingastofnun ríkisins, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, KristrúnarGrétarsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 800.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 347/2003
Útboð Verksamningur Skaðabætur Aðfinnslur
Ekki var fallist á að Í hefði bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart N með því að velja S sem samningsaðila í kjölfar útboðs á „nýjum fjárhagskerfum fyrir ríkissjóð og stofnanir hans“. Var talið að þó að nokkrir hnökrar hefðu verið á því mati sem val á samningsaðila byggðist á hefði ekki verið sýnt fram á að Í hefði farið út fyrir það svigrúm sem verði að ætla honum til heildarmats á gæðum tilboða og skipti þá verulegu máli að samkvæmt mati Í var verð þeirrar lausnar sem N bauð 31,5% hærra en boð það sem tekið var.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. september 2003. Hann krefst þess aðallega, að viðurkenndur verði bótaréttur sinn vegna missis hagnaðar áfrýjanda vegna þeirrar ákvörðunar stefnda 17. júlí 2001 að hafna tilboði áfrýjanda í útboði Ríkiskaupa nr. 12576 “Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans“ og velja í staðinn Skýrr hf. sem samningsaðila. Til vara krefst hann staðfestingar á þeirri efnislegu niðurstöðu kærunefndar útboðsmála 17. desember 2001 að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda með framkvæmd á framangreindu útboði. Í bæði aðal- og varakröfu er þess krafist, að niðurstöðu héraðsdóms um ógildi úrskurðar kærunefndar útboðsmála 17. desember 2001 verði hnekkt og staðfest verði niðurstaða nefndarinnar um, að stefndi greiði aðaláfrýjanda 600.000 krónur í kærumálskostnað, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 17. janúar 2002 til greiðsludags. Í bæði aðal- og varakröfu er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. I. Málavöxtum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Eins og þar greinir fór fram útboð í janúar 2001 á vegum stefnda um ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð. Samkvæmt almennum útboðsskilmálum giltu um útboðið ákvæði laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, laga nr. 52/1987 um opinber innkaup og ákvæði reglugerðar nr. 302/1996 um innkaup ríkisins ásamt tilskipunum Evrópubandalagsins um opinber innkaup. Í almennum útboðsskilmálum sagði meðal annars: „Það er eitt af markmiðunum með útboðinu að tekið verði tilboði frá einum bjóðanda í allt kerfið þannig að tryggt verði að upplýsingar renni greiðlega á milli einstakra kerfishluta og ekki sé um margskráningu að ræða. Þannig er markmiðið að velja hagkvæmasta kerfið sem boðið verður á grundvelli útboðs þessa að teknu tilliti til verðs, virkni og gæða. ... Gert er ráð fyrir að við val á samningsaðila verði a.m.k. tveimur bjóðendum, sem bjóða hagkvæmustu lausnirnar, falið að fara í gegn um greiningu þar sem lausnum þeirra er lýst í megindráttum þannig að kaupanda sé að henni lokinni ljóst hvernig þeir hyggjast leysa þarfir hans.“ Um val á samningsaðila sagði svo í útboðsskilmálum: „Eftirfarandi atriði verða höfð til hliðsjónar við mat á tilboðum og eru talin í röð eftir mikilvægi þeirra: 1. Gæði lausnar Lausn á sameiginlegum kröfum Gæði Fjárhagskerfis Gæði Mannauðskerfis Kennsla og þjálfum 2. Verð (tilboðsfjárhæð og mat á eignarhaldskostnaði) 3. Mat á hæfni bjóðenda 4. Þjónusta, þ.m.t. tímagjald í viðbótarverkum 5. Gæði og úrval aukakerfa sem í boði eru.“ Alls bárust átta tilboð. Lausn áfrýjanda, sem byggði á grunni svokallaðra SAP-kerfa, og lausn Skýrr hf., sem byggði á svokölluðu Oracle e-Business Suite, voru þær einu, sem taldar voru fullnægjandi fyrir launakerfi og fengu jafnframt hæstu einkunn fyrir gæði, og voru þær í lok apríl 2001 valdar til að fara í annan hluta matsferlisins til frekari greiningar. Hinn 22. júní 2001 ákvað stefndi að ganga til viðræðna við Skýrr hf. og var sú ákvörðun byggð á tillögu stýrinefndar á vegum Ríkisbókhalds, sem var framkvæmdaraðili útboðsins fyrir hönd fjármálaráðuneytisins. Gerði stefndi síðan samning við Skýrr hf. um ný fjárhags- og mannauðskerfi ríkissjóðs 17. júlí 2001. Áfrýjandi kærði útboðið til kærunefndar útboðsmála 13. ágúst 2001. Taldi hann, að jafnræðis bjóðenda hefði ekki verið gætt, tilboðin hefðu ekki verið metin rétt í samræmi við útboðsskilmála og verulegur og óútskýrður mismunur væri á upphæð samnings stefnda við Skýrr hf. annars vegar og tilboði Skýrr hf. hins vegar. Úrskurður kærunefndar 17. desember 2001 var á þá leið, að stefndi hefði bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda við framkvæmd útboðsins, lagt var fyrir stefnda að bjóða út gerð þjónustusamnings, sem vísað er til í 14. gr. samnings stefnda og Skýrr hf., auk þess sem stefndi skyldi greiða áfrýjanda 600.000 krónur í kærumálskostnað. II. Héraðsdómur tók til greina þá kröfu stefnda að fella bæri úr gildi úrskurð kærunefndar útboðsmála, þar sem nefndin hefði ekki gefið réttargæslustefnda í héraði, Skýrr hf., kost á að tjá sig um efni kæru áfrýjanda. Er fallist á rökstuðning héraðsdóms hvað þetta varðar. Eins og að framan greinir er aðalkrafa áfrýjanda hér fyrir dómi um viðurkenningu bótaréttar úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar vegna þeirrar ákvörðunar stefnda að hafna tilboði áfrýjanda, en varakrafan um viðurkenningu á því að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu með framkvæmd útboðsins. Bótaregla 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup á við um aðalkröfu áfrýjanda, en samkvæmt henni þarf áfrýjandi að sýna fram á, að samið hefði verið við hann, ef ekki hefði komið til saknæmt réttarbrot af hálfu stefnda. Áfrýjandi þarf því bæði að sanna, að tilboð hans hafi verið hagkvæmast og að stefndi hefði ekki hafnað öllum tilboðum. Fallist er á það með héraðsdómi, að útboð það, sem hér um ræðir, hafi verið opið útboð í merkingu 13. gr. laga nr. 65/1993, en samkvæmt því er kaupanda heimilt að taka hvaða tilboði sem er eða hafna þeim öllum. Er þetta einnig áréttað í útboðsskilmálum. Með vísan til röksemda héraðsdóms þykir áfrýjandi ekki hafa sýnt fram á, að tilboð hans hefði verið metið hagstæðast, ef framkvæmd útboðsins hefði verið hnökralaus, eða að stefndi hefði gengið til samninga við hann, þótt hans tilboð hefði verið metið hagstæðara en tilboð Skýrr hf., og er því niðurstaða héraðsdóms um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda staðfest. III. Bótaregla 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 á við um varakröfu áfrýjanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna framkvæmda útboðsins. Í henni segir, að kaupandi sé skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem brot á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim hafi í för með sér fyrir bjóðanda. Bjóðandi þurfi aðeins að sanna, að hann hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af kaupanda og möguleikar hans hafi skerst við brotið. Bótafjárhæð eigi að miðast við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Í athugasemd við 1. mgr. 84. gr. í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 94/2001, sagði að í ákvæðinu fælist sú almenna regla, að kaupanda bæri að greiða bjóðanda kostnað, sem leiddi af þátttöku hans í útboði, nema sýnt væri fram á, að réttarbrot hans hefði ekki haft þýðingu fyrir niðurstöðu útboðsins. Í héraðsdómi er ítarlega lýst öllum þeim annmörkum, sem áfrýjandi telur hafa verið við undirbúning og framkvæmd útboðsins. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu, að réttarbrot hefði verið framið gagnvart áfrýjanda við mat á kennsluþætti, vægi matsþátta hefði verið ákveðið með afar óheppilegum hætti, og nokkur losarabragur hefði verið á einkunnagjöf stýrinefndarinnar, sérstaklega fyrir gæði lausna. Héraðsdómur taldi, að sýnt hefði verið fram á það, að áfrýjandi hefði ekki átt raunhæfa möguleika á því að verða valinn sem samningsaðili, þótt framangreindum annmörkum hefði ekki verið fyrir að fara, þar sem svo mikill munur var á fjárhæð tilboðanna. Eins og áður getur voru í útboðsskilmálum tiltekin þau atriði, sem höfð skyldu til hliðsjónar við mat á tilboðum, og voru þau talin í röð eftir mikilvægi þeirra. Stýrinefndin ákvað síðan að gefa hverju þessara atriða eftirfarandi vægi við samanburð á tilboðum: „Gæði lausnar 45% - Verð (10 ára núvirtur eignarhaldskostnaður) 30% - Mat á hæfni 15% - Þjónusta þ.m.t. tímagjald í aukaverkum 6% - Gæði og úrval aukakerfa sem í boði eru 4%“. Ekki hvíldi sú skylda á stefnda samkvæmt lögum nr. 52/1987, sem í gildi voru er útboðið var auglýst, eða reglugerð nr. 302/1996 að geta um vægi þessara atriða fyrirfram í útboðsskilmálum heldur var nægilegt að raða þeim þar niður eftir mikilvægi þeirra. Áfrýjandi gerði engar athugasemdir um vægi þessara atriða, en í almennum útboðsskilmálum var kveðið á um það, að bjóðandi gæti óskað eftir nánari upplýsingum eða frekari skýringum á útboðsgögnum. Markmið útboðsins kom einnig skýrlega fram í útboðslýsingunni, en það var „að velja hagkvæmasta kerfið sem boðið verður á grundvelli útboðs þessa að teknu tilliti til verðs, virkni og gæða.“ Umtalsverður verðmunur var á tilboðum áfrýjanda og Skýrr hf., og var niðurstaða mats á eignarhaldskostnaði sú, að tilboð áfrýjanda var metið 427 milljónum króna hærra en tilboð Skýrr hf., eða 31,5%. Þótt verðið hefði minna vægi en gæðin, hlaut bjóðendum að vera ljóst, að verðið myndi engu að síður vega þungt í endanlegri einkunn. Eins og fram kemur í héraðsdómi var nokkur losarabragur á einkunnagjöf stýrinefndar, sérstaklega fyrir gæði lausna. Í útboðsskilmálum var tekið fram, að gæði kennslu og þjálfunar skyldu tekin með, er meta skyldi gæði lausna. Ekki voru gefnar sérstakar einkunnir fyrir gæði kennslu og þjálfunar í fyrri hluta matsferlisins og stýrinefndin tók þennan þátt ekki heldur inn í heildareinkunn fyrir gæði lausnar. Kennsluþátturinn var engu að síður tekinn inn í mat á eignarhaldskostnaði, en tilboðsfjárhæð áfrýjanda var 65,6 milljónum króna hærri en Skýrr hf. Fallist er á það með héraðsdómi, að það hafi verið mistök af hálfu stefnda að hafa kennsluþáttinn inni í mati á gæðum lausna í útboðsskilmálum og fella hann síðan út úr endanlegu mati á gæðum lausna en halda þessum þætti engu að síður inni í mati á eignarhaldskostnaði. Hlutverk stýrinefndar var að leggja heildarmat á tilboðin og gera tillögu um það hver yrði valinn sem samningsaðili. Tilgangur útboðsins var að fá sem besta lausn fyrir sem lægst verð. Seinni hluti matsferlisins var í raun staðfesting og nánari útfærsla á fyrri hlutanum. Í útboðslýsingu komu fram forsendur kaupanda fyrir vali á samningsaðila. Einkunnir fyrir þau atriði, sem höfð skyldi hliðsjón af við valið, eru viðmiðunartölur, sem hjálpa til við heildarmat kaupanda, sem verður að meta málið heildstætt og hlýtur að hafa visst svigrúm við matið. Þrátt fyrir þá hnökra, sem voru á framkvæmd útboðsins verður ekki talið, að þeir hafi valdið því, að áfrýjandi var ekki valinn sem samningsaðili. Samkvæmt því, sem að framan greinir, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Það athugist, að greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti er óhæfilega löng. Málsástæður eru raktar í löngu máli og ekki saman dregnar. Er þetta í brýnni andstöðu við fyrirmæli réttarfarslaga um munnlegan málflutning og skýran og gagnorðan málatilbúnað í greinargerðum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Nýherji hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað með stefnu í aðalsök 5. júní 2002 og var aðalsökin þingfest 6. sama mánaðar. Gagnsök var höfðuð 3. júlí og þingfest 12. september 2002 og stefndi íslenska ríkið Skýrr hf. til réttargæslu í gagnsökinni. Málið var tekið til dóms 16. júní 2003. Aðalstefnandi er Nýherji hf., kt. 530292-2079, Borgartúni 37, Reykjavík. Gagnstefnandi er íslenska ríkið og er fjármálaráðherra stefnt til fyrirsvars. Réttargæslustefndi er Skýrr hf., kt. 590269-7199, Ármúla 2, Reykjavík. Dómkröfur aðalstefnanda, Nýherja hf., í aðalsök eru aðallega þær, að viðurkenndur verði bótaréttur Nýherja hf. úr hendi íslenska ríkisins vegna missis hagnaðar Nýherja hf. af völdum þeirrar ákvörðunar íslenska ríkisins, 17. júlí 2001, að hafna tilboði Nýherja hf. í útboði Ríkiskaupa nr. 12576 "Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans" og velja í staðinn Skýrr hf., sem samningsaðila. Til vara er krafist staðfestingar á úrskurði Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 þess efnis að íslenska ríkið hafi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart Nýherja hf. með framkvæmd á útboði nr. 12576 "Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans". Auk þess er krafist staðfestingar á þeirri niðurstöðu nefndarinnar í sama úrskurði, að lagt verði fyrir íslenska ríkið, að bjóða út gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi þess, sem vísað er til í 14. gr. samnings þess og Skýrr hf., dagsettum 17. júlí 2001. Bæði í aðal- og varakröfu er þess krafist að staðfest verði niðurstaða Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 um að íslenska ríkið greiði Nýherja hf. 600.000 krónur í kærumálskostnað, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 17. janúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst Nýherji hf. þess að hann verði sýknaður af dómkröfum íslenska ríkisins í gagnsök. Loks krefst Nýherji hf. málskostnaðar úr hendi íslenska ríkisins. Í þinghaldi 19. desember 2002 var bókað eftir lögmanni aðalstefnanda að hann áréttaði að varakrafa hans lyti að staðfestingu á efnislegri niðurstöðu úrskurðar Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001. Dómkröfur gagnstefnanda, íslenska ríkisins, í aðalsök eru þær að það verði sýknað af öllum kröfum aðalstefnanda. Íslenska ríkið gerir þá sjálfstæðu kröfu í gagnsök, að úrskurður Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001, í málinu nr. 5/2001: Nýherji hf. gegn Ríkiskaupum, verði felldur úr gildi með dómi. Þessa kröfu hefur íslenska ríkið einnig uppi í greinargerð í aðalsök. Íslenska ríkið gerir þá kröfu samhliða framangreindum kröfum, að Nýherja hf. verði gert að greiða því málskostnað. Varakrafa íslenska ríkisins í aðalsök er að kröfur Nýherja hf. verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Íslenska ríkið gerir engar kröfur á hendur réttargæslustefnda, Skýrr hf. Réttargæslustefndi, Skýrr hf., tekur undir kröfur íslenska ríkisins í gagnsök um að úrskurður Kærunefndar útboðsmála í máli nefndarinnar nr. 5/2001 verði felldur úr gildi. II. Helstu málsatvik Tekið skal fram að Nýherji hf. er í máli þessu nefndur aðalstefnandi hvort sem um er að ræða umfjöllun um aðalsök eða gagnsök. Þá er íslenska ríkið nefnt gagnstefnandi hvort sem um er að ræða umfjöllun um aðalsök eða gagnsök. Skýrr hf. er nefnt réttargælustefndi. Málavextir eru í stórum dráttum þeir að á árinu 1999 ákvað fjármálaráðuneytið að bókhalds- og launakerfi ríkisins skyldu endurnýjuð en þau kerfi voru komin mjög til ára sinna. Ljóst var að á markaðinum voru kerfi sem hentuðu ríkinu og buðu betri lausn en hin sérsmíðuðu kerfi sem þá voru í rekstri. Jafnframt var talið að sífellt fleiri ríkisstofnanir þyrftu á nýjum kerfishlutum að halda svo sem starfsmannakerfum, verkbókhaldi, sölukerfum o.s.frv. Ákveðið var því að leita eftir tilboðum í staðlað kerfi í stað þess að smíða nýtt kerfi frá grunni og hafist handa um undirbúning á því hjá Ríkisbók­haldi strax á árinu 1999. Skipuð var stýrinefnd til að hafa yfirumsjón með vinnu við útboðið og taka stefnumarkandi ákvarðanir í sambandi við það. Stýrinefndin gerði síðan formlega tillögu til fjármálaráðherra um hvaða tilboði yrði tekið. Formaður stýrinefndarinnar var Gunnar H. Hall fjársýslustjóri en aðrir nefndarmenn þeir Stefán Kjærnested varafjársýslustjóri, Gunnar Björns­son skirfstofustjóri í fjármálaráðuneytinu, Jóhann Gunnarsson sérfræðingur í fjármála­ráðuneyti, Jón Magnússon viðskiptafræðingur í fjármálaráðuneyti og Magnús Pétursson forstjóri Landspítala- háskólastjúkrahúss. Vorið 2000 voru skipaðir 10 vinnuhópar til að skrifa ítarlega kröfulýsingu um þarfir ríkisins og kröfur. Ríkiskaupum var í júlí 2000 falið að vera framkvæmdaraðili útboðsins og bjóða út ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans. Um var að ræða mjög viðamikið og flókið útboð og ljóst að miklir hagsmunir voru í húfi hjá verkkaupa að tryggja að það kerfi sem valið yrði, uppfyllti í raun þarfir ríkisins. Ákveðið var að skipta yfirferð á mati á lausnum í tvo hluta til að minnka umfang yfirferðar og komast hjá að leggja íþyngjandi kvaðir á bjóðendur lausna sem ekki teldust eiga raunhæfa möguleika á að verða fyrir valinu sem samningsaðilar. Var ákveðið að umfang slíkrar greiningarvinnu á lausnum yrði takmörkuð við valda verkferla og teknar a.m.k. tvær hagstæðustu lausnirnar í slíka skoðun. Útboðið var auglýst á Evrópska efnahagssvæðinu 28. desember 2000 og þrívegis innan­lands í janúar 2001. Útboðsgögn, auðkennd „Útboð nr. 12576 Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans”, voru til afhendingar í endanlegri mynd frá og með 16. janúar 2001 og rann tilboðsfrestur út 8. mars. Verkkaupi var fjármála­ráðuneyti en Ríkisbókhald umsjónaraðili með verkefninu fyrir hönd verkkaupa. Útboðsgögnum var skipt í tvo megin kafla. Annars vegar voru almennir útboðsskil­málar og hins vegar ítarleg kröfulýsing um þarfir ríkisins með tilliti til umfangs starfsemi þess, sérþarfa stofnana og möguleika á þróun útboðins verks og innkomu nýrra stofnana og viðbótarkerfa að fenginni reynslu. Samkvæmt almennum útboðsskilmálum giltu um útboðið ákvæði laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, lög nr. 52/1987 um opinber innkaup og ákvæði reglugerðar nr. 302/1996 um innkaup ríkisins ásamt tilskipunum Evrópubandalagsins um opinber innkaup. Eftirfarandi ákvæði í útboðslýsingu hafa helst þýðingu í máli þessu: Um mat tilboða sagði svo: „Það er eitt af markmiðunum með útboðinu að tekið verði tilboði frá einum bjóðanda í allt kerfið þannig að tryggt verði að upplýsingar renni greiðlega á milli einstakra kerfishluta og ekki sé um margskráningu sé að ræða. Þannig er markmiðið að velja hagkvæmasta kerfið sem boðið verður á grundvelli útboðs þessa að teknu tilliti til verðs, virkni og gæða. Það er ekki ætlunin að taka tilboðum í einstök kerfi og verða slík tilboð ekki metin ein og sér. Tilboð þar sem nokkur fyrirtæki taka sig saman um boðna heildarlausn koma þó til greina, sbr. kaflann Hæfi bjóðenda bls. 1-ll. Ríkiskaup áskilja sér engu að síður rétt til að hafna öllum tilboðum, taka hluta tilboðs ogleða taka tilboðum frá fleiri en einum aðila. Við mat á tilboðum verður eignarhaldskostnaður í 10 ár hafður til hliðsjónar. Gert er ráð fyrir að við val á samningsaðila verði a.m.k. tveimur bjóðendum, sem bjóða hagstæðustu lausnirnar, falið að fara í gegnum greiningu þar sem lausnum þeirra er lýst í megindráttum þannig að kaupanda sé að henni lokinni ljóst hvernig þeir hyggjast leysa þarfir hans. Sú vinna skal byggja á ákveðnum hlutum eftirfarandi staðla; IEEE Std. 830-1998, IEEE Recommended Practice for Software Requirements Specification og ISO 12207 Software Lifecycle Processes, samkvæmt nánara samkomu­lagi aðila. Verkkaupi greiðir allt að 4.000.000 að viðbættum virðisaukaskatti til þess/þeirra aðila sem fellur/falla út að lokinni greiningarvinnunni en gert er ráð fyrir að hún nýtist væntanlegum samningshafa og telst hún því innifalin í tilboði hans.” Um samningsgerð sagði svo: Um val á samningsaðila sagði svo: „Eftirfarandi atriði verða höfð til hliðsjónar við mat á tilboðunum og eru talin í röð eftir mikilvægi þeirra: l. Gæði lausnar. · Lausn á sameiginlegum kröfum. · Gæði fjárhagskerfis. · Gæði mannauðskerfis. · Kennsla og þjálfun. 2. Verð (tilboðsfjárhæð og mat á eignarhaldskostnaði). 3. Mat á hæfni bjóðenda. 4. Þjónusta, þ.m.t. tímagjald í viðbótarverkum. 5. Gæði og úrval aukakerfa sem í boði eru.” Um greiðslur fyrir verkið sagði svo: „Gert er ráð fyrir að öll vinna við þá þjónustu sem útboðið nær til verði greidd samkvæmt framvindu verksins en bjóðendur skulu gera grein fyrir í tilboðum sínum hvernig er óskað eftir að fá greitt fyrir aðra þætti tilboðsins. Um kennsluþátt útboðsins sagði svo í kafla 3.4: „Óskað er eftir tilboðum í námskeið fyrir notendur kerfisins. Verkkaupi telur eðlilegast að miða kennslu við þrjá hópa notenda í kjarna­kerfum og hliðarkerfum. Tegund notenda Fjöldi á hverju námskeiði Lengd í klst. Sérfræðinga í kerfum (superuser) 10 32 Almennir notendur 20 8 Stjórnendur 10 8 Gera skal ráð fyrir að hver nemandi hafi tölvu til afnota og þurfi ekki að deila henni með öðrum nemendum. Boðið skal upp á kaffi í hléum og hádegismat ef nám­skeiðin vara allan daginn. Námsgögn fyrir almenna notendur og stjórnendur skulu vera á íslensku. Í kafla 2.5, Tilboð í kennslu á bls. 2-25 er að finna yfirlit um fjölda notenda sem óskað er tilboða í kennslu fyrir. Hugsanlegt er að verkkaupi annist hluta kennslunnar.” Um viðbótarkerfi segir svo í kafla 3.11: „Eins og fram kemur í útboðsgögnum er lögð mikil áhersla á að kerfið virki sem ein heild og upplýsingar séu samnýttar og flæði greiðlega milli einstakra kerfishluta. Jafnframt er ljóst að þau kerfi sem óskað er eftir í þessu útboði svara ekki kröfum allra stofnana um sérhæft kerfi sem tengjast heildarkerfinu. Hér er um að ræða kerfi s.s. Sérhæfð kerfi fyrir sjúkrahús... Um viðhaldssamning segir svo í kafla 3.12: „Óskað er eftir tilboðum í viðhaldssamning. Verktaki skal í tilboði tilgreina hvað er innifalið í slíkum samningi. Meðal annars skulu þar koma fram upplýsingar um nýjar útgáfur, uppfærslur, þjónustugjöld, tíðni og aðra mikilvæga þætti viðhalds­samningsins.” Um samningsöryggi segir svo í kafla 3.13: „7.13.1 Við gerð samninga við kaup á hugbúnaði eða afnot af honum skal þess gætt að eðlilegt rekstraröryggi raskist ekki þó að viðkomandi seljandi hætti viðskiptum við stofnun. Setja skal ákvæði í samninga sem annað hvort tryggja stofnun afnot af hugbúnaðinum, þó svo að viðskiptum við seljanda sé hætt, eða eðlilegan aðlögunartíma að öðru kerfi. Sama gildir um þjónustuaðila. 7.13.2 Verksali mannauðs- og fjárhagskerfis skilar hugbúnaðinum uppsettum. Kerfin skulu vera vottuð og auk þess skal við móttöku gera viðtökupróf. Aðeins ein útgáfa af hugbúnaðinum skal vera í notkun á hverjum tíma. 7.13.3. Þjónustuaðilar annast viðhald hugbúnaðar og þjónustu við notendur hans. Hugsanlega mun framleiðandi eða söluaðili vera í hlutverki þjónustuaðila en slíkt er ekki nauðsynlegt.” Frestur til að óska eftir nánari upplýsingum eða frekari skýringum á útboðs­gögnum rann út 27. febrúar. Engin fyrirspurn kom fram um þá aðferð við mat á tilboðum að tvær hagstæðustu lausnirnar færu í gegnum sérstaka greiningu né um innbyrðis vægi matsatriða er höfð yrðu til hliðsjónar við mat á tilboðum. Engar fyrirspurnir komu heldur fram vegna ákvæða útboðsgagna um þjónustusamning. Alls bárust átta tilboð frá sex fyrirtækjum. Þrjú tilboð bárust frá réttargæslustefnda Skýrr hf. með Oracle eBuissness suite, eitt tilboð frá gagnstefnda Nýherja hf. með SAP, eitt tilboð frá GoPro með Axapta, eitt tilboð frá AX hf. með Agresso, eitt tilboð frá Columbus með Axapta og eitt tilboð frá Streng hf. með Navision. Strax í kjölfarið hófst vinna vinnuhópa við að yfirfara tilboðin og leggja mat á þau með hliðsjón af þeim fimm atriðum er tilgreind voru í greininni um val á samningsaðila í útboðslýsingu. Varðandi mat á gæðum lausna voru skipaðir fimm vinnuhópar til að leggja mat á fyrstu þrjá þættina þ.e., lausn á sameiginlegum kröfum, gæði fjárhagskerfis og gæði mannauðskerfis. Verkefni þeirra var að fara yfir hvernig lausnir mættu þeim kröfum sem fram komu í útboðinu og skiluðu þeir um það skýrslu 23. apríl. Þessir hópar fóru yfir svör bjóðenda og fengu kynningu hjá bjóðendum á þeim lausnum sem í boði voru. Í þeirri vinnu var metið hvernig boðnar lausnir á þessum þáttum mættu yfir 1000 kröfum sem settar voru fram í útboðslýsingu. Þær tóku til allra kerfishluta og náðu til um 300 vinnuferla. Í þeirri yfirferð var ekki gerð krafa um að kerfishlutar væru þannig uppsettir að hægt væri að sjá nákvæmlega virkni þeirra heldur voru stöðluð kerfi skoðuð og virkni þeirra skýrð af bjóðendum. Gefnar voru einkunnir fyrir hverja kröfu og síðan reiknað út vegið meðaltal innan hvers þáttar, en þeir voru: 1) Tæknikröfur og aðrar sameiginlegar kröfur (Nýherji 9,1 Skýrr 9,6), 2) Fjárhagskerfi (Nýherji 9,5 Skýrr 9,1) og 3) Mannauðskerfi (Nýherji 9,7 Skýrr 8,7). Einkunnir úr þeim þrem þáttum, sem hver um sig gilti 33,3%, voru síðan dregnar saman í vegna heildareinkunn. Fékk gagnstefnandi, Nýherji hf., 9,4 í vegna meðaleinkunn, réttargæslustefndi, Skýrr hf., 9,1, Columbus 7,5, GoPro 6,7 og Strengur hf. 6,3. Ekki var lagt mat á gæði kennslu og þjálfunar í tilboðum. Stefán Ingólfsson rekstrarverkfræðingur var fenginn til að leggja mat á eignarhalds­kostnað við mismunandi leiðir og skilaði um það skýrslu 23. apríl 2001. Voru tilboðin samræmd eftir kostum til þess að fá heildarmynd af kostnaði einstakra tilboða. Niðurstaða úr þeim saman­burði var sú að GoPro væri lægst (stofnkostnaður 730,2 - eignarhaldskostnaður 1144,1) næst lægst var tilboð réttargæslustefnda Skýrr nr. 1 (stofnkostnaður 758,4 - eignarhaldskostnaður 1253,2) þriðja lægst var tilboð gagn­stefnanda Nýherja hf. (stofnkostnaður 1159,0 - eignarhaldskostnaður 1793,6) þá Columbus (stofnkostnaður 1366,7 - eignarhaldskostnaður 1798,8) og loks Strengur með hæsta boð (stofnkostnaður 1337,3 - eignarhaldskostnaður 1998,6). Vinnuhópur sem mat hæfni fyrirtækjanna skilaði skýrslu 24. apríl 2001. Hlutverk þess hóps var að leggja mat á hversu raunhæfar verk­áætlanir tilboðsgjafa væru og hver væri geta þeirra væri til að standa við tilboð sitt. Voru tilboðin skoðuð með tilliti til verkáætlana bjóðenda, lýsingar á gæðakerfi og aðferðar­fræði, mannskaps, aðstöðu og fjárhagsstöðu. Í framhaldi af því voru fyrirtækin heimsótt. Voru allir bjóðendur taldir hæfir til að standa við áætlun sína tæknilega en geta til að standast fjárhagslegt andstreymi væri mjög mismunandi. Þegar niðurstaða mats á gæðum lausna lá fyrir kom í ljós taldi verkkaupi að aðeins tvær lausnir uppfylltu allar kröfur. Lausn réttargæslustefnda Skýrr hf. nr. 1 og lausn aðalstefnanda voru þær einu sem taldar voru fela í sér fullnægjandi lausnir fyrir miðlægt launakerfi og fengu jafnframt hæstu einkunn fyrir gæði og voru valdar til að taka þátt í frekari greiningavinnu á þeim lausnum. Öllum bjóðendum var send tilkynning um val á aðilum í greiningarvinnu með símbréfi 5. maí 2001. Bjóðendum var 7. maí send sundurliðuð einkunnargjöf fyrir allar lausnir sem komu til mats í gæðum lausna. Aðalstefnandi gerði ekki athugasemdir við framkvæmd á þessum þætti útboðsins. Bréf um fyrirkomulag greiningarvinnu í síðari hluta matsferlis er taka skyldi til fjárhags- og mannauðskerfis var, að undangengnum fundi með aðilum, sent báðum fyrirtækjunum 14. maí 2001. Aðalstefnandi hafði gert athugasemd við fyrirkomulagið og óskað eftir að umfang verkþáttarins yrði aukið. Á þær athugasemdir var fallist að hluta með bréfi 14. maí. Báðum voru send bréf 23. maí um tilhögun á fjárhagslegum samanburði og nýttu bæði fyrirtækin sér að koma á framfæri því sem þau töldu mikilvægt að tekið yrði tillit til í þeim efnum. Einnig voru þeim send bréf 22. maí og 1. júní þar sem tiltekið var hvernig staðið yrði að mati á greiningarskýrslum samkvæmt meðfylgjandi lista. Hvorugur bjóðandinn sá ástæðu til að nýta sér að gera athugasemdir við listann eins og boðið var upp á. Í síðari hluta matsferlisins var fyrrnefndum tveimur aðilum fengið það verkefni að setja upp 10 verkferla í kerfunum fyrir ríkisstofnun og ríkissjóð. Um var að ræða 4 ferla úr undirmatsliðnum gæði fjárhagskerfis og 5 ferla úr undirmats­liðnum gæði mannauðskerfis og stofnskrár er varðaði báða liði. Fengu þau tvær til þrjár vikur til verksins og var óskað eftir að fyrirtækin gerðu greiningarskýrslu og sýndu á grundvelli hennar hvernig kerfin ynnu. Fyrirtækin lögðu fram greiningarskýrslur 1. júní og sýndu vinnuhópum lausnir sínar, frumgerð af kerfi, dagana 6. og 7. júní. Dagana 18. og 19. júní var búnaðurinn settur upp í Ríkisbókhaldi þar sem vinnuhópunum gafst færi á að skoða kerfin frekar og fá svör við óljósum atriðum úr fyrri kynningum. Vinnuhóparnir gáfu aðalstefnanda meðaleinkunnina 9,8 fyrir frumgerð af kerfi en réttargæslustefnda 8,8. Stýrinefndin kvað greiningarskýrslur fyrirtækjanna báðar hafa verið taldar mjög góðar og gaf þeim einkunnina 10. Stýrinefndin reiknaði síðan meðaleinkunn þessara tveggja einkunna fyrir greiningarskýrslu og frumgerð og fékk aðalstefnandi 9,9 og réttar­gæslustefndi 9,4. Á fundi stýrinefndar 21. júní lagði stýrinefnd endanlegt mat á hagkvæmni umræddra tveggja tilboða og gekk frá skriflegri skýrslu til fjármálaráðherra þar sem gerð var rökstudd tillaga um val á samningsaðila. Tók tillaga stýrinefndarinnar um val á kerfum fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir mið af þeim þáttum sem fram kom í útboðslýsingu að yrðu lögð til grundvallar við endanlega ákvörðun og var einkum höfð hliðsjón af niðurstöðu vinnuhópa úr 1. hluta útboðs, niðurstöðum vinnuhópa um greiningu í 2. hluta útboðs, niðurstöðum vinnuhópa um 10 verkferli í 2. hluta útboðs og niðurstöðum sérfræðihóps um eignarhaldskostnað tilboðanna tveggja. Í lokaskýrslu stýrinefndarinnar voru settar fram eftirfarandi niðurstöður hennar um einstök matsatriði: l. Gæði lausnar. Það var skoðun stýrinefndarinnar að einkunnargjöf vinnuhópa í seinni matshluta úr greiningarvinnu fyrir frumgerð kerfis lýsti fremur því að starfs­menn gagnstefnda Nýherja hf. hefðu öðlast meiri færni en starfsmenn réttargæslustefnda Skýrr að spila úr tveim álíka góðum kerfum. Flestar alþjóðlegar kannanir bæru með sér að þessi tvö kerfi væru talin standa nánast jafnfætis. Breyting einkunna til hækkunar milli matshluta úr 9,4 í 9,9 hjá Nýherja hf. og úr 9,1 í 9,4 hjá Skýrr hf. væri óveruleg. Það var því niðurstaða nefndarinnar að greiningarvinnan hefði í reynd staðfest fyrra mat á gæðum lausna þar sem SAP kerfið fékk 9,4 í meðaleinkunn en Oracle 9,1. Samkvæmt útboðsskilmálum skyldi meta kennslu og þjálfun í mati á gæðum lausnar. Nefndin taldi að yfirgripsmikil vinna við yfirferð tilboða í fyrri matshluta, meðal annars með heim­sóknum hjá þeim fyrirtækjum sem tekið hefðu þátt í útboðinu og skýrsla um mat á hæfni hefði leitt í ljós að báðir þessir bjóðendur uppfylltu kröfur útboðsgagna um kennslu og tilboð sín í þann þátt. Þar sem báðir aðilar stæðu jafnfætis hvað þennan þátt varðaði gæti hann litlu hnikað til í samanburði á milli bjóðenda. 2. Verð. Fram kom að þremur völdum sérfræðingum hefði verið falið að gera ítarlegan samanburð á eignar­haldskostnaði í tilboðum Nýherja hf. og Skýrr hf. Í úttekt þeirra hefði stofnkostnaður tilboðanna og núvirtur 10 ára eignar­haldskostnaður verið metinn. Niðurstaða þess samanburðar hefði verið að tilboð Nýherja hf. hefði verið metið 427 milljónum króna hærra en tilboð Skýrr hf. vegna eignarhaldskostnaðar, eða sem næmi 31,5%. Stærstan hluta þess mismunar mætti rekja til þess að Nýherji hf. hefði reiknað með hærra verði pr./klst. fyrir vinnu við innleiðingu og uppsetningu hugbúnaðar. Verð réttargæslustefnda Skýrr hf.vegna eignarhaldskostnaðar var sett sem grunnur og fékk einkunnina 10 og tilboð gagnstefnda Nýherja hf. sem var 31,5% hærra fékk því einkunnina 7,60. 3. Hæfni bjóðenda. Niðurstaða úr mati á hæfni þeirra fyrirtækja er gerðu tilboð, sem fram fór í fyrri matshluta, var sú að allir bjóðendur töldust hæfir, Nýherji hf. þó hæfastur. Mat stýrinefndar var að bæði fyrirtækin væru vel hæf til að takast á við verkefnið en Nýherji hf. væri skör framar og fékk 10 í einkunn en Skýrr hf. 9 fyrir þennan lið. 4. Þjónusta og þ.m.t. tímagjald í viðbótarverkum. Þótt Nýherji hf. byði 13,6% hærra tímagjald en Skýr hf., taldi stýrinefndin að betri þekking starfsmanna aðalstefnanda bætti upp þann mun og var niðurstaða nefndarinnar sú að báðir aðilar fengu 10 fyrir þennan matsþátt. 5. Gæði og úrval aukakerfa. Talið var að þau kerfi sem umræddir tveir aðilar byðu upp á leystu nánast allar þarfir ríkisins svo lítilla viðbóta væri þörf. Báðir aðilar byðu upp á mikið úrval aukakerfa sem myndu nýtast ríkinu og erfitt væri að greina þar á milli. Stýrinefndin taldi rétt að gefa Nýherja hf.10 en Skýrr hf. 9 þar sem verð fyrir hluta hugbúnaðarins væri innifalið í því kerfi sem fólst í tilboði Nýherja hf. en ekki í því kerfi er falist hafi í tilboði Skýrr hf. Stýrinefnd ákvað innbyrðis vægi einstakra þátta þannig að gæði lausnar vó 45%, verð 30%, hæfni 15%, þjónusta, þar með talið tímagjald í aukaverkum 6%, gæði og úrval aukakerfa 4%. Heildarniðurstöður veginnar einkunnar var sú að aðalstefnandi, Nýherji hf., fékk 9,01 en réttargæslustefndi, Skýrr hf., 9,41. Stýrinefndin setti heildarniðurstöður sínar fram í eftirfarandi töflu: Stýrinefndin lagði til að gengið yrði til viðræðna við réttargæslustefnda og samþykkti ráðherra það á fundi 22. júní og sendi samdægurs út fréttatilkynningu. Í henni kom fram að fjárhags- og starfsmannakerfi beggja bjóðenda uppfyllti mjög vel útboðskröfur. Vinnubrögð og efnistök starfsmanna beggja fyrirtækja sýndu að hvor aðili um sig væri líklegur til að skila verkinu með ágætum hætti en í verðsamanburði kæmi fram verulegur munur réttargæslustefnda í hag. Verkkaupi óskaði eftir því að aðalstefnandi framlengdi tilboð sitt til 25. ágúst 2001. Með bréfi 27. júní sama ár samþykkti aðalstefnandi framlengingu á gildistíma tilboðs síns til 25. ágúst 2001. Jafnframt óskaði aðalstefnandi eftir frekari forsendum og ítarlegri röksemdar­færslu fyrir niðurstöðu gagnstefnanda, niðurstöðum vinnuhópa og afriti af tilboði réttar­gæslustefnda. Með bréfi 6. júlí 2001 var öllum óskum aðalstefnanda um ítarlegri rökstuðning og afhendingu gagna hafnað. Aðalstefnandi tók upp viðræður um samning við réttargæslustefnda og lauk þeirri vinnu með undirritun samnings 17. júlí 2001. Nam samningsupphæð 819 milljónum króna og tók hún til notendaleyfa, viðhaldsgjalds á fyrsta ári, innleiðingar kerfisins og kennslu. Jafnframt var miðað við að árlegt viðhald eftir það næmi 69 milljónum króna næstu 10 árin. Var tilboði aðalstefnanda þar með hafnað. Dagana 24.-25 júlí 2001 setti aðalstefnandi fram kröfur um afhendingu afrits af niður­stöðum vinnuhópa, afrita af tilboðum Skýrr hf. og afrits af endanlegum samningi gagn­stefnanda við Skýrr hf. Jafnframt var ítrekuð ósk um ítarlegri rökstuðning fyrir ákvörðun gagnstefnanda og óskað skýringa á mismuni á samningsverði annars vegar og tilboðsverðs hins vegar. Bréfunum var svarað með bréfi gagnstefnanda 21. ágúst 2001. Aðalstefnandi lagði 27. júlí 2001 fram kæru til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál um höfnun gagnstefnanda frá 6. júlí 2001 á afhendingu gagna. Gagnstefnandi sendi nefndinni svar sitt 20. ágúst 2001. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál kvað upp þann úrskurð 31. ágúst 2001, að aðal­stefnandi ætti ekki rétt, á grundvelli upplýsingalaga nr. 50/1996, til að fá afhentar niðurstöður vinnuhópa úr seinni hluta útboðsins. Þar kæmu ekki fram aðrar upplýsingar en aðalstefnandi hefði þegar undir höndum, þ.e. í skýrslu stýrinefndarinnar. Ennfremur taldi nefndin að við­skiptahagsmunir Skýrr hf. stæðu því í vegi að aðalstefnandi fengi aðgang að tilboði fyrir­tækisins. Aðalstefnandi kærði 18. september 2001 til Úrskurðarnefnar um upplýsingamál synjun stefnda frá 21. ágúst 2001 um afhendingu á samningi stefnda við Skýrr hf. Aðalstefnandi gerði gagnstefnanda reikning 8. ágúst 2001 vegna vinnuframlags við seinni matshlutann en gagnstefnandi neitaði að greiða hann og var dómsmál vegna reikningsins þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 23. maí 2002. Hinn 13. ágúst kærði aðalstefnandi útboðið til Kærunefndar útboðsmála, sem er óháður úrskurðaraðili samkvæmt 75. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup, og gerði þær kröfur að úrskurðuð yrði ólögmæt ákvörðun Ríkiskaupa frá 17. júlí um að ganga að tilboði réttargæslustefnda og viðurkennd yrði skaðabótaskylda Ríkiskaupa gagnvart stefnanda og krafist kærumálskostnaðar. Kæran var rökstudd með því að Ríkiskaup hafi ekki metið tilboð aðalstefnanda rétt. Gæði lausna hefðu átt að ráða mestu um val á samningsaðila sam­kvæmt útboðsskilmálum og hafi gæði lausnar aðalstefnanda verið mun meiri en lausnar réttargæslustefnda. Þá hafi verulegur og óútskýrður mismunur verið á upphæð samnings Ríkiskaupa og réttar­gæslustefnda og tilboðs­fjárhæð, frávikstilboð hafi verið bönnuð, jafnræðis hafi ekki verið gætt og ekki meginreglna laga um opinber innkaup. Í umsögn Ríkiskaupa 10. september 2001 var þess krafist að hafnað yrði öllum kröfum kæranda og gerð ítarleg grein fyrir því að farið hefði verið að lögum og í samræmi við útboðskilmála við mat tilboða og hagstæðasta tilboði hefði verið tekið. Skýrður var út mismunur á samnings­upphæð og tilboði réttargæslustefnda og því hafnað að sá mismunur benti til að ekki hafi verið farið eftir útboðsskilmálum og reglum laga um opinber innkaup. Aðalstefnanda var gefinn kostur á að tjá sig um greinargerð Ríkiskaupa. Í bréfi aðalstefnanda 12. október 2001 var lögð áhersla á að tilboð hefðu ekki verið metin rétt og að gagnstefnanda hafi borið að taka tilboði aðalstefnanda. Mistök hefðu átt sér stað við einkunnargjöf fyrir gæði, rangar forsendur hafi verið lagðar til grundvallar fyrir verð­einkunnum og rangt hefði verið að reikna aukaverk inn í eignarhalds­kostnað. Aðallega var byggt á því að tilboð bjóðenda hefðu ekki verið rétt metin og meðal annars bent á meint mistök stýrinefndar að nota gæðaeinkunnir úr 1. matshluta í stað gæðaeinkunna úr 2. matshluta og gefa ekki einkunn fyrir kennsluhluta tilboðanna. Í greinargerð sinni lagði aðalstefnandi sérstaka áherslu á að gagnstefnandi legði fram frekari gögn. Kærunefnd útboðsmála komst að þeirri niðurstöðu 24. október 2001 að stefnandi ætti ekki rétt til frekari gagna á grundvelli stjórnsýslulaga. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál komst hins vegar að gagnstæðri niðurstöðu einum degi síðar og kvað upp þann úrskurð að stefnandi ætti, á grundvelli upplýsingalaga, rétt á aðgangi að samningi stefnda við réttar­gæslustefnda frá 17. júlí 2001 að undanskilinni 3. grein samningsins og viðaukum hans. Ríkiskaupum var gefinn kostur á að tjá sig um greinargerð aðalstefnanda frá 12. október og var henni svarað með umsögn dagsettri 26. október 2001. Með bréfi aðalstefnanda dagsettu 7. nóvember 2001 til kærunefndar var greint frá því að aðalstefnandi hefði, á grundvelli úrskurðar Úrskurðarnefndar um upplýsinga­mál 25. október 2001, fengið aðgang að samningi gagnstefnanda við réttargæslustefnda. Var þess krafist að kæru­nefnd útboðsmála stöðvaði samningsgerðina og úrskurði 14. gr. samningsins um þjónustusamning ólögmæta og að viðurkennd yrði skaðabótaskylda aðalstefnanda gagnvart gagnstefnanda vegna þessa. Í bréfinu voru jafnframt gerðar athugasemdir við bréf Ríkiskaupa frá 26. október 2001. Með bréfi Kærunefndar útboðsmála, dagsettu 8. nóvember 2001, var Ríkiskaupum gefinn kostur á að tjá sig um þá kröfu gagnstefnda að samningsgerð um þjónustusamning yrði stöðvuð um stundarsakir og krafist gagna. Með bréfi Ríkiskaupa dagsettu 12. nóvember var kröfu aðalstefnanda um stöðvun samningsgerðar mótmælt. Kærunefnd útboðsmála úrskurðaði 14. nóvember 2001 að gerð þjónustusamnings á grundvelli 14. gr. samnings ríkisins og réttargæslustefnda væri stöðvuð, þar til nefndin hefði úrskurðað í kæru aðalstefnanda varðandi framkvæmd útboðs nr. 12567. Í umsögn Ríkiskaupa 22. nóvember 2001 var þess farið á leit að stöðvun samningsgerðar til bráðabirgða yrði felld úr gildi og verkkaupa heimilað að gera umræddan þjónustusamning við réttargæslustefnda. Þá var í umsögninni gerð grein fyrir tafabótum, gengisbreytingu, kostnaði vegna fjölgunar notenda og viðbótar­krafna, greiðslukjörum á hugbúnaðarleyfum og verðsamanburði kæranda og undanþágu frá útboðsskyldu. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda 7. desember til kærunefndar voru gerðar athugasemdir við þetta bréf Ríkiskaupa og fjallað um útboðs­skyldu á þjónustusamningi. Kærunefnd útboðsmála kvað upp úrskurð 14. nóvember þess efnis að gerð þjónustu­samnings á grundvelli 14. gr. samnings ríkisins og Skýrr hf. væri stöðvuð þar til úrskurðað hefði verið um kæru aðalstefnanda. Jafnframt var með bókun sama dag fallist á beiðni Ríkiskaupa um framlengdan frest til að tjá sig um önnur efni bréfs aðalstefnanda frá 7. nóvember. Umsögn Ríkiskaupa um önnur atriði í bréfi aðalstefnanda frá 7. nóvember lá fyrir 22. nóvember. Aðalstefnanda var gefinn kostur á að tjá sig frekar um málið og gerði hann það með bréfi dagsettu 7. desember 2001 og var Ríkiskaupum ekki gefinn kostur á að tjá sig um það. Kærunefnd útboðsmála kvað upp úrskurð 17. desember 2001 þar sem fallist var á kröfur aðalstefnanda meginatriðum. Úrskurðarorðið hljóðaði svo: „Lagt er fyrir kærða, Ríkiskaup, að bjóða út gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi ríkisins, sem vísað er til í 14. gr. samnings ríkisins og Skýrr hf., dags. 17. júlí 2001. Úrskurðarnefnd telur að kærði hafi við framkvæmd útboðs nr. 12576 bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart kæranda, Nýherja hf. Kærði greiði kæranda 600.000 krónur vegna kostnaðar við að hafa kæruna uppi. " Með bréfi aðalstefnanda til gagnstefnanda, dagsettu 25. janúar 2002, var gerð krafa, að fjárhæð 29.965.990 krónur, auk virðisaukaskatts, um greiðslu á kostnaði af þátttöku fyrirtækisins í fyrri hluta útboðsins og jafnframt krafist greiðslu á reikningi frá 8. ágúst 2001 að fjárhæð 30.383.509 krónur, vegna vinnu í seinni hluta útboðsins, auk kærumálskostnaðar samkvæmt niðurstöðu Kæru­nefndar útboðsmála. Var áskilinn réttur til að leggja síðar fram kröfu um missi hagnaðar. Gagnstefnandi hafnaði kröfu aðalstefnanda með bréfi 6. febrúar 2002 á þeim grundvelli að hann væri ósammála niðurstöðu Kærunefndar útboðsmála og hygðist bera ágreininginn undir dómsstóla. Með bréfi réttargæslustefnda til fjármálaráðuneytisins 12. mars 2002 var óskað eftir skriflegri yfirlýsingu ráðuneytisins um, hvort það hygðist ganga til samnings­gerðar í samræmi við ákvæði greinar 14.1 í verksamningi aðila. Tekið var fram að fyrirtækið hefði ekki átt aðild að rekstri ágreiningsmálsins fyrir Kærunefnd útboðsmála og á engu stigi þess málareksturs verið gefinn kostur á að koma á framfæri sjónar­miðum eða skýringum á þeim atriðum sem sneru að tilboði sem félagið gerði og samningsgerð sem fram fór á grundvelli þess. Ljóst væri að réttargæslustefndi væri ekki bundinn af úrskurðinum. Með bréfi fjármálaráðuneytisins, dagsettu 27. mars 2002, var greint frá því að fjármálaráðuneytið myndi ekki gera þjón­ustu­samning vegna hugbúnaðarkerfis ríkisins að svo stöddu. Tekið var fram að ráðuneytið væri ósammála niðurstöðu nefndarinnar og ákveðið hefði verið að bera úrskurðinn undir dómstóla. Á meðan málið væri til með­ferðar hjá dómstólum myndi ráðuneytið ekki gera þjónustusamning vegna hugbúnaðar­kerfis ríkisins. Sem fyrr segir hefur aðalstefnandi höfðað sérstakt mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til innheimtu á kröfu samkvæmt reikningnum frá 8. ágúst 2001. III. Málsástæður og lagarök aðila Í þessum kafla verður fyrst fjallað um helstu málsástæður og lagarök aðalstefnanda fyrir kröfum sínum í aðalsök. Þar á eftir verður fjallað um málsástæður og lagarök gagnstefnanda til stuðnings kröfu um að úrskurður Kærunefndar útboðsmála verði felldur úr gildi. Síðan verður fjallað um aðrar málsástæður og lagarök gagnstefnanda til stuðnings kröfu um sýknu eða stórkostlega lækkun á dómkröfum aðalstefnenda. Þá verður fjallað um málsástæður og lagarök aðalstefnanda til stuðnings kröfu um sýknu af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Loks verður fjallað um málatilbúnað réttargæslustefnda. III.1 Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnanda fyrir kröfum í aðalsök Af hálfu aðalstefnanda er byggt á því að gagnstefnandi hafi tekið ákvörðun um að breyta síðari hluta matsferlisins og gert hann mun umfangsmeiri en gert hafði verið ráð fyrir. Fyrir utan greiningu og samningu greiningarskýrslu hafi stefnandi verið beðinn um að setja upp kerfi það sem hann hafi boðið fram, keyra á því greiningarferla, kynna það og prófa. Sú vinna hafi varið fram á tímabilinu 2. maí til 19. júní 2001 og vinna stefnanda numið samtals 2.590 klst. Auk þess hafi stefnandi keypt vinnu erlendra sérfræðinga sér til aðstoðar við þetta verkefni. Framangreind breyting á 2. matshluta hafi fyrst verið kynnt á fundi aðila um mánaðamótin apríl/maí 2001. Skömmu síðar hafi aðalstefnandi lagt til breytingar við framkvæmdina með bréfi 8. maí 2001. Með tveimur bréfum gagnstefnanda 14. maí 2001 hafi hann staðfest breytinguna á 2. matshluta en jafnframt fallist að hluta til á breytingatillögu stefnanda. Aðalstefnandi kveðst höfða málið aðallega sem skaðabótamál. Málið sé höfðað sem viðurkenningarmál á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, sbr. d. lið 80. gr. sömu laga, og sakarefni sé skipt á grundvelli heimildar í 31. gr. sömu laga þar sem fjárhæð bótakröfu sé enn óviss. Ekki liggi fyrir endanlegt mat á tjóni vegna missis hagnaðar. Fari svo að krafa aðalstefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu gagnstefnanda verði samþykkt muni hann dómkveðja matsmenn til þess að meta tjón sitt vegna missi hagnaðar og kostnað sinn við tilboðsgerð og þátttöku í útboðinu. Aðalstefnandi kveðst hafa höfðað mál á hendur íslenska ríkinu til greiðslu framangreinds reiknings frá 8. ágúst 2001. Það mál sé höfðað á þeirri forsendu að gagnstefnadi hafi óskað eftir þjónustu aðalstefnanda, umfram það sem gert hafi verið ráð fyrir í útboðsskilmálum og sé af þeim sökum greiðsluskyldur gagnvart honum. Reikningurinn taki yfir allan kostnað aðalstefnanda við seinni hluta útboðsins en óvíst verði að telja hvort eða að hvað miklu leyti gagnstefnandi verði dæmdur til þess að greiða reikninginn. Sú upphæð sem gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða í því máli muni að sjálfsögðu koma til frádráttar skaðabótakröfu aðalstefnanda á grundvelli þessa máls að því marki sem um sambærilegar kröfur sé að ræða. Aðalstefnandi kveður aðalkröfu sína um að viðurkenndur verði bótaréttur hans vegna missis hagnaðar sökum þess að hann var ekki valinn samningsaðili í útboði Ríkiskaupa nr. 12576, vera byggða á því að tilboð hans hafi verið hagstæðara en tilboð réttargæslustefnda, sem hafi verið valinn samningsaðili. Sökum ágalla á framkvæmd útboðsins hafi tilboð stefnanda ranglega verið metið óhagstæðara, sem leitt hafi til þess að tilboði hans hafi verið hafnað en réttargæslustefndi valinn samningsaðili. Einkum sé byggt á því að gagnstefnandi hafi ekki fylgt útboðsskilmálum við mat sitt á tilboðum bjóðenda og þannig gerst brotlegur við 16. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða. Aðalkrafa aðalstefnanda byggir þannig bæði á ákvæðum laga nr. 94/2001 um opinber innkaup og lögum um framkvæmd útboða nr. 65/1993, auk almennu skaðabótareglunnar. Þess sé krafist að viðurkenndur verði réttur aðalstefnanda til efndabóta þannig að hann verði eins settur og tilboði hans hefði verið tekið. Aðalstefnandi vísar til 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 en þar segir að um skaðabætur vegna brota á lögunum fari að öðru leyti eftir almennum reglum. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að umræddum lögum segi segi að 2. mgr. 84. gr. árétti að 1. mgr. sömu greinar komi ekki veg fyrir bótakröfur umfram það sem segir í 1. mgr., þ.e. kostnað við að undirbúa tilboð og þátttöku í útboðinu. Efndabætur komi til greina og þá einkum kröfur um missi hagnaðar. Byggt er á því að útboð nr. 12576 hafi í byrjun verið almennt útboð en með seinni hluta útboðsins hafi það breyst í lokað útboð í skilningi 2. og 34. gr. 1. nr. 94/2001, sbr. 2. gr. 1. nr. 65/1993. Stefnda hafi því borið skylda til þess að taka hagstæðasta tilboði eða hafna báðum tilboðunum, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga um framkvæmd útboða nr. 65/1993. Aðalstefnandi telur það hafa verið fyrirætlan og markmið gagnstefnanda að velja annað af tveimur tilboðum, sem hafi verið valin til að taka þátt í seinni hluta útboðsins. Byggt sé á því að gagnstefnandi hefði valið tilboð aðalstefnanda ef hann hefði metið tilboðin rétt og að aldrei hafi komið til álita hjá honum að hafna báðum tilboðunum. Gagnstefnandi hafi lagt í gríðarlega mikla vinnu og kostnað við umrætt útboð, bæði við gerð útboðsskilmála og við val á samningsaðila. Hann hafi fengið hagstæð tilboð frá öllum helstu hugbúnaðarfyrirtækjum landsins, í samvinnu við erlend fyrirtæki, sem hafi haft að geyma allar raunhæfar lausnir á markaðinum. Ákvörðun um að hafna öllum framkomnum tilboðum hafi því verið óhugsandi. Í framburði stýrinefndarmanna fyrir dómi hafi verið staðfest að aðalstefnandi hefði verið valinn sem viðsemjandi ef tilboð hans hefði verið metið hagstæðast. Þá er byggt á því að hálfu aðalstefnanda að seinni matshlutinn hafi átt að ráða endanlegu vali á samningsaðila. Því til sönnunar er vísað til útboðsskilmála, bréfs gagnstefnanda frá 28. maí 2001 og greinargerðar hans frá 10. september 2001. Í úrskurði Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 segi að verulegum vafa sé undirorpið hvort hagstæðasta tilboði hafi verið tekið. Aðalstefnandi hafi því átt raunhæfa möguleika á að verða fyrir valinu en þeir möguleikar hafi verið verulega skertir vegna brota gagnstefnanda. Ólögmætar og saknæmar ákvarðanir gagnstefnanda og ágallar á framkvæmd útboðsins, sem hann beri ábyrgð á, hafi leitt til þess að aðalstefnandi hafi ekki verið ekki valinn samningsaðili og sé tjón hans þannig sennileg afleiðing af háttsemi gagnstefnanda. Eftirfarandi er upptalning á þeim atriðum sem aðalstefnandi telur sanna, að tilboð hans hafi verið hagstæðasta tilboðið í útboði nr. 12576. Þessi atriði hafi öll nema eitt verið til umfjöllunar hjá kærunefnd útboðsmála. Fyrst eru talin upp þau atriði sem kærunefnd útboðsmála féllst á í úrskurði sínum frá 17. desember 2001, en þau lúti að gæðaeinkunn, kennsluþáttætti, mat á greiðsluskilmálum og aukagreiðslu fyrir vaktakerfi. Aðalstefnandi telur að þessir liðir sanni einir og sér að tilboð hans hafi verið hagstæðara en tilboð réttargæslu­stefnda Rangt mat á verði gagnagrunns hafi ekki komið ekki til umfjöllunar hjá Kærunefnd útboðsmála en skipti verulegu máli í sönnunarfærslu aðalstefnanda. Kærunefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að gagnstefnandi hefði átt að ákveða innbyrðis vægi matsþátta fyrirfram og jafnframt með öðrum og réttmætari hætti. Tafabætur og aukaverk hafi verið til umfjöllunar hjá kærunefndinni en hún talið að gagnstefnandi hefði ekki gerst brotlegur. Aðalstefnandi sé ósammála því og telji þá þætti styðja málstað hans. Af hálfu aðalstefnanda er byggt á því að við einkunnagjöf í 2. matshluta fyrir gæði lausna hafi gagnstefnandi gert þau mistök að leggja niðurstöðu gæðaeinkunnar úr 1. matshluta að jöfnu við meðaleinkunn fyrir gæði og hæfni í 2. matshluta. Af hálfu aðalstefnenda er vísað til eftirfarandi umfjöllunar í úrskurði Kærunefndar útboðsmála um þetta atriði: „Einkunn fyrir gæði lausna vó þyngst í mati tilboða, eða 45%. Sú einkunn er, ólíkt öðrum, byggð á niðurstöðum vinnuhópa úr 1. hluta útboðsins. Kærði hefur fært fram þau rök fyrir þessari aðferðafræði, að niðurstaða gæðamats í 2. hluta hafi leitt til sambærilegrar niðurstöðu, og hafi því verið talið rétt að styðjast við fyrri einkunnina, þar eð hún hafi náð til fleiri verkferla. Sú einkunn sem gefin var fyrir gæði lausnar í 2. hluta útboðsins er meðaltal einkunnar vinnuhóps um greiningu á aðferðafræði og skipulagi bjóðenda (hér eftir nefndur greiningarhópur, þar sem báðir bjóðendur fengu einkunnina 10,0 samkvæmt skýrslu stýrinefndar) og einkunnar vinnuhópa um tíu verkferli (hér eftir nefndir verkferlahópar, þar sem kærandi fékk einkunnina 9,79 en Skýrr hf. 8,77). Í bréfum kærða til kæranda, dags. 27. maí og 1. júní 2001, er því lýst hvernig staðið yrði að mati á greiningarskýrslum í 2. hluta útboðs. Þar kemur fram, að tilgangur verkefnisins sé að leggja mat á greiningarskýrslur bjóðenda, vinnubrögð þeirra og skipulag við greiningarvinnuna. Greiningarhópurinn muni skoða aðferðafræði bjóðenda, þau verkfæri sem þeir munu beita, gæðakerfi þeirra og afurðir úr greiningarvinnu. Þá muni greiningarhópurinn styðjast við heimsóknir til bjóðenda og viðskiptavina þeirra, auk verklags bjóðenda á fundum vegna greiningarvinnu. Í niðurstöðu greiningarhóps þessa, dags. 10. júní 2001, kemur fram að hópurinn metur báða bjóðendur hæfa til að takast á hendur útboðsverkið, en tekið er fram að nokkur munur sé á vinnubrögðum, og að styrkur fyrirtækjanna liggi á ólíkum sviðum. Í báðum tilvikum þurfi að bæta verklag til að mæta þörfum útboðsverkefnisins. Hvergi í umsögninni er að finna tölulega einkunn, þrátt fyrir að í skýrslu stýrinefndar sé tiltekið að báðir bjóðendur hafi hlotið einkunnina 10,0. Af forsendum umsagnarinnar er þó ljóst, að hvorug greiningarskýrslan var álitin með öllu gallalaus. Þá er tekið fram í inngangi umsagnarinnar að í henni sé ekki lagt mat á gæði þeirra lausna sem kynntar voru, enda lýtur umsögn greiningarhópsins einvörðungu að þáttum sem varða fyrirtækin sem slík, þ.e. aðferðafræði, reynslu, verklagi og greiningarvinnu. Notkun niðurstöðu þessarar umsagnar til grundvallar einkunnagjöf fyrir liðinn "gæði lausnar" var því ekki í samræmi við útboðsskilmála, þar sem gæðum lausna var skipt í þættina "gæði lausna á sameiginlegum kröfum", "Fjárhagskerfi", "Mannauðskerfi" og "kennslu og þjálfun". Er þetta þeim mun ljósara fyrir það, að í útboðsskilmálum var einnig gert ráð fyrir sérstöku mati á hæfi bjóðenda, sem taka átti m.a. til tæknilegrar og stjórnunarlegrar getu þeirra, sem og reynslu þeirra af sölu og þjónustu við hugbúnaðarkerfi. Samkvæmt þessu telur nefndin að ekki hafi verið rétt að taka mið af ofangreindri meðaleinkunn við mat á liðnum "gæði lausnar". Sé eingöngu miðað við einkunn verkferlahópa við mat á þessum lið, er einkunn kæranda 9,79 en Skýrr hf. 8,77. Sú einkunn er ekki sambærileg niðurstöðu úr 1. hluta matsferilsins, svo sem byggt er á í skýrslu stýrinefndar. Þá telur nefndin, að kærði hafi ekki sett fram sannfærandi rök fyrir því að öðru leyti, hvers vegna stuðst var við einkunnagjöf úr 1. hluta matsferilsins við mat á gæðum lausna. Enda þótt skoðun sú, sem fram fór í 2. hluta matsferils hafi náð til færri verkferla en hin fyrri, var sú skoðun til muna ítarlegri af gögnum málsins að dæma. Voru kerfi bjóðenda m.a. sett upp og prufukeyrð. Hvað sem öðru líður getur ekki talist eðlilegt að líta alfarið fram hjá þeirri skoðun, sem fram fór á vegum kærða á þessum lið í 2. hluta útboðsins. Nefndin telur því að mat kærða á gæðum lausna hafi verið ófullnægjandi." Af hálfu aðalstefnanda er fallist á rök kærunefndarinnar en byggt á því að gagnstefnanda hafi verið rétt að notast eingöngu við einkunnir vinnuhópa sem mátu gæði prufukerfa í síðari matshlutanum. Aðalstefnandi telur að Ríkiskaup, f.h. gagnstefnanda, hafi ákveðið að síðari matshlutinn skyldi ráða vali á samningsaðila en þetta komi fram í bréfi gagnstefnanda frá 28. maí 2001 og greinargerð hans frá 10. september 2001, þar sem segi að endanlegt val á viðsemjanda hafi byggst á greiningarvinnu í síðari hluta útboðsins. Þá hafi mun ítarlegri skoðun farið fram í seinni matshlutanum og vinnan verið margfalt umfangsmeiri heldur en í fyrri matshlutanum. Af þeim sökum sé réttlætanlegt að nota einungis gæðaeinkunnir úr þeim matshluta en þær hafi verið 9,8 fyrir aðalstefnanda og 8,8 fyrir réttargæslustefnda. Hlutverk fyrri matshlutans hafi fyrst og fremst verið að velja tvo bjóðendur til þess að taka þátt í seinni hluta útboðsins þar sem hið raunverulega val á samningsaðila hafi farið fram. Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt að skýrsla stýrinefndarinnar hafi ráðið úrslitum um val á samningsaðila en að nefndin hafi ranglega ákveðið að nota gæðaeinkunnir úr fyrri matshlutanum en allar aðrar niðurstöður hennar séu úr seinni matshlutanum. Að mati aðal­stefnanda sé jafnræði aðila augljóslega brotið með því að velja þannig eina einkunn úr fyrri matshlutanum. Aðalstefnandi hafi borið að sýna samkvæmni við mat sitt. Af hálfu aðalstefnanda er byggt á því að stýrinefndin hafi byggt mat sitt á verðum bjóðenda með því að reikna 10 ára eignarhaldskostnað, í samræmi við útboðsskilmála. Í skýrslu stýrinefndar komi fram að verð aðalstefnanda hafi verið reiknað 31,5% hærra en verð réttargæslustefnda. Þá komi fram í gögnum málsins að eignarhaldskostnaður á tilboði aðalstefnanda hafi verið reiknaður 1782,2 milljónir króna en 1.355,3 milljónir króna á tilboði réttargæslustefnda og munur tilboðanna þannig 426,9 milljónir króna. Þannig hafi réttargæslustefnda verið gefin einkunnin 10 fyrir sitt verð og þar sem verð aðalstefnanda hafi verið talið 31,5% hærra hafi hann fengið einkunnina 7,6. Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt að gagnstefnanda hafi orðið á þau mistök við mat sitt á tilboðum bjóðenda að gefa þeim ekki einkunn fyrir kennsluþátt tilboða þeirra. Vísað er til eftirfarandi umfjöllunar í úrskurði Kærunefnd útboðsmála varðandi þetta atriði. "Samkvæmt útboðsgögnum var mat á "kennslu og þjálfun" einn af fjórum liðum í mati á gæðum lausna bjóðenda. Samkvæmt kafla 3.4. í útboðsskilmálum var óskað eftir tilboðum í námskeið fyrir notendur kerfisins. Var tilgreind lengd námskeiða og fjöldi nemenda á hverju námskeiði. Auk þess var tekið fram að hver nemandi skyldi hafa sér tölvu til afnota, að námsefni fyrir almenna notendur og stjórnendur skyldu vera á íslensku, og að boðið skyldi upp á kaffi í hléum og hádegismat ef námskeið stæðu allan daginn. Fram hefur komið af hálfu kærða, að ekki hafi þótt ástæða til að leggja einkunn fyrir þennan þátt fram sérstaklega við útreikning lokaeinkunnar. Ekki er að finna sérstaka umfjöllun um gæði kennslulausna bjóðenda í þeim gögnum, sem lágu til grundvallar mati á lausnum aðila í 2. hluta útboðsins, enda þótt útboðsgögn hafi gefið til kynna að litið yrði til útfærslu kennslutilboðs við mat á gæðum heildarlausnar. Sú fullyrðing kærða, að einkunnir beggja bjóðenda hefðu orðið sambærilegar að þessu leyti, fær þannig ekki stoð í gögnum málsins. Það er álit nefndarinnar, að mat á gæðum lausna hafi einnig að þessu leyti verið ófullnægjandi miðað við þá framsetningu krafna sem fram kom í útboðsgögnum." Stefnandi byggir á því að gagnstefnandi hafi ekki gefið bjóðendum einkunn fyrir kennsluþáttinn við mat á gæðum lausna en tekið kennsluþáttinn inn að fullu við samanburð og mat á eignarhaldskostnaði. Hér hafi jafnræði bjóðenda greinilega verið brotið þar sem tilboð aðalstefnanda í kennsluþáttinn hafi verið 94,5 milljónir króna en tilboð réttargæslustefnda 28,9 milljónir króna og verðmunurinn því verulegur eða 65,6 milljónir króna. Eina leiðin til þess að gæta jafnræðis aðila hafi verið að undanskilja kennsluþáttinn við mat á eignar­haldskostnaði. Með þeirri aðferð sé ekki hallað á réttargæslustefnda þar sem aðal­stefnandi tapi hlutfallslega meira á því að sleppa kennsluþættinum úr gæðaeinkunninni þar sem vægi gæða lausnar hafi verið ákveðið 45% á móti 30% vægis verðs. Yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að umtalsverður munur hafi verið á gæðum kennslu í tilboðum bjóðenda í ljósi mismunandi verðs. Sönnunarbyrði um aðra niðurstöðu hljóti að hvíla á gagnstefnanda. Með því að sleppa kennsluþættinum alfarið úr matinu njóti réttargæslustefndi vafans. Af hálfu aðalstefnanda er byggt á því að mat á greiðsluskilmálum hafi ekki verið rétt og vísar í því sambandi til umfjöllunar í úrskurði Kærunefndar útboðsmála. „Fyrir liggur í máli þessu, að kærði tók ekki tillit til greiðslukjara kæranda við samanburð tilboða, en kærandi hafði boðið 30% útborgun og eftirstöðvar lánaðar til 12 mánaða. Kærði hefur sjálfur áætlað, að núvirðing á tilboði kæranda hefði leitt til 9,2 milljóna króna lækkunar á áætluðum eignarhaldskostnaði vegna tilboðs hans. Var því um að ræða atriði, sem þýðingu hafði varðandi mat á hagstæðasta verði, og felur vanræksla kærða á að meta greiðslukjör til peningaverðs í sér aðfinnsluverða yfirsjón við mat á tilboðum." Með vísan til álits kærunefndarinnar telur aðalstefnandi rétt að lækka eignarhaldskostnað sem nemur umræddum 9,2 milljónum króna. Af hálfu aðalstefnenda er því haldið fram að undir rekstri kærumálsins hafi komið í ljós að í samningi gagnstefnanda og réttargæslustefnda hafi verið gert ráð fyrir viðbótargreiðslu að fjárhæð 16,5 milljónir króna fyrir vaktaáætlana- og viðverukerfi fyrir heilbrigðisstofnanir. Kærunefnd útboðsmála hafi komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum að með því hafi gagnstefnandi brotið útboðsskyldu sína. Því er haldið fram að fullkomið vaktaáætlana- og viðverukerfi fyrir heilbrigðisstofnanir hafi verið innifalið í tilboði aðalstefnanda eins og skýrt sé tekið fram í bréfi hans frá 8. mars 2001 og tilboði hans. Ekki hefði þurft að koma til aukagreiðslna fyrir fleiri uppsetningar eða ítarlegri kröfur ef tilboði hans hefði verið tekið. Að mati aðalstefnanda var því fjárhæð tilboðs hans ofmetið um þá fjárhæð sem kostaði gagnstefnanda að kaupa slíkt kerfi. Þá er því haldið fram af hálfu aðalstefnanda að í útreikningi sérfræðihóps um eignarhaldskostnað í síðara hluta útboðsins hafi verið miðað við afsláttarverð aðalstefnanda á Oracle gagnagrunni þrátt fyrir að lægsta verð, sem hann hafi boðið hafi verið miðað við IBM DB2 UDB gagnagrunn. Í bréfi með tilboði aðalstefnanda hafi komið fram að hann gerði tilboð í IBM DB2 Universal Database (IBM DB2 UDB EE Y7.1) fyrir upp­setningu á nýjum fjárhags- og mannauðskerfum hjá ríkissjóði og stofnunum hans og verð fyrir hvern örgjörva (CPU) væri DKK 184.000. Innifalið væri tveggja ára áskrift að uppfærslum, sama hvort þau væru yfir Internetið eða ekki. Framangreint tilboð hafi verið áréttað í skýrslu aðalstefnanda 28. maí 2001 en þar hafi komið fram augljós prentvilla þar sem 184.000 DKK hafi verið sagðar vera 21,5 milljónir króna en ekki 2,15 milljónir króna. Aðalstefnandi telur að framangreint atriði hefði átt að lækka eignarhaldskostnað tilboðs hans úr 1782,2 í 1708,7 milljónir króna eða sem svarar 73,5 milljónum króna. Af hálfu aðalstefnanda er vísað til þess að Kærunefnd útboðsmála hafi komist að þeirri niðurstöðu að gagnstefnandi hefði átt að tilgreina innbyrðis vægi matsþátta fyrirfram í útboðsgögnum og fært fyrir því rök sem aðalstefnandi taki undir. Vægi einstakra þátta hafi verið ákveðið einhliða af umræddri stýrinefnd eftir að tilboð bjóðenda höfðu verið opnuð en slíkt verklag standist ekki. Hættan á geðþóttaákvörðunum og ójafnræði sé augljós. Sú full­yrðing stýrinefndarinnar að henni hafi verið ætlað frelsi með að ákveða innbyrðis vægi mats­þáttanna eigi sér enga stoð í útboðsskilmálum og sé í andstöðu við þau meginsjónarmið sem gildi um opinber innkaup. Ákvörðun stýrinefndarinnar um innbyrðis vægi sé ekki rökstudd og ekki verði séð að nein málefnaleg eða stærðfræðileg rök liggi að baki henni og hafi hún verið ólögmæt. Þessi ákvörðun hafi ráðið úrslitum um val á samningsaðila og ekki liggi annað fyrir en að vægið hafi verið ákveðið eftir að búið hafi verið að gefa bjóðendum einkunnir. Sönnunarbyrði um annað hvílir á gagnstefnanda. Aðalstefnandi telur að ákveða hafi átt innbyrðis vægi matsþáttanna með öðrum og réttmætari hætti og að gæðaþætti tilboðanna hafi ekki verið gert nægjanlega hátt undir höfði. Miðað við að megináhersla útboðsins hafi verið lögð á gæði lausnanna hefði vægi þess þáttar átt að vera a.m.k. 50%. Þá bendir aðalstefnandi á að ef stærðfræðilegt jafnvægi væri á milli þáttanna þannig að vægið minnkaði ávallt um helming hefði vægi verðs átt að vera 25%, hæfni 12,5%, þjónustu og aukaverka 6,25% og aukakerfa 3,125%. (sic. samtala er ekki 100%) Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að einkunnir fyrir verð hafi ekki verið ákveðnar réttilega. Í einkunnagjöf stýrinefndarinnar hafi réttargæslustefndi fengið einkunnina 10 fyrir verð og einkunn aðalstefnanda verið reiknuð sem hlutfall af þeirri einkunn. Að mati aðalstefnanda hafi ekki verið rétt að gefa réttargæslustefnda hæstu einkunn fyrir verðþáttinn enda enginn grundvöllur fyrir því að meta verð fyrirtækisins sem hið fullkomna verð. Borið hafi að meta einkunn fyrir verðþáttinn með sama hætti og einkunnir fyrir aðra þætti, þ.e. miðað við hversu vel verðið féll að þörfum og kröfum kaupandans og hversu gott það væri. Að mati aðalstefnanda var framangreint sjónarmið ólögmætt við mat á tilboðum með vísan til meginreglunnar um jafnræði bjóðenda, sbr. nú 11. gr. 1. nr. 94/2001 um opinber innkaup. Aðalstefnandi telur að ef einkunn réttargæslustefnda fyrir verð hefði verið í samræmi við aðrar einkunnir sem fyrirtækið fékk fyrir tilboð sitt eða um 9,0 hefði einkunn hans miðað við sömu forsendur orðið 6,85. Ef réttargæslustefndi hefði verið gefin einkunnin 8,0 hefði verðeinkunnin orðið enn hagstæðari fyrir aðalstefnanda. Að mati aðalstefnanda uppfyllir lægsta verðið sem gagnstefnanda bauðst í útboðinu best þörfum og kröfum hans að þessu leyti en það hafi verið tilboð nr. 3 frá réttargæslustefnda. að fjárhæð 750,2 milljónir króna. Sé miðað er við að það verð hafi átt skilið einkunnina 10 fengi tilboð það sem hafi verið tekið einkunnina 6,9 og stefnandi 5,3. Þá telur aðalstefnandi að rangri aðferð hafi verið beitt við mat á áhrifum aukaverka við útreikning eignarhaldskostnaðar. Tilboð bjóðanda hafi verið hækkuð hlutfallslega jafnt, eða um 10%, miðað við útseldan tímataxta hvors um sig. Hlutfallsleg hækkun hafi verið óhagfelld aðalstefnanda þar sem verð hans hafi verið hærri og leiði þessi aðferð til hækkunar á tilboði hans um 21 milljón króna umfram tilboð réttargæslustefnda. Aðalstefnandi byggir á því að þar sem hann hafi fengið hærri einkunnir fyrir gæði og hæfni hafi líkur á aukaverkum af hans hálfu verið minni. Auk framangreindra sjónarmiða byggir aðalstefnandi á því að hækkun á tilboðum aðila hafi í raun falið í sér brot á útboðsskyldu og sé því ólögmætt sjónarmið. Aðalstefnandi telur því að gagnstefnandi hafi reiknað tilboð hans of hátt að þessu leyti sem nemur a.m.k. 21 milljón króna í samanburði við tilboð réttargæslustefnda. Til frekari stuðnings aðalkröfu hefur aðalstefnandi sett upp fjölmarga útreiknings­möguleika á heildareinkunn fyrir umrædd tvö tilboð. Telur hann þau sýna að aðferðafræði gagnstefnanda við mat á verðþætti tilboðanna hafi verið réttargæslustefnda til hagsbóta með óeðlilegum hætti. Aðferðafræðin hafi verið röng og ólögmæt og gefnar forsendur ekki rétt­mætar. Það er að auki telur hann ótækt að nota tvær aðferðir við mat í sama útboði og stuðli það að ójafnræði bjóðenda. Aðalstefnandi kveður það meginforsendu í röksemdarfærslu sinni að nægjanlegt hefði verið að tilboð hans væri metið lægra sem nemur 55 milljónum króna til þess að heildar­einkunn hans verði hærri en réttargæslustefnda ef gæðaeinkunnir úr seinni matshlutanum séu notaðar. Þá hafi hann sýnt fram á að aðalkrafa hans fái staðist jafnvel þótt sú forsenda bregðist og að einungis sé miðað við meðaltal gæðaeinkunna úr báðum matshlutunum. Ef notað sé meðaltal gæðaeinkunna úr báðum matshlutum þurfi tilboð stefnanda að vera metið 158,1 milljónum króna lægra til þess að ná sama marki. Aðalstefnandi telur margar leiðir færar til þess að komast að þeirri niðurstöðu að tilboð hans hafi verið hagstæðasta tilboðið. Bent hafi verið á tölulegar staðreyndir um rangt mat á tilboðinu og þær fjárhæðirnar séu samtals 183,4 milljónir króna. (63,2+9,2+16,5+73,5+21). Sú upphæð gerir meira en að brúa framangreint 158,1 milljónir króna verðbil, miðað við meðaltal gæðaeinkunna úr báðum matshlutunum. Leiðréttingar á meintum mistökum við einkunnagjöf fyrir verð og ákvörðun um innbyrðis vægi matsþátta gefi síðan sjálfstæðar leiðir til þess að komast að sömu niðurstöðu, þ.e. að tilboð aðalstefnanda hafi verið hagstæðara. Í eftirfarandi töflu aðalstefnanda er byggt á því að eingöngu beri að leggja gæðaeinkunnir vinnuhópa í síðari hluta matsferlisins til grundvallar niðurstöðu um gæði og verðeinkunn jafnframt leiðrétt með hliðsjón af málsástæðum um leiðréttingu verðs vegna kennsluþáttar, rangs mats á greiðsluskilmálum og rangs verðs á gagnagrunni. Aðalstefnandi krefst þess til vara að niðurstaða kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001, um skaðabótaskyldu gagnstefnanda gagnvart aðalstefnanda og útboðsskyldu gagnstefnanda vegna þjónustusamnings, verði staðfest þannig að hann fái viðurkenndan bótarétt sinn vegna kostnaðar við tilboðsgerðina og þátttöku í útboðinu. Aðalstefnandi hafi látið meta kostnað sinn við tilboðsgerðina og fyrri hluta útboðsins og hafi sú fjárhæð numið 29.965.990 króna, án vsk. Kostnaður aðalstefnanda við seinni hlutann sé innifalinn í reikningi hans frá 8. ágúst 2001, sem gagnstefnanda hafi verið stefnt til að greiða í öðru máli. Reikningurinn sé samtals að fjárhæð 30,4 milljónir króna auk vsk., en áætla megi, út frá sömu aðferðum og KPMG Endurskoðun hf. hafi notað varðandi fyrri hlutann, að kostnaður aðalstefnanda þar af nemi um 19,5 milljónum króna eða samtals um 49,5 milljónir króna vegna alls útboðsins. Varakrafa aðalstefnanda er byggð á því að samkvæmt l. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 og 20. gr. laga nr. 65/1993 geti gagnstefnandi orðið skaðabótaskyldur vegna þess tjóns, sem brot á lögunum hafi í för með sér fyrir bjóðendur. Samkvæmt fyrri lagareglunni þurfi aðalstefnandi einungis að sanna að hann hafi átt raunhæfa möguleika á að verða fyrir valinu og að möguleikar hans hafi skerst við brotið. Bótafjárhæðin skuli miðast við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Aðalstefnandi telur ótvírætt að hann hafi átti raunhæfa möguleika í samkeppni um að verða fyrir valinu og þurfi ekki annað en að benda á umfjöllun gagnstefnandas sjálfs um tilboð aðalstefnanda og umfjöllun í úrskurði Kærunefndar útboðsmála. Skilyrði lagareglunnar séu þar með uppfyllt til þess að fá viðurkennda kröfu um kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboðinu. Aðalstefnandi kveður varakröfuna byggða á sömu atriðum og aðalkrafan en jafnframt á eftirfarandi sjónarmiðum. Af hálfu aðalstefnanda er bent á að ákvæði um upphæð tafabóta í 11. gr. samnings gagnstefnanda og réttargæslustefnda sé alls ekki í samræmi við útboðsskilmála. Í þeim komi fram að tafabætur skuli vera 0,1% af heildartilboðsfjárhæðinni eða um 708.000 krónur fyrir hvern dag en í samningnum hafi tafabæturnar verið ákveðnar 200.000 krónur fyrir hvern dag. Aðalstefnandi hafi haft framangreinda útboðsskilmála í huga við gerð tilboðs síns og hafi þeir haft ótvíræð áhrif á verðtilboð hans. Hann hafi gert ráð fyrir því að nota mannafla sinn þannig að ekki kæmi til seinkunar á afhendingu enda hefði slíkt kostað hann um 1,15 milljón króna fyrir hvern dag, samkvæmt útboðsskilmálum. Meiri mannafli á skemmri tíma þýði að sjálfsögðu meiri kostnað og hærra verðtilboð. Margfalt lægri tafabætur hefðu breytt þessu viðhorfi. Það hljóti að fela í sér brot á jafnræði aðila ef öðrum bjóðanda er gefinn kostur á því að semja sig undan skýlausum útboðsskilmálum. Þá er byggt á því að réttargæslustefndi hafi ekki staðið við tímaáætlun verksins. Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt að einkunnagjöf fyrir stofnskrár standist ekki en hann hafi fengið einkunnina 0 frá hópi 1 fyrir 3. spurningu varðandi stofnskrár en hún hafi lotið að því hvort lausnin byði upp á nýjar hugmyndir/ný vinnubrögð. Þessi einkunn hafi haft áhrif á meðaleinkunn aðalstefnanda, sem að öllu jöfnu fékk hæstu einkunn fyrir aðrar spurningar. Tilgangurinn með spurningunni hafi verið óljós og einkunnin órökrétt. Þá byggir aðalstefnandi á því að útboð nr. 12576 hafi ekki náð til þjónustunnar við hugbúnðarkerfin. Í samningi gagnstefnanda við réttargæslustefnda frá 17. júlí 2001 hafi hins vegar verið gert ráð fyrir að aðilar gerðu með sér þjónustusamning til 10 ára án útboðs en umrædd þjónusta sé viðamikið verkefni og hafi umrætt ákvæði í 14. gr. samningsins veruleg áhrif á samninginn. Í úrskurði sínum frá 17. desember 2001 hafi Kærunefnd útboðsmála komist að þeirri niðurstöðu að þjónustusamningurinn væri útboðsskyldur og lagt fyrir stefnda að bjóða hann út. Aðalstefnandi vísar um þetta atriði til eftirfarandi rökstuðning í úrskurðinum. "Í 14. gr. samnings ríkisins og Skýrr hf. er að finna ákvæði þess efnis að áður en fyrstu stofnanir ríkisins taki hugbúnaðarkerfið í rekstur skuli samningsaðilar gera með sér sérstakan þjónustusamning um kerfið. Þjónustusamningurinn skuli vera hluti af núverandi samningi aðila og skuli gilda til 17. júlí 2011. Núgildandi samningur kveður ekki á um einstök atriði slíks þjónustusamnings að öðru leyti, og eins og áður greinir gerðu útboðsskilmálar ráð fyrir því að sérstakur aðili annaðist þjónustu við hugbúnaðinn. Nefndin telur að umrætt samningsákvæði eitt og sér nægi ekki til þess að svo verði litið á að kominn sé á bindandi samningur um umrædda hugbúnaðarþjónustu í skilningi 1. mgr. 83. gr. laga nr. 94/2001, enda verður að telja gagnstæða niðurstöðu til þess fallna að vinna gegn tilgangi laganna. Verður því að telja eðlilegt í samræmi við megintilgang laga nr. 94/2001 og þá jafnræðisreglu sem kemur fram í 11. gr. laganna, að staðreynt verði með útboði hvort fleiri aðilar séu færir um að takast á hendur þjónustu við hugbúnaðinn. Með vísan til framangreinds leggur nefndin fyrir kærða að bjóða út umrædda þjónustu, eftir atvikum með gerð rammasamnings í huga." Aðalstefnandi kveður liggja fyrir að réttargæslustefndi hafi þjónustað tölvukerfi gagnstefnanda um langt árabil og séu fyrri viðskipti og samstarf aðila, svo og fyrrum eignarhald gagnstefnanda á réttargæslustefnda nærtækasta skýringin á að gagnstefnandi hafi valið hann sem áframhaldandi þjónustuaðila fyrir hugbúnaðarkerfi sín. Aðalstefnandi hafi réttmæta ástæðu til þess að draga þá ályktun að áður en ráðist hafi verið í útboð nr. 12576 hafi verið í gildi samningur eða samningar á milli þessara aðila um hugbúnaðarþjónustu og ekki hafi verið ætlunin að gera breytingar á því. Framangreind samningsgrein staðfesti að réttargæslustefndi hafi í raun fengið vilyrði um að framhald yrði á hugbúnaðarþjónustu. Framangreindar staðreyndir breyti grundvelli útboðsins og réttargæslustefndi hafi vegna þeirra getað boðið lægri verð en keppinautar þess í umræddu útboði. Það liggi í hlutarins eðli að ódýrara sé fyrir réttargæslustefnda að þjónusta sín eigin kerfi en annarra. Jafnvel þótt framangreint verði ekki sannað geri 14. gr. samningsins stöðu réttargæslustefnda mun betri en ella á grundvelli útboðsgagna. Tilboð fyrirtækisins hafi verið lágt en þjónustusamningurinn hafi gefið fyrirtækinu tækifæri til þess að hagnast verulega. Frá sjónarhóli aðalstefnanda líti málið mjög óeðlilega út og mikið skorti upp á tilskilið gagnsæi í vinnubrögðum og ákvörðunartöku gagnstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er jafnframt byggt á því að forsendur gagnstefnanda við einkunnagjöf aðalstefnanda hafi verið óskýrar og líkur til þess að hann hafi gert aðrar villur við einkunnagjöfina en að framan greini. Gagnstefnandi hafi fullyrt að útreikningarnir hafi verið sannreyndir án þess að geta þess hver hafi gert það og sé þeirri fullyrðingu mótmælt. Þá er byggt á því að aðalstefnanda hafi ítrekað verið neitað um aðgang að nauðsynlegum gögnum og upplýsingum sem varði útboðið. Tregða á afhendingu gagna og upplýsinga hafi einkennt viðbrögð gagnstefnanda við óskum og kröfum þar um. Gögn sem Ríkiskaup sendu Kærunefnd útboðsmála hafi aðeins verið kynnt aðalstefnanda að litlu leyti. Skýrsla stýrinefndarinnar hafi aðeins verið afhent aðalstefnanda vegna kæru hans til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Gagnstefnandi og Kærunefnd útboðsmála hafi neitað að afhenda aðalstefnanda fyrrnefndan samning frá 17. júlí 2001. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi heimilað aðgang að meginmáli samningsins en þó með takmörkunum. Aðalstefnandi hafi margítrekað óskað eftir gögnum, frekari rökstuðningi og upplýsingum en ekki fengið nema að takmörkuðu leyti. Hagsmunir hans séu miklir og óumdeildir og hafi gagnstefnandi með framangreindri háttsemi brotið á upplýsingarétti hans samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og takmarkað þar með andmælarétt hans á grundvelli 13. gr. sömu laga. Hefði aðalstefnandi fengið upplýsingar og gögn strax í upphafi hefði honum gefist ráðrúm til þess að krefjast þess að samningsgerð gagnstefnanda og réttargæslustefnda yrði stöðvuð á grundvelli 80. gr. laga nr. 94/2001 en það úrræði verði ekki notað eftir að samningurinn sé gerður sbr. 83. gr. sömu laga. Andmælaréttur stefnanda hafi því verið brotinn með þeim hætti að ekki verði bætt úr. Þá er varakrafa aðalstefnanda studd þeim rökum að tveir af þeim mönnum sem gegnt hafi lykilhlutverki við ákvörðunartöku gagnstefnanda hafi verið vanhæfir við ákvörðunartöku í málinu þar sem þeir hafi verið fyrrverandi starfsmenn Skýrr hf. Annars vegar sé um að ræða val á Stefáni Kjærnested sem verkefnisstjóra við útboðið en hann hafi einnig átt sæti í stýrinefndinni. Stefán hafi verið framkvæmdastjóri Skýrr hf. um árabil og um tíma forstjóri fyrirtækisins. Hins vegar sé um að ræða val á Þorsteini Garðarssyni í þriggja manna ráðgjafahóp sem hafi haft það hlutverk að meta eignarhaldskostnað tilboðanna. Hann hafi verið yfirmaður hugbúnaðardeildar Skýrr um árabil og einnig unnið að verkefnum fyrir fyrirtækið sem sjálfstæður ráðgjafi eftir að hann hætti þar störfum. Þessir menn hafi verið í erfiðri og viðkvæmri stöðu gagnvart fyrrum samstarfsmönnum sínum sem hafi ásamt fyrirtækinu átt ríkra hagsmuna að gæta við val á samningsaðila. Aðalstefnandi geti með réttu dregið óhlutdrægni þeirra í efa og telji þá hafa verið vanhæfa við ákvörðunartöku í málinu á grundvelli 6. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ofangreindir starfsmenn hafi átt verulegan hlut að ákvörðunartöku um val á samningsaðila. Aðalstefnandi byggir á því að hver og ein umræddra málsástæðna eigi að leiða til þess að gagnstefnandi teljist skaðabótaskyldur gagnvart honum á grundvelli meintra brota sinna á lögum um opinber innkaup, sbr. 84. gr. 1. nr. 94/2001, sbr. 20. gr. 1. nr. 65/1993. Hvert og eitt þessara atriða hafi valdið því að möguleikar hans til þess að verða fyrir valinu hafi minnkað. Aðalstefnandi byggir einnig á því að umræddar ákvarðanir gagnstefnanda hafi verið saknæmar og ólögmætar. Varðandi kröfu um staðfestingu á niðurstöðu kærunefndar útboðsmála um 600.000 króna kærumálskostnað til handa aðalstefnanda er vísað til þess að nefndin hafi miðað við umfang vinnunnar. III.2 Helstu málsástæður og lagarök gagnstefnanda til stuðnings kröfu um að úrskurður Kærunefndar útboðsmála verði felldur úr gildi Gagnstefnandi reisir kröfur sínar um ógildingu úrskurðar Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 á því að úrskurðurinn sé haldinn margvíslegum formlegum og efnislegum annmörkum sem í báðum tilvikum séu svo verulegir að nægi til að fella hann úr gildi. Gagnstefnandi byggir á því að réttargæslustefnda Skýrr hf., hafi á engu stigi málsins af hálfu kærunefndarinnar verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í málinu né með öðrum hætti hafi af hálfu ­nefndarinnar verið kallað eftir upplýsingum frá honum þrátt fyrir aðild hans að samningi við gagnstefnanda, dagsettum 17. júlí 2001, viðbótarkröfu um stöðvun gerð þjónustu­samnings um hugbúnaðinn samkvæmt 14. gr. samningsins og að niðurstaða um útboðsskyldu þess samnings væri ráðin til lykta í kærumálinu. Þá er byggt á því að Ríkis­kaupum hafi aldrei verið gefinn kostur á að svara ýmsum nýjum stað­hæfingum og útreikn­ingum í bréfi gagnstefnda 7. desember en þessi atriði hafi í veigamiklum atriðum ráðið niður­stöðu kærunefndar. Í forsendum úrskurðarins sé lítt eða ekki litið til skýringa Ríkiskaupa né þær teknar til rökstuddrar úrlausnar í ákvörðun kærunefndar um útboðsskyldu, áliti hennar um skaðabótaskyldu og ákvörðun kærumálskostnaðar þeim tengdum. Gagnstefnandi telur úrskurðinn bera með sér að Kærunefnd útboðsmála hafi í veigamiklum grundvallaratriðum misskilið tilgang tvískiptingar mats á gæðum hagstæðustu lausnanna og að niðurstöður kærunefndar um brot gegn lögum, útboðsskilmálum og gegn útboðsskyldu séu reistar á röngum niðurstöðum, háðar efnisannmörkum og rangar. Gagnstefnandi bendir á að lög um opinber innkaup nr. 94/2001 hafi öðlast gildi við birtingu þeirra í Stjórnartíðindum 15. júní 2001. Í XIII kafla þeirra laga sé fjallað um Kærunefnd útboðsmála, skipan hennar, valdsvið og málsmeðferð fyrir nefndinni. Samkvæmt 82. gr. laganna geti nefndin sett nánari reglur, sem ráðherra staðfesti, um framlagningu gagna, málsmeðferð fyrir nefndinni og birtingu úrskurða. Slíkar starfs­reglur hafi nefndin ekki verið búin að setja á þeim tíma er umrætt mál hafi verið til meðferðar fyrir nefndinni. Samkvæmt 2. mgr. 75. gr. sé það hlutverk kærunefndarinnar að leysa með skjótum og óhlutdrægum hætti úr kærum einstaklinga og lögaðila vegna ætlaðra brota á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt 77. gr. hafi þeir einstaklingar og lög­aðilar sem njóti réttinda samkvæmt lögunum og hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn máls heimild til að skjóta málum til nefndarinnar. Samkvæmt 2. mgr. 78. gr. skuli kröfugerð lúta að úrræðum nefndarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. geti nefndin með úrskurði fellt úr gildi eða breytt ákvörðun kaupanda vegna opinberra innkaupa, sbr. þó 83. gr. Geti nefndin lagt fyrir kaupanda að bjóða út tiltekin innkaup, auglýsa útboð á nýjan leik eða breyta útboðs­auglýsingu, útboðslýsingu eða öðrum þáttum útboðsgagna. Nefndin geti samkvæmt 2. mgr. látið uppi álit sitt á skaðabótaskyldu kaupanda gagnvart kæranda en tjái sig ekki um fárhæð skaðabóta. Nefndin geti samkvæmt 3. mgr. ákveðið að sá sem kæra beinist gegn greiði kæranda kostnað við að hafa kæruna uppi. Gagnstefnandi bendir á að skýrt komi fram í 81. gr. laga nr. 94/2001 að valdheimildir kærunefndar beinist að kaupanda opinberra innkaupa samkvæmt útboðsgögnum en ekki framkvæmdaraðila útboðsins, Ríkiskaupum, þótt sá aðili hafi umboð ríkisins sem verkkaupa til að koma fram gagnvart nefndinni. Á úrskurðarorðinu sjálfu sé því formgalli þar sem því sé beint gegn Ríkiskaupum en ekki ríkinu sem verkkaupa. Þar með hafi verið lögð á Ríkiskaup útboðsskylda á verki samkvæmt samningi sem það sé ekki í fyrirsvari fyrir af hálfu ríkisins og lagt fyrir Ríkiskaup að ráðast í kaup og útboð sem stofnunin hafi ekki forræði á að taka ákvörðun um. Gagnstefnandi telur það ekki innan valdssviðs kærunefndar að fjalla um og gefa álit um skaðabótaskyldu verkkaupa eftir að útboði sé lokið og samningur kominn á. Þá hafi kröfugerð og rök aðalstefnanda varðandi þennan þátt verið svo óljós og vanreifuð að krafan hafi ekki verið tæk til efnismeðferðar, sbr. 79. gr. Þá skjóti skökku við að kærunefnd skuli láta uppi álit á atriðum er varðað hafi ætluð brot á útboðsskyldu vegna vaktkerfis og þjónustusamnings í samhengi við bótaskyldu þar sem slíkt varði atvik og ákvörðun eftir að útboði hafi verið lokið. Slík álitsgerð samrýmist því ekki heimildum hennar til að gefa óskuldbindandi álit um skaðabótaskyldu vegna framkvæmdar útboðs. Sama gildi um átölur hennar vegna breytinga er gerðar hafi verið á tafabótum. Gagnstefnandi bendir á að samkvæmt 78. gr. skuli kæra skriflega borin undir kærunefnd innan 4 vikna frá því kærandi vissi eða mátti vita um ákvörðun, athöfn eða athafnaleysi sem hann telur brjóta gegn réttindum sínum. Á grundvelli eldri laga og reglugerða og starfsreglna kærunefndar, þegar hún hafi verið tillöguaðili, hafi fjármálaráðherra haft sambærileg úrræði og valdheimildir að þessu leyti og nú sé að finna í 80. og 81. gr. samkvæmt 14. gr. laga nr. 52/1987 og 26. gr. laga nr. 63/1970. Gagnstefnandi telur ljóst að allar ákvarðanir er lotið hafi að því að velja réttargæslustefnda sem samningsaðila, höfðu verið teknar 22. júní er fjármálaráðherra ákvað að ganga til viðræðna um samning við réttargæslustefnda og sú ákvörðun sem tekin var 17. júlí 2001, og sem kæra gagnstefnda Nýherja laut í raun að, hafi eingöngu falist í því að fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins undirritaði gagnkvæman samning við réttargæslustefnda. Ýmis þeirra atriða sem kæra hafi tekið til, kærunefndin hafi tekið til meðferðar og reist niðurstöður sínar á, hafi legið fyrir í útboðsgögnunum sjálfum, án þess að aðalstefnandi sæi ástæðu til að kæra þau atriði á sínum tíma né innan tilskilins frests samkvæmt l. mgr. 78. gr. laga nr. 94/2001, eftir að þau lög öðluðust gildi 15. júní 2001, til úrlausnar um það, hvort breyta ætti útboðslýsingu, útboðsgögnum eða útboðsskilmálum. Sú krafa aðalstefnanda í kæru 13. ágúst, að úrskurðuð yrði ólögmæt ákvörðun frá 17. júlí 2001, um að ganga að tilboði réttargæslustefnda hafi heldur ekki átt stoð í úrræðum nefndarinnar samkvæmt 80. og 81. gr. eins og áskilið sé um kröfugerð í 2. mgr. 78. gr. og hafi kærunefnd því borið að vísa henni frá af sjálfsdáðum. Þar sem kröfugerðinni hafi ekki verið vísað frá hafi nefndinni verið skylt að gefa réttargæslustefnda kost á að láta málið til sín taka frá upphafi þar sem framsetning kröfunnar hafi lotið að lögmæti samningsgerðar milli ríkisins og réttargæslustefnda, sbr. 77. og 79. gr. Samkvæmt lokamálsgrein 79. gr. hafi ákvæðið átt við um málsmeðferð fyrir nefndinni og úrskurð hennar en auk þess ákvæði stjórnsýslulaga þ.á m. rannsóknarregla 10. gr., 13. gr. um andmælarétt, 14. gr. um tilkynningaskyldu til þeirra aðila er mál varði og rétt eigi á að tjá sig svo og jafnræðisregla. Þá hafi kærunefndinni verið skylt að gefa réttargæslustefnda kost á að láta málið til sín taka og koma á framfæri andmælum sínum samkvæmt skýrum fyrirmælum 80. gr. eftir að fram hafi verið komin krafa um stöðvun samningsgerðar um þjónustusamning milli ríkisins og réttargæslustefnda 7. nóvember 2001. Í ákvæðinu segi að þeim sem kæra beinist gegn skuli að jafnaði gefa skamman frest til að tjá sig um hugsanlega stöðvun útboðs eða stöðvun samningsgerðar um stundarsakir. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi verið brotið gegn andmælarétti réttargæslustefnda samkvæmt 13. gr., stjórnsýslulaga, jafnframt því sem brotið hafi verið í bága við þau skýru skilyrði sem kærunefnd séu sett fyrir beitingu þeirrar heimildar samkvæmt 80. gr laga nr. 94/2001, að allir aðilar samnings sem stöðvaður er til bráðabirgða, skuli koma að málinu og verða bundnir af þeirri ákvörðun og við endanlegan úrskurð í því máli, þannig að bindandi sé fyrir þá í lögskiptum sín á milli. Samkvæmt því séu svo verulegir annmarkar á málsmeðferð kærunefndar hvað varðar andmælarétt að sjálfstætt leiði til ógildingar úrskurðarins í heild. Jafnframt byggir gagnstefnandi á því að brotnar hafi verið reglur um málsmeðferð varðandi rannsóknarskyldu, andmæla­rétt og jafnræði aðila við málsmeðferð gagnvart gagn­stefnanda þegar aðalstefnanda hafi verið heimilað að skila inn lokamálflutningsskýrslu fyrir kærunefndinni 7. desember 2001. Í bréfi lögmanns aðalstefnanda 7. desember 2001 komi fram að sú málsmeðferð að heimila gagnstefnda Nýherja að leggja fram lokabréf hafi verið ákveðin með samráði hans og ritara kærunefndar en aldrei á nokkru stigi hafi sú málsmeðferð verið borin undir Ríkiskaup né þeim gefinn kostur á að fjalla um umrætt bréf þótt niðurstaða kærunefndar hvað varðar ófyrirsjáanlegt innbyrðis vægi, veru­legan vafa á því að hagstæðasta tilboði hafi verið tekið og um útboðsskyldu þjónustusamnings hafi að verulegu leyti verið byggð á því. Þar sem Ríkiskaupum hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um efni bréfsins hafi hvorki gefist færi á að gera athugasemdir við einhliða útreikninga aðalstefnanda né að koma á framfæri mikilsverðum upplýsingum og röksemdum varðandi þjónustusamning. Þá sé rökstuðningi kærunefndar fyrir áliti á skaðabótaskyldu verulega áfátt, sbr. 22. gr. stjórnsýslulaga. Á engan hátt sé fjallað um það í úrskurðinum eða rökstutt hvernig einstök atriði og niðurstaða nefndarinnar um þau, geti leitt til þess að verulegur vafi leiki á því að hagstæðasta boði hafi verið tekið eða að gagnstefnandi hafi valdið bótaskyldu tjóni. Enga lýsingu sé heldur að finna í forsendum á lagagrundvelli þeirra bótaskyldu sem álitið sé að hafi stofnast, umfangi hennar, né tekin afstaða til þess, hvort sú skaðabótaskylda byggi á eldri bótareglum eða 1. mgr. og/eða 2. mgr. 84. gr. laga 94/2000. Sé úrskurðurinn að þessu leyti andstæður 81. gr. sbr. 79. gr. laga nr. 94/2001 og 22. gr. stjórnsýslulaga. Með vísan til framangreinds telur gagnstefnandi að hinn umstefndi úrskurður sé haldinn margvíslegum formlegum annmörkum er leiði til þess að fallast beri á kröfu hans um ógildingu úrskurðarins með dómi. Gagnstefnandi telur jafnframt ýmsa efnisannmarka vera á úrskurði Kærunefndar útboðsmála. Sú niðurstaða kærunefndar standist ekki að þjónustusamningur, sem kveðið sé á um í 14. gr. samnings ríkisins og réttargæslustefnda, hafi fallið utan útboðs­skilmála. Þá sé sá skilningur sem lýst sé í úrskurðinum að hvers kyns viðhald og þjónusta hafi fallið utan útboðs fráleitur. Í útboðsgögnum hafi verið óskað eftir tilboði í viðhald og þjónustu við hugbúnaðinn og útboðsgögnin verið afdráttarlaus hvað það varðaði. Í því sambandi er vakin athygli á því, að beinlínis hafi verið tekið fram í útboðsskilmálum að eitt af þeim matsatriðum er meta skyldi við val á samningsaðila væri þjónusta, þar með talið tímagjald í aukaverkum. Þá hafi í grein 3.12 verið óskað eftir tilboðum í viðhalds­samning sem innifeli ýmsa þjónustuþætti. Meðal annars skyldi verktaki veita upplýsingar um hvað fælist í slíkum samningi og um þjónustugjöld. Af þessu sé ljóst að í útboðinu hafi verið óskað eftir tilboðum í og nánari upplýsingum um viðhalds- og þjónustusamninga bjóðenda, en sum fyrirtæki kjósi að skipta viðhaldssamningi upp í tvo samninga. Hafi bjóðendur því mátt vita að samningar um viðhald og þjónustu yrðu gerðir við þann bjóðanda sem samið yrði við, eins og venja standi til. Af ákvæði 7.13 um samningsöryggi komi jafnframt skýrt fram, að út frá því hafi verið gengið, að samhliða kaupum hugbúnaðar yrði gengið frá þjónustu­samningi og að gerðar yrðu sömu kröfur um samningsöryggi viðhalds- og þjónustu við hugbúnaðinn og yrðu gerðar vegna hugbúnaðarkaupa til tryggingar afnotarétti hans. Þá var samið um viðhald hugbúnaðarins í 13. gr. samnings milli gagnstefnanda og réttargæslustefnda og árleg viðhaldsgjöld, sbr. 15. gr. samningsins. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu gagnstefnda við 13. gr. og 15. gr. samningsins, né hafi því haldið fram að með þeim hafi verið brotið gegn útboðsskyldu. Viðhaldsandlagið sé hugbúnaðarpakkinn sjálfur, ásamt þeim kerfum sem nauðsynleg séu, til þess að hann geti unnið snurðulaust. Viðhaldsandlagið saman­standi af stýrikerfi, gagna­grunnskerfi, stöðluðum hugbúnaði frá erlendum aðila, aðlögun erlenda hugbúnaðarins að íslenskum aðstæðum, sérhæfðum erlendum viðbótum og kerfi annarra framleiðenda sem séu felld inn í heildarkerfið. Staðlaðir viðhalds­samningar innihaldi því venjulega lýsingu á uppfærslum á kerfum, með hvaða hætti þær fari fram, tíðni þeirra, verð og aðra skylda þætti. Rekstur upplýsingakerfa sé hins vegar svo margbrotið fyrirbæri að ýmislegt fleira en fyrir­fram skilgreint viðhald komi við sögu. Megi þar nefna breytingar á viðhaldsandlagi sem verkkaupi óski eftir, í þessu tilviki vegna t.d. breytinga á kjara­samningum, lögum eða reglugerðum. Slíkar séróskir þurfi að greina sérstaklega og forrita. Mörkin á milli þess sem nefna megi viðhald annars vegar og breytinga eða endurbætur hins vegar séu ekki glögg. Gagnstefnandi telur fullvíst að bjóðendur í fjárhagskerfi ríkisins hafi reiknað með að fyrirkomulag viðhalds- og þjónustumála yrðu með venjubundnum hætti og engar fyrirspurnir hafi borist varðandi þessa þætti. Þannig fái á engan hátt staðist, sú túlkun kærunefndar að þjónusta hafi verið utan útboðsins. Úrskurður hennar, um að bjóða skuli út gerð þjónustusamnings samkvæmt 14. gr. samnings milli gagnstefnanda og réttargæslustefnda, eigi því ekki lagastoð í 80. gr. laga 94/2001. Gagnstefnandi telur úrskurðinn andstæðan 83. gr. laganna, þar sem þegar hafi verið samið um það með bindandi hætti við réttargæslustefnda með 14. gr. samningsins að hann yrði þjónustuaðili hugbúnaðarins. Engu breyti í því efni þó nánari útfærsla á fyrirkomulagi þjónustu, tímagjaldi og afsláttum sem því tengist, hafi ekki verið frágengin samtímis. Samkvæmt 83. gr. verði samningur ekki felldur úr gildi eða honum breytt eftir að hann hefur verið gerður þótt ákvörðun kaupanda um framkvæmd útboðs eða gerð samnings hafi verið ólögmæt. Úrskurður kærunefndar um að bjóða skuli út gerð þjónustusamnings sé því rangur, háður efnis- og formannmörkum, sem hvort um sig leiði til ógildingar hans og ákvörðunar um kærumálskostnað. Gagnstefnandi fellst ekki á þá niðurstöðu kærunefndar að hækkun á samningsverði vegna magnaukningar vaktaáætlana- og viðverukerfis að fjárhæð 10.560.000 krónur annars vegar og hins vegar vegna viðbótarkrafna við innleiðingu á kerfunum að fjárhæð 5.940.000 krónur, eða samtals 16.500.000 krónur, hafi falið í sér brot gegn útboðsskyldu. Gagnstefnandi bendir á áhersla hafi verið lögð á þróun kerfisins í útboðsgögnum að það ætti að ráða við aukna fjölgun notenda. Útboðsgögn hafi byggst á einingarverðum með það fyrir augum að unnt væri að grundvalla magnaukningu einstakra kerfishluta á þeim. Þá sé það matsatriði hverju sinni hvort farið sé út fyrir skilmála útboðs. Umdeild verkkaup hafi komið til eftir að samninga­viðræður hafi verið hafnar milli aðila er ljóst hafi verið að það vaktakerfi það sem í boði hafi verið hafi með viðbótarvaktaáætlanakerfi getað ráðið við þarfir sjúkrahúsanna um vakta- og vaktaáætlunarkerfi. Því hafi verið ákveðið að bæta heilbrigðis­stofnunum við það. Notendafjölgun og viðbótakröfur vegna viðbótar við vaktakerfi rúmast því innan útboðsskilmála. Um hafi verið að ræða sama verkkaupa og sams konar vöru og boðin hafi verið út samkvæmt útboðsgögnum sem sé meginsjónarmið við mat á þessu atriði. Auk þess hafi heildarverðmæti samningsins vaxið óverulega við þessa aukningu. EES tilskipun, sem tekið hafi til útboðsins, útiloki ekki að tilboðsfjárhæð sé hnikað til um örfá prósentustig í skýringarviðræðum, meðal annars vegna breytinga á magni, í samræmi við einingarverð í tilboði og útboðslýsingu. Í úrskurðinum sé ekki tekin rökstudd afstaða til þess, að hvaða marki umrædd verkkaup hafi farið út fyrir heimildir til magnaukningar samkvæmt útboðsskilmálum og engin tilraun gerð til þess að sýna fram á að kostnaður af magnaukningu og viðbótarkröfum félli undir útboðsskyldar fjárhæðir samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 94/2001. Telur gagnstefnandi þannig að niðurstaða nefndarinnar um þetta atriði hafi byggst á röngu efnislegu mati og sé röng. Gagnstefnandi telur að sú niðurstaða kærunefndar standist ekki að framkvæmd útboðsins hafi verið svo áfátt að verulegum vafa sé undirorpið að hagstæðasta boði hafi verið tekið. Nefndin rökstyðji ekki þessa niðurstöðu sína en kveði á um skaðabótaskyldu, án þess að sýna fram á að skilyrði fyrir skaðabótaskyldu séu uppfyllt eða að raunhæfir möguleikar aðalstefnanda á að vera valinn sem verksali hafi skerst við meint brot. Gagnstefnandi heldur því fram að hagstæðasta tilboði samkvæmt útboðsskilmálum hafi verið tekið. Á tilboðum aðalstefnanda og réttargæslustefnda hafi verið verulegur mismunur aðalstefnanda í óhag. Annars vegar vegna eignarhaldskostnaðar sem hafi verið 427 milljónum króna hærri hjá aðalstefnanda en hjá réttargæslustefnda, eða sem nemi 31,5%. Hins vegar vegna stofnkostnaðar sem hafi verið 369 milljónum króna hærri hjá aðalstefnanda en hjá réttargæslustefnda eða sem nemi 43,2%. Við skilgreiningu á hagkvæmni, sem notuð hafi verið við mat tilboða í útboðinu, hafi verið ítrekað mikilvægi þess að kerfið sem valið yrði, væri að teknu tilliti til verðs og virkni í hæsta gæðaflokki. Jafnframt hafi verið áskilinn réttur til að hafna öllum tilboðum. Skýrlega hafi verið lýst í útboðslýsingunni, undir liðnum val á samningsaðila, hvaða atriði yrðu höfð til hliðsjónar við mat á tilboðum og þau talin upp í röð eftir mikilvægi þeirra. Gæði lausnar hafi verið í fyrsta sæti og undir þeim lið taldir upp fjórir þættir sem metnir yrðu í því efni. Verð hafi verið í öðru sæti, í því þriðja hæfni bjóðenda, í fjórða sæti þjónusta þ.m.t. tímagjald í viðbótar­verkum og í fimmta sæti gæði og úrval aukakerfa sem í boði eru. Í útboðsgögnum hafi forsendur við mat tilboða þannig verið tilgreindar eftir mikil­vægisröð þeirra í samræmi við kröfur 43. gr. og 46. gr. rgl. nr. 302/1996 um innkaup ríkisins, sbr. nú 26. gr. laga nr. 94/2001. Gagnstefnandi telur þá skoðun kærunefndar, að rétt hefði verið að tilgreina innbyrðis vægi matsþátta nákvæmlega í útboðsgögnum hvorki eiga stoð í 6. gr. laga nr. 52/1987 um opinber innkaup né í 43., 44. og 46. gr. reglugerðar nr. 302/1996 og slík krafa felist heldur ekki í 26. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup er öðlast hafi gildi 15. júní 2001. Þá styðjist hún ekki við venjur í opinberum útboðum. Kærunefnd útboðsmála hafi ekki talið slíka framkvæmd andstæða reglum um opinber innkaup fyrr en í hinum umdeilda úrskurði. Ákvörðun verkkaupa um innbyrðis vægi einstakra matsþátta hafi verið reist á málefnanlegum grundvelli og verið í samræmi við ákvæði útboðsgagna. Mat verkkaupa á hagkvæmni, eins og það hafi verið skilgreint í útboðsgögnum og nánar skýrt í útboðs­ferlinu, hafi í einu og öllu verið lögmætt og málefnanlegt. Vægi einstakra matsþátta hafi ekki verið gefið upp í útboðsgögnum, en röð þeirra gefin upp eftir mikilvægi. Röð og fjöldi þátta hafi gefið mikilvægar vísbendingar um innan hverra marka endanlegt vægi í mati myndi liggja. Sú leið sem stýrinefnd hafi valið til að útbúa mælikvarða á hagkvæmni tilboða hafi falist í því að gefa einkunnir og hverjum þætti í tilboðunum verið gefin einkunn á bilinu 0-10. Síðan hafi hverjum þætti verið gefið ákveðið vægi. Niðurstaðan hafi síðan orðið ein vegin heildareinkunn. Þessi aðferð sé vel þekkt við mat á hagkvæmni tilboða. Hún sé algeng þegar taka þurfi tillit til ólíkra þátta, sem ekki verði mældir með sama skala. Þættirnir gæði lausnar, hæfni bjóðenda og gæði og úrval aukakerfa mæli í reynd „gæði" þess sem boðið hafi verið en þeir hafi samanlagt vegið 64% af endanlegri einkunn. Verð hafi vegið 30% í endanlegri einkunn. Í opinberum innkaupum sé kaupandi reiðubúnn að greiða hærra verð en lægstu verðtilboð samkvæmt útboði, fyrir vandaða og góða lausn þegar slíkt eigi við en ekki yfirverð fyrir íburð eða gæði sem ekki séu nauðsynleg vegna viðkomandi verkefna. Í ríkisrekstri séu að lögum gerðar miklar kröfur um að opinberu fé sé vel og skynsamlega ráðstafað. Bjóðendum hafi þess vegna átt að vera ljóst, að þótt verð tilboðs myndi vega minna en gæði lausnar í mati á tilboðum, hlyti það engu að síður að vega þungt í endanlegri einkunn, enda hafi því verið skipað í annað sæti í mikilvægisröð af fimm atriðum. Af hálfu gagnstefnanda er byggt á því að umrætt útboð Ríkiskaupa nr. 12576 hafi verið almennt útboð eða opið útboð en ekki forval og lokað útboð í skilningi 2. gr. og 14. gr. laga nr. 65/1993. Samkvæmt almennum jafnræðisreglum hafi því verið skylt að meta tilboð allra bjóðenda á grundvelli sömu forsendna, sbr. einnig 21. gr. rgl. nr. 302/1996 og 2. mgr. 3. gr. tilskipunar nr. 92/50/EBE. Þessar forsendur bar að tilgreina í útboðsgögnum samkvæmt 1. mgr. 46. gr. og 50. gr. rgl. nr. 302/1996 og ekki hafi verið heimilt að víkja frá þeim undir rekstri útboðsins. Í samræmi við þetta hafi gagnstefnanda ekki verið heimilt að breyta forsendum fyrir mati á tilboðum eftir að fyrsta hluta matsferlis hafi verið lokið. Í öðrum hluta matsferlis hafi gagnstefnanda því verið skylt að leggja sömu viðmið til grundvallar við mat á gæðum lausna og gert hafi verið í fyrsta áfanga. Greiningarvinnan í öðrum hluta útboðsins hafi þjónað því markmiði, að kanna hvort upphaflegt mat verkkaupa á gæðum lausnar bjóðenda í fyrsta hluta hefði staðist. Slík greiningarvinna hafi verið nauð­synleg vegna þarfa kaupanda með hliðsjón af því hversu flókin hin keypta vara og þjónusta hafi verið og kveðið hafi verið á um hana í útboðsskilmálum. Síðari hluta matsferlisins megi því líkja við gæðaskoðun þar sem tekin hafi verið sýnishorn af ferlum og þau brotin til mergjar til að fullvissa verkkaupa um að fyrra mat á þeim lausnum hafi verið á rökum reist. Samkvæmt þessu hafi sú ákvörðun stýrinefndar, við mat gæða lausna í greiningarvinnu í öðrum hluta matsferlis, verið lögmæt og réttmæt, að miða við þær einkunnir sem gefnar höfðu verið í fyrsta hluta þess, ef ekkert kæmi fram við nánari greiningu í greiningarvinnu í öðrum hluta sem gæfi tilefni til breytinga. Sú niðurstaða kærunefndarinnar fái því ekki staðist, að ekki hafi verið heimilt að miða endanlegt mat tilboða á þessum atriðum við niðurstöðu einkunna úr gæðamati lausnar úr fyrsta hluta matsferlis þar sem aðalstefnandi hafi fengið 9,4 og réttargæslustefndi 9,1. Þá sé það rangt í forsendum kærunefndar, að ekki hafi verið byggt á öðrum niðurstöðum vinnuhópa í fyrri hluta matsferlis við ákvörðun stýrinefndar á loka­einkunn. Skýrsla vinnuhóps um mat á hæfni bjóðenda úr fyrsta hluta hafi verið lögð til grundvallar einkunnargjöf stýrinefndar á matsatriði 3 sem vó 15%. Af hálfu gagnstefnanda er vísað til þess að í seinni hluta matsferlis hafi báðum aðilum verið falið að greina 10 ferla og koma með lausn og frumgerð að kerfi, á grundvelli þeirrar greiningar. Greiningarskýrslan hafi þannig verið orðin hluti af lausninni og um leið gefið vísbendingar um færni starfsmanna bjóðenda við að greina þarfir ríkisins. Í öðrum hluta mats­ferlisins hafi vinnuhópar gefið einkunnir fyrir uppsetningu prufukerfis með 10 verkferlum og hafi aðalstefnandi fengið 9,8 en réttargæslustefndi 8,8. Báðir aðilar hafi fengið einkunnina 10 fyrir greiningarskýrslur sínar. Réttargæslustefndi hafi því fengið meðaltalseinkunnina 9,4 úr greiningarvinnunni en aðalstefnandi 9,9. Við mat á því hvort niðurstaðan úr greiningarvinnunni og lítilsháttar hækkun meðal­einkunna hefði leitt eitthvað nýtt eða breytt í ljós með tilliti til niðurstöðu úr mati á gæðum lausnar í fyrri hluta matsferlis hafi borið að gæta þess, að innan við 3% af þeim kröfum sem metnar hafi verið í fyrra matsferli hafi komið til skoðunar í greiningar­vinnunni. Þá hafi sameiginlegar kröfur sem gilt hafi 33,3% í mati á gæðum lausnar í fyrra matsferli alls ekki verið til skoðunar í greiningarvinnunni. Lítilsháttar hækkun einkunna beggja bjóðenda í greiningarvinnunni hafi þannig í engu raskað mati í fyrra matsferli, byggðu á ítarlegri greiningarvinnu sem náð hafi til allra matsþátta og í raun staðfest fyrra mat. Ákvörðun byggð eingöngu á niðurstöðum síðari hluta matsferlis hefði verið villandi þar sem mjög takmarkaður hluti kerfanna hafi verið skoðaður og metinn í því ferli. Slíkt hefði ekki aðeins verið villandi heldur einnig brotið í bága við ákvæði útboðsgagna. Því hafi stýrinefnd áfram lagt til grundvallar einkunnir úr fyrra matsferli á gæðum lausna. Samkvæmt framangreindu fái sú niðurstaða kærunefndar ekki staðist, að ekki hafi verið tekið tillit til þeirra upplýsinga sem fram komu við greiningarvinnuna við ákvörðun einkunna fyrir gæði lausnar, né sú niðurstaða að greiningarskýrsla og prufukerfi séu ekki samofnir þættir í greiningarvinnu á gæði lausna. Greiningarskýrsla í því ferli hafi heldur ekkert með mat á hæfni bjóðenda að gera, eins og kærunefnd hafi ranglega lagt til grundvallar. Þá fái sú niðurstaða kærunefndar ekki staðist, að skortur á vægi einkunna í öðrum hluta matsferlis fyrir gæði lausnar, hafi haft efnislega þýðingu fyrir niðurstöðu um mat á tilboðum, jafnvel þótt talið yrði að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til þeirra upplýsinga sem þar hafi komið fram. Þótt eingöngu hefði verið miðað við einkunnir fyrir gæði lausnar í öðrum matshluta sé ljóst að það hefði engu breytt um einkunnaröð né þá niðurstöðu að tilboð réttargæslustefnda hafi verið hagkvæmast með tilliti til annarra þátta, einkum verðs, og tilboð gagnstefnda hafi því ekki getað komið til álita. Af hálfu gagnstefnanda er vísað til þess að það hafi verið mat stýrihóps að taka ekki einkunn fyrir kennsluþátt sérstaklega inn við útreikning á lokaeinkunn fyrir gæði lausna. Til grund­vallar því mati hafi legið að tilboð beggja aðila hafi verið metin fullnægjandi með hliðsjón af kröfum útboðsgagna og hefðu því bæði fengið fullnægjandi einkunn eða 10 fyrir þann þátt. Þessi ákvörðun hafi ekki verið fallin til að draga úr mögu­leikum aðalstefnanda heldur hafi hann hagnast á henni. Engin rök hafi verið fyrir því að gefa aðalstefnanda hærri einkunn. Reynsla réttargæslustefnda á þessu sviði sé lengri en reynsla aðalstefnanda en menntunarferli réttargæslustefnda byggi á ISO 9000 vottuðu gæðakerfi. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að fyrir mistök hafi verið fallist á það í athugasemdum Ríkiskaupa til kærunefndar að ekki hafi verið tekið tillit til betri greiðslukjara sem aðalstefnandi bauð og eignarhaldskostnaður tilboðs hans hefði vegna þess verið ranglega reiknaður 9,2 milljónum króna of hár. Síðar hafi komið í ljós að mat á eignarhaldskostnaði hafi verið rétt og Stefán Ingólfsson, sem framkvæmdi matið, staðfest það fyrir dómi. Niðurstaða kærunefndarinnar að þessu leyti byggist þannig á misskilningi sem nú hafi verið leiðréttur. Ljóst sé einnig að slík lækkun hafi engu getað breytt um niðurstöðu útboðsins, vegna mikils munar á eignarhaldskostnaði í tilboðunum eða 427 milljónum króna. Með vísan til alls framangreinds fái þær forsendur í úrskurði kærunefndar ekki staðist, að framkvæmd útboðs hafi verið áfátt eða vanrækt hafi verið útboðs­skylda, þannig að stofnast hafi að lögum til skaðabótaskyldu gagnvart gagnstefnda né úrskurður um það álit og kærumálskostnaður á því áliti reistu. Úrskurður kærunefndar sé háður form- og efnisannmörkum sem hvort um sig leiði til ógildingar hans. Gagnstefnandi styður heimild sína til gagnkröfu til sjálfstæðs dóms við 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefna sé vegna sömu atvika, aðstöðu og vegna sömu löggerninga og allar kröfur aðalstefnanda, hvort sem litið sé til aðal- eða varakrafna. III.3 Málsástæður og lagarök gagnstefnanda til stuðnings kröfu um sýknu eða stórkostlega lækkun á dómkröfum aðalstefnenda Af hálfu gagnstefnanda er vísað til þess, til stuðnings kröfu um sýknu af kröfum aðalstefnanda, að útboð Ríkiskaupa nr. 12576 hafi verið almennt útboð, eða opið útboð, en ekki forval og lokað útboð með tilboði valinna tilboðsgjafa í kjölfar forvals, í skilningi 2. gr. og 14. gr. laga nr. 65/1993, sbr. og 1., 15. og 16. gr. rgl. nr. 302/1996. Sú stað­hæfing aðalstefnanda eigi sér enga stoð að útboðið hafi í byrjun verið almennt útboð en með seinni hluta matsferlis breyst í lokað útboð í skilningi 2. og 34. gr. laga nr. 94/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 65/1993. Lög nr 94/2001 um opinber innkaup hafi ekki tekið gildi fyrr en með birtingu þeirra í stjórnartíðindum 15. júní 2001 en á þeim tíma hafi vinna við mat á greiningarvinnu á lausnum í síðari áfanga matsferlis verið langt komin. Af hálfu gagnstefnanda er því eindregið vísað á bug að framkvæmd útboðs nr. 12576 hafi brotið í bága við lög er gilt hafi um útboðið og útboðsskilmála. Meðferð tilboða bjóðenda hafi að öllu leyti verið í samræmi við útboðsgögn, góðar útboðsreglur og jafnræðis hafi verið gætt. Úrskurður Kærunefndar útboðsmála beri með sér að nefndin hafi í veigamiklum grundvallaratriðum misskilið tilgang tvískiptingar mats á gæðum lausnar með greiningarvinnu og að niðurstöður hennar um brot gegn lögum, útboðsskilmálum og gegn útboðsskyldu, álit um skaða­bótaskyldu og ákvörðun um kærumálskostnað, séu háðar efnisannmörkum og rangar auk þess sem margvíslegir formlegir ágallar séu á úrskurðinum sem varði ógildingu hans og er vísað um þessi atriði í umfjöllun um gagnkröfur hér að framan. Af hálfu gagnstefnanda er sýknukrafa í stórum dráttum studd sömu rökum og þeim sem að framan hafa verið rakin og færð eru fyrir kröfu um ómerkingu á úrskurði Kærunefndar útboðsmála. Eftirfarandi rök eru auk þess færð fram til stuðnings sýknukröfu. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að í úrskurði kærunefndarinnar séu ekki teknar til rökstuddrar úrlausnar einstök atvik er grundvallað geta skaðabótaskyldu, þau sett í samhengi við tiltekin brot, sýnt fram á saknæmi þeirra né að þau hafi verið til þess fallin að skerða raunhæfa möguleika aðalstefnanda á að verða valinn eða leitt hafi til þess að hann hafi orðið af samningi. Ekki hafi verið leyst úr málsástæðum Ríkiskaupa er lotið hafi að því að meint brot hefðu ekki haft áhrif á niðurstöðu um hagkvæmnismat og val á samningsaðila. Enga lýsingu sé heldur að finna í forsendum úrskurðarins á lagagrundvelli þeirra bóta­skyldu sem álitin sé að hafi stofnast, umfangi hennar, né tekin afstaða til þess, hvort sú skaðabótaskylda byggi á eldri bótareglum, 1. mgr. 84. gr. og /eða 2. mgr. 84. gr. laga 94/2001. Engin tilraun sé heldur gerð til þess í úrskurðinum né í stefnu að tengja ætluð brot gegn útboðsskyldu við meinta bótaskyldu. Af hálfu gagnstefnanda er hafnað þeim skilningi aðalstefnanda að þjónustusamningur sem kveðið sé á um í 14. gr. samnings ríkisins og réttargæslustefnda hafi fallið utan útboðsskilmála. Úrskurður kærunefndar um að bjóða skuli út gerð þjónustusamnings sé háður efnisannmörkum og rangur og beri því að sýkna af öllum kröfum stefnanda byggðum á þjónustusamningi og útboðsskyldu sem honum tengist. Um rök þessu til stuðnings er vísað til fyrri umfjöllunar. Af hálfu gagnstefnanda er ekki fallast á þá niðurstöðu kærunefndar að hækkun á samningsverði vegna magnaukningar vaktaáætlana- og viðverukerfis að fjárhæð 10.560.000 krónur annars vegar og hins vegar vegna viðbótarkrafna við innleiðingu á kerfunum að fjárhæð 5.940.000 krónur, eða samtals 16.500.000 krónur, hafi falið í sér brot gegn útboðs­skyldu. Niðurstaða nefndarinnar um þetta atriði hafi byggst á röngu efnislegu mati og niður­staða hennar um að brotið hafi verið gegn útboðsskyldu samkvæmt 12. gr. laga nr. 94/2001 hvað þetta varðaði sé röng. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að sú málsástæða aðalstefnanda fái ekki staðist, að fram­kvæmd útboðsins hafi verið svo áfátt að verulegum vafa sé undirorpið að hagstæðasta boði hafi verið tekið. Kæruefnd hafi ekki rökstutt umrædda niðurstöðu sína en kveðið á um skaðabótaskyldu, án þess að sýna fram á að skilyrði fyrir skaðabótaskyldu hafi verið uppfyllt eða að raunhæfir möguleikar aðalstefnanda á að vera valinn sem verksali hafi skerst við meint brot. Hagstæðasta tilboði, samkvæmt útboðsskilmálum, hafi verið tekið. Á tilboðum stefnanda og Skýrr hf. hafi verið verulegur munur aðalstefnanda í óhag. Munur á eignarhaldskostnaði hafi verið 31,5% og munur á stofnkostnaði 43,2%. Ákvörðun gagnstefnanda um innbyrðis vægi einstakra matsþátta hafi verið reist á mál­efna­­legum grundvelli og samræmst ákvæðum útboðsgagna. Mat verkkaupa á hagkvæmni, eins og það hafi verið skilgreint í útboðsgögnum og nánar útskýrt í útboðs­ferlinu, hafi í einu og öllu verið lögmætt og málefnanlegt. Um nánari rök þessu til stuðnings er vísað til röksemda fyrir ómerkingarkröfu. Hvað varðar þá málsástæðu aðalstefnanda að honum hafi ranglega verið gefin einkunnin 0 fyrir stofnskrár í mati vinnuhóps á 10 verkferlum bendir gagnstefnandi á að tilboð aðalstefnanda hafi verið metið á sama grundvelli hvað þetta varðar og tilboð keppinautar hans og báðir fengið einkunnina 0 fyrir þennan þátt. Bendi það til þess að hin stöðluðu, umfangsmiklu, erlendu kerfi sem þessir aðilar buðu, hafi ekki gefið kost á sama sveigjanleika og þróunar­möguleika og einfaldari og umfangsminni kerfi.. Hvorugur hafi sýnt fram á nýjungar umfram það sem krafist hafi verið í útboðsgögnum og því rökrétt að gefa þeim báðum einkunnina 0 fyrir þennan lið í síðari hluta matsferlis. Gagnstefnandi byggir á því að til grundvallar einkunn beggja bjóðenda fyrir kennslu hafi verið lögð sú staðreynd að tilboð þeirra hafi verið metin fullnægjandi með hliðsjón af kröfum útboðsgagna um þennan matslið og hefðu því báðir fengið fullnægjandi, eða 10, fyrir þann þátt. Sú ákvörðun stýrihóps að taka ekki þá einkunn með inn í mat á gæði lausna hafi ekki verið fallin til að draga úr möguleikum aðalstefnanda heldur hafi hann þvert á móti hagnast á því. Engin rök hafi verið fyrir því að gefa aðalstefnanda hærri einkunn en réttargæslustefnda með hliðsjón af reynslu þess síðarnefnda með vísan til raka sem áður hefur verið greint frá. Af hálfu gagnstefnanda er því hafnað að sú aðferð stýrinefndarinnar, við einkunnagjöf fyrir verð, að gefa réttargæslustefnda einkunnina 10 og reikna einkunn aðalstefnanda með hlutfallslegum samanburði hafi falið í sér ólögmætt sjónarmið við mat á tilboðum er brjóti í bága við meginreglur um jafnræði bjóðenda sbr. nú 11. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup. Vísað er til þess að kærunefndin hafi hafnað þessu sjónarmiði aðalstefnanda. Gagnstefnandi bendir á að aðeins umrædd tvö tilboð hafi verið til meðferðar í greiningarvinnu og hafi þau verið tekin til ítarlegri skoðunar og leiðréttingar varðandi stofnkostnað og eignarhaldskostnað. Öðrum tilboðum hafi verið hafnað vegna þess að þau hafi ekki þótt standast gæðakröfur. Aðferð stýrinefndar hafi verið í samræmi við venjur í útboðum og önnur aðferðarfræði síður en svo verið aðalstefnanda hagstæðari. Ekki fái staðist að það hafi falið í sér brot á jafnræði gagnvart honum að líta einungis til þeirra tveggja tilboða sem verið hafi til umfjöllunar né að reikna einkunn hans sem hlutfall miðað við verð lægsta tilboðs sem til skoðunar hafi verið. Sjónarmið aðalstefnanda um að brotið hafi verið gegn rétti hans við einkunnagjöf eða um að lækka beri eignarhaldskostnað tilboðs hans fái heldur ekki staðist. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að sú niðurstaða Kærunefndar útboðsmála um að það hafi verið aðfinnsluverð yfirsjón við mat á eignarhaldskostnaði tilboða, að taka ekki tillit til betri greiðslukjara sem aðalstefnandi bauð, hafi verið röng. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að Ríkiskaup hafi fyrir mistök fallist á sjónarmið aðalstefnanda við meðferð málsins fyrir kærunefndinni. Að öðru leyti er vísað til sjónarmiða um þetta atriði í næsta kafla á undan. Af hálfu gagnstefnanda er vísað til þess að aðalstefnandi haldi því fram að tilboð hans hafi verið ofmetið um 16,5 milljónir króna vegna viðbótargreiðslu að fjárhæð kr. 16,5 milljónir fyrir innleiðingu á vaktaáætlana- og viðverukerfi fyrir heilbrigðisstofnanir þar sem fullkomið vaktáætlana- og viðverukerfi hafi verið innifalið í tilboði hans og ekki hefði þurft að koma til aukagreiðslna fyrir fleiri uppsetningar eða ítarlegri kröfur ef tilboði hans hefði verið tekið. Gagnstefnandi telur að aðalstefnandi hafi verið látinn njóta þess í einkunn fyrir gæði og úrval aukakerfa að innifalin í tilboði hans væru einhver kerfi og hugbúnaður sem ekki fólust í tilboði réttargæslustefnda. Þá fái ekki staðist sú staðhæfing að ekki hefði þurft að koma til aukagreiðslna í tilviki stefnanda. Vinna við aðlögun og uppsetningu hafi ekki verið innifalin í tilboði hans né kennsla. Augljóst sé að slíkt hefði haft í för með sér aukakostnað og tekið hafi verið fram í tilboði aðalstefnanda að óskir um breytingar yrði að meðhöndla sérstaklega og að þær væru ekki hluti af tilboðinu. Breyting sú á eignarhaldskostnaði sem aðalstefnandi haldi fram að eigi að verða vegna þessarar 16,5 milljóna króna aukagreiðslu fái ekki staðist þar sem við mat á eignarhaldskostnaði tilboðs réttargæslustefnda hafi bæði stofnkostnaður og rekstrarkostnaður verið hækkaður og áætlaður rúmt og það sjónarmið látið ráða að réttargæslustefndi ætti ekki að njóta góðs af vafa um hve mikið gjöld fyrir tiltekin kerfi myndu hækka. Við gerð samninga við réttargæslustefnda hafi orðið 46 milljóna króna minni hækkun en áætlað hafði verið í mati á stofnkostnaði. Viðhaldskostnaður í tilboði réttargæslustefnda hafði verið hækkaður vegna þessarar áætluðu hækkunar og hafi því einnig ofmetinn samanborið við rauntölur samningsins um minnst 72 milljónir. Sérfræðingahópurinn hafi þannig ofmetið eignarhaldskostnaður í tilboði réttargæslustefnda um 118 milljón króna. Þetta ofmat hafi komið aðalstefnanda til góða í hærri einkunnagjöf fyrir verð en ella hefði orðið. Af hálfu gagnstefnanda er vísað til þess að aðalstefnandi telji að eignarhaldskostnaður hans hafi verið ofmetinn um 73,5 milljónir króna þar sem ranglega hafi verið lagt til grundvallar afsláttarverð á Oracle gagnagrunni þrátt fyrir að lægsta verð sem hann hafi boðið hafi verið í IBM DB2 UDB gagnagrunn. Þessari málsástæðu er mótmælt. Gagnstefnandi heldur því fram að skilmálar útboðsgagna um gerð og frágang tilboða hafi verið afdráttarlausir um að tilboðsfjárhæðum skyldi skila á sérstökum undirrituðum blöðum og frávikstilboð verið óheimil. Af því leiði að einungis fjár­hæðir á undirrituðu tilboðsblaði hafi verið gildar en við þær fjárhæðir hafi verið miðað þegar eignarhaldskostnaður hafi verið metinn. Á undirrituðu tilboðsblaði aðalstefnanda komi fram að leyfi fyrir gagnagrunn sé boðið á 35,6 milljónir króna og viðhald hans sé 8,1 milljónir króna á ári. Þessar fjárhæðir hafi verið þær einu sem fram hafi komið sem tilboð í allt verkið. Óundirrituð tilboðsblöð sem aðalstefnandi hafi lagt fram séu ekki þau sem hann hafi skilaði inn en gagnstefnandi hafi lagt fram rétt undirritað tilboðsblað hans. Á síðarnefnda tilboðsblaðinu sé ekki tilgreint hvaða gerð gagna­grunns sé boðin og það verði heldur ekki með góðu móti lesið af öðrum fylgiblöðum. Við yfirferð tilboða hafi tilboðsblað aðalstefnanda verið látið gilda og á því byggt að menn hlytu að hafa sett fram á því það tilboð sem þeir hefðu mest trú á. Önnur meðhöndlun hefði verið óleyfileg og ekki í samræmi við útboðsgögn. Aðalstefnandi hefði getað skilað inn sérstöku tilboði fyrir hvern gagnagrunn en það hafi ekki verið gert. Frávikstilboð hafi hins vegar verið bönnuð í útboðsgögnum. Málatilbúnaður stefnanda byggður á lækkun eignarhalds­kostnaðar vegna gagnagrunns fái þannig ekki staðist. Af hálfu gagnstefnanda er því vísað á bug að eignarhaldskostnaður aðalstefnanda hafi verið ofmetinn um að minnsta kosti 21 milljón króna vegna áætlaðra aukaverka. Þau sjónar­mið fái ekki staðist að hækkun tilboðanna beggja vegna hugsanlegra aukaverka við mat á eignarhaldskostnaði geti falið í sér brot á útboðsskyldu. Óhjákvæmilegt hafi verið að taka tillit til aukaverka við mat tilboða enda hafi verið boðið í einingarverð og aukaverk hafi áhrif á eignarhaldskostnað verksins. Aukaverk hafi verið áætluð 8500 klst. en ekki tiltekin hundraðshluti af tilboðsfjárhæð en það sé nálægt 10% af mannaflaþörf verksins samkvæmt tilboði stefnanda. Þetta vinnumagn hafi verið mjög varlega metið og hafi það verið aðalstefn­anda í hag. Réttargæslustefndi hafi boðið ódýrari einingarverð og mismunur á milli aðila hvað þennan þátt varðar verið alls um 8 milljónir króna. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að ákvæði um tafabætur í samningi við réttargæslustefnda hafi verið sett inn af hagkvæmisástæðum. Það sé þekkt vandamál við gerð hugbúnaðar að erfitt sé að meta stöðu verks á hverjum tíma. Samkvæmt ÍST 32, sem hér eigi við, skuli reikna tafabætur í áfangaskiptum verkum hlutfallslega af þeim þáttum sem ólokið sé, dragist afhending verks. Við afhendingu og gerð hugbúnaðar hafi oft reynst afar erfitt að meta hversu mikið eftir sé af verki. Ákvæði staðalsins sé oft erfitt í framkvæmd og valdi deilum milli aðila. Í ýmsum tilvikum geti reynst einfaldara að miða tafabætur við fasta fjárhæð og þá umrædda lágmarks­fjárhæð en þá þurfi aðeins að staðfesta að afhending verks hafi að einhverju leyti farið fram úr áætlun. Umsamdar lágmarkstafabætur hafi verið í samræmi við þær samningsfjárhæðir sem um hafi verið að ræða, ákvæði útboðsgagna um 0,1% tafabætur og ákvæði ÍST 32. Jafnframt sé ljóst að ákvæði útboðsskilmálanna um tafabætur hafi sömu áhrif gagnvart öllum bjóðendum í verkið. Síðari útfærsla á tafabótum við samningsgerð hafi ekki haft og ekki getað haft áhrif við mat á tilboðunum og röðun þeirra. Staðhæfingar sem aðalstefnandi tefli fram til stuðnings því að lækka beri eignarhaldskostnað hans og verðtilboð fái þannig ekki staðist. Með vísan til alls framangreinds fá ekki staðist þær forsendur í úrskurði kærunefndar, að framkvæmd útboðs hafi verið áfátt eða að útboðs­skylda hafi verið vanrækt, þannig að stofnast hafi að lögum til skaðabótaskyldu gagnvart aðalstefnanda né dómkröfur hans í máli þessu um viðurkenningu bótaréttar vegna missis hagnaðar og staðfestingu á úrskurðinum þess efnis að gagnstefnandi hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna kostnaðar. Beri því að sýkna af öllum kröfum aðalstefnanda í máli þessu. Jafnframt er þeim sjónarmiðum aðalstefnanda vísað á bug að forsendur í einkunnagjöf hafi verið óskýrar og sennilega rangt reiknaðar, brotinn hafi verið upplýsinga- og andmæla­réttur á honum vegna tregðu á að afhenda gögn og að tveir aðilar eru tóku þátt í mati í síðari áfanga hafi verið vanhæfir vegna fyrri tengsla við Skýrr. Af hálfu gagnstefnanda er bent á að aðalstefnandi dragi ekki í efa einkunnir úr mati á gæðum lausna í fyrri hluta matsferlis. Allir bjóðendur hafi fengið sömu meðhöndlun við einkunnagjöf. Öll yfirferð og mat hafi verið unnið í hópvinnu til að tryggja að ákvörðunartaka yrði sem vönduðust. Á engu stigi máls hafi aðalstefnandi talið ástæðu til að draga í efa hæfi Stefáns Kjærnested sem látið hafi af störfum hjá Skýrr í ágúst 1999 eða Þorsteins Garðarssonar sem látið hafi af störfum hjá Skýrr í árslok 1997. Upplýsingar um þátttöku þeirra í stýrinefnd og sem ráðgjafa við mat á eignarhaldskostnaði hafi legið fyrir á útboðstíma. Síðbúinn málatilbúnaður stefnanda á því byggður og dylgjur um hlutdrægni fái ekki á neinn hátt staðist. Gagnstefnandi telur að aðalstefnandi hafi ekki átt rétt á því að fá upplýsingar um af hverju tilboði hans hafi ekki verið tekið fyrr en niðurstaða hafi verið fengin úr útboðinu sbr. 53. gr. laga nr. 94/2001. Er aðalstefnandi hafi farið fram á gögn í lok júní hafi ekki verið búið að hafna tilboði hans né hafi verið búið að taka tilboði réttargæslustefnda. Aðalstefnandi hafi ekki átt rétt á því að fá gögn er varðað hafi aðra bjóðendur. Hann hafi fengið þau gögn sem hann vörðuðu og sem lög standi til í samræmi við úrskurði Úrskurðarnefndar um upp­lýs­ingamál og Kærunefndar útboðsmála. Varðandi kröfu um að hröfur aðalstefnanda verði aðeins teknar til greina að hluta byggir gagnstefnandi á sömu málsástæðum og lagarökum og til stuðnings aðalkröfu. Hvað varðar varakröfu aðalstefnanda er sérstaklega á því byggt af hálfu gagnstefnanda að sýkna verði gagnstefnanda af síðari kröfuliðnum, sem varði skyldu til að bjóða út þjónustusamning, þegar af þeirri ástæðu að ómerkja beri úrskurð Kærunefndar útboðsmála. Af hálfu gagnstefnanda er því hins vegar haldið fram að fyrri kröfuliðurinn um viðurkenningu á bótaskyldu vegna kostnaðar aðalstefnanda við gerð tilboðs og þátttöku í útboði, geti hugsanlega staðið sjálfstætt sem efnisleg varakrafa við aðalkröfu aðalstefnanda þótt úrskurður kærunefndarinnar verði felldur úr gildi. Á því er byggt af hálfu gagnstefnanda að hugsanleg mistök verði ekki að réttu tengd við það, að mögu­leikar aðalstefnanda á að verða fyrir valinu hafi skerst, hvað þá að hann hefði átt rétt á samningi eða orðið af honum vegna þeirra. Þar sem aðalstefnandi dragi ekki í efa lögmæti fyrri þáttar matsferlis verði ekkert tjón tengt við þá meðferð sem leiði ti1 sýknu af kröfum aðalstefnanda um viður­kenningu á bótaskyldu vegna kostnaðar af þátttöku í þeim hluta útboðsferlisins. Kostnaðartölum vegna síðari matsferlis er mótmælt og kröfu aðalstefnanda um að viður­kenndur verði bótaréttur hans vegna missis hagnaðar er eindregið vísað á bug. Ekki sé vafi á því að gagnstefnandi hafi haft heimild til að hafna öllum tilboðum, þar á meðal þeim tveimur sem valin hafi verið til að fara í gegnum greiningarvinnu. Í útboði 12576 hafi komið fram ótrúlega mikill mismunur á verði lausna sem talin séu mjög áþekk um gæði. Ekki fái staðist fullyrðingar aðalstefnanda um að óhugsandi hefði verið fyrir ríkið að hafna öllum tilboðum og efna til nýs útboðs. Hafi aðalstefnandi hvorki sannað að tilboð hans hafi verið hagstæðasta tilboðið í útboðinu né að tilboði hans hefði verið tekið ef það hefði fengið hærri einkunn. Bresti kröfu hans um að viðurkenndur verði réttur hans til bóta vegna missis hagnaðar þegar af þeirri ástæðu lagastoð og beri að sýkna af henni. III.4 Málsástæður og lagarök aðalstefnanda til stuðnings kröfu um sýknu af kröfum gagnstefnanda í gagnsök Af hálfu aðalstefnanda er kröfum gagnstefnanda um ógildingu á úrskurði Kærunefndar útboðsmála mótmælt. Byggt er á því að aðalstefnandi sé ekki réttur aðili til þess að halda uppi vörnum fyrir úrskurði Kærunefndar útboðsmála, jafnvel þó að úrskurður nefndarinnar hafi fallið honum í vil. Nefndin sé skipuð af gagnstefnanda sjálfum og aðalstefnanda hafi verið neitað um aðgang að gögnum sem störf nefndarinnar hafi byggst á. Engin trygging sé fyrir því að rétt og fullnægjandi sjónarmið verði lögð fram til andsvara við gagnrýni gagnstefnanda á störf nefndarinnar. Það sé ótæk niðurstaða réttarfarslega og gefi tilefni til að vísa gagnsökinni frá dómi að sjálfsdáðum. Ekki verði séð af ákvæðum 13. kafla laga nr. 94/2001 að gagnstefnandi geti krafist ógildingar á úrskurðum Kærunefndar útboðsmála með þeim hætti, sem gert sé í gagnstefnunni, hvorki gagnvart aðilum kærumálsins, nefndinni sjálfri eða öðrum. Á því er byggt að úrskurður Kærunefndar útboðsmála sé óskuldbindandi að því er varði álit nefndarinnar um skaðabótaskyldu gagnstefnanda. Eina úrræði aðalstefnanda til þess að fá viðurkennda skaðabótaskyldu og til að innheimta kærumálskostnaðinn hafi verið að höfða dómsmál og það hafi hann gert. Hagsmunir gagnstefnanda af því að fá úrskurðinn ógiltan felist fyrst og fremst í því að gera þjónustusamning í samræmi við 14. gr. samnings hans við réttargæslustefnda. Aðalstefnandi eigi enga aðild að því máli og óvíst hvort að hann muni taka þátt í útboði verði niðurstaða úrskurðarins staðfest að því er varði útboðsskylduna. Krafa aðalstefnanda um sýknu á grundvelli aðildarskorts er byggð á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Aðalstefnandi telur það útúrsnúninga af hálfu gagnstefnanda að telja það formgalla á úrskurðarorðinu að því sé beint að Ríkiskaupum en ekki íslenska ríkinu sem kaupanda. Ríkiskaup starfi á vegum verkkaupa, íslenska ríkisins, sbr. 70. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup og komi fram fyrir hönd þess vegna opinberra innkaupa. Ótvírætt sé að fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins beri ábyrgð á Ríkiskaupum, sbr. 69. gr. sömu laga. Úrskurðarorðið beinist því að kaupandanum, þ.e. íslenska ríkinu. Þá telur gagnstefnandi að samkvæmt 2. mgr. 81. gr. og 84. gr. laga nr. 94/2001 geti kæru­nefndin látið uppi álit um skaðabótaskyldu vegna brota á lögum um opinber innkaup og séu bótaskyld atvik ekki afmörkuð við tímamörk með þeim hætti sem gagnstefnandi byggi á. Aðalstefnandi mótmælir því að kröfugerð og rök hans að því er varðar meinta skaða­bótaskyldu hafi ekki verið tæk til efnismeðferðar vegna óskýrleika og vanreifunar. Hann telur sig hafa uppfyllt allar formreglur 78. og 79. gr. laganna en ekki séu gerðar eins strangar formkröfur til stjórnsýslukæru og stefnu í dómsmálum, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Að hálfu aðalstefnanda er bent á að skv. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup sé það meginhlutverk Kærunefndar útboðsmála að leysa úr kærum vegna ætlaðra brota á lögunum. Það sé innan valdsviðs nefndarinnar að fjalla um ætluð brot á útboðsskyldu. Aðalstefnandi byggir á því að endanleg ákvörðun um val á réttargæslustefnda sem samningsaðila hafi ekki verið tekin fyrr en 17. júlí 2001. Þann dag hafi tilboði aðalstefnanda loks verið hafnað en hann hafði að ósk gagnstefnanda framlengt tilboð sitt til 25. ágúst 2001. Það sé æði langsótt að gera þá kröfu á hendur aðalstefnanda að kæra útboð meðan tilboði hans hafi ekki verið hafnað, sérstaklega í ljósi þess að upplýsingum og gögnum um mat á tilboðum hafi markvisst verið haldið frá honum. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að krafa um að ákvörðun gagnstefnanda yrði úrskurðuð ólögmæt hafi lotið að úrræðum nefndarinnar samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 81. gr. laganna. Nefndin geti fellt úr gildi ákvörðun kaupanda vegna opinberra innkaupa og kveðið á um skaðabótaskyldu vegna þeirra. Slíkt sé að sjálfsögðu ekki hægt nema taka afstöðu til lögmætis viðkomandi ákvarðana. Aðalstefnandi heldur því fram að kæra hans til Kærunefndar útboðsmála hafi ekki beinst gegn réttargæslustefnda heldur gegn íslenska ríkinu. Þegar af þessari ástæðu hafi nefndinni ekki verið skylt að kynna fyrirtækinu kæruna. Á nefndinni hvíli ekki skylda til að kynna framkomnar kærur fyrir öllum sem hagsmuna kunni að eiga að gæta af úrslitum málsins. Þá skorti upplýsingar frá kærunefndinni varðandi það hvort réttargæslustefnda hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu um stöðvun samningsgerðar um þjónustusamning. Aðalstefnandi byggir á því að lög um opinber innkaup geri ráð fyrir því að kærandi hafi síðasta orðið í skriflegum málflutningi fyrir nefndinni. Þegar af þeirri ástæðu verði ekki séð að jafnræði aðila hafi verið brotið eða andmælaréttur gagnstefnanda hafi verið takmarkaður. Þá hafi skriflegur málflutningur fyrir nefndinni dregist í nær þrjá mánuði, aðallega vegna tregðu gagnstefnanda á að afhenda umbeðin gögn, og hafi gagnstefnandi á þeim tíma lagt inn þrjár greinargerðir til varnar málstað sínum og ítrekað óskað eftir því að málið yrði tekið til úrskurðar. Bréf aðalstefnanda, dagsett 7. desember 2001, hafi aðeins haft að geyma andsvör aðalstefnanda við bréfi gagnstefnanda frá 22. nóvember 2001, auk stuttrar samantektar á málstað aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er því hafnað að í svari svari hans við gr. 7.13.3. Í útboðsskilmálum felist að hann hafi reiknað með því að gerður yrði þjónustusamningur við hann ef hann yrði valinn samningsaðili. Hann hafi aðeins lýst sig reiðubúinn til þess að veita þjónustu ef eftir henni yrði óskað og um hana næðist sérstakur samningur. Svarið hafi verið í samræmi við ákvæði útboðsgagna þar sem fram hafi komið að ekki væri ljóst hvernig staðið yrði að gerð þjónustusamnings og þá staðreynd að um umfangsmikla útboðsskylda þjónustu hafi verið að ræða. Þá er þeirri fullyrðingu gagnstefnanda hafnað að það sé venjubundin framkvæmd að söluaðili hugbúnaðar sé jafnframt þjónustuaðili hans. Þá er því mótmælt að rökstuðningi kærunefndar fyrir skaðabótaskyldu hafi verið áfátt og að hann hafi verið í andstöðu við 22. gr. stjórnsýslulaga. Varðandi meinta efnisannmarka á úrskurði Kærunefndar útboðsmála telur aðalstefnandi gagnrýni gagnstefnanda á þeirri niðurstöðu, að gerð þjónustusamnings hafi verið útboðsskyld, byggjast á misskilningi eða vanþekkingu á mismunandi eðli og tilgangi viðhaldssamninga annars vegar og þjónustusamninga hins vegar, í tengslum við rekstur hugbúnaðarkerfa. Viðhaldssamningar fylgi yfirleitt stærri hugbúnaðarsamningum. Þeir tryggi kaupendum aðgang að leiðréttingum, breytingum og nýjum útgáfum frá framleiðanda. Slíkir samningar gefi kaupanda einnig kost á aðgangi að ýmsum upplýsingum varðandi hugbúnaðinn og gefi honum kost á því að senda inn fyrirspurnir til framleiðanda. Í útboðsgögnum hafi verið óskað eftir tilboðum í viðhaldssamning. Hugtakið „þjónustugjöld" hafi verið notað í stað „viðhaldsgjalda" en það hafi ekki átt að valda neinum misskilningi. Í 13. gr. samnings gagnstefnanda við réttargæslustefnda sé að finna viðhaldssamning aðila. Viðhaldið sé ekki nákvæmlega útfært en styðjist við hefðbundnar skilgreiningar á viðhaldssamningum. Þjónustusamningar séu annars eðlis. Þeir fjalli um útselda þjónustu vinnuafls frá verksala til verkkaupa en með slíkum samningum tryggi kaupandi sér rétt á vinnuframlagi verktaka. Yfirleitt sé þá um að ræða vinnu sérfræðinga við lagfæringar og uppfærslur á hugbúnaðinum, aðstoð við notkun á hugbúnaðinum og aðra þá vinnu sem nauðsynleg þyki, hvort heldur sem sé með símaaðstoð eða aðstoð á starfsstöðvum verkkaupa. Oft sé samið um tiltekinn tímafjölda yfir tiltekið tímabil sem sé greitt tiltekið verð fyrir. Þjónustusamningur veiti þannig samningshafa rétt á vinnuframlagi úr hendi verksala en engan rétt til notkunar á viðkomandi hugbúnaði eða aðgangi að nýjum útgáfum líkt og viðhaldssamningar geri. Í útboðsgögnum hafi ekki verið gert ráð fyrir að umrætt útboð næði til slíkrar vinnu, sem felist í þjónustusamningum. Þvert á móti hafi verið tekið skýrt fram í gr. 7.13.3 að um þjónustuaðila yrði samið síðar og óvíst væri við hvern samið yrði. Engin ástæða hafi því verið til sérstakra fyrirspurna um það málefni. Útfærsla gagnstefnanda og réttargæslustefnda í 14. gr. samnings þeirra um gerð þjónustusamnings til 10 ára sé þannig augljóst brot á útboðsskyldu. Aðalstefnandi telur augljóst að með „þjónustu" í útboðsgögnum sé átt við vinnuþátt tilboðsins, þ.e. uppsetningu og innleiðingu kerfisins sem gert hafi verið ráð fyrir að tæki 18 mánuði. Fráleitt sé að leggja að jöfnu þjónustu á verktíma, þ.e. vinnuþátt tilboðsins, og þjónustusamning til 10 ára, sem eðli málsins samkvæmt taki gildi eftir að búið sé að setja upp viðkomandi kerfi. Að hálfu aðalstefnanda er þeirri fullyrðingu gagnstefnanda alfarið hafnað að flestir ef ekki allir bjóðendur hafi skilið útboðsskilmála þannig að leitað væri tilboðs í viðhald- og þjónustu þar sem þeir hafi skilað inn afritum af samningum sem ýmist hafi verið nefndir viðhaldssamningar eða þjónustu- og viðhaldssamningar. Framlögð gögn styðji þetta ekki. Aðalstefnandi hafi látið sýnishorn af viðhaldssamningi fylgja tilboði sínu en þjónustu­samningur hafi ekki fylgt. Þá verði ekki séð að aðrir bjóðendur hafi misskilið útboðsskilmála þótt að þeir hafi sent verkkaupa sýnishorn af þjónustusamningum sínum og bjóði fram þjónustu sína. Loks skipti meintur misskilningur bjóðenda í raun engu máli um túlkun á skýrum útboðsskilmálum. Aðalstefnandi telur það rangt að alltaf sé samið um einingarverð vinnuframlags þegar viðhaldssamningar séu gerðir en það tíðkast hins vegar alltaf í þjónustusamningum. Þá tekur aðalstefnandi undir það álit Kærunefndar útboðsmála að með 14. gr. í samningi gagnstefnanda og Skýrr hf. frá 17. júlí 2001 hafi ekki verið kominn á bindandi samningur á milli aðila um þjónustu. Í því sambandi er bent á að Skýrr hf. hafi stefnt gagnstefnanda til viðurkenningar á samningsskuldbindingu sinni samkvæmt ofangreindri grein. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að gagnstefnandi hafi ekki hnekkt því mati Kærunefndar útboðsmála að viðbótarverk vegna vaktaáætlana- og viðverukerfa, að fjárhæð 16.500.000 krónur, hafi falið í sér brot á útboðsskyldu. Vaktaáætlanakerfi sé vara en ekki þjónusta en samkvæmt 12. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup sé skylt að bjóða út öll kaup hins opinbera á vörum yfir 5.000.000 króna og kaup á þjónustu og verkum yfir 10.000.000 króna. Í útboðsgögnum hafi ekki verið gert ráð fyrir kaupum á þessari vöru í þeim mæli. Af þeim sökum hafi útboðsskyldan verið brotin. Fullyrðingum gagnstefnanda þess efnis um hafi verið að ræða sömu vöru og boðin hafi verið út og að heildarverðmæti samningsins hafi hækkað óverulega við aukninguna er mótmælt sem ósönnuðum. Aðalstefnandi telur að engin rök hafi verið færð fram sem hnekkt geti þeirri niðurstöðu kærunefndarinnar að framkvæmd útboðsins hafi verið svo áfátt að verulegum vafa sé undirorpið að hagstæðasta boði hafi verið tekið. Niðurstaða nefndarinnar hafi grundvallast á þeim ákvörðunum gagnstefnanda að notast eingöngu við gæðaeinkunnir úr 1. matshluta, gefa ekki einkunnir fyrir kennslu, ákveða ekki vægi fyrirfram og öðrum mistökum við framkvæmd útboðsins, sem hafi verið nákvæmlega útskýrð í nefndum úrskurði. Ef einkunnagjöf fyrir gæði tilboðanna sé ekki í lagi myndast óhjákvæmilega vafi um hvort hagstæðasta tilboði hafi verið tekið. Það sé eðlileg og skiljanleg ályktun, sérstaklega í ljósi þess að gæði skyldu vega mest við val tilboða. Þá telur aðalstefnandi að gagnstefnandi hafi ekki hnekkt því mati kærunefndarinnar að rétt hefði verið að geta um innbyrðis vægi matsþátta fyrirfram. Niðurstaða kærunefndarinnar byggi á meginreglu 43. gr. reglugerðar nr. 302/1996 og 26. gr. laga nr. 94/2001, þess efnis að tilgreina skuli eins nákvæmlega og unnt sé þær forsendur sem val tilboða byggir á. Ennfremur leggi nefndin áherslu á sérstakt eðli útboðs 12576. Kærunefndin vísi til þess að það vægi, sem stýrinefndin hafi gefið einstökum matsþáttum eftir á, hafi ekki verið rökstutt og að engin sérstök vandkvæði hefðu fylgt því að ákveða þetta fyrirfram. Því er því mótmælt að ákvörðun stýrinefndar verkkaupa hafi verið ákveðin á mál­efna­legum grunni og samræmst ákvæðum útboðsgagna. Sýnt hafi verið fram á að sköpum hefði skipt við val tilboða ef gæðum lausna hefði verið gert aðeins hærra undir höfði en raunin varð. Sönnunarbyrði um að hér hafi ekki verið um geðþóttaákvörðun að ræða hvíli alfarið á gagnstefnanda eins og málið liggi fyrir. Gagnstefnandi hafi ekki útskýrt rökin fyrir þessari ákvörðun og verði að byggja á því að hún hafi verið tekin eftir að bjóðendum hafi verið gefnar einkunnir. Ekki sé rétt að leggja vægi þáttanna gæði lausnar, hæfni bjóðenda og gæði og úrval aukakerfa saman og segja þá alla mæla "gæði". Átt hafi að gæðameta tiltekna vöru en ekki einhverja þætti sem þurfi að vera til staðar til að búa hana til. Hæfni bjóðanda hafi ekki bein áhrif á gæði þeirrar vöru sem átt hafi að meta en segir frekar til um hvort bjóðendur séu líklegir til að geta búið til þá vöru sem þeir ætla að bjóða. Við mat á gæðum og úrvali aukakerfa hafi verið metið það sem standi fyrir utan sjálfa lausnina en slík lausleg skoðun hafi því frekar verið skoðun á stærð hugbúnaðarpakkans en gæðum hans. Eftir standi að matsþátturinn gæði lausnar hafi aðeins vegið 45% af heildareinkunninni og það hafi haft úrslitaáhrif við val á samningsaðila.. Af hálfu aðalstefnanda er vísað til þess að Kærunefnd útboðsmála hafi komist að þeirri niðurstöðu að mat á gæðum lausna hafi verið ófullnægjandi. Færð hafi verið rök fyrir þeirri niðurstöðu sem gagnstefnandi hafi ekki hrakið að neinu leyti. Í málflutningi gagnstefnanda gæti mikils misskilnings og rangfærslna, sem nauðsynlegt sé að leiðrétta. Aðalkrafa aðalstefnanda í aðalsök byggi á þeirri forsendu að einungis hafi átt að miða við mat á gæðum lausna úr síðari matshlutanum. Í síðari hluta útboðsins hafi valið einungis staðið á milli tveggja bjóðenda og aðrir bjóðendur þá ekki lengur komið til greina. Þannig megi með réttu segja að síðari hluti útboðsins hafi verið lokaður. Allir þátttakendur hafi í byrjun haft jafna möguleika til þess að komast í seinni hluta útboðsins. Ákvæði 21. gr. reglugerðar nr. 302/1996 og 2. mgr. 3. gr. EBE tilskipunar nr. 92/50 hafi einungis að geyma almenna jafn­ræðisreglu og komi alls ekki í veg fyrir að verkkaupi geti skipt útboði með þessum hætti. Bjóðendur sem fallið hafi út í fyrri hluta útboðsins hafi engra hagsmuna haft að gæta varðandi val á samningsaðila í seinni hlutanum. Af þeim sökum geti réttarreglur ekki hafa verið brotnar á þeim í seinni hluta útboðsins. Í gögnum málsins komi ítrekað fram að Ríkiskaup hafi ákveðið að síðari matshlutinn skyldi ráða vali á samningsaðila. Gagnstefnandi sé bundinn af þessum yfirlýsingum, sem séu í samræmi við skilning bjóðenda. Í síðari matshluta hafi hið raunverulega mat farið fram og val á endanlegum samningsaðila. Það mat hafi verið ítarlegra og umfangsmeira en það sem hafði áður farið fram. Það hafi verið skilningur stýrinefndar að nota ætti niðurstöður síðari matshlutans við endanlegt val á samningsaðila. Stýrinefndin hafi notað niðurstöður 2. matshluta við verð­samanburð á tilboðunum og það hafi eingöngu verið fyrir misskilning að nefndin hafi ákveðið að nota niðurstöður úr fyrri matshluta fyrir gæði lausna. Mótmælt er þeirri fullyrðingu gagnstefnanda að í síðari matshlutanum hafi aðeins 10 verkferlar verið skoðaðir á móti 300 verkferlum í fyrri matshluta og skoðunin í fyrri matshlutanum hafi alls ekki verið sambærileg þeirri sem fram fór í síðari matshluta. Aðalstefnandi telur að í fyrri matshlutanum hafi aðeins farið fram samanburður á því hvernig lausnirnar mættu kröfum sem gerðar voru til kerfanna en ekki heildstætt mat á hversu vel og liðlega fyrirtækin spiluðu á möguleika sinna kerfa til að koma með góða lausn. Í seinni matshlutanum hafi 13 kerfishlutar verið settir upp í prufukerfi þar sem fjöldi verkferla hafi verið settir upp og skoðaðir. Þetta hafi allt verið gert í þeim tilgangi að verkkaupi gæti lagt heildstætt mat á gæði lausnanna. Þá rugli gagnstefnandi saman hugtökunum verkferill og kerfishluti en sumir svokallaðra verkferla séu í raun fjöldi verkferla eða nauðsynlegir hlutar kerfishluta. Til þess að gera sér betur grein fyrir umfangi síðari matshlutans verði að hafa í huga að þeir 13 kerfishlutar, sem settir hafi verið upp, séu mikilvægustu kerfishlutarnir af kerfi sem alls telji 23 kerfishluta samkvæmt skilgreiningu verkkaupa. Verkferlarnir hafi ekki verið valdir af handahófi heldur hafi verið um að ræða mikilvægustu verkferlana, sem best hafi sýnt þversnið af virkni tölvukerfanna. Þar á meðal hafi verið settar upp stofnskrár sem myndi grunninn að fjárhags- og mannauðskerfunum. Prufukerfunum hafi þannig verið ætlað að sýna tölvukerfin í hnotskurn. Sú vinna sem verkkaupi og bjóðendur hafi lagt á sig í síðari matshlutanum hafi verið mjög umfangsmikil og samkvæmt útseldum tímataxta aðalstefnanda hafi hún kostað um 30 milljónir króna, auk virðisaukaskatts. Umfangsmikil tölvukerfi hafi verið sett upp, skoðuð ítarlega og prufukeyrð. Þessi vinna hefði öll verið til einskis ef aðeins hefði átt að miða við einkunnir úr 1. matshluta. Niðurstaða vinnuhópanna sem skoðað hafi og lagt mat á prufukerfin hafi verið að aðalstefnandi hafi fengið hærri einkunn en réttargæslustefndi í 9 atriðum af 10 fyrir frumgerð kerfisins. Eina undantekningin hafi verið einkunn fyrir sjálfsafgreiðslu þar sem báðir bjóðendur hafi fengið einkunnina 10. Niðurstöðurnar hafi verið skýr vísbending um að ef aðrir hlutar kerfisins yrðu skoðaðir kæmi í ljós betri einkunnir aðalstefnanda til handa. Framangreind einkunnargjöf hafi einnig staðfest að tillögur aðalstefnanda um að breyta umfangi seinni matshluta hafi átt rétt á sér. Af hálfu aðalstefnanda er bent á að báðir þátttakendur í síðari matshlutanum hafi boðið fram stöðluð kerfi sem reynslan sýni að hafa virkað ágætlega víða um heim í miklum fjölda uppsetninga. Yfirlýsing gagnstefnanda um að tilgangur síðari matshlutans hafi einungis verið að staðreyna hvort kerfin virkuðu sé því yfirvarp eitt. Tilgangur fyrri matshluta hafi einungis verið sá að velja þau tilboð sem meta hafi átt með ítarlegri hætti í síðari matshluta. Í síðari matshlutanum hafi kerfin verið borin saman og valið á milli þeirra. Því sé fráleitt annað en að styðjast við einkunnagjöfina úr síðari matshluta fyrir gæði lausna við endanlegt mat á samningsaðila. Það að stýrinefndin hafi kosið að líta alfarið framhjá einkunnagjöf fyrir síðari matshluta fyrir gæði lausna geri mat hennar á gæðum lausna ófullnægjandi. Að fenginni þeirri niðurstöðu að verkkaupa hafi borið að nota einkunnir úr síðari matshluta við mat á gæðum lausna þurfi að athuga hvaða einkunn í þeim matshluta mæli gæði lausnanna. Í síðari matshlutanum hafi verið skipaðir þrír matshópar. Fyrsti hópurinn hafi átt að meta greiningarskýrslur bjóðenda, svonefndur greiningarhópur, annar að skoða uppsett prufukerfi, þ.e. verkferlahópurinn og loks hafi þriðji hópurinn gert ítarlegan samanburð á eignarhaldskostnaði tilboðanna. Skilja hafi mátt útboðsgögn þannig að í upphafi hafi verið gert ráð fyrir að greiningar­skýrslan skyldi notuð til þess að meta gæði lausnanna. Raunin hafi hins vegar orðið sú að greiningarhópurinn hafi ekki lagt mat á gæði lausnanna heldur hafi skýrsla hópsins fyrst og fremst gefið vísbendingu um hæfni bjóðenda. Verkferlahópurinn hafi hins vegar lagt mat á gæði lausnanna með því að skoða uppsettu prufukerfin og greina tiltekna verkferla á þeim. Stýrihópurinn hafi blandað saman einkunnum þessara hópa, þ.e. gefið bjóðendum meðal­einkunn og talið hana sambærilega við mat á gæðum lausna úr fyrri matshluta. Kærunefnd útboðsmála hafi tekið undir gagnrýni aðalstefnanda á þessari aðferð og bent á þá staðreynd að skýrt hafi verið tekið fram í inngangi umsagnar greiningarhóps að hann hafi ekki lagt mat á gæði lausnanna, heldur hafi matið einvörðungu lotið að þáttum sem varða hæfni bjóðenda, þ.e. aðferðarfræði, reynslu, verklag og greiningarvinnu. Ljóst sé því að skýrsla grein­ingar­hópsins hefði aldrei átt að verða hluti af matsþættinum gæði lausna og sé niðurstaða stýrinefndarinnar því ómarktæk. Aðalstefnandi telur þá afstöðu stýrinefndarinnar á misskilningi byggða að niðurstaða vinnuhópanna í 2. hluta matsferlisins hafi leitt fram sambærilega niðurstöðu á gæðum og komið hafi fram í 1. hluta matsferlisins og því hafi ekki verið talin ástæða til að breyta fyrri niðurstöðu við lokaákvörðun stýrihópsins. Bendir aðalstefnandi á að ef aðeins séu skoðaðir þeir þættir sem mæli gæði lausna hafi hann fengið 9,4 í fyrri matshluta en 9,8 í seinni matshluta en samkeppnisaðilinn 9,1 í fyrri matshluta en aðeins 8,8 í seinni matshluta. Einkunnir í fyrri og seinni matshluta séu því alls ekki sambærilegar. Rétt mat á gæðum lausna í 2. matshluta hefði haft veruleg áhrif á niðurstöðu nefndarinnar. Aðalstefnandi telur skýringar gagnstefnanda á því að ekki hafi verið gefnar einkunnir fyrir kennsluþátt tilboðanna ófullnægjandi. Ekkert gæðamat á tilboðunum liggi fyrir að þessu leyti og eigi fullyrðing gagnstefnanda um svipuð gæði kennsluþáttanna sér því enga stoð í gögnum málsins. Mat á gæðum lausna sé því augljóslega ófullnægjandi miðað við fram­setningu krafna í útboðslýsingu. Það sé rangt að dæma tilboð sambærileg að gæðum vegna þess eins að þau fullnægi bæði útboðsskilmálum. Það sé ennfremur rangt að draga þá ályktun að jafnvel þótt báðir bjóðendur hafi verið hæfir til þess að annast umrædda kennslu séu tilboð þeirra sambærileg að gæðum. Það sem skipti mestu máli um gæðamatið sé hvernig bjóðendur ætli að nota hæfni sína til þess að framkvæma kennsluþátt verkefnisins. Alþjóðlegar vottanir skipti engu máli í þessu sambandi. Þær beri vitni um hæfni aðila en ekki gæði einstakra tilboða. Mat á kennslu- og þjálfun hafi verið einn af fjórum liðum í mati á gæðum lausna, sem skyldi hafa mest vægi í útboðinu. Vegna þess að meira hafi verið lagt upp úr gæðum en verði í útboðsgögnum hafi aðalstefnandi lagt mikla áherslu á að vanda þennan þátt tilboðs síns. Mjög mikill verðmunur á tilboðum aðalstefnanda og samkeppnisaðilans bendi ótvírætt til þess að mikill gæðamunur hafi verið á tilboðunum. Aukin gæði þýði undir öllum eðlilegum kringumstæðum hærra verð. Aðalstefnandi telur tilboð samkeppnisaðilans í kennsluþáttinn benda til þess að annaðhvort hafi hann ætlað sér að tapa umtalsvert á þessum þætti eða að tilboð fyrirtækisins sé ekki sambærilegt tilboði gagnstefnda að gæðum en síðari skýringin sé mun líklegri. Hefði aðalstefnandi vitað að ekki ætti að meta gæði kennsluþáttarins og að einungis hefði dugað að uppfylla útboðsskilmála hefði hann getað boðið mun lægra verð á kostnað gæða, þó þannig að útboðskilmálar væru fyllilega uppfylltir og fyrirtækið jafnhæft til þess að sjá um gæðakennslu, eftir sem áður. Það sé engan veginn ljóst að einkunn réttargæslustefnda fyrir gæði lausna hefði hækkað meira en einkunn gagnstefnda ef einkunn hefði verið gefin fyrir kennsluþáttinn af þeirri einföldu ástæðu að það sé engan veginn ljóst hvaða einkunnir bjóðendur hefðu fengið ef gæðamat á þessum þætti hefði farið fram. Gagnstefnandi verði að bera allan halla af því að ekkert gæðamat hafi farið fram á kennsluþætti tilboða bjóðenda. Þessi tilhögun gagnstefnanda, þ.e. að gefa ekki einkunnir fyrir kennsluþætti tilboðanna en taka verðtilboð kennsluþáttanna að fullu inn í samanburð á eignarhaldskostnaði, hafi verið sérstaklega óréttlát í garð aðalstefnanda og leitt til þess að tilboð hans hafi ranglega verið metið hærra en tilboð samkeppnisaðilans. Gagnstefnandi hefði getað gætt jafnræðis bjóðenda með því að undanskilja kennsluþáttinn við mat á eignarhaldskostnaði. Aðalstefnandi telur gagnstefnandi halda því ranglega fram að útboðsgögn hafi ekki gert ráð fyrir afbrigðum frá staðgreiðslu. Í útboðslýsingu hafi verið gert ráð fyrir að bjóðendur fengju greitt fyrir vinnuframlag samkvæmt framvindu og að þeir gætu boðið mismunandi greiðsluskilmála varðandi hugbúnaðinn. Við val á samningsaðila hafi meðal annars verið stuðst við mat á eignarhaldskostnaði í 10 ár og greiðsluskilmálar hafi óneitanlega áhrif á fjár­hagslega hagkvæmni tilboða og falli ótvírætt undir víðtæka skilgreiningu á eignarhalds­kostnaði. Aðalstefnandi telur skjóta skökku við að gagnstefnandi skuli hafa upp kröfu um málskostnað sér til handa úr hendi gagnstefnda til að fá úrskurð Kærunefndar útboðsmála ógiltan. Telji úrskurðarnefnd á vegum ríkisins ranglega að ríkið hafi sjálft brotið sína eigin löggjöf sé æði langsótt að krefjast kostnaðar af málarekstri til ógildingar slíkum úrskurði úr hendi annars aðila. III.5 Helstu sjónarmið réttargæslustefnda Réttargæslustefndi vísar um málavexti til reifunar gagnstefnanda, bæði í aðalsök og gagnsök. Hann telur mál þetta varða mjög verulega hagsmuni sína. Hann hafi verið þátttakandi í því útboði Ríkiskaupa sem málið snúist um og hafi íslenska ríkið ákveðið að ganga til samninga við hann að loknum mjög ítarlegum og fagmannlega framkvæmdum samanburði á tilboðum sem gerður hafi verið á grundvelli útboðsins. Réttargæslustefndi telur augljóst að krafa aðalstefnanda til Kærunefndar útboðsmála hafi beinst að afar mikilvægum hagsmunum hans, enda sé þess skýrlega getið í kærunni að miklir viðskiptalegir hagsmunir allra sem málið varðaði væru þar í húfi. Gögn málsins beri með sér að í kærumálinu hafi aðilar þess fjallað um margvíslega hagsmuni réttargæslustefnda án þess að honum hafi nokkru sinni verið gefinn kostur á að tjá sig um efni ágreiningsins eða að skýra viðhorf sín. Niðurstaða kærunefndar hafi haft bein áhrif á hagsmuni réttargæslustefnda. Þetta hafi leitt til höfðunar dómsmáls réttargæslustefnda gegn íslenska ríkinu, þar sem réttargæslustefndi láti reyna á réttarstöðu sína vegna neitunar íslenska ríkisins að ganga til samninga við hann um gerð sérstaks þjónustusamnings. Sú málshöfðun byggist meðal annars á því að réttargæslustefndi hafi ekki verið aðili málsins fyrir Kærunefnd útboðsmála og að úrskurður nefndarinnar sé þess vegna ekki skuldbindandi gagnvart félaginu. Réttargæslustefndi telur að Kærunefnd útboðsmála hafi verið skylt að tilkynna honum um að framangreind kæra aðalstefnanda væri komin fram og gefa félaginu kost á að láta rekstur málsins fyrir nefndinni til sín taka þar sem ákvörðun í því kynni að leiða til íþyngjandi niðurstöðu gagnvart félaginu. Vísar réttargæslustefndi í þessu sambandi til 2. mgr. 1. gr. og 14. gr., sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Réttargæslustefndi telur að þessi annmarki á málsmeðferðinni hljóti að valda því að ógilda beri málsmeðferðina fyrir kærunefndinni þótt ekki kæmi annað til. IV. Niðurstaða IV.1 Um lagagrundvöll o.fl. Fyrir liggur að Kærunefnd útboðsmála tilkynnti réttargæslustefnda, Skýrr hf., ekki um kæru aðalstefnanda, Nýherja hf., frá 13. ágúst 2001, þar sem þess var krafist að ákvörðun Ríkiskaupa frá 17. júlí 2001, um að ganga að tilboði réttargæslustefnda, yrði úrskurðuð ólögmæt og að viðurkennd yrði bótaskylda Ríkiskaupa gagnvart kæranda. Þá tilkynnti kærunefndin réttargæslustefnda heldur ekki um þá kröfu aðalstefnanda, í bréfi dagsettu 7. desember 2001, að nefndin stöðvaði samningsgerð um gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi er kveðið væri á um í 14. gr. samnings gagnstefnanda og réttargæslustefnda, Skýrr hf., frá 17. júlí 2001, að nefndin úrskurðaði 14. gr. samningsins ólögmæta og að viðurkennd yrði skaðabótaskylda gagnstefnanda gagnvart aðalstefnanda. Kærunefnd útboðsmála gaf réttargæslustefnda ekki kost á að tjá sig um framangreindar kröfur og réttargæslustefndi var ekki aðili að málinu fyrir Kærunefnd útboðsmála. Engu að síður tók nefndin þá ákvörðun, með bókun á fundi sínum 13. nóvember 2001, að stöðva gerð þjónustusamnings, samkvæmt 14. gr. framangreinds samnings, þar til úrskurðað hefði verið um kæru aðalstefnanda. Þá segir í úrskurðarorði nefndarinnar í úrskurði 17. desember 2001 að lagt sé fyrir kærða að bjóða út þá þjónustu sem vísað sé til í 14. gr. samnings ríkisins og Skýrr hf. dagsettum 17. júlí 2001. Gagnstefnandi, íslenska ríkið, gerir kröfu um ómerkingu á umræddum úrskurði Kærunefndar útboðsmála meðal annars á þeim grundvelli að réttargæslustefnda hafi ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í málinu. Telja verður að gagnstefnandi geti haft uppi ómerkingarkröfu á þessum grundvelli, enda hefur aðalstefnandi krafist þess í aðalsök að umræddur úrskurður verði staðfestur án þess þó að stefna Skýrr hf. til að þola dóm í málinu. Um kærunefnd útboðsmála er fjallað í XXXIII. kafla laga um opinber innkaup nr. 94/2001. Lögin tóku gildi við birtingu þeirra í Stjórnartíðindum 15. júní 2001 en kæra aðalstefnanda er dagsett 13. ágúst 2001. Lögin tóku því til málsmeðferðar fyrir nefndinni í umræddu máli þótt útboð það sem var tilefni kærunnar hafi að mestu farið fram í gildistíð eldri laga. Í 2. mgr. 75. gr. laga nr. 94/2001 segir að hlutverk nefndarinnar sé að leysa með skjótum og óhlutdrægum hætti úr kærum einstaklinga og lögaðila vegna ætlaðra brota á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim. Þá segir í 4. mgr. 75. gr. að nefndinni sé að beiðni fjármálaráðuneytisins eða tiltekins kaupanda heimilt að gefa ráðgefandi álit á tilteknum innkaupum þótt engin kæra hafi borist. Í 1. mgr. 79. gr. laganna segir að ef kæra sé tæk til efnismeðferðar samkvæmt 78. gr. skuli nefndin gefa þeim sem kæra beinist gegn kost á að tjá sig um efni kærunnar. Kæranda skuli jafnan gefinn stuttur frestur til að tjá sig um athugasemdir hins kærða. Málflutningur skuli vera skriflegur en nefndinni sé heimilt að gefa aðilum kost á að færa fram athugasemdir munnlega ef mál er óvenjulega flókið eða umfangsmikið. Þá segir í 1. mgr. 81. gr. að nefndin geti með úrskurði fellt úr gildi eða breytt ákvörðun kaupanda vegna opinberra innkaupa. Nefndin geti lagt fyrir kaupanda að bjóða út tiltekin innkaup, auglýsa útboð á nýjan leik eða breyta útboðsauglýsingu, útboðslýsingu eða öðrum þáttum útboðsgagna. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 49/2001 er ekki sérstaklega útskýrt hvað felist í orðalaginu „þeim sem kæra beinist gegn" í 1. mgr. 79. gr. Í athugasemdunum er gerður greinarmunur á orðunum kærði og kaupandi. Í 2. gr. laganna er orðið kaupandi sagt merkja ríki, sveitarfélög, stofnanir þeirra og samtök og aðra opinbera aðila skv. 2. mgr. 3. gr. Sú ályktun verður því ekki dregin af lögum nr. 94/2001 eða athugasemdum með framangreindu frumvarpi að umrædd kæra aðalstefnanda verði einungis talin hafa beinst að Ríkiskaupum eða íslenska ríkinu. Með vísan til framangreinds verður að líta svo á að í orðalaginu „þeim sem kæra beinist gegn" felist sama merking og í hugtakinu aðili máls í stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, sbr. 5. mgr. 79. gr. laga nr. 94/2001. Hugtakið aðili máls er þó ekki skilgreint í stjórnsýslulögum. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að stjórnsýslulögum segir að hugtakið aðili máls beri að skýra það rúmt, að ekki sé einungis átt við þá sem eigi beina aðild að máli, svo sem umsækjendur um byggingarleyfi eða opinbert starf, heldur geti einnig fallið undir það þeir sem hafi óbeinna hagsmuna að gæta. Í stjórnsýslurétti er það talið meðal skilyrða þess að maður verði talinn aðili máls að hann eigi einstaklegra hagsmuna að gæta umfram aðra og oftast er einnig gerð sú krafa að þessir hagsmunir séu verulegir og tengist úrlausn hlutaðeigandi máls með áþreifanlegum hætti. Svo sem fyrr segir krafðist aðalstefnandi þess fyrir Kærunefnd útboðsmála að ákvörðun Ríkis­kaupa frá 17. júlí 2001, um að ganga að tilboði réttargæslustefnda, Skýrr hf., yrði úrskurðuð ólögmæt. Undir rekstri málsins gerði aðalstefnandi þá viðbótarkröfu að nefndin stöðvaði samningsgerð um gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi sem kveðið var á um í samningi gagnstefnanda og réttargæslustefnda frá 17. júlí 2001. Eins og kröfur þessar voru orðaðar og fram settar þykir ótvírætt að réttargæslustefndi hafði beinna hagsmuna að gæta af niðurstöðu nefndarinnar og að þessir hagsmunir voru bæði einstaklegir og verulegir og tengdust beint úrlausnarefni kærumálsins. Með vísan til framangreinds þykir ljóst að umræddar kröfur beinist að réttargæslustefnda. Bar nefndinni því með hliðsjón af 1. mgr. 79. gr. laga nr. 94/2001 og grundvallarsjónarmiðum stjórnsýsluréttar um aðild að stjórnsýslumálum að líta á réttargæslustefnda sem aðila að málinu fyrir nefndinni frá upphafi. Með vísan til 1. mgr. 79. gr. laga nr. 94/2001, svo og ákvæða 13. og 14. gr. stjórnsýslu­laga nr. 37/1993 um andmælarétt og skyldu til að tilkynna aðila um meðferð máls, bar Kæru­nefnd útboðsmála að tilkynna réttargæslustefnda um fram komna kæru og gefa honum kost á að tjá sig um efni hennar. Þegar af framangreindri ástæðu verður ekki hjá því komist að verða við kröfu gagnstefnanda um að úrskurður nefndarinnar frá 17. desember 2001 verði felldur úr gildi, enda var framangreindur galli á málsmeðferðinni til þess fallinn að hafa veruleg áhrif á alla meðferð málsins og á niðurstöðu þess. Af hálfu aðalstefnanda er þess krafist í aðlasök að viðurkenndur verði bótaréttur úr hendi gagnstefnanda vegna missis hagnaðar af völdum fyrrgreindrar ákvörðunar gagnstefnanda, að hafna tilboði hans og velja í staðinn réttargæslustefnda sem samningsaðila. Krafan er þannig viður­kenningarkrafa í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Sakarefni er ennfremur skipt á grundvelli heimildar í 31. gr. sömu, laga án athugasemda af hálfu gagnstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er í veigamiklum atriðum vísað til röksemda og niðurstöðu Kærunefndar útboðsmála í framangreindum úrskurði en fleiri rök eru einnig færð fyrri aðal­kröfunni. Sú niðurstaða dómsins að ógilda beri umræddan úrskurð stendur því ekki í vegi að aðalstefnandi geti stutt aðalkröfu sína þeim rökum sem niðurstaða nefndarinnar grundvallaðist á. Aðalkrafa aðalstefnanda er byggð á því að tilboð hans hafi í raun verið hagstæðara en tilboð réttargæslustefnda, sem valinn hafi verið samningsaðili. Sökum galla á framkvæmd útboðsins hafi tilboð hans ranglega verið metið óhagstæðara, sem leitt hafi til þess að tilboði hans hafi verið hafnað. Einkum er byggt á því að gagnstefnandi hafi ekki fylgt útboðs­skilmálum við mat sitt á tilboðum bjóðenda og þannig gerst brotlegur við 16. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða. Aðalkröfuna kveður aðalstefnandi þannig bæði byggða á ákvæðum laga nr. 94/2001 um opinber innkaup og lögum nr. 65/1993 um framkvæmd útboða auk almennu skaðabótareglunnar. Af hálfu aðalstefnanda er aðallega byggt á því að lög nr. 94/2001 hafi verið búin að öðlast gildi þegar mat á tilboðum og ákvörðun um val á samningsaðila fór fram og því eigi að dæma um bótaskyldu á grundvelli þeirra. Hann telur hins vegar eldri bótareglur hafa í flestum atriðum hafa verið sambærilegar og leiða til sömu niðurstöðu. Af hálfu gagnstefnanda er fallist á að bótareglur laga nr. 94/2001 eigi að leggja til grundvallar við úrlausn málsins þar sem eldri bótareglur hafi fallið úr gildi 15. júní 2001. Um framkvæmd útboðsins fram til 15. júní 2001 hafi hins vegar borið að fara að þágildandi efnisreglum. Þá hafi við mat á tilboðum borið að fara að þeim efnisreglum sem mælt hafi verið fyrir um í útboðsskilmálum og tekið hafi til útboðsins. Þegar útboð Ríkiskaupa nr. 12576; „Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir þess”, var auglýst í janúar 2001 voru í gildi lög nr. 52/1987 um opinber innkaup og ákvæði reglugerðar um innkaup ríkisins og var vísað til þessara réttarheimilda í útboðsskilmálum en auk þess til laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða og tilskipana Evrópubandalagsins um opinber innkaup. Í 86. gr. laga nr. 94/2001 segir að lögin öðlist þegar gildi en það varð sem fyrr segir við birtingu þeirra 15. júní 2001. Þá segir í 87. gr. að við gildistöku laganna falli á brott lög nr. 52/1987, um opinber innkaup, með síðari breytingum og reglugerð nr. 302/1996, um innkaup ríkisins. Annað segir ekki í lögunum um tengsl eldri laga og yngri og ekkert verður ráðið af athugasemdum því sem fylgdu frumvarpi að lögunum um það hvernig efnisreglur horfðu við útboðum sem hafin væru fyrir gildistöku þeirra. Þegar lög nr. 94/2001 tóku gildi 15. júní 2001 var síðari hluti matsferlis verkkaupa í gangi og höfðu aðalstefnandi og réttargæslustefndi þá lagt fram greiningarskýrslur og sýnt vinnuhópum frumgerð af kerfum sínum. Niðurstöður vinnuhópa um verkferla í síðari hluta útboðsins lágu fyrir 20. júní 2001, eftir gildistöku laga nr. 94/2001. Stýrinefnd gagnstefnanda lagði endanlegt mat á hagkvæmni tilboða á fundi 21. júní. Fjármálaráðherra samþykkti síðan 22. júní tillögu stýrinefndar um að ganga til viðræðna við réttargæslustefnda og samningur við hann var undirritaður 17. júlí 2001. Samkvæmt framansögðu grundvallaðist útboðið á eldri lögum nr. 52/1987 um opinber innkaup og öðrum þágildandi réttarheimildum. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að mat á tilboðum var langt komið þegar hin nýju lög tóku gildi. Ljóst er að gagnstefnanda bar að fara að gildandi lögum við framkvæmd útboðsins fram til 15. júní 2001 og skiptir þar ekki máli þótt gagnstefnandi hafi haft vitneskju um þær lagabreytingar sem í vændum voru. Allar ákvarðanatökur varðandi fyrirkomulag matsins og matsaðferðir hlutu því að ráðast af þeim efnisreglum sem mælt var fyrir um í útboðsgögnum og í gildi voru fyrir gildistöku laga nr. 94/2001. Af eðli útboða og útboðsskilmála leiðir að nýjar efnisreglur laga nr. 94/2001 gátu að mjög takmörkuðu leyti haft áhrif á mat á tilboðum, þótt endanlegu vali á samningsaðila væri ekki lokið þegar lögin tóku gildi. Um gildi skaðabótaákvæða laga nr. 94/2001 gegnir öðru máli en um efnisreglur laganna þar sem bótaákvæði eldri laga féllu úr gildi 15. júní 2001, áður en framkvæmd útboðsins var lokið. Af því leiðir að bótareglur nýju laganna hljóta að taka til útboðsins þótt efnisreglur laganna geri það ekki nema að takmörkuðu leyti. Aðalkrafa aðalstefnanda er aðallega studd ákvæði 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 en sam­kvæmt henni fer um skaðabætur vegna brota á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim eftir almennum reglum. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að ákvæðið taki einnig, eftir því sem við á, til brota á eldri lögum og reglum um opinber innkaup hvað varðar útboð sem ekki var lokið við gildistöku laganna. Verður því fallist á með aðalstefnanda að hann geti byggt aðalkröfu sína á þessari bótareglu. Þá er af hálfu aðalstefnanda vísað til 20. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða til stuðnings bótakröfu en samkvæmt ákvæðinu leiða brot á lögunum til bótaábyrgðar samkvæmt almennum reglum og skal bótafjárhæðin miðast við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Þar sem ákvæðið snýr aðeins að brotum gegn lögunum og bótafjárhæðin er takmörkuð með framangreindum hætti verður krafa um bætur fyrir missi hagnaðar, sem aðalkrafa aðalstefnanda lýtur eingöngu að, ekki byggð á ákvæðinu. Jafnframt vísar aðalstefnandi til laga nr. 52/1987, um opinber innkaup en í 14. gr. þeirra sagði að um bótaskyldu færi samkvæmt 26.-31. gr. laga nr. 63/1970 um skipan opinberra framkvæmda eftir því sem við ætti. Þótt efnisreglur umræddra laga taki til útboðsins verður bótaábyrgð gagnstefnanda ekki reist á bótaákvæðum laganna þar sem lögin féllu úr gildi 15. júní 2001, áður en útboðsferlinu var lokið. Sem fyrr segir var bókað eftir lögmanni aðalstefnanda í þinghaldi 19. desember 2002 að hann áréttaði að varakrafa hans lyti að staðfestingu á efnislegri niðurstöðu úrskurðar Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að varakrafan lúti meðal annars að því að fá viðurkenndan bótarétt vegna kostnaðar við tilboðsgerðina og þátttöku í útboðinu. Varakrafan er meðal annars byggð á 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 en samkvæmt henni er kaupandi skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem brot á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim hefur í för með sér fyrir bjóðanda.. Bótafjárhæð miðast við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Enda þótt varakrafa aðalstefnanda sé sett fram sem krafa um staðfestingu á úrskurði Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 þykir, með hliðsjón af framangreindri bókun lögmanns aðalstefnanda, verða að líta svo á að í kröfunni felist jafnframt þær efniskröfur að viður­kennt verði að gagnstefnandi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart aðalstefnanda með fram­kvæmd umrædds útboðs og að lagt verði fyrir gagnstefnanda að bjóða út gerð þjónustu­samnings um hugbúnaðarkerfi sín, sem vísað sé til í 14. gr. samnings gagnstefnanda og réttargæslustefnda, dagsettum 17. júlí 2001. Í stefnu í aðalsök er gerð rækileg grein fyrir fyrri hluta varakröfunnar en nánar tiltekið er um að ræða kröfu um viðurkenningu á skyldu gagnstefnanda til greiðslu bóta vegna kostnaðar við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboðinu. Fyrri hluti varakröfunnar gengur þannig skemur en aðalkrafan og röksemdir fyrir þessum kröfum falla að hluta til saman. Aðalsökin er sem fyrr segir höfðuð 5. júní 2002 og þingfest 6. júní. Áður hafði aðalstefnandi höfðað annað mál á hendur gagnstefnanda 17. maí 2002, sem þingfest var 23. maí, og krafist greiðslu á reikningi að fjárhæð 37.505.883 krónur vegna vinnu við seinni hluta matsferlis útboðs þess sem fjallað er um í þessu máli. Dómur hefur ekki verið lagður á það mál. Vegna kröfugerðar í framangreindu máli verður, með hliðsjón af 4. mgr. 94. gr. einkamálalaga nr. 91/1991, aðeins í máli þessu fjallað um bótaábyrgð gagnstefnanda hvað varðar vinnu aðalstefnanda við undirbúning tilboðs og þátttöku í fyrri hluta matsferlisins. Þykir sá hluti varakröfunnar tækur til dóms. Þar sem málsástæður aðalstefnanda fyrir aðal- og varakröfu falla saman hvað varðar meinta annmarka á framkvæmd útboðsins, mat aðalstefnanda á tilboðum og samningsgerð gagnstefnanda við réttargæslustefnda, þykir rétt að fjalla um þær í einu lagi áður en komist verður að niðurstöðu um hvora bótakröfu um sig. Fyrst þykir hins vegar rétt að fjalla um það álitaefni hvort líta beri á fyrri hluta matsferils í umræddu útboði sem forval og á síðari hlutann sem lokað útboð. Af hálfu aðalstefnanda er sem fyrr segir byggt á því að umrætt útboð hafi í byrjun verið almennt útboð en með seinni hluta útboðsins hafi það breyst í lokað útboð í skilningi 2. mgr. 34. gr. laga nr. 94/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 65/1993. Gagnstefnanda hafi þannig borið skylda til þess að taka hagstæðasta tilboði eða hafna báðum tilboðum, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 65/1993. Til að ná fram aðalkröfu sinni telur aðalstefnandi sig þannig þurfa að sanna að tilboð hans hafi verið hagstæðasta tilboðið í útboðinu og að gagnstefnandi hefði tekið tilboði hans ef hann hefði metið það með réttum hætti. Þessum málatilbúnaði er mótmælt af hálfu gagnstefnanda sem telur tilboðið hafa verið opið eða almennt útboð í samræmi við útboðsskilmála. Samkvæmt framansögðu er það eitt af grundvallaratriðunum í málatilbúnaði aðalstefn­anda að ákvæði 14. og 16. gr. laga nr. 65/1993, um lokað útboð, taki til útboðsins. Í útboðsgögnum vegna umrædds útboðs, nánar tiltekið hluta I, kafla 1.1., kemur skýrt fram að um opið útboð sé að ræða. Þar er jafnframt tilgreindur svarfrestur, opnunartími útboða og gildistími tilboða. Í kafla 1.2 segir síðan að Ríkiskaup áskilji sér rétt til að hafna öllum tilboðum, taka hluta tilboðs og/eða taka tilboðum frá fleiri en einum aðila. Hugtökin forval eða lokað útboð koma hvergi fram í útboðsgögnum. Ekkert kemur fram í útboðsgögnum sem gefur vísbendingu um að gert hafi verið ráð fyrir að reglur um lokuð útboð ættu að taka til útboðsins að einhverju leyti. Í kafla 1.2. í almennum útboðsskilmálum er fjallað um mat á tilboðum og segir þar að gert sé ráð fyrir að við val á samningsaðila verði a.m.k. tveimur bjóðendum, sem bjóði hagkvæmustu lausnirnar, falið að fara í gegnum greiningu, þar sem lausnum þeirra sé lýst í megindráttum, þannig að kaupanda sé að henni lokinni ljóst hvernig þeir hyggist leysa þarfir hans. Sú vinna skuli byggð á ákveðnum hlutum nánar tilgreindra staðla, samkvæmt nánara samkomulagi aðila. Verkkaupi skyldi greiða þeim sem félli út að lokinni greiningarvinnu 4 milljónir króna. Fyrir liggur að gagnstefnandi lagði mat á þau átta tilboð sem bárust. Með bréfi, dagsettu 30. apríl 2001, tilkynnti stýrinefnd, um ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans, Ríkiskaupum að velja í 2. áfanga tilboð aðalstefnanda í SAP og tilboð réttargæslustefnda nr. 1 í Oracle, á þeim grundvelli að þessi tilboð hefðu fengið hæstu einkunn fyrir gæði lausnar samkvæmt útboði og jafnframt verið þau einu sem komið hafi með fullnægjandi lausn fyrir launakerfi. Með símbréfi, sendu 5. maí 2001, var öllum bjóðendum tilkynnt um að framangreind fyrirtæki hefðu verið valin til að fara í gegnum greiningu. Af gögnum málsins verður ráðið að haft hafi verið samráð við fyrirtækin um fyrirkomulag greiningarvinnunnar í samræmi við ákvæði útboðsskilmála þar um. Af hálfu gagnstefnanda var haldinn fundur með fulltrúum fyrirtækjanna tveggja 3. maí og þar kynntar fyrstu hugmyndir um fyrirkomulag greiningarvinnu. Þar kom strax fram að afurðir þeirrar vinnu yrði greiningarskýrsla og frumgerð. Annar fundur var haldinn 7. maí. Þar kom fram af hálfu gagnstefnanda að „fasi tvö” væri hugsaður sem nánari útfærsla á þeim lausnum sem í boði væru og þar yrði keyrt í gegnum fyrstu greiningar í aðferðarfræði bjóðenda. Í bréfi aðalstefnanda til Ríkisbókhalds, dagsettu 8. maí, kom fram að á fundinum 3. maí hefði komið skýrt fram að markmið þessa verkþáttar væri að sýna stýrihópi, og öðrum sem kæmu að ákvarðanatöku, virkni kerfisins og veita upplýsingar til þeirra. Þá kom fram í bréfinu að aðalstefnandi teldi tillögu Ríkisbókhalds um greiningu 8 verkferla sem fram hefði komið á fundi hjá stofnuninni sama dag takmarkaða og ekki uppfylla þau markmið sem fram hafi komið í útboðsgögnum. Í bréfi aðalstefnanda til Ríkisbókhalds dagsettu 8. maí var óskað eftir að verkferlar yrðu greindir nánar og lagt til að mat á hæfni aðila yrði eins hlutlægt og kostur væri og að gefnar yrðu einkunnir með sama hætti og gert hafi verið í fasa 1. Í bréfi Ríkiskaupa til aðalstefnanda dagsettu 14. maí er vísað til þess að greiningarvinnan verði unni í samræmi við þá skilgreiningu í útboðsgögnum sem áður hefur verið vitnað til í dóminum. Fram kom í bréfinu að verkkaupi teldi eðlilegt að verkþáttur 2 yrði nýttur til að dýpka þekkingu hans á þessum tveimur lausnum með því að velja út tiltekna ferla og óska eftir því við bjóðendur að þeir beiti aðferðarfræði sinni og greini samkvæmt henni þarfir dæmigerðrar stofnunar og sýni fram á hvernig þær verði leystar. Ætlast væri til að bjóðendur skiluðu niðurstöðu sinni með formlegri greiningarskýrslu ásamt því að þeir settu upp prufukerfi þar sem hægt væri að prófa umrædda ferla. Tilgreindir voru 10 ferlar sem óskað var eftir að væru greindir. Fram kom í bréfinu að gert væri ráð fyrir að verkkaupi mæti bæði greiningarskýrslu og prufukerfi sérstaklega. Þegar prufukerfið yrði tekið út og ferlarnir metnir yrðu 6 tilgreindar áherslur lagðar til grundvallar við mat á gæðum lausnar en að öðru leyti vísað í kröfulýsingar í útboðsgögnum. Byggt yrði á sambærilegum einkunnum og við mat á gæðum lausna þar sem gefnar hafi verið einkunnir á bilinu 0-10. Af framangreindum upplýsingum um fyrirkomulag greiningarvinnu og öðru því sem fram er komið í málinu um tilgang hennar og framkvæmd verður ekki ráðið að í henni hafi falist annað en það sem útboðsskilmálar gerðu ráð fyrir. Í því sambandi má nefna að í þeim alþjóðlegu stöðlum sem vísað var til í útboðsskilmálum kemur fram að uppsetning prufukerfa sé algeng aðferð við greiningu og mat á hugbúnaðarkerfum, sbr. kafla 4.6, staðals IEEE Std. 830-1998. Svo virðist sem aðalstefnandi hafi fremur ýtt undir að greiningarvinnan yrði umfangs­meiri en í fyrstu hafi staðið til og að gagnstefnandi hafi komið nokkuð til móts við aðalstefn­anda að því leyti. Fyrir liggur hins vegar að áfram var byggt á upprunalegum tilboðum aðila varðandi verð og annað. Verður því fallist á með gagnstefnanda að tilgangur síðari hluta matsferlisins hafi fyrst og fremst verið að afla frekari upplýsinga frá bjóðendum til að stað­reyna hvernig þeir kæmu til með að leysa þarfir hans í reynd og auðvelda þannig verkkaupa endanlegt val á samningsaðila. Ekki verður því með nokkru móti fallist á með aðalstefnanda að í þessum síðari hluta matsferlisins hafi falist nokkuð það sem jafna megi við lokað útboð. Af framangreindri niðurstöðu leiðir að ákvæði 13. gr. laga nr. 65/1993 um opin útboð tekur til útboðsins en samkvæmt því er kaupanda heimilt að taka hvaða tilboði sem er eða hafna þeim öllum. Þar sem 14. gr. laganna tekur ekki til útboðsins þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á að á gagnstefnanda hafi hvílt lagaskylda til að taka tilboði hans þótt það hefði verið metið hagstæðast. IV. 2 Niðurstaða um einstaka meinta annmarka á framkvæmd útboðs, mat á tilboðum og samningsgerð við réttargæslustefnda. Hér á eftir verður fjallað um einstaka málsástæður aðalstefnanda sem þykja geta rennt stoðum undir bótaábyrgð gagnstefnanda samkvæmt aðal- og varakröfu. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að við einkunnagjöf fyrir gæði lausna hafi verið gerð þau mistök að niðurstaða gæðaeinkunnar úr fyrri matshluta hafi verið lögð að jöfnu við meðaleinkunn fyrir gæði og hæfni í síðari matshluta. Fimm vinnuhópum var falið að framkvæma mat í síðari hluta matsferlisins. Einum vinnuhóp var falið að leggja mat á greiningarskýrslur bjóðenda, vinnubrögð þeirra og skipulag við greiningarvinnuna eða nánar tiltekið aðferðarfræði, þau verkfæri sem þeir muni beita, gæðakerfi þeirra og afurðir úr greiningarvinnu. Þremur vinnuhópum; mannauðshópi, launakerfishópi og fjárhagskerfahópi, var falið að greina og skoða þá verkferla sem bjóðendum var falið að greina og setja upp í prufukerfi. Þá var hópi þriggja sérfræðinga falið að gera nánari útreikninga og samanburð á eignarhaldskostnaði umræddra tveggja tilboða. Af endanlegri skýrslu stýrinefndar, sem hafði það hlutverk að meta tilboðin og gera tillögu um samningsaðila, var vitnað til útboðslýsingar varðandi það hvaða atriði væru lögð til grundvallar við endanlega ákvörðun og að þeim hefði verið raðað í mikilvægisröð. Í skýrslunni kom fram að mat á tilboðum hefði farið fram í tveimur hlutum. Greint var frá niðurstöðum hvors hluta matsferlisins. Þar sagði meðal annars að vinnuhópar í síðari hluta matsferlisins hefðu lagt mat á þær lausnir sem fyrirtækin settu fram. Í grófum dráttum hefðu niðurstöður þeirra verið þær að greiningarskýrslur fyrirtækjanna hefði báðar þótt mjög góðar og hlotið svipaða dóma. Báðir aðilar hafi fengið einkunnina 10,0. Almennt hefðu vinnuhóparnir talið að aðalstefnanda hefði tekist betur til með sína lausn. Meðaleinkunn fyrir lausnir fyrirtækjanna hefði reynst vera 9,8 hjá aðalstefnanda en 8,8 hjá réttargæslustefnda. Sú athugasemd var gerð að flestar alþjóðlegar kannanir bæru með sér að þessi tvö kerfi væru talin standa nánast jafnfætis. Með hliðsjón af því og mati vinnuhópanna yrði að álykta að starfsmenn aðalstefnanda hefðu betri þekkingu á sínu kerfi. Síðar í skýrslunni sagði að tillaga stýrinefndarinnar tæki mið af framangreindum þáttum og væri þá einkum höfð hliðsjón af eftirfarandi gögnum: - Niðurstöðu vinnuhópa úr 1. hluta útboðs. - Niðurstöðu vinnuhóps um greiningu í 2. hluta útboðs. - Niðurstöðu vinnuhópa um 10 verkferla í 2. hluta útboðs. - Niðurstöðu sérfræðihóps um eignarhaldskostnað. Hvað varðaði gæði lausna kom fram að niðurstaða vinnuhópa í fyrri hluta matsferlisins hefði verið að kerfi aðalstefnanda fengi einkunnina 9,4 og kerfi réttargæslustefnda 9,1. Hafi það mat verið byggt á ítarlegri úttekt á getu kerfanna til að mæta u.þ.b. 1000 kröfum sem settar hefðu verið. Í síðari hluta matsferlisins hafi þessir tveir tilboðsgjafar fengið það verkefni að setja upp 10 verkferla og skrifa greiningarskýrslu. Niðurstaða vinnuhópanna hefði verið að meðal­einkunn aðalstefnanda væri 9,9 og réttargæslustefnda 9,4. Af þessu ályktaði stýrinefndin að niðurstaða vinnuhópanna í síðari hluta matsferlisins hefði leitt fram sambærilega niðurstöðu á gæðum og fram hefði komið í fyrri hluta matsferlisins og því væri ekki ástæða til að breyta fyrri niðurstöðu við lokaákvörðun stýrihópsins. Skýrsla framangreinds greiningarhóps í síðari hluta útboðsins bar yfirskriftina “Greining á aðferðafræði og skipulagi Nýherja og Skýrr”. Fram er komið í málinu að hópurinn fjallaði fyrst og fremst um aðferðafræði og gæðakerfi bjóðenda en auk þess um innra skipulag, framkvæmd fyrri verka, breytinga- og útgáfustjórnun og prófanir. Í skýrslu hópsins er ekki vikið sérstaklega að greiningarskýrslum bjóðenda. Í þessum vinnuhópi áttu meðal annars sæti þau Bergþór Skúlason og Ebba Þóra Hvannberg. Af framburði Bergþórs Skúlasonar fyrir dómi verður ráðið að geiningarskýrslur bjóðenda hafi verið teknar til skoðunar en þær væru niðurstaða úr greiningarfasa. Hópurinn hefði farið yfir hvernig greiningin hefði tekist en greiningarskýrsla væri einn áfanginn í því að setja upp prufukerfi. Hann kvað hópinn ekki hafa gefið einkunnir en metið bæði fyrirtækin hæf til að sinna þessu verkefni. Ebba Þóra Hvannberg bar fyrir dómi að hópurinn hefði sjálfur lagt línurnar varðandi það hvaða leið þau færu. Þau hafi metið aðferðarfræði tilboðsgjafa við að setja upp ákveðna verkferla. Hún kvað hlutverk hópsins ekki hafa verið að sannreyna að lausnir uppfylltu kröfur sem settar voru heldur að meta aðferðir. Ef aðferðin væri góð tryggði það að útkoman yrði góð. Hún kvað enga ástæðu hafa þótt til frekari röðunar á bjóðendum en skoðunin hafi gefið þá niðurstöðu sem fram hafi komið í skýrslu hópsins. Stýrinefnd gagnstefnanda hafði það hlutverk að velja tvö tilboð til frekari greiningar, meta og bera tilboð þessara aðila saman og gera tillögu um við hvern yrði gengið til samninga. Gunnar H. Hall, formaður stýrinefndarinnar, bar fyrir dómi að greiningarhópurinn hefði ekki gefið einkunn fyrir gæði lausna. Af framburði hans mátti ráða að stýrinefndin hefði gefið báðum bjóðendum einkunnina 10 fyrir greiningu á grundvelli skýrslu hópsins. Stefán Kjærnested bar fyrir dómi að greiningarskýrslur beggja bjóðenda hafi þótt mjög góðar. Framangreindur vinnuhópur hafi ekki gefið einkunn en stýrinefndin gefið báðum bjóðendum 10 fyrir skýrslurnar. Hann kvað þá einkunn ranglega hafa verið lagða til grundvallar við mat á gæðum en leggja hefði átt einkunnina til grundvallar mati á hæfni bjóðenda. Hann kvað greiningarhóp og hæfnishóp í fyrri hluta matsferlisins þó hafa verið að meta gjörólíka hluti þar sem greiningarhópurinn hefði aðeins verið að fjalla um lítinn hluta af hæfni fyrirtækjanna. Fram er komið að greiningarhópurinn hafði ekki skýr fyrirmæli um mat sitt og gaf bjóð­endum ekki einkunn. Viðfangsefni hópsins sneru fyrst og fremst að aðferðafræði bjóðenda og virðast greiningarskýrslur bjóðenda m.a hafa verið skoðaðar en þær voru nauðsynlegur hluti af uppsetningu prufukerfis. Má þannig líta svo á að verkefni hópsins hafi lotið að því að leiða í ljós, með könnun á aðferðarfræði, hvernig bjóðendur kæmu til með að leysa þarfir verkkaupa. Af framangreindu verður sú ályktun dregin að umfjöllun í lokaskýrslu stýrinefndarinnar sé ónákvæm og nokkuð villandi. Gagnstætt því sem ráða má af skýrslu stýrinefndar þykir í ljós leitt að stýrihópurinn gaf bjóðendum sjálfur einkunn fyrir greiningarskýrslu en ekki er fullkomlega ljóst hvort sú einkunn var byggð á eigin mati stýrinefndarinnar eða á grundvelli skýrslu greiningarhópsins. Þessi einkunn var síðan notuð sem helmingur af meðaleinkunn fyrir gæði lausna í síðari matshlutanum á móti einkunnum mannauðshóps og fjárhagshópa fyrir uppsetningu verkferla. Eins og fram er komið taldi stýrinefndin niðurstöðu vinnuhópanna í síðari hluta mats­ferlisins hafa leitt fram sambærilega niðurstöðu á gæðum og fram kom í fyrri hluta matsferlis­ins og því hafi ekki verið talin ástæða til að breyta fyrri niðurstöðu við lokaákvörðun stýri­nefndarinnar. Aðilar deila um umfang síðari hluta matsferlisins. Ekki er í sjálfu sér deilt um hvaða þátta hann tók til en hins vegar er ágreiningur um hversu stóran hluta af kerfinu þeir hafi spannað. Ekki þykir í þessu sambandi skipta höfuðmáli hvort þessir þættir verði nefndir verkferlar eða kerfishlutar. Gagnstefnandi telur að umræddir verkferlar hafi aðeins verið 10 af um 300 í verkinu öllu. Aðalstefnandi heldur því hins vegar fram að þeir hafi endurspeglað helstu víddir kerfisins. Ljóst er að umræddir þættir sem teknir voru til skoðunar var ætlað að endurspegla virkni kerfisins í heild og að sumir þeirra voru mikilvægir hlutar kerfisins. Þá er ljóst að mikla grunnvinnu þarf að framkvæma til að útbúa sýningarhæfa frumgerð. Langur vegur er hins vegar milli slíkrar frumgerðar og endanlegrar lausnar þar sem búið er að fínpússa og prófa virkni kerfisins, samhæfingu, leitarmöguleika, lista, útprentanir o.fl. og gögn eru komin inn í kerfið. Þótt aðalstefnandi hafi lagt mikla vinnu í prufukerfið og hafi samkvæmt framansögðu hvatt til að hafa það jafnvel enn umfangsmeira, liggur fyrir að vinna við það var ekki nema um 3% af áætlaðri heildarvinnu við verkið. Ljóst er að mat á gæðum lausna í fyrri hluta matsferlisins var mun víðtækara og tók til kerfisins alls. Metin voru svör við um 1000 spurningum. Mat á gæðum lausar í þeim hluta var því umfangsmikið og tímafrekt. Síðari hluti matsferlisins tók sem fyrr segir til afmarkaðra hluta verksins en að vinnu bjóðenda við þann hluta lokinni stóð væntanlegur notandi mun nær endanlegri lausn og var matið að því leyti nákvæmara. Sem fyrr segir hefur dómurinn hafnað því að jafna megi síðari hluta matsferlisins við lokað útboð. Í útboðsskilmálum kom skýrt fram til hvaða þátta ætti að líta til við mat á gæði tilboðum og hvernig þeim yrði raðað eftir mikilvægi. Stýrinefndinni bar að fara eftir útboðsskilmálum að þessu leyti. Útboðsskilmálar eru ekki ítarlegir þegar kemur að umfjöllun um síðari hluta mats­ferlisins. Í þeim segir einungis að tveimur bjóðendum sem bjóða hagkvæmustu lausnirnar verði falið að fara í gegnum greiningu þar sem lausnum þeirra er lýst í megindráttum þannig að kaupanda sá að henni lokinni ljóst hvernig þeir hyggist leysa þarfir hans. Sú vinna sem sett var af stað af hálfu gagnstefnanda í síðari hluta matsferlisins var í góðu samræmi við framangreint ákvæði útboðsskilmála og störf og niðurstöður umræddra vinnuhópa sömuleiðis. Þessari greiningarvinnu og tilgangi hennar var lýst í bréfi Ríkiskaupa til bjóðendanna tveggja dagsettu 14. maí 2001. Virðist hafa tekist gott samkomulag með aðilum um tilhögunina. Tilgangur vinnuhópanna virðist fyrst og fremst hafa verið að kanna hvort og þá hvernig bjóðendur væru í stakk búnir til að leysa af hendi þau verkefni sem fólust í tilboðum þeirra eða með öðrum hætti að staðreyna hvort bjóðendur og lausnir þeirra væru nothæfar og að framkvæma samanburð. Þessi nánari skoðun var framkvæmd með því að skoða aðferðir bjóðenda við greiningu, greiningarskýrslur þeirra og afrakstur af uppsetningu á nokkrum mikilvægum verkferlum eða kerfishlutum. Fyrir liggur að endanlegar einkunnir stýrinefndarinnar voru fengnar með ýmsu móti. Einkunn fyrir gæði lausna er þannig byggð á einkunnum vinnuhópa í fyrri hluta matsferilsins sem þó eru bornar saman við niðurstöður vinnuhópa um gæði frumgerða og niðurstöðu stýrinefndarinnar um greiningarskýrslur. Stýrinefndin gaf sjálf endanlegar einkunnir fyrir hæfni en þær voru byggðar á niðurstöðu tveggja sérfræðinga í fyrri matshlutanum sem þó gáfu ekki einkunnir. Þá voru einkunnir fyrir verð byggðar á mati sérfræðingahóps í síðari hluta matsferlisins á eignarhaldskostnaði tilboðanna tveggja en það mat verður að telja nákvæmara en matið í fyrra mat á eignarhaldskostnaði. Þegar umræddir tveir bjóðendur voru valdir til að taka þátt í frekari greiningu virðist ekkert sérstakt mat hafa legið fyrir á þeim tveimur þáttum sem höfðu minnst vægi í heildarmatinu, þ.e þjónustu og aukakerfum. Stýrinefndin gaf hins vegar sjálf einkunnir fyrir þessa þætti í lokaniðurstöðu sinni. Ekki eru gerðar sérstakar athugasemdir af hálfu aðalstefnanda við síðastgreint atriði. Svo sem að framan er rakið var nokkur losarabragur á einkunnagjöf stýrinefndarinnar og þá sérstaklega fyrir gæði lausna. Hefði niðurstaða stýrinefndar um val á nýju fjárhags- og mannauðskerfi mátt vera nákvæmari, samræmdari og skýrari hvað varðar grundvöll einkunnargjafar fyrir einstaka þætti. Ekki verður þó séð að þessi losarabragur hafi bitnað sérstaklega á aðalstefnanda. Samkvæmt framangreindu verður þó ekki talið að sú aðferð stýrinefndarinnar að nota niðurstöður vinnuhópa í síðari hluta matsferlisins eingöngu til að staðreyna niðurstöðu í fyrri hluta matsferlisins um gæði lausna hafi verið í andstöðu við útboðsskilmála eða bréf Ríkiskaupa til aðalstefnanda dagsett 14. maí 2001. Ekki þykir því hafa falist réttarbrot í umræddri aðferð við einkunnagjöf fyrir gæði lausa. Kennsla og þjálfun var hluti af innleiðingu þeirra tölvukerfa sem framangreint útboð laut að. Í kafla 3.4. í II. hluta útboðsgagna var sérstaklega óskað eftir tilboðum í námskeið fyrir notendur kerfisins og meðal annars skilgreint um hvaða notendur væri að ræða, fjölda á hverju námskeiði og lengd í klst. Upplýsingar um fjölda notenda var að finna í kafla 2.5. Tilboð í kennslu var afmarkaður hluti af tilboðsfjárhæðum bjóðenda og bauð aðalstefnandi 94,5 milljónir króna í kennsluþáttinn en réttargæslustefndi 28,9 milljónir króna. Fyrir liggur að ekki voru gefnar sérstakar einkunnir fyrir gæði kennslu og þjálfunar í fyrri hluta matsferlisins. Í lokaskýrslu stýrinefndarinnar er ekki vikið að þáttum en sem fyrr segir voru einkunnir vinnuhópa í fyrri hluta matsferlisins alfarið lagðar til grundvallar einkunn fyrir gæði lausna. Í framburði stýrinefndarmannanna Gunnars H. Hall og Stefáns Kjærnested fyrir dómi kom fram að tilboð beggja bjóðenda í kennlu hafi þótt fullnægjandi og að báðir hefðu fengið einkunnina 10,0 ef slík einkunn hefði verið gefin. Gunnar taldi þó að eftir á að hyggja hefði átt að gefa bjóðendum einkunn fyrir gæði kennslu. Stefán bar að einkunn hafi ekki verið gefin þar sem nefndin hafi séð að erfitt yrði að greina á milli gæða kennslu fyrr en kerfið yrði tilbúið til kennslu. Hann kvað það hafa verið vanhugsað að tilgreina í útboðsgögnum gæði kennslu sem einn þeirra þátta sem gæðaeinkunn yrði miðuð við. Gunnar Björnsson bar að kennsluþættinum hafi ekki verið gefin sjálfstæð einkunn en taldi að mat hefði farið fram á þessum þætti í greiningarvinnunni. Aðstaða beggja bjóðenda hefði verið sambærileg hvað þennan þátt varðaði og verið inni í mati á báðum kerfunum. Þetta atriði hafi verið uppi á borðinu á lokafundi stýrinefndarinnar og þá hafi verið ákveðið að hafa ekki sérstakakt vægi á kennsluþættinum. Jón Magnússon bar að kennsla og þjálfun hefði ekki verið með í einkunn. Almennt mat hafi verið að báðir bjóðendur hefðu alla burði sem til þyrfti varðandi kennslu og þjálfun. Jóhann Gunnarsson taldi að enginn munur hefði verið á boðum varðandi gæði kennslu. Af framburði framangreindra stýrinefndarmanna verður ráðið að stýrinefndin lét farast fyrir að taka gæði kennslu og þjálfunar inn í heildareinkunn fyrir gæði lausna. Af hálfu gagnstefnanda hafa meðal annars verið gefnar þær skýringar á framangreindu að nefndin hefði ekki getað framkvæmt slíkt gæðamat fyrr en búið væri að hanna kerfið. Af hálfu gagnstefnanda hafa einnig verið færð fram ýmis almenn rök því til stuðnings að réttargæslustefndi hafi verið hæfari hvað kennsluþáttinn varðaði vegna langrar reynslu og vottaðs gæðakerfis. Aðalstefnandi heldur því fram að mun hærri tilboðsfjárhæð af hans hálfu en samkeppnis­aðilans bendi til þess að gæði þeirrar kennslu sem hann hafi boðið fram hafi verið meiri. Aug­ljóslega er erfitt að sanna eða afsanna þessa málsástæðu. Stefán Ingólfsson bar saman tilboðsfjárhæðir og eignarhaldskostnað bjóðenda í fyrri matshlutanum og var einn þriggja manna í nefnd sem bar saman eignarhaldskostnað tilboða tveggja fyrrnefndra tveggja bjóðenda í síðari matshlutanum. Hann bar að nefndin hefði farið gaumgæfilega yfir kennsluþátt tilboðanna tveggja og niðurstaðan orðið sú að ekki þyrfti að leiðrétta fjárhæðir tilboðanna vegna þessa. Hann kvað réttargæslustefnda hafa boðið lágt í kennsluna og nefndarmenn hafi talið sig vissa um að bæði tilboð myndu standast þær kröfur sem gerðar voru. Hann taldi því að kennsluþáttur tilboðanna ætti að koma inn í mat á eignar­haldskostnaði án tillits til þess hvort hann hefði komið inn í aðra matsþætti. Í þessu sambandi verður einnig að hafa í huga að aðalstefnandi verðlagði vinnuþátt tilboðs síns verulega hærra en réttargæslustefndi og er það vafalaust ein af skýringunum á því að tilboð hans í kennsluþáttinn var mun hærra en keppinautarins. Ljóst er samkvæmt framansögðu að útboðsgögn gáfu til kynna að mat á gæðum tilboða yrði að hluta til byggt á gæðum kennslu. Ekki er því loku fyrir það skotið að tilboð aðalstefnanda í kennslu hafi verið hærra en ella vegna fyrirætlana fyrirtækisins um að leggja mikið í kennsluþáttinn. Hins vegar verður að fallast á með gagnstefnanda að raunverulegt mat á gæðum kennslunnar hafi verið miklum erfiðleikum undirorpið meðan ekki var búið að hanna þau kerfi sem innleiða átti. Engu að síður verður að telja það mistök af hálfu gagnstefnanda að hafa kennsluþáttinn inni í mati á gæðum lausna í útboðsskilmálum og fella hann síðan úr úr endanlegu mati á gæðum lausna en halda þessum þætti engu að síður inni í mati á eignarhaldskostnaði. Samkvæmt gögnum málsins var tilboð aðalstefnanda í kennsluþáttinn 65,6 milljónum króna hærra en keppinautarins en munurinn var 63,2 milljónir króna þegar tekið er tillit til núvirðingar tilboðanna. Enda þótt aðalstefnandi hafi ekki fært að því beina sönnun að tilboð hans í kennsluþáttinn hafi verið hærra en samkeppnisaðilans vegna meiri gæða kennslu verður að líta svo á að gagnstefnanda hafi með hliðsjón af jafnræði aðila, útboðsskilmálum og innbyrðis samræmi í matsaðferðum verið rétt að taka kennsluþáttinn út úr mati eignar­halds­kostnaði úr því að svo óheppilega tókst til að mat á gæðum kennslunnar var ekki tekið inn í gæðaeinkunn eins og útboðsskilmálar gáfu til kynna að gert yrði. Líta verður svo á að í framangreindum mistökum við mat á gæðum lausna felist réttarbrot sem hafi verið til þess fallið að auka mun á hagkvæmni tilboða aðalstefnanda og keppinaut­arins í samanburði tilboðanna. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að gagnstefnandi hafi ekki tekið tillit til greiðslukjara aðalstefnanda við samanburð tilboða. Í greinargerð gagnstefnanda til kæru­nefndar útboðsmála, dagsettri 22. nóvember 2001, segir um þetta atriði að óumdeilt sé af hálfu gagnstefnanda að ekki hafi verið tekið tillit til boðinna greiðslukjara aðalstefnanda við samanburð tilboða og að það leiði til 9,2 milljóna króna lækkunar á eignarhaldskostnaði tilboðs hans. Hins vegar segir þar að þessi lækkun hafi lítil sem engin áhrif á samanburð eignarhaldskostnaðar. Á sömu sjónarmiðum er byggt í máli þessu af hálfu gagnstefnanda í greinargerð í aðalstök og í gagnstefnu. Stefán Ingólfsson, sem sæti átti í starfshópi um mat á eignarhaldskostnaði, bar fyrir dómi að hópinn hafi metið framangreindan eignarhaldskostnað rétt. Við munnlegan flutning málsins var á því byggt af hálfu gagnstefnanda að fyrri yfirlýsingar af hans hálfu hefðu byggst á misskilningi og því haldið fram að bæði tilboðin hefðu verið reiknuð miðað við staðgreiðslu í samræmi við framvindu verksins og gerð hafi verið grein fyrir í útboðsskilmálum að yrði gert. Af hálfu aðalstefnanda hafa ekki verið færð töluleg rök fyrir því í hverju meint mistök í núvirðingu eignarhaldskostnaðar liggja. Í úrskurði Kærunefndar útboðsmála er einungis vísað til viðurkenningar gagnstefnanda varðandi þetta atriði. Málatilbúnaður gagnstefnanda er aðfinnsluverður að þessu leyti og hefur leitt til þess að aðalstefnandi hefur ekki séð ástæðu til að undirbyggja málatilbúnað sinn nægjanlega vel. Engu að síður verður að telja að viðhlítandi grundvöll skorti undir umrædda málsástæðu aðalstefnanda og verður hún ekki tekin til greina. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að í samningi gagnstefnanda og réttargæslustefnda hafi verið gert ráð fyrir 16,5 milljóna króna aukagreiðslu fyrir innleiðingu á vaktaáætlana- og viðverukerfi fyrir heilbrigðisstofnanir. Aðalstefnandi telur að slíkt kerfi hafi verið innifalið í tilboði hans og því hafi tilboð hans verið ranglega metið um þá fjárhæð sem kostað hefði gagnstefnanda að kaupa slíkt kerfi, þ.e. 16,5 milljónir króna. Því hafi borið að lækka tilboð hans eða hækka tilboð réttargæslustefnda um framangreinda fjárhæð. Kærunefnd útboðsmála komst að þeirri niðurstöðu að umrætt verk hefði verið útboðsskylt en með vísan til umfjöllunar um málsmeðferð nefndarinnar verður ekki byggt á þeirri niðurstöðu. Af hálfu gagnstefnanda er því ekki mótmælt að umrædd vaktaáætlana- og viðverukerfi hafi verið hluti af þeim aukakerfum sem innifalin voru í tilboði aðalstefnanda. Af hálfu gagnstefnanda er sú skýring gefin á því að samið hafi verið við réttargæslustefnda um innleiðingu umræddra kerfa að upphaflega hafi staðið til að bjóða umrædd kerfi út sjálfstætt. Eftir að samningaviðræður hafi verið hafnar við réttargæslustefnda hafi komið í ljós að það vaktkerfi sem í boði var, og útboð tók til, hafi með viðbótarvaktaáætlanakerfi getað ráðið við þarfir sjúkrahúsanna um vakt- og vaktaáætlanakerfi og því hafi verið ákveðið að bæta heilbrigðisstofnunum við það. Gagnstefnandi lítur svo á að notendafjölgun og viðbótarkröfur rúmist innan útboðsskilmála. Um sé að ræða sama verkkaupa og samskonar vöru og boðin hafi verið út. Fyrir liggur að þegar umræddur samningur við réttargæslustefnda var gerður höfðu lög nr. 94/2001 tekið gildi. Í 1. mgr. 12. gr. þeirra laga segir að öll innkaup á vörum yfir 5 milljónum króna og kaup á þjónustu og verkum yfir 10 milljónum króna skuli bjóða út. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að hækkun á samningsverði vegna magn­aukningar vaktaáætlana- og viðverukerfisins hafi verið 10.560.000 krónur og vegna viðbótar­krafna við innleiðingu á kerfunum 5.940.000 krónur. Fallast má á með gagnstefnanda að líta megi á framangreint ákvæði um vaktaáætlana- og viðverukerfi fyrir heilbrigðisstofnanir sem magnaukningu á samkynja vöru og þjónustu sem rúmist innan upphaflegs útboðs, enda um að ræða óverulegan hluta af heildarverkinu, samanber ákvæði um breytingar verkefna og ný verkefni á bls. 1-14 í almennum útboðs­skilmálum, grein 3.9 um breytingu á umfangi á bls. 3-37 og grein 3.11 um viðbótarkerfi á bls. 3-38. Fyrir liggur að aðalstefnandi fékk hærri einkunn en réttargæslustefndi fyrir matsþáttinn gæði og úrval aukakerfa, vegna þess að talið var að meira úrval af aukakerfum væri innifalið í tilboði hans en keppinautarins. Aðalstefnandi þykir að auki ekki hafa sýnt fram á að ekki hefði komið til einhverrar hækkunar vegna umræddra aukakerfa ef samið hefði verið við hann. Samkvæmt framangreindu þykir ekki hafa verið sýnt fram á að jafnræði aðila hafi verið raskað með umræddu ákvæði í samningi gagnstefnanda við réttargæslustefnda né annað réttarbrot gagnvart aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að að eignarhaldskostnaður hans hafi verið ofmetinn um 73,5 milljónir króna þar sem ranglega hafi verið lagt til grundvallar verð á Oracle gagnagrunni þrátt fyrir að lægsta verð sem hann hafi boðið hafi verið í IBM DB2 UDB gagnagrunn. Fyrir liggur að á hinu formlega undirritaða tilboðsblaði sem aðalstefnandi sendi inn kom fram að leyfi fyrir gagnagrunn var boðið á 35,6 milljónir króna og viðhald hans á 8,1 milljón króna á ári. Við mat á tilboðum voru þessar fjárhæðir lagðar til grundvallar. Í upphafi bréfs sem fylgdi með tilboði aðalstefnanda segir: "Meðfylgjandi eru tilboðsblöð og verðupplýsingar ásamt ítarlegum upplýsingum um tilboð Nýherja hf. vegna útboðs nr. 12576 - Ný fjárhagskerfi fyrir ríkissjóð og stofnanir hans." Síðar í bréfinu segir að Nýherji geri tilboð í IBM DB2 Universal Database fyrir uppsetningu á nýjum fjárhags- og mannauðskerfum fyrir ríkissjóð og stofnanir hans. Verðið fyrir hvern örgjörva væri DKK 184.000 og innifalið tveggja ára áskrift að uppfærslum. Á fylgiblöðum var að finna tölulega sundurliðun á tilboði í Oracle gagnagrunn, umræddan IBM gagnagrunn og MS SQL gagnagrunn. Óumdeilt er að það tilboð sem fram kom á hinu formlega tilboðsblaði vísaði til verðs fyrir Oracle gagnagrunn. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að í almennum útboðsskilmálum kom fram að bjóðendur gætu sett fram fleiri en eitt tilboð þar sem boðnar væru mismunandi lausnir og að frávikstilboð væru því ekki möguleg og óheimil. Eins og tilboð aðalstefnanda var sett fram var ekki unnt að líta svo á að í því fælist fleiri en eitt sjálfstætt tilboð sem fullnægði kröfum þeim sem settar voru í útboðsskilmálum um gerð og frágang tilboða. Gagnstefnanda var því rétt að líta á tilboð í IBM gagnagrunn sem óheimilt frávikstilboð. Síðari skýringar aðalstefnanda á framsetningu tilboðsins breyta engu þar um. Dómurinn fellst á með gagnstefnanda að hann hafi mátt líta svo á að á hinu undirritaða tilboðsblaði aðalstefnanda, dagsettu 8. mars 2001, kæmi fram það tilboð sem aðalstefnandi vildi að gilti og hann hefði mesta trú á en sem fyrr segir var vísað til þessa tilboðsblaðs í upphafi bréfs sem fylgdi tilboði aðalstefnanda. Ekki verður því fallist á með aðalstefnanda að mat gagnstefnanda á eignarhaldskostnaði hafi verið rangt eða aðfinnsluvert að þessu leyti eða að mat á mati á tilboðum að þessu leyti hafi byggst á röngum forsendum. Verður því að fallast á með gagnstefnanda að ekki hafi verið annmarki á mati á tilboðum að þessu leyti. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að gagnstefnandi hefði átt að tilgreina innbyrðis vægi matsþátta fyrirfram í útboðsgögnum. Þá telur hann að stýrinefndin hafi tekið ólögmæta ákvörðun um innbyrðis vægi eftir að bjóðendum höfðu verið gefnar einkunnir. Hann telur að vægi lausna hefði átt að vara a.m.k. 50%. Líta verður svo á að lög nr. 94/2001 taki ekki til mats á tilboðum að þessu leyti þar sem lögin höfðu ekki öðlast gildi þegar útboðið var auglýst og tilboð bárust en í útboðsskilmálum voru forsendur fyrir mati á tilboðum tilgreindar. Nauðsynlegt er þó að gera grein fyrir efni 26. gr. laga nr. 94/2001 en í henni segir meðal annars að í útboðsgögnum skuli tilgreina forsendur fyrir vali tilboðs með eins nákvæmum hætti og framast sé unnt. Í forsendum megi ekki vísa til annarra atriða en staðreynd verði á grundvelli gagna sem bjóðendur leggi fram eða með öðrum hlutlægum hætti. Ef kaupandi hyggist meta hagkvæmni tilboðs á grundvelli fleiri forsendna en verðs skuli tiltekið hverjar þessar forsendur séu og þeim raðað eftir mikilvægi nema slíkt sé útilokað. Í athugasemdum með umræddri grein í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 94/2001 sagði að í 1. mgr. greinarinnar væri áréttuð sú grunnregla að forsendur fyrir vali tilboðs kæmu fram í útboðsgögnum. Sambærileg regla kæmi fram í 36. gr. tilskip­unar nr. 92/50/EBE, 26. gr. tilskipunar nr. 93/36/EBE og 30. gr. tilskipunar nr. 93/37/EBE. Síðar segir í athugasemdunum að kaupanda beri að raða forsendum eftir mikilvægi, nema slíkt sé útilokað. Sönnunarbyrðin fyrir því að útilokað sé að raða forsendum upp eftir mikilvægi hvíli á kaupanda. Ef nota eigi reiknilíkan, þar sem hverju tilboði séu gefnar einkunnir samkvæmt tilteknum viðmiðunum þurfi fullnægjandi upplýsingar um líkanið að koma fram í útboðsgögnum. Sambærilega reglu og 26. gr. laga nr. 94/2001 er ekki að finna í lögum um framkvæmd útboða nr. 65/1993 og slíka reglu var heldur ekki að finna í lögum nr. 52/1987 um opinber innkaup, en vitnað var til þessara laga í útboðsskilmálum. Í 6. gr. síðarnefndu laganna sagði einungis að jafnan skyldi taka því tilboði sem hagkvæmast væri miðað við verð, vörugæði, afgreiðslu og aðra skilmála. Í reglugerð nr. 302/1996 um innkaup ríkisins, sem átti sér lagastoð í síðastgreindum lögum, var fjallað um hagstæðasta tilboð í 44. gr. en þar kom fram að hagstæðasta tilboð væri það sem uppfyllti óskir kaupandans sem best fyrir sem lægst verð. Kaupandi skyldi meta hvaða tilboð væri hagstæðast og tilgreina í útboðsgögnum hvað réði mati hans. Í 1. mgr. 46 gr. sagði síðan að kaupandi skyldi sjálfur velja og tilgreina í útboðstilkynningu eða útboðsgögnum forsendur sem hann hygðist nota við val á vörusala og þá í réttri röð eftir mikilvægi efn því yrði við komið. Aðrar forsendur en þær sem tilgreindar væru mætti kaupandi ekki nota við val á vörusala. Í málinu hefur verið vitnað til tilskipana Evrópusambandsins en því ekki haldið fram að íslenskar réttarreglur hafi stangast á við þær á þeim tíma sem umrætt útboð var auglýst. Þykir því ekki ástæða til að fjalla nánar um þær. Ber samkvæmt því að ráða ágreiningi aðila til lykta á grundvelli framangreindra ákvæða laga nr. 52/1987 um opinber innkaup og reglugerðar nr. 302/1996 um innkaup ríkisins. Samkvæmt því verður ekkert að þeirri aðferð gagnstefnanda fundið að tilgreina í útboðs­skilmálum þau atriði sem hliðsjón yrði höfð af við mat á tilboðum og raða þeim upp eftir mikilvægi. Þessi aðferð er raunar einnig í samræmi við 26. gr. laga nr. 94/2001. Bar gagnstefnanda samkvæmt framansögðu ekki skylda til að gefa hverju atriðanna vægi og stilla þannig upp fullkomnu reiknilíkani fyrirfram. Breytir í því sambandi engu þótt Ríkiskaup hafi síðar tekið upp önnur og að því er virðist vandaðri vinnubrögð að þessu leyti. Stýrinefndin ákvað hins vegar að gefa hverju umræddra atriða tiltekið vægi við samanburð á tilboðum. Líta verður svo á að það hafi verið allt að því nauðsynlegt í jafn flóknu og umfangsmiklu tilboði, sérstaklega þar sem bera þurfti verð saman við aðra þætti svo sem gæði lausna og hæfni bjóðenda. Af framburði þeirra Gunnars H. Hall og Stefáns Kjærnested fyrir dómi verður ekki ráðið hvenær umrædd ákvörðun um vægi var tekin. Stýri­nefndar­maðurinn Jóhann Gunnarsson bar fyrir dómi að miklar umræður hefðu verið í nefndinni um eðlilegt og sanngjarnt vægi matsþátta. Mikil áhersla hafi veirð lögð á gæði í útboðinu. Nefndarmenn hafi talið 45% vægi gæða nokkuð hátt í samanburði við 30% vægi verðs. Þeir hafi þó talið þetta endurspegla væntingar samkvæmt útboðsgögnum. Hann kvaðst ekki minnast þess að vægi verðs hafi farið neðar en þetta í öðrum útboðum og oftast verið 50% eða meira. Gunnar Björnsson bar að önnur vægishlutföll hefðu verið í umræðunni en þessar tölur hefðu legið fyrir á lokafundi stýrinefndarinnar. Hann kvaðst hafa verið sáttur við þessi hlutföll og fannst sem hann væri að taka lokaákvörðun um vægi matsþátta á umræddum fundi. Af endanlegri skýrslu stýrinefndarinnar má álykta að vægi einstaka þátta hafi verið endanlega ákveðið eftir að einkunnir höfðu verið gefnar fyrir einstaka þætti í matinu. Önnur ályktun verður ekki dregin af framburði stýrinefndarmanna. Þessi aðferð var afar óheppileg þar sem hún var til þess fallin að vekja grunsemdir um að vægið hefði verið ákveðið með það í huga að niðurstaða matsins félli að ákvörðun sem þegar hefði verið tekin. Áður hefur verið rakið hver var niðurstaða stýrinefndarinnar um innbyrðis vægi einstakra þátta. Ljóst er að vægi þáttanna var í samræmi við þá mikilvægisröð sem þeim var raðað í samkvæmt útboðsskilmálum. Í upphafi þess kafla útboðsskilmála þar sem fjallað er um mat tilboða kemur fram að markmið tilboðsins væri að velja hagkvæmasta kerfið sem boðið yrði á grundvelli útboðsins að teknu tilliti til verðs, virkni og gæða. Þá sagði í 44. gr. reglugerðar nr. 302/1996 um innkaup ríkisins, sem vísað var til í útboðsskilmálum, að hagstæðasta boð væri það sem uppfyllti óskir kaupanda sem best fyrir sem lægst verð. Útboðsskilmálar og þær réttarreglur sem tóku til útboðsins gáfu bjóðendum ekki tilefni til að ætla að verð myndi hafa minna vægi við mat á tilboðum en stýrinefndin ákvað. Enda þótt gæðum lausna hafi verið raðað efst í mikilvægisröð verður að hafa í huga að alls hafa átti til hliðsjónar all fimm þætti við mat á tilboðum. Í því ljósi og með hliðsjón af augljósu mikilvægi verðs í heildarmatinu máttu bjóðendur alls ekki reikna með að vægi gæða lausna yrði meira en 45%. Í því sambandi má benda á að vægi gæða var 50% hærra en verðs og þrefalt hærra en vægi hæfis bjóðenda. Alfarið verður að hafna þeirri röksemd aðalstefnanda að ákvörðun stýrinefndarinnar hafi skort stærðfræðilegt jafnvægi, enda töluleg útfærslu á þeim röksemdum með öllu ófull­nægjandi. Engin rök eru fyrir því að í slíku mati eigi vægi einstakra þátta að miðast við helming af vægi næsta þáttar fyrir ofan í mikilvægisröð. Enda þótt aðferð stýrinefndarinnar við ákvörðun um innbyrðis vægi einstakra matsþátta þyki samkvæmt framansögðu aðfinnsluverð þykir ekki í ljós leitt að sjálf niðurstaða stýri­nefndarinnar hafi verið óeðlileg eða efnislega ólögmæt þannig að um réttarbrot teljist hafa verið að ræða gagnvart aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að rangt hafi verið af stýrinefndinni að gefa réttargæslustefnda einkunnina 10 fyrir verð og aðalstefnanda hlutfall af þeirri einkunn. Aðalstefnandi telur að ekki sé hægt að líta á verð réttargæslustefnda sem hið fullkomna verð og því hefði verið rétt að miða við lægri einkunn en það hefði leitt til þess að verðmunur hefði vegið minna í heildareinkunn. Fyrir liggur að einkunnir fyrir gæði lausna voru ekki færðar inn í heildarmat þannig að hærri einkunnin yrði færð upp í 10,0 og hin einkunnin hækkuð hlutfallslega jafnt. Í ljósi þess að umrædd tilboð voru þau einu sem til greina kom að taka þar sem önnur kerfi þóttu ekki fullnægja kröfum aðalstefnanda um lausn fyrir launakerfi og að almennt er tíðkað að gefa því tilboði sem er með lægsta verð af þeim sem til greina koma 10 fyrir verð telur dómurinn að ekki felist réttarbrot gagnvart aðalstefnanda í umræddri aðferð við einkunnagjöf. Aðalstefnandi telur það hafa verið ólögmæta aðferð við mat á eignarhaldskostnaði að hækka eignarhaldskostnað bjóðenda hlutfallslega jafnt eða um 10% miðað við útseldan tímataxta hvors um sig vegna áætlaðra aukaverka. Ekki verður fallist á þau rök sem aðalstefnandi færir framangreindu til stuðnings. Hann gerir ekki athugasemdir við að tekið sé tillit til mögulegra aukaverka við mat á eignarhalds­kostnaði. Eðlilegt þykir að mat á kostnaði við aukaverk væri miðað við útseldan taxta við aukaverk sem bjóðendur höfðu gefið upplýsingar um. Aðalstefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að rétt hefði verið að taka tillit til þess að aukaverk hefðu orðið umfangsminni ef samið hefði verið við hann. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki fallist á með aðalstefnanda að aðferðarfræði gagnstefnanda hafi verið röng að þessu leyti eða að brotið hafi verið gegn jafnræði aðila. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að ákvæði um tafabætur í samningi gagnstefnanda og réttargæslustefnda hafi verið frábrugðin því sem gert hafi verið ráð fyrir í útboðsskilmálum. Aðalstefnandi hafi miðað tilboð sitt við útboðsskilmála og tafabótaákvæðið hafi haft ótvíræð áhrif á verðtilboð hans þar sem meiri mannafli á skemmri tíma þýði meiri kostnað og hærra verðtilboð. Það að gefa réttargæslustefnda kost á að semja sig undan skýlausum útboðsskilmálum feli í sér brot á jafnræði aðila. Í 11. gr. samningsins frá 17. júlí 2001 hafi tafabætur verið ákveðnar 200.000 krónur á dag en aðalstefnandi telur að þær hefðu átt að nema 708.000 krónur fyrir hvern dag ef samningurinn hefði verið í samræmi við útboðsskilmála. Í 1. mgr. 49. gr. reglugerðar nr. 302/1996, um innkaup ríkisins, segir að með samþykki tilboðs sé kominn á bindandi samningur á grunni útboðsgagna og tilboðs bjóðanda. Bjóðendur geta samkvæmt því gengið út frá því að samið verði á grundvelli útboðsgagna og viðkomandi tilboðs. Þar sem tilboðsfjárhæð og önnur atriði tilboðs hljóta að taka mið af útboðsgögnum er það til þess fallið að raska jafnræði bjóðenda ef samið er á annan veg en þar er gengið út frá. Í útboðsskilmálum kom fram að meðhöndlun tafabóta og greiðsla þeirra skyldi vera í samræmi við ÍST-32. Síðan segir þar að tafabætur skuli nema 0,1% af heildartilboðsfjárhæð fyrir hvern byrjaðan almanaksdag sem dráttur verður á verklokum. Í ÍST-32 er að finna ákvæði um útreikning tafabóta en þar er gert ráð fyrir að tafabætur reiknist aðeins af þeim verkþáttum sem ólokið er á verklokadegi. Þar er þó gert ráð fyrir að tafabætur reiknist ekki af lægri fjárhæð en fjórðungi heildarsamningsfjárhæðar. Ljóst er af tilvísun til ÍST-32 í útboðsskilmálum að verksali átti kröfu á að tafabætur yrðu reiknaðar í samræmi við staðalinn. Fallast má á með gagnstefnanda að slíkur útreikningur hefði getað orðið ærið flókinn í þessu viðamikla verki. Því má fremur líta svo á að umræddar breytingar frá útboðsskilmálum hafi verið gerðar af hagkvæmnisástæðum og til að koma í veg fyrir deilur en að með þeim hafi ætlunin verið sú að hygla réttargæslustefnda. Í því samhengi verður að hafa í huga að umræddar 200.000 krónur voru ríflega fjórðungur af þeim 708.000 krónu hámarkstafabótum sem reiknast hefðu miðað við útboðsskilmála ef engum verkhluta hefði verið lokið á umsömdum verklokadegi. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með aðalstefnanda að brotið hafi verið gegn jafnræði aðila með framangreindu samningsákvæði. Aðalstefnandi heldur því fram að honum hafi ranglega verið gefin einkunnin 0 af hópi 1 í fyrri hluta matsferlisins fyrir spurningu um stofnskrár sem lotið hafi að því hvort lausnin byði upp á nýjar hugmyndir og vinnubrögð. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að réttar­gæslustefndi hafi einnig fengið einkunnina 0 fyrir þessa spurningu og því hafi ekki hallað á aðila að þessu leyti. Aðalstefnandi þykir hvorki hafa hnekkt umræddu mati vinnuhópsins né sýnt fram á að þessi einkunnargjöf hafi haft áhrif við val á samningsaðila og verður ekki fallist á að um annmarka á framkvæmd útboðsins sé að ræða að þessu leyti. Ein af málsástæðum aðalstefnanda til stuðnings kröfu um viðurkenningu á skyldu gagnstefnanda til að greiða bætur vegna kostnaðar hans við undirbúning tilboðs og þátttöku í útboði er að ákvæði 14. gr. samnings gagnstefnanda við réttargæslustefnda frá 17. júlí 2001, um að aðilar geri með sér þjónustusamning til 10 ára, hafi breytt grundvelli útboðsins þar sem réttargæslustefndi hafi á grundvelli fyrirliggjandi þjónustusamnings eða vilyrða um endur­nýjun þeirra getað boðið lægra verð en keppinautar þeirra í umræddu útboði um uppsetningu hugbúnaðarkerfa. Eins og að framan greinir þykir úrskurður Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 hafa verið haldinn slíkum annmörkum að ómerkja beri hann. Sú niðurstaða nefndarinnar að framangreindur þjónustusamningur væri útboðsskyldur og að lagt væri fyrir gagnstefnanda að bjóða hann út er því úr gildi fallin með dómi þessum. Dómurinn telur ótvírætt að Skýrr ehf. teljist eiga einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn þess hluta varakröfu aðalstefnanda sem lýtur að þjónustusamn­ingi samkvæmt 14. gr. samnings félagsins og íslenska ríkisins frá 17. júlí 2001. Skýrr hefur aðeins verið stefnt til réttargæsluaðildar í máli þessu og er því ekki fullgildur aðili málsins. Úr framangreindri efniskröfu verður ekki leyst fyrir dómstólnum án þess að Skýrr hf. eigi þar aðild að og verður henni vísað frá dómi án kröfu. Af sömu ástæðu verður heldur ekki skorið úr um hvort ákvæði 14. gr. framangreinds samnings feli í sér að kominn sé á bindandi samningur milli framangreindra aðila um þjónustu hugbúnaðarkerfanna í skilningi 1. mgr. 83. gr. laga nr. 94/2001. Verður því aðeins fjallað um framangreinda málsástæðu aðalstefnanda að því er varðar það álitaefni hvort framangreind fyrirætlun gagnstefnanda að gera þjónustusamning við réttargæslustefnda feli í sér réttarbrot gagnvart aðalstefnanda. Óumdeilt er að réttargæslustefndi hefur hýst og þjónustað ýmis tölvukerfi gagnstefnanda um langt árabil. Aðalstefnandi þykir ekki hafa fært fram nein haldbær rök því til stuðnings að 14. gr. framangreinds samnings staðfesti að réttargæslustefndi hafi í raun verið búinn að fá vilyrði um að framhald yrði á hugbúnaðarþjónustu fyrirtækisins við gagnstefnanda og því hafi réttargæslustefndi getað boðið lægra verð en keppinautar hans í framangreindu útboði. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að hann hafi litið svo á að nauðsynlegt væri að gera samning um þjónustu og viðhald við sama aðila og samið yrði við um innleiðingu hugbúnaðarkerfanna þar sem vandséð væri að annar aðili en verksali væri í stakk búinn til þess að inna slíka þjónustu af hendi. Aðilar deila um hvað falli undir gildissvið viðhaldssamninga og hvað undir gildissvið þjónustusamninga en fallast má á með gagnstefnanda að ekki sé fastmótað hvað falli undir hvora samningstegund. Af grein 7.13.3 í útboðsskilmálum verður ráðið að viðhald hugbúnaðar og þjónusta við notendur hans hafi ekki verið hluti af útboðinu. Þótt verið geti að einhverjir bjóðendur hafi talið að gerður yrði við þá þjónustusamningur ef tilboði þeirra í innleiðingu hugbúnaðarkerfanna yrði tekið er ekkert í útboðsgögnum sem gaf þeim ástæðu til að það væri tryggt. Af 14. gr. framangreinds samnings er einnig ljóst að viðsemjendur töldu nauðsynlegt að gera sérstakan þjónustusamning. Af útboðsskilmálum og öðru því sem fram er komið í málinu verður ekki ráðið að gagnaðili hafi fyrir útboðið eða meðan á því stóð gefið réttargæslustefnda vilyrði fyrir því að gerður yrði við hann þjónustusamningur ef tilboði hans yrði tekið, hvað þá að hann hreppti slíkan þjónustusamning án tillits til þess hvaða tilboði yrði tekið. Framangreint samningsákvæði og málatilbúnaður aðalstefnanda sem á henni er reistur þykir því ekki styðja bótakröfur aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að forsendur gagnstefnanda við einkunnagjöf séu óskýrar og líkur séu til þess að hann hafi gert fleiri villur við einkunnagjöfina en aðalstefnandi hafi komið auga á. Ganga má út frá því að við skoðun á mati á tilboðum í jafn flóknu og viðamiklu útboði megi ávallt finna umdeilanlegar forsendur fyrir einstökum þáttum matsins en hér að framan hefur einmitt verið fjallað um og komist að niðurstöðu um slík álitaefni í sambandi við umrætt útboð. Aðalstefnandi telur sumar meðaleinkunnir annað hvort reiknaðar út frá mismunandi vægi eða hreinlega rangt reiknaðar og tekur sem dæmi um það einkunnagjöf fjárhagshóps í síðari matshluta fyrir uppsetningu stofnskrár. Fyrir liggur að einn vinnuhópanna skoðaði verkferla sem lutu að launakerfi og annar vinnuhópur skoðaði verkferla sem lutu að fjárhagskerfi. Báðir hóparnir virðast þó hafa fjallað um uppsetningu stofnskráa, sem var einn þessara verkferla. Svo virðist sem þessir tveir hópar hafi gefið þeim sex áhersluatriðum sem lögð voru til grundvallar við mat á einstökum ferlum mismunandi vægi. Annar hópurinn gaf fyrstu tveimur áhersluatriðunum 30% vægi hvoru en hinum fjórum 10% hverju. Hinn hópurinn gaf öllum áhersluatriðum jafnt vægi. Meðaltal var síðan tekið af einkunnum fyrir þann feril sem báðir undirhópar mátu. Þótt ljóst sé að umrætt vinnulag hafi ekki verið samræmt og niðurstaðan þannig fremur ógagnsæ og ruglingsleg þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á að útreikningar hafi verið beinlínis rangir. Ekkert bendir heldur til annars en að sömu aðferð hafi verið beitt við mat á báðum tilboðunum. Með hliðsjón af framangreindu, því að um var að ræða einkunnagjöf í síðari matshluta, sem samkvæmt því sem áður er rakið í dómnum var aðeins notuð til að staðfesta þá niðurstöðu sem fékkst úr mun nákvæmari einkunnagjöf í fyrri matshlutanum þykir umrætt vinnulag ekki fela í sér annmarka á framkvæmd útboðsins sem telja megi réttarbrot gagnvart aðalstefnanda. Umrætt vinnulag þykir heldur ekki gefa ástæðu til að ætla að villur hafi verið í einkunnagjöfinni. Dómurinn getur ekki fjallað um aðra meinta annmarka á framkvæmd útboðsins en aðalstefnandi hefur beinlínis bent á og er þegar af þeirri ástæðu útilokað að fjalla frekar um síðastgreinda málsástæðu aðalstefnanda sem hann hefur ekki fært frekari rök fyrir. Framangreindri málsástæðu um villur í einkunnagjöf er vísað á bug af hálfu gagnstefnanda og verður henni hafnað sem ósannaðri. Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram að brotið hafi verið gegn rétti hans til upplýsinga samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og andmælarétti hans samkvæmt 15. gr. sömu laga með því að honum hafi ítrekað verið neitað um aðgang að nauðsynlegum gögnum og upplýsingum sem varða útboðið. Hann hafi fengið gögn og upplýsingar seint og aðeins að takmörkuðu leyti. Þessi tregða hafi leitt til þess að honum hafi ekki gefist ráðrúm til þess að láta stöðva samningsgerð við réttargæslustefnda á grundvelli 80. gr. laga nr. 94/2001 en því úrræði verði ekki beitt eftir að samningur hafi verið gerður. Óumdeilt er að ákvörðun gagnstefnanda, um að ganga til viðræðna við réttargæslustefnda, var tilkynnt aðalstefnanda með bréfi dagsettu 22. júní 2001. Í bréfinu var óskað eftir að aðalstefnandi framlengdi gildistíma tilboðs síns til 25. ágúst 2001. Í bréfinu var gerð grein fyrir því að í verðsamanburði hefði komið fram verulegur munur réttargæslu­stefnda í hag. Í bréfi aðalstefnanda til Ríkiskaupa, dagsettu 27. júní 2001, var gildistími tilboðsins framlengdur og jafnframt óskað eftir frekari forsendum og ítarlegri röksemdafærslu fyrir niðurstöðu Ríkiskaupa. Í öðru bréfi aðalstefnanda til Ríkiskaupa dagsettu sama dag var ennfremur óskað eftir afriti af niðurstöðum allra vinnuhópa í verkþætti 2 í umræddu útboði um mat á báðuð bjóðendum. Einnig var óskað eftir afriti af tilboði réttargæslustefnda. Í svarbréfi Ríkiskaupa, dagsettu 6. júlí 2001, var framangreindum beiðnum hafnað. Beiðni um afhendingu gagna frá vinnuhópum var hafnað á þeirri forsendu að um væri að ræða vinnuskjöl stjórnvalds til eigin afnota sem væru undanþegin upplýsingarétti samkvæmt 3. tl. 4. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Beiðni um afhendingu á afriti af tilboði réttargæslustefnda var hafnað með þeim rökum að í tilboðinu væri að finna upplýsingar sem féllu undir 5. gr. upplýsingalaga um mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja eða annarra lögaðila sem óheimilt væri að veita almenningi aðgang að. Þá var talið að með vísan til 53. gr. laga nr. 94/2001 ætti aðalstefnandi ekki rétt á að honum væri skýrt frá ástæðum þess að tilboði hans hafi ekki verið tekið fyrr en niðurstaða lægi fyrir í útboðinu. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda, dagsettu 24. júlí 2001, var Ríkiskaupum tilkynnt að höfnun á afhendingu gagna yrði kærð til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál en jafnframt voru fyrri kröfur ítrekaðar. Með bréfi sama lögmanns til Ríkiskaupa, dagsettu 25. júlí 2001, var óskað eftir öllum vinnuskjölum sem hefðu að geyma endanlega ákvörðun í málinu og afriti af endanlegum samningi á grundvelli útboðsins. Framangreindar kröfur um afhendingu gagna og rökstuðnings voru hafðar uppi gagnvart fjármálaráðuneyti með bréfi dagsettu 25. júlí 2001. Höfnun á afhendingu gagna var kærð til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál 27. júlí 2001. Með úrskurði nefndarinnar, dagsettum 31. ágúst 2001, var kröfum aðalstefnanda um afhendingu gagna hafnað á þeim grundvelli að niðurstöður vinnuhópa í síðari matshluta hefðu ekki að geyma staðreyndir sem ekki kæmu fram í gögnum sem kærandi hefði þegar undir höndum og að tilboðsgögn réttargæslustefnda hefðu í heild sinni að geyma upplýsingar um mikilvæga viðskiptahagsmuni réttargæslustefnda sem sanngjarnt væri og eðlilegt að leynt færi, jafnvel þótt í hlut ætti aðili máls. Aðalstefnandi kærði til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál 18. september 2001 synjun Ríkiskaupa á afhendingu samnings við réttargæslustefnda frá 17. júlí 2001. Í úrskurði nefndarinnar 25. október 2001 var komist að þeirri niðurstöðu að Ríkiskaupum bæri að veita aðal­stefnanda aðgang að samninginum að undanskilinni 3. gr. sem fjallaði um kaup og við­hald á notendaleyfum ofl. en hún var talin hafa að geyma mikilvæga fjárhags- og viðskipta­hagsmuni í skilningi 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Staðfest var synjun Ríkiskaupa á að veita aðgang að viðaukum samningsins og talið að þeir hefðu að geyma upplýsingar sem undan­þegnar væru upplýsingaskyldu samkvæmt 5. gr. og 3. tl. 6. gr. laganna. Dómurinn fellst á þau sjónarmið sem framangreindir úrskurðir voru reistir á. Ljóst þykir að gagnstefnandi hafði af því ríka hagsmuni að nýta sér heimildir í upplýsingalögum til þess að komast hjá því að afhenda gögn sem gátu skaðað stöðu hans á útboðsmarkaði, t.d. tilboðsgögn annarra bjóðenda en aðalstefnanda. Var gagnstefnanda því rétt að láta á það reyna hvort honum væri skylt að afhenda þau gögn sem aðalstefnandi falaðist eftir en strax í upphafi lá fyrir að aðalstefnandi myndi láta reyna á skyldu gagnstefnanda til afhendingar gagna fyrir Úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Þótt nefndin kæmist að þeirri niðurstöðu að Ríkiskaupum bæri að veita aðalstefnanda aðgang að meginmáli framangreinds samnings þykir niðurstaða nefndarinnar bera með sér að sú skylda hafi ekki verið talin augljós og óumdeilanleg. Svo sem að framan er rakið var aðalstefnanda nokkur vandi á höndum við öflun upplýsinga til að byggja á málatilbúnað sinn gagnvart gagnstefnanda í viðleitni sinn til að stöðva samningsgerð hans við réttargæslustefnda. Engu að síður átti hann þess kost að láta reyna á hvort framkvæmd útboðsins hefði verið með lögmætum hætt strax eftir að ákvörðun gagnstefnanda um að ganga til samninga við réttargæslustefnda lá fyrir og eftir atvikum að freysta þess þá að stöðva samningsgerðina. Ætla verður að Kærunefnd útboðsmála hefði þá getað aflað þeirra gagna frá gagnstefnanda sem aðalstefnandi hafði ekki fullan aðgang að. Samkvæmt framansögðu þykir aðalstefnandi ekki hafa rennt nægum stoðum undir þá málsástæðu sína að gagnstefnandi hafi brotið á honum upplýsinga- og andmælarétt, enda þykja þau gögn sem aðalstefnanda var synjað um aðgang að falla undir 17. gr. stjórnsýslulaga sem heimilar takmörkun á upplýsingarétti vegna mun ríkari almanna- eða einkahagsmuna, sbr. hér 5. og 3. tl. 6. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Með vísan til alls framangreinds þykir gagnstefnandi ekki hafa með ólögmætum eða saknæmum hætti staðið því í vegi að aðalstefnandi fengi aðgang að gögnum sem hann átti rétt á að fá varðandi tilboð annarra bjóðenda eða mat á tilboðum. Þá þykir gagnstefnandi samkvæmt framansögðu heldur ekki bera ábyrgð á því að aðalstefnandi gerði ekki reka að því að stöðva samningsgerð við réttargæslustefnda. Aðalstefnandi heldur því loks fram að þeir Stefán Kjærnested og Þorsteinn Garðarsson, sem báðir hafi gegnt lykilhlutverki við ákvarðanatöku af hálfu gagnstefnanda varðandi útboðið, hafi verið vanhæfir til að starfa að því þar sem þeir hafi verið fyrrverandi starfsmenn réttargæslustefnda Skýrr hf. Fyrir liggur að Stefán Kjærnested, varafjársýslustjóri, áður vararíkisféhirðir, var starfsmaður Skýrr hf. til ársins 1999 en fyrirtækið var gert að hlutafélagi árið 1996. Stefán var verkefnastjóri af hálfu gagnstefnanda við undirbúning umrædds útboðs, tók þátt í að skipuleggja greiningarvinnu í fyrri og síðari hluta matsferlisins, tók þátt í störfum margra vinnuhópa og átti sæti í stýrinefnd vegna útboðsins. Þorsteinn Garðarsson var yfirmaður hugbúnaðardeildar Skýrr hf. um árabil en lét af störfum þar í ágúst 1997. Hann var einn þriggja manna í vinnuhópi sem hafði það verkefni að meta eignarhaldskostnað í síðari hluta matsferlisins. Hlutafélagið Skýrr hóf rekstur 1. janúar 1996, en tók þá yfir alla starfsemi sameignar­félagsins Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar. Vorið 1997 seldu íslenska ríkið, Reykjavíkurborg og Rafmagnsveita Reykjavíkur 51% af eignarhluta sínum í félaginu og á árinu 1998 seldu þessir sömu aðilar eftirstöðvar hlutabréfaeignar sinnar. Aðalstefnandi vísar í þessu sambandi eingöngu til 6. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga og telur að þátttaka þeirra í framkvæmd útboðsins hafi verið óheppileg og til þess fallin að vekja tortryggni aðalstefnanda. Þá telur aðalstefnandi að aðild þeirra að matinu renni stoðum undir það álit hans að gagnstefnandi hafi ekki gætt óhlutdrægni og jafnræðis við ákvörðunartökuna og hún hafi því verið ólögmæt. Í 3. mgr. 6. gr. stjórnsýslulaga segir að starfsmaður eða nefndarmaður sé vanhæfur ef að öðru leyti eru fyrir hendi aðstæður sem séu fallnar til að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu. Þegar umrætt mat á tilboðum fór fram voru liðin tæp tvö ár frá því að Stefán Kjærnested lét af störfum hjá Skýrr hf. og fjögur á frá því að Þorsteinn Garðarsson lét af störfum hjá félaginu. Því hefur ekki verið haldið fram að umræddir starfsmenn séu hluthafar í Skýrr og ekki hefur verið bent á nein tiltekin hagsmunatengsl eða tengsl við tiltekna starfsmenn Skýrr. Af hálfu aðalstefnanda hefur því ekki verið neitað að starfsmenn hans hafi haft vitneskju um störf Stefáns að framkvæmd útboðsins en hann var sem fyrr segir varafjársýslustjóri á þeim tíma. Þrátt fyrir þetta gerði aðalstefnandi ekki athugasemdir við störf hans fyrr en löngu eftir að störfum hans að útboðinu var lokið. Fyrri störf starfsmanns sem fer með stjórnsýslu í þágu stjórnvalds eru almennt ekki til þess fallin ein og sér að valda vanhæfi ef þau tengjast ekki því málefni sem um er að ræða. Þótt báðir framangreindra manna hafi til skamms tíma gegnt yfirmannastöðum hjá Skýrr var sá tími sem leið frá starfslokum þeirra og þar til þeir tóku þátt í vinnu við framkvæmd umrædds útboðs svo langur að umrætt útboð var ekki komið á dagskrá og ætla má að tengsl þeirra við fyrirtækið hafi algerlega verið rofin. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að þeir hafi ennþá verið í nánum tengslum við fyrrverandi samstarfsmenn. Samkvæmt framansögðu er ekkert fram komið í málinu sem gefur tilefni til að ætla að aðalstefnandi hafi með réttu mátt draga óhlutdrægni umræddra manna í efa. IV.3 Niðurstaða um einstaka kröfur málsaðila Dómurinn hefur sem fyrr segir komist að þeirri niðurstöðu að fella beri úrskurð kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 úr gildi vegna þess að nefndin tilkynnti réttargæslustefnda, Skýrr hf., ekki um fram komna kæru og gaf fyrirtækinu ekki kost á að tjá sig um efni hennar, þótt líta bæri á fyrirtækið sem aðila að málinu fyrir nefndinni frá upphafi. Þessi galli á málsmeðferðinni telst vera brot gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 14. gr. sömu laga og 1. mgr. 79. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup en hann var til þess fallinn að hafa veruleg áhrif á alla meðferð málsins fyrir kærunefnd útboðsmála og jafnframt á niðurstöðu málsins. Þykir því ekki ástæða til að fjalla í þessu samhengi um aðrar málsástæður gagnstefnanda sem lúta að því að úrskurður nefndarinnar hafi verið haldinn margvíslegum formlegum og efnislegum annmörkum. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að stefnandi geti grundvallað aðalkröfu sína á bótareglu 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 geti en í ákvæðinu er sem fyrr segir vísað til þess að um skaðabætur fari að öðru leyti en því sem mælt er fyrir um í 1. mgr. greinarinnar að almennum reglum. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi því sem varð að umræddum lögum segir, að 1. mgr. komi ekki í veg fyrir að bjóðandi geti krafist bóta sem miða að því að hann verði eins settur og ef samningur hefði verið gerður við hann. Með öðrum orðum væri um eins konar efndabætur að ræða þótt samningur hefði aldrei verið gerður og komi hér einkum til skoðunar tjón bjóðanda vegna missis hagnaðar. Í greinargerðinni kemur ennfremur fram að bjóðandi þurfi að færa sönnur á tjón sitt eftir almennum reglum en í því felist að hann þurfi að sýna fram á að samið hefði verið við hann ef ekki hefði komið til saknæmgt réttarbrot kaupanda. Í því felist ekki aðeins sú krafa að bjóðandi færi sönnur fyrir því að tilboð hans hafi verið hagkvæmast heldur einnig að kaupandi hefði ekki hafnað öllum framkomnum tilboðum. Hér að framan hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að um ákvæði um opið útboð í 13. gr. laga nr. 65/1993 taki alfarið til útboðsins en samkvæmt því er kaupanda heimilt að taka hvaða tilboði sem er eða hafna þeim öllum. Þar sem 14. gr. laganna tekur ekki til útboðsins þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á að á gagnstefnanda hafi hvílt lagaskylda til að taka tilboði hans þótt það hefði verið metið hagstæðast. Aðalstefnandi hefur haldið því fram að gagnstefnandi hefði örugglega tekið tilboði hans ef það hefði verið metið hagstæðast, eins og verið hefði ef réttilega hefði verið staðið að málum. Þessari fullyrðingu hefur verið mótmælt af hálfu gagnstefnenda og bent á hversu há tilboðsfjárhæð aðalstefnanda hafi verið. Fyrir liggur að mikil ánægja var af hálfu gagnstefnanda með gæði þeirra lausna sem aðalstefnandi bauð upp á í útboðinu en verðþátturinn þótti hins vegar óhagstæður. Gunnar H. Hall, formaður stýrinefndarinnar, bar fyrir dómi að aðalstefnandi hefði verið valinn ef fyrirtækið hefði komið betur út úr öllum matsþáttum. Jóhann Gunnarsson stýrinefndarmaður bar fyrir dómi að tilboði aðalstefnanda hefði væntanlega verið tekið ef fyrirtækið hefði fengið betri heildareinkunn. Gunnar Björnsson stýrinefndarmaður bar hins vegar fyrir dómi að tilboðið hefði verið opið tilboð fremur en lokað og alveg hefði verið opið hvort samið hefði verið við aðalstefnanda ef fyrirtækið hefði fengið betri heildareinkunn eða efnt til nýs útboðs. Fyrir liggur að hlutverk umræddrar stýrinefndar var að leggja heildarmat á tilboð og gera tillögu um hver yrði valinn sem samningsaðili. Fjármálaráðherra tók hins vegar ákvörðun um hvort farið yrði að tillögu stýrinefndarinnar eða öllum tilboðum hafnað og verkið þá annað hvort boðið út að nýju eða hætt við það. Sem fyrr segir var það niðurstaða mats sérstaks vinnuhóps gagnstefnanda að eignar­haldskostnaður tilboðs aðalstefnanda væri 427 milljónum króna, eða 31,5%, hærri en réttar­gæslustefnanda og gerði stýrihópurinn þessa niðurstöðu að sinni. Enda þótt dómurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að verð fyrir kennslu hafi átt að taka út við samanburð á eignarhaldskostnaði stendur eftir 362 milljóna munur á eignarhaldskostnaði tilboðanna. Svo sem að framan er rakið var framkvæmd umrædds útboðs ekki með öllu gallalaus að öðru leyti. Betur hefði þannig farið á að vægi einstakra matsþátta hefði verið skilgreint fyrr í matsferlinum og fyrirfram hefði verið ákveðið hvernig mat og einkunnir í síðari mats­hlutanum kæmi inn í heildarmat á tilboðum. Betur hefði einnig farið á að einkunnir væri samræmdar þannig að hærri einkunn fyrir alla matsþætti hefði í öllum tilvikum verið hækkuð í 10,0 og sú lægri hlutfallslega til samræmis en einkunnir fyrir gæði lausna skáru sig úr að þessu leyti. Loks hefðu forsendur útreikninga vinnuhópa að ósekju mátt vera skýrari og eins rökstuðningur stýrinefndarinnar. Framangreind mistök varðandi mat á vægi kennslu og þjálfunar í einkunn fyrir gæði lausna og aðrir framangreindir annmarkar á framkvæmd útboðsins og samanburð á tilboðum þykja svo óverulegir að þeir hver um sig eða samanlagðir voru ekki til þess fallnir að hafa áhrif á niðurstöðu stýrinefndarinnar um hvaða tilboð væri hagstæðast tilboðið og þar með á tillögu að því við hvern yrði gengið til samninga um innleiðingu umræddra hugbúnaðarkerfa eða á ákvörðun um endanlegt val á samningsaðila. Í því sambandi verður að hafa í huga að verulegur munur var á tilboðsfjárhæðum og eignarhaldskostnaði tilboða aðalstefnanda og réttargæslustefnda og skapaði sá munur breitt bil í einkunnagjöf milli þessara keppinauta. Aðalstefnandi hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að tilboð hans hefði verið metið sem hagstæðasta tilboðið ef óaðfinnanlega hefði verið staðið að framkvæmd útboðsins í samræmi við niðurstöður dómsins. Vegna þess að um opið útboð var að ræða og þess hversu há tilboðsfjárhæð hans var þykir honum heldur ekki hafa tekist að sýna fram á að fjármálaráðherra hefði ákveðið að ganga til samninga við hann þótt tilboð hans hefði verið metið hagstæðara en keppinautarins. Samkvæmt framansögðu þykja ekki skilyrði fyrir hendi til að taka til greina aðalkröfu aðalstefnanda um viðurkenningu á rétti til bóta fyrir missi hagnaðar og ber að sýkna gagnstefnanda af þeirri kröfu. Krafa aðalstefnanda um viðurkenningu á skyldu til greiðslu bóta vegna kostnaðar við undirbúning tilboðs og þátttöku í fyrri hluta matsferlisins verður sem fyrr segir grundvölluð á bótareglu 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Í athugasemd við 1. mgr. 84. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem varð að umræddum lögum sagði að í ákvæðinu væri sett fram sú almenna regla að kaupanda beri að greiða bjóðanda kostnað sem leitt hafi af þátttöku hans í útboði, nema sýnt væri fram á að réttarbrot hans hafi ekki haft þýðingu fyrir niðurstöðu útboðsins. Mat á tilboðum í umræddu útboði þykir hafa verið háð nokkrum annmörkum sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan. Af þessum annmörkum þykir þó aðeins vanræksla á að gefa einkunn fyrir gæði kennslu og þjálfunar, sem hluta af einkunn fyrir gæði lausna, fela í sér réttarbrot gagnvart aðalstefnanda. Samkvæmt framansögðu á aðalstefnandi aðeins rétt á bótum á grundvelli 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 ef gagnstefnanda tekst ekki að sýna fram á þetta réttarbrot hafi valdið því að aðalstefnandi var ekki valinn sem samningsaðili. Með vísan til sömu raka og að framan greinir telur dómurinn að gagnstefnandi hafi sýnt fram á með óyggjandi hætti að vegna þess hversu mikill munur var á fjárhæð tilboðanna sé langur vegur frá því að aðalstefnandi hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valinn sem samningsaðili þótt umræddur annmarki hefði ekki verið á framkvæmd útboðsins. Ber því einnig að að sýkna gagnstefnanda af þeim hluta varakröfu aðalstefnanda sem lýtur að viðurkenningu á skyldu gagnstefnanda til greiðslu bóta vegna kostnaðar aðalstefnanda við undirbúning tilboðs og þátttöku í útboði. Með vísan til þess að úrskurður Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 er ómerktur með dómi þessum og réttargæslustefndi hefur ekki fulla aðild að máli þessu þykir verða að vísa frá dómi án kröfu varakröfu aðalstefnanda um efnislega staðfestingu á þeirri niðurstöðu nefndarinnar að lagt verði fyrir gagnstefnanda að bjóða út gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi sín, sem vísað var til í 14. gr. samnings hans og réttargæslustefnda frá 17. júlí 2001. Af þeirri niðurstöðu dómsins, að úrskurður kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 er ómerktur, leiðir að sýkna ber gagnstefnanda af kröfu aðalstefnanda um greiðslu 600.000 króna kærumálskostnaðar sem nefndin úrskurðaði um. Mál þetta er að stærstum hluta grundvallað á úrskurði Kærunefndar útboðsmála sem samkvæmt framansögðu hefur verið felldur úr gildi vegna annmarka á málsmeðferð nefndarinnar. Nefndin starfar á kostnað og ábyrgð gagnstefnanda. Má því fallast á þá málsástæðu aðalstefnanda að óeðlilegt sé og ósanngjarnt að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað í máli þessu. Af hálfu réttargæslustefnda hefur ekki verið gerð krafa um málskostnað. Með vísan til framangreinds þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Af hálfu aðalstefnanda flutti mál þetta Tómas Jónsson hrl., af hálfu gagnstefnanda Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. og af hálfu réttargæslustefnda Ragnar H. Hall hrl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómendunum Allani Vagni Magnússyni og Daða Erni Jónssyni tölvunarfræðingi. D ó m s o r ð Felldur er úr gildi úrskurður Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 í kærumáli aðalstefnanda, Nýherja hf. gegn Ríkiskaupum. Gagnstefnandi, íslenska ríkið, er sýknað af aðalkröfu aðalstefnanda, Nýherja hf. Gagnstefnandi er sýknað af varakröfu aðalstefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu vegna kostnaðar við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Gagstefnandi er sýknað af kröfu aðalstefnanda um staðfestingu á niðurstöðu Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001 um að gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 600.000 krónur í kærumálskostnað, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 17. janúar 2002 til greiðsludags. Vísað er frá dómi án kröfu varakröfu aðalstefnanda um staðfestingu á þeirri niðurstöðu Kærunefndar útboðsmála frá 17. desember 2001, að lagt verði fyrir gagnstefnanda að bjóða út gerð þjónustusamnings um hugbúnaðarkerfi gagnstefnanda sem vísað er til í 14. gr. þjónustusamnings gagnstefnanda og réttargæslustefnda, Skýrr hf., frá 17. júlí 2001. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 257/2001
Fjöleignarhús Grennd Skaðabótamál
K og E, sem áttu 76% fasteignar, kröfðust bóta úr hendi B, sem átti 24% eignarinnar, fyrir fjártjón og miska er hann hefði valdið þeim með því að fella tré á lóðinni. Eins og atvikum var háttað áttu ákvæði 37. gr. og 38. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ekki við og var því talið að B hefði verið óheimilt að fella umrædd tré án samráðs við K og E. Með því að K og E höfðu ekki sýnt fram á að B hefði valdið þeim tjóni með aðgerðum sínum, hvorki fjárhagslegu né ófjár­hags­legu, var B sýknaður af kröfum þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2001. Þau krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 673.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. október 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný gögn. Meðal þeirra er matsbeiðni áfrýjenda 3. júlí 2001 til Héraðsdóms Reykjavíkur en með henni fóru þau þess á leit að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta fjárhagslegt tjón þeirra sem leitt hafi af þeirri háttsemi stefnda að fella trjágróður, nánar tiltekið tvö álmtré, tvær sýrenur og eitt lerkitré, í sameiginlegum garði málsaðila. Skyldi matið miðað við kostnað þess að afla og gróðursetja nýjar plöntur í stað þeirra sem felldar voru. Í niðurstöðu matsgerðar hins dómkvadda matsmanns 27. október 2001 kemur fram að frá faglegu sjónarmiði skrúðgarðyrkju hafi grisjun á lóð málsaðila verið eðlileg og sjálfsögð. Um mat á fjárhagslegu tjóni segir að það hafi verið lítið sem ekkert „en tilfinningalegt tjón þeirra sem plöntuðu út og hlúðu að plöntunum fyrstu árin hafi væntanlega orðið eitthvað“. Með bréfi 2. nóvember sama árs sendu áfrýjendur Héraðsdómi Reykjavíkur beiðni um skipun nýs matsmanns, þar sem matsmaðurinn hafi ekki fjallað í matsgerð sinni um það sem honum hafi verið falið að meta. Stefndi mótmælti því að dómkvaddur yrði nýr matsmaður á grundvelli sömu matsbeiðni að því er séð yrði eingöngu vegna þess að matsbeiðendur væru óánægðir með niðurstöðu matsmannsins. Benti stefndi jafnframt á að áfrýjendum hefði verið rétt með vísan til 65. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að óska þess að matsmaðurinn kæmi fyrir dóm og gæfi skýringar á matinu eða biðja um yfirmat samkvæmt 64. gr. sömu laga. Í þinghaldi 30. nóvember 2001 var beiðni áfrýjenda um dómkvaðningu matsmannsins tekin fyrir og voru málsaðilar sammála um að leggja ágreining sinn um dómkvaðninguna í úrskurð dómsins. Með úrskurði 11. janúar 2002 var á það fallist að matsmaður hafi ekki metið það sem honum bar að meta samkvæmt dómkvaðingu sinni og var honum gert með vísan til 66. gr. laga nr. 91/1991 að framkvæma umbeðið kostnaðarmat. Matsmaðurinn boðaði áfrýjendur til matsfundar með bréfi 26. febrúar sama árs, en með símbréfi daginn eftir svöruðu áfrýjendur þeirri boðun á þann veg að matsfundurinn yrði ekki haldinn þar sem þau teldu matsmanninn alls ófæran til starfans og þau hefðu að auki óskað þess að nýr matsmaður yrði tilnefndur. Fram er komið að hinn dómkvaddi matsmaður hafi lokið mati sínu um fjárhagslegt tjón og sent það héraðsdómara. Áfrýjendur hafa hins vegar ekki viljað taka við matinu og hafa því ekki lagt það fram við meðferð málsins í Hæstarétti. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Kristján Guðmundsson og Elín Finnbogadóttir, greiði óskipt stefnda, Baldvini Atlasyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 16. mars s.l., er höfðað með stefnu birtri 27. október s.l. Stefnendur eru Kristján Guðmundsson, kt. 220934-2769 og Elín Finnbogadóttir, kt. 211128-4109, bæði til heimilis að Rauðagerði 39, Reykjavík. Stefndi er Baldvin Atlason, kt. 080645-3849, til heimilis að Rauðagerði 39, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær í fyrsta lagi að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaða­bóta að fjárhæð kr. 173.000 ásamt dráttarvöxtum frá 31. október 2000 til greiðslu­dags. Í öðru lagi að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta vegna miska og ófjár­hagslegs tjóns að fjárhæð kr. 500.000 ásamt dráttarvöxtum frá 31. október 2000 til greiðsludags. Í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að þola enduröflun og gróð­ur­setningu trjáa í sameiginlegum garði aðila á þeim stöðum þar sem stefndi felldi tré. Þá krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og þau verði jafnframt dæmd til að greiða honum málskostnað að mati dómsins að við­bætt­um virðisaukaskatti. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnendur og stefndi eru sameigendur að húsinu nr. 39 við Rauða­gerði hér í borg. Samkvæmt eignaskiptasamningi eru stefnendur eigendur íbúð­ar á efri hæð hússins auk hluta kjallara og öðru fylgifé, þ.m.t. hlutfallsleg eign í lóð og er eignarhluti þeirra samkvæmt eignaskiptasamningi talinn vera 76%. Stefndi hefur frá árinu 1991 verið eigandi íbúðar á neðri hæð hússins auk hlutfallslegrar eignar í lóð og er eignarhluti hans 24%. Fasteign aðila fellur því undir ákvæði 1. mgr. 67. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og er því ekki skipuð sérstök stjórn í húsfélagi húss­ins. Stefnendur halda því fram að þau hafi annast nauðsynlega þætti í rekstri hússins og haldið húsfundi lögum samkvæmt. Stefndi, sem er menntaður garðyrkjumaður, heldur því fram að hann hafi fyrstu árin eftir að hann keypti íbúð sína reynt að fá stefnendur til samvinnu um viðhald garðs­ins. Stefnendur halda því hins vegar fram að stefndi hafi ekki mætt til húsfunda til viðræðna eða samráðs um skipulag gróðurs á lóðinni. Virðist vera grund­vall­ar­ágrein­ingur milli aðila um viðhald og útlit garða og heldur stefndi því fram að stefn­endur séu þeirrar skoðunar að því meira sem garðurinn líkist ófærum frumskógi þeim mun betri og fallegri sé hann. Stefndi segist hafa látið þar við sitja í fyrstu en þegar þannig hafi verið komið að birtu naut ekki í íbúð hans, auk þess sem kvartanir bárust frá nágrönnum að hans sögn vegna gróðurflækju á lóðamörkum, segist hann hafa gripið til þess ráð að klippa runna og fjarlægja tré sem hann taldi augljóslega ofaukið í garð­inum. Er óumdeilt að þessar aðgerðir stefnda voru án samráðs við stefnendur. Stefnendur segja stefnda hafa fellt ekki færri en fimm tré á lóðinni auk þess að raska ítrekað gróðri þar með afgerandi hætti. Stefndi hafi fellt um fjögurra metra hátt álm­tré við vesturenda hússins 16. mars 1998. Þremur dögum síðar hafi hann klippt 30-40 cm af Alaskavíði við vesturenda hússins og tæpri viku síðar hafi hann enn klippt af Alaskavíði við vestur- norður- og austurenda hússins. Samdægurs hafi stefndi fellt annað um fjögurra metra hátt álmtré við vesturenda hússins og tvo um það bil tveggja metra háa sírennurunna, sem stóðu við austurhlið hússins. Þá hafi stefndi 20. desember sama ár klippt gróna grein af álmtré og kastað henni upp á svalir stefn­enda og 8. mars 1999 hafi stefndi klippt trjágróður umhverfis húsið. Loks hafi stefndi fellt um sjö og hálfs metra hátt lerkitré í byrjun júnímánaðar 2000. Stefnendur kærðu háttsemi stefnda ítrekað til lögreglu en með bréfi lög­reglu­stjór­ans í Reykjavík dagsettu 5. janúar 1999 var kæru þeirra vísað frá embættinu og rann­sókn málsins hætt með vísan til 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991. Stefnendur óskuðu eftir áliti kærunefndar fjöleignarhúsamála um ágreining aðila og í áliti hennar dagsettu 7. janúar 2000 segir að stefnda hafi verið óheimilt að fella tré á lóð hússins án samþykkis stefnenda. Þá telur kærunefndin að minniháttar venju­bund­in verkefni við hirðingu garðsins, svo sem að slá grasið, tína illgresi, snyrta/­klippa gróður og önnur þrif á lóð, séu báðum aðilum heimil án þess að haldinn sé hús­fundur um málið eða aflað sérstaks samþykkis sameigenda. Í máli þessu hefur ekki verið aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna en Kristinn H. Þorsteinsson, garðyrkjufræðingur, hefur að ósk stefnenda skoðað garðinn eftir aðgerðir stefnda. Í umsögn Kristins dagsettri 14. apríl 1998 segir að við skoðun 29. mars sama ár hafi komið í ljós að í garðinum séu margar tegundir trjáa og runna og hafi gróðurinn nýlega verið klipptur og tré felld. Að mati Kristins hafi sá sem verkið vann haft mjög takmarkaða þekkingu á þeirri vinnu. Taldi Kristinn um verulegt tjón að ræða þar sem skorinn hafi verið niður vöxtur trjáa og runna sem taki mörg ár og ára­tugi að rækta og hafi ásýnd garðsins breyst. Kristinn ítrekar þessa afstöðu sína í um­sögn dagsettri 8. júlí 2000. Segir í umsögn hans m.a. að þær trjátegundir sem fjar­lægðar hafi verið séu ekki fáanlegar á markaði í þeirri stærð sem þær voru og þá verði gróð­ursetning á ný ekki framkvæmd án þess að garðurinn verði fyrir miklum skemmd­um. Lögð hefur verið fram í málinu sameiginleg umsögn skrúðgarðyrkjumeistarans Einars Þorgeirssonar og garðyrkjufræðinganna Heiðrúnar Guðmundsdóttur og Heimis B. Janusarsonar dagsett 7. júní 1999, en stefndi aflaði þessarar umsagnar. Er það nið­ur­staða þeirra eftir skoðun á garðinum og mati á aðgerðum stefnda að um sé að ræða fallegan, vel skipulagðan og snyrtilegan gróinn garð, sem þyrfti að fá heimsókn garð­yrkju­manns, sem gæti grisjað og klippt af fagmennsku og ákveðni. Málsástæður og lagarök. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið tjóni á óskiptri sameign aðila. Sé tjónið bótaskylt í heild á grundvelli mats Kristins H. Þorsteinssonar og skipti í því sambandi engu hlutdeild aðila í fasteigninni. Tjónið verði ekki bætt nema í einni heild og sé að öllu leyti á ábyrgð stefnda. Stefn­endur byggja á því að stefndi hafi með athöfnum sínum brotið gegn lögvörðum hags­mun­um stefnenda, sem meðal annars njóti verndar stjórnarskrárinnar, einkum 71. og 72. gr. Hafi stefndi með broti sínu valdið stefnendum bæði fjárhagslegu og ófjárhags­legu tjóni sem sé bótaskylt að lögum. Stefnendur byggja einnig á því að stefndi hafi með athöfnum sínum brotið gegn ákvæð­um laga nr. 26/1994, einkum ákvæðum 1. og 2. mgr. 36. gr. og 39. gr. sbr. 41. gr. laganna. Með brotum á nábýlisrétti stefnenda hafi stefndi sannanlega valdið tjóni á óskiptri sameign aðila og beri hann fulla bótaábyrgð á því. Stefnendur telja engu skipta hvaða skoðun stefndi hafi á gróðurfari á lóðinni eða nauð­syn þess að fella þar tré. Hafi stefndi talið það nauðsynlegt hafi honum láðst að sýna fram á það eða leita nauðsynlegra heimilda til slíkra breytinga. Stefnendur byggja kröfur sínar einnig á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um dráttarvexti er reist á lögum nr. 25/1987 og krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá er krafa um virðisaukaskatt reist á lögum nr. 50/1988. Stefnendur reisa kröfur sínar á mati Kristins H. Þorsteinssonar og sundurliða bóta­kröfur sínar þannig að tjón vegna sjö og hálfs metra lerkitrés sé kr. 12.000, tjón vegna tveggja sírennurunna kr. 38.600, tjón vegna tveggja álmtrjáa kr. 58.000 og vinna við útskipti, efni og fleira sé kr. 64.400, eða samtals kr. 173.000 og telja stefn­endur þar um enduröflunarverðmæti að ræða. Krafa um bætur fyrir miska og ófjár­hags­legt tjón er þannig rökstudd að athafnir stefnda hafi valdið stefnendum um­tals­verðri röskun og tilfinningalegu tjóni auk þess að fyrir liggi að tjón stefnenda verði aldrei metið fullkomlega til fjár. Stefnendur hafi eytt miklum hluta ævi sinnar í upp­bygg­ingu þess gróðurs sem stefndi hafi skemmt og fjarlægt og hafi stefndi með ólög­mætri meingerð valdið ófjárhagslegu tjóni sem bótaskylt sé að lögum. Stefnendur rökstyðja kröfu sína um enduröflun og gróðursetningu trjáa á því að þeim sé nauðsynlegt að afla aðfararhæfs dóms um endurbætur svo stefndi geti ekki staðið í vegi fyrir framkvæmdum og endurbótum á lóðinni. Stefndi byggir á því að hann hafi ekki valdið stefnendum neinu tjóni. Þvert á móti hafi umhyggja hans fyrir gróðri á lóðinni leitt til verðmætaaukningar á fast­eign­inni. Stefndi mótmælir verðmati Kristins H. Þorsteinssonar og telur mat hans byggt á röng­um upplýsingum. Þá mótmælir stefndi því að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni þótt fjarlægja hafi þurft trjáplöntur í sameiginlegum garði aðila, en um sé að ræða eðli­lega og venjulega umhirðu garðsins. Hvorki liggi fyrir mat á verðmæti fasteignar stefn­enda áður en stefndi hafi snyrt garðinn né eftir aðgerðir hans. Stefndi fullyrðir að eftir að garðurinn var snyrtur sé eignin verðmeiri og seljanlegri en áður. Þá sé ekki tekið tilliti til þess í kröfugerð stefnenda að stefndi átti a.m.k. 24% af hinum fellda trjá­gróðri. Stefndi byggir á því að stefnendur hafi ekki fundið miskabótakröfu sinni stoð í lög­um. Þá sé ekki gerð tilraun til þess að útskýra að um ólögmæta meingerð af hálfu stefnda sé að ræða. Þá byggir stefndi á því að krafa stefnenda um að stefndi verði dæmd­ur til að þola enduröflun og gróðursetningu trjáa sé með öllu ódómtæk. Stefndi vekur athygli á því að hann hafi einungis fjarlægt þrjú tré úr garðinum, en sírennurnar séu runnar en ekki tré. Ekki komi fram hvaða trjáa eigi að endurafla, hvar eigi að gróð­ursetja þau, hverrar tegundar þau eigi að vera og hversu stór. Bendir stefndi á að að­för eftir slíkum dómi gæti orðið flókin. Að mati stefnda hafa stefnendur hvorki sýnt fram á lagarök né garðyrkjufræðilega nauðsyn fyrir þessari kröfugerð sinni. Stefndi reisir málskostnaðarkröfu sína á 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðis­aukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. Kristján Guðmundsson, annar stefnenda málsins, skýrði svo frá fyrir dómi að garð­urinn hafi ekki verið vanhirtur og hafi stefnendur séð um að slá túnblettinn. Stefn­andi kvað nágranna aldrei hafa kvartað undan garðinum. Að mati stefnanda hafa athafnir stefnda stórlega rýrt gildi garðsins og að mati garðyrkjumanna voru lerki­trén með fegurstu trjám og sé annað þeirra nú fallið. Stefnandi kvað landslagsarkitekt hafa hannað garðinn og hafi stefnendur séð um gróðursetningu í honum, en hann sé frá ár­inu 1983. Stefnandi kvaðst ekki hafa látið verðmeta eignina eftir aðgerðir stefnda. Stefndi skýrði svo frá fyrir dómi að hann væri garðyrkjufræðingur að mennt og hefði starfað við garðyrkju í 30 ár. Stefndi taldi lerkitréð hafa verið fjögurra metra hátt en ekki hafi verið pláss fyrir það, lerkitrén hafi staðið allt of þétt ofan í inngangi stefnda. Stefndi taldi um nauðsynlega grisjun að ræða. Stefndi kannaðist við að hafa sag­að niður tvö af þremur álmtrjám, en þau hafi skyggt á birtu í íbúð hans. Taldi stefndi að um nauðsynlega grisjun hafi verið að ræða. Stefndi taldi að unnt hefði verið að flytja trén með mikilli fyrirhöfn en ekki hafi verið pláss fyrir þau annars staðar í garð­inum. Heiðrún Guðmundsdóttir, kt. 020557-2229, staðfesti áðurgreinda umsögn sína. Hún taldi að þurft hefði að klippa og grisja garðinn. Heimir Björn Janusarson, kt. 240862-5069, staðfesti umsögnina. Hann taldi fag­lega rétt að fella annað álmtréð. Hann taldi lerkitréð sem fellt var hafa verið um tæp­lega fjögurra metra hátt og hefðu örlög þess sennilega orðið þau að það hefði vaxið þannig að það hefði fallið. Kristinn H. Þorsteinsson, kt. 100656-3109, staðfesti álitsgerðir sínar. Hann kvaðst hafa séð garðinn áður en trén voru felld og jafnframt kvaðst hann hafa unnið í garð­inum. Hann kvað lerkið hafa verið sjö og hálfs metra hátt þegar það var fellt og taldi hann enga ástæðu hafa verið til að fella trén. Guðmundur Pálsson, kt. 050745-3849, Rauðagerði 37, kvaðst hafa nefnt það við stefnda sumarið 1997 að æskilegt væri að runni á lóðamörkum væri lægri en hann var eða tveir og hálfur til þrír metrar. Hann kvaðst ekki hafa gert athugasemdir við stefn­end­ur um þetta atriði. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa snýst framkvæmdir á lóð fjölbýlishússins að Rauða­gerði 39 hér í borg en stefnendur eru eigendur að 76% eignarinnar og eignarhluti stefnda er 24%. Stefnendur telja stefnda hafa valdið sér fjártjóni og miska með því að fella tré á lóðinni og krefjast bóta og jafnframt þess að stefnda verði gert að þola end­ur­öflun og gróðursetningu trjáa á lóðinni. Stefndi, sem er menntaður garð­yrkju­fræð­ingur, telur sig hins vegar einungis hafa sinnt eðlilegum vorklippingum og grisjun. Þá hafi honum borið nauðsyn til að fella tré í þeim tilgangi að veita birtu inn í íbúð sína. Málsaðilar eru sameigendur að fjölbýlishúsi og fer um ágreining um aðgerðir á sam­eiginlegri lóð þeirra eftir ákvæðum laga nr. 26/1994, sbr. 1. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laganna er einstökum eiganda ekki heimilt upp á sitt ein­dæmi að taka ákvarðanir eða gera ráðstafanir sem snerta sameign eða sameiginleg mál­efni nema svo sé ástatt sem greinir í 37. og 38. gr. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. lag­anna er eiganda heimilt að gera brýnar ráðstafanir til að koma í veg fyrir yfirvofandi tjón á sameign eða einstökum séreignarhlutum og ekki þola bið eftir sameiginlegri ákvörðun húsfélagsins eða stjórnar þess, ef því er að skipta. Þá er eiganda rétt með vísan til 1. mgr. 38. gr. laganna að láta framkvæma nauðsynlegar viðgerðir á sameign á kostnað allra ef hún eða séreignarhlutar liggja undir skemmdum vegna vanrækslu á við­haldi og húsfélagið eða aðrir eigendur hafa ekki, þrátt fyrir tilmæli og áskoranir, feng­ist til samvinnu og til að hefjast handa í því efni. Því hefur ekki verið haldið fram í málinu að svo hafi háttað um lóð aðila að ákvæði 37. og 38. gr. laganna eigi við. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. laga nr. 26/1994 eiga allir hlutaðeigandi eigendur óskor­aðan rétt á að eiga og taka þátt í öllum ákvörðunum er varða sameignina, bæði innan húss og utan, og sameiginleg málefni sem snerta hana beint og óbeint. Samkvæmt 4. mgr. 39. gr. laganna skulu sameiginlegar ákvarðanir teknar á sam­eig­in­legum fundi eigenda, húsfundi, en þó getur stjórn húsfélags tekið vissar ákvarðanir í um­boði eigenda sem bindandi eru fyrir þá, sbr. 69. og 70. gr. Þá hafa einstakir eig­end­ur í vissum tilvikum, sbr. 37. og 38. gr., rétt til að gera ráðstafanir sem bindandi eru fyrir aðra þótt fundur hafi ekki fjallað um þær. Eins og að framan er rakið var atvik­um ekki svo háttað að ákvæði 37. og 38. gr. eigi við og var stefnda því óheimilt að fella umrædd tré án samráðs við stefnendur. Kemur þá til skoðunar hvort stefndi hafi bakað stefnendum tjón með aðgerðum sínum. Í máli þessu nýtur ekki við matsgerðar dómkvaddra matsmanna á aðgerðum stefnda og verðmæti fasteignarinnar eftir þær, en lögð hafa verið fram í málinu álits­gerðir garðyrkjufræðinga. Er þar annars vegar um að ræða álit Kristins H. Þorsteins­sonar, en að hans mati hefur verulegt tjón verið unnið í garðinum. Þá er krafa stefn­enda um bætur fyrir hin felldu tré byggð á mati Kristins. Hins vegar liggur fyrir álit skrúð­garðyrkjumeistarans Einars Þorgeirssonar og garðyrkjufræðinganna Heiðrúnar Guðmunds­dóttur og Heimis B. Janusarsonar en niðurstaða þeirra er sú að um sé að ræða fallegan, vel skipulagðan og snyrtilegan gróinn garð, sem þyrfti að fá heimsókn garðyrkjumanns, sem gæti grisjað og klippt af fagmennsku og ákveðni. Ekki verður með hliðsjón af framansögðu fram hjá því litið að líkur benda til þess að faglega nauð­syn hafi borið til þess að fella umrædd tré. Hafa stefnendur því ekki sýnt fram á að stefndi hafi valdið þeim tjóni með aðgerðum sínum, hvorki fjárhagslegu né ófjár­hags­legu. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnenda að þessu leyti. Krafa stefnenda um að stefndi verði dæmdur til að þola enduröflun og gróð­ur­setn­ingu trjáa er ómarkviss og ekki í þeim búningi að dómur verði á hana lagður. Ber því að vísa henni frá dómi. Eftir öllum atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Baldvin Atlason, skal vera sýkn af fjárkröfum stefnenda, Kristjáns Guðmunds­sonar og Elínar Finnbogadóttur í máli þessu. Kröfu stefnenda um að stefndi verði dæmdur til að þola enduröflun og gróð­ur­setn­ingu trjáa er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 204/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Fulltrúi ríkislögreglustjóra hefur í dag krafist þess að X verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2003, kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili er grunaður um stórfelld auðgunar- og bókhaldsbrot [...] [...] [...] Rannsókn máls þessa hófst fyrir örfáum dögum. Verður samkvæmt framansögðu fallist á með héraðsdómara að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila séu fyrir hendi. Ekki kemur til álita að fallast á þá kröfu varnaraðila að farbann yfir honum komi í stað gæsluvarðhalds. Að þessu athuguðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, eins og þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 598/2013
Forkaupsréttur Málsástæða
Aehf. höfðaði mál gegn H2 ehf. og krafðist þess að viðurkennt yrði aðforkaupsréttur A ehf. að tiltekinni fasteign hefði orðið virkur þegar H2 ehf.keypti hana af H ehf. Þá krafðist A ehf. þess að H2 ehf. gæfi út afsal tilhanda sér gegn ákveðinni greiðslu að frádregnum leigugreiðslum A ehf. til H2ehf. Ekki var talið að A ehf. hefði þurft að gefa þrotabúi H ehf. kost á aðildað málinu. Vísað var til þess að gjaldþrotaskiptum félagsins hefði verið lokiðog að þrotabúið hefði ekki neina hagsmuni af úrslitum málsins. Þá hefðifyrirsvarsmaður félagsins lýst þeirri afstöðu að A ehf. nyti forkaupsréttar.Talið var að A ehf. hefði á grundvelli ákvæðis í leigusamningi A ehf. og H ehf.átt forkaupsrétt að fasteigninni og að sá réttur hefði átt að verða virkur viðsölu eignarinnar gegn greiðslu kaupverðs. Forkaupsrétturinn hefði orðið virkurþótt yfirfærsla eignaréttar hefði verið hluti af heildstæðu skuldauppgjöri Hehf. við H2 ehf., enda hafði verið gerður kaupsamningur og afsal um eignina ogekki um gjafagerning að ræða. Meðal annars með vísan til þessa var fallist ákröfur A ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónssonog Jón Steinar Gunnlaugsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. september 2013. Hann krefstsýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi uppi kröfu um að máli þessu verði vísaðfrá héraðsdómi, þar sem stefndi hafi ekki gefið seljanda húsnæðisins aðFaxafeni 11 í Reykjavík, 1804 Holding ehf., eða ölluheldur þrotabúi þess félags, kost á aðild að málinu. Gjaldþrotaskiptum á búiþessa félags lauk 13. apríl 2012 og liggur fyrir að þrotabú þess hafði ekkineina hagsmuni af úrslitum málsins. Þá hafði fyrirsvarsmaður félagsins ítölvupósti 21. júlí 2011 lýst þeirri afstöðu að stefndi nyti forkaupsréttar að hinuumdeilda húsnæði. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála koma ekkiaðrar málsástæður til skoðunar fyrir Hæstarétti en þær sem hafðar voru uppi íhéraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hömlur 2 ehf., greiði stefnda, Afbragðs ehf., 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní2013. Mál þetta, sem var dómtekið 26.apríl 2013, er höfðað af Afbragðs ehf., Háuhlíð 10 í Reykjavík á hendur Hömlum2 ehf., Austurstræti 11 í Reykjavík með stefnu áritaðri um birtingu 30. október2012. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að forkaupsréttur hans aðfasteigninni að Faxafeni 11, 108 Reykjavík, með fastanúmerið 202-3437, hafiorðið virkur á grundvelli kaupa stefnda á fasteigninni af 1804 Holding ehf., kt. 481206-0650,sbr. afsal, dags. 19. júlí 2011. Þá krefst stefnandi þess að stefndi gefi út afsal til handa stefnanda fyrireigninni gegn greiðslu stefnanda á 39.000.000 kr. að frádregnum greiðslumstefnanda til stefnda, vegna leigu á sömu fasteign, frá og með október 2011 tilog með nóvember 2012, samtals 5.460.000 kr. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úrhendi stefnanda. Málsatvik og ágreiningsefni aðila Stefnandi er einkahlutafélag sem hefur m.a. þanntilgang að sinna innflutningi, heildsölu og smásölu. Rekstur félagsins snýsteinna helst um verslunina Partýbúðina, sem hefur verið rekin í fasteigninni aðFaxafeni 11, 108 Reykjavík, með fastanúmer 202-3437, frá árinu 2008. Stefndi erdótturfélag Landsbankans hf. og ber ábyrgð á umsýslu og ráðstöfunfullnustueigna sem Landsbankinn hf. eignast í kjölfar fullnustuaðgerða eðaannars konar skuldaskila. Stefnandi gerði leigusamning um fasteignina Faxafen 11 við þáverandieiganda eignarinnar, 1804 Holding ehf. hinn 30.september 2008. Samkvæmt samningnum tók stefnandi á leigu 220,9 m2 verslunarhúsnæði á jarðhæð í framangreindrifasteign. Leigusamningnum var þinglýst hjá embætti sýslumannsins í Reykjavíkþann 12. febrúar 2010. Í 1. gr. samningsins segir orðrétti: „Áformi leigusali að selja hið leigða,skuldbindur hann sig til að bjóða leigutaka fyrst að kaupa eignina á eðlilegumarkaðsverði skv., mati löggiltra fasteignasala.“ Í leigusamningnum er mæltfyrir um forleigurétt stefnanda að vörugeymslum sem eru í kjallara hússins, meðfastanúmer 202-3434 og 202-3435. Húsaleigan var samkvæmt 4. gr. samningsins590.000 kr. á mánuði. Leigugjaldið er bundið við vísitölu neysluverðs og miðastvið grunnvísitölu októbermánaðar 2008. Enginn virðisaukaskattur leggst viðleigugjaldið. Síðan segir þar orðrétt: „Það er skilyrði samnings þessa að verðitalsverðar breytingar á eðlilegri markaðsleigu sambærilegs húsnæðisins áleigumarkaði hérlendis s.s. vegna hækkana eða lækkana stjórnvalda á gjöldumog/eða sköttum á atvinnuhúsnæði, hækkana eða lækkana á fasteignaverði sem leiðatil hækkana eða lækkana á leiguverði almennt, þá hafa báðir aðilar samningsþessa heimild til að óska endurskoðunar á leiguverði við gagnaðila og skalliggja til grundvallar staðfestur rökstuðningur frá þeim aðila er þess óskar.“ Í byrjun júlímánaðar 2011 átti stefnandi í viðræðum við fyrirsvarsmannleigusala, 1804 Holding ehf., Kjartan Andrésson, umlækkun leigugjalds á grundvelli framangreinds ákvæðis samningsins. UpplýstiKjartan stefnanda þá um að hann ætti í viðræðum við Landsbankann hf. vegnamálefna 1804 Holding ehf., og að bankinn hefði hug áað kaupa bæði verslunarhúsnæðið og vörugeymslurnar. Þann 14. júlí sendistefnandi Kjartani tölvuskeyti og lýsti yfir vilja sínum til að neyta réttarsíns samkvæmt 1. gr. leigusamningsins til að kaupa eignina, hygðist hann seljahana. Í tölvuskeyti Kjartans til stefnanda þann 21. júlí kveðst hann hafa settsig í samband við LÍ í framhaldi af samtölum þeirra. Jafnframt segir í skeytinuað stefnandi hafi „samningsbundinn forkaupsrétt til að ganga inn í tilboð áeðlilegum markaðskjörum“ og telur hann að af kaupum geti orðið á næstu tveimurtil fjórum vikum. 1804 Holding ehf. seldi stefndaumdeilda eign ásamt vörugeymslunum tveimur í kjallara hússins. Kaupverð verslunarhúsnæðisinsvar 38.717.000 kr. en kaupverð hvorrar vörugeymslu fyrir sig 21.060.000 kr.Kaupsamningur og afsal eru undirrituð 19. júlí 2011. Kjartan sendi stefnandaupplýsingar um kaupin með tölvuskeyti 25. s.m. Stefnandi tilkynnti Kjartani,þann 29. júlí 2011, að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn samkvæmt 1. gr.leigusamningsins og kvaðst myndu senda tilboð sitt á næstu dögum. Stefnandigerði formlegt kauptilboð í verslunarhúsnæðið hinn 4. ágúst 2011, sem hljóðaðiupp á 39.000.000 kr. Stefnandi gerði á ný tilboð þann 17. september 2012 og þávarðandi kaup á allri eigninni, þ.e. verslunarhúsnæðinu ásamt geymslunum íkjallaranum. Það tilboð hljóðaði upp á 67.240000 kr. og var forsenda þess þaðað hvorugur aðili ætti frekari kröfu á hinn. Þessu tilboði hafnaði stefndi meðgagntilboði sama dag. Í gagntilboðinu er stefnanda gefinn kostur á að velja ámilli þess að kaupa eignina á 70.000.000 kr. eða gera leigusamning til 10 áraog þar sem leiguverð er ákveðið 670.000 kr. á mánuði verðtryggt auk þess semstefnandi greiði 2 milljónir í vangreidda húsaleigu. Kauptilboð stefnda er settfram með þeim fyrirvara að eignin yrði auglýst í 7-10 daga og annað og hærrakauptilboð bærist ekki á þeim tíma. Stefnandi gekk að hvorugum þessara kosta. Afsali stefnda vegna eignarinnar var þinglýst 21. september 2011 en áþinglýsingarvottorði vegna verslunarhúsnæðisins er gerð athugasemd umleigusamninginn. Um mánaðamótin september/október 2011 sendi stefndi stefnandareikninga fyrir leigugjald vegna ágúst, september og október 2011. Stefndimótmælti réttmæti þessara reikninga bréflega þann 26. október. Kvaðst hannmyndu greiða 490.000 kr. á mánuð í húsaleigu þar til úr ágreiningi aðila yrðileyst með fyrirvara um að 390.000. kr. þar af teljist greiðsla upp í kaupverðverslunarhúsnæðisins á grundvelli tilboðs hans frá 4. ágúst 2011. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 23. nóvember 2011, var 1804 Holding ehf.tekið til gjaldþrotaskipta. Engar eignir fundust í búinu og var skiptum þesslokið 13. apríl 2012 samkvæmt 155. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr.21/1991, án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur, auk áfallinna vaxtaog kostnaðar eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta. Stefnandi hefur krafist þess aðstefndi viðurkenni forkaupsrétt hans að verslunarhúsnæðinu að Faxafeni 11 enstefndi hefur hafnað því að stefnandi eigi slíkan rétt. Vegna þess ágreiningser mál þetta sprottið. Forsvarsmaður stefnda, Friðrik S.Halldórsson, gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfusína á því að hann eigi skýran, ótvíræðan og þinglýstan forkaupsrétt aðfasteigninni að Faxafeni 11, 108 Reykjavík, með fastanúmerið 202-3437, sbr. 1.gr. leigusamnings. Forkaupsréttur feli það í sér að rétthafanum sé heimilt aðganga inn í kaup, sem gerð hafi verið, almennt á þeim kjörum semkaupsamningurinn kveður á um. Þrátt fyrir að stefnandi hafi tilkynnt seljandaum að hann hygðist nýta sér forkaupsréttinn og stefnda verið kunnugt um þáfyrirætlan hafi stefndi fullkomnað kaup á fasteigninni og þannig hindrað aðstefnandi fengi notið þessa réttar síns. Meginkrafa stefnandagrundvallist á því að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur á grundvelli kaupastefnda á fasteigninni af 1804 Holding ehf., sbr.afsal dags. 19. júlí 2011. Stefnandi telur sig hafa uppfyllt öll þau skilyrðisem að honum lúti þegar hann hafi tilkynnt seljanda, 1804 Holdingehf., um að hann myndi nýta sér forkaupsréttinn. Um þetta vísar stefnandi til9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, en þar segir orðrétt í 1. mgr.: „Nú ámaður forkaupsrétt að fasteign sem kaupsamningur hefur verið gerður um og skalþá seljandi þegar bjóða honum skriflega að neyta þess réttar. Söluverð og aðrirskilmálar skulu jafnframt tilgreindir á tæmandi hátt.“ Í 2. mgr. ákvæðisins segir síðan að forkaupsréttarhafi skuli svaraskriflega og afdráttarlaust tilboði seljanda innan 15 daga frá því að honumbarst það, ella glati hann í það sinn rétti sínum til að kaupa. Stefnandi kveður þaðliggja fyrir að hann hafi lýst því yfir í tölvuskeyti til seljanda 14. júlí2011 að hann hygðist nýta þinglýstan forkaupsrétt sinn og jafnframt að honumhafi verið tilkynnt um fyrirhugaða sölu á eigninni í tölvupósti seljanda 25.júlí 2011. Í þeim samskiptum hafi komið fram það verð sem lagt hafi verið tilgrundvallar í kaupum stefnda og seljanda. Fjórum dögum síðar hafi stefnanditilkynnt seljanda að hann hygðist nýta forkaupsrétt sinn og hafi í kjölfariðlagt fram formlegt kauptilboð. Bæði Landsbankanum hf. og stefnda, sem er 100% íeigu Landsbankans hf., hafi því verið fullkunnugt um þinglýstan forkaupsréttstefnanda á þeim tíma sem viðræður hafi staðið yfir við 1804 Holding ehf. um möguleg kaup á fasteigninni. Stefnanditelur að þinglýstur forkaupsréttur hans ryðji burt síðar til komnum gerningumsem stefndi hafi staðið að og vísað er til hér að framan. Krafa stefnanda um að stefnda verðigert að gefa út afsal fyrir fasteigninni gegn greiðslu kaupverðsins, aðfrádregnum þeim leigugreiðslum sem stefnandi hafi innt af hendi frá því að tilforkaupsréttarins stofnaðist í júlí árið 2011, byggist á því að stefnandi hafiátt rétt á eignarráðum eignarinnar frá og með júlí 2011. Þar með sé ljóst aðþær leigugreiðslur sem inntar hafi verið af hendi með fyrirvara eigi að komatil lækkunar á kaupverðinu. Stefndi geti ekki notið ávinnings af broti sínugagnvart stefnanda og hirt tekjur af eigninni í þann tíma, sem stefnandi hafi íraun átt að vera eigandi hennar. Stefnandi kveðst reisa kröfursínar meðal annars á almennum reglum fjármunaréttar, kröfuréttar,samningaréttar og meginreglum um fasteignakaup. Þá byggir stefnandi kröfursínar á ákvæðum laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936,eftir því sem við eigi. Vísar hann til laga um fasteignakaup nr. 40/2002,einkum 9. gr. og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr.laganna. Krafa um málskostnað sé reist á 129. gr. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi eigi ekki þinglýstanforkaupsrétt að fasteigninni sem skráð er með fastanúmerið 202-3437 að Faxafeni11, 108 Reykjavík samkvæmt 1. gr. leigusamnings. Ágreiningur máls þessa beinistað inntaki 1. gr. leigusamningsins en í lokamálsgrein ákvæðisins segir: „Áformileigusali að selja hið leigða, skuldbindur hann sig til að bjóða leigutakafyrst að kaupa eignina á eðlilegu markaðsverði skv. mati löggiltrafasteignasala“. Að sögn stefnda komsthin leigða fasteign, að Faxafeni 11 í Reykjavík, ásamt geymsluhúsnæði meðfastanúmerunum 202-3434 og 202-3435, í eigu stefnda vegna skuldauppgjörsleigusala, 1804 Holding ehf., og hluthafa leigusala,Kjartans Andréssonar, við Landsbankann hf. Með ákvæði 1. gr. leigusamningsins sé leigutaka áskilinn réttur til aðkaupa hið leigða á ákveðnum kjörum þegar áform séu uppi um sölu hins leigða.Samkvæmt því sé leigutaka áskilinn kaupréttur að hinu leigða en ekkiforkaupsréttur. Forsenda þess að unnt sé að halda uppi kröfu um forkaupsrétt ágrundvelli 9. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, sé að slíkur réttur séraunverulega til staðar. Með vísan til þess mótmælir stefndi staðhæfingustefnanda um að orðalag 1. gr. leigusamningsins verði skilið með þeim hætti aðum ótvíræðan forkaupsrétt til handa leigutaka sé að ræða. Stefndi vísar því ábug að honum hafi verið kunnugt um að stefnandi hygðist nýta sér forkaupsréttað hinu leigða og að stefndi hafi komið í veg fyrir að stefnandi fengi notiðréttar síns. Stefndi kveður hvergi getið um forkaupsrétt í þinglýsingarvottorði umfasteignina. Skráning í þinglýsingabók sýslumannsins í Reykjavík renni skýrumstoðum undir þá málsástæðu stefnda að aðeins hafi verið um kauprétt að ræða enekki forkaupsrétt enda væri ella um hann getið í þinglýsingarvottorði. Meðvísan til þess hafnar stefndi því að honum hafi verið fullkunnugt um þinglýstanforkaupsrétt stefnanda enda verði ákvæði leigusamningsins ekki skilið á þannveg að með honum sé leigutaka tryggður hefðbundinn forkaupsréttur. Þrátt fyrir að stefndi hafi ekki litið svo á að stefnandi ætti forkaupsréttað fasteigninni hafi stefndi leitast við að koma til móts við stefnanda.Stefndi hafi lýst sig reiðubúinn til viðræðna við stefnanda um að kaupafasteignina í heild sinni en ekki eingöngu einn eignarhluta eins og stefnandihafi farið fram á. Þær viðræður hafi engan árangur borið því tilboðin sem fóruá milli stefnanda og stefnda hafi ekki verið samþykkt. Yfirlýsing forsvarsmanns 1804 Holding ehf., semstefnandi byggi á, sbr. tölvuskeyti til stefnanda dags. 21. júlí 2011, hafiekki þýðingu í þessu máli þar sem stefnandi hafi mátt vita að forsvarsmaður1804 Holding ehf. hafi hvorki haft umboð né stöðu tilað setja fram yfirlýsingar og/eða loforð svo skuldbindandi væri fyrir höndstefnda. Stefnandi hafi ekki lagt fram gögn sem staðreyna að hann hafi verið ísamskiptum við stefnda varðandi hinn meinta forkaupsrétt og/eða hafi veriðupplýstur um viðræður stefnanda og 1804 Holding ehf.Þessari staðhæfingu stefnanda sé því mótmælt sem tilhæfulausri. Verði niðurstaðan sú að forkaupsréttur stefnanda hafi verið fyrir hendibyggir stefndi sýknukröfu sína jafnframt á því að forkaupsrétturinn hafi ekkiorðið virkur við yfirfærslu verslunarhúsnæðisins til stefnda. Í samningsbundnumforkaupsrétti felist að forkaupsréttarhafi eigi rétt á því að kaupa eign semeigandi selji og að jafnaði með sömu skilmálum og kjörum sem kaupanda bjóðist.Forkaupsréttarhafi hafi því rétt til að ganga inn í kaup um tiltekna eign þegareign sé til sölu. Í forkaupsrétti felist því rétturinn til að ganga inn í hæstatilboð sem gert hafi verið í tilekna fasteign. Tildrög þess að fasteigninnihafi verið afsalað til stefnda megi rekja til heildstæðs skuldauppgjörs 1804 Holding ehf. og hluthafa hans við Landsbankann hf.,móðurfélag stefnda. 1804 Holding ehf. og stefndi hafigert með sér kaupsamning þar sem 1804 Holding ehf.hafi selt stefnda fasteignina að Faxafeni 11 ásamt tilteknum öðrum eignum. Í 2.gr. kaupsamningsins greini að kaupverði samningsins skuli ráðstafað tilgreiðslu skulda 1804 Holding ehf. við Landsbankannhf. Samkvæmt því megi ljóst vera að ekki hafi verið um að ræða eiginlegfasteignakaup stefnda og 1804 Holding ehf. heldurhafi með kaupsamningnum verið færður yfir eignarréttur í fasteign sem liður íheildstæðu skuldauppgjöri leigusala og hluthafa hans við Landsbankann. Meðskuldauppgjörinu hafi stefndi ekki aðeins yfirtekið hið leigða heldur jafnframtaðra eignarhluta í sömu fasteign (geymsluhúsnæði með fastanúmer 202-3434 og202-3435) ásamt öðrum tilteknum fasteignum. Þrátt fyrir að afsalið kveði á umað afsalsgjafi, 1804 Holding ehf., selji fastanúmerið202-3437 til afsalshafa, Hamla 2 ehf., og kaupverðið sé að fullu greitt breytiþað ekki eðli og tilkomu þess gernings sem hafi farið fram á milli stefnda og1804 Holding ehf. Yfirlýsing 1804 Holdingehf. sem skuldara um greiðsluþrot samkvæmt 4. tölul.2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 varpi enn fremurljósi á eðli þess gernings sem gerður hafi verið á milli 1804 Holding ehf. og stefnda. Þá liggi fyrir að hinn 26.september 2011 hafi Landsbankinn hf. sem kröfueigandi farið fram á að 1804 Holding ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með vísan tilþess hafi ekki verið um hefðbundin fasteignakaup að ræða og því hafiforkaupsréttarákvæðið ekki orðið virkt. Landsbankinn hf. hafi átt veð ífastanúmerinu og ef til framangreinds skuldauppgjörs hefði ekki komið hefðiLandsbankinn hf. getað gengið að hinu leigða með formlegri fullnustuaðgerð,sbr. 4. mgr. 32. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Í ljósi þess aðeiginleg fasteignaviðskipti hafi ekki átt sér stað á milli stefnda og 1804 Holding ehf. telji stefndi jafnframt að ákvæði laga nr.40/2002 um fasteignakaup eigi ekki við í máli þessu að því er forkaupsréttvarði. Verði litið svo á að forkaupsréttur hafi verið fyrir hendi þá sé þaðforsenda þess að slíkur réttur verði virkur við sölu að stefnandi hafi verið ískilum með leigugreiðslu samkvæmt leigusamningnum en svo hafi ekki verið.Stefnandi hafi einhliða tekið ákvörðun um að lækka leiguna í 490.000 kr. en meðverðlagsbreytingum hafi hún verið komin upp í 710.000 kr. þegar stefandi ákvaðað lækka hana. Sú staðreynd að leigugjaldið hafi sætt einhliða lækkun stefnandastyðji jafnframt málsgrundvöll stefnda um að hafna beri kröfu stefnanda umútgáfu afsals þar sem leigutaki sé í verulegum vanskilum með leigugreiðslurvegna fasteignarinnar en heildarskuld stefnanda frá ágúst 2011 nemi 4.906.977kr. Stefnandi beri því við að honum hafi ekki borist formleg tilkynning frástefnda, hvorki varðandi kaup fasteignarinnar, yfirtöku leigusamningsins névanskil leigugreiðslna. Stefndi vísar þessari staðhæfingu stefnanda á bug.Stefnanda hafi verið fullkunnugt um að eigendaskipti fasteignarinnar hefðu áttsér stað. Samkvæmt því hafi stefnanda verið ljóst, allt frá upphafieigendaskipta fasteignarinnar, að kröfuhafaskiptin hefðu farið fram og þvíverði ekki ráðið hvaða þýðingu málsástæða stefnanda hafi fyrir kröfu hans. Stefndi krefst þess í öllum tilfellum að dómurinn sýkni stefnda af kröfu ummálskostnað til handa stefnanda og fallist á málskostnað til handa stefnda úrhendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Varðandi lagarökbyggir stefndi á lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, lögum um nauðungarsölunr. 90/1991 sem og almennum reglum samninga- og kröfuréttar ogeinkamálaréttarfars. Kröfuna um málskostnað að skaðlausu byggir stefndi á 130.gr. laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um það hvort stefnandi eigi forkaupsrétt aðverslunarhúsnæðinu að Faxafeni 11. Óumdeilt er að stefnandi tók á leigu umrættverslunarhúsnæði af þáverandi eiganda þess, 1804 Holdingehf., með samningi dags. 30. september 2008. Samningi þessum var þinglýst. Í 1.gr. hans er kveðið á um rétt stefnanda sem um er deilt í málinu en þar segir:„Áformi leigusali að selja hið leigða, skuldbindur hann sig til að bjóðaleigutaka fyrst að kaupa eignina á eðlilegu markaðsverði skv,mati löggiltra fasteignasala.“ Í forkaupsrétti felst réttur aðila til þess, meðvissum skilyrðum, að kaupa eign, ef eigandi hennar ákveður að selja og íundantekningartilvikum við annars konar aðilaskipti en sölu. Það ræður ekkiúrslitum um rétt þennan hvort hann sé nefndur forkaupsréttur í samningi aðila,svo sem stefndi byggir á. Í forkaupsrétti felst réttur til að ganga inn í kaupsem gerð hafa verið, venjulega á þeim kjörum sem kaupsamningur kveður á um enákvörðun kaupsverðs getur þó verið með ýmsum öðrum hætti. Af orðalagi 1. gr. leigusamnings má sjá að réttur sá sem þar er lýst erforkaupsréttur eins og honum er lýst hér að ofan. Réttur þessi stofnaðist meðsamningi milli stefnanda og eiganda fasteignarinnar og gögn málsins bera meðsér að þeir báðir hafi gengið út frá því að samið hafi verið um slíkan rétt ogað hann væri í fullu gildi við sölu eignarinnar til stefnda. Vitneskja stefndaum þann samning eða ákvæði 9. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 hefur ekkiáhrif á stofnun þessara réttinda. Ekki verður séð á hvaða forsendu kalla beriþennan rétt kauprétt, eins og segir í greinargerð stefnda, og stefndi hefurheldur ekki gert grein fyrir því hverju það ætti að breyta fyrir réttarstöðustefnanda. Með hliðsjón af öllu ofangreindu er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi áttforkaupsrétt að fasteigninni á grundvelli leigusamnings við eiganda hennar ogsá réttur verður virkur við sölu á eigninni gegn greiðslu kaupverðs sem ákveðaskal eins og segir í 1. gr. leigusamningsins. Málflutning stefnda verður að skilja svo að grandleysi hans um forkaupsréttstefnanda eigi að leiða til þess að forkaupsréttur hafi ekki stofnast eða aðhann þoki fyrir rétti stefnda. Svo sem fram er komið var forkaupsréttarákvæðiðað finna í leigusamningi stefnanda og 1804 Holdingsehf. sem þinglýst var á eignina. Í þinglýsingarvottorði er getið umleigusamning þennan en efni hans ekki nánar lýst í vottorðinu. Deilt er um þaðhvort stefndi hafi haft vitneskju um þetta ákvæði leigusamningsins. Í gögnummálsins má sjá að fyrri eigandi eignarinnar hafði ekki efasemdir um að rétturstefnanda yrði virkur við söluna til stefnda. Jafnframt kveðst hann hafa gertstefnda grein fyrir þessu rétti stefnanda. Þessu mótmælir stefndi og kveðstekki hafa haft vitneskju um forkaupsréttinn fyrr en við afsalsgerðina en afsalog kaupsamningur eru dagsett sama dag, 19. júlí 2011. Hvorki stefnandi néKjartan Andrésson, fyrri leigusali og eigandi húsnæðisins gáfu skýrslu fyrirdómi. Í skýrslu Friðriks S. Halldórssonar fyrirsvarsmanns stefnda kom fram aðhonum hefði orðið kunnugt um að stefnandi teldi sig eiga forkaupsrétt viðafsalgerðina en greindi ekki nánar frá því með hvaða hætti það upplýstist. Af gögnummálsins verður ekki ráðið með óyggjandi hætti að stefnda hafi verið kunnugt umforkaupsrétt stefnanda frá fyrra tímamarki. Verður því lagt til grundvallarúrlausn málsins að stefndi hafi ekki haft vitneskju um rétt stefnanda fyrr envið afsalsgerðin sem fór fram þann 19. júlí 2011. Hins vegar eru réttaráhrifþinglýsingar þau að stefndi getur ekki borið fyrir sig grandleysi um efniþinglýsts skjals, jafnvel þótt rétt hefði verið að geta forkaupsréttarinssérstaklega í þinglýsingarbók sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 39/1978. Rétturstefnanda samkvæmt þinglýstum leigusamningi nýtur forgangs fram yfir yngri réttstefnda sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 39/1978. Í þessu sambandi sker efniskjalsins úr um réttindi stefnanda en ekki greining þinglýsingarstjóra viðþinglýsingu þess. Hefur það því ekki þýðingu við úrslausn máls þessa hvortstefndi hafi í raun kynnt sér efni skjalsins fyrr en við afsalsgerðina. Þá erekki á því byggt að 18. gr. eða önnur ákvæði laga nr. 39/1978 eigi að leiða tilþess að yngri réttur stefnda samkvæmt kaupsamningi og afsali eigi að gangaframar þinglýstum eldri rétti stefnanda. Samkvæmt þessu er því hafnað aðgrandleysi stefnda hafi áhrif á forkaupsrétt stefnanda. Þá byggir stefndi á því að jafnvel þótt í framangreindu ákvæðileigusamnings felist forkaupsréttur hafi hann ekki orðið virkur við yfirfærslueignaréttar að fasteigninni til hans þar sem ekki hafi verið um eiginlega söluað ræða heldur heildstætt skuldauppgjör 1804 Holdingehf. við stefnda. Á þessa málsástæðu verður ekki fallist. Fyrir liggur aðgerður var kaupsamningur og afsal um eignina og eignarhald fluttist fráseljanda til kaupanda. Um kaupverð var samið og fyrir liggur að það var greitt,þ.e. ekki var um gjafagerning að ræða og því er ekki haldið fram í málinu aðkaupverð eignarinnar hafi verið undir markaðsverði hennar á kaupdegi. Það hefurekki áhrif á rétt stefnanda þótt upplýst sé að stefndi hafi keypt fleiri eigniren þá sem háð var forkaupsrétti af seljanda á sama tíma. Þá er heldur ekki haldí þeirri málsástæðu stefnda að sölunni verði ekki jafnað við hefðbundna söluþar sem án skuldauppgjörsins hefði stefndi leitað fullnustu í kröfum sínum meðnauðungarsölu. Ekki verður séð hvaða áhrif möguleg nauðungarsala hefði haft árétt stefnanda og í því sambandi rétt að hafa í huga að forkaupsréttur fellurekki niður þótt eign sé seld nauðungarsölu. Með vísan til framangreinds er þaðniðurstaða dómsins að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur við sölufasteignarinnar til stefnda. Þá er haldlaus sú málsástæðu stefnda aðvangreiðsla stefnanda á húsaleigu til stefnda eftir að hann keypti eignina getileitt til þess að forkaupsréttur stefnanda hafi fallið niður. Samkvæmt framangreindu er tekin til greina krafa stefnanda um að viðurkenntverði að forkaupsréttur hans að fasteigninni Faxafen 11 (fastanúmer 202-3437)hafi orðið virkur við kaup stefnda á fasteigninni af 1804 Holdingefh. þann 19. júlí 2011. Í síðari kröfulið krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að gefa útafsal til hans að eigninni gegn greiðslu 39.000.000 kr. að frádregnum leigugreiðslumstefnanda til stefnda að fjárhæð 5.460.000 kr. Krafa stefnanda byggir ákaupverði eignarinnar samkvæmt fyrirliggjandi kaupsamningi milli 1804 Holding ehf. og stefnda. Stefndi hefur lýst því yfir að þaðverð hafi verið í samræmi við markaðsverð eignarinnar að mati sérfræðinga(fasteignasala). Ákvörðun um kaupverð var því í samræmi við 1. gr.leigusamningsins. Þá er því ekki mótmælt af hálfu stefnda að leigugreiðslurstefnanda hafi numið þeirri fjárhæð sem greinir í kröfugerð hans. Í ljósiframangreinds verður krafa stefnanda um útgáfu afsals gegn greiðslu kaupverðsað frádregnum leigugreiðslum tekin til greina. Með hliðsjón af úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem er hæfilegaákveðinn 750.000 kr. Dóminn kveður upp Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari. Gætt var ákvæða1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. D ó m s o r ð : Viðurkennt er að forkaupsréttur stefnanda, Afbragðs ehf., að fasteigninniFaxafeni 11 í Reykjavík (fastanúmer 202-3437) hafi orðið virkur á grundvellikaupa stefnda, Halda 2 ehf. á eigninni af 1804 Holdingehf., þann 19. júlí 2011. Stefndi skal gefa út afsal til handa stefnanda aðeigninni gegn greiðslu á 39.000.000 kr. að frádregnum leigugreiðslum stefnandaá tímabilinu október 2011 til nóvember 2012, samtals að fjárhæð 5.460.000 kr.Stefndi greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 750.000 kr.
Mál nr. 861/2016
Fjármálafyrirtæki Skuldabréf Gengistrygging Neytendalán
B krafðist viðurkenningar á því að í veðskuldabréfi sem hann hafði gefið út til Í hf. hefði falist lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi héraðsdóms var vísað til þess að í dómaframkvæmd hefði verið lagt til grundvallar að miða bæri við skýringu á texta þess skuldaskjals sem lántaki hefði samþykkt hverju sinni og að það væri einungis í þeim tilvikum þegar slík textaskýring tæki ekki af tvímæli um hvers efnis skuldbindingin væri, sem rétt væri að líta til annarra atriða. Benti héraðsdómur á að fyrirsögn veðskuldabréfsins bæri skýrlega með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum og að hún hefði verið nákvæmlega tilgreind í bréfinu. Með hliðsjón af ítrekuðum dómafordæmum Hæstaréttar taldi héraðsdómur því að samningurinn hefði tekið til gildrar skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum. Þá féllst héraðsdómur ekki á að vanræksla lánveitanda á því að fylgja ákvæðum laga um neytendalán við lánveitingu gæti leitt til þess að líta bæri á lánið sem gengistryggt lán í íslenskum krónum. Var Í hf. því sýknaður af kröfum B. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og KarlAxelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. desember 2016. Hann krefstþess að viðurkennt verði að í veðskuldabréfi útgefnu af sér 17. júlí 2006, nr.101ERLB062000001, hafi falist lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendragjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Bjarni Marteinn Berg Elfarsson, greiði stefnda, Íslandsbankahf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30.september 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 9. febrúar sl. og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 21. september sl. Stefnandi er Bjarni Marteinn Berg Elfarsson,Haukanesi 1, Garðabæ. Stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík: Stefnandigerir aðallega þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að í veðskuldabréfi(lánssamningi) Íslandsbanka hf. og stefnanda, útgefnu 17. júlí 2006, nr.101ERLB062000001, hafi falist lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendragjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Til vara er þess krafist „að ákvæði í veðskuldabréfi(lánssamningi) Íslandsbanka hf., og stefnanda nr. 101ERLB062000001, umLIBOR/EURIBOR vexti, sé óskuldbindandi fyrir stefnanda frá útgáfudegi þess 17.júlí 2006 til endurútreiknings Íslandsbanka hf. á því í íslenskar krónur þann06.09.2012, samkvæmt bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,sbr. lög nr. 151/2010“. Hann krefst einnig málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu af aðalkröfu stefnanda. Hann krefst þess aðallega að varakröfustefnanda verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af henni.Hann krefst einnig málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvikÁgreininguraðila snýr að láni sem stefnandi tók hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar með útgáfuveðskuldabréfs 17. júlí 2006, en ekki er um það deilt að stefndi hefur tekiðvið réttindum og skyldum sparisjóðsins samkvæmt bréfinu. Deila aðilar um hvortlánið hafi verið ólögmætt gengistryggt lán eða lögmætt lán í erlendri mynt. Eftalið er að lánið hafi verið í erlendri mynt byggir stefnandi á því að allt aðeinu beri að líta á lánið sem lán í íslenskum krónum þar sem brotið hafi veriðgegn reglum um neytendavernd þegar stefnandi tók lánið. Við sömu aðstæðurbyggir stefnandi á því, gegn mótmælum stefnda, að vaxtaákvæði í téðuveðskuldabréfi hafi verið óskuldbindandi, einkum með vísan til ógildingarreglnasamningaréttar, eins og þær verða skýrðar með hliðsjón af reglum umneytendalán. Atvik málsins eru óumdeild. Þá er ekki uppi tölulegur ágreiningurí málinu. AAtvikmálsins eru nánar tiltekið þau að með fyrrgreindu veðskuldabréfi, sem barheitið, „Veðskuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum“, viðurkenndi stefnandiað skulda Sparisjóði Hafnarfjarðar „eða þeim sem hann vísar til, eftirfarandierlendar fjárhæðir: EUR 125.000 [...] eða jafnvirði þeirra fjárhæða í íslenskumkrónum, erlendum myntum eða mynteiningum, miðað við sölugengi í íslenskumsparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi“ (skáletrun stefnda). Skyldi stefnandiendurgreiða fjárhæðina, sem var „endurlánað erlent lánsfé“, á 15 árum á þriggjamánaða fresti, með fyrsta gjalddaga þann 4. september 2006. Lokagjalddagihöfuðstóls og vaxta skyldi vera 4. júní 2021. Afhöfuðstól skuldarinnar, eins og hann væri á hverjum tíma, skyldi stefnandigreiða vexti „sem taka mið af 3 mánaða LIBOR/EURIBOR vöxtum eins og þeir eru áalþjóðlegum fjármagnsmarkaði á hverjum gjalddaga fyrir sig“. Kom fram að vextirværu „breytilegir og breytast á gjalddögum skuldarinnar, þ.e. í upphafi hversvaxtatímabils, sem er 3 mánuðir í senn, að fyrsta vaxtatímabilinu undanskildu,á því miðast vextirnir við LIBOR vexti sem í gildi eru á kaupdegi bréfsins, aðviðbættu álagi“. Vextir skyldu greiðast eftir á á þriggja mánaða fresti, fyrst4. september 2006, og reiknast frá kaupdegi (útgáfudegi skuldabréfsins), þ.e.17. júlí 2006. Að auki skyldi stefnandi greiða fast 3,80% vaxtaálag, enskuldareiganda var þó heimilt að breyta vaxtaálaginu til hækkunar eða lækkunará þriggja ára fresti út lánstímann, fyrst þremur árum frá útgáfudegiskuldabréfsins, að undangenginni sérstakri tilkynningu til stefnanda. Sættistefnandi sig ekki við hækkun vaxtaálags umfram vaxtaálag undangenginna þriggjaára var honum heimilt að greiða skuldina upp að fullu innan 30 daga frádagsetningu tilkynningar um vaxtaálagshækkunina, án sérstakraruppgreiðsluþóknunar. Íveðskuldabréfinu var stefnanda veitt heimild til að „ákveða breytingu ámyntsamsetningu“ veðskuldabréfsins, enda tilkynnti hann það skuldareiganda meða.m.k. 10 daga fyrirvara, undirritaði yfirlýsingu þar um og greiddi þóknun.Skuldbatt stefnandi sig til að greiða kostnað af innheimtu „hverrar greiðslumyntar“ og greiðsluþóknun nýtti hann sér uppgreiðsluheimild eða greiddi að öðruleyti aukalega umfram umsamda afborgun, auk þess sem stefnandi veittiskuldareiganda heimild til þess að skuldfæra tékkareikning sinn í íslenskumkrónum fyrir afborgunum, vöxtum og innheimtukostnaði. Í þessu sambandi áskildiskuldareigandi sér rétt til þess í veðskuldabréfinu að „yfirfæra jafnvirðieftirstöðva fjárhæða lánsins yfir í íslenskar krónur, m.v. sölugengi ííslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi“.Íveðskuldabréfinu var einnig að finna ákvæði um afleiðingar þess að stefnandistæði ekki í skilum, en þá skyldi lánið allt, ásamt áföllnum vöxtum ogkostnaði, fallið í gjalddaga án uppsagnar eða tilkynningar. Við þær aðstæðurvar skuldareiganda og „heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur ágjalddaga miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands í þeim myntum / mynt semskuldin samanstendur af“ og bæri stefnanda þá að greiða „dráttarvexti afgjaldfallinni eða gjaldfelldri skuld í samræmi við gjaldskrá sparisjóðsinshverju sinni, sbr. ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu“. Að endingu var í veðskuldabréfinu kveðið á um að stefnandiskyldi greiða 2,5% lántökugjald, kostnað við gerð lánsskjala, innheimtukostnaðvegna hverrar greiðslu og þinglýsingar- og stimpilgjöld. BÚtborgunarfjárhæðláns nam 11.178.150 krónum og var hún greidd inn á reikning stefnanda 19. júlí2006 með skýringunni „Erlend lán“. Í fylgiskjali með veðskuldabréfinu, sem baryfirskriftina „Fylgiskjal með FC lánum“, kom fram að útborgunarfjárhæðin værifundin miðað við ákveðið gengi evru gagnvart íslensku krónunni að teknu tillititil ákveðinna frádráttarliða. Ekki er um það deilt að stefnandi óskaði eftirláninu í þeim tilgangi að fjármagna fasteignarkaup og greiddi hann Kópavogsbæstuttu síðar 11.318.987 krónur í þeim tilgangi. Ekki er ástæða til að rekjagögn málsins um aðdraganda þess að stefnandi tók lánið en ágreiningslaust er aðekki var unnið sérstakt greiðslumat eða fylgt fyrirmælum þágildandi laga umneytendalán við lánveitinguna. Hinn26. nóvember 2008 var gerð skilmálabreyting á veðskuldabréfinu. Kemur fram ískjalinu að um sé að ræða skilmálabreytingu á veðskuldabréfi „að fjárhæð EUR125.000“. Önnur skilmálabreyting var gerð á veðskuldabréfinu 25. ágúst 2009 ogþá vísað til lánsins með sambærilegum hætti. Hinn 7. desember 2010 gerðistefnandi að nýju samkomulag við lánveitanda um greiðslur af láninu vegnaþeirrar óvissu sem þá ríkti um lögmæti veðskuldabréfa í erlendum myntum. Hinn12. september 2012 var stefnanda tilkynnt að lánið hefði verið endurreiknaðsamkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2010, sbr. bráðabirgðaákvæði laganna nr. X semfjallar um húsnæðislán til neytenda. Niðurstaða þess endurútreiknings var aðstaða skuldbindingar stefnanda lækkaði úr 15.497.527 krónum í 11.521.385 krónur.Í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001 kom fram að eftirstöðvar lánsins mynduðu„nýjan höfuðstól lánsins í íslenskum krónum“, sem skyldi vera verðtryggður. Þávar vísað til þess að lánið myndi bera vexti samkvæmt 2. málsl. 4. gr. laga nr.38/2001 auk þess sem fram komu upplýsingar um tilhögun á greiðslu lánsins oggreiðsluáætlun.Stefnandiátti í nokkrum samskiptum við stefnda eftir endurútreikninginn þar sem hann varósáttur við framkvæmd hans. Hinn 26. september 2012, svaraði stefndi fyrirspurnstefnanda um framangreindan endurútreikning. Var þar áréttað að lánið hefðiverið endurreiknað á grundvelli fyrrgreinds bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr.38/2001 sem mælti fyrir um endurútreikning húsnæðislána án tillits til þesshvort þau teldust ólögmæt. Var og rakið að þar sem lánið teldist lögmætt ættusjónarmið um svonefndar fullnaðarkvittanir ekki við og lagaskilyrði skortifyrir frekari lækkun lánsins. Ekki er ástæða til að rekja frekar samskiptiaðila.Ekkivar um munnlegar skýrslur að ræða við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandihefur látið reikna út að nýju fyrrgreint lán miðað við fullnaðarkvittanir, einsog lánið væri ólögmætt erlent gengislán þ.e. í íslenskum krónum með erlendugengisviðmiði. Samkvæmt þeim endurútreikningi hefði lánið átt að lækka um2.710.209 krónur umfram það sem leiddi af endurútreikningi stefnda. Telurstefnandi sig því hafa lögvarða hagsmuni af því að fá lánið viðurkennt semólögmætt erlent gengislán eða leyst úr því að vaxtaákvæði veðskuldabréfsinshafi verið ógilt.Aðalkröfusína reisir stefnandi í fyrsta lagi á því að téður lánssamningur aðila hafi íreynd verið í íslenskum krónum og því í andstöðu við 13. gr. laga nr. 38/2001.Stefnandi telur það hafa meginþýðingu hvernig skuldbindingar og efndir aðilavoru í raun og veru. Leggur hann áherslu á að aðeins íslenskar krónur hafiverið afhentar honum sem lánsfé, jafnframt því sem afborganir voru í íslenskumkrónum. Erlendar myntir hafi því aldrei skipt um hendur. Í þessu sambandi komfram í munnlegum málflutningi að einungis bankareikningur stefnanda í íslenskumkrónum hefði komið við sögu. Einnig vísaði stefnandi til þess að í téðuveðskuldabréfi væri í 7. mgr. beinlínis vísað til „gengistryggingar“. Samkvæmtþessu eigi ekki að ráða úrslitum þótt í fyrirsögn veðskuldabréfsins hafi komiðfram að veðskuldabréfið væri í erlendum myntum eða mynteiningum enda komi fyrirneðan orðalagið eða jafnvirði þeirrafjárhæða í íslenskum krónum........ sem hafi í dómum Hæstaréttar samrýmstþví að samningur væri gengistryggður. Stefnandi vísar til þess að hvað sem líðiorðalagi veðskuldabréfsins hafi íslenskar krónur í reynd verið lánaðar oggreiddar til baka. Þá geti síðari tíma breytingar á samningnum ekki haggaðmeginefni hans að þessu leyti.Íannan stað byggir stefnandi aðalkröfu sína á því að ofangreindur lánssamningur,bæði að efni til og í framkvæmd, hafi verið í andstöðu við lög nr. 121/1994, umneytendalán, en samkvæmt 24. gr. laganna hafi stefndi ekki mátt víkja fráákvæðum laganna með lánssamningi stefnanda í óhag. Tenging samningsins viðerlenda mynt, jafnvel þótt lánið verði talið hafa verið veitt í þeirri mynt, séþess vegna ólögmæt. Af þeim sökum beri að miða skuldbindingu stefnanda viðíslenskar krónur með erlendu gengisviðmiði. Í lögum nr. 121/1994 segi aðheildarlántökukostnaður skuli reiknaður út í krónum, sbr. 4. tl. 1. mgr. 6. gr. laganna, sem leiði til þess að miðaskuli heildarlántökukostnað við íslenskar krónur. Þetta hafi ekki verið gert oglánsfjárhæð hvergi tilgreind í krónum, né heldur vextir. Þá hafi ekki verið lagtmat á heildarlántökukostnað eða árlega hlutfallstölu kostnaðar. Þá hafilánsumsókn og greiðsluáætlun ekki legið fyrir. Samkvæmt framangreindu hafiskort mjög á að stefnanda væru veittar fullnægjandi upplýsingar fyrir og viðlántökuna um fjárskuldbindingu sína. Lánið geti af þessari ástæðu ekki talist„löglegt gjaldeyrislán“ og beri því að miða við að það hafi verið veitt ííslenskum krónum. Þannig telur stefnandi að sé neytendalán í erlendum gjaldeyriþá beri að umreikna og veita jafnframt upplýsingar um kostnað og fjárhæðir íkrónum. Að öðrum kosti sé tenging lánsins við erlenda gjaldmiðla óheimil og aðvettugi virðandi svo sem eigi við um lán stefnanda. Varakröfu sína byggir stefnandi á því aðákvæði veðskuldabréfsins um LIBOR-vexti sé óskuldbindandi samkvæmt 36. gr. a-dog 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, meðsíðari breytingum, eins og þessar reglur verða skýrðar til samræmis viðtilskipun nr. 87/102/EBE og nr. 93/13/EBE um óréttmæta samningsskilmála. Ífyrsta lagi telur stefnandi að skilmálar bréfsins að þessu leyti séu óljósirþar sem enginn vaxtafótur sé tilgreindur. Því til stuðnings bendir stefnandi áað engin lánsumsókn né greiðsluáætlun hafi verið gerð og því ekki hægt að áttasig með neinu móti á því hverjir vextirnir væru, hvorki í upphafi lántöku nésíðar, né hvaða áhrif þeir hefðu á lánið. Einnig bendir stefnandi á aðveðskuldabréfið hafi verið samið einhliða af lánveitanda sem hafi veriðfjármálastofnun en stefnandi hafi haft stöðu neytanda. Leiðir af framangreinduað ef einhver skilmáli samningsins telst ekki á skýru og skiljanlegu máliteljist hann í raun ósanngjarn í skilningi laganna sbr. 36. gr. b., laga nr.7/1936. Íannan stað vísar stefnandi til þess að stefnda hafi í öllu falli ekki verið heimiltað krefja stefnanda um annan lántökukostnað en þann sem tilgreindur var í samningi aðila samkvæmt 4. tölul. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994. Stefnandi telur jafnframt að stefnda hafieingöngu verið heimilt að krefja hann um þannlánskostnað, þ.e. vexti, sem fullnægði þeim áskilnaði 2. málsliðar 2. mgr. 14.gr. laga nr. 121/1994, að vera innan marka þeirrar árlegu hlutfallstölukostnaðar, sem telja megi að hafi átt að vera reiknuð svo greinanlegt væri viðgerð samningsins skv. 5. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnda sé því óheimiltað krefja stefnanda um greiðslu vaxta samkvæmt samningnum. Í þriðja lagi vísarstefnandi til þess að stefndi hafi brotið gegn 5. gr. og 2. mgr. 9. gr. sbr. 8.gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Íþessu sambandi er bent á að það sé stefnda sem lánveitanda að bera ábyrgð á þvíað stefnanda séu kynnt öll skjöl sem að láni snúa, hvort sem það erulánssamningur og fylgiskjöl hans eða önnur kynningarefni sem stefndi leggurfram til upplýsinga um lán. Í fjórða lagi vísar stefnandi til þess að stefndisé sérfrótt fjármálafyrirtæki sem hafi látið undir höfuð leggjast að útbúalánsumsókn og greiðsluáætlun. Verði stefndi að bera hallann af því að hafa ekkifarið eftir skýrum ákvæðum neytendalánalaga um upplýsingagjöf viðsamningsgerðina gagnvart stefnanda. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndibyggir sýknukröfu sína á því að skuldbinding stefnanda samkvæmt umrædduveðskuldabréfi hafi að sönnu verið um gilt lán í erlendum gjaldmiðli, þ.e. evru.Í fyrsta lagi vísast til þess að veðskuldabréfið ber heitið: „Veðskuldabréf íerlendum myntum/mynteiningum“. Í öðru lagi sé lánsfjárhæðin, þ.e.höfuðstólsfjárhæð skuldbindingar stefnanda, einungis tilgreind í hinum erlendagjaldmiðli, þ.e. „EUR 125.000“. Þá, í þriðja lagi, hafi skuldbindingin boriðLIBOR/EURIBOR-vexti samkvæmt veðskuldabréfinu til samræmis við að um erlent lánsé að ræða. Þá hnígi síðari tíma skilmálabreytingar ótvírætt að sömuniðurstöðu. Af þessu leiði, bæði um einstök atriði og að samanlögðu, að umræddskuldbinding teljist ótvírætt vera í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi vísar tilþess að samkvæmt þessu hafi form og efni skuldaskjalsins verið ótvírætt um aðlánið væri í hinum tilgreindu erlendu myntum. Við slíkar aðstæður leiði af fordæmumHæstaréttar að ekki eigi að líta til annarra atvika. Því skipti ekki máli þóttlánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum og afborganir farið fram í sömumynt. Tilvísun stefnanda til þess að í veðskuldabréfinu sjálfu sé rætt um„gengistryggingu“ var við munnlegan flutning málsins mótmælt sem of seint framkominni málsástæðu. Þessi tilvísun í bréfinu gæti þó ekki leitt til þess aðlánið teldist gengistryggt. Stefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi,hvað sem öðru líður, glatað hvers konar rétti sínum fyrir tómlætis sakir, endahafi honum verið í lófa lagið að hafa uppi kröfur á fyrri stigum, og hafistefnandi raunar viðurkennt í verki lögmæti skuldbindingarinnar.Aðþví er varðar skort á upplýsingagjöf við lánveitinguna er því mótmælt aðannmarkar að þessu leyti geti leitt til þess að skuldbindingin geti ekki talist„löglegt gjaldeyrislán“. Telur stefndi ljóst, meðal annars með hliðsjón afalmennum reglum fjármunaréttar um form og efni skuldabréfa, að sé skuldbindingá annað borð í erlendri mynt, geti ætlaður skortur á upplýsingagjöf, samkvæmtlögum nr. 121/1994 og viðlíka atriði, ekki valdið því að skuldbindingin teljistþar með vera í íslenskum krónum, gengistryggð. Slík lögskýring eigi sér engastoð. Að sama skapi leiði ekki af lögum nr. 121/1994 að óheimilt sé að stofnatil skuldbindingar í erlendri mynt, nema því aðeins að áskilnaði laganna umupplýsingagjöf sé fullnægt og jafnvel þótt svo yrði talið, geti slíkt engubreytt um inntak skuldbindingarinnar samkvæmt almennum reglum íslensks réttar,þ.m.t. um form og efni skuldaskjala. Aðþví er snertir varakröfu stefnanda er frávísunarkrafa stefnda grundvölluð á þvíað krafan sé óljós. Ekki sé ljóst hvaða lögvörðu hagsmuni stefnandi hafi afþessari dómkröfu, og ekki hvað síst með tilliti til þess að skuldbindingin berekki lengur vexti samkvæmt veðskuldabréfinu heldur vexti samkvæmt 4. gr. laganr. 38/2001. Stefndi vísar einnig til þess að stefndi hafi lýst því yfir aðláninu hafi verið breytt í verðtryggða skuldbindingu en í því felist bindandi ráðstöfunsakarefnis af hans hendi, þ.e. að um nýtt lán hafi verð að ræða. Svo sem gögnmálsins beri með sér hafi þessari nýju skuldbindingu fylgt ítarleggreiðsluáætlun í samræmi við fyrirmæli laga nr. 121/1994 um neytendalán. Ekkiverði á hinn bóginn ráðið af málatilbúnaði stefnanda, hvort og þá hvaðalögvörðu hagsmuni stefnandi hafi af úrlausn varakröfu sinnar í ljósiframangreinds, svo sem hvaða kröfurétt hún gæti skapað stefnanda.Aðþví er varðar kröfu stefnda um sýknu af varakröfu stefnanda er öllum málsástæðumstefnanda hafnað. Þá er jafnframt byggt á sömu málsástæðum og til stuðningskröfu um frávísun sem og að stefnandi hafi, hvað sem öðru líður, með tómlætisínu og athugasemdalausri greiðslu vaxta frá stofnun skuldbindingarinnar glataðhvers konar rétti sem hann vill byggja á í þessu samhengi. Að þessu slepptuleggur stefndi áherslu á að vaxtaviðmiðun veðskuldabréfsins hafi verið skýr oghafi ekki getað dulist almennum neytanda, þ.m.t. að vextirnir gætu tekiðbreytingum eftir þróun á alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum. Í annan stað hafistefnandi greitt slíka vexti af skuldbindingunni athugasemdalaust um langa hríðog viðurkennt þannig í verki skyldu sína til greiðslu vaxta. Í þriðja lagiverði hvorki ráðið að vaxtaákvæði skuldabréfsins brjóti gegn einstökum ákvæðumlaga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þ.m.t. 36. gr.a-d. Jafnvel þótt svo yrði talið telur stefnandi fjarstæðu að slíkt geti haftþá lögfylgju að skuldbindingin teljist þar með vaxtalaus. Sama eigi við verðifallist á að upplýsingagjöf lánveitanda, í tengslum við stofnunskuldbindingarinnar, hafi ekki að öllu leyti samrýmst lögum nr. 121/1994.Stefndivísar einnig til þess að vextir hafi verið tilgreindir í veðskuldabréfinu ogþví geti 14. gr. laga nr. 121/1994 ekki leitt til þess að vaxta verði ekkikrafist. Hvað sem þessu líði hafi stefnanda mátt vera ljóst hverheildarlántökukostnaður væri. Telur stefndi einnig að hér skipti máli aðstefnandi greiddi ætíð athugasemdalaust vexti af skuldbindingunni og sústaðreynd að lánveitingar fjármálafyrirtækja bera jafnan vexti. Stefnanda, semalmennum neytenda, hafi því hvorki dulist, né mátt dyljast, að skuldbindinginbæri lántökukostnað í formi vaxta. Þá hafi í dómaframkvæmd ekki verið talið aðvanræksla upplýsingagjafar samkvæmt lögum nr. 121/1994 leiði þá þegar til þessað lántökukostnaðar verði ekki krafist. Stefndi mótmælir því að hann hafibrotið gegn lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum ogmarkaðssetningu. Jafnvel þótt svo yrði talið er því mótmælt að það geti haftþær lögfylgjur í för með sér sem stefnandi krefst. Stefndi mótmælir því meðsömu rökum að hann, sem fjármálafyrirtæki, verði að bera hallann af hvers konarvanrækslu með þeim afleiðingum að skuldbindingin teljist vaxtalaus.NiðurstaðaViðmat á því hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum, bundið gengierlendra gjaldmiðla, hefur í dómaframkvæmd verið lagt til grundvallar að miðaberi við skýringu á texta þess skuldaskjals sem lántaki hefursamþykkt.Einungis við þær aðstæður þegar sú textaskýring tekur ekki aftvímæli um hvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti hefur verið talið réttað líta til annarra atriða, svo sem til þess hvernig meginskyldur aðila voruefndar og hvernig staðið var að framkvæmd samnings að öðru leyti, þ. á m. viðsíðari skilmálabreytingar. Svosem áður er rakið bar það veðskuldabréf sem um er deilt í málinu fyrirsögnina„Veðskuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum“ og með því viðurkenndi stefnandiað skulda Sparisjóði Hafnarfjarðar „eða þeim sem hann vísar til, eftirfarandierlendar fjárhæðir: EUR 125.000 [...] eða jafnvirði þeirra fjárhæða í íslenskumkrónum, erlendum myntum eða mynteiningum, miðað við sölugengi í íslenskumsparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi“. Samkvæmt þessu bar fyrirsögn veðskuldabréfsinsskýrlega með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum og varhún nákvæmlega tilgreind í bréfinu, þótt einnig hafi verið vísað til jafnvirðislánsfjárhæðarinnar í íslenskum krónum. Í síðari skilmálabreytingum, sem áðurgreinir, var skuldin einungis tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Þegarlitið er til framangreindra atriða verður, með hliðsjón af ítrekuðum fordæmumHæstaréttar, þegar af þessum ástæðum að fallast á það með stefnda aðsamningurinn hafi tekið til gildrar skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum, sbr.t.d. dóm Hæstaréttar 11. desember 2014 í máli nr. 235/2014. Getur það þar afleiðandi ekki haft þýðingu við úrlausn málsins að lánið var greitt út tilstefnanda í íslenskum krónum sem greiddi einnig af láninu í þeim gjaldmiðli. Aðvirtri þessari niðurstöðu telur dómurinn einnig að stefnandi hafi ekki leitt aðþví haldbær rök að vanræksla lánveitanda gagnvart því að fylgja ákvæðum laganr. 121/1994 um neytendalán við veitingu lánsins geti leitt til þess að lítaberi á lánið sem gengistryggt lán í íslenskum krónum. Verður stefndi þvísýknaður af aðalkröfu stefnanda.Meðvarakröfu sinni krefst stefnandi þess efnislega að viðurkennt verði að ákvæðiveðskuldabréfsins um vexti hafi verið óskuldbindandi fyrir hann frá útgáfudegibréfsins 17. júlí 2006 þar til láninu var breytt í verðtryggt íslensk lán meðendurútreikningi stefnda 6. september 2015 til samræmis við bráðabirgðaákvæði Xlaga nr. 38/2001, eins og lögunum var breytt með 1. gr. laga nr. 151/2010. Þeirhagsmunir sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn í heild á, þ.m.t. varakröfusína, felast í þeirri afstöðu hans að stefnda beri að taka tillit tilfullnaðarkvittana stefnanda fyrir greiðslu vaxta á umræddu tímabili. Varakrafastefnanda jafngildir hins vegar því að viðurkennt sé að stefnanda hafi veriðalfarið óskylt að greiða nokkra vexti af láninu á því tímabili sem vísað er tilí kröfunni. Að mati dómsins er þessi kröfugerð stefnanda ósamrýmanleggrundvelli málatilbúnaðar hans og þeim hagsmunum sem hann telur sig hafa af málsókninni.Leiðir einnig af þessu að alls óljóst er hvaða þýðingu það hefði fyrir hagsmunistefnanda ef fallist væri á þessa kröfu hans. Eru hagsmunir stefnanda afkröfunni því einnig vanreifaðir. Verður varakröfu stefnanda vísað sjálfkrafafrá dómi af þessum sökum. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður.Afhálfu stefnanda flutti málið Þórður Heimir Sveinsson hdl.Afhálfu stefnda flutti máli Stefán A. Svensson hrl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi,Íslandsbanki hf., er sýkn af aðalkröfu stefnanda, Bjarna Marteins BergElfarssonar. Varakröfustefnanda er vísað frá dómi.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 392/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi var staðfestur með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en kveðið er á um í hinum kærða úrskurði. Sóknararaðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdómara. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár, föstudaginn, er á dómþingi, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Helga I. Jónssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að X, sem úrskurðaður var í gæsluvarðhald 28. september sl. til þessa dags, verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. október 2001 klukkan 16. Efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra hefur til rannsóknar ætlað brot kærða X, Jog G gegn 155. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varða ætluð brot millifærslur og tilraunir til millifærslna inn á bankareikninga kærða J í þrjú skipti, kærða G í tvö skipti og konu að nafni J í tvö skipti. [ . . . ] Kærði er undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um brot eða eftir atvikum tilraun til brota gegn fyrrnefndum ákvæðum almennra hegningarlaga, en brotin gætu varðað fangelsisrefsingu ef sönnuð yrðu. Þar sem rannsókn máls þessa er hvergi nærri lokið þykir hætta á að kærði geti torveldað rannsókn með því bæði að sammælast við aðra og koma undan gögnum ef hann gengi laus. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að verða við kröfu ríkislögreglustjóra um gæsluvarðhald. Verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Helgi I. Jónsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
Mál nr. 805/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. desember 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæslu­varðhaldi allt til föstudagsins 9. desember nk. kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð kemur fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rann­sóknar mál er varði stórfelldan innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands frá Hollandi. Upphaf málsins megi rekja til þess að tilkynning hafi borist frá tollvörðum um að það hefði borist póstsending frá Hollandi með Fedex sem innihéldu ætluð fíkniefni. Skráður viðtakandi póstsendingarinnar hafi verið aðili að nafni A, kt. [...], [...] í [...]. Í sendingunni hafi verið að finna nokkur ílát sem við rannsókn tæknideildar lögreglu hafi leitt í ljós að innihéldu 4 kg af amfetamíni. Efnunum hafi verið skipt út af hálfu lögreglu og með heimild héraðsdóms eftirfararbúnaði og hlustunarbúnaði verið komið fyrir í pakkningunni. Í gær, þann 1. desember hafi starfsmaður í útkeyrslu póst­sendinga haft samband við A til að tilkynna honum að sendingin væri á leið til hans. Hann hafi þá ekki svarað, en hringt fljótlega tilbaka og þá óskað eftir því að send­ingunni yrði ekið að [...] í [...]. Upp úr hádegi þennan sama dag hafi A hringt í Fedex og spurst fyrir um pakkann, honum hafi þá verið sagt að pakkinn yrði afhentur um k. 15:00. A hafi opnað pakkann innandyra og þá séð að í pakkanum var upp­töku­búnaður frá lögreglu. Hann hafi haft samband við kærða X og spurt hann hvað gera ætti við þetta, tekið mynd af innihaldi sendingarinnar og sent honum. Kærði hafi neitað sök við skýrslutöku hjá lögreglu. Við skoðun á síma kærða í málinu megi sjá SMS skilaboð milli kærða og A þar sem rætt sé um sendingu sem sé að koma með Fedex. Þar komi fram að A hafi spurt kærða “ætli við getum efnagreint þetta svo?” og kærði svarað “mögu­lega”. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Ljóst sé af magni fíkniefnanna að um sé að ræða stórfellt fíkniefnalagabrot. Rannsókn lögreglu beinist nú að því að skoða feril send­ingarinnar hingað til lands, hver sendandi efnanna hafi verið og hvort kærði hafi staðið að innflutningnum í samstarfi við aðra mögulega samseka. Talin sé brýn nauðsyn á því á þessu stigi máls að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, þar sem ljóst sé að ef hann gangi laus geti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn sem ganga lausir eða þeir sett sig í samband við hann. Kærði gæti þá komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald á nú þegar. Þá þyki nauð­synlegt að bera undir kærða sjálfstætt þau gögn sem lagt hafi verið hald á, á meðan kærði sæti einangrun. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins. Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í málinu. Kærði sé undir rökstuddum grun um stórfellt fíkniefnalagabrot sem talið sé varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum.og geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram. NiðurstaðaMeð vísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fang­elsis­refsing liggur við. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi.Af því sem fram hefur komið fyrir dómi þykir ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsókn fer fram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hann laus, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fullnægt svo fallast megi á kröfu lög­reglu­stjórans um að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Ekki þykir tilefni til að marka gæslu­varð­haldinu skemmri tíma en krafist er.Þá hefur sækjandi fært að því fullnægjandi rök, sbr. og skilyrði b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 að nauðsynlegt sé að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu, krafan tekin til greina eins og í úrskurðarorði greinir. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstu­dagsins 9. desember nk. kl. 16. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæslu­varð­haldinu stendur.
Mál nr. 397/2005
Fasteignakaup Galli
L höfðaði mál á hendur J og H til heimtu eftirstöðva kaupverðs fasteignar, sem L seldi J og H með kaupsamningi í apríl 2004, en J og H höfðu haldið eftir greiðslu samkvæmt samningnum vegna ætlaðra galla á hinni seldu eign. Talið var, að þó að krafa J og H á grundvelli matsgerðar yrði að fullu tekin til greina væri ekki unnt að líta svo á að annmarkar á eigninni rýrðu verðmæti hennar svo nokkru varðaði í merkingu 1. mgr. 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá gat fyrirhuguð viðgerð á sameign fasteignarinnar, ekki heldur talist galli í skilningi fasteignakaupalaga. Var því ekki fallist á að J og H ættu kröfu á hendur L vegna galla á fasteigninni og voru þau dæmd til að greiða L eftirstöðvar kaupverðs eignarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. september 2005. Þau krefjast þess aðallega að þeim verði einungis gert að greiða stefndu 22.451 krónu, en til vara að krafa stefndu verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndu málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Jóhann Freyr Jóhannsson og Hrönn V. Runólfsdóttir, greiði óskipt stefndu, Lindu Guðmundsdóttur, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað fyrir dómþinginu af Lindu Guðmundsdóttur, á hendur Jóhanni Frey Jóhannssyni og Hrönn V. Runólfsdóttur, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 12. október 2004. Dómkröfur stefnanda voru þær að stefndu yrðu in solidum dæmd til þess að greiða stefnanda 1.563.667 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. september 2004 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals fyrir 3 herbergja íbúð í húsinu nr. 33 við Eskihlíð, merkt 01-03-01. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu voru þær aðallega að þau yrðu sýknuð af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu á 22.451 krónu, en til vara að stefnukröfur yrðu lækkaðar verulega. Þá kröfðust stefndu málskostanaðar, auk virðisaukaskatts, úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir, að með kaupsamningi, dagsettum 1. apríl 2004, seldi stefnandi stefndu 35,9 fermetra 3 herbergja íbúð í húsinu nr. 33 við Eskihlíð í Reykjavík, merkt 01-03-01, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu, þ.m.t. tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Hin selda íbúð telst vera 19,04% af heildareign hússins nr. 33 við Eskihlíð og 7,59% af lóð. Kaupverð eignarinnar var 8.200.000 krónur, sem greiðast skyldi með eftirgreindum hætti: Stefndu tóku auk þess að sér að greiða, sem sína skuld, áhvílandi veðskuldir á eigninni, að fjárhæð 3.567.089 krónur og gáfu út fasteignaveðbréf fyrir hluta kaupverðsins, eða að fjárhæð 1.069.244 krónur, tryggt með veði í hinni seldu eign. Stefnandi afhenti stefndu íbúðina á umsömdum afhendingardegi þann 1. júní 2004. Stefndu hafa greitt samkvæmt 1. og 2. tl. kaupsamningsins, en ekki greiðslu samkvæmt 3. tl. samningsins, 1.563.667 krónur. Hafa stefndu lýst því yfir að þau telji sig eiga gagnkröfu á hendur stefnanda vegna meintra galla á hinni seldu eign, samanber bréf stefndu, dagsett 31. ágúst 2004. Á fundi aðila á fasteignasölunni Fold hinn 11. ágúst sl., lögðu stefndu fram samantekt á meintum kostnaði vegna galla á eigninni. Hinn 26. október 2004 var dómkvaddur matsmaður til þess að meta meinta galla á fasteigninni, kostnað við að gera við fúaskemmdir í veggjum íbúðarinnar, rúður og skemmdir í innanverðri súð á suðlægri hlið hússins. Einnig skyldi hann meta kostnað við þær viðgerðir utanhúss, sem útboðsgögn sögðu til um en ekki voru framkvæmdar, samkvæmt bréfi Verkfræðistofunnar Hnit hf., dagsett 10. mars 2004 og meta afnotamissi kaupenda af íbúðinni á meðan viðgerð á henni stæði yfir. Í niðurstöðu matsgerðarinnar, sem dagsett er 9. desember 2004, segir svo m.a. í niðurstöðu um fúaskemmdir: „Fram kom við vettvangsskoðun að fúi er neðst í milliveggjum íbúðarinnar. Til að gera við fúa í milliveggjum í íbúðinni þarf að brjóta múrhúð af neðri hluta þeirra, u.þ.b. 50-80 cm upp á vegginn fjarlægja fúna borðaklæðningu, stoðenda og fótreim. Skeyta síðan við stoðir og setja nýja fótreim, nýja borðaklæðningu og múrhúða veggi að nýju og mála. Önnur leið er að fjarlægja veggina alveg og setja upp nýja veggi úr timbur- eða blikkstoðum og klæða með gifsplötum báðum megin.” Kostnaður við að bæta úr skemmdum á veggjum er metinn 372.000 krónur, sem skiptist í efni að fjárhæð 136.000 krónur og vinnu að fjárhæð 236.000 krónur. Þá mat matsmaður hlutdeild íbúðarinnar í kostnaði við viðgerð utanhúss, 664.082 krónur og hlutdeild í kostnaði við aðstöðu og vinnupalla vegna þeirra viðgerða 75.900 krónur. Þá taldi matsmaður hæfilegt mat á afnotamissi vera 40.000 krónur, eða leiguverð sambærilegrar íbúðar í einn mánuð, samtals 779.982 krónur. Í matinu kemur og fram, að þrjár rúður í stofuglugga og svalahurð eru skemmdar vegna ryðbletta og þurfi að skipta um til að bæta þar úr. Kostnaður við það verk var metinn 57.000 krónur, þar af efni 27.000 krónur. Í umfjöllun matsmanns um skemmdir á innanverðri súð á suðlægri hlið hússins segir svo: „Gerð þaks er breytt frá því sem var í upphafi. Einangrun hefur verið endurbætt. Ekki hafa verið gerðar endurbætur á rakavörn. Húsið er byggt 1956. Þá var ekki að finna í byggingareglugerð bein ákvæði um að rakavörn skuli vera í þökum. Útreikningar matsmanns benda til þess að ekki komi til skaðlegra rakaþéttingar í þakinu eins og það er nú gert enda sé loftrás ofan við einangrun án hindrana og múrhúðin innan á þakinu heil. Matsmanni er ekki kunnugt um hverning þak var áður eða hvernig það var einangrað. Að innanverðu er þakið múrhúðað (forskalað) á borðaklæðningu. Borðaklæðningin er fúin á svæði næst kvistvegg við svalir og inn fyrir aðliggjandi milliveggi. Sjá má að sett hefur verið ný sperra í þakið á þessum stað þannig að fúaskemmdir hafa verið í burðarviðum. Fúaskemmdir í innra borði þaksins hafa þá verið sýnilegar en verið skildar eftir þegar gert var við þakið utanvert.” Til að bæta úr skemmdum á klæðningu taldi matsmaður að brjóta þyrfti úr súð yfir fúa, fjarlægja fúna timburklæðningu og setja nýja, múrhúða í net neðan í súð og undir stofuglugga. Mat hann kostnað við þessa lagfæringu vera 84.000 krónur, þar af efni 23.000 krónur. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hún hafi að öllu leyti staðið við skilmála kaupsamningsins. Stefndu hafi hins vegar vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningnum og hafi ekki greitt kaupverð eignarinnar að fullu þrátt fyrir áskoranir þar um frá stefnanda. Stefndu hafi átt að greiða stefnanda 1.563.667 krónur hinn 1. september 2004, en hafi ekki gert það. Stefnandi telur að stefndu hafi ekki gildar mótbárur gegn dómkröfunni og geti ekki haldið að sér höndum með greiðslu kaupverðsins. Vanefndir stefndu stafi eingöngu af fjárskorti þeirra. Stefnandi hafnar því, að eignin hafi verið haldin einhverjum leyndum göllum, sem stefnandi beri ábyrgð á. Þá vísar stefnandi til þess, að samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002, teljist fasteign ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði, eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, en hvorugu sé til að dreifa í máli þessu. Stefnandi vísar á bug þeim ávirðingum stefndu um að hún hafi leynt stefndu einhverjum upplýsingum um ástand eignarinnar og hafnar því að taka þátt í kostnaði við endurbætur og lagfæringar á eigninni, sem stefndu hyggist framkvæma, enda séu þær stefnanda með öllu óviðkomandi. Stefnandi kveðst hafa gert stefndu ítarlega grein fyrir ástandi eignarinnar við gerð kaupsamnings og hafi eignin verið skoðuð af hálfu stefndu. Við þá skoðun hafi stefndu verið kunnugt eða mátt vera kunnugt um sýnilegar skemmdir á herbergisgólfi af völdum vatnsleka frá þaki sem skipt hafði verið um á húsinu. Verði íbúðarinnar hafi verið mjög í hóf stillt og tillit tekið til aldurs þess og ástands eignarinnar. Í söluyfirliti, sem aðilar hafi staðfest með áritun sinni, sé sérstaklega tekið fram, að hin selda eign þarfnist lagfæringar. Hafi kaupendum því mátt vera fullkunnugt um, að gera þyrfti einhverjar lagfæringar á eigninni, sem hefðu í för með sér kostnað fyrir stefndu. Svo sem ráða megi af tölvupósti frá starfsmanni á Verkfræðistofunni Hnit til fasteignasala á fasteignasölunni Fold, dagsett 10. mars 2004, hafi fulltrúi seljanda, móðir stefnanda, Sólveig Filippusdóttir, lagt sig fram um að koma á framfæri við stefndu öllum upplýsingum um eignina sem máli skiptu. Stefndu hafi fyrst gert athugasemdir við ástand eignarinnar á fundi á fasteignasölunni, hinn 11. ágúst 2004, þegar aðeins 20 dagar hafi verið til útgáfu afsals og þegar liðnir hafi verið meira en 70 dagar frá afhendingu eignarinnar. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, svo og til meginreglu kröfuréttarins og samningaréttarins. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að til frádráttar stefnukröfum eigi að koma 1.541.216 krónur til skuldajafnaðar. Sú fjárhæð sé fundin út með eftirgreindum hætti: Byggir stefndi á því, að ekki sé vafamál, að stefnandi, sem seljandi eignarinnar, hafi leynt því, vísvitandi, að því er ætla megi, að eignin hafi verið haldin leyndum göllum. Stefnanda hafi borið, sem seljanda eignarinnar, að upplýsa kaupanda um alla þá galla sem á eigninni kynnu að vera og skipt gætu máli fyrir kaupendur við ákvarðanatöku þeirra um kaup á eigninni. Sérstaklega verði það að teljast vítavert af hálfu stefnanda að gefa upp á söluyfirliti rangar upplýsingar um kosti, sem eignin átti að vera haldin, eins og að gefa upp að nýleg sprunguviðgerð hefði farið fram. Þetta hafi beinlínis reynst rangt. Þá hafi stefnanda borið að upplýsa eða leggja fram öll gögn er vörðuðu úrbætur á húsinu að utan, en ljóst megi vera af gögnum málsins að framkvæmdum utanhúss hafi verið slegið á frest. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að hann eigi afsláttarkröfu á hendur stefnanda, sem kynni að vera lægri en nemi fjárhæð aðalkröfu hans, og eigi afsláttarkrafan að koma til skuldajafnaðar dómkröfum stefnanda.Um lagarök vísar stefndi til grundvallarreglna samningsréttar og laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. V Ágreiningslaust er í máli þessu að stefndu hafa ekki greitt stefnanda eftirstöðvar kaupverðs. Hafa stefndu haldið eftir greiðslunni, þar sem þau halda því fram að þau eigi kröfu á hendur stefnanda vegna galla á fasteigninni. Við matsgerð voru staðreyndir gallar á fasteigninni, sem krafist er bóta fyrir, en þeir hafa nú verið lagfærðir af stefndu. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu. Kvað hún samskipti sín við fasteignasöluna ekki hafa verið mikil, en Sólveig móðir hennar hafi að mestu séð um þau samskipti. Kvað hún tvo starfsmenn fasteignasölunnar hafi komið og skoðað og verðmetið eignina. Hún kvaðst hafa keypt íbúðina ásamt móður sinni árið 1999 og búið í henni frá þeim tíma fram til haustsins 2002. Stefnandi kvað, að ekki hefði verið gert mikið fyrir íbúðina lengi og hún fengið minnsta viðhald. Sýnilegir agnúar væru á íbúðinni. Í söluyfirlitinu komi og fram að íbúðin þarfnist lagfæringar. Í lið 29 í kaupsamningi komi fram að loft í íbúð sé sigið, en leigjendur hennar hafi bent kaupendum á þetta. Hún kvað glugga í litla herberginu hafa verið ónýtan og þakglugga í svefnherbergi hafa verið í slæmu ástandi. Þá hafi verið skemmd í gólfi í litla herberginu, eins og hún kallaði það. Móðir hennar hafi séð um að afhenda stefndu eignina. Hún kvað ekkert hafa verið ákveðið í sambandi við sprunguviðgerðir á húsinu, en ákveðið að gera bara við þak hússins en láta annað bíða. Verklýsing og útboðsgögn á endurbótum utanhúss frá verkfræðistofunni Hnit hafi ekki legið fyrir við kaupsamningsgerðina. Stefnandi gat ekki gert grein fyrir því af hverju ekki sé minnst á þessi útboðsgögn og verklýsingu við kaupsamningsgerðina og ekki minnst á þau í söluyfirliti. Hins vegar hafi leki verið í hinum enda hússins, sem gert hafi verið við og hafi hún talið það vera sprunguviðgerð. Hún kvaðst ekki hafa vitað af fúaskemmdum í veggjum íbúðarinnar, en vitað af leka í forstofuherbergi fyrir neðan þakgluggann. Hún gat ekki borið um hvort athygli stefndu hafi verið vakin á lekamerki á gólfi við skoðun þeirra á íbúðinni. Stefnandi kvaðst ekki kannast við að raki hafi verið kominn í gólflista, eins og kemur fram í fundargerð húsfélagsins, dagsettri 4. júní 2003. Aðspurð kvaðst hún ekki vita hvenær athugasemdir varðandi íbúðina hefðu fyrst komið fram frá kaupendum. Stefndi, Jóhann Freyr Jóhannsson, kvaðst fyrst hafa skoðað íbúðina í byrjun árs 2004 og hafi þá leigjandi sýnt íbúðina. Íbúðin hafi síðan verið seld öðrum áður en stefndu hafi gert tilboð í hana. Nokkrum mánuðum síðar hafi verið hringt í þau, þar sem fyrri kaup hefðu gengið til baka, og þeim boðin íbúðin til kaups. Stefndi kvað íbúðina hafa verið í upprunalegu horfi. Gamlar innréttingar og dúkur á gólfi, nema í fremra herberginu. Hann kvað þau hafa ætlað að koma öllum lögnum íbúðarinnar í gott horf eftir kaupin. Hann kvaðst hafa lagt þann skilning í fyrirvara í söluyfirliti um að íbúðin þarfnaðist lagfæringar, að endurnýja þyrfti innréttingar íbúðarinnar. Hann kvaðst hafa spurt starfsmann fasteignasölunnar um hvaða sprunguviðgerðir væri átt við í söluyfirliti og hafa fengið þau svör að þau þyrftu ekki að hafa áhyggjur af neinu. Tekið væri fram í kaupsamningi að loft væri sigið í stofu, þar sem þau hefðu tekið eftir því við skoðun á eigninni eftir undirritun kauptilboðs. Stefndi kvaðst hafa gert umtalsverðar endurbætur á eigninni. Er hann hafi rifið niður vegg til að opna milli stofu, eldhúss og gangs, hafi komið í ljós að timbrið í forskalningunni var orðið mjög fúið. Hafi hann þá farið að skoða aðra veggi íbúðarinnar og það sama komið í ljós. Stefndi kvaðst hafa hringt í fasteignasöluna og móður seljanda, Sólveigu, upp úr miðjum júní vegna þessa galla á íbúðinni. Einnig hafi hann talað við sambýlismann Sólveigar, Þorstein. Þorsteinn hafi sagt honum að hann hefði séð fúa þegar hann opnaði vegg inn í stofu, og hafa talið að allir veggir í íbúðinni væru fúnir. Stefndi er lærður trésmiður og vinnur við trésmíði. Hann kvaðst ekki hafa skoða mikið ástand gólfefna, þar sem hann hafi ætlað að leggja ný, og því ekki séð lekamerkin á gólfi í herbergi. Gluggaumbúnaður íbúðarinnar hafi verið sæmilegur, þar sem nýbúið hafi verið að skipta um glugga í íbúðinni. Skemmd á rúðum hafi verið nokkuð sýnileg. Hann kvaðst þó ekki hafa tekið eftir skemmdinni við skoðun á eigninni, en ryðdoppur séu á neðriparti rúðanna og ekki í sjónlínu. Ekki liggi fyrir af hverju þessar skemmdir séu á glerinu, en þær gætu hafa orsakast af svarfi frá slípirokk. Aðspurður kvað hann húsið að utan ekki líta vel út. Skömmu eftir að hann hafi flutt inn hafi aðrir íbúar hússins sagt honum frá því, að íbúar þyrftu að fara að taka ákvörðun um viðgerð á húsinu. Stefndi gat ekki gefið upp kostnað sinn vegna afnotamissis af íbúðinni. Sólveig Filippusdóttir, móðir stefnanda, gaf og skýrslu fyrir dóminum. Hún kvaðst hafa haft samskipti við fasteignasöluna vegna umræddrar sölu eignarinnar. Fasteignasalan hafi átt að annast sýningu eignarinnar. Kvaðst hún hafa afhent eignina ásamt dóttur sinni og sambýlismanni sínum. Hún kvaðst fyrst hafa tekið eftir skemmdum á rúðunum við afhendingu eignarinnar, en stefndu ekki þá gert kröfu vegna þeirra. Hún kvað skemmdir hafa verið á parketi í einu herbergjanna sem engum dyljist sem horfa yfir íbúðina, en ekki hafi verið teppi á gólfum. Aðspurð kvað hún sambýlismann sinn hafa upplýst, á fundi á fasteignasölunni, að hann hefði vitað af fúa í veggjum. Hún kvaðst ekki muna eftir raka í gólflistum, eins og standi í fundargerð húsfélagsins. Hún kvaðst hafa séð um að fasteignasölunni yrðu send áðurgreind gögn verkfræðistofunnar Hnit. Guðbjörg Gylfadóttir Blöndal, skrifstofustjóri á Fold fasteignasölu gaf og skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst hafa tekið að sér að boða til fundar aðila þegar athugasemdir vegna galla hafi komið upp. Hins vegar mundi hún ekki hvenær kaupandi hefði haft samband við fasteignasöluna vegn gallanna. Það gæti hafa verið nokkrum vikum fyrir fundinn, sem hafi verið 11. ágúst. Hún kvaðst hafa skrifaði fundargerð eftir punktunum, sem hún setti niður á fundinum, eftir að annar stefndu hafi beðið hana þess. Hún kvaðst hafa gert kostnaðaruppgjör og kvittun, eins og venja sé til þegar kaupandi haldi eftir greiðslu. Viðar Böðvarsson, fasteignasali Foldar fasteignasölu, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa skoðað eignina ásamt Böðvari Rafni Reynissyni, fyrrverandi starfsmanni fasteignasölunnar, sem verðmetið hafi eignina. Söluyfirlitið sé samið af þeim tveimur. Við skoðun hafi blasað við að íbúðin þarfnaðist endurnýjunar, en ýmsir agnúar hafi verið á eigninni. Eignin hafi verið seld á 8% lægra verði en sett hafi verið á hana, og hafi ástand eignarinnar orðið til þess. Aðspurður kvaðst hann ekki muna eftir öðrum upplýsingum um eignina, en þeim sem getið er um í söluyfirliti. Kannaðist hann ekki við að hafa fengið áðurgreindar upplýsingar frá verkfræðistofunni Hnit. Þorsteinn Steingrímsson, sambýlismaður móður stefnanda, gaf og skýrslu. Hann kvaðst vera húsasmíðameistari að mennt. Hann kvað íbúðina fyrst hafa verið tveggja til þriggja herbergja íbúð, en síðar hafi stefnandi keypt herbergi á stigagangi og því hafi þurft að opna þar á milli inn í íbúðina. Þakgluggi þess herbergis hafi verið ónýtur og lekið um allt gólfið, sem sé trégólf. Gólfið hafi verið skemmt af myglu og fúa og fótstykkið einnig. Gólfið hafi verið ónýtt fyrir neðan gluggann og skemmdin í gólfinu hallað í átt að veggnum í nokkurs konar geisla. Hins vegar hafi ekki sést skemmdir í veggjum. Vatn hafi verið búið að valda mikilli skemmd, eftir að hafa legið svona lengi. Hann kvað stefnanda enga vitneskju hafa haft um fúann. Á fundi málsaðila á fasteignasölunni hafi hann upplýst að hafa tekið eftir fúa á þessum vegg er hann gerði hurðaropið inn í íbúðina, og hafi hann fjarlægt fúa úr veggnum meðan stefnandi bjó í húsinu. Samkvæmt framburði aðila sem og framlagðri matsgerð verður fallist á að fasteigninni sé ábótavant, að því leyti, sem krafist var að metið yrði með matsgerð, þ.e. fúaskemmdir í veggjum og þakglugga, sem og ryðdoppur á þremur rúðum íbúðarinnar. Verður þá vikið að göllum á þremur rúðum fasteignarinnar, sem staðreyndir hafa verið með fyrirliggjandi matsgerð. Skemmdir þessar áttu að vera sýnilegar við skoðun. Í 1. mgr. 29. gr. fasteignakaupalaga er kveðið á um það að kaupandi fasteignar geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Samkvæmt því ber þegar af þeim sökum að hafna kröfu stefndu vegna galla á rúðum fasteignarinnar. Sem fyrr greinir er fasteignin Eskihlíð 33 byggð árið 1956. Stefndu var ljóst eða mátti vera það, að þau voru að kaupa íbúð í nær 50 ára gömlu húsi, enda ber það með sér aldur sinn. Fyrir liggur að fúi í innveggjum íbúðarinnar var ekki sýnilegur. Hins vegar liggur fyrir að sambýlismaður móður stefnanda vissi af fúa í einum innvegg íbúðarinnar, en gerð hefur verið grein fyrir í matsgerð af hverju hann stafaði. Þó svo hafi verið er ekki unnt að líta svo á að búast hafi mátt við að aðrir veggir íbúðarinnar væru svo skemmdir af fúa, eins og raunin var og staðfest hefur verið með matsgerð og ósannað að stefnandi hafi vitað af fúanum. Verður því ekki litið svo á að um sök seljanda hafi verið að ræða. Í 1. mgr. 18. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 er kveðið á um það, að notuð fasteign telst ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Eins og áður greinir keyptu stefndu umrædda íbúð af stefnanda fyrir samtals 8.200.000 krónur. Þótt krafa stefndu á grundvelli matsgerðarinnar vegna þessa galla yrði tekin að fullu til greina með 456.000 krónum væri ekki unnt að líta svo á að annmarkar á íbúðinni, sem þar um ræðir, rýri verðmæti hennar svo nokkru varði, sbr. síðari málslið 18. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Komi ekkert annað til getur íbúðin því ekki talist hafa verið haldin galla í skilningi III. kafla nefndra laga, þannig að til vanefndaúrræða geti komið samkvæmt IV. kafla þeirra. Hins vegar er ekki unnt að fallast á að fyrirhuguð viðgerð á sameign fasteignarinnar, sem þó hefur enn ekki verið ákveðið hvenær verði framkvæmd, geti talist galli í skilningi fasteignakaupalaga. Þá verður ekki séð, þó svo að gerð hafi verið útboðslýsing og verklýsing á þeim framkvæmdum á sameigninni, og kaupendur hafi ekki haft vitneskju um þau gögn, að upplýsingar um ástand eignarinnar geti talist rangar í skilningi 27. gr. greinar fasteignakaupalaga, og hafi haft áhrif á viðskipti aðila, enda ástand ytra byrðis fasteignarinnar sýnilegt öllum. Af öllu framangreindu virtu er því ekki fallist á að stefndu eigi kröfu á hendur stefnanda vegna galla á fasteigninni. Samkvæmt framansögðu er það því niðurstaða dómsins, að stefndu ber að greiða stefnanda eftirstöðvar kaupverðs íbúðarinnar að frádregnum mismun vaxta og kostnaðar, að fjárhæð 42.311 krónur, að kröfu stefndu, samkvæmt framlögðu uppgjöri fasteignasölunnar, enda ekki sýnt fram á annað en að sú upphæð eigi að koma til frádráttar kröfum stefnanda við endanlegt uppgjör vegna kaupanna, ásamt dráttarvöxtum eins og krafist er í stefnu, gegn útgáfu afsals. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi og Steingrími Haukssyni tæknifræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Jóhann Frey Jóhannsson og Hrönn V. Runólfsdóttir, greiði in solidum Lindu Guðmundsdóttur, 1.521.356 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. september 2004 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals. Stefndu greiði in solidum stefnanda 300.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 221/2003
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem barnaverndarnefnd var heimilað að vista dóttur X utan heimilis hennar í tólf mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2003, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að vista dóttur sóknaraðila utan heimilis hennar í tólf mánuði. Kæruheimild er í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila, en til vara að vistuninni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðila sé heimilt að vista dóttur sóknaraðila utan heimilis hennar í tólf mánuði. Fyrir héraðsdómi gerði sóknaraðili meðal annars kröfu um að varnaraðila yrði gert að greiða sér málskostnað. Til þeirrar kröfu var ekki tekin afstaða með hinum kærða úrskurði. Þrátt fyrir það eru ekki næg efni til að ómerkja úrskurðinn, heldur verður ákvörðun tekin með dómi þessum um málskostnað í héraði. Rétt er að hann falli niður ásamt kærumálskostnaði. Samkvæmt 61. gr., sbr. 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga átti sóknaraðili rétt á gjafsókn vegna málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili gætti þess ekki fyrir héraðsdómi að leita á grundvelli þessarar heimildar eftir því að dómsmálaráðherra veitti henni gjafsókn eftir almennum reglum XX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem nauðsyn bar til, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 27. september 2001 í máli nr. 102/2001. Úr því hefur á hinn bóginn verið bætt undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti með því að dómsmálaráðherra hefur nú veitt sóknaraðila gjafsókn á báðum dómstigum. Fer um gjafsóknarkostnað hennar í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en gjafsóknarkostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, X, í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun Þuríðar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, 25.000 krónur, og Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 250.000 krónur.
Mál nr. 328/2005
Eignardómsmál Fasteign Leigusamningur Erfðafesta Hefð
R krafðist þess að viðurkennt yrði að hún væri eigandi að tiltekinni landspildu í Hveragerði. Óumdeilt var að 3. nóvember 1928 keypti M land úr jörðinni V og að úr þeirri landareign fékk S tvær spildur 17. maí 1929, aðra að gjöf og hina leigða á erfðafestu til 75 ára. Með útgáfu skuldabréfs 19. maí 1931 setti M landið að veði og var talið að veðið hefði tekið til eignarréttar að þeirri spildu sem seld hafði verið S á leigu. Bankinn B fékk uppboðsafsal fyrir landinu 11. júlí 1938 og var talið að þar með hefði eignarréttur að þeirri spildu sem leigð hafði verið S færst í hendur hans. B afsalaði síðan landinu til Í, en milli Í og H var deila um hvort sá síðarnefndi hefði fengið afsal fyrir landinu frá Í á árinu 1967. Þar sem að land það sem krafa R um eignarrétt laut að var úr spildunni sem S hafði fengið leigða á erfðafestu til 75 ára og með vísan til 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 var ekki talið að þeir, sem leiddu rétt sinn frá S, gætu borið því við gegn andmælum Í og H að umráð þeirra yfir landinu á gildistíma leigusamningsins hefði veitt þeim eignarrétt að því á grundvelli hefðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júlí 2005. Hann krefst þess að viðurkennt verði að hann sé eigandi landspildu í Hveragerði, sem sýnd er á uppdrætti sem birtur var með héraðsdómsstefnu, en hún er afmörkuð með hnitum á eftirfarandi hátt: Frá punkti A 393315.8 N 390295.3 í punkt A 393280.7 N 390317.0, þaðan í punkt A 393255.6 N 390275.0, þaðan í punkt A 393320.7 N 390234.4, þaðan í punkt A 393343.6 N 390246.6, þaðan í punkt A 393337.7 N 390256.9, þaðan í punkt A 393318.1 N 390271.5 og þaðan í punkt A 393323.9 N 390281.2, en þaðan í þann punkt, sem fyrst var getið. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins var Mjólkurbú Ölfusinga stofnað 22. júní 1928. Félagið gerði samning 3. nóvember sama ár um kaup á landi úr jörðinni Vorsabæ, sem þá var í Ölfushreppi, en er nú innan marka stefnda Hveragerðisbæjar. Í samningnum var merkjum landsins lýst, en stærð þess hefur verið talin um 60 hektarar. Afsal fyrir landinu var ritað á sama skjal og var það afhent til þinglýsingar 25. september 1929. Úr þessari landareign ráðstafaði félagið 17. maí 1929 tveimur samliggjandi spildum til Sigurðar Sigurðssonar, annars vegar með gjafabréfi, sem tók til 1,685 hektara syðst í henni og að austurmörkum hennar við Varmá, og hins vegar með samningi, þar sem 1,73 hektarar voru leigðir á erfðafestu til 75 ára, en sú spilda lá vestan við þá fyrrnefndu. Skjöl um þessar ráðstafanir voru afhent til þinglýsingar 24. ágúst 1929. Þessar spildur fengu í einu lagi heitið Fagrihvammur og var það land frá öndverðu sérgreint í þinglýsingabók. Við það bættust síðan tvær spildur austan við upphaflega landið með leigusamningum, sem Sigurður gerði við stefnda íslenska ríkið 2. nóvember 1932 og 14. júlí 1934, en þeir tóku til samtals 4,65 hektara lands austan við Varmá og voru afhentir til þinglýsingar 9. ágúst 1934. Þá keypti Sigurður að auki landspildu, sem var 5,8 hektarar að stærð, úr jörðinni Vorsabæ 8. september 1934. Afsal fyrir þessari spildu, sem lá að suðurmörkum upphaflegs lands Fagrahvamms og að Varmá í austri, var afhent til þinglýsingar 17. desember 1934. Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, gaf Mjólkurbú Ölfusinga út skuldabréf til Viðlagasjóðs 19. maí 1931, þar sem sett var að veði „lóð mjólkurbúsins í Hveragerði í Ölveshreppi í Árnessýslu, að stærð um 60 ha, með aðalhúsi, íbúðar og geymsluhúsi, hálfri rafmagnsstöð, hveravirkjun og öllum mannvirkjum, sem þar eru nú, eða síðar kunna að verða gerð þar, og eru eign vor, með endurbótum og viðaukum, með nýrækt og girðingum, með vélum og öllum tækjum og með öllu, sem eign þessari fylgir og fylgja ber að engu undanskildu.“ Á grundvelli þessa skuldabréfs krafðist Búnaðarbanki Íslands 8. október 1937 nauðungaruppboðs á veðinu. Að undangenginni auglýsingu 25. apríl 1938, þar sem eigninni var lýst á sama hátt og í skuldabréfinu, var uppboð haldið 21. júní og 9. júlí sama ár. Búnaðarbanki Íslands varð þar hæstbjóðandi og krafðist útlagningar sem ófullnægður veðhafi. Bankinn fékk uppboðsafsal fyrir eigninni 11. júlí 1938 og var henni þar enn lýst á sama hátt og í skuldabréfinu. Sama dag seldi bankinn Kaupfélagi Árnesinga og Mjólkurbúi Flóamanna eignina, en afsal fyrir henni var gefið út 13. september 1938 og afhent til þinglýsingar 22. sama mánaðar. Á félagsfundi í Mjólkurbúi Ölfusinga 17. júlí 1938 mun hafa verið kosin skilanefnd til að slíta félaginu. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um framkvæmd slitanna, en óumdeilt er að starfsemi félagsins hafi lokið á þessum tíma. Kaupfélag Árnesinga og Mjólkurbú Flóamanna gáfu út afsal 15. september 1944 til stefnda íslenska ríkisins fyrir framangreindri eign, eins og félögin „eignuðust hana með afsali frá Búnaðarbanka Íslands dags. 13/9 ´38“. Á grundvelli laga nr. 23/1966 um heimild handa ríkisstjórninni til að selja Hveragerðishreppi hluta úr landi ríkisjarðarinnar Vorsabæjar og um eignarnámsheimild á lóðum og erfðafesturéttindum gaf stefndi íslenska ríkið út afsal 12. maí 1967 til Hveragerðishrepps fyrir öllu landi „jarðarinnar Vorsabæjar, sem liggur neðan (austan) Hamarsins og línu frá Litla-Hamri skemmstu leið í Varmá.“ Um nánari afmörkun landsins var vísað til uppdráttar, sem fylgdi afsalinu, en upphaflega var hann gerður sem fylgiskjal með frumvarpi til fyrrnefndra laga. Samkvæmt uppdrættinum var sá hluti Fagrahvamms, sem var vestan Varmár, innan merkja landsins, sem afsalað var. Á uppdrættinum var dregin lína, sem táknaði „mörk lóða í einkaeign“, utan um þá hluta Fagrahvamms, sem Sigurður Sigurðsson hafði eignast með áðurnefndu gjafabréfi 17. maí 1929 og afsali 8. september 1934, en sá hluti landsins, sem hann fékk á erfðafestu með samningnum 17. maí 1929, var á hinn bóginn ekki merktur á fyrrgreindan hátt á uppdrættinum. Eftir andlát Sigurðar Sigurðssonar tóku tvö af börnum hans, Helga og Ingimar, Fagrahvamm að arfi, en Ingimar fékk afsal 11. október 1946 fyrir hlut Helgu og öðlaðist þar með einn réttindi yfir öllu landinu. Á sama ári mun Ingimar hafa ásamt öðrum stofnað Fagrahvamm hf. og afsalaði hann til félagsins 17. október 1946 tveimur hekturum úr landinu ásamt gróðurhúsum og öðrum mannvirkjum. Á árunum eftir þetta ráðstafaði Ingimar meira af landi úr Fagrahvammi. Meðal annars gaf hann út afsal 12. september 1958 fyrir nánar tilgreindri lóð, sem eftir gögnum málsins var úr þeim hluta Fagrahvamms, sem átti rætur að rekja til leigusamnings Sigurðar Sigurðssonar við Mjólkurbú Ölfusinga 17. maí 1929, en í afsalinu tiltók Ingimar að lóðin væri „erfðafestuland mitt“. Í yfirlýsingu 14. maí 1962, sem gerð var vegna breytinga á auðkennum sömu lóðar, var áréttað að Ingimar hafi með afsalinu selt „erfðafestuland sitt“. Sama dag gaf hann út afsal fyrir tveimur lóðum úr sama hluta Fagrahvamms, sem alls voru 5.868 m2 að stærð. Þar var tekið fram að hann væri „núverandi leiguréttarhafi samkvæmt erfðafestusamningi, sem faðir minn, Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri gerði við Mjólkurbú Flóamanna 17. maí 1929 (þingl. 19.7.1930) um spildu í Hveragerði, 1.73 ha. að stærð“, en með afsalinu væri hann að framselja að hluta rétt sinn samkvæmt samningnum. Í afsalinu var kveðið á um það að Ingimar myndi áfram greiða leigu vegna lóðanna „til eiganda landsins, sem nú er ríkissjóður.“ Einnig liggur fyrir bréf landbúnaðarráðuneytisins 14. maí 1962, þar sem þessi ráðstöfun Ingimars var samþykkt og veitt heimild til að reisa mannvirki á lóðunum, en tekið var fram að leigusali teldi sér ekki skylt að kaupa eignir leigutaka við lok leigutíma. Þá gaf Ingimar út afsal 30. nóvember 1968 til Hveragerðishrepps fyrir tveimur spildum úr Fagrahvammi, samtals 8.357,6 m2 að stærð, en þær voru að hluta úr landinu, sem Sigurður gerði leigusamning um 17. maí 1929, að hluta úr því, sem hann eignaðist með gjafabréfi sama dag, og að hluta úr landinu, sem hann keypti 8. september 1934. Í afsalinu var tekið fram að „hluti framan greinds lands er erfðafestuland, enda þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega.“ Samkvæmt gögnum málsins lést Ingimar Sigurðsson 15. desember 1990. Eftir að einkaskiptum var lokið á dánarbúi hans gerðu erfingjar skiptayfirlýsingu 11. september 1991, sem tók til Fagrahvamms. Þar var kveðið á um að tilteknir hlutar landsins kæmu í hlut einstakra erfingja, en síðan sagt: „Allt annað land Fagrahvamms, Hveragerði, ásamt mannvirkjum þeim sem á því standa er og verður eign hlutafélagsins Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi h.f.“ Yfirlýsingu þessari fylgdi uppdráttur, sem sýndi nánar hvernig landinu hafði verið skipt. Með kaupsamningi 31. ágúst 2000 seldi Fagrihvammur ehf. áfrýjanda hluta af því landi Fagrahvamms, sem taldist vera í eigu félagsins samkvæmt því, sem fram kom í áðurgreindri skiptayfirlýsingu. Tók kaupsamningurinn nánar tiltekið til spildu, sem var 22.681 m2 að stærð og afmörkuð á sérstökum uppdrætti. Afsal var gefið út 20. desember 2000 fyrir spildu þessari og var það áritað um samþykki af jarðanefnd, svo og af stefnda Hveragerðisbæ um að fallið væri frá forkaupsrétti. Í framhaldi af þessu leitaði seljandinn eftir því við landbúnaðarráðuneytið 22. desember 2000 að staðfest yrðu þau landskipti á Fagrahvammi, sem fælust afsalinu. Að undangenginni gagnaöflun kynnti ráðuneytið seljandanum 15. júní 2001 að það teldi fram komið að hluti landsins, sem afsalið tók til, væri á erfðafestu samkvæmt leigusamningi Sigurðar Sigurðssonar við Mjólkurbú Ölfusinga 17. maí 1929, en miðað við það yrði ekki unnt að staðfesta landskiptin. Innan frests, sem ráðuneytið veitti Fagrahvammi ehf. til að tjá sig um þetta, tilkynntu félagið og áfrýjandi að framangreint erindi væri dregið til baka „í óbreyttri mynd“. Gerðu þeir síðan samkomulag 16. janúar 2003, sem fól meðal annars í sér að áfrýjandi myndi ekki bera fyrir sig vanheimild Fagrahvamms ehf. að þeim hluta hins selda lands, sem hér um ræðir. Með stefnu 23. júní 2003 höfðaði áfrýjandi síðan mál þetta sem eignardómsmál samkvæmt ákvæðum XVIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til viðurkenningar á eignarrétti sínum að hluta af landinu, sem Fagrihvammur ehf. afsalaði honum 20. desember 2000. Nánar tiltekið er þetta sá hluti hins selda lands, sem óumdeilt er í málinu að hafi upphaflega fallið undir leigusamninginn frá 17. maí 1929, en áfrýjandi ber því við að þeir, sem hann leiði rétt sinn frá, hafi unnið eignarrétt að spildunni fyrir hefð. Stefndu létu einir málið til sín taka og hafa krafist þess að hafnað verði viðurkenningu á eignarrétti áfrýjanda. II. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að fullnægt hafi verið skilyrðum fyrir því að mál þetta væri höfðað af áfrýjanda sem eignardómsmál. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi reisti áfrýjandi kröfu sína einkum á því við munnlegan flutning málsins í héraði að veðréttur samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi, sem Mjólkurbú Ölfusinga gaf út til Viðlagasjóðs 19. maí 1931, hafi ekki náð til landspildunnar, sem Sigurður Sigurðsson fékk á erfðafestu til 75 ára með leigusamningi við félagið 17. maí 1929. Eignarrétti að þeirri spildu hafi því ekki verið ráðstafað við nauðungaruppboð á eignum félagsins í júlí 1938, sem fór fram á grundvelli skuldabréfsins, auk þess sem Búnaðarbanki Íslands hefði ekki getað fengið þennan hluta landsins lagðan sér út við uppboðið sem ófullnægður veðhafi. Vegna þessa og með því að Mjólkurbúi Ölfusinga hafi síðan verið slitið hafi Sigurður og þeir, sem leiddu rétt sinn frá honum, farið í fullan hefðartíma með umráð spildunnar, sem enginn var lengur eigandi að. Á þessu byggir áfrýjandi einnig fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er í málinu að landið, sem Mjólkurbú Ölfusinga keypti úr jörðinni Vorsabæ 3. nóvember 1928, hafi í heild verið um 60 hektarar að stærð. Úr þessu landi fékk Sigurður Sigurðsson tvær spildur 17. maí 1929, aðra að gjöf og hina á leigu. Áfrýjandi hefur meðal annars vísað til þess að skjöl vegna þessara réttinda Sigurðar hafi verið afhent til þinglýsingar fyrr en afsal eigenda Vorsabæjar til Mjólkurbús Ölfusinga, en af þeim sökum, svo og vegna þess hvernig háttað var færslum í þinglýsingabók þegar Fagrihvammur var þar gerður að sérstakri fasteign, megi líta svo á að sú eign hafi orðið til með því að henni hafi verið skipt út úr landi Vorsabæjar, en ekki út úr landinu, sem félagið keypti. Um þetta er til þess að líta að Sigurður leiddi rétt sinn yfir spildunum frá Mjólkurbúi Ölfusinga samkvæmt hljóðan gjafabréfsins og leigusamningsins frá 17. maí 1929, en átti engin lögskipti um það við eigendur Vorsabæjar. Getur engu breytt um þennan uppruna réttinda Sigurðar í hvaða röð einstökum skjölum var þinglýst eða hvernig upplýsingar voru skráðar um þau í þinglýsingabók. Verður því að leggja til grundvallar að spildan, sem Sigurður fékk á erfðafestu, hafi við gerð leigumálans verið hluti af landareign Mjólkurbús Ölfusinga. Í skuldabréfinu, sem félagið gaf út til Viðlagasjóðs 19. maí 1931, var fasteigninni, sem þar var sett að veði, lýst eins og áður greinir á þann hátt að hún væri um 60 hektarar að stærð og tæki veðrétturinn meðal annars til alls þess, sem „eign þessari fylgir og fylgja ber að engu undanskildu.“ Af þessu orðalagi verður ekki ályktað að veðinu hafi ekki verið ætlað að taka til eignarréttar að spildunni, sem seld hafði verið Sigurði á leigu úr þessu landi til ákveðins tíma, en hvorki þurfti atbeina leigutakans til að veðsetja hana né var þörf á að geta veðréttindanna í færslum varðandi Fagrahvamm í þinglýsingabók. Í uppboðsafsali fyrir eignum Mjólkurbús Ölfusinga, sem sýslumaðurinn í Árnessýslu gaf út sem héraðsdómari til Búnaðarbanka Íslands 11. júlí 1938, var hinu selda lýst á sama hátt og í framangreindu veðskuldabréfi. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður að staðfesta þá niðurstöðu hans að eignarréttur að landspildunni, sem Sigurður tók á leigu með samningnum 17. maí 1929, hafi færst í hendur Búnaðarbanka Íslands með uppboðsafsalinu, en í máli þessu getur ekki komið til endurskoðunar sú dómsathöfn uppboðshaldarans að leggja bankanum hið selda út sem ófullnægðum veðhafa. Óumdeilt er að stefndi íslenska ríkið eignaðist með afsali 15. september 1944 sama land og Búnaðarbanki Íslands hafði fengið útlagt á uppboðinu. Telur þessi stefndi sig enn eiganda að þeim hluta landsins, sem leigusamningurinn var gerður um 17. maí 1929. Því andmælir stefndi Hveragerðisbær, sem heldur fram að hann hafi eignast þetta land úr hendi ríkisins með áðurnefndu afsali 12. maí 1967. Í máli þessu verður ekki leyst úr ágreiningi milli stefndu um hvor þeirra getur nú leitt frá Mjólkurbúi Ölfusinga eignarrétt að landinu, sem leigusamningurinn frá 17. maí 1929 var gerður um. Að virtum gögnum málsins og með því að aðrir en stefndu létu ekki eignardómsstefnu áfrýjanda til sín taka verður á hinn bóginn að líta svo á að þeir hafi hagsmuni af að varna því að krafa hans verði tekin til greina. Landið, sem krafa áfrýjanda um eignarrétt lýtur að, er úr spildu, sem Sigurður Sigurðsson fékk leigða á erfðafestu til 75 ára frá fardögum 1929 að telja. Leigusamningi var þinglýst eins og áður greinir. Vegna þessa og með vísan til 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð geta þeir, sem leitt hafa rétt sinn frá Sigurði, ekki borið því við að umráð þeirra yfir landinu á gildistíma leigusamningsins hafi veitt þeim eignarrétt að því á grundvelli hefðar. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Dæma verður áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ræktunarmiðstöðin sf., greiði stefndu, íslenska ríkinu og Hveragerðisbæ, hvorum fyrir sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað með eignardómsstefnu útgefinni 23. júní 2003 og birtri fyrir lögmönnum varnaraðila 27. júní og 9. júlí 2003 og í 101. tbl. 96. árgangs Lögbirtingarblaðs, sem kom út 23. júlí 2003. Málið var dómtekið 15. apríl sl. Stefnandi málsins er Ræktunarmiðstöðin sf., kt. 520989-1619, Heiðmörk 68, Hveragerði. Til varna hafa tekið ríkislögmaður f.h. íslenska ríkisins, kt. 540269-6459, Hverfisgötu 6, Reykjavík og Hveragerðisbær, kt. 650169-4849, Sunnumörk 2, Hveragerði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði að stefnandi sé eigandi alls þess lands sem lýst er á meðfylgjandi uppdrætti og birtur er með stefnu þessari. Landið er afmarkað af eftirfarandi hnitum: Nafn A-hnit N-hnit L2 393315,8 390295,3 L3 393280,7 390317,0 L4 393255,6 390275,0 L5 393320,7 390234,4 L6 393319,9 390233,2 L7 393343,6 390246,6 L8 393337,7 390256,9 L9 393318,1 390271,5 L10 393323,9 390281,2 Einnig er krafist málskostnaðar. Endanlegar kröfur íslenska ríkisins eru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara að hafnað verði dómkröfum stefnanda um viðurkenningu á eignarrétti á því landi sem hann gerir tilkall til. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins. Endanlegar dómkröfur Hveragerðisbæjar eru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara að synjað verði kröfu stefnanda um viðurkenningu þess að hann sé eigandi lands þess sem krafa hans lýtur að. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Ágreiningslaust er að land það sem hér er deilt um afmarkist af þeim hnitum sem lýst er í dómkröfu stefnanda. Frávísunarkrafa stefndu kom fram við munnlegan málflutning. Eignardómsstefna. Stefnandi byggir á því að 31. ágúst 2000 hafi verið gerður kaupsamningur milli stefnanda og Fagrahvamms ehf., kt. 521069-4319, Fagrahvammi, Hveragerði. Samkvæmt þessum kaupsamningi hafi stefnandi keypt 22.681 m² landspildu úr landi Fagrahvamms samkvæmt viðfestum uppdrætti, dags. 15. ágúst 2000. Um afmörkun landspildu þessarar vísar hann til uppdráttar (dskj. nr. 11). Í kaupsamningnum hafi falist að hluti af landi seljanda yrði lagður til stefnanda og þar með færu fram landskipti. Sala þessi hafi fallið undir ákvæði jarðalaga um forkaupsrétt og 12. september 2000 hafi stefnandi sent bréf til Hveragerðisbæjar og spurst fyrir um hvort bærinn myndi nýta sér forkaupsrétt. Hinn 20. desember 2000 hafi verið gefið út afsal og hafi bærinn fallið frá forkaupsrétti. Hinn 22. desember 2000 hafi seljandi óskað eftir staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins á eignaskiptum á landi þessu. Hinn 2. janúar 2001 hafi Bændasamtök Íslands lýst því yfir að þau gerðu enga athugasemd við landskiptin, sbr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976. En með bréfi 12. febrúar 2001 hafi landbúnaðarráðuneytið óskað eftir því við seljanda að hann léti í té gögn um eignarhald seljanda á landi því sem hann var að selja. Hinn 30. maí 2001 hafi landbúnaðarráðuneytið ritað Verkfræðistofu Suðurlands ehf. bréf og hafi fylgt því m.a. eftirtalin gögn: 1. 1.Yfirlýsing, dagsett 17. maí 1929, þar sem Mjólkurbú Ölfusinga gefur Sigurði Sigurðssyni búnaðarmálastjóra landspildu sem liggur í suðausturhorni lands þess sem Mjólkurbúsfélagið átti við Varmá í Ölfusi. Afmörkun landspildunnar er nánar lýst í yfirlýsingunni (dskj. nr. 3). 2. 2.Yfirlýsing, dagsett 17. maí 1929, þar sem Mjólkurbú Ölfusinga leigir Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu til 75 ára landspildu sem liggur vestur af landspildu þeirri sem gefin var Sigurði Sigurðssyni með framangreindri yfirlýsingu. Afmörkun landspildunnar er nánar lýst í þessari yfirlýsingu (dskj. nr. 4). 3. 3.Afsal til Sigurðar Sigurðssonar búnaðarmálastjóra, dagsett 8. september 1934, þar sem Jón Ögmundsson, bóndi í Vorsabæ, og Gísli Björnsson innheimtumaður í Reykjavík selja og afsala til Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra landspildu, er afmörkun landspildunnar nánar lýst í afsalinu (dskj. nr. 5). Verkfræðistofa Suðurlands hafi svarað bréfi landbúnaðarráðuneytisins 12. júní 2001 og hafi fylgt uppdráttur. Ráðuneytið hafi farið yfir þessi nýju gögn og síðan gert grein fyrir því að að svo komnu máli gæti það ekki staðfest landskiptin, því verið væri að selja úr leigulandi samkvæmt samningi frá 17. maí 1929, þingl. nr. 119-1929. Hinn 9. september 2001 árituðu stefnandi og seljandi yfirlýsingu um að þeir drægju erindið frá 22. desember 2000 til baka „í óbreyttri mynd.“ Hinn 18. febrúar 2002 hafi samt sem áður tekið gildi nýtt deiliskipulag, í samræmi við umræddan kaupsamning milli stefnanda og Fagrahvamms ehf. Það hafi komið algjörlega flatt upp á stefnanda, þegar í ljós hafi komið að seljandi hefði ekki þinglýstar heimildir fyrir öllu því landi sem hann seldi. Hafi verið brugðið á það ráð að gera sérstakt samkomulag ef til þess kæmi að um vanheimild væri að ræða. Í því fólst að kaupandi bæri ekki fyrir sig vanheimildina, en tæki við þeim réttindum sem seljandi ætti til landskikans, hvort sem það væru efnislega fullkomin eignarréttindi eða aðeins erfðafesturéttindi. Stefnandi sé því réttur aðili að máli þessu sóknarmegin. Stefnandi telur rétt að rekja hvernig seljandi, hlutafélagið Fagrihvammur h/f, sé kominn að umræddu landi. Eina skriflega heimildin sem stefnandi hafi fundið sé skiptayfirlýsing frá 1991. Þar sé um að ræða skipti á dánarbúi Ingimars Sigurðssonar, fd. 2. mars 1910. Í skiptayfirlýsingu þessari komi fram að land, sem þar er merkt nr. 1 og 5 á viðfestum uppdrætti, sé og hafi verið eign hlutafélagsins. Muni félagið hafa nýtt land þetta án skýrrar eignarheimildar í a.m.k. meira en 20 ár, áður en það seldi stefnanda landið. Stefnanda hafi ekki tekist að fá frekari botn í hvernig Fagrihvammur h/f hafi orðið eigandi landspildunnar en það muni hafa komið flatt upp á forsvarsmenn Fagrahvamms h/f að vafi léki á grunneignarréttinum. Stefnandi kveður hlutafélagið hafa verið stofnað árið 1946. Stofnendurnir hafi verið fimm, þau Guðrún Björnsdóttir, Ingimar Sigurðsson, Emilía Friðriksdóttir, Ragna Sigurðardóttir og Þráinn Sigurðsson. Eftir því sem stefnandi komist næst sé saga þessa lands sú að það hafi upphaflega verið í eigu Mjólkurbús Ölfusinga. Hinn 17. maí 1929 hafi stjórn mjólkurbúsins leigt Sigurði Sigurðssyni búnaðarmálastjóra á erfðafestu til 75 ára, miklu stærra land eða 1,73 ha eða 17.300 m². Hafi það verið leigt til garð-, tún- og trjáræktar. Hinn 14. maí 1962 muni Ingimar Sigurðsson hafa talið sig leiguréttarhafa samkvæmt erfðafestusamningi sem faðir hans, Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri, hafði gert við “Mjólkurbú Flóamanna sic”. Hann hafi framselt erfðafesturétt sinn til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur fyrir landi sem nú standi á Reykjamörk 15 og Reykjamörk 17, Hveragerði. Í afsali þessu staðhæfi hann að ríkissjóður sé þáverandi grunneigandi. Landbúnaðarráðuneytið virðist hafa samþykkt gjörning þennan sem leigusali. Enn á ný hafi verið afsalað til Hveragerðishrepps úr landinu á “svæði því, sem gatan Reykjamörk á að liggja um og þar fyrir vestan þannig að vesturmörk Fagrahvamms verða meðfram götunni Reykjamörk.” Í afsalinu, dagsettu 30. nóvember 1968, hafi verið tekið fram að hluti greinds lands sé erfðafestuland. Með afsali þessu hafi fylgt uppdráttur en engin tilraun gerð til að hafa samband við grunneigandann. Virðist hafa verið litið svo á að allar heimildir til ráðstöfunar væru komnar í hendur Ingimars og því í reynd grunneignarrétturinn. Afsali þessu hafi verið þinglýst og hafi Hveragerðisbær tekið við þessu. Það næsta sem hafi gerst, að því er vitað sé, sé að erfingjar Ingimars Sigurðssonar staðhæfi að „Garðyrkjustöðin í Fagrahvammi h/f sé og hafi verið eigandi þessa lands.“ Vísar stefnandi þar til framangreindrar skiptayfirlýsingar frá árinu 1991. Stefnandi byggir kröfu sína um eignardóm vegna hinnar tilgreindu landspildu á því, að hann og áður Fagrihvammur ehf. (áður hf.) hafi haft óslitið eignarhald á umræddu landi samanlagt a.m.k. síðustu 20 árin. Þar að auki geti stefnandi til viðbótar byggt á undanfarandi eignarhaldi Ingimars Sigurðssonar, enda hafi hann, a.m.k. þegar hann gerði afsalið árið 1968, verið hættur að nýta landið í skjóli erfðafestusamningsins og hann dottinn upp fyrir án þess að um nokkurt óráðvandlegt athæfi hefði verið að ræða. Sé því byggt á því að stefnandi sé orðinn eigandi landsins fyrir óslitið hefðarhald sitt á grundvelli eignarhalds síns og þeirra sem á undan honum komu og vísist um þetta til 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Ekki verði séð að 3. mgr. 2. gr. geti átt við um eignarhaldið a.m.k. síðastliðin 20 ár. Sjá og 3. gr. sömu laga. Telur stefnandi sig eiga fullkominn rétt til eignarinnar samkvæmt 6. gr. hefðarlaga og þurfi því að fá skilríki fyrir eignarrétti sínum. Hugsanlegur afnotaréttur einhvers í skjóli erfðafestusamningsins sé niður fallinn, sbr. 2. mgr. 6. gr. Að því er varðar réttarfarsatriði tekur stefnandi fram að dómkrafan lúti að því að krefjast eignardóms yfir tilteknu afmörkuðu landi. Stefnandi staðhæfir að þetta land sé nákvæmlega það land sem hafi verið hefðað. Þar sem land þetta hafi ekki verið afmarkað með nákvæmni í þinglýsingabókum, vakni sú spurning hvort krafa í eignardómsmáli megi vera svo víð að hún raunverulega marki landamæri gagnvart aðliggjandi löndum. Rétt hafi þótt að birta stefnu þessa sérstaklega fyrir þinglýstum eigendum aðliggjandi landa og lóða. Ekki verði betur séð en að merkin séu í samræmi við það sem eigendur aðliggjandi landa hafi sjálfir byggt á og haldið fram. Stefnandi telur ljóst vera af framansögðu að hann sé réttur eigandi umrædds lands en skorti formleg skilríki fyrir því. Ekkert liggi fyrir um hver hugsanlegur grunneigandi gæti hafa verið, en Mjólkurbú Ölfusinga hafi verið lagt niður í lok fjórða áratugarins. Samkvæmt ritinu „Flóabúið,“ sem sé saga Mjólkurbús Flóamanna í 60 ár eftir Sigurgrím Jónsson, Jón Guðmundsson og Pál Lýðsson, útgefið á Selfossi 1989, muni síðasti fundur Mjólkurbúsins hafa verið haldinn 17. júní 1938 og þá samþykkt svohljóðandi tillaga: „Fundurinn ályktar að leysa upp Mjólkurbú Ölfusinga að loknum skuldaskilum og felur mönnum er til þess verða kjörnir á fundinum að ráðstafa eignum þess og skuldum.“ Í þessu riti er staðhæft að fasteignir félagsins hafi verið keyptar af Mjólkurbúi Flóamanna og Kaupfélagi Árnesinga og seljandi hafi verið Búnaðarbankinn. Ekki hafi fengist botn í það hvernig íslenska ríkið ætti mögulega að hafa orðið eigandi. Með vísan til þess að enginn finnist sem sé bær til að veita hefðanda hina formlegu heimild landsins séu engin önnur ráð til en að fá útgefna eignardómsstefnu. Hins vegar muni hún verða birt sérstaklega þeim sem í stefnu þessari hafa verið nefndir til sögunnar sem mögulegir eigendur. Hinn 14. ágúst sl. hafi lögmaður stefnanda sent landbúnaðarráðuneytinu bréf og beðið um, á grundvelli upplýsingalaga, öll gögn sem til væru um þessa spildu og getið þess að sér hefði „verið tjáð að ríkið sé orðið eigandi að þessari spildu en undirrituðum er ekki ljóst með hvaða hætti það á að hafa gerst.“ Ráðuneytið hafi af þessu tilefni sent gögn en hvorki haldið fram eignarrétti sínum né sent nein skilríki sem gætu bent til hans, hvað þá gögn sem sýndu að ríkið hefði formlega heimild til að afsala landinu. Komi fram aðili sem sé til þess bær að gefa út heimildarskjal, sé áskilinn réttur til þess að fá málið tekið til almennrar meðferðar. Með vísan til alls þessa sé engin önnur leið fær en að höfða eignardómsmál sbr. 122. gr. eml. enda enginn bær aðili sem geti gefið út heimildarskjal. Nauðsynlegt sé að birta stefnu þessa í Lögbirtingablaði þar sem hún beinist að ótilteknum aðila, sbr. c-lið 1. mgr. 89. gr. eml. Stefnandi vísar til jarðalaga nr. 65/1976, einkum 12. gr. Einnig vísar hann til hefðarlaga nr. 46/1905, einkum 2. gr., 3. gr. og 6. gr. Um varnarþing vísar stefnandi til 2. mgr. 122. gr. sbr. 2. mgr. 120. gr. eml. Til varna í málinu tóku íslenska ríkið og Hveragerðisbær. Töluverð gagnaöflun fór fram eftir þingfestingu, einkum af hálfu ríkisins. Engin vitni voru leidd fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Að lokinni málflutningsræðu lögmanns stefnanda kröfðust lögmenn beggja varnaraðila þess að málinu yrði vísað frá dómi, en það var engu að síður einnig flutt um efnisþáttinn. Lögmenn varnaraðila rökstuddu frávísunarkröfu sína með því, að í málflutningsræðu sinni hefði lögmaður stefnanda sett fram nýja og flókna málsástæðu sem kollvarpaði grundvelli málsins og gæfi tilefni til frekari rannsóknar og gagnaöflunar. Varnaraðilar kváðu stefnanda byggja kröfu sína í stefnu á því að eignarhald á landinu hefði unnist fyrir hefð og væri hér því um nýja málsástæðu að ræða. Til vara kröfðust þeir þess að málsástæða þessi fengi ekki komist að. Málsástæða þessi laut að því að uppboðsafsal dagsett 11. júlí 1938, sem ríkislögmaður hafði lagt fram og byggði fullyrðingu um eignarhald sitt á, hefði ekki tekið til þeirrar landspildu sem Mjólkurbú Ölfusinga hafði áður leigt Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu vegna þess að eignir Mjólkurbús Ölfusinga hefðu verið lagðar Búnaðarbanka Íslands út sem ófullnægðum veðhafa. Vísaði stefnandi til ljósrits úr veðmálabók vegna eignarinnar Mjólkurbú Ölfusinga þar sem fram kemur að eignin sé veðsett til tryggingar láni frá Viðlagasjóði árið 1931, og benti á að þessarar veðsetningar væri ekki getið á blaði eignarinnar Fagrahvamms í veðmálabók. Taldi hann þetta sýna að veðið hefði ekki tekið til þeirrar landspildu sem leigð var Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu árið 1929. Hélt hann því fram að ófullnægður veðhafi hefði því ekki getað fengið þá spildu útlagða sér. Réttur til útlagningar tæki einungis til þess sem veðsett væri og gögn málsins bæru ekki með sér að þessi spilda hafi verið veðsett. Uppboðsafsalið sannaði því ekki að eignarréttur á spildunni hefði færst yfir til Búnaðarbanka Íslands. Vísaði lögmaðurinn almennt til þinglýsingar- og uppboðslaga er þá voru í gildi og til þess að skráningar í veðmálabók hefðu verið gerðar af hliðsettum dómara. Lögmaður stefnanda mótmælti frávísunarkröfu varnaraðila og hélt því fram, að hér hefði ekki verið um nýja málsástæðu að ræða heldur hafi hann verið að bregðast við málsástæðum sem varnaraðilar hafi sett fram í greinargerðum sínum. Hann hafi í stefnu sett fram þá málsástæðu að eigandi þeirrar landspildu sem um er deilt væri „gufaður upp“ og að enginn virtist eiga tilkall til landsins samkvæmt þinglýstum heimildum eftir að Mjólkurbú Ölfusinga hefði verið lagt niður. Hann kvaðst hafa verið að rökstyðja, að ekki væri hald í þeirri málsástæðu stefndu, að þeir leiddu rétt af uppboðsafsalinu frá 9. júlí 1938, því með því afsali hafi þessum réttindum ekki verið ráðstafað. Af þessu tilefni þótti rétt eftir dómtöku málsins að endurupptaka það í því skyni gefa aðilum kost á að fjalla frekar um það ágreiningsefni, hvort Búnaðarbanki Íslands hefði fengið spildu þá til eignar, sem Sigurður Sigurðsson tók á erfðaleigu til 75 ára 17. maí 1929, með uppboðsafsali fyrir eignum Mjólkurbús Ölfusinga 9. júlí árið 1938. Fallast verður á það með stefnanda að líta megi á málflutning hans sem viðbrögð við vörnum sem fram höfðu komið í málinu, og sérstaklega því að íslenska ríkið hafi eignast umdeilt land í kjölfar greinds nauðungaruppboðs. Lögmaður stefnanda bjó þessari málsástæðu sinni flókna umgjörð við aðalmeðferð málsins, en það eitt og sér telst ekki ástæða til frávísunar. Þar sem varnaraðilum hefur verið gefinn kostur á að skoða greint atriði nánar og tjá sig um það í samræmi við 104. gr. laga nr. 91/1991, og þar sem frekar þykir vera um lögfræðilega túlkun að ræða en atriði sem sannað verður eða afsannað með frekari gagnaöflun, er ekki fallist á það með varnaraðilum að með þessari málsástæðu hafi stefnandi gjörbreytt grundvelli málsins þannig að vísa beri því frá dómi. Er kröfu þeirra um að málinu verði vísað frá dómi af þessari ástæðu hafnað. Ekki hefur verið talið heimilt að höfða eignardómsmál ef hugsanlegir rétthafar eru þekktir, sbr. til dæmis dóma hæstaréttar í málum nr. 206/2000, 372/2000 og 115/2003. Verður eignardómsmáli ekki vikið til venjulegrar meðferðar á síðari stigum vegna þeirra sérstöku áhrifa sem útgáfa eignardómsstefnu hefur. Eins og málatilbúnaði stefnanda er háttað, en stefna var sérstaklega birt fyrir varnaraðilum jafnframt því að vera birt í Lögbirtingarblaði, þykir rétt að fjalla ex officio um það hvort mál þetta uppfylli skilyrði til að vera rekið sem eignardómsmál. Fyrir útgáfu eignardómsstefnu hafði stefnandi sett sig í samband við báða varnaraðila þessa máls án þess að á því stigi kæmi fram skýr fullyrðing um eignarrétt yfir landinu af þeirra hálfu. Hvergerðisbær hafði fallið frá forkaupsrétti vegna kaupa stefnanda á spildu úr landi Fagrahvamms samkvæmt afsali útgefnu 20. desember 2000. Landbúnaðarráðuneytið óskaði eftir því að framvísað yrði gögnum um eignarhald seljanda á landinu, þegar leitað var eftir staðfestingu þess á eignaskiptunum. Með bréfi dagsettu 15. júní 2001 hafnaði ráðuneytið staðfestingunni. Í bréfinu segir að þau gögn sem borist hafi frá Garðyrkjustöðinni Fagrahvammi ehf. hafi ekki verið fullnægjandi til þess að hægt hefði verið að taka afstöðu til erindisins. Ráðuneytið hafi því sjálft aflað gagna og þá hafi komið í ljós að hluti þess lands sem Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. hafi selt stefnanda, samkvæmt afsali dagsettu 20. desember 2000, hafi verið úr landi sem Mjólkurbú Ölfusinga hafi leigt Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu til 75 ára 17. maí 1929. Af þessari ástæðu gæti ráðuneytið ekki staðfest þau landskipti sem fram komi í afsalinu. Er gefinn kostur á að gera athugasemd áður en endanleg ákvörðun verði tekin. Var erindið þá dregið til baka. Ekki er sagt að ríkið telji til eignarréttar yfir greindu landi. Með bréfi dagsettu 14. ágúst 2002 til jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins óskaði lögmaður stefnanda eftir öllum gögnum sem til væru í ráðuneytinu um þessa landspildu. Síðan segir í bréfi lögmannsins: „M.a. hefur mér verið tjáð að ríkið sé orðið eigandi þessari (sic) spildu en undirrituðum er ekki ljóst með hvaða hætti það á að hafa gerst.“ Var erindi þetta ítrekað 2. september sama ár. Með bréfi dagsettu 13. sama mánaðar sendi ráðuneytið „þau gögn er varða Fagrahvamm, Hveragerði sem talin eru eiga við erindi yðar“. Ekki kemur fram hvaða gögn þetta eru. Það er fyrst undir rekstri málsins, að því er virðist, sem saga eignarhaldsins skýrist og það verður ljóst að deilt er m.a. um það hvort íslenska ríkið hafi eignast þetta land árið 1938. Stefnandi heldur því einnig fram að réttur samkvæmt greindum erfðafestusamningi hafi „dottið upp fyrir“ þar sem ekkert liggi fyrir um hver hugsanlegur grunneigandi gæti hafa verið eftir að Mjólkurbú Ölfusinga var lagt niður í lok fjórða áratugarins. Þá hefur komið fram undir rekstri málsins að varnaraðilar deila einnig innbyrðis um eignarhald að þessu landi. Þegar allt þetta er virt þykir verða að fallast á að stefna hafi mátt máli þessu sem eignardómsmáli samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Verður nú fjallað um efnisþátt málsins. Í greinargerð íslenska ríkisins er ítarlega rakin forsaga málsins, eignarheimildir, eignarafsöl og leigusamningar að hinni umdeildu landspildu. Ber þessari lýsingu fyllilega saman við framlögð skjöl. Þykir mikilvægt fyrir skýrleika sakir að taka þennan kafla hér upp að mestu: „A) Kaup Mjólkurbús Ölfusinga á landi úr jörðinni Vorsabæ í Ölfushreppi (nú Hveragerði) með kaupsamningi og afsali dags. 3. nóvember 1928. Forsaga þessa máls og málsatvik að öðru leyti eru þau að Mjólkurbú Ölfusinga var stofnað á árinu 1928 og var tilkynning um það birt í Lögbirtingablaðinu 13. desember 1928, sbr. meðfylgjandi ljósrit úr firmaskrá embættis sýslumannsins á Selfossi dags. 2. júní 2003. Hinn 3. nóvember 1928 var gerður kaupsamningur þar sem Mjólkurfélag Ölfusinga keypti land úr jörðinni Vorsabæ í Ölfushreppi af þeim Boga A.J. Þórðarsyni og Gísla Björnssyni og var afsal fyrir landspildunni gefið út sama dag. Afmörkun landspildunnar er lýst í áðurnefndum kaupsamningi með svofelldum hætti: „Úr Baðstofuhver í Reykjalandi er dregin bein lína um vörðu er hlaðin hefir verið 100-eitt hundrað metra fyrir neðan núverandi fjárhús frá Vorsabæ sem standa undir hamrinum og heldur sú lína áfram í beinu framhaldi þar til hún sker þjóðveginn, verður markalínan, að þessu leyti, frá þeim stað er hún sker Varmá og að punkti á línunni er liggur 150-eitt hundrað og fimmtíu metra frá þjóðveginum, frá þeim punkti hugsast dregin lína í annan punkt er liggur í nýja Reykjafossveginn (Gríluveginn) 150-eitt hundrað og fimmtíu metra frá þjóðveginum. Frá þeim punkti á Reykjafossveginum liggur merkjalínan að öðrum punkti á veginum er liggur 86-áttatíu og sex metra fjær þjóðveginum, úr þeim punkti er dregin lína vinkilrétt og er á lengd 120-eitt hundrað og tuttugu metrar, frá endapunkti þeirrar línu er dregin lína niður á þjóðveginn sem mælst hefur 211-tvö hundruð og ellefu metrar og liggur jafnhliða Reykjafossveginum. Þaðan ræður svo þjóðvegurinn niður að sýsluveginum upp að Reykjafossi, síðan ræður bein lína frá þeim punkti er sýsluvegurinn sker þjóðveginn og í snös sem liggur fyrir neðan hverinn við ána, gagnvart Reykjalæk þar sem hann fellur í Varmá og loks ræður Varmá þangað sem línan úr Baðstofuhver sker ána. Undanskilið í landspildunni er svokölluð sýslulóð með tilheyrandi vatnsrjettindum, sem ekki tilheyrir seljendum og sem þinglesið sölubrjef liggur fyrir um en vatnsrjettindi þau er hinu selda landi tilheyrir í Varmá--- fylgir með í sölunni.“ Kaupsamningnum ásamt afsalinu var þinglýst á manntalsþingi 25. september 1929, sbr. þinglnr. 127/1929. Landamerkjum jarðarinnar Vorsabæjar í Ölfushreppi í heild er hins vegar lýst í landamerkjalýsingu dags. 25. maí 1890, sbr. þinglnr. 287. B) Gjafaafsal Mjólkurbús Ölfusinga til Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra dags. 17. maí 1929. Með gjafaafsali dags. 17. maí 1929 gaf Mjólkurbú Ölfusinga Sigurði Sigurðssyni, þáverandi búnaðarmálastjóra landspildu úr áðurnefndu landi sem mjólkurbúið hafði keypt úr jörðinni Vorsabæ í Ölfushreppi með áðurnefndum kaupsamningi og afsali dags. 3. nóvember 1928, sbr. og meðfylgjandi ljósrit, þinglnr. 118/1929. Afmörkun þeirrar landspildu var lýst í gjafaafsalinu með svofelldum hætti: „Vér undirritaðir stjórnarnefndarmenn Mjólkurbús Ölfusinga, lýsum því hérmeð yfir fyrir hönd mjólkurbúsfélagsins, að vér gefum hérmeð hr. búnaðarmálastjóra Sigurði Sigurðssyni, landspildu, er liggur í suðausturhorni lands þess, er mjólkurbúsfélagið á við Varmá í Ölfusi. Landspilda þessi er gefin Sig. Sigurðssyni til fullrar eignar og umráða með öllum gögnum og gæðum, þar með talinn jarðhiti og vatns- og veiðiréttindi í Varmá, fyrir spildunni. Landspilda þessi myndar óreglulegan trapea. Suðurhliðin er lína sem dregin er frá snösinni gagnvart Reykjalæk og stefnir að vegamótunum þar sem þjóð- og sýsluvegur mætast. Lína þessi er 170 metrar. Frá endapunkti þessarar línu er dregin vinkilrétt lína að norðurhlið spildunnar. Sú lína er 133 m. Hin breiddin er 140 m. Lengd norðurhliðarinnar er 70 m. Svo takmarkast merki spildunnar af Varmá. Annars sýnir viðfestur uppdráttur stærð og lögun spildunnar, sem alls er 1,685 ha. að flatarmáli.“ Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri var afi Sigurðar Ingimarssonar en eiginkona þess síðarnefnda, Guðrún Jóhannesdóttir, 070638-3049 er fyrirsvarsmaður Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf., seljanda samkvæmt kaupsamningi dags. 31. ágúst 2000 og afsali dags. 20. desember sama ár sem síðar verður gerð grein fyrir, sbr. útprentun úr fyrirtækjaskrá Hagstofu Íslands sem stefndi hefur lagt fram í málinu. C) Leigusamningur Mjólkurbús Ölfusinga við Sigurð Sigurðsson, búnaðarmálastjóra um land á erfðafestu til 75 ára dags. 17. maí 1929. Með leigusamningi dags. sama dag, 17. maí 1929, leigði Mjólkurbú Ölfusinga Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra á erfðafestu til 75 ára jafnframt aðra landspildu úr þessu sama landi sem Mjólkurbú Ölfusinga hafði keypt úr jörðinni Vorsabæ í Ölfushreppi með áðurnefndum kaupsamningi og afsali dags. 3. nóvember 1928, sbr. meðfylgjandi ljósrit, þinglnr. 119/1929. Í erfðafestusamningnum dags. 17. maí 1929 kemur fram að hin leigða landspilda liggi að þeirri landspildu sem Mjólkurbú Ölfusinga gaf Sigurði Sigurðssyni með áðurnefndu gjafaafsali. Afmörkun og staðsetningu landspildunnar er ekki lýst í leigusamningnum með vísan til örnefna eða annarra auðkenna að öðru leyti en því að í erfðafestusamningnum segir m.a.: „Hin leigða landspilda er 1,73 ha. að flatarmáli og liggur vestur af landsspildu þeirri, sem Sig. Sigurðsson hefir fengið til eignar. Annars sýnir viðfestur uppdráttur stærð og lögun landspildunnar.” D) Afsal Jóns Ögmundssonar og Gísla Björnssonar til Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra, dags. 8. apríl 1934. Með afsali dags. 8. september 1934 seldu tveir landeigendur, þeir Jón Ögmundsson, bóndi í Vorsabæ og Gísli Björnsson, innheimtumaður, til heimilis að Laugavegi 80 í Reykjavík Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra aðra landspildu sem liggur að því landi sem leigt var honum á erfðafestu með áðurnefndum samningi dags. 17. maí 1929. Stærð þessarar landspildu var 5,8 hektarar og er afmörkun hennar lýst í afsalinu með svofelldum hætti: „Land þetta takmarkast að norðan af girðingu um Fagrahvamm í Ölvesi, frá Varmá 300 metra löng vestur, þaðan bein lína suður í framhaldi af vesturlandamerkjum Fagrahvamms, 200 metra löng, þaðan beinlína 280 metra löng, austur til Varmár, samhliða við suðurhlið spildunnar. Stærð þessa lands er alls 5,8 ha samkvæmt uppdrætti dagsettum 8. sept. 1934 undirritaður af Pálma Einarss.“ Uppdrættir þeir sem fylgdu áðurnefndum leigusamningi um erfðafestu dags. 17. maí 1929, gjafaafsalinu dags. sama dag og afsali dags. 8. september 1934 hafa ekki fundist hjá embætti sýslumannsins á Selfossi en ágreiningslaust er í máli þessu að þarna er um að ræða sama land og Fagrihvammur ehf. áformaði að selja Ræktunarmiðstöðinni sf. með kaupsamningi dags. 31. ágúst 2000 og afsali dags. 20. desember sama ár, þ.e. land samkvæmt kaupsamningnum og afsalinu er úr öllum þremur framangreindum landspildum eins og fram kemur hér síðar, m.a. landspildu samkvæmt leigusamningi um erfðafestu til 75 ára dags. 17. maí 1929, sbr. umfjöllun í lið C. Í ritinu Árnesingur IV, útg. af Sögufélagi Árnesinga 1996, á bls. 19 er sýndur uppdráttur af landi Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði. Þar kemur m.a. fram, að reitur 8 á uppdrættinum er land það sem Mjólkurbú Ölfusinga gaf Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með gjafaafsali dags. 17. maí 1929. Reitur 13 er land það sem Jón Ögmundsson og Gísli Björnsson seldu Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með afsali dags. 8. september 1934 en ómerktur reitur sem liggur að báðum fyrrnefndu landspildunum er land það sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með samningi dags. 17. maí 1929. Einnig vísast til uppdráttar Fjarhitunar ódags. sem fylgdi afsali Ingimars Sigurðssonar til Hveragerðishrepps, dags. 30. nóvember 1968, sem sýnir þetta sama land og vikið verður að hér síðar, sbr. liður N). Ennfremur er landið sýnt á uppdrætti sem merktur er Hveragerði, dags. í apríl 1965, undirritaður „Ól. Ásgeirsson.“ Þá er umrætt land sýnt á uppdrætti sem samþykktur var af Hveragerðisbæ 10. mars 1994 og staðfestur var af umhverfisráðuneyti 19. maí 1994. E) Stofnun garðyrkjubýlisins Fagrahvamms. Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri stofnaði garðyrkjubýli sem hann nefndi Fagrahvamm á áðurnefndum þremur landspildum sem hann fékk með gjafaafsali dags. 17. maí 1929, leigusamningi um erfðafestu til 75 ára dags. sama dag og afsali dags. 8. september 1934 án þess að gera nokkurn greinarmun á því að hluti landsins var eignarland hans en hluti þess leiguland á erfðafestu til 75 ára. F) Leigusamningar dómsmálaráðherra við Sigurð Sigurðsson, búnaðarmálastjóra dags. 2. nóvember 1932 og 14. júlí 1934. Með samningi dags. 2. nóvember 1932 leigði dómsmálaráðherra f.h. íslenska ríkisins Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra 1,05 hektara lóð úr landi Reykja í Ölfusi á erfðafestu til 75 ára sem staðsett er norðan Varmár gegnt Fagrahvammi. Með samningi dags. 14. júlí 1934 leigði dómsmálaráðherra Sigurði Sigurðssyni einnig á erfðafestu til 75 ára aðra 3,6 hektara lóð úr landi Reykja í Ölfusi sem er einnig staðsett norðan Varmár gegnt Fagrahvammi og liggur að fyrrnefndu lóðinni. Báðum samningunum var þinglýst við embætti sýslumannsins á Selfossi en þær landspildur eru utan við það land sem krafist er eignardóms fyrir í máli þessu. G) Kaup ríkissjóðs Íslands á landi úr Vorsabæ í Ölfushreppi með afsali dags. 1. ágúst 1936. Með afsali dags. 1. ágúst 1936 seldi Bogi A.J. Þórðarson ríkissjóði Íslands land úr jörðinni Vorsabæ í Ölfushreppi en um var að ræða þann hluta landsins sem liggur austan og suðaustan Varmár, ásamt öllum gögnum og gæðum. Það land er einnig utan við landspildu þá sem krafist er eignardóms fyrir í máli þessu. H) Nauðungarsala á eignum Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði, sbr. uppboðsafsal dags. 11. júlí 1938 og kaup Kaupfélags Árnesinga og Mjólkurbús Flóamanna á sömu eignum, sbr. kaupsamningur dags. 11. júlí 1938 og afsal dags. 13. september 1938. Á árinu 1938 voru allar eignir Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði sem þá voru einnig í Ölfushreppi seldar á nauðungaruppboði og fékk Búnaðarbanki Íslands þær útlagðar sem ófullnægður veðhafi með uppboðsafsali dags. 11. júlí 1938, þ.m.t. land það sem Mjólkurbú Ölfusinga keypti úr Vorsabæ á árinu 1928 og land það sem mjólkurbúið hafði þá leigt Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra á erfðafestu til 75 ára með samningi dags. 17. maí 1929. Með kaupsamningi dags. 11. júlí 1938 og afsali dags. 13. september 1938 seldi Búnaðarbankinn Kaupfélagi Árnesinga og Mjólkurbúi Flóamanna áðurnefnt land í Hveragerði. Mjólkurbú Ölfusinga hætti starfsemi sinni sama ár en samkvæmt upplýsingum frá firmaskrá sýslumannsins á Selfossi var það aldrei tilkynnt til firmaskrárinnar. Þá er vakin athygli á að umrætt landsvæði sem þarna var selt er sagt vera í Hveragerði enda þótt Vorsabær hafi þá tilheyrt Ölfushreppi þar sem Hveragerði sem stendur á Vorsabæjarlandi var á þeim tíma hluti af Ölfushreppi og varð ekki til sem sjálfstætt sveitarfélag fyrr en árið 1946. I) Kaup ríkissjóðs Íslands á landi Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði með afsali dags. 15. september 1944. Með lögum nr. 42/1942 um heimild til að taka eignarnámi nokkur lönd á hverasvæði í Ölfusi var ríkisstjórninni heimilað að taka eignarnámi þann hluta jarðarinnar Vorsabæjar í Ölfushreppi sem ekki var eign ríkisins. Ekki kom til þess að eignarnám yrði framkvæmt á landinu en með afsali dags. 15. september 1944 seldu Kaupfélag Árnesinga og Mjólkurbú Flóamanna ríkissjóði Íslands það land úr Vorsabæ í Ölfusi sem áður hafði verið eign Mjólkurbús Ölfusinga og sem kaupfélagið og mjólkurbúið höfðu keypt af Búnaðarbanka Íslands með áðurnefndum kaupsamningi dags. 11. júlí 1938 og afsali dags. 13. september 1938, þ.m.t. það land sem um er deilt í máli þessu. Undanskilið sölunni voru hús Kaupfélags Árnesinga og Mjólkurbús Flóamanna á spildunni (áður hús Mjólkurbús Ölfusinga) og lóð umhverfis húsin. Um þessi viðskipti svo og áðurnefnd kaup Kaupfélags Árnesinga og Mjólkurbús Flóamanna á eignum Mjólkurbús Ölfusinga er m.a. fjallað í ritunum Flóabúið eftir Pál Lýðsson, Jón Guðmundsson og Steingrím Jónsson útg. 1989 bls. 93-94 og Baráttan við fjallið eftir Erling Brynjólfsson útg. 1990 bls. 112-113 og 193-194. J) Skipti á dánarbúi Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra og eiginkonu hans á árunum 1939 og 1946. Við skipti á dánarbúi Þóru Sigurðardóttur, eiginkonu Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra varð sonur hans Ingimar Sigurðsson eigandi að ½ hluta Fagrahvamms í Ölfusi en ¼ hluti Fagrahvamms kom í hlut systur hans, Helgu Sigurðardóttur. Í skiptayfirlýsingu dags. 14. september 1939 kemur einungis fram að eignin Fagrihvammur í Hveragerði skiptist með þessum hætti milli erfingja án þess að gerð hafi verið grein fyrir hvernig umráðum yfir landi Fagrahvamms var háttað að öðru leyti og að hluti þess var eignarland en hluti þess leiguland á erfðafestu til 75 ára. Eins og áður hefur komið fram var býlið Fagrihvammur í Hveragerði stofnað á eignarlandi sem Sigurður Sigurðsson fékk með gjafaafsali dags. 17. maí 1929, leigulandi sem hann fékk á erfðafestu til 75 ára með samningi dags. sama dag og eignarlandi sem hann keypti með afsali dags. 8. september 1934, sbr. umfjöllun í lið E. Skiptayfirlýsingin var móttekin til þinglýsingar 3. nóvember 1939 og var þinglýst á manntalsþingi 14. júní 1940. Sigurður Sigurðsson lést á árinu 1940 og fóru skipti á dánarbúi hans fram á árinu 1946 en með skiptagerð sem gerð var á skiptafundi 9. október 1946 fékk Ingimar Sigurðsson í sinn hlut ¼ hluta Fagrahvamms í Ölfusi án þess að þar væri tekið fram hvort landið væri eignarland eða tilheyrði því leigulandi sem Sigurður Sigurðsson fékk á erfðafestu til 75 ára með áðurnefndum samningi dags. 17. maí 1929. Ingimar Sigurðsson hafði áður fengið ½ hluta Fagrahvamms við skipti á dánarbúi móður sinnar, Þóru Sigurðardóttur eins og áður hefur komið fram, án þess að þar væri heldur sérstaklega tekið fram hvort það land Fagrahvamms var eignarland eða erfðafestuland. Með afsali dags. 11. október 1946 afsalaði Helga Sigurðardóttir til bróður síns, Ingimars Sigurðssonar ¼ hluta í jörðinni Fagrahvammi í Ölfusi sem kom í hennar hlut við arfskipti eftir móður hennar á árinu 1939, sbr. umfjöllun hér að framan, að undanskilinni 5550 m² lóð og 1/10 í hitaréttindum, en landspildan og hitaréttindin féllu til Ingimars Sigurðssonar og tveggja systkina hans, Rögnu Sigurðardóttur og Páls Sigurðssonar við andlát Helgu, sbr. yfirlýsing dags. 13. desember 1962. Við andlát Rögnu og Páls skiptu Ingimar Sigurðsson og ekkja Páls, Sigurbjörg H. Jóhannesdóttir þeirri landspildu og tilheyrandi réttindum á milli sín, sbr. yfirlýsing dags. 15. desember 1983. K) Afsal Ingimars Sigurðssonar á landi til Fagrahvamms hf. dags. 17. október 1946. Með afsali dags. 17. október 1946 afsalaði Ingimar Sigurðsson til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms hf. tveimur hekturum lands úr eigninni „Fagrahvammi“ í Hveragerði ásamt mannvirkjum en landspildurnar voru sýndar á meðfylgjandi uppdrætti. L) Afsal Ingimars Sigurðssonar á erfðafesturéttindum til Guðrúnar Björnsdóttur og Þráins Sigurðssonar dags. 12. september 1958 og 14. maí 1962. Með afsali dags. 12. september 1958 afsalaði Ingimar Sigurðsson til Guðrúnar Björnsdóttur erfðafesturéttindum sínum að hluta þess lands sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með áðurnefndum samningi dags. 17. maí 1929, þ.e. land tilheyrandi lóðinni Þórsmörk 11 í Hveragerði. Ekki verður séð að íslenska ríkið hafi samþykkt þetta framsal á erfðafesturéttindunum, en eins og áður segir hafði ríkissjóður Íslands eignast landið með afsali dags. 15. september 1944. Með afsali dags. sama dag afsalaði Garðyrkjustöðin Fagrihvammur hf. aftur til Ingimars Sigurðssonar 1,1 hektara lóð sem var hluti úr landi sem hann hafði áður afsalað til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms hf., sbr. afsal dags. 17. október 1946. Með afsali dags. 14. maí 1962 framseldi Ingimar Sigurðsson erfðafesturétt sinn að tveimur lóðum úr áðurnefndu landi til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur þar sem nú er Reykjamörk 15 og 17. Lóðirnar voru úr landspildu þeirri sem Mjólkurbú Ölfusinga hafði leigt Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra á erfðafestu með samningi dags. 17. maí 1929. Í afsalinu segir m.a.: „Ég undirritaður, Ingimar Sigurðsson, Fagrahvammi, Hveragerði, núverandi leiguréttarhafi samkvæmt erfðafestusamningi, sem faðir minn Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri gerði við Mjólkurbú Flóamanna (sic) 17. maí 1929 (þingl. 19.7.1930) um spildu í Hveragerði, 1,73 ha. að stærð, framsel hér með rétt minn samkvæmt samningnum að tveim spildum samtals 5868 fermetrar að stærð, sem hér segir: 1. Ég framsel Þráni Sigurðssyni, Reykjamörk 17, Hveragerði, rétt minn til lóðarinnar nr. 17 við Reykjamörk, sem nú mælist 1224 fermetrar að stærð. Þar með er úr gildi fallinn lóðarleigusamningur okkar Þráins, dags. 15. október 1956. 2. Ég framsel nefndum Þráni Sigurðssyni og frú Guðrúnu Björnsdóttur, Reykjamörk 15, Hveragerði, rétt minn til spildu, 4644, fermetrar að stærð, andspænis ofangreindri lóð við Reykjamörk. Ársleigu vegna ofangreindra spildna 5868/17300 af kr. 42.00 eða kr. 14.25 greiði ég hér eftir sem hingað til til eiganda landsins, sem nú er ríkissjóður. ...“ Með bréfi dags. 14. maí 1962 samþykkti landbúnaðarráðuneytið að framangreind réttindi samkvæmt erfðafestusamningi dags. 17. maí 1929 sem voru upphaflega veitt Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra yrðu framseld til Guðrúnar Björnsdóttur og Þráins Sigurðssonar. Hér var að sjálfsögðu einungis um að ræða samþykki fyrir að Ingimar Sigurðsson gæti framselt sömu réttindi og hann hafði sjálfur samkvæmt erfðafestusamningnum dags. 17. maí 1929, þ.e. erfðafesturéttindi til 75 ára en ekki var gert ráð fyrir að hann væri að framselja eignarrétt að landinu. M) Sala ríkissjóðs Íslands á landi úr Vorsabæ í Hveragerði með afsali dags. 12. maí 1967. Með lögum nr. 23/1966 um heimild ríkisstjórnarinnar til að selja Hveragerðishreppi hluta úr landi ríkisjarðarinnar Vorsabæjar í Ölfushreppi var ríkisstjórninni heimilað að selja Hveragerðishreppi allt það land Vorsabæjar sem liggur neðan (austan) Hamarsins og línu frá Litla-Hamri. Þá var Hveragerðisbæ með lögunum sérstaklega heimilað að taka eignarnámi lóðir í einkaeign og erfðafesturéttindi úr landi jarðarinnar Vorsabæjar innan áðurnefndra takmarka. Með afsali dags. 12. maí 1967 og samkvæmt heimild í áðurnefndum lögum nr. 23/1966 seldi landbúnaðarráðherra f.h. íslenska ríkisins Hveragerðishreppi allt land jarðarinnar Vorsabæjar, sem liggur neðan (austan) hamarsins og línu frá Litla-Hamri skemmstu leið í Varmá. Í afsalinu segir m.a.: „Þeir einstaklingar og félög, sem fengið hafa lóðir og landspildur á leigu úr hinu selda landi halda rétti sínum samkvæmt leigusamningum.“ N) Sala Ingimars Sigurðssonar á landi til Hveragerðishrepps með afsali dags. 30. nóvember 1968. Hveragerðishreppur keypti einnig á sama tíma tvær landspildur af Ingimar Sigurðssyni með afsali dags. 30. nóvember 1968. Í afsalinu segir m.a.: „Stærri spildan liggur á svæði því, sem gatan Reykjamörk á að liggja um og þar fyrir vestan, þannig að vesturmörk Fagrahvamms verða meðfram götunni Reykjamörk. Minni spildan er norðan megin götunnar Heiðmarkar. Báðar spildurnar eru sýndar á viðfestum uppdrætti og eru að stærð 1603,1m2 við Heiðmörk og 6754,5m2 við Reykjamörk, samtals 8357,6m2.“ Á uppdrætti sem unninn var af Fjarhitun ódags. og fylgdi þessu afsali sést að stærri landspildan var að mestu úr því landi sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með leigusamningi dags. 17. maí 1929 en einnig úr því landi sem Sigurði Sigurðssyni var gefið með gjafaafsali dags. sama dag, þ.e. lóðirnar standa þar sem í dag er Reykjamörk 15 og 17 og hluti af grunnskólalóð. Minni landspildan var hins vegar úr því landi sem Sigurður Sigurðsson keypti af Jóni Ögmundssyni og Gísla Björnssyni með afsali dags. 8. september 1934. Jafnframt sagði í afsalinu: „Tekið skal fram að hluti framangreinds lands er erfðafestuland þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega.“ Af framangreindum ummælum sést að Ingimar Sigurðssyni var fullkunnugt um að réttindi hans til lands samkvæmt leigusamningi dags. 17. maí 1929 voru einungis erfðafesturéttindi en ekki eignarréttur. Jafnframt vekur athygli að Ingimar Sigurðsson var áður búinn að framselja þessi sömu erfðafesturéttindi sín að landi Reykjamerkur 15 og 17 til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur, sbr. áðurnefnt afsal dags. 14. maí 1962 og afla samþykkis landbúnaðarráðuneytisins fyrir framsali erfðafesturéttindanna, sbr. bréf landbúnaðarráðuneytisins um samþykki fyrir framsali erfðafesturéttindanna dags. sama dag. Íslenska ríkið átti hins vegar ekki aðild að þessari sölu landsins til Hveragerðishrepps og hefur aldrei samþykkt hana. Í tilefni af sölunni var einungis aflað samþykkis Búnaðarbanka Íslands fyrir að umræddar landspildur yrðu leystar úr veðböndum, sbr. meðfylgjandi ljósrit af veðbandslausn dags. 29. nóvember 1968. Á meðfylgjandi ljósriti af ársreikningi Hveragerðishrepps dags. 31. desember 1969 kemur fram að áðurnefnt land hefur verið eignfært í efnahagsreikningi hreppsins. Þá sést af þessum viðskiptum að ekki hefur verið gert ráð fyrir að umrædd landspilda sem leigð var Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu með samningi dags. 17. maí 1929 fylgdi með í kaupunum þegar ríkissjóður Íslands seldi Hveragerðishreppi land Vorsabæjar neðan Hamars með afsali dags. 12. maí 1967 eins og gerð verður grein fyrir í III. kafla hér á eftir. O) Sala ríkissjóðs Íslands til Hveragerðishrepps á landi ofan við “Hamarinn”. með kaupsamningi og afsali dags. 9. september 1986 og makaskiptaafsal sömu aðila dags. 30. apríl 1996. Með kaupsamningi dags. 9. september 1986 seldi íslenska ríkið Hveragerðishreppi allt land ríkisins innan marka Hveragerðishrepps. Í kaupsamningnum er landinu lýst svo að þar sé átt við 167 hektara land sem var upphaflega úr jörðinni Vorsabæ og liggi ofan (vestan) við “Hamarinn”. Þá er því lýst hvernig landið skiptist í fjögur svæði en af þeim lýsingum sem fram koma í kaupsamningnum og uppdrætti um legu og afmörkun landsins er ljóst að þar er ekki átt við það land sem leigt var Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu með áðurnefndum leigusamningi dags. 17. maí 1929. Með makaskiptaafsali við Hveragerðisbæ dags. 30. apríl 1996 fékk ríkið 43,5 hektara af áðurnefndu landi til baka en eins og áður segir er ljóst að framangreind sala og makaskipti hafa ekki þýðingu fyrir niðurstöðu þessa máls. P) Skipti á dánarbúi Ingimars Sigurðssonar, sbr. skiptayfirlýsing dags. 11. september 1991. Hinn 15. desember 1990 lést Ingimar Sigurðsson og var skiptum á dánarbúi hans lokið á árinu 1991. Með skiptayfirlýsingu dags. 11. september 1991 skiptu börn hans og aðrir afkomendur landi Fagrahvamms í Hveragerði án tillits til þess hvort einstakir hlutar landsins voru eignarland eða erfðafestuland. Í skiptayfirlýsingunni er gert ráð fyrir að það erfðafestuland sem krafist er eignardóms um í máli þessu og leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra á erfðafestu til 75 ára með samningi dags. 17. maí 1929, sbr. reitur nr. 5 á uppdrætti dags. 15. apríl 1991 er fylgdi skiptayfirlýsingunni komi í hlut Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. Nánar tiltekið var um að ræða það af landinu sem eftir var en Ingimar Sigurðsson hafði áður afsalað hluta af erfðafestulandinu til Hveragerðisbæjar með afsali dags. 30. nóvember 1968, sbr. umfjöllun í lið N) og þar áður hafði hann afsalað erfðafesturéttindum að sama landi að mestu til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur með samningi dags. 14. maí 1962 eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Erfðafesturéttindi erfast til erfingja á meðan erfðafestusamningur er í gildi. Ljóst er að ráðstöfun á erfðafestulandinu samkvæmt skiptagerðinni dags. 11. september 1991 og áðurnefndum afsalsgerningum gat aðeins falið í sér ráðstöfun á erfðafesturéttindum til erfingja Ingimars Sigurðssonar þar sem hann átti ekki önnur réttindi yfir landinu áður en hann lést. Garðyrkjustöðin í Fagrahvammi ehf. var ekki lögerfingi Ingimars Sigurðssonar samkvæmt 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og verður ekki annað séð en að Sigurður Ingimarsson hafi framselt erfðafesturéttindi að landinu sem koma áttu í hans hlut til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. en eiginkona Sigurðar Ingimarssonar, Guðrún Jóhannesdóttir, kt. 070638-3049 er fyrirsvarsmaður Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. Ekki var leitað eftir atbeina eða samþykki ríkisins fyrir að landinu yrði skipt með þeim hætti sem gert var með skiptayfirlýsingunni dags. 11. september 1991, hvorki sem eiganda né samkvæmt 3. mgr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og heldur ekki fyrir sölunni á árinu 1968 en framsal erfðafesturéttindanna fór fram með samþykki íslenska ríkisins á árinu 1962, sbr. umfjöllun í lið L. Einnig fékk Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. samkvæmt skiptagerðinni dags. 11. september 1991 hluta þess lands sem Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri hafði keypt af Jóni Ögmundssyni bónda í Vorsabæ og Gísla Björnssyni innheimtumanni með áðurnefndu afsali dags. 8. september 1934, sbr. umfjöllun í lið D sem merkt er nr. 1 á áðurnefndum uppdrætti dags. 15. apríl 1991 er fylgdi skiptayfirlýsingunni. Dætur Ingimars Sigurðssonar, þær Gerður Ingimarsdóttir, Þóra Ingimarsdóttir og Sigrún Ingimarsdóttir fengu hins vegar einnig landspildu úr því landi sem Sigurður Sigurðsson keypti af Jóni Ögmundssyni og Gísla Björnssyni með afsali dags. 8. september 1934 sem merkt er nr. 7 á áðurnefndum uppdrætti dags. 15. apríl 1991 sem fylgdi skiptayfirlýsingunni og seldu þær síðar þá landspildu til Hveragerðisbæjar með kaupsamningi og afsali dags. 31. október 1994 en það hefur ekki þýðingu fyrir niðurstöðu þessa máls. Q) Kaupsamningur milli Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. og Ræktunarmiðstöðvarinnar sf. dags. 31. ágúst 2000, sbr. og afsal dags. 20. desember 2000. Með kaupsamningi dags. 31. ágúst 2000 og afsali dags. 20. desember sama ár áformaði Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. að selja Ræktunarmiðstöðinni sf. land úr Fagrahvammi í Hveragerði sem var 22.681m2 og var tilgreint á meðfylgjandi uppdrætti dags. 15. ágúst 2000. Hér skal þess getið að í þinglýsingabókum embættis sýslumannsins á Selfossi finnast engar eignarheimildir Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. að því landi sem áformað var að selja. Umrætt land sem selja átti á árinu 2000 féll til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. eftir andlát Ingimars Sigurðssonar samkvæmt áðurnefndri skiptayfirlýsingu dags. 11. september 1991 sem hafði eingöngu að geyma yfirfærslu á erfðafesturéttindum að umræddu leigulandi til erfingja og liggja engin gögn fyrir um að það hafi síðar orðið eign Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. Hveragerðisbær samþykkti áformaða sölu samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi dags. 31. ágúst 2000 og afsali dags. 20. desember sama ár og féll frá forkaupsrétti að landinu með áritun á afsalið, sbr. 6. gr. og 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og jarðanefnd Árnessýslu samþykkti söluna einnig með áritun á afsalið. .“ Síðan er lýst samskiptum landbúnaðarráðuneytisins og aðila framangreinds kaupsamnings og er sú lýsing í stórum dráttum í samræmi við það sem fram kemur í stefnu og þegar hefur verið rakið, að öðru leyti en því að lögð er á það áhersla að staðfesting ráðherra á skipulagi geti ekki breytt eignarheimildum. Með auglýsingu umhverfisráðuneytisins dags. 25. janúar 2002 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda, sbr. auglýsing nr. 103/2002 var aðalskipulagi Hveragerðis breytt, þ.m.t. því landssvæði sem áformað var að selja samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi dagsettum 31. ágúst 2000 og afsali dagsettu 20. desember sama ár, en það breytir engu um eignarrétt að umræddu landi eða niðurstöðu þessa máls. Íslenska ríkið heldur því fram að lýsing málsatvika, eins og hún hefur hér verið rakin, leiði það í ljós að stefnandi sé ekki eigandi þess lands sem hann hefur krafist að verða dæmdur eigandi að í eignardómsstefnu máls þessa. Einnig sé ljóst að viðsemjandi stefnanda, Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf., hafi aldrei átt eignarrétt að umræddu landi og hafi því ekki getað selt það þegar kaupsamningur dagsettur 31. ágúst 2000 var gerður um landið, sbr. og afsal dagsett 20. desember sama ár. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi Sigurður Ingimarsson tekið við erfðafesturéttindum að umræddu landi samkvæmt leigusamningi dagsettum 17. maí 1929 sem upphaflega hafi verið gerður við afa hans, Sigurð Sigurðsson, búnaðarmálastjóra. Þann rétt virðist hann hafa framselt til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. Sigurður Ingimarsson eða Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. hafi einungis umráð yfir landinu á grundvelli samnings um erfðafestu til 75 ára sem sé í eðli sínu einungis leigusamningur og veiti samningsaðila einungis tímabundin afnot af umræddu landi en gildistími samningsins renni út 17. maí 2004. Framsal Sigurðar Ingimarssonar á erfðafesturéttindum að landinu til Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf., samkvæmt skiptagerð dagsettri 11. september 1991 breyti engu um eignarrétt að landinu. Sigurður Ingimarsson hafi ekki getað framselt Garðyrkjustöðinni Fagrahvammi ehf. meiri réttindi en hann átti sjálfur, þ.e. tilgreind erfðafesturéttindi. Eins og áður hafi komið fram sé eiginkona Sigurðar Ingimarssonar fyrirsvarsmaður Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. Stefnandi hafi ekki lagt fram eignarheimildir fyrir umræddu landi eða gögn sem styðji kröfur hans um að honum verði dæmdur eignarréttur að greindu leigulandi. Málatilbúnaður stefnanda í eignardómsmáli þessu sé einungis byggður á ágiskunum eða getgátum um að þar sem stefnandi hafi engin gögn fundið um eignarrétt annarra aðila að landinu hljóti stefnandi að hafa á einhverju óskilgreindu tímabili orðið eigandi landsins þrátt fyrir áðurnefndan leigusamning sem dagsettur er 17. maí 1929. Í eignardómsstefnunni sé því haldið fram að umræddur leigusamningur hljóti að hafa „dottið upp fyrir“ á einhverju óskilgreindu tímabili af ókunnum ástæðum. Þessi fullyrðing sé fráleit og stefnandi hljóti að vita betur. Sama eigi við um þær getgátur í stefnu, að erfðafestusamningurinn frá 17. maí 1929 hafi fallið niður við sölu á tveimur landspildum með afsali Ingimars Sigurðssonar til Hveragerðisbæjar dagsettu 30. nóvember 1968. Stefndi sem sé sannanlega eigandi landsins hafi enga vitneskju haft um þessi viðskipti, eins og áður hafi verið gerð grein fyrir. Auk þess komi fram í áðurnefndu afsali dagsettu 30. nóvember 1968 að hluti af umræddum landspildum sé á erfðafestulandi og hafi seljandi því ekki verið grandlaus um vanheimild sína. Afkomendur Ingimars Sigurðssonar eða viðsemjendur þeirra fái því ekki aukinn rétt á grundvelli fyrri viðskipta með umræddar landspildur. Þá hafi Ingimar Sigurðsson sex árum áður eða á árinu 1962 framselt erfðafesturéttindi að þessu sama landi til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur. Varnaraðili telur sig eiganda að því landi sem stefnandi krefst eignarhalds á í dómsmáli þessu. Ríkissjóður Íslands hafi keypt umrætt land af Kaupfélagi Árnesinga og Mjólkurbúi Flóamanna með afsali dagsettu 15. september 1944 og hafi ekki selt það eftir þann tíma. Eftir að Hveragerðishreppur keypti af íslenska ríkinu land Vorsabæjar í Ölfushreppi neðan Hamars með afsali dagsettu 12. maí 1967 hafi hreppurinn einnig keypt eða talið sig kaupa af Ingimari Sigurðssyni með afsali dagsettu 30. nóvember 1968 áður tilgreindan hluta af því landi sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með samningi dagsettum 17. maí 1929, þ.e. tvær landspildur, Reykjamörk 15 og 17 að viðbættri landspildu undir grunnskólalóð. Íslenska ríkið hafi enga vitneskju haft um þau viðskipti enda þótt það væri eigandi landsins og kunna þau að vera ógildanleg vegna vanheimildar seljanda. Hins vegar vilji stefndi benda á, að í afsali Ingimars Sigurðssonar til Hveragerðisbæjar segir m.a.: „Tekið skal fram að hluti framangreinds lands er erfðafestuland þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega.“ Af framangreindum viðskiptum sjáist jafnframt að Hveragerðishreppur hafi ekki litið svo á að það erfðafestuland sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með samningi dagsettum 17. maí 1929 hafi fylgt með í kaupunum þegar íslenska ríkið seldi Hveragerðishreppi land Vorsabæjar neðan Hamars með áðurnefndu afsali dagsettu 12. maí 1967 enda þótt það hafi ekki verið sérstaklega undanskilið í afsalinu, sbr. umfjöllun í lið M). Í þessu sambandi bendir ríkið einnig á að Hveragerðisbær hafi samþykkt sölu á umræddu erfðafestulandi samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi dagsettum 31. ágúst 2000 milli Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. og Ræktunarmiðstöðvarinnar sf., sbr. og afsal dagsett 20. desember sama ár, og hafi fallið frá forkaupsrétti að landinu, sbr. 6. gr. og 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Renni það enn frekari stoðum undir að Hveragerðisbær hafi ekki talið að þetta land fylgdi með í kaupunum samkvæmt áðurnefndu afsali dagsettu 12. maí 1967 og heldur ekki síðari samningum milli íslenska ríkisins og Hveragerðisbæjar. Þá hafi lög nr. 23/1966 verið þannig úr garði gerð að annars vegar hafi ríkissjóði verið heimilað að selja umrætt land og hins vegar hafi verið gert ráð fyrir heimild Hveragerðishrepps til að taka eignarnámi einstakar landspildur sem m.a. erfðafesturéttindi giltu um en samkvæmt því verði ekki séð að söluheimildin ein og sér hafi falið í sér heimild til að selja landspildur á umræddu landi sem háðar voru erfðafestusamningum. Ennfremur byggir stefndi á því, að stefnandi, eða þeir sem hann leiðir rétt sinn til, hafi ekki getað öðlast eignarrétt að því landi sem leigt var á erfðafestu með samningi dagsettum 17. maí 1929 fyrir hefð samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1905 um hefð. Eins og áður sé komið fram hafi umráð stefnanda verið byggð á leigusamningi um erfðafestu til 75 ára sem gerður var 17. maí 1929 en gildistími samningsins renni samkvæmt því út 17. maí 2004. Í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð komi fram að ekki sé unnt að vinna hefð ef umráð grundvallast á samningi um veð, lán eða leigu. Leigutími samkvæmt áðurnefndum samningi um erfðafestu dagsettum 17. maí 1929 hafi ekki verið liðinn. Stefndi mótmælir því, að samningurinn hafi fallið úr gildi fyrir meira en 20 árum. Umráð stefnanda yfir umræddu landi, þá og einnig nú, séu alfarið byggð á samningi um erfðafestu til 75 ára. Af því leiði að stefnandi geti ekki hafa öðlast eignarrétt fyrir hefð að því landi sem erfðafestusamningurinn dagsettur 17. maí 1929 nái yfir og geti stefnandi því ekki byggt kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 46/1905. Einnig sé það grundvallarskilyrði fyrir hefð að hefðandi hafi farið með eign eins og hann ætti að henni eignarrétt en það sé ekki unnt þegar umráð hans séu einungis byggð á samningi um afnotarétt eins og gildi um erfðafestusamning dagsettan 17. maí 1929. Ennfremur bendir stefndi á að það hafi fyrst verið í áðurnefndri skiptayfirlýsingu dagsettri 11. september 1991, fyrir rúmum 12 árum, sem gert hafi verið ráð fyrir að framangreint erfðafestuland kæmi í hlut Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf., en samkvæmt því sé útilokað að Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. geti hafa öðlast eignarrétt að landinu fyrir hefð. Þá sé það grundvallarskilyrði hefðar að hefðandi hafi verið í góðri trú um rétt sinn, en þar sem stefnandi byggi umráðarétt sinn á þinglýstum samningi um afnotarétt, erfðafestu til 75 ára sem renni út 17. maí 2004, sé augljóst að ekki hafi verið um það að ræða í máli þessu. Stefndi ítrekar að hann sé réttur eigandi að umræddu landi og að eignarréttur ríkisins sé byggður á afsali fyrir umræddu landi frá Kaupfélagi Árnesinga og Mjólkurbúi Flóamanna dagsettu 15. september 1944. Staðhæfingar í stefnu þess efnis að sá eignarréttur hljóti að vera fallinn niður séu fráleitar og geti ekki orðið grundvöllur að niðurstöðu í máli þessu. Í bréfi Sigurðar Ingimarssonar f.h. Ræktunarmiðstöðvarinnar sf. til landbúnaðarráðuneytisins dagsettu 22. desember 2000 hafi verið óskað eftir að ráðuneytið staðfesti landskipti samkvæmt 3. mgr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976 með síðari breytingum samkvæmt kaupsamningi dagsettum 31. ágúst og afsali dagsettu 20. desember 2000. Land það sem áformað var að selja samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi og afsali hafi náð yfir hluta þess lands sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra, á erfðafestu með yfirlýsingu dagsettri 17. maí 1929, sbr. þinglnr. 119/1929. Kröfugerð stefnanda í máli þessu miðist hins vegar einnig við annan hluta af því landi sem leigt var Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra, með áðurnefndri yfirlýsingu. Teikning sú sem fylgi eignardómsstefnunni sýni því ekki aðeins það land sem áformað var að selja með áðurnefndum kaupsamningi dagsettum 31. ágúst og afsali dagsettu 20. desember 2000 heldur einnig viðbótarlandspildu sem nái yfir hluta lands sem á fyrirliggjandi uppdrætti sé merkt sem Reykjamörk 22, Hveragerði. Um þessa viðbótarlandspildu sem nái yfir hluta af lóðinni Reykjamörk 22 í Hveragerði gildi öll sömu sjónarmið af hálfu ráðuneytisins og gildi um áðurnefnt land sem áformað hafi verið að selja en þessi hluti spildunnar sé einnig hluti af því landi sem leigt hafi verið Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra með leigusamningi dagsettum 17. maí 1929. Með vísan til framanritaðs sé ljóst að íslenska ríkið sé eigandi þess lands sem Ræktunarmiðstöðin sf. hafi krafist eignardóms fyrir í málinu. Í samræmi við það sé öllum kröfum stefnanda um viðurkenningu eignarréttar yfir tilgreindu landi í máli þessu hafnað. Hveragerðisbær krefst þess að stefnanda verði synjað um eignardóm fyrir því landi sem aðalkrafa hans lýtur að og merkt er B í uppdrætti með stefnu. Telur Hveragerðisbær sig vera réttan eiganda að umræddu landi. Er lýsing hans á málavöxtum í samræmi við það sem þegar hefur verið rakið. Af hálfu Hveragerðisbæjar er því haldið fram að bærinn sé réttur og löglegur eigandi þess lands sem um ræðir. Land þetta sé samkvæmt uppdrætti sem stefnandi hefur lagt fram með stefnu hluti af landspildu þeirri sem Sigurður Sigurðsson tók á leigu á erfðafestu til 75 ára til tún-, garð- og trjáræktar hinn 17. maí 1929 og merkt er nr. 2 á uppdrætti á dskj. 20, og nr. 10 á dskj. 52 og 72. Leigusali hafi verið Mjólkurbú Ölfusinga sem eignast hafði landið hinn 3. nóvember 1928. Búnaðarbanki Íslands hafi eignast landspilduna þegar hún var lögð bankanum út á nauðungaruppboði hinn 9. júlí 1938. Bankinn hafi selt landspilduna Kaupfélagi Árnesinga og Mjólkurbúi Flóamanna hinn 11. júlí 1938. Ríkissjóður hafi síðan eignast spilduna hinn 15. september 1944. Umrætt land hafi svo verið selt Hveragerðishreppi hinn 12. maí 1967 að fenginni heimild í lögum nr. 23/1966. Sé það land sem um sé deilt í þessu máli hluti af því landsvæði. Í afsalsbréfi til Hveragerðishrepps hafi verið tilgreint, að þeir sem fengið hefðu lóðir og landspildur á leigu úr hinu selda landi skyldu halda rétti sínum samkvæmt samningum þar um. Að mati Hveragerðisbæjar sé enginn vafi á að umrætt erfðafestuland hafi verið hluti af því landsvæði sem stefndi hafi keypt af íslenska ríkinu hinn 12. maí 1967. Vísist þar um til uppdráttar sem fylgt hafi afsalsbréfi landbúnaðarráðherra. Á uppdrættinum komi fram að hann sé gerður sem fylgiskjal með frumvarpi til laga um heimild handa ríkisstjórninni til þess að selja stefnda þann hluta lands ríkisjarðarinnar sem auðkenndur sé á uppdrættinum. Þar sé afmarkað allt land Vorsabæjar neðan eða austan Hamarins og línu frá Litla-Hamri skemmstu leið í Varmá. Engar lóðir eða landspildur séu þar undanþegnar fremur en í afsalinu sjálfu. Þá hafi stefndi Hveragerðisbær með kaupsamningi, dagsettum 9. september 1986, keypt allt land ríkisins innan marka sveitarfélagsins. Sé það allt ofan eða vestan við Hamarinn. Þar sé hvergi getið um landspildur neðan og austan við Hamarinn og því sé ljóst að ríkið hafi ekki talið sig eiga þar neitt land. Stefndi Hveragerðisbær hafi ekki selt, afsalað eða ráðstafað öðrum til eignar því landsvæði sem hann keypti af íslenska ríkinu hinn 12. maí 1967, þ.m.t. margumrætt erfðafestuland, hvorki í heild né hluta. Fullyrðingum stefnanda og stefnda ríkisins um annað sé vísað á bug. Þvert á móti hafi Hveragerðisbær keypt upp þau réttindi sem aðrir hafi átt, m.a. af Ingimari Sigurðssyni og erfingjum hans. Með afsali, dagsettu 30. nóvember 1968, hafi Ingimar Sigurðsson afsalað tveimur landspildum úr landi Fagrahvamms í Hveragerðishreppi til Hveragerðishrepps. Hafi önnur spildan verið 1603,1m² við Heiðmörk og hin 6.754,5m² við Reykjamörk. Samkvæmt viðfestum uppdrætti sé stærri spildan hluti af því landi sem Sigurður Sigurðsson hafi tekið á leigu. Tekið sé fram í afsali að hluti landsins sé erfðafestuland. Deginum áður hafi landspildurnar verið leystar úr veðböndum. Samkvæmt framansögðu sé Hveragerðisbær ótvírætt réttur og löglegur eigandi þess lands sem stefnandi krefjist nú að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að. Verði því að synja um eignardóm í máli þessu. Stefndi kveður Ingimar Sigurðsson aldrei hafa orðið eiganda umþrætts lands. Svo sem fyrr greini sé land það, sem stefnandi krefjist viðurkenningar á eignarrétti sínum að, hluti af landspildu þeirri sem leigð hafi verið Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu til 75 ára 17. maí 1929. Engin gögn hafi verið lögð fram af hálfu stefnanda sem bendi til þess að Ingimar Sigurðsson hafi orðið eigandi að landi þessu. Af gögnum málsins verði ekki annað ráðið en að honum hafi þvert á móti verið ljóst að um erfðafestuland væri að ræða sem leigt hafði verið föður hans og að hann hafi síðar tekið við réttindum samkvæmt leigusamningnum. Hinn 12. september 1958 hafi Ingimar ráðstafað hluta af erfðafestulandi sínu til Guðrúnar Björnsdóttur, og sé ítrekað í yfirlýsingu, dagsettri 14. maí 1962, að um sé að ræða erfðafestuland. Í afsali, dagsettu sama dag, tiltaki Ingimar að hann sé leiguréttarhafi samkvæmt erfðafestusamningi frá 17. maí 1929 og framselji rétt sinn samkvæmt þeim samningi að tveimur spildum, annars vegar til Þráins Sigurðssonar og hins vegar til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur. Kveðst hann sjálfur munu greiða „hér eftir sem hingað til“ eiganda landsins, sem þá hafi verið ríkissjóður, ársleigu vegna spildnanna. Í afsali Ingimars frá 30. nóvember 1968 til stefnda Hveragerðisbæjar sé tekið fram að hluti af því landi sem þar sé rætt um sé erfðafestuland. Í árslok 1969 sé tilgreint á efnahagsreikningi stefnda Hveragerðisbæjar hluti Vorsabæjar og hluti Fagrahvamms sérstaklega. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að Ingimar hafi aldrei litið sjálfur svo á að hann væri eigandi þess lands sem faðir hans hafði tekið á leigu til erfðafestu og hafi haft fulla vitneskju um að einungis væri um að ræða erfðafesturéttindi. Að því leyti sem fyrrgreindir gerningar og aðrir hafi snert erfðafestulandið hafi því aðeins verið um að ræða framsal á slíkum réttindum en ekki eignarrétti. Því er haldið fram að engin gögn hafi komið fram er sýni fram á ráðstöfun réttar yfir landspildunni til Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. fyrr en árið 1991. Stefnandi byggi meintan eignarrétt sinn að því landi sem málið snýst um á því að hann og áður Fagrihvammur ehf. hafi haft óslitið eignarhald af landinu a.m.k. síðustu 20 árin. Engin gögn hafi verið lögð fram af hálfu stefnanda sem sýni fram á að einkahlutafélag með heitinu Fagrihvammur ehf. hafi eignast umþrætt land eða komið fram sem eigandi þess í einhvern tíma. Sömu sögu sé að segja af einkahlutafélaginu Garðyrkjustöðinni Fagrihvammur ehf., sem tilgreint sé sem seljandi á kaupsamningi. Í stefnu segi jafnframt að Fagrihvammur hf. hafi verið stofnað árið 1946 af Ingimari Sigurðssyni og fleirum. Segi þar ranglega að í skiptayfirlýsingu frá 1991 komi fram að land það sem merkt sé nr. 1 og 5 á uppdrætti með yfirlýsingunni sé og hafi verið eign þess hlutafélags. Í umræddri yfirlýsingu sé vísað til Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. í þessum efnum. Ekki sé í stefnu gerð grein fyrir tengslum félaganna Fagrahvamms hf., Fagrahvamms ehf., Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. og Garðyrkjustöðvarinnar Fagrahvamms ehf. sem tilgreind eru í stefnu og framlögðum gögnum stefnanda. Stefnda sé ómögulegt að átta sig á því hvort um eitt og sama félagið sé að ræða eða fleiri og hvernig stefnandi telji meintu óslitnu eignarhaldi þeirra hafa verið háttað. Með skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. september 1991, sé landi skipt eftir Ingimar Sigurðsson og konu hans. Hluta landsins, merkt á uppdrætti nr. 1 og 5, sé þar ráðstafað til Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. Land það, sem stefnandi krefjist nú viðurkenningar á eignarrétti að, virðist liggja á þeim tveimur spildum, að langmestu leyti á spildu nr. 5, sbr. uppdrátt dagsettum 15. apríl 1991, og að hluta utan þess. Algerlega sé ósannað að hlutafélag þetta eða annað hafi fengið ráðstafað einhverjum réttindum yfir erfðafestulandinu fyrir þetta tímamark og sé því sérstaklega mótmælt. Skiptayfirlýsing skapi ekki rýmri heimildir en arfláti hafi haft. Réttindi samkvæmt erfðafestusamningi erfist til erfingja á meðan erfðafestusamningur sé í gildi. Ráðstöfun með skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. september 1991, á landi sem erfðafestusamningur taki til, hafi því aðeins getað falið í sér ráðstöfun á erfðafesturéttindum til erfingja Ingimars Sigurðssonar, sem áður hafi notið réttindanna. Erfingjar Ingimars hafi því ekki öðlast meiri rétt til erfðafestulandsins en Ingimar hafi sjálfur átt og allra síst beinan eignarrétt að því. Þeir hafi heldur ekki getað ráðstafað meiri réttindum en þeir hafi sjálfir átt. Líta verði svo á að erfingjar Ingimars hafi með yfirlýsingunni ráðstafað réttindum að hluta erfðafestulandsins til Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. Garðyrkjustöðin Fagrihvammur ehf. hafi gefið út afsal fyrir spildunni 20. desember 2000. Það sé áritað af hálfu stefnda Hveragerðisbæjar um að forkaupsrétti sé hafnað. Ekkert tilefni sé til að skilja þá áritun öðruvísi en að fallið sé frá forkaupsrétti að þeim hluta hinnar seldu spildu sem ekki hafi verið undirorpin eignarrétti stefnda Hveragerðisbæjar. Í árituninni felist ekkert afsal Hveragerðisbæjar á eignarrétti sínum að jörðinni eða viðurkenning á beinum eignarrétti annarra. Sé fullyrðingum þar að lútandi sérstaklega mótmælt. Ráðstöfun erfingja Ingimars Sigurðssonar, eins eða fleiri, á þeim hluta lands, sem áður hafi verið í eigu föður þeirra, og hafi upphaflega verið leigt afa þeirra á erfðafestu, geti samkvæmt framansögðu ekki falist í öðru en ráðstöfun á réttindum samkvæmt erfðafestusamningi þeim sem afi þeirra, Sigurður Sigurðsson, hafi gert 17. maí 1929. Í samningnum hafi falist tímabundin réttindi til afnota af landinu, þ.e. í 75 ár. Hafi samningurinn því runnið út hinn 17. maí 2004. Þá sé og skilyrði, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, að eignarhald sé óslitið í 20 ár. Garðyrkjustöðin í Fagrahvammi hf. hafi sannanlega fyrst fengið umráð yfir margnefndum hluta spildunnar með skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. september 1991, þ.e. eftir lát Ingimars Sigurðssonar. Engin gögn hafi verið lögð fram um meintan eignar- eða umráðarétt félagsins fyrir þann tíma. Eins og fyrr sé rakið sé ekkert sem bendi til annars en að Ingimar, sem hafi látist 15. desember 1990, hafi alla tíð farið með land það sem faðir hans tók á leigu 17. maí 1929 sem slíkt, þ.e. erfðafestuland. Ekkert gefi til kynna að hann hafi talið sig eiga þann hluta þeirrar landspildu sem stefnandi kveðst hafa keypt og tilheyrt hafi greindu erfðafestulandi. Sé því á engan hátt hægt að líta svo að stefnandi hafi eignast það land sem mál þetta snýst um fyrir hefð. Landspilda sú sem deilt er um eignarrétt að í máli þessu markast af þeim hnitum sem greind eru í dómkröfu, er þetta ágreiningslaust. Stefnandi heldur því fram að ekki liggi fyrir hver grunneigandi sé að þessari landspildu, engin þinglýst eignarheimild finnist að henni og hafi veð það sem var forsenda uppboðs á eignum Mjólkurbús Ölfusinga árið 1938 ekki tekið til þessarar spildu. Hafi sá sem stefnandi leiði rétt sinn frá unnið eignarhald á henni fyrir hefð. Ágreiningslaust er að Mjólkurbú Ölfusinga keypti landspildu úr landi jarðarinnar Vorsabæ 3. nóvember 1928 af Boga A. Þórðarsyni og Gísla Björnssyni og að umdeild spilda er hluti af því landi sem þar var keypt af Mjólkurbúi Ölfusinga. Skjal þetta var þinglesið 25. september 1929. Hinn 19. júlí 1930 var eignin Mjólkurbú Ölfusinga skráð á sérstakt blað í veðmálabókum á grundvelli afsalsins frá 3. nóvember 1928 og skilgreint sem ca. 60 ha spilda úr Vorsabæjarlandi. Ennfremur er óumdeilt að 17. maí 1929 leigði Mjólkurbú Ölfusinga Sigurði Sigurðssyni, búnaðarmálastjóra, á erfðafestu til 75 ára 1,73 ha úr því landi sem Mjólkurbúið hafði keypt 3. nóvember 1928 úr landi Vorsabæjar, og sama dag gaf Mjólkurbúið Sigurði aðra spildu, 1,685 ha að stærð, sem liggur samhliða og austan við þá spildu sem leigð var. Í framangreindum leigusamningi frá 17. maí 1929 er meðal skilmála að landið sé leigt til tún-, garð og trjáræktar, en ekki til annarra afnota og að byggingar megi ekki gera á leigulandinu nema fengið sé sérstakt leyfi mjólkurbússtjórnarinnar til þess, sbr. 3. tl. Var leigutaka gert að rækta upp fimmtahluta landsins árlega og skyldi landið fullræktað á fimm árum, ella hefði leigutaki fyrirgert erfðafesturétti sínum á landinu, sbr. 5. tl. Bæði gjafabréfið og leigusamningurinn voru þinglesin 24. ágúst 1929. Eignin Fagrihvammur er skráð í veðmálabækur 19. júlí 1930 og eru grunnheimildir framangreindar tvær landspildur, gjafabréfið og erfðafestusamningurinn frá 17. maí 1929. Hinn 8. september 1934 keypti Sigurður Sigurðsson 5,8 ha lands suðvestan við þær tvær spildur sem að framan er getið og segir svo í því afsali: „Við undirritaðir eigendur að landspildu við Varmá í Ölvesi, er liggur austan (sic) við land Mjólkurbús Ölvesinga og Fagrahvamms vestan Varmár“. Skjal þetta er þinglesið 17. desember 1934, en ekki verður séð að þessi spilda sé færð á blað Fagrahvamms í veðmálabók. Sigurður Sigurðsson leigði auk þessa tvær landspildur á erfðafestu til 75 ára sem eru staðsettar handan Varmár, gegnt Fagrahvammi, aðra 2. nóvember 1932 og hina 14. júlí 1934, þeirra beggja er getið á blaði Fagrahvamms í veðmálabók. Allar þessar spildur voru samliggjandi og þykir ljóst að þær hafi saman myndað eign Sigurðar Sigurðssonar, sem hann nefndi Fagrahvamm. Hér er einungis deilt um spildu úr þeim hluta Fagrahvammslandsins sem Sigurður Sigurðsson leigði á erfðafestu 17. maí 1929 og þá var eign Mjólkurbús Ölfusinga. Hinn 9. júlí 1938 fór fram uppboð á eignum Mjólkurbúsins og féllu þær í hlut Búnaðarbanka Íslands sem ófullnægðum veðhafa. Með uppboðsafsali dagsettu 11. júlí 1938, gerir sýslumaðurinn í Árnessýslu eftirfarandi kunnugt: „Á nauðungaruppboði sem haldið var á fasteign og tækjum Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði þann 9. þ.m. krafðist uppboðsbeiðandi, Búnaðarbanki Íslands, að sér yrði sem ófullnægðum veðhafa lögð út fasteignin með fylgifé fyrir frumboðið, kr. 100.000.oo – eitt hundrað þúsund krónur oo/1oo -. Fyrir því er eftirtöldum eignum Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði hér með afsalað til Búnaðarbanka Íslands í Reykjavík: Lóð, að stærð um 60 ha., með aðalhúsi, íbúðar- og geymsluhúsi, hálfri rafmagnsstöð, hveravirkjun og öllum mannvirkjum, sem þar eru nú og eru eign Mjólkurbúsins, með endurbótum og viðaukum, með nýrækt og girðingum, með vélum öllum og tækjum og með öllu, sem eignum þessum fylgir og fylgja ber að engu undanskildu. Afsal þetta gengur að öllu leyti í gildi þegar í stað.“ Ekki þykir vafi leika á því að land það sem afsalað er með uppboðsafsali þessu: „Lóð, að stærð um 60 ha“ er sama land og Mjólkurbúið keypti 3. nóvember 1928 og skilgreint er í veðmálabók sem um 60 ha landspilda. Enginn fyrirvari er gerður um 1,73 ha spildu sem leigð hafði verið Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu úr því landi. Sérstaklega er tilgreint að endurbætur og ræktun fylgi, hús og vélar og allt „sem eignum þessum fylgir og fylgja ber að engu undanskildu“. Ljóst má vera að hér er allt land Mjólkurbúsins selt og þar með sá hluti þess sem öðrum var leigður. Níu ár voru liðin af leigutímanum þegar þetta átti sér stað og ekkert sem hefur komið fram í málinu bendir til þess að breyting hafi orðið á þeim samningi. Stefnandi heldur því fram að vegna orðanna í uppboðsafsalinu „krafðist uppboðsbeiðandi, Búnaðarbanki Íslands, að sér yrði sem ófullnægðum veðhafa lögð út fasteignin með fylgifé fyrir frumboðið“ sé ósannað að umdeild spilda hafi fylgt með við afsalið. Engar nánari upplýsingar eða gögn liggja fyrir um greinda veðsetningu eða aðra kröfuhafa. Á blað Mjólkurbús Ölfusinga í veðmálabók er ekki skráð athugasemd varðandi leigulandið. Stefnandi hefur ekki fært fram neinar sannanir fyrir því að veðið hafi ekki átt að taka til spildu þeirrar sem Sigurður leigði af Mjólkurbúinu. Hefur hann sönnunarbyrði fyrir því. Orðalag uppboðsafsalsins um andlag þess sem er selt er afdráttarlaust. Ekki er vitað til þess að athugasemd hafi áður komið fram vegna uppboðsafsalsins, en rétt tæp 65 ár voru liðin frá útgáfu þess þegar stefna var útgefin. Síðari lögskipti hafa byggt á þessum grunni. Útgáfa uppboðsafsals var á þeim tíma dómsathöfn og er það lagt til grundvallar í þessu máli. Ekki er tilefni til að leggja dýpri merkingu í orðalagið „ófullnægðum veðhafa“ en að Búnaðarbankinn hafi verið hæstbjóðandi, hafi ekki fengið greiðslu á kröfu sinni að fullu, og hafi krafist útlagningar. Sama dag og uppboðsafsalið var gefið út, 11. júlí 1938, keyptu Kaupfélag Árnesinga og Mjólkurbú Flóamanna af Búnaðarbanka Íslands þær eignir sem Búnaðarbankinn hafði fengið útlagðar á nauðungaruppboðinu. Við skilgreiningu á eigninni er m.a. talin upp lóð að stærð ca. 60 ha og vísað til uppboðsafsals dagsetts sama dag. Afsal var gefið út 13. september 1938 og það þinglesið 22. sama mánaðar. Hinn 14. september 1939 er gefin út yfirlýsing í tilefni af skiptum dánarbús Þóru Sigurðardóttur, konu Sigurðar Sigurðssonar, búnaðarmálastjóra, sem fram hafa farið 4. maí sama ár, og kemur þar fram að „með nánar tilteknum skilyrðum“ komi hálf eignin Fagrihvammur í Ölfusi í hlut Ingimars Sigurðssonar og fjórðungur í hlut Helgu Sigurðardóttur, en að öðru leyti er eignin óskipt. Skiptayfirlýsingin sjálf og tilgreind skilyrði eru ókunn. Ekkert er framkomið sem gefur vísbendingu um það að þessi skipti stangist á við umdeildan erfðafestusamning. Með afsali dagsettu 15. september 1944 seldu og afsöluðu Kaupfélag Árnesinga og Mjólkurbú Flóamanna ríkissjóði Íslands landspildu „eins og umbjóðendur mínir eignuðust hana með afsali frá Búnaðarbanka Íslands dags. 13/9 ’38 .“ Í sölunni var undanskilin afgirt lóð undir og umhverfis hús seljenda sem og mannvirki. Síðar í afsalinu segir: „Lóðargjöld af öllum leigulóðum á landinu falla til kaupanda frá afsalsdegi, svo og öll hitagjöld og leiga eftir önnur fríðindi landsins, sem áður hafa fallið til seljanda.“ Skjal þetta var þinglesið 20. september 1944. Með þessu afsali og því sem að framan er rakið þykir upplýst á fullnægjandi hátt að ríkissjóður hafi þar með orðið eigandi þess lands, sem leigt var Sigurði Sigurðssyni á erfðafestu til 75 ára hinn 17. maí 1929. Við skipti á búi Sigurðar Sigurðssonar 9. september 1946 kom óskilgreindur fjórðungur til viðbótar af eigninni Fagrahvammi í hlut Ingimars Sigurðssonar og sama ár afsalaði Helga Sigurðardóttir til hans sínum fjórðungi að undanskilinni landspildu við Varmá, sem er utan þess svæðis sem hér er deilt um. Hinn 17. október 1946 afsalaði Ingimar Sigurðsson 2 ha lands til Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi hf. með gróðurhúsum. Uppdrátt þann sem sagður er fylgja afsali er ekki að finna í dómskjölum. Hinn 12. september 1958 afsalaði Garðyrkjustöðin 1.1 ha úr þessu landi til baka til Ingimars. Ekki er á það minnst í afsali að um sé að ræða land sem falli undir erfðafestusamning og með hliðsjón af öðrum löggerningum sem Ingimar Sigurðsson gaf út eru líkur fyrir því að svo hafi ekki verið. Því hefur ekki verið haldið fram að þetta land hafi legið á þeirri spildu sem erfðafestusamningurinn tók til, en hafi svo verið gat Ingimar Sigurðsson ekki afsalað meiri rétti en hann sjálfur átti. Samkvæmt yfirlýsingu í stefnu var Fagrihvammur hf. stofnað þetta ár og var Ingimar Sigurðsson sjálfur einn fimm stofnenda. Hinn 12. september 1958 afsalaði Ingimar Sigurðsson Guðrúnu Björnsdóttur þeim hluta lóðar að Þórsmörk 11 (síðar Reykjmörk 15), Hveragerði, sem lá inni á landi því sem Sigurður Sigurðsson leigði árið 1929 og er tekið fram í afsalinu að um erfðafestuland sé að ræða. Með yfirlýsingu vegna nafnbreytingar 14. maí 1962 útgefinni af Ingimar Sigurðssyni og Guðrúnu Björnsdóttur er ítrekað að hluti lóðar sé erfðafestuland. Hinn 14. maí 1962 afsalaði Ingimar Sigurðsson tveimur spildum úr lóðinni sem Sigurður Sigurðsson hafði tekið á leigu árið 1929, annars vegar til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur vegna Reykjamarkar 15 og hins vegar Þráni Sigurðssyni vegna Reykjamarkar 17, Hveragerði. Skýrt kemur fram í skjalinu að spildurnar séu úr framangreindu landi: „núverandi leiguréttarhafi samkvæmt erfðafestusamningi, sem faðir minn Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri gerði við Mjólkurbú Flóamanna (svo) 17. maí 1929 (þingl. 19.7.1930) um spildu í Hveragerði, 1,73 ha. að stærð“. Einnig er tilgreint að leiga verði áfram greidd „til eiganda landsins, sem nú er ríkissjóður“. Landbúnaðarráðuneytið samþykkti gerninginn sem leigusali 14. maí 1962 og heimilaði að reistar yrðu byggingar á lóðunum. Ljóst er af þessu að þegar þessir samningar eru gerðir gengur Ingimar Sigurðsson út frá því að ríkissjóður sé eigandi landsins og að hann hafi tekið við erfðafestusamningnum að föður sínum látnum. Meðal málsskjala er uppdráttur sem gerður var í tilefni af lögum nr. 23/1966 um heimild ríkisstjórnarinnar til að selja Hveragerðishreppi hluta úr landi ríkisjarðarinnar Vorsabæjar í Ölfushreppi. Uppdrátturinn er dagsettur í apríl 1965. Á þessum uppdrætti er m.a. tilgreind spilda merkt nr. 10. Í skýringartexta kemur fram að Ingimar Sigurðsson er leigjandi spildu nr. 10, hún er 1.73 ha að stærð, og leigutími er til ársins 2004. Er þessi spilda staðsett á sama svæði og hið umþrætta erfðafestuland er sýnt á öðrum uppdráttum í málsskjölum. Með afsali dagsettu 12. maí 1967 og samkvæmt heimild í framangreindum lögum seldi landbúnaðarráðherra Hveragerðishreppi „allt það land jarðarinnar Vorsabæjar, sem liggur neðan (austan) Hamarsins og línu frá Litla-Hamri skemmstu leið í Varmá.“ Í afsalinu er tekið fram að þeir „einstaklingar og félög, sem fengið hafa lóðir og landspildur á leigu úr hinu selda landi halda rétti sínum samkvæmt leigusamningum.“ Hinn 30. nóvember 1968 seldi Ingimar Sigurðsson Hveragerðishreppi tvær landspildur úr landi Fagrahvamms, lá önnur þeirra á hluta þess lands sem áður var annars vegar leigt og hins vegar gefið Sigurði Sigurðssyni árið 1929, og samhliða þeirri spildu sem nú er umþrætt í máli þessu. Í afsalinu segir: „Tekið skal fram, að hluti framan greinds lands er erfðafestuland, enda þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega.“ Ljóst má vera að Hveragerðisbær er hér að kaupa af Ingimar Sigurðssyni eignarland og ennfremur að yfirtaka eða leysa til sín erfðafesturéttindi. Varnaraðilar íslenska ríkið og Hveragerðisbær deila nú innbyrðis um eignarrétt að sama landi og því sem stefnandi krefst að sér verði dæmdur eignarréttur að. Snýst deilan um það hvort erfðafestulandið fylgdi með öðru landi við sölu samkvæmt afsali 12. maí 1967. Svo sem íslenska ríkið vekur athygli á í greinargerð sinni, virðist hér að hluta vera um sama land að ræða og Ingimar Sigurðsson hafði áður afsalað til Þráins Sigurðssonar og Guðrúnar Björnsdóttur. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að landspildan sem Sigurður Sigurðsson leigði á erfðafestu til 75 ára hinn 17. maí 1929 hafi verið hluti þess lands Mjólkurbús Ölfusinga sem Búnaðarbanki Íslands eignaðist á nauðungaruppboði árið 1938. Sannað þykir að það land hafi síðar verið selt íslenska ríkinu 15. september 1944. Deilt er um hvort landbúnaðarráðherra hafi selt Hveragerðisbæ þann hluta landsins sem leigður var á erfðafestu 12. maí 1967. Í þessu máli verður ekki tekin afstaða til þeirrar deilu. Liggur þá fyrir að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnanda hvort Ingimar Sigurðsson og erfingjar hans hafa unnið eignarrétt á þessari landspildu fyrir hefð. Gerður var skýr skriflegur samningur við Sigurð Sigurðsson 17. maí 1929 um að hann leigði á erfðafestu til 75 ára greinda landspildu. Var samningur þessi önnur tveggja þinglýstra grunnheimilda þeirrar eignar Sigurðar Sigurðssonar sem hann nefndi Fagrahvamm og er þannig skráð á blað eignarinnar Fagrahvamms í veðmálabók. Sannað er með þeim skjölum sem hér að framan er vísað til að Ingimar Sigurðsson gerði sér fulla grein fyrir því að faðir hans hafði aðeins átt leigurétt til lands þessa, og að Ingimar vissi hvaða hluti lands Fagrahvamms þetta var. Réttur Ingimars Sigurðssonar til landsins byggðist á sömu heimild. Ingimar Sigurðsson lést 15. desember 1990. Ekkert sem fram hefur komið í málinu gefur ástæðu til að ætla að breyting hafi orðið á grunnheimild hans til landsins og skuldbinding samkvæmt henni hafi fallið niður. Stefnandi hefur vísað til þess að ekki hafi verið greidd leiga af landinu í langan tíma, en ekki hefur verið gerð grein fyrir því um hvaða tímabil er að ræða og engin gögn hafa komið fram í málinu sem styðja eða afsanna þessa fullyrðingu. Það eitt og sér að leigugjald er ekki greitt leiðir ekki til þess að réttmætur eigandi glati eignarrétti sínum að hinu leigða. Í skiptayfirlýsingu erfingja Ingimars Sigurðssonar, dagsettri 11. september 1991, sem og í kaupsamningi til stefnanda þessa máls dagsettum 31. ágúst 2000 er þess látið ógetið að greint land sé erfðafestuland. Við búskiptin öðluðust erfingjar ekki betri rétt en arfláti hafði átt. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð verður eignaréttur ekki unninn að landi með hefð ef umráð viðkomandi byggjast á leigusamningi. Umráð erfingjanna yfir hinu umdeilda landi byggðist á títtnefndum leigusamningi Sigurðar Sigurðssonar frá 17. maí 1929. Í málinu eru engin gögn sem styðja þá fullyrðingu stefnanda að erfingjunum hafi verið ókunnugt um erfðafestusamninginn, enginn þeirra var leiddur fyrir dóminn. Jafnvel þótt svo hafi verið gátu þeir ekki ráðstafað til þriðja manns meiri rétti en þeir sjálfir áttu. Jafnvel þó að gert væri ráð fyrir því, að erfingjar Ingimars Sigurðssonar hafi verið í góðri trú varðandi eignarrétt sinn að umræddri landspildu og hafi nýtt landið sem slíkt, getur upphaf hefðarhalds ekki miðast við fyrri tíma en andlát Ingimars. Í skiptayfirlýsingunni frá 11. september 1991 segir að allt það land sem ekki var sérstaklega tilgreint ásamt mannvirkjum á því sé og hafi verið eign hlutafélagsins Garðyrkjustöðvarinnar í Fagrahvammi. Er hin umdeilda spilda á þessu landi. Ekki er nánar útskýrt með hvaða hætti félagið eignaðist þetta land. Samkvæmt stefnu var það stofnað árið 1946, m.a. af Ingimar Sigurðssyni, en ekki er gerð grein fyrir síðari breytingum á félagsformi og stjórn. Eign félagsins virðist ekki skráð á sérstakt blað í veðmálabókum. Upplýst telst hvernig eignarhaldi að landspildunni var háttað, eigendur Fagrahvamms byggðu heimild sína frá upphafi á erfðafestusamningi til 75 ára gerðum 17. maí 1929. Samningur þessi kemur í veg fyrir að eignarréttur hafi myndast fyrir hefð, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Ennfremur hefðu aðstæður slíkar, sem almennt eru taldar geta orðið grundvöllur hefðar, í fyrsta lagi getað komið upp eftir andlát Ingimars Sigurðssonar í desember 1990. Ekki er fullnaður hefðartími, 20 ár, liðinn frá þeim tímamörkum, sbr. 1. mgr. 2.gr. laga nr. 46/1905. Auk þess er ósannað að erfingum Ingimars hafi verið ókunnugt um að landið væri erfðafestuland. Af þessum ástæðum er hafnað kröfu stefnanda um að viðurkennt verði að hann sé eigandi þess lands sem lýst er í stefnu. Eins og atvikum er háttað þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kveður upp Hjördís Hákonardóttir dómstjóri. D ó m s o r ð Hafnað er kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá dómi. Hafnað er kröfu stefnanda um að viðurkenndur verði eignarréttur yfir landi því sem hann tilgreinir í stefnu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 799/2015
Hilming Skilorð
J var sakfelldur fyrir hilmingu með því að hafa haft í vörslum sínum fjallareiðhjól þrátt fyrir að honum hafi verið ljóst að um þýfi hafi verið að ræða. Með brotinu rauf J skilorð samkvæmt eldri dómi og var hann tekinn upp og J gerð refsing í einu lagi fyrir brotin samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing J ákveðin fangelsi í 5 mánuði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2015 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð.Með vísan til til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Jóhann Arnar Jóhannsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins,398.000 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 21. október 2015.Mál þetta, semdómtekið var 8. október sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranumá höfuðborgarsvæðinu á hendur Jóhanni Arnari Jóhannssyni, kt. [...], Hæðarseli 15,Reykjavík, fyrir hylmingu, með því að hafa fimmtudaginn 23. janúar 2014 haft ívörslum sínum á lögheimili sínu að Hæðarseli 15 í Reykjavík, fjallareiðhjól afgerðinni Kona Stinky, þrátt fyrir að ákærða hafi verið ljóst að um þýfi væri aðræða og þannig haldið fjallareiðhjólinu ólöglega fyrir eigandanum, enfjallareiðhjólinu var stolið af stigagangi á 7. hæð í stigagangi að [...] íKópavogi þann 8. október 2013. Er brot þetta talið varða við1. mgr. 254. gr., en til vara 263. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 meðsíðari breytingum. Er þess krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Ákærði neitar sök.Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu og greiðslu málsvarnarlauna sér tilhanda. Til vara er gerð krafa um vægustu refsingu er lög leyfa. Sunnudaginn 10. október 2013 lagði A framtilkynningu til lögreglu um stolið reiðhjól. Fram kemur í tilkynningunni að umsé að ræða reiðhjól sonar A, af gerðinni Kona Stinky, að áætluðu verðmæti ábilinu 300 til 350.000 krónur. Hjólinu hafi verið stolið af stigagangi fjöleignarhússinsað [...] í Kópavogi. Með tilkynningunni fylgdi ljósmynd af hjólinu. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 23. janúar2014 hafði A samband þann dag og gerði grein fyrir því að hann hafi hugsanlegafundið hið stolna reiðhjól til sölu á bland.is. Hjólið væri það eina sinnartegundar á landinu og kostaði nýtt um eina milljón króna. Umrætt hjól hafiverið notað og virði þess um 300 til 350.000 krónur. Í skýrslunni kemur fram aðA hafi mælt sér mót við sölumann hjólsins. Hann hafi átt að hitta sölumanninnað Hæðarseli 15 í Reykjavík og uppsett söluverð verið 200.000 krónur. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að þrírlögreglumenn hafi farið áleiðis á staðinn til að vera til taks vegna málsins. Ahafi síðan kallað lögreglu til og staðfest við hana að um væri að ræða hjóliðsem hann hefði tilkynnt stolið. Í skýrslunni kemur fram að ákærði hafi verið ávettvangi og sagt að hann væri að selja hjólið. Af mynd hafi mátt ráða að umfyrrnefnt hjól hafi verið að ræða, en hjólið hafi verið mjög sérstakt í útliti.Meðal annars hafi gjarðir verið sprautaðar á kafla með áberandi gulum lit.Ákærði hafi spurt hvort hjólið væri stolið. Er því hafi verið svarað játandihafi ákærði sagt að um það hafi hann hafi ekki vitað. Hann hafi keypt hjólið afkunningja sínum á 30.000 krónur. Er ákærða hafi verið tjáð að hann værigrunaður um hylmingu hafi hann upplýst að hann hafi keypt hjólið tveimur vikumáður af strák sem héti Helgi. Hann vissi ekki símanúmerið hjá Helga en Helgaþekkti hann í gegnum sameiginlegan kunningja. Helgi hafi boðið honum hjólið á30.000 krónur og komið með hjólið í Hæðarselið. Kunningi ákærða, sem komið hafiþeim saman, héti Stefán Haukur. Ákærði vissi ekki símanúmerið hjá honum. Í lokskýrslunnar kemur fram að ákærði hafi greint frá því að hann hafi greitt fyrirhjólið með reiðufé. Mánudaginn 27. janúar 2014 mætti A álögreglustöð og lagði fram kæru vegna þjófnaðar á framangreindu reiðhjóli Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Þágaf hann skýrslu fyrir dómi. Hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa keypt hjólið afdreng sem héti Helgi. Fyrir dómi lýsti ákærði því að hjólið hafi hann keypt afdreng sem héti Stefán. Ákærði hafi komist í samband við drenginn á spjallsíðumá internetinu. Hann vissi ekki um föðurnafn Stefáns eða hvernig komast mætti ísamband við hann. Stefán hafi talað um að hann hafi keypt hjólið. Ákærða hafiekki grunað að hjólið væri stolið og hafi mælt sér mót við Stefán hjáversluninni Nettó í Mjódd. Hann hafi greitt um 40.000 krónur í reiðufé fyrirhjólið og ætlað að nota það sjálfur. Margt hafi verið að hjólinu og ákærðiákveðið að selja það. Hann hafi ekki vitað um verðgildi hjólsins en áttað sig áþví að það væri talsvert er í ljós hafi komið að varahlutir í það hafi veriðdýrir. Hvað söluverðið varðaði hafi hann ekki verið með ákveðið verð í huga ení samskiptum á bland.is hafi honum verið boðið að taka vespu upp í hjólið, semef til vill hafi kostað um 70.000 krónur. Fyrir dóminn komu feðgarnir A og sonur hansB, eigandi hjólsins. Lýstu þeir því að umrætt hjól hafi B keypt af nafngreindumeinstaklingi í Keflavík töluvert áður. Hjólið hafi þá verið næstum nýtt. B hafieytt miklum fjármunum í hjólið í gegnum tíðina og hafi það verið þjónustað bæðihjá hjólreiðaversluninni Hjólaspretti og hjólreiðaversluninni Markinu. Hjólinuhafi verið stolið af stigapalli að [...] í Kópavogi, 8. október 2013. Vinur Bhafi séð hjólið auglýst á bland.is. Hafi kunninginn boðið vespu í skiptum fyrirhjólið og beðið um að fá að sjá það. Seljandinn hafi tekið vel í það. Áður en Aog B hafi farið á staðinn hafi þeir haft samband við lögreglu og óskað eftirþví að hún væri til taks ef umrætt hjól væri hjól B. Er þeir hafi komið ástaðinn hafi komið í ljós að um var að ræða hið stolna hjól. Þeir hafi gertlögreglu aðvart um það og hún komið til þeirra. Í framhaldi hafi þeir fengiðhjólið afhent. B lýsti því að hann hefði keypt mikið af upprunalegum varahlutumá hjólið. Um væri að ræða hluti eins og dempara, bremsur, gíra o.fl. Hlutirþessir væru mjög dýrir. Hefði hann keypt varahluti í hjólið fyrir á bilinu 300til 400.000 krónur. Fyrir dóminn komu lögreglumennirnir þrír semfóru að Hæðarseli og unnu að rannsókn málsins. Staðfestu þeir þátt sinn írannsókn málins. Báru þeir allir að ákærði hafi ekki getað gefið upp föðurnafnþess sem selt hafi honum hjólið eða neinar upplýsingar sem gagnast hafi til aðkomast í samband við þann aðila. Lögreglumenn hafi grunað ákærða um að hafavitað af því að hjólið væri stolið. Niðurstaða: Ákærða er gefin að sök hylming með því aðhafa haft stolið reiðhjól í vörslum sínum á lögheimili sínu, þrátt fyrir aðákærða væri ljóst að um þýfi væri að ræða. Gögn málsins leiða í ljós að umræddureiðhjóli var stolið af stigagangi fjöleignarhússins að [...] í Kópavogi, 8.október 2013. Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa keyptreiðhjólið löglega og ekki hafa verið kunnugt um að það væri stolið. Ákærði erað mati dómsins ótrúverðugur í framburði sínum þar sem nokkurt misræmi kemurfram í framburði hans. Hjá lögreglu bar hann að hafa keypt hjólið af dreng semhéti Helgi. Hafi það verið fyrir milligöngu sameiginlegs kunningja sem hétiStefán Haukur. Fyrir dómi bar ákærði að hann hafi keypt hjólið af manni er hétiStefán, en hann hafi komist í kynni við hann á samskiptasíðum á internetinu.Eins dregur það úr trúverðugleika framburðar ákærða að hann hefur ekki getaðgefið upp föðurnafn eða aðrar upplýsingar um seljanda hjólsins. Verðmæti umrædds reiðhjóls er töluvert, svosem eigandi þess hefur staðhæft og styðja reikningar í málinu þann framburðeigandans. Á samskiptasíðum bauð ákærði hjól þetta til sölu. Lýsti ákærði þvíþar að hann hefði keypt hjólið fyrir 4.000 Bandaríkjadali eða tæplega 600.000íslenskar krónur að verðgildi dagsins í dag. Í ljósi þess sem hér að framan errakið er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi veriðljóst að um þýfi væri að ræða. Verður hann því sakfelldur fyrir hylmingu, sem áundir 1. mgr. 254. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði erfæddur í júlí 1986. Á hann að baki sakaferil, sem ekki er ástæða til að rekjanema að því er varðar síðasta dóminn. Ákærði var með dómi héraðsdóms, 13.september 2013, dæmdur í 3ja mánaða fangelsi, skilorðsbundið til 3ja ára.Ákærði hefur hér í dómi verið sakfelldur fyrir hylmingu. Hefur hann með brotisínu rofið skilyrði framangreinds refsidóms. Verður refsidómurinn nú tekinn uppá grundvelli ákvæða 60. gr. laga nr. 19/1940 og hann dæmdur með refsingu íþessu máli. Ákærði á sér engar málsbætur. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 5mánuði. Í ljósi sakaferils ákærða er ekki unnt að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði greiði sakarkostnað skipaðs verjandasíns, eins og í dómsorði greinir.Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið ElínHrafnsdóttir fulltrúi lögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður uppdóm þennan. Dó m s o r ð : Ákærði,Jóhann Arnar Jóhannsson, sæti fangelsi í 5 mánuði. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þorgils Þorgilssonar héraðsdómslögmanns,511.500 krónur.
Mál nr. 523/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sætagæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og ÞorgeirÖrlygsson. Varnaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2012, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júlí2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins9. ágúst 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara aðgæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefurlögregla til rannsóknar ætlaða líkamsárás þar sem brotaþoli er meðal annarstalinn hafa fengið áverka á brjóstkassa og sár fyrir neðan herðablað vinstra megin,sem veittir hafi verið með hnífi. Fallist er á með héraðsdómi að rökstuddurgrunur sé um að varnaraðili hafi átt þátt í að veita brotaþola þessa áverka.Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.
Mál nr. 500/2006
Fasteign Fjöleignarhús Veðsetning Kaupsamningur Kröfugerð Dagsektir
Ó krafðist þess að AR og AG efndu kaupsamning sem komst á með aðilum um rúmlega 50 m² herbergi í íbúð AR og AG í Mosfellsbæ með því að gefa út afsal til hans fyrir herberginu og afhenda honum það, ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum, að viðlögðum dagsektum, gegn greiðslu á nánar tilgreindri fjárhæð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákvæði 11. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð stæði því ekki í vegi að fasteign væri seld þó að á henni hvíldu veðskuldir. Talið var að AR og AG hefðu vanefnt kaupsamninginn við Ó með því að afhenda eignarhlutann ekki á umsömdum degi og aflétta ekki veðskuldum af honum, en þau hefðu ekki lagt fram gögn um að þeim hafi verið þetta ómögulegt. Ó hafði greitt fyrri greiðslu kaupverðs í samræmi við kaupsamninginn en honum var ekki skylt að greiða síðari greiðsluna vegna vanefnda AR og AG. Ekki var talið að AR og AG hefðu haft lögmætar forsendur fyrir riftun kaupanna sem þau höfðu lýst yfir. Þá voru engin efni til að taka til greina málsástæðu AR og AG um að 36. gr. samningalaga leiddi til þess að sýkna bæri þau af kröfu Ó. Var krafa Ó því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2006. Hann krefst þess að stefndu verði gert að gefa út afsal til sín og afhenda sér 52,3 m² rými, sem merkt er vinnustofa í norðvesturhorni íbúðar nr. 227-0804, á 3. hæð hússins nr. 23 við Álafossveg í Mosfellsbæ, ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dómsins að telja, gegn greiðslu á 1.850.000 krónum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur við munnlegan flutning málsins skýrt kröfugerð sína þannig, að krafa sú sem hann gerði í héraði um viðurkenningu á eignarrétti að umþrættum eignarhluta falli saman við aðfararkröfu hans og hafi ekki sjálfstætt gildi. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kváðust stefndu vilja halda uppi varakröfu þeirri sem þau gerðu í héraði um að greiðsla áfrýjanda verði 2.000.000 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta frá 1. mars 2003 til greiðsludags, fari svo að þau verði dæmd til að efna kaupsamninginn um eignina. Ekki var gagnstefnt í héraði, en kröfu þessa gátu stefndu ekki haft uppi án þess. Kemur þessi þáttur kröfugerðar stefndu því ekki frekar til álita. Kaupsamningur komst á með aðilum 10. janúar 2003. Hið selda var herbergi í íbúð stefndu sem skyldi sameina íbúð áfrýjanda. Kaupverðið, 3.550.000 krónur, skyldi greiðast í tvennu lagi, við undirritun kaupsamnings 1.550.000 krónur og 2.000.000 krónur 1. mars 2003, sem var sami dagur og afhenda átti eignina. Í kaupsamningnum var tilgreint að eignaskiptayfirlýsing hefði ekki verið gerð fyrir húsið í heild, sem er gamalt fjöleignarhús með íbúðum og vinnustofum, og kynni það að hafa áhrif á hvenær eignarheimild fyrir hinu selda yrði þinglýst. Þá var tilgreint í samningnum að gerðar skyldu ráðstafanir af hálfu stefndu fyrir 1. mars 2003 til þess að leysa hinn selda eignarhluta úr veðböndum sem hvíldu á eign þeirra. Ákvæði 11. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð standa því ekki í vegi að fasteign sé seld þó að á henni hvíli veðskuldir. Stefndu vanefndu því kaupsamninginn um eignarhlutann með því að afhenda áfrýjanda hann ekki 1. mars 2003 eins og samningurinn kvað á um. Á sama degi bar þeim einnig að hafa aflétt veðskuldum af eignarhlutanum. Þau hafa ekki lagt fram gögn í málinu um að þeim hafi verið þetta ómögulegt. Fólst einnig í þessu vanefnd á kaupsamningnum. Áfrýjandi greiddi fyrri greiðslu kaupverðs í samræmi við kaupsamninginn, en honum var ekki skylt að greiða síðari greiðsluna 1. mars 2003 vegna framangreindra vanefnda stefndu. Í tölvubréfum milli aðila 20. maí 2003 kemur fram að áfrýjandi greiddi þann dag 150.000 krónur að beiðni stefnda Arnþórs inn á síðari greiðsluna. Stefndu höfðu samkvæmt framangreindu ekki lögmætar forsendur fyrir riftun kaupanna 15. ágúst 2004, sbr. 51. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ekki eru nein efni til að taka til greina málsástæðu stefndu um að 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga leiði til þess að sýkna beri þau af kröfu áfrýjanda. Með vísan til alls framangreinds eru kröfur áfrýjanda teknar til greina að öðru leyti en því að hæfilegt þykir að stefndu greiði 25.000 króna dagsektir að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dóms þessa, fullnægi þau ekki skyldu sinni samkvæmt honum. Stefndu skulu greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Arnþór Jónsson og Agnes Kristjónsdóttir, skulu gefa út afsal til áfrýjanda, Ólafs Jónssonar, fyrir 52,3 m² rými, sem merkt er vinnustofa í norðvesturhorni íbúðar nr. 227-0804 á 3. hæð hússins nr. 23 við Álafossveg í Mosfellsbæ, ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum, og afhenda honum eignina að viðlögðum dagsektum 25.000 krónur fyrir hvern dag að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dóms þessa, allt gegn greiðslu á 1.850.000 krónum. Stefndu greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní sl., er höfðað 2. júní 2005. Stefnandi er Ólafur Jónsson, Birkihlíð 2b, Hafnarfirði. Stefndu eru Arnþór Jónsson og Agnes Kristjónsdóttir, bæði til heimilis að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi þær að viðurkenndur verði eignarréttur hans að 52,3 fermetra rými sem merkt er sem vinnustofa í norðvesturhorni eignarhluta með fastanúmer 227-0804, á 3. hæð að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu fyrir matshluta 02, dags. 3. nóvember 2004, ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Í öðru lagi er þess krafist að stefndu verði gert skylt, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 kr. pr. dag frá uppkvaðningu dómsins þar til skyldunni er fullnægt, að gefa út afsal til stefnanda og afhenda honum rýmið gegn greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs þess að fjárhæð 1.850.000 kr. Í þriðja lagi er þess krafist að stefndu verði gert að ganga frá millivegg milli eignarhluta nr. 227-0804 og rýmisins, þannig að lokað verði fyrir aðgengi úr eignarhluta nr. 227-0804 að því, sem og að stefndu verði gert að aftengja ofna- og raflagnakerfi eignarhluta nr. 227-0804 frá ofna- og raflagnakerfi rýmisins. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara gera stefndu þá kröfu að viðurkenning á eignarrétti stefnanda á rýminu verði bundin þeirri skyldu stefnanda að greiða stefndu 2.000.000 kr. með dráttarvöxtum frá 1. mars 2003 til greiðsludags og leggist áfallnir vextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. mars 2004. Þá krefjast stefndu málskostnaðar. I. Aðilar málsins gerðu með sér drög að kaupsamningi 19. desember 2002, þar sem ætlunin var að stefnandi keypti 52 fermetra herbergi í norðvesturhorni eignarhluta merktum 0301, í eigu stefndu að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, með fastanúmer 227-0804. Stefnandi er eigandi að eignarhluta merktum 0302 í sama húsi, með fastanúmer 227-0805. Eignir aðila eru staðsettar hlið við hlið, á þriðju hæð hússins. Með aðilum málsins var vinskapur og mikill samgangur milli fjölskyldna þeirra. Aðilar gerðu kaupsamning um framangreint herbergi hinn 10. janúar 2003. Í honum segir m.a.: „... Skiptayfirlýsingu hefur ekki verið þinglýst, en fyrir liggja drög, dags. 22.01.97, sem þó sýna ekki skiptingu þessa eignahluta eins og hún nú raunverulega er og tilgreinir önnur eignahlutföll en þau sem veðbandayfirlitin greina. Seljendur selja nú og kaupandi kaupir þann hluta eignarhluta seljanda, sem er norðvesturhluti hæðarinnar og er 52 fm að stærð ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Hið selda er afmarkað á uppdrætti af hæðinni með rauðum lit, en uppdráttur þessi er áritaður af aðilum samhliða undirritun kaupsamnings þessa. Formlegum lóðarsamningi er ekki þinglýst að svo stöddu. Úr jörðinni Álafoss hafa verið seldar og leigðar lóðir. Aðilum er það ljóst að gera þarf nýja skiptayfirlýsingu fyrir heildareignina er tilgreinir skiptingu eignahluta á 3ju hæðinni í samræmi við samning þann, sem hljóta þarf samþykki eigenda annarra eignahluta í húsinu. Aðilar munu vinna að því í sameiningu að hraða gerð slíkrar skiptayfirlýsingar og þinglýsa henni. Þinglýsing þessa samnings er ekki tæk fyrr en slíkri skiptayfirlýsingu hefur verið þinglýst.“ Samkvæmt samningnum bar stefndu að sjá um að ganga frá millivegg sem skilur að eignarhlutana og aðskilja ofnakerfi og rafmagn. Stefnanda bar að sjá um að opna milli eignarhluta síns og hins selda, svo og að tengja ofna og rafmagn. Hið selda átti að afhenda 1. mars 2003. Kaupverðið var 3.550.000 kr., sem skyldi greiðast þannig að 1.550.000 kr. áttu að greiðast við undirritun kaupsamnings, en 2.000.000 kr. hinn 1. mars 2003. Yrði ekki greitt á réttum gjalddögum skyldu reiknast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá gjalddaga til greiðsludags. Stefnandi greiddi stefndu 1.550.000 kr. við undirritun kaupsamnings. Stefndu skuldbundu sig til þess að fá fyrir 1. mars 2002 (sic) yfirlýsingu allra veðhafa í eign þeirra um að hið selda herbergi væri leyst úr veðböndum. Hefði skipta-yfirlýsingu þá enn ekki verið þinglýst skyldi hver veðhafi árita þá teikningu sem var hluti kaupsamningsins, um veðbandalausnina. Um var að ræða veð á 1.-5. veðrétti. Stefnandi afhenti sýslumanninum í Reykjavík kaupsamning aðila, frá 10. janúar 2003, til þinglýsingar og var hann innfærður í fasteignabók embættisins 21. janúar s.á. Stefndu kröfðust þess að þinglýsingin yrði afmáð með vísan til ákvæðis í samningnum um að þinglýsing væri ekki tæk fyrr en eignaskiptayfirlýsingu hefði verið þinglýst og féllst sýslumaður á með bréfi, dags. 19. apríl 2004, að afmá kaupsamninginn úr fasteignabók. Hið selda var ekki afhent á umsömdum tíma og ekki var búið að aflétta veði. Stefnandi afhenti 1. mars 2003 fasteignasölu þeirri er annaðist söluna, ávísun að fjárhæð 2.000.0000 kr. Stefnandi tók ávísunina aftur 10. nóvember sama ár. Hinn 20. maí 2003 greiddi stefnandi stefnda, Arnþóri, 150.000 kr. Stefndi Arnþór gaf síðan út reikning 31. desember 2003 að sömu fjárhæð, vegna vinnu sem hann kveðst hafa innt af hendi í þágu stefnanda, en stefnandi hefur mótmælt því að hann hafi óskað eftir eða stefndi hafi innt af hendi vinnu fyrir hann. Gjaldkeri húsfélagsins Álafossvegi 23, Pétur Einarsson, reyndi að miðla sáttum með aðilum vegna ágreinings þeirra um efndir kaupsamningsins, en án árangurs. Stefnandi óskaði eftir því um haustið 2003 að Pétur Þór Sigurðsson hrl., lögmaður fasteignasölunnar, útbyggi yfirlýsingu sem stefndu gætu farið með til veðhafa í því skyni að fá þá til að leysa hið selda úr veðböndum. Er yfirlýsingin dagsett 23. nóvember 2003 og fékk Pétur Þór á hana áritun Búnaðarbanka Íslands hf., sem var aftastur veðhafa. Stefnda Arnþóri var síðan afhent skjalið. Með bréfi, dags. 15. ágúst 2004, lýstu stefndu yfir riftun á kaupsamningnum frá 15. september s.á. Í yfirlýsingunni segir að vegna óvenjulegra aðstæðna hafi ekki verið framkvæmanlegt fyrir stefndu og stefnanda að uppfylla ákvæði kaupsamningsins. Um aðstæður þessar sé getið í kaupsamningnum með sérstökum fyrirvara og tekið hafi verið fram í honum að stefnandi og stefndu ynnu í sameiningu að lausn vandans. Stefndu töldu fullreynt að ná samkomulagi við stefnanda til að leysa úr vanda aðila. Var sérstaklega tekið fram í yfirlýsingunni að sáttatillögu, á fundi með stefnanda og lögmanni fasteignasölunnar, hafi verið hafnað. Þá kom fram að stefnandi fengi endurgreitt það sem innt var af hendi við undirritun kaupsamningsins, þegar lokið yrði við mat á tjóni stefndu og stefnanda og á ábyrgð þeirra vegna riftunar kaupsamningsins. Hinn 2. september 2004 sendi stefndi Arnþór tölvuskeyti til Hilmars Óskarssonar á fasteignasölunni þar sem fram kom að stefndi væri reiðubúinn að afhenda herbergið gegn því að eftirstöðvar kaupverðs, 2 milljónir króna, yrði greiddar að viðbættri hækkun byggingarvísitölu. Miðaði stefndi við að sú hækkun næmi 10% og bæri stefnanda því að greiða 2,2 milljónir króna. Þá áréttaði hann að áðurnefnd greiðsla stefnanda að fjárhæð 150.000 kr. væri vegna vinnu sem stefndi hafi innt af hendi fyrir stefnanda og kæmi því ekki til frádráttar eftirstöðvum, en stefnandi hafði lýst því yfir að hann væri reiðubúinn að fallast á að helmingur þeirrar fjárhæðar, eða 75.000 kr., kæmi til frádráttar eftirstöðum þannig að stefnandi myndi greiða 1.925.000. Stefnandi mótmælti riftuninni með bréfi, dags. 8. september 2004. Hann veitti stefndu frest til 25. september s.á. til að afhenda hið selda í umsömdu ástandi. Hann áskildi sér rétt til að höfða mál á hendur þeim í því skyni að fá hið selda afhent og til heimtu skaðabóta vegna afhendingardráttar. Áður en stefnandi og stefndu gerðu drög að kaupsamningi 19. desember 2002 og gengu frá kaupsamningi 10. janúar 2003, hafði Fasteignamat ríkisins með bréfi, dags. 8. nóvember 2002, tilkynnt öllum eigendum að Álafossvegi 23 að upplýsingar í Landskrá fasteigna um eignina hefðu verið teknar til endurskoðunar. Ástæða þess var sú að ekki lágu fyrir samþykktar teikningar eða eignaskiptayfirlýsing sem lýsti eigninni eins og hún væri í raun. Íbúðir hefðu verið innréttaðar í húsinu án þess að aflað hefði verið tilskilinna leyfa og skráning væri ekki í samræmi við raunverulegt fyrirkomulag eignarinnar þar sem vinnustofur í húsinu hefðu verið sameinaðar og skipti farið fram milli eigenda í því skyni. Var tilkynnt að fyrirhugað væri að afturkalla skráningu eignarinnar og færa hana til fyrra horfs miðað við 1. desember 1995. Fasteignin var þá skráð óskipt, en í nóvember 1996 hafði hún verið skráð í 12 eignarhluta. Stefnandi og stefndu höfðu sameiginlegan lögmann. Í greinargerð lögmannsins til fasteignamatsins, dags. 16. desember 2002, var þess krafist að skráningu eignarinnar yrði ekki breytt. Með bréfi, dags. 3. febrúar 2003, mótmælti lögmaðurinn athugasemdum sem aðrir eigendur í húsinu höfðu gert til fasteignamatsins. Með úrskurði fasteignamatsins, dags. 7. mars 2003, var skráning Álafossvegar 23 færð til fyrra horfs þannig að eignin var skráð sem einn matshluti í óskiptri sameign eigenda. Samtímis því að allt þetta gerðist var unnið að gerð eignaskiptalýsingar fyrir Álafossveg 23. Vannst verkið seint, ekki síst vegna ágreinings milli einstakra eigenda hússins um það hver ætti hvað. Þá voru sumir eigendur mótfallnir því að íbúðir væru í húsinu þar sem húsið væri samkvæmt deiliskipulagi skilgreint sem atvinnuhúsnæði. Stefnandi vildi m.a. að eignaskiptalýsingin, að því leyti sem varðaði íbúð hans, tæki til hins selda rýmis, en það vildu stefndu ekki fallast á. Eignaskiptayfirlýsing var samþykkt á fundi 3. nóvember 2004 og lagði stefnandi þá fram bókun vegna ágreinings hans og stefndu. Eignaskiptayfirlýsingin var árituð af byggingarfulltrúa Mosfellsbæjar 18. nóvember 2004, móttekin til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 1. desember s.á. og innfærð hjá embættinu 3. febrúar 2005. Undir rekstri máls þessa gerðu stefndu kaupsamning, dags. 21. mars 2006, þar sem þau seldu Sigurði Frey Björnssyni og Berglindi Björgúlfsdóttur eignarhluta stefndu merktan 0301 að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, með fastanúmer 227-0804. Hið umþrætta herbergi í norðvesturhorni eignarhlutans var ekki undanskilið sölunni. Lögmaður stefnanda tilkynnti kaupendum með bréfi, dags. 11. maí 2006, um málaferli þau sem hér eru til úrlausnar og vísaði til 20. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála, um meðalgöngu. Hinn 19. maí sl. var gerður viðauki við kaupsamninginn, dags. 21. mars 2006. Þar er kveðið á um að kaupendur haldi eftir tiltekinni greiðslu þar til dómur liggur fyrir. Verði eignarréttur stefnanda viðurkenndur greiðist hluti kaupverðsins og telst kaupsamningurinn þá fullefndur. Lögmaður kaupendanna tilkynnti lögmanni stefnanda 29. maí sl. að þeir myndu ekki hafa afskipti af dómsmálinu. Með úrskurði dómsins 8. maí 2006 var stefnanda heimilað að fá þinglýst stefnu í máli því sem hér er til úrlausnar á eign stefndu, sem merkt er 0301 að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, með fastanúmer 227-0804. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og stefndu skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn vitnin Pétur Einarsson, Hilmar Óskarsson og Pétur Þór Sigurðsson hrl. II. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á þeirri meginreglu samninga- og kröfuréttar að samninga beri að efna, en henni megi m.a. sjá stað í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Stefnandi telur að stefndu hafi 10. janúar 2003 gert bindandi kaupsamning við stefnanda, þar sem þau hafi selt honum 52 fermetra herbergi, 52,3 fermetra samkvæmt núgildandi eignaskiptayfirlýsingu, úr íbúð sinni að Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, fyrir 3.550.000 kr. og tekið við greiðslu að fjárhæð 1.550.000 kr. Hafi stefndu þannig með bindandi hætti skuldbundið sig til að afhenda hið selda 1. mars 2003, á þann veg að búið væri að aftengja lagnakerfi þess frá lagnakerfi íbúðar stefndu og búið að skilja rýmið frá eign stefndu. Jafnframt hafi stefndu skuldbundið sig til að afla samþykkis veðhafa í eign þeirra fyrir því að hið selda yrði leyst úr veðböndum og það afhent stefnanda kvaða- og veðbandalaust. Stefnandi byggir enn fremur á því að með því að stefndu hafi ekki efnt umræddar samningsskyldur sínar, þ.e. ekki afhent hið selda í umsömdu ástandi, eigi hann rétt á að krefjast viðurkenningar á þeim eignarréttindum sínum er varði hið selda, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og viðurkenningar á skyldu stefndu til að afhenda herbergið og afsala því til stefnanda í umsömdu ástandi gegn greiðslu eftirstöðva kaupverðs að fjárhæð 1.850.000 kr., sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 40/2002 og 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, sbr. þó það sem getið verður síðar varðandi afléttingu veða. Stefnandi vísar til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 varðandi heimild stefnanda til að krefjast þess að lagðar verði dagsektir á stefndu, allt til þess að þau afhendi og afsali hinu selda til stefnanda. Stefnandi vekur athygli á því að ekki sé gerð krafa um að stefndu afhendi hið selda án nokkurra kvaða eða veðbanda, eins og umsamið hafi verið. Telur stefnandi að slíkri kröfu verði ekki beint að stefndu, enda fari þau ekki með forræði þeirra veðtryggðu hagsmuna sem krafist yrði afléttingar á, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga um fasteignakaup. Þess í stað áskilur stefnandi sér rétt til að krefja stefndu um skaðabætur vegna þess kostnaðar eða tjóns sem hann kann að verða fyrir við að fá veði aflétt. Vísar stefnandi í þessu samband til 1. mgr. 18. gr. og 43. gr. laga um fasteignakaup. Jafnframt áskilur stefnandi sér rétt til að krefja stefndu um skaðabætur vegna tjóns sem afhendingardráttur stefndu kann að hafa valdið honum, sbr. 34. gr. laga um fasteignakaup. Stefnandi telur að hann hafi bæði sýnt fullnægjandi greiðslugetu og -vilja. Bendir hann í því sambandi á að hann hafi greitt 150.000 kr. hinn 20. maí 2003 inn á eftirstöðvar kaupsamningsgreiðslu sem honum hafi borið að inna af hendi við afhendingu hins selda, auk þess sem stefnandi hafi látið, frá undirritun kaupsamnings allt fram á árið 2004, fasteignasölu þá er annaðist sölu rýmisins, varðveita ávísun að fjárhæð 2.000.000 kr., sem nota skyldi sem greiðslu kaupverðs. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að hann hafi ekki glatað rétti til að halda fast við kaupin og krefja stefndu um efndir samnings þeirra, sbr. 2. mgr. 31. gr. laga um fasteignakaup. Bendir stefnandi á að árið 2003 og vel fram á árið 2004 hafi þess verið vænst að stefndu myndu gangast í það að efna skyldu sína um að afhenda hið selda án nokkurra kvaða eða veðbanda. Hafi verið unnið að þessu markmiði m.a. í samvinnu við lögmann þeirrar fasteignasölu sem annaðist sölu herbergisins. Þá hafi stefnandi reynt samningaviðræður við stefndu fyrir tilstilli gjaldkera húsfélagsins að Álafossvegi 23 og í kjölfarið í tengslum við gerð eignaskiptayfirlýsingar fyrir Álafossveg 23, allt þar til stefndu riftu eða sögðu upp samningi sínum við stefnanda 15. ágúst 2004 og jafnframt fram yfir það tímamark. Stefnandi kveður að sú afstaða komi skýrlega fram í andmælabréfi hans til stefndu í kjölfar yfirlýsingar um riftun að stefnandi hygðist halda fast við kaupin. Hafi hann í kjölfarið afráðið að bíða með að halda fram þeim rétti sínum þar til eftir lokavinnu við eignaskiptayfirlýsinguna og þinglýsingar hennar. Hafi stefnandi m.a. látið bóka um þann áskilnað sinn á fundi eigenda í húsinu sem haldinn hafi verið til samþykktar yfirlýsingunni 3. nóvember. Stefnandi telur að uppsögn eða riftun stefndu á kaupsamningnum hafi verið ólögmæt og að engu hafandi. Bendir hann á að einu heimild seljanda til að rifta kaupsamningi sé að finna í 51. gr. laga um fasteignakaup. Þar sé kveðið á um að í öllum tilfellum sé það gert að skilyrði að um verulega vanefnd sé að ræða af hálfu kaupanda. Stefnandi mótmælir því að slíkri vanefnd hafi verið til að dreifa og telur að stefndu hafi ekki byggt riftun sína á tilvist slíkrar vanefndar. Um lagarök er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingar-gildi samninga, sem og reglna laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Jafnframt er vísað til 25. og 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Stefndu byggja aðalkröfu sína á því að þau hafi rift kaupsamningi aðila með yfirlýsingu 5. ágúst 2004. Ástæða riftunarinnar hafi verið sú að ekki hafi reynst unnt fyrir aðila að efna kaupsamninginn og stefnandi hafi einhliða hafnað öllum tillögum stefndu til að ná samkomulagi í málinu. Stefndu telja riftun hafa verið eðlilega og fyllilega lögmæta þar sem stefnandi hafi staðið gegn því að hægt yrði að efna kaupsamninginn að efni til um langa tíð, m.a. með því að tefja fyrir gerð eignaskiptayfirlýsingar. Þá hafi stefnandi ekki tekið við herberginu þrátt fyrir að stefndu hafi boðið fram afhendingu þess. Þá hafi stefnandi neitað að greiða eftirstöðvar kaupverðsins, en stefndu hafi farið fram á að hann greiddi þær til þriðja aðila meðan áhvílandi veðskuldum hefði ekki verið aflýst. Stefndu telja að fljótlega eftir gerð kaupsamningsins hafi komið í ljós að erfitt yrði að láta hann koma til framkvæmda. Veðhafar á eign stefndu hafi neitað að leysa herbergið úr veðböndum og hafi stefnanda og fasteignasala strax verið kynnt þessi afstaða. Ítrekað hafi síðan verið reynt að fá veðbandslausn, en án árangurs. Engar leiðbeiningar hafi komið frá fasteignasalanum um það hvernig staðið skyldi að framkvæmd kaupsamningsins þegar veðhafar hafi neitað að veðbandsleysa án þess að eignaskiptayfirlýsing lægi fyrir. Stefndu telja að ekki hafi verið hægt að aflýsa áhvílandi veðskuldum meðan eignaskiptayfirlýsing hafi ekki verið undirrituð og hafi það legið ljóst fyrir um langa hríð. Eftir að liðið hafi rúmlega eitt og hálft ár frá því að kaupsamningurinn hafi verið gerður, án þess að hann væri efndur af hálfu stefnanda, hafi verið brostnar forsendur fyrir honum og því verið fullkomlega eðlilegt og lögmætt að rifta samningnum. Stefndu telja að riftun samningsins sé gild. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að „depónera“ greiðslu eða greiða til þriðja aðila, hefði hann viljað standa við kaup-samninginn, en það hafi hann ekki gert. Þá hafi stefnandi verið ófáanlegur til að samþykkja á nokkru stigi málsins að eftirstöðvar kaupverðs bæru vexti. Af hálfu stefndu er einnig byggt á því að kaupsamningurinn hafi verið óframkvæmanlegur frá upphafi og sé því ógildur, þar sem hann hafi ekki verið gerður í samræmi við lög og reglur um sölu fasteigna. Fasteignasalanum hafi verið óheimilt að ganga frá kaupsamningi um einstakt herbergi í húsinu Álafossvegi 23, Mosfellsbæ, eins og á hafi staðið. Ekki hafi verið gengið frá eignaskiptayfirlýsingu og ágreiningur hafi verið um skráningu eignarinnar við Fasteignamat ríkisins. Meðan þessir hlutir hafi ekki verið útkljáðir hafi verið ómögulegt að efna kaupsamninginn og það hafi öllum aðilum hans átt og mátt vera ljóst. Þar sem kaupsamninginn hafi ekki mátt gera um eignina hafi hann verið ógildur sem annað en viljayfirlýsing frá upphafi, enda komi fram í kaupsamningum að ekki mætti þinglýsa honum. Stefndu benda á að þinglýsingardómara í Reykjavík hafi þótt þeir annmarkar á kaupsamningnum að hann hafi verið afmáður úr veðmálabókum þrátt fyrir að stefnandi hefði þvert á ákvæði kaupsamningsins sjálfs reynt að fá honum þinglýst. Stefndu árétta að stefnandi hafi átt þess kost að fá eignina afhenta og greiða eftirstöðvar kaupverðsins til þriðja aðila til að sýna fram á greiðsluvilja og -getu til að framkvæma kaupsamninginn, en ekkert af þessu hafi hann gert þrátt fyrir að stefndu hafi farið fram á það við hann. Verði ekki fallist á að kaupsamningnum hafi verið rift með lögmætum hætti telja stefndu að víkja beri honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samninga, umboð og ógilda löggerninga. Allar aðstæður hafi nú gjörbreyst. Ljóst sé að stefnandi hafi beðið þangað til að íbúðarverð hafi hækkað og reyni nú að ná til sín eigninni, en bjóði ekki einu sinni fram sanngjarna vexti af því sem ógreitt sé. Verði fallist á kröfur stefnanda þá væri það bersýnilega ósanngjarnt eins og þróun íbúðarverðs hafi verið á síðustu árum. Stefnandi bjóði ekki fram neina vexti af því sem ógreitt sé þrátt fyrir að komið sé langt fram yfir gjalddaga, en kaupverðið nú sé langt frá því sem myndi fást fyrir sambærilega eign í dag. Kröfugerð stefnanda sé því bersýnilega ósanngjörn. Við mat á hvort eðlilegt sé að víkja samningnum að öllu leyti eða að hluta til hliðar verði að skoða með hvaða hætti stefnandi hafi komið fram í málinu og langvarandi vanskil hans á að greiða kaupverðið. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefndu dráttarvexti á kaupsamningsgreiðslu í samræmi við ákvæði 3. kafla kaupsamningsins, þar sem kveðið sé á um að verði ekki greitt á réttum gjalddögum reiknist dráttarvextir, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. 1aga nr. 38/2001, frá gjalddaga til greiðsludags. Stefndu telja ljóst að ekki sé hægt að mæla fyrir um með dómi að stefnandi fái þann rétt sem hann krefst nema hann sé um leið dæmdur til að uppfylla öll þau ákvæði sem hann á eftir að efna. Stefndu taka að lokum fram að fallist dómurinn á kröfu stefnanda muni stefndu gefa út afsal gegn lokagreiðslu og ganga frá millivegg milli íbúða aðila. Um lagarök er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttarins. Þá er vísað til reglna laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og þágildandi laga um sölu fasteigna nr. 54/1997. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Samkvæmt kaupsamningi aðila frá 10. janúar 2003 var stefndu skylt að afhenda hið umþrætta herbergi og fá það leyst úr veðböndum. Meginskylda stefnanda var að greiða kaupverðið og greiddi hann stefndu 1.550.000 kr. við undirritun kaupsamnings. Eftirstöðvar kaupverðs, 2.000.000 kr., átti að greiða 1. mars 2003, en afhending átti að fara fram sama dag. Aðilum var við gerð kaupsamningsins kunnugt um að eignaskiptayfirlýsing hafði ekki verið gerð um húsið og að svo gæti farið að Fasteignamat ríkisins færði skráningu í það horf að húsið væri í óskiptri sameign allra eigenda. Er í kaupsamningi aðila gert ráð fyrir að gera þurfi eignaskiptayfirlýsingu fyrir heildareignina, sem krefjist samþykkis annarra eigenda í húsinu. Þá var sérstaklega gert ráð fyrir því hvernig fara skyldi með áhvílandi veð hefði eignaskiptayfirlýsingu ekki verið þinglýst fyrir 1. mars 2003, en þá skyldi hver veðhafi látinn árita teikningu sem fylgdi kaupsamningnum um veðbandslausnina. Í eignarrétti eiganda felst að honum er almennt heimilt að ráðstafa eign sinni með löggerningi. Ákvæði fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 stóðu því ekki í vegi fyrir að kaupsamningur aðila yrði gerður, enda var samningurinn gerður milli aðila innan húsfélagsins og það er ekki skilyrði eignayfirfærslu að fyrir liggi eignaskipta-yfirlýsing, heldur er það skilyrði þinglýsingar hennar, sbr. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þá hefði úrskurður fasteignamats ríkisins frá 7. mars 2003, um að Álafossvegur 23 væri í óskiptri sameign eigenda, ekki átt að girða fyrir veðbandalausn hins selda þar sem einstakir meðeigendur, þegar eign er í óskiptri sameign, geta veðsett eignarhlut sinn og þá fengið hann leystan úr veðböndum. Hins vegar þarf, samkvæmt 11. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, samþykki veðhafa þegar afsala á sérstökum hlutum veðandlags, nema slíkt afsal skerði ekki tryggingarréttindi veðhafa. Þannig getur eigandi fasteignar almennt ekki án samþykkis veðhafa skilið frá eigninni hluta af henni. Samkvæmt kaupsamningi aðila bar stefndu að leita samþykkis veðhafa fyrir því að herbergið yrði leyst úr veðböndum. Það hefur ekki gengið eftir. Þá liggur fyrir veðbandayfirlit, dags. 19. janúar 2005, þar sem fram kemur að stefndu hafa veðsett eignina verulega með veðskuldabréfi útgefnu 13. janúar 2005. Þar sem samþykki veðhafa liggur ekki fyrir í samræmi við 11. gr. laga nr. 75/1997, verður að fallast á sýknukröfu stefndu. Það fellur utan sakarefnis málsins að fjalla um það hvort stefndu hafi með þessu bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Með hliðsjón af þeim vafaatriðum sem uppi eru í máli þessu er rétt að láta málskostnað niður falla með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndu, Arnþór Jónsson og Agnes Kristjónsdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Ólafs Jónssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 478/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 24. júní 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. júní 2016, þar sem varnaraðilavar bönnuð för frá Íslandi til miðvikudagsins 20. júlí 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að farbanninu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 22. júní 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þess að X,kt. [...] verði áfram bönnuð brottför frá Íslandi, allt til miðvikudagsins 20.júlí 2016 kl. 16:00. Krafan var tekin fyrir á dómþingi í dag ogmótmælir kærði kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Í kröfu saksóknara kemur fram að þann 20.maí sl. hafi héraðssaksóknara borist til meðferðar mál lögreglunnar áSuðurlandi nr. 318-2016-1231, sbr. i lið 1. mgr. 23. gr., sbr. 24. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008. Málið varði ætlað mansal og ætluð brot gegn lögumum atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002. Lögregla hafi gert húsleit á þremur stöðum á[...] 18. febrúar sl., vegna gruns um ætluð brot á vegum fyrirtækisins [...],kt. [...]. Kröfu þessari sé beint að eiganda og framkvæmdastjóra fyrirtækisins,sem hafi verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald sama dag oghúsleitirnar hafi verið framkvæmdar. Við húsleit á heimili hans hafi komið íljós að þar hafi verið staddar tvær erlendar konur, báðar frá [...]. Hafi þær ávettvangi sagt að þær hefðu búið og unnið við að prjóna á heimilinu frá því þærhafi komið til landsins 17. janúar sl. og fengju engin laun greidd fyrir vinnusína. Við rannsókn málsins hafi önnur konan, sem var á heimilinu, borið á þáleið að hún hafi komið til landsins síðast liðið haust, en hafi þurft að faraúr landi eftir þriggja mánaða dvöl vegna dvalarleyfis. Hafi hún komið á ný íjanúar sl. og systir hennar hafi komið með henni, sem einnig hafi verið áheimilinu þegar húsleit hafi verið gerð. Hafi konan sagst hafa haldið áfram aðstarfa við saumaskap, þrif og eldamennsku fyrir hjónin á heimilinu. Hún hafifengið greiddar 200.000 kr., auk þess sem hún hafi fengið 100.000 kr. en fyrirþað hafi hún átt að kaupa varning fyrir sakborning og konu hans á [...]. Hafikonan sagst hafa nýtt 200.000 kr. til að kaupa flugfarseðlana fyrir hana ogsystur hennar til að koma til baka til Íslands, en sent restina til fjölskyldusinnar á [...]. Þá hafi hún sagt einhverjar greiðslur hafa verið sendar tilfjölskyldu sinnar á [...], en hún hafi engar greiðslur fengið. Sú systranna semkom síðar hafi sagst hafa dvalið á heimilinu við störf í þrjár vikur þegarlögregla hafi stöðvað starfsemina. Hún hafi ekki fengið laun greidd og hafialdrei fengið íslenska peninga í hendur frá því að hún hafi komið til landsins.Hafi þær borið um að hafa unnið reglulega við saumaskap inni á heimilinu. Þáhafi önnur þeirra jafnframt annast heimilisstörf. Hafi systurnar sagst eigaenga peninga, enga bankareikninga eða greiðslukort. Við rannsókn málsins hafi sakborningur boriðá þá leið að systurnar frá [...] væru vinkonur hans og eiginkonu hans og dvelduhjá þeim sem ferðamenn. Þær hafi hjálpað lítillega til á heimilinu gegn því aðfá mat og húsakjól. Hafi hann í tvígang sent peningagreiðslur til [...] tilfjölskyldu annarrar konunnar, en það hafi ekki verið launagreiðslur.X sé eini eigandi [...]. og framkvæmdastjórifyrirtækisins. Félagið hafi verið með aðstöðu fyrir starfsemi sína í húsnæði[...] í [...], en félagið hafi annast saumaskap á vörum fyrir [...]. Fjórirstarfsmenn hafi unnið á vegum [...] í húsnæði [...], en konurnar tvær hafiaftur á móti verið á heimili sakbornings. Bendi framburðir vitna til að fariðhafi verið með hálfunnar flíkur úr vinnuaðstöðunni í húsnæði [...] inn áheimilið og komið til baka með þær fullunnar. Starfsmennirnir fjórir hafi sagstekki hafa fengið greidd laun reglulega, en eitthvað hafi verið um greiðslur.Það sem fram hafi komið við rannsókn málsinsbendi til þess að konurnar tvær hafi algerlega verið háðar sakborningi um dvölsína hér á landi. Hafi þær haft litla vitneskju um landið og engan aðgang aðpeningum. Fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að sakborningur hafi útvegaðkonurnar, tekið við þeim og hýst þær hér á landi og við það beitt ólögmætrinauðung og hagnýtt sér bága stöðu þeirra, í þeim tilgangi að misnota þær tilnauðungarvinnu.Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinr. R-13/2016 hafi sakborningi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna í fjórar vikur eða allt til 18. mars sl. Með dómiHæstaréttar í máli nr. 143/2016 hafi tími gæsluvarðhalds verið styttur eða allttil 4. mars sl. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, 4. mars 2016, í máli nr.R-36/2016 hafi gæsluvarðhald verið framlengt allt til 1. apríl 2016 ágrundvelli almannahagsmuna. Með dómi Hæstaréttar Íslands, 9. mars 2016, í málinr. 177/2016 hafi sakborningi verið gert að sæta farbanni í stað áframhaldandigæsluvarðhalds allt til föstudagsins 1. apríl 2016 kl. 16. Þá hafi farbannverið framlengt með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. R-41/2016, allttil 25. maí 2016. Hæstiréttur hafi staðfest framlengingu farbannsins með dómi ímáli nr. 259/2016. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. R-48/2016 hafifarbann verið framlengt allt til dagsins í dag. Hæstiréttur hafi staðfestframlengingu farbannsins með dómi í máli nr. 403/2016.Málið hafi verið sent héraðssaksóknara aðlokinni rannsókn lögreglu og hafi það borist embættinu 20. maí sl. Málið hafiverið yfirfarið með hliðsjón af því hvort ástæða væri til frekari rannsóknareða ákvörðun um saksókn yrði tekin og niðurstaða þeirrar yfirferðar hafi veriðað frekari rannsóknar væri þörf. Hafi málið verið sent til lögreglunnar áSuðurlandi til frekari rannsóknar, sbr. bréf dagsett 8. júní 2016, þar semútlistað hafi verið í nokkrum liðum hvaða rannsóknaraðgerða væri þörf. Ljóst séað viðbótarrannsóknin sé nokkuð viðamikil og sé henni ekki lokið en ætla megiað m.a. þurfi að taka frekari skýrslur af sakborningi.Sakborningur sé með ríkisfang á [...] enhafi verið búsettur hér á landi um nokkurra ára skeið. Hann hafi afar takmörkuðtengsl við Ísland ef frá sé talið að eiginkona hans og barn, sem einnig séu meðríkisfang á [...] séu búsett hér á landi sem stendur. Fyrir liggi að eiginkonanhafi farið fram á skilnað við hann og sæti sakborningur nú fimm mánaðanálgunarbanni gagnvart henni skv. dómi Hæstaréttar Íslands, 18. mars 2016, ímáli nr. 219/2016. Rökstuddur grunur sé um ætlað brot gegn 227.gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 177/2016 sé staðfest aðrökstuddur grunur um brotið sé fyrir hendi. Með hliðsjón af því ogframangreindu séu talin uppfyllt skilyrði til áframhaldandi farbanns á meðan ámálið er til meðferðar hjá lögreglunni á Suðurlandi og eftir atvikum meðanmálið er til meðferðar hjá héraðssaksóknara og/eða dómstólum ef til útgáfuákæru kemur, enda megi ætla að sakborningur muni reyna að komast úr landi eðaleynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar.Vísað er til b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Forsendurog niðurstaðaMeð vísan til ofangreinds og þeirragagna sem lögð hafa verið fram í málinu verður fallist á það með saksóknara aðvarnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot gegn 227. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en þar er meðal annars fjallað um svokallaðanauðungarvinnu, en brot gegn þeirri lagagrein geta varðað fangelsi allt að tólfárum. Rannsókn málsins er langt komin, en ljóst er þó að all nokkur vinna ereftir á grundvelli rannsóknarfyrirmæla héraðssaksóknara til lögreglustjóra.Samkvæmt upplýsingum sækjanda er vinnuáætlun lögreglu sú aðframhaldsrannsókninni verði lokið um miðjan júlímánuð nk.Í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 ermælt fyrir um að séu uppfyllt skilyrði gæsluvarðhalds skv. 1. eða 2. mgr. 95.gr. laganna þá geti dómari, í stað þess að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald,bannað sakborningi brottför af landinu. Í 1. mgr. 95. gr. laganna segir aðheimilt sé að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef fram sé kominn rökstuddurgrunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Auk þess verði að vera fyrir hendieitthvert af nokkrum skilyrðum, þ. á m. skv. b-lið ákvæðisins að ætla megi aðhann muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hættiundan málsókn eða fullnustu refsingar.Samkvæmt framansögðu er varnaraðili,sem er eldri en 15 ára, undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing er lögð við. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari sem hefurafar takmörkuð tengsl við Ísland. Eru skilyrði laga til þess að varnaraðilisæti farbanni þannig uppfyllt. Ekki verður séð að nokkur dráttur hafi orðið á rannsóknmálsins sem er nokkuð umfangsmikið, en alvarlegar sakir eru bornar ávarnaraðila.Verður því fallist á kröfu um farbanneins og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykja vera efni til þess aðmarka farbanni skemmri tíma en krafist er.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Varnaraðila, X, er bönnuð för fráÍslandi til miðvikudagsins 20. júlí 2016 kl. 16:00.
Mál nr. 450/2002
Kærumál Húsleit Hald Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kröfu X um að úrskurðarð yrði um lögmæti húsleitar, sem lögregla gerði á dvalarstað hennar, var vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar segir að húsleitinni hafi verið lokið áður en X hafi krafist úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar. Vegna þessa geti X ekki með vísan til 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála borið undir dómstóla hvort lögregla hafi mátt framkvæma leitina án dómsúrskurðar, enda geti X allt að einu fengið leyst úr atriðum varðandi lögmæti leitarinnar eða aðferðir við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kunni að verða höfðað um sakarefnið, eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. maí 2002 í máli nr. 178/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að úrskurðað yrði um lögmæti húsleitar, sem sóknaraðili gerði á dvalarstað varnaraðila 25. júlí sama árs, og þess að hald var þá lagt á dagbók í eigu hennar. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að leyst verði úr um lögmæti húsleitarinnar. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdómara verði staðfest og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Eins og fram kom í dómi Hæstaréttar 2. september 2002 í máli nr. 361/2002 var varnaraðili handtekin aðfaranótt 25. júlí sama árs, þar sem hún dvaldist ásamt syni sínum í vinnuskúr við [] í Reykjavík. Sóknaraðili gerði í framhaldi af því leit á dvalarstað varnaraðila, þar sem lagt var hald á dagbók í eigu hennar. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júlí 2002 krafðist varnaraðili þess að sóknaraðila yrði með vísan til 79. gr. laga nr. 19/1991 gert að skila henni umræddri dagbók. Var krafan tekin fyrir á dómþingi 31. sama mánaðar, þar sem sóknaraðili afhenti héraðsdómara rannsóknargögn málsins til skoðunar. Lögmaður, sem mættur var í þinghaldinu af hálfu varnaraðila, krafðist þess að fá eintak af þessum gögnum á grundvelli 43. gr. laga nr. 19/1991, en mótmælti því að þau yrðu ella lögð fyrir dómara. Héraðsdómari hafnaði þeirri kröfu varnaraðila, sem kærði hana til Hæstaréttar. Með fyrrnefndum dómi 2. september 2002 var hin kærða ákvörðun staðfest með vísan til þess að lögmaðurinn, sem hafði ekki verið skipaður verjandi varnaraðila, gæti ekki gert kröfu um gögnin á grundvelli 43. gr. laga nr. 19/1991. Var lögmaðurinn í framhaldi af því skipaður verjandi varnaraðila 6. sama mánaðar. Þegar héraðsdómari tók málið fyrir að nýju 20. september sl. krafðist varnaraðili þess að úrskurðað yrði um lögmæti húsleitar sóknaraðila og haldlagningar á dagbókinni. Taldi héraðsdómari ljóst af upphaflegri kröfugerð varnaraðila að í málinu myndi reyna á lögmæti haldlagningarinnar og við mat á lögmæti hennar kæmi réttmæti húsleitarinnar óhjákvæmilega til skoðunar. Taldi því héraðsdómari með hinni kærðu ákvörðun að kröfur varnaraðila kæmust að í málinu. II. Húsleitinni, sem að framan greinir, var lokið áður en varnaraðili krafðist úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar. Vegna þessa getur varnaraðili ekki með vísan til 75. gr. laga nr. 19/1991 borið undir dómstóla hvort sóknaraðili hafi mátt framkvæma leitina án dómsúrskurðar, endur getur varnaraðili allt að einu fengið leyst úr atriðum varðandi lögmæti leitarinnar eða aðferðir við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kann að verða höfðað um sakarefnið, eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. maí 2002 í máli nr. 178/2002. Af þessum sökum verður að vísa frá héraðsdómi þeirri kröfu varnaraðila að úrskurðað verði um lögmæti húsleitarinnar. Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki ráðið að ágreiningur sé uppi um heimild varnaraðila til að leggja fyrir dómstóla kröfu sína, sem lýtur að haldi á áðurnefndri dagbók hennar. Verður hin kærða ákvörðun því staðfest að því er varðar þá kröfu. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu varnaraðila, X, um að úrskurðað verði um lögmæti húsleitar, sem sóknaraðili, lögreglustjórinn í Reykjavík, gerði á dvalarstað varnaraðila 25. júlí 2002. Að öðru leyti er hin kærða ákvörðun staðfest. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2002. Ár 2002, föstudaginn 20. september, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur háð í Dómhúsinu við Lækjartorg af Eggerti Óskarssyni héraðsdómara.
Mál nr. 319/2006
Skaðabótamál Líkamstjón Uppgjör
H varð fyrir umferðarslysi 20. maí 2000, þar sem hann slasaðist. Ágreiningur aðila stóð um hvort hið bótaskylda vátryggingafélag T hefði að fullu gert upp við H, sem var vélstjóri á frystitogara, bætur vegna varanlegrar örorku og atvinnutjóns. Ekki var talið að við hámarksbætur samkvæmt 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem uppgjör við H var miðað við, bæri að bæta 6% álagi vegna skyldu vinnuveitanda til framlags í lífeyrissjóð hans. Var tjón H vegna varanlegrar örorku því talið að fullu bætt. Að því er varðaði bætur fyrir tímabundið atvinnutjón H var fallist á með T að miða bæri þær bætur við hlutfallið 231/300 af óskertum staðgengilslaunum fyrir allar veiðiferðir á tímabilinu frá slysdegi að stöðugleikapunkti, enda lá fyrir að H hefði í fullri vinnu á þessu tímabili aðeins notið þessa hlutfalls vegna svonefnd frítúrakerfis hjá vinnuveitanda sínum. Jafnframt var fallist á með T að lækka bæri staðgengilslaunin, sem við var miðað, um 30% þar sem H hafði verið metinn til 30% varanlegrar örorku vegna slysa sem hann varð fyrir eftir að viðmiðunartímabilið, sem atvinnutjónið var miðað við, var liðið. Loks var talið að frá bótum H fyrir atvinnutjón skyldi draga tiltekna fjárhæð vegna réttar hans til slysadagpeninga hjá Tryggingastofnun ríkisins á þessu tímabili. Var T því sýknað af öllum kröfum H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnu 13. júní 2006 dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar sama ár, og með áfrýjunarstefnu 3. júlí 2006 dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl sama ár. Fyrir Hæstarétti hafa málin verið sameinuð. Áfrýjandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða honum óskipt 14.947.821 krónu með 4,5% ársvöxtum af 11.089.720 krónum frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001, en af 14.947.821 krónu frá þeim degi til 1. febrúar 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 723.708 krónum 31. desember 2000, 651.764 krónum 31. ágúst 2001, 232.208 krónum 3. ágúst 2002, 2.000.000 krónum 28. september 2002, 2.588.374 krónum 14. október 2002 og 5.537.486 krónum 14. október 2004. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hinna áfrýjuðu dóma og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi varð fyrir umferðarslysi 20. maí 2000, þar sem hann slasaðist. Er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. vegna slyssins. Málsaðila greinir hins vegar á um hvort þessi stefndi hafi að fullu gert upp við áfrýjanda bætur vegna varanlegrar örorku og bætur fyrir atvinnutjón. Er ágreiningsefnum lýst í hinum áfrýjaða dómi. Að því er snertir bætur fyrir varanlega örorku heldur áfrýjandi því fram að við hámarksbætur samkvæmt 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem uppgjör til hans var miðað við, beri að bæta 6% álagi vegna skyldu vinnuveitanda til framlags í lífeyrissjóð hans. Í nefndu ákvæði er ákveðið hámark árslauna sem miða skal við þegar bætur fyrir varanlega örorku eru metnar. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er kveðið svo á að til árslauna teljist framlag vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Verður því ekki fallist á málflutning áfrýjanda hér að lútandi og verður dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2006 staðfestur um sýknu stefndu af kröfum áfrýjanda. Rétt þykir einnig að staðfesta dóminn um að fella niður málskostnað milli málsaðila. Vísað er til forsendna héraðsdóms 4. apríl 2006 um að lok tímabils bóta til áfrýjanda fyrir atvinnutjón skuli vera svonefndur stöðugleikapunktur sem aðilar eru sammála um að hafi verið 31. ágúst 2001. Í héraðsdómi var fallist á sjónarmið stefnda um að miða beri bætur fyrir atvinnutjón áfrýjanda við hlutfallið 231/300 af óskertum staðgengilslaunum fyrir allar veiðiferðir á tímabilinu frá slysdegi til 31. ágúst 2001. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hefði í fullri vinnu á þessu tímabili aðeins notið þessa hlutfalls vegna svonefnds frítúrakerfis hjá vinnuveitanda sínum Granda hf. en áfrýjandi hefur ekki mótmælt útreikningi hlutfallsins. Verður því fallist á þessa niðurstöðu. Ennfremur verður fallist á að lækka beri staðgengilslaunin, sem við er miðað, um 30% þar sem áfrýjandi hafði verið metinn til 30% varanlegrar örorku vegna slysa sem hann varð fyrir, eftir að viðmiðunartímabilið, sem atvinnutjónið er miðað við, var liðið. Loks hefur áfrýjandi mótmælt réttmæti þess er stefndi Tryggingamiðstöðin hf. dró frá bótum til hans fyrir atvinnutjón 179.896 krónur vegna réttar hans til slysadagpeninga hjá Tryggingastofnun ríkisins á þessu tímabili. Fyrir liggur að áfrýjandi hefur ekki fengið þessar bætur greiddar, þó að hann hafi átt rétt á þeim. Það getur þó engu máli skipt um ákvörðun bóta honum til handa úr hendi stefndu, þar sem áfrýjanda ber skylda til að takmarka tjón sitt eftir föngum og þar með talið að leita eftir þeim bótum sem hann kann að eiga rétt á hjá öðrum. Er því fallist með stefndu á réttmæti þessa frádráttar. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2006 um sýknu stefndu staðfestur. Þá þykir einnig rétt að staðfesta niðurstöðu dómsins um málskostnað. Samkvæmt þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinir áfrýjuðu dómar skulu vera óraskaðir um sýknu stefndu, Njáls Skarphéðinssonar, Bryndísar Vilhjálmsdóttur og Tryggingamiðstöðvarinnar hf., af kröfum áfrýjanda, Hjálmars Baldurssonar, og um málskostnað. Áfrýjandi greiði stefndu 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 21. desember 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hjálmari Baldurssyni, kt. 150545-2699, Lóuási 9, Hafnafirði gegn Njáli Skarphéðinssyni, kt. 080877-3749, Herjólfsgötu 2, Hafnarfirði, Bryndísi Vilhjálmsdóttur, kt. 030665-2959, Þúfubarði 13, Hafnarfirði, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 11. mars 2004. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur sem þannig eru settar fram: „Bætur Varanleg örorka kr. 3.639.718,oo + 6% " 218.383,oo kr. 3.858.101,oo Þjáningabætur " 440.860,oo Miski " 252.175,oo kr. 693.035,oo Samtals kr. 4.551.136,oo 4,5% af 693.035 frá 20.5. 2000 til 31.8 2001 en af kr. 4.551.136 frá þeim degi til 1. febrúar 2002, en dráttarvöxtum skv. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar innb. 14.10. 2002 kr. 2.985.051,oo " (396.677,oo) kr. 2.588.374,oo Tímabundin örorka Val 1. Tímabil 20. maí 2000 – 31. ágúst 2001. Aðallega er krafist óskertra heildarlauna staðgengils er nam á árinu 2000 Frá 20. maí – áramóta kr. 5.100.124,oo Á árinu 2001 frá áramótum til 31. ágúst " 5.296.561,oo Kr. 10.396.685,oo Vegna dagvinnu 2000 " 485.286,oo Vegna dagvinnu 2001 " 379.370,oo Kr. 11.261.341,oo + 6% " 675.680,oo Kr. 11.937.021,oo Til frádráttar kr. 723.708,oo " 651.765,oo " 231.608,oo kr. 1.607.081,oo Kr. 10.329.040,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Tímabundin örorka Val 2. 10.396.609 x 231/300 = kr. 8.005.451,oo + dagvinna 2000 " 485.286,oo dagvinna 2001 " 379.370,oo kr. 8.870.107,oo fengnar bætur " (1.607.81,oo) Kr. 7.263.026,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar 15.10 2004 kr. 3.655.497,00 Auk vaxta " 1.881.989,oo Kr. 5.537.486,oo Auk þess er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dóms.“ Dómkröfur stefndu eru aðallega að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist að bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska beri 4,5% ársvexti frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001 og samanlögð bótafjárhæð frá þeim degi til endanlegs dómsuppsögudags, en frá þeim degi til greiðsludags er fallist á að tildæmd bótafjárhæð beri dráttarvexti skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Til þrautavara er gerð sama krafa og greinir í varakröfu að öðru leyti en því að tildæmd bótafjárhæð beri dráttarvexti skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi, 11. mars 2004, til greiðsludags. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir því fjórum sinnum á árunum 1999 og 2000 að ekið var á bifreið er hann ók. Fyrst 8. janúar 1999, í annað skiptið 13. apríl 1999, í þriðja skiptið 27. september 1999 og loks í fjórða skiptið 20. maí 2000. Fyrsta slysið varð er ökutæki, sem vátryggt var hjá Tryggingu hf., var ekið á bifreið stefnanda - en upplýst er að vátryggingastofn þess var sameinaður vátryggingastofni stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., 1. nóvember 1999. Annað slysið varð er bifreið, sem vátryggð var hjá IBEX Motor Policies at Lloyd’s, var ekið á bifreið stefnanda og þriðja slysið varð er bifreið, er vátryggð var hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., var ekið á bifreið stefnanda. Fjórða og síðasta slysið varð er bifreið, sem vátryggð var hjá stefndu, var ekið á bifreið stefnanda. Upplýst er að áður en stefnandi lenti í ofangreindum slysum, starfaði hann sem 2. vélstjóri á frystitogaranum Snorra Sturlusyni RE-219, sem gerður er út af Granda hf.. Með bréfi 28. desember 2000 sagði útgerðarfélagið stefnanda upp störfum sem vélstjóra á togaranum vegna „langvarandi veikinda“ stefnanda. Af hálfu stefnda segir að vorið 1999 hafi þótt ljóst að stefnandi yrði óvinnufær um nokkurn tíma af völdum fyrstu tveggja slysanna og ekki hafi bætt úr skák þegar hann lenti í þriðja slysinu í september sama ár. Hafi á þessum tíma verið vandasamt að greina að hve miklu leyti rekja mætti óvinnufærni stefnanda til hvers tjónsatburðar fyrir sig. Til að auðvelda uppgjör bóta fyrir tímabundið atvinnutjón stefnanda - bæði fyrir hann sjálfan og ekki síður fyrir þau tryggingafélög sem hlut áttu að máli - hafi stefnandi og tryggingafélögin fallist á að Trygging hf. ( síðar Tryggingamiðstöðin hf.) skyldi annast uppgjör bóta fyrir tímabundið atvinnutjón sem síðan yrði jafnað á hvert tjón, þegar örorkumat lægi fyrir. Stefnandi, Tryggingarmiðstöðin hf., tjónsfulltrúi Lloyd’s á Íslandi og Sjóvá-Almennar Tryggingar hf. fengu læknana Júlíus Valsson og Ragnar Jónsson til að meta tímabundna óvinnufærni, þjáningartímabil, varanlegan miska og varanlega örorku af völdum hvers slyss fyrir sig. Samkvæmt matsgerð þeirra, dags. 1. febr. 2002 og leiðréttingu matsgerðar 7. ágúst 2002 var niðurstaða þeirra þessi: I. Umferðarslysið þann 8. janúar 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst vera 100% frá 8. janúar 1999 til 13. apríl 1999. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 20% (tuttugu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veiku í skilningi skaðabótalaga frá 8. janúar 1999 til 13. apríl 1999. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. II. Umferðarslysið þann 13. apríl 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst 100% frá 13. apríl til 27. september 1999. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 5% (fimm af hundraði). 3 Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 13. apríl 1999 til 27. september 1999. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. III. Umferðarslysið þann 27. september 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 27. september 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst 100% til 15. apríl 2000. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 27. september 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er enginn. 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 27 september 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er engin. 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 27. september 1999 til 15. apríl 2000. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. IV. Umferðarslysið þann 20. maí 2000: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 telst vera 100% frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 5% (fimm af hundraði). 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. Af hálfu stefnda segir að félagið hafi álitið rétt að ljúka uppgjöri bóta vegna slysanna tveggja sem að félaginu snéru á grundvelli matsgerðarinnar. Þau trygginga-félög sem báru ábyrgð á slysunum 13. apríl 1999 og 27. september 1999, þ.e. IBEX Motor Policies at Lloyd’s og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi hins vegar ekki viljað gera upp tjón vegna þessara slysa á grundvelli matsgerðarinnar, a.m.k. ekki er vörðuðu tímabundið atvinnutjón. Hafi þá brostið forsendur fyrir samkomulaginu um að félögin jöfnuðu greiðslum fyrir tímabundið atvinnutjón stefnanda þegar örorkumat lægi fyrir og um leið grundvöllur fyrir þeim bótagreiðslum sem stefndi hafði greitt til stefnanda. Félagið hafi þá neyðst til að gera upp tjón stefnanda af völdum slysanna 8. janúar 1999 og 20. maí 2000 m.a. með þeim hætti að allar greiðslur, sem inntar höfðu verið af hendi, voru dregnar frá báðum tjónunum eins og efni stóðu til jafnvel þótt þær hefðu verið sérstaklega tilgreindar sem bætur vegna fyrra slyssins. Þann 14. október kveðst stefnda hafa greitt stefnanda „fullnaðarbætur“ vegna beggja slysanna. Bætur vegna slyssins 8. janúar 1999 hafi numið samtals 9.528.783 krónum auk vaxta og kostnaðar. Að teknu tilliti til tjónsdagsverðmætis innborgana hafi eftirstöðvar tjónsins þá numið 636.266 krónum, en nánar hafi bæturnar sundurliðast þannig: Tímabundið atvinnutjón 8.1.99-13.4.99 kr. 2.616.432 Laun frá vinnuv. 8.1.99-13.499 - kr. 1.441.849 Bætt af TM 15.4.99-3.6.99 - kr. 1.174.583 kr. 0 Þjáningabætur (940 x 96) kr. 90.240 Varanlegur miski (5.366.000 x 10% x 100%) kr. 536.600 Varanleg örorka (6.037.000 x 10 x 20% x 64%) kr. 7.727.360 Tjónsdagsverðmæti innborgana 21.2.00-15.5.00 - kr. 2.012.854 Tjónsdagsverðmæti innborgana 24.11.99-18.1.02 - kr. 6.154.153 Vextir 8.1.1999-9.10.2002 (187.193 x 7,71%) kr. 14.433 Innhþókn. ás 24,5% vsk. (stofn kr. 9.528.783) kr. 437.640 Samtals kr. 639.266 Vegna slyssins 20. maí 2000 hafi bætur numið samtals 7.988.250 krónum auk vaxta og kostnaðar. Þann 14. október 2002 hafi eftirstöðvar tjónsins numið 2.985.051 krónu að teknu tilliti til tjónsdagsverðmætis innborgunar, en nánar hafi bæturnar sundurliðast þannig: Tímab. atvtjón 20.5.00-31.8.00 kr. 5.443.073 Greiðslur frá lífeyrissjóði (1.086.273 x 60%)-kr. 651.764 Greiðslur frá sjúkrasjóði - kr. 723.708 Sjúkradagp og endurhæflífeyrir frá TR. - kr. 412.104 Bætt af TM 3.6.99-21.2.00 - kr. 3.655.497 kr. 0 Þjáningabætur (940 x 469) kr. 440.860 Varanlegur miski (3.759.452 x 4403/3282 = 5.043.500 x 5%) kr. 252.175 Varanleg örorka (5.798.500 x 6.277 x 10%) kr. 3.639.718 Tjónsdagsverðm. innborgunar á þjáningar og varanl.miska - kr. 693.035 Tjónsdagsverðm. innborgunar á varanlega örorku - kr. 1.174.600 Vextir 31.8.01 til 9.10.02 (2.465.118 x 5.00%) kr. 112.256 Innheimtuþóknun ás. 24,5% vsk. (stfn kr.7.988.250) kr. 396.677 Samtals kr. 2.985.051 Þann 15. október 2004 greiddi stefndi stefnanda frekari fjárhæð í bætur og skýrði greiðsluna í bréfi til lögmanns stefnanda en þar segir m.a.: „Það er eindregin skoðun félagsins að Hjálmar hafi fengið tjón sitt að fullu bætt með því uppgjöri sem fram fór af hálfu félagsins þann 14. október 2002 að öðru leyti en því að vera kann að ekki hafi verið heimild til að greiða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón af völdum slyssins með greiðslum fyrir sams konar tjón sem félagið greiddi vegna óvinnufærni Hjálmars fyrir slysið í maí 2000. Hefur Tryggingamiðstöðin hf. afráðið að inna nú af hendi greiðslu til Hjálmars sem samsvarar tímabundnu atvinnutjóni hans vegna slyssins 20.5.2000 og nemur bótafjárhæðin kr. 3.655.497 auk vaxta og kostnaðar. Um útreikning fjárhæðarinnar vísast m.a. til greinargerðar TM í fyrrgreindu dómsmáli (dskj. nr. 21, bls. 6), en að meðtöldum vöxtum og kostnaði nemur greiðslan sem nú er innt af hendi samtals kr. 6.096.152 sem nánar sundurliðast svo: Tímab. atvtjón 20.5.2000-31.8.2001 3.655.497 kr. Vextir 1.1.2001-15.9.2002 (3.655.497x7,81%) 285.494 kr. Dráttarv. 15.9.2002-15.10.2004 (3.940.991x40,51%) 1.596.495 kr. 1.881.989 kr. Málskostnaður ás. 24,5% vsk. 531.666 kr. Samtals 6.069.152 kr. Það athugast að 38,58% staðgreiðsla skatts, kr. 1.410.291, er dregin af bótafjárhæðinni þannig að greiðsla beint til Hjálmars nemur 2.245.206 auk vaxtanna og málskostnaðar og hefur upphæðin verið lögð inn á bankareikning þinn nr. 606-26-303. Það athugist að bótafjárhæðin sjálf að teknu tilliti til frádreginnar staðgreiðslu er á sérstakri skaðabótakvittun (kr. 2.245.206) og vextirnir og málskostnaður (samtals kr. 2.413.655) á annarri, sbr. meðfylgjandi skaðabótakvittanir. Hvað varðar upphafstíma vaxta þá er á það bent að mjög erfitt er að koma því við að finna nákvæmlega út hvenær bætur vegna hverrar einstakrar launagreiðslu gátu fyrst komið til greiðslu og þá m.a. með hliðsjón af lögbundnum frádráttarliðum skv. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Til einföldunar og hagræðis er því miðað við að heildartjónið vegna tímabundinnar óvinnufærni beri vexti af skaðbótum skv. 16. gr. skaðabótalaga frá u.þ.b. miðju tímabili sem óvinnufærnin varð, eða frá 1.1.2001. Þá hefur Tryggingamiðstöðin hf. ennfremur afráðið að greiða Hjámari eftirstöðvar bóta fyrir þjáningar, varanlegan miska og varanlega örorku vegna slyssins 8.1.1999 að því marki sem greiðslur fyrir tímabundið atvinnutjón voru nýttar til greiðslu á þessum bótaliðum við uppgjörið 14. október 2002. Um var að ræða greiðslur að tjónsdagsverðmæti kr. 2.012.854 sem auk vaxta frá slysdegi og eftirstöðva innheimtu-þóknunar nema samtals kr. 3.134.694 er nánar sundurliðast svo: Eftirst. bóta f. þján., varanl. miska og varanl. ör. 2.012.854 kr. Vextir 8.1.1999-15.9.2002 (2.012.854x7,57%) 152.373 kr. Dráttarv 15.9.2002-15.10.2004 (2.165.227x40,51%) 877.133 kr. 1.029.506 kr. Eftirst. innheimtuþóknunar ás. 24,5% vsk. 92.334 kr. Samtals 3.134.694 kr. Bætur þessar hafa nú í dag verið lagðar inn á fyrrgreindan bankareikning þinn, sbr. meðf. skaðabótakvittun. Með þeim bótagreiðslum sem hér að framan greinir er um að ræða fullnaðaruppgjör á bótum til Hjálmars vegna slysanna 8.1.1999 og 20.5.2000. Að því marki sem Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt bætur til Hjálmars vegna tímabundins atvinnutjóns, sem stafar af slysum þeim sem hann varð fyrir 13.4.1999 og 27.9.1999, öðlast félagið rétt Hjálmars á hendur þeim aðilum sem bótaskyldir eru vegna þeirra, svo sem tjónfulltrúa Lloyd’s á Íslandi og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga. Að síðust þá athugist að með framangreindri leiðréttingu á uppgjörinu vegna slyssins 8.1.1999 er fallið frá því að nýta greiðslur, sem upphaflega voru inntar af hendi til greiðslu á tímabundnu atvinnutjóni, til greiðslu á bótum fyrir þjáningar, varanlegan miska og varanlega örorku. Hinar upphaflegu greiðslur fyrir tímabundið atvinnutjón munu því eftirleiðis standa óhaggaðar sem slíkar. Í þessu felst að brostnar eru forsendur fyrir því að staðgreiðsla skatta, sem dregin var af greiðslunum hverju sinni, verði nú endurgreidd Hjámari.“ Stefnandi byggir á því að 20. maí 2000 hafi bifreiðinni PY-536 verið ekið harkalega aftan á bifreið er stefnandi ók. Bifreiðin PY-536 hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðar-tryggingu hjá stefnda. Samkvæmt mati tveggja bæklunarlækna hafi stefnandi hlotið tímabundið atvinnutjón vegna slyssins frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001 og 5% varanlega örorku skv. 5. gr. skaðabótalaga og 5% varanlegan miska skv. 4. gr. skaðbótalaga. Þá hafi stefnandi talist veikur í skilningi 3. gr. skaðbótalaga frá 20. maí til 31. ágúst 2001 eða í 469 daga, en stöðugleikapunkti hafi verið náð 31. ágúst 2001. Stefndu byggja á því að hafa bætt líkamstjón stefnanda vegna slyssins 20. maí 2000 að fullu. Varðandi kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku vísa stefndu til þess að fyrir slysið 20. maí 2000 hafði stefnandi ekki unnið í rúma 16 mánuði vegna afleiðinga fyrri slysa. Óvenjulegar aðstæður hafi því verið fyrir hendi þannig að árslaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku bar að meta sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Skerðing starfsorku vegna fyrri slysa, 8. janúar og 13. apríl 1999 (samtals 30%), leiði líkur að því að aflahæfi stefnanda í maí 2000 hafi verið mun minna en það var fyrir slysið 8. janúar 1999. Stefndu hafi þó miðað við hámarkslaun miðað við vísitölu í ágúst 2001 (4229/3282), þegar heilsufar var orðið stöðugt vegna slyssins 20. maí 2000, eða 5.798.500 kr. - Bent er á að í lok ágúst 2001 hafi stefnandi verið 56 ára og 108 daga gamall. Aldursstuðull við útreikning örorkubótanna sé því 6,277, skv. töflu í 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. skaðabótalaga. Að teknu tilliti til lögbundinna frádráttarliða og innborgana hafi stefndu innt af hendi fullar bætur fyrir varanlega örorku stefnanda af völdum slyssins. Varðandi kröfu stefnanda um bætur fyrir þjáningar og bætur fyrir varanlegan miska vísa stefndu til þess að hafa þegar greitt þær. Ályktunarorð: Ekki er ágreiningur um bótaábyrgð stefndu vegna umferðarslyss er stefnandi varð fyrir 20. maí 2000. Upplýst er að stefnandi hafði áður tognað á hálsi í þremur öðrum slysum á tæpum 16 ½ mánuði eða 8. janúar, 13. apríl og 27. september 1999 og hafði hann ekki náð fullum bata er hann varð fyrir slysinu í maí 2000. Hafði hann skömmu áður dvalist í u.þ.b. sex vikur eða fram í miðjan apríl 2000 að Reykjalundi og að áliti meðferðarlæknis var þá talið ljóst að stefnandi gæti ekki horfið til fyrri starfa á næstunni. Eins og greint var frá fengu stefnandi, stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., tjónsfulltrúi Lloyd’s á Íslandi og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. læknana Júlíus Valsson og Ragnar Jónsson til að meta tímabundna óvinnufærni, þjáningartímabil, varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda af völdum umræddra fjögurra umferðarslysa. Í matsgerð 1. febrúar 2002 er fjallað um hvert þeirra fyrir sig svo sem farið var fram á og afleiðingar þess fyrir heilsufar stefnanda. Þá er upplýst að lögmaður stefnanda óskaði síðar eftir ítarlegum rökstuðningi fyrir tímabundinni tapaðri starfsgetu stefnanda m.a. vegna slyssins 20. maí 2000, en í matsgerðinni 1. febrúar 2002 var tímabundið atvinnutjón ekkert talið vera. Með bréfi 7. ágúst 2002 lýstu matsmenn yfir leiðréttingu á matsgerðinni frá 1. febrúar 2002 sem m.a. fól í sér að tímabundið atvinnutjón stefnanda vegna umferðarslyssins 20. maí 2002 var metið 100% frá 20. maí 2002 til 31. ágúst 2001. Ekki er ágreiningur um að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins 20. maí 2000 reiknist tíu af hundraði né að heilsufar vegna slyssins hafi orðið stöðugt 31. ágúst 2001. Þá eru aðilar sammála um að bætur fyrir varanlega örorku nemi 3.639.718 kr. Þá er ekki ágreiningur um að bætur fyrir þjáningar skuli nema 440.860 kr. og bætur fyrir varanlegan miska nema 252.175 kr. Fallist verður á með stefndu að þeir hafi greitt að fullu bætur ásamt vöxtum fyrir varanlega örorku, þjáningar, skv. 3. gr. skaðabótalaga, og varanlegan miska vegna slyssins 20. maí 2000 með greiðslum 25. september 2002 og 14. október 2002. Jafnframt verður fallist á með stefndu að ekki séu lagaskilyrði til að leggja 6% álag á launaviðmiðun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga vegna mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Kröfur stefnanda um frekari bætur fyrir „tímabundna örorku“ eru án viðhlítandi rökstuðnings og verður þeim vísað sjálfkrafa frá dómi. Rétt er að málskostnaður fyrir héraðsdómi falli niður. Er þá litið til þess að stefnda, Tryggingamiðstöðin hf., greiddi stefnanda innheimtuþóknun að fjárhæð 396.677 kr. þann 14. október 2002 og málskostnað að fjárhæð 531.666 kr. vegna uppgjörs 15. október 2004. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf., Njáll Skarphéðinsson og Bryndís Vilhjálmsdóttir, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Hjálmars Baldurssonar, um skaðabætur fyrir varanlega örorku, þjáningar, skv. 3. gr. skaðabótalaga, og varanlegan miska vegna slyss er stefnandi varð fyrir 20. maí 2000. Kröfum stefnanda um bætur fyrir svokallaða tímabundna örorku er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem upphaflega var dómtekið 21. desember 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hjálmari Baldurssyni, kt. 150545-2699, Lóuási 9, Hafnafirði gegn Njáli Skarphéðinssyni, kt. 080877-3749, Herjólfsgötu 2, Hafnarfirði, Bryndísi Vilhjálmsdóttur, kt. 030665-2959, Þúfubarði 13, Hafnarfirði, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 11. mars 2004. Er málið var dómtekið voru dómkröfur stefnanda að stefndu yrðu in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur sem þannig voru settar fram: „Bætur Varanleg örorka kr. 3.639.718,oo + 6% " 218.383,oo kr. 3.858.101,oo Þjáningabætur " 440.860,oo Miski " 252.175,oo kr. 693.035,oo Samtals kr. 4.551.136,oo 4,5% af 693.035 frá 20.5. 2000 til 31.8 2001 en af kr. 4.551.136 frá þeim degi til 1. febrúar 2002, en dráttarvöxtum skv. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar innb. 14.10. 2002 kr. 2.985.051,oo " (396.677,oo) kr. 2.588.374,oo Tímabundin örorka Val 1. Tímabil 20. maí 2000 – 31. ágúst 2001. Aðallega er krafist óskertra heildarlauna staðgengils er nam á árinu 2000 Frá 20. maí – áramóta kr. 5.100.124,oo Á árinu 2001 frá áramótum til 31. ágúst " 5.296.561,oo Kr. 10.396.685,oo Vegna dagvinnu 2000 " 485.286,oo Vegna dagvinnu 2001 " 379.370,oo Kr. 11.261.341,oo + 6% " 675.680,oo Kr. 11.937.021,oo Til frádráttar kr. 723.708,oo " 651.765,oo " 231.608,oo kr. 1.607.081,oo Kr. 10.329.040,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Tímabundin örorka Val 2. 10.396.609 x 231/300 = kr. 8.005.451,oo + dagvinna 2000 " 485.286,oo dagvinna 2001 " 379.370,oo kr. 8.870.107,oo fengnar bætur " (1.607.81,oo) Kr. 7.263.026,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar 15.10 2004 kr. 3.655.497,00 Auk vaxta " 1.881.989,oo Kr. 5.537.486,oo Auk þess er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dóms.“ Á dómþingi 27. mars 2004 kom stefnandi fram með nýja útgáfu af kröfugerð varðandi bætur fyrir „tímabundna örorku“ er svo hljóðar: „Tímabundin örorka Val 1. Tímabil 20. maí 2000 – 31. ágúst 2001. Krafist er óskertra heildarlauna staðgengils er nam á árinu 2000 Frá 20. maí – áramóta (dskj. nr. 12) kr. 5.100.124,oo Árið 2001 frá áramótum til 31. ágúst (dskj. nr. 13) " 5.296.561,oo Kr. 10.396.685,oo Til frádráttar " 651.765,oo " 231.608,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Tímabundin örorka Val 2. 10.396.609 x 231/300 = kr. 8.005.451,oo Til frádráttar " 651.765,oo " 231.608,oo + 4,5% ársvextir frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar innborgun 15.10 2004 kr. 3.655.497,00 Auk vaxta " 1.881.989,oo Kr. 5.537.486,oo Auk þess er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dóms.“ Dómkröfur stefndu eru aðallega að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist að bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska beri 4,5% ársvexti frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001 og samanlögð bótafjárhæð frá þeim degi til endanlegs dómsuppsögudags, en frá þeim degi til greiðsludags er fallist á að tildæmd bótafjárhæð beri dráttarvexti skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Til þrautavara er gerð sama krafa og greinir í varakröfu að öðru leyti en því að tildæmd bótafjárhæð beri dráttarvexti skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi, 11. mars 2004, til greiðsludags. Dómur var kveðinn upp 6. janúar sl. og er dómsorðið svohljóðandi: Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf., Njáll Skarphéðinsson og Bryndís Vilhjálmsdóttir, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Hjálmars Baldurssonar, um skaðabætur fyrir varanlega örorku, þjáningar, skv. 3. gr. skaðabótalaga, og varanlegan miska vegna slyss er stefnandi varð fyrir 20. maí 2000. Kröfum stefnanda um bætur fyrir svokallaða tímabundna örorku er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar sl. Kært var ákvæðið í dómi héraðsdóms um að vísa frá dómi kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundna örorku. Með dómi Hæstaréttar 9. febrúar sl. var hið kærða ákvæði um frávísun dómkröfu stefnanda á hendur stefndu fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfuna til efnismeðferðar. Málið var endurflutt 27. mars sl. um þann þátt þess, sem vísað hafði verið frá dómi 6. janúar sl., og dómtekið að nýju. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir því fjórum sinnum á árunum 1999 og 2000 að ekið var á bifreið er hann ók. Fyrst 8. janúar 1999, í annað skiptið 13. apríl 1999, í þriðja skiptið 27. september 1999 og loks í fjórða skiptið 20. maí 2000. Fyrsta slysið varð er ökutæki, sem vátryggt var hjá Tryggingu hf., var ekið á bifreið stefnanda - en upplýst er að vátryggingastofn þess var sameinaður vátryggingastofni stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., 1. nóvember 1999. Annað slysið varð er bifreið, sem vátryggð var hjá IBEX Motor Policies at Lloyd’s, var ekið á bifreið stefnanda og þriðja slysið varð er bifreið, er vátryggð var hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., var ekið á bifreið stefnanda. Fjórða og síðasta slysið varð er bifreið, sem vátryggð var hjá stefndu, var ekið á bifreið stefnanda. Upplýst er að áður en stefnandi lenti í ofangreindum slysum, starfaði hann sem 2. vélstjóri á frystitogaranum Snorra Sturlusyni RE-219, sem gerður er út af Granda hf.. Með bréfi 28. desember 2000 sagði útgerðarfélagið stefnanda upp störfum sem vélstjóra á togaranum vegna „langvarandi veikinda“ stefnanda. Af hálfu stefnda segir að vorið 1999 hafi þótt ljóst að stefnandi yrði óvinnufær um nokkurn tíma af völdum fyrstu tveggja slysanna og ekki hafi bætt úr skák þegar hann lenti í þriðja slysinu í september sama ár. Hafi á þessum tíma verið vandasamt að greina að hve miklu leyti rekja mætti óvinnufærni stefnanda til hvers tjónsatburðar fyrir sig. Til að auðvelda uppgjör bóta fyrir tímabundið atvinnutjón stefnanda - bæði fyrir hann sjálfan og ekki síður fyrir þau tryggingafélög sem hlut áttu að máli - hafi stefnandi og tryggingafélögin fallist á að Trygging hf. ( síðar Tryggingamiðstöðin hf.) skyldi annast uppgjör bóta fyrir tímabundið atvinnutjón sem síðan yrði jafnað á hvert tjón, þegar örorkumat lægi fyrir. Stefnandi, Tryggingarmiðstöðin hf., tjónsfulltrúi Lloyd’s á Íslandi og Sjóvá-Almennar Tryggingar hf. fengu læknana Júlíus Valsson og Ragnar Jónsson til að meta tímabundna óvinnufærni, þjáningartímabil, varanlegan miska og varanlega örorku af völdum hvers slyss fyrir sig. Samkvæmt matsgerð þeirra, dags. 1. febr. 2002 og leiðréttingu matsgerðar 7. ágúst 2002 var niðurstaða þeirra þessi: I. Umferðarslysið þann 8. janúar 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst vera 100% frá 8. janúar 1999 til 13. apríl 1999. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 8. janúar 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 20% (tuttugu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veiku í skilningi skaðabótalaga frá 8. janúar 1999 til 13. apríl 1999. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. II. Umferðarslysið þann 13. apríl 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst 100% frá 13. apríl til 27. september 1999. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 5% (fimm af hundraði). 3 Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 13. apríl 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 13. apríl 1999 til 27. september 1999. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. III. Umferðarslysið þann 27. september 1999: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 27. september 1999, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, telst 100% til 15. apríl 2000. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 27. september 1999, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er enginn. 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 27 september 1999, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er engin. 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 27. september 1999 til 15. apríl 2000. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. IV. Umferðarslysið þann 20. maí 2000: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, skv. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 telst vera 100% frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001. 2. Varanlegur miski af völdum umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 5% (fimm af hundraði). 3. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 20. maí 2000, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, er 10% (tíu af hundraði). 4. Tjónþoli telst ekki hafa verið rúmfastur eftir slysið en veikur í skilningi skaðabótalaga frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001. Eftir þann tíma telst ástand hans hafa verið orðið stöðugt og var þá ekki að vænta frekari bata. Af hálfu stefnda segir að félagið hafi álitið rétt að ljúka uppgjöri bóta vegna slysanna tveggja sem að félaginu snéru á grundvelli matsgerðarinnar. Þau trygginga-félög sem báru ábyrgð á slysunum 13. apríl 1999 og 27. september 1999, þ.e. IBEX Motor Policies at Lloyd’s og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi hins vegar ekki viljað gera upp tjón vegna þessara slysa á grundvelli matsgerðarinnar, a.m.k. ekki er vörðuðu tímabundið atvinnutjón. Hafi þá brostið forsendur fyrir samkomulaginu um að félögin jöfnuðu greiðslum fyrir tímabundið atvinnutjón stefnanda þegar örorkumat lægi fyrir og um leið grundvöllur fyrir þeim bótagreiðslum sem stefndi hafði greitt til stefnanda. Félagið hafi þá neyðst til að gera upp tjón stefnanda af völdum slysanna 8. janúar 1999 og 20. maí 2000 m.a. með þeim hætti að allar greiðslur, sem inntar höfðu verið af hendi, voru dregnar frá báðum tjónunum eins og efni stóðu til jafnvel þótt þær hefðu verið sérstaklega tilgreindar sem bætur vegna fyrra slyssins. Þann 14. október kveðst stefnda hafa greitt stefnanda „fullnaðarbætur“ vegna beggja slysanna. Bætur vegna slyssins 8. janúar 1999 hafi numið samtals 9.528.783 krónum auk vaxta og kostnaðar. Að teknu tilliti til tjónsdagsverðmætis innborgana hafi eftirstöðvar tjónsins þá numið 636.266 krónum, en nánar hafi bæturnar sundurliðast þannig: Tímabundið atvinnutjón 8.1.99-13.4.99 kr. 2.616.432 Laun frá vinnuv. 8.1.99-13.499 - kr. 1.441.849 Bætt af TM 15.4.99-3.6.99 - kr. 1.174.583 kr. 0 Þjáningabætur (940 x 96) kr. 90.240 Varanlegur miski (5.366.000 x 10% x 100%) kr. 536.600 Varanleg örorka (6.037.000 x 10 x 20% x 64%) kr. 7.727.360 Tjónsdagsverðmæti innborgana 21.2.00-15.5.00 - kr. 2.012.854 Tjónsdagsverðmæti innborgana 24.11.99-18.1.02 - kr. 6.154.153 Vextir 8.1.1999-9.10.2002 (187.193 x 7,71%) kr. 14.433 Innhþókn. ás 24,5% vsk. (stofn kr. 9.528.783) kr. 437.640 Samtals kr. 639.266 Vegna slyssins 20. maí 2000 hafi bætur numið samtals 7.988.250 krónum auk vaxta og kostnaðar. Þann 14. október 2002 hafi eftirstöðvar tjónsins numið 2.985.051 krónu að teknu tilliti til tjónsdagsverðmætis innborgunar, en nánar hafi bæturnar sundurliðast þannig: Tímab. atvtjón 20.5.00-31.8.00 kr. 5.443.073 Greiðslur frá lífeyrissjóði (1.086.273 x 60%)-kr. 651.764 Greiðslur frá sjúkrasjóði - kr. 723.708 Sjúkradagp og endurhæflífeyrir frá TR. - kr. 412.104 Bætt af TM 3.6.99-21.2.00 - kr. 3.655.497 kr. 0 Þjáningabætur (940 x 469) kr. 440.860 Varanlegur miski (3.759.452 x 4403/3282 = 5.043.500 x 5%) kr. 252.175 Varanleg örorka (5.798.500 x 6.277 x 10%) kr. 3.639.718 Tjónsdagsverðm. innborgunar á þjáningar og varanl.miska - kr. 693.035 Tjónsdagsverðm. innborgunar á varanlega örorku - kr. 1.174.600 Vextir 31.8.01 til 9.10.02 (2.465.118 x 5.00%) kr. 112.256 Innheimtuþóknun ás. 24,5% vsk. (stfn kr.7.988.250) kr. 396.677 Samtals kr. 2.985.051 Þann 15. október 2004 greiddi stefndi stefnanda frekari fjárhæð í bætur og skýrði greiðsluna í bréfi til lögmanns stefnanda en þar segir m.a.: „Það er eindregin skoðun félagsins að Hjálmar hafi fengið tjón sitt að fullu bætt með því uppgjöri sem fram fór af hálfu félagsins þann 14. október 2002 að öðru leyti en því að vera kann að ekki hafi verið heimild til að greiða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón af völdum slyssins með greiðslum fyrir sams konar tjón sem félagið greiddi vegna óvinnufærni Hjálmars fyrir slysið í maí 2000. Hefur Tryggingamiðstöðin hf. afráðið að inna nú af hendi greiðslu til Hjálmars sem samsvarar tímabundnu atvinnutjóni hans vegna slyssins 20.5.2000 og nemur bótafjárhæðin kr. 3.655.497 auk vaxta og kostnaðar. Um útreikning fjárhæðarinnar vísast m.a. til greinargerðar TM í fyrrgreindu dómsmáli (dskj. nr. 21, bls. 6), en að meðtöldum vöxtum og kostnaði nemur greiðslan sem nú er innt af hendi samtals kr. 6.096.152 sem nánar sundurliðast svo: Tímab. atvtjón 20.5.2000-31.8.2001 3.655.497 kr. Vextir 1.1.2001-15.9.2002 (3.655.497x7,81%) 285.494 kr. Dráttarv. 15.9.2002-15.10.2004 (3.940.991x40,51%) 1.596.495 kr. 1.881.989 kr. Málskostnaður ás. 24,5% vsk. 531.666 kr. Samtals 6.069.152 kr. Það athugast að 38,58% staðgreiðsla skatts, kr. 1.410.291, er dregin af bótafjárhæðinni þannig að greiðsla beint til Hjálmars nemur 2.245.206 auk vaxtanna og málskostnaðar og hefur upphæðin verið lögð inn á bankareikning þinn nr. 606-26-303. Það athugist að bótafjárhæðin sjálf að teknu tilliti til frádreginnar staðgreiðslu er á sérstakri skaðabótakvittun (kr. 2.245.206) og vextirnir og málskostnaður (samtals kr. 2.413.655) á annarri, sbr. meðfylgjandi skaðabótakvittanir. Hvað varðar upphafstíma vaxta þá er á það bent að mjög erfitt er að koma því við að finna nákvæmlega út hvenær bætur vegna hverrar einstakrar launagreiðslu gátu fyrst komið til greiðslu og þá m.a. með hliðsjón af lögbundnum frádráttarliðum skv. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Til einföldunar og hagræðis er því miðað við að heildartjónið vegna tímabundinnar óvinnufærni beri vexti af skaðbótum skv. 16. gr. skaðabótalaga frá u.þ.b. miðju tímabili sem óvinnufærnin varð, eða frá 1.1.2001. Þá hefur Tryggingamiðstöðin hf. ennfremur afráðið að greiða Hjámari eftirstöðvar bóta fyrir þjáningar, varanlegan miska og varanlega örorku vegna slyssins 8.1.1999 að því marki sem greiðslur fyrir tímabundið atvinnutjón voru nýttar til greiðslu á þessum bótaliðum við uppgjörið 14. október 2002. Um var að ræða greiðslur að tjónsdagsverðmæti kr. 2.012.854 sem auk vaxta frá slysdegi og eftirstöðva innheimtu-þóknunar nema samtals kr. 3.134.694 er nánar sundurliðast svo: Eftirst. bóta f. þján., varanl. miska og varanl. ör. 2.012.854 kr. Vextir 8.1.1999-15.9.2002 (2.012.854x7,57%) 152.373 kr. Dráttarv 15.9.2002-15.10.2004 (2.165.227x40,51%) 877.133 kr. 1.029.506 kr. Eftirst. innheimtuþóknunar ás. 24,5% vsk. 92.334 kr. Samtals 3.134.694 kr. Bætur þessar hafa nú í dag verið lagðar inn á fyrrgreindan bankareikning þinn, sbr. meðf. skaðabótakvittun. Með þeim bótagreiðslum sem hér að framan greinir er um að ræða fullnaðaruppgjör á bótum til Hjálmars vegna slysanna 8.1.1999 og 20.5.2000. Að því marki sem Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt bætur til Hjálmars vegna tímabundins atvinnutjóns, sem stafar af slysum þeim sem hann varð fyrir 13.4.1999 og 27.9.1999, öðlast félagið rétt Hjálmars á hendur þeim aðilum sem bótaskyldir eru vegna þeirra, svo sem tjónfulltrúa Lloyd’s á Íslandi og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga. Að síðust þá athugist að með framangreindri leiðréttingu á uppgjörinu vegna slyssins 8.1.1999 er fallið frá því að nýta greiðslur, sem upphaflega voru inntar af hendi til greiðslu á tímabundnu atvinnutjóni, til greiðslu á bótum fyrir þjáningar, varanlegan miska og varanlega örorku. Hinar upphaflegu greiðslur fyrir tímabundið atvinnutjón munu því eftirleiðis standa óhaggaðar sem slíkar. Í þessu felst að brostnar eru forsendur fyrir því að staðgreiðsla skatta, sem dregin var af greiðslunum hverju sinni, verði nú endurgreidd Hjámari.“ Stefnandi byggir á því að 20. maí 2000 hafi bifreiðinni PY-536 verið ekið harkalega aftan á bifreið er stefnandi ók. Bifreiðin PY-536 hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðar-tryggingu hjá stefnda. Samkvæmt mati tveggja bæklunarlækna hafi stefnandi hlotið tímabundið atvinnutjón vegna slyssins frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001 og 5% varanlega örorku skv. 5. gr. skaðabótalaga og 5% varanlegan miska skv. 4. gr. skaðbótalaga. Þá hafi stefnandi talist veikur í skilningi 3. gr. skaðbótalaga frá 20. maí til 31. ágúst 2001 eða í 469 daga, en stöðugleikapunkti hafi verið náð 31. ágúst 2001. Stefndu byggja á því að hafa bætt líkamstjón stefnanda vegna slyssins 20. maí 2000 að fullu. Varðandi kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku vísa stefndu til þess að fyrir slysið 20. maí 2000 hafði stefnandi ekki unnið í rúma 16 mánuði vegna afleiðinga fyrri slysa. Óvenjulegar aðstæður hafi því verið fyrir hendi þannig að árslaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku bar að meta sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Skerðing starfsorku vegna fyrri slysa, 8. janúar og 13. apríl 1999 (samtals 30%), leiði líkur að því að aflahæfi stefnanda í maí 2000 hafi verið mun minna en það var fyrir slysið 8. janúar 1999. Stefndu hafi þó miðað við hámarkslaun miðað við vísitölu í ágúst 2001 (4229/3282), þegar heilsufar var orðið stöðugt vegna slyssins 20. maí 2000, eða 5.798.500 kr. - Bent er á að í lok ágúst 2001 hafi stefnandi verið 56 ára og 108 daga gamall. Aldursstuðull við útreikning örorkubótanna sé því 6,277, skv. töflu í 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. skaðabótalaga. Að teknu tilliti til lögbundinna frádráttarliða og innborgana hafi stefndu innt af hendi fullar bætur fyrir varanlega örorku stefnanda af völdum slyssins. Varðandi kröfu stefnanda um bætur fyrir þjáningar og bætur fyrir varanlegan miska vísa stefndu til þess að hafa þegar greitt þær. Ágreiningur aðila í þessum þætti málsins snýr að kröfu stefnanda um frekari bætur fyrir tímabundið atvinnutjón en stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., hefur þegar greitt honum. Í kröfugerð stefnanda, vali 1, er ætlað launatap stefnanda miðað við óskert staðgengils-laun 2. vélstjóra allt tímabilið frá 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001, sbr. dskj. nr. 12 og 13. Þannig verði launin fyrir tímab. 20. maí 2000 til 31. desember 2000 að fjárhæð 5.100.124 kr. (skv. dskj. nr. 12: 1.537.877 x 15/38 + 924.994 + 638.317 + 1.104.981 + 997.129 + 827.653). Þá verði launin fyrir tímab. 1. janúar 2001 til 31. ágúst 2001 að fjárhæð 5.296.561 kr. (skv. dskj. nr. 13: 683.449 + 1.064.268 + 624.535 + 1.112.291 + 949.939 + 852.081). Heildarstaðgengilslaun á tímabilinu séu því 10.396.685 kr. Frá 10.396.685 kr. dregur stefnandi svo 651.769 kr. (60% af 1.086.273 kr., sjá dskj. nr. 17.) vegna greiðslna frá Lífeyrissjóði sjómanna og 231.608 kr. vegna endurhæfingarlífeyris og tekjutryggingar frá Tryggingastofnun ríkisins (dskj. nr. 16), eða samtals 883.377 kr. Þannig fæst tölulega val 1 í bótakröfu stefnanda. Kröfugerð stefnanda, val 2, er í aðalatriðum tölulega byggð upp á sama hátt og kröfugerð stefnanda, val 1, nema í vali 2 er ekki gert ráð fyrir fullum staðgengilslaunum á tímabilinu, heldur er gert ráð fyrir skerðingu í hlutföllunum 231/300 (77%) vegna frítúrakerfis um borð í Snorra Sturlusyni RE-219 (sbr. dskj. nr. 14). Á árinu 1998, sem var síðasta heila árið sem stefnandi vann, áður en hann varð óvinnufær af völdum slysanna, var hann lögskráður á Snorra Sturlusyni RE-219 í 231 dag af 300 lögskráningardögum á skipið það ár (sbr. dskj. nr. 22). Þannig má ætla viðmiðunarlaunin 8.005.451 kr. (10.396.690 x 231/300). Frá þeirri fjárhæð dregur stefnandi svo greiðslur úr lífeyrissjóði, sjúkrasjóði Vélstjórafélags Íslands og frá Tryggingastofnun ríkisins, samtals að fjárhæð 883.377 kr. og fær þannig tölulega val 2 í bótakröfu sinni. Bæði í vali 1 og vali 2 er gerð krafa um 4,5% ársvexti frá 20. maí 2000 til 1. febrúar 2002. Dráttarvaxta er krafist frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar virðist síðan eiga að koma 5.537.486 kr. (3.655.497 + 1.88.989) sem stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiddi til stefnandi 15 október 2004, hvort sem val 1 eða val 2 yrði tekið til greina. Stefndu byggja á því að með greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón að fjárhæð 3.655.497 kr. auk vaxta að fjárhæð 1.881.989 kr., sem greiddar voru 15. október 2004, hafi stefnandi fengið tímabundið atvinnutjón af völdum slyssins að fullu bætt. Stefnandi hafi verið með öllu óvinnufær síðustu 16 mánuðina fyrir slysið og ekki verið á leið til vinnu þegar það gerðist, 20. maí 2000, og hafi hann hvergi nærri sýnt fram á að raunverulegt atvinnutjón hans hafi numið hærri fjárhæð. Varðandi vaxtakröfu stefnanda vísa stefndu til þess að upphafstíma vaxtakröfunnar skorti lagagrundvöll. Ályktunarorð: Stefnandi leiðir tölulega heildarstaðgengilslaun fyrir tímabilið frá 1. janúar 2001 til 31. ágúst 2001 á heildarlaunum annars vélstjóra á Snorra Sturlusyni RE-231 á því tímabili, þ.e. 5.296.561 kr., sbr. dskj. nr. 13. Fær hann með því heildarfjárhæðina 10.396.685 kr. Eru þá tekin að fullu inn í útreikninginn laun vegna síðustu veiðiferðar, sem stóð frá 6. ágúst til 14. september 2001. Stefnandi miðar sjálfur við að heilsufar hans hafi orðið stöðugt 31. ágúst 2001 vegna áverka sem hann fékk við slysið 20. maí 2000. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., tók því einungis til greina hluta launa fyrir síðastgreindu veiðiferð í útreikning sinn í hlutföllunum 26/40, þ.e. launa frá 6. ágúst til 31. ágúst 2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, eins og ákvæðinu var breytt með 1. gr. laga nr. 37/1999, er gerir mismun upp á 298.228 kr. Þannig nema staðgengilslaun annars vélstjóra 10.098.457 kr. á tímabilinu 20. maí 2000 til 31. ágúst 2001, en ekki 10.396.685 kr. Auk þess að lækka útreiknað tjón skv. vali 1 hjá stefnanda með hlutföllunum 231/300 vegna frítúrakerfisins - eins og stefnandi gerir reyndar skv. vali 2 - þá lækkar stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., fjárhæðina til viðbótar einnig um 30% með hliðsjón af því að stefnandi hafði verið metinn samtals til 20% varanlegrar örorku vegna slysanna í janúar og apríl 1999 og fengið greiddar bætur vegna þeirrar örorku. Á þetta er fallist með stefndu. Þannig þykir rétt skv. hlutfallinu 10.098.457 x 231/330 að lækka fjárhæðina 10.098.685 kr. í 7.775.812 kr. og síðan skv. hlutfallinu 7.775.812 x 70% að lækka fjárhæðina 7.775.812 kr. í 5.443.069 kr. sem er sama fjárhæð og stefndi, Trygginga-miðstöðin hf., leggur til grundvallar við útreikning sinn á tímabundnu atvinnutjóni stefnanda. Stefnandi gerir ráð fyrir frádrætti vegna greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 231.609 kr. skv. vali 1. Samkvæmt dskj. nr. 16, sem er greiðsluyfirlit frá Tryggingastofnun ríkisins sem stefnandi lagði fram í málinu, nemur endurhæfingarlífeyrir og tekjutrygging stefnanda á því tímabili, sem þar um ræðir, samtals að fjárhæð 232.608 kr. Stefndu gera ráð fyrir frádrætti vegna réttar stefnanda til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins vegna slyssins, samtals að fjárhæð 412.104 kr. Annars vegar endurhæfingarlífeyrir og tekjutrygging stefnanda að fjárhæð 232.608 kr. og hins vegar sjúkradagpeningar, sbr. dskj. nr. 23, fyrir tímabilið 20. maí 2000 til 31. desember 2000, eða í 226 daga, en sjúkradagpeningar á þessu tímabili munu hafa numið 796 kr. á dag. Þannig hefði stefnandi átt að fá sjúkradagpeninga samtals að fjárhæð 179.896 kr. Með vísun til þess sem hér hefur verið rakið og röksemda stefndu að öðru leyti verður fallist á kröfu stefndu um sýknu. Rétt er að málskostnaður fyrir héraðsdómi falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf., Njáll Skarphéðinsson og Bryndís Vilhjálmsdóttir, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Hjálmars Baldurssonar, um umkrafðar skaðabætur fyrir tímabundið atvinnutjón vegna slyss er stefnandi varð fyrir 20. maí 2000. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 26/2015
Gjaldtaka Þjónustugjald Endurgreiðsla
I ehf. höfðaði mál á hendur Í og krafðist annars vegar skaðabóta og hins vegar endurgreiðslu oftekinna gjalda vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ítrekaðrar hækkunar á svonefndu tollafgreiðslugjaldi farþegaflugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Í málinu hélt I ehf. því fram að hækkun gjaldsins eftir tiltekið tímamark ætti sér ekki stoð í tollalögum nr. 88/2005 og að innheimta þess fæli því í sér ólögmæta gjaldtöku, en Í taldi gjaldið og ákvörðun um fjárhæð þess innan marka heimildar 1. mgr. 195. gr. sömu laga. Deildu aðilar einkum um hvernig skilgreina bæri orðin „tollafgreiðsla flugvélar“ og hvaða verkefni og kostnaðarliðir féllu þar undir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af efni 1. töluliðar 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. og 3. mgr. greinarinnar, og að gættri þeirri afmörkun sem væri að finna í lögskýringargögnum um gjaldtökuheimildina, bæri að leggja til grundvallar rúma merkingu við túlkun framangreindra orða. Í orðunum fælist því slík afgreiðsla á vélinni sjálfri, en einnig tollafgreiðsla, og tollskoðun, ef þyrfti, á áhöfn og farþegum auk meðferðar og úrvinnslu mála sem upp kæmu við þessi verkefni að því leyti sem þau væru unnin utan almenns tollafgreiðslutíma. Þá yrði einnig felld undir þessi orð sú vinna sem áætla mætti að greiningardeild þyrfti að inna af hendi við skipulagningu á mannaflaþörf og öðrum viðbúnaði við tollafgreiðsluna hverju sinni. Með hliðsjón af framangreindu var talið að forsendur gjaldskráa tollstjóra fyrir töku umrædds gjalds hefðu verið nægjanlega traustar og samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalds. Var Í því sýknað af kröfum I ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2015. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 187.646.284 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. desember 2006 til 29. maí 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að endurgreiða sér 163.913.884 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. desember 2008 til 29. maí 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að álitum. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I Í málinu krefst áfrýjandi í aðal- og þrautavarakröfu sinni skaðabóta úr hendi stefnda sem hann reisir á þeim grundvelli að stefndi hafi frá 1. júlí 2006 til 31. mars 2012 með saknæmum og ólögmætum hætti krafið hann um of háar greiðslur vegna tollagreiðslu farþegaflugvéla áfrýjanda utan almenns tollafgreiðslutíma. Varakröfu sína reisir áfrýjandi á sömu atvikum að því leyti að hann telur stefnda hafi krafið hann um of hátt gjald fyrir þessi verk en um lagastoð í þessu tilviki vísar hann til laga nr. 29/1995. Í varakröfu miðar áfrýjandi við tímabilið frá 31. maí 2008 til 31. mars 2012. Stefndi hafnar kröfum áfrýjanda. Hann telur tollafgreiðslugjaldið og ákvörðun á fjárhæð þess innan marka heimildar 1. mgr. 195. gr. tollalaga nr. 88/2005. II Í 1. mgr. 145. gr. eldri tollalaga nr. 55/1987 var mælt fyrir um að ráðherra skyldi setja reglur um almennan tollafgreiðslutíma en að tollyfirvöld gætu heimilað að afgreiðsla færi fram á öðrum tímum, ,,enda greiði viðkomandi þann kostnað sem af því leiðir.“ Í 2. mgr. greinarinnar sagði að ráðherra skyldi ákveða með reglugerð hvaða gjald bæri greiða fyrir störf tollstarfsmanna sem ekki teldust liður í almennu tolleftirliti. Reglugerð nr. 107/1997 um greiðslu kostnaðar vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma eða utan aðaltollhafna og vegna sérstakrar tollmeðferðar vöru var sett meðal annars með heimild í framangreindu lagaákvæði. Í 2. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um að ef tollafgreiðsla vegna aðkomu flugvélar færi fram utan almenns afgreiðslutíma skyldi sá er afgreiðsluna fengi greiða tollafgreiðslugjald sem ákveðið var 10.000 krónur. Þótt reglugerðinni væri breytt nokkrum sinnum á næstu árum var fjárhæð gjaldsins óbreytt þegar núgildandi tollalög nr. 88/2005 tóku gildi 1. janúar 2006. Í 190. gr. núgildandi laga segir að ráðherra setji reglur um almennan tollafgreiðslutíma. Tollstjóri geti heimilað að afgreiðsla fari fram á öðrum tímum ,,enda greiði viðkomandi þann kostnað sem af því leiðir.“ Í 1. mgr. 195. gr. laganna er að finna gjaldtökuheimildir vegna tilgreindrar þjónustu tollstjóra, sem upp eru taldar í fjórtán töluliðum. Í 1. tölulið segir að heimilt sé að innheimta tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu meðal annars flugvéla utan almenns afgreiðslutíma en gjaldið ,,skal standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma.“ Í 3. mgr. lagagreinarinnar, sem að efni til tekur til allra gjaldtökuheimilda hennar, segir að gjaldtaka tollstjóra skuli miðuð við ,,að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er.“ Í lögskýringargögnum segir um 195. gr. að með henni sé tollstjórum veitt heimild til að innheimta ýmis þjónustugjöld vegna þjónustu sem tollstjóri veiti, ,,en telst ekki vera hluti af almennu tolleftirliti tollstjóra.“ Reglugerð nr. 1100/2006 um vörslu og tollmeðferð vöru var sett á grundvelli heimildar í 190. gr. tollalaga. Með henni var reglugerð nr. 107/1997 felld úr gildi. Aðferð við ákvörðun á tollafgreiðslugjaldi breyttist í kjölfar gildistöku tollalaganna frá 2005 og brottfalls reglugerðarinnar frá 1997. Frá þeim tíma hefur gjaldið ekki verið ákveðið með reglugerð. Tollstjórinn í Reykjavík sendi 1. mars 2006 dreifibréf til allra tollstjóra landsins en í því voru leiðbeiningar um innheimtu launa- og aksturskostnaðar samkvæmt gjaldtökuheimildum 195. gr. tollalaga. Í upphafi bréfsins sagði að einstök tollstjóraembætti yrðu fyrir mismiklum kostnaði af því að veita þá þjónustu sem um ræddi og svigrúm til samræmingar gjaldtökunnar væri því takmarkað. Þá voru settar fram leiðbeiningar um hvernig ákvarða skyldi launa- og aksturskostnað. Sama embætti sendi annað bréf 23. sama mánaðar um gjald vegna tollafgreiðslu meðal annars flugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Vakin var athygli á að gjaldið fyrir tollafgreiðslu flugvéla samkvæmt 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 107/1997 hafi verið 10.000 krónur um árabil. Nú væri þetta ákvæði fallið úr gildi. Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli mun hafa ákveðið að gjaldið skyldi vera 18.900 krónur frá 1. júlí 2006 og var sú hækkun reist á hækkun launavísitölu frá febrúar 1997, er reglugerð nr. 107/1997 var gefin út, til fyrrnefnda dagsins. Gjaldið mun hafa verið hækkað með sömu rökum í 23.100 krónur í júlí 2007 og 23.900 krónur í febrúar 2008. Þessar tvær hækkanir voru ákveðnar af lögreglustjóranum á Suðurnesjum sem varð til við sameiningu lögregluembættanna í Keflavík og á Keflavíkurflugvelli, sbr. lög nr. 46/2006. Með lögum nr. 147/2008 um breyting á tollalögum var landið allt gert að einu tollumdæmi frá 1. janúar 2009. Í framhaldi af því var útbúin gjaldskrá vegna innheimtu þjónustugjalda meðal annars vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma. Gjaldskráin tók gildi 1. desember sama ár. Samkvæmt henni skyldi greiða 26.566 krónur í svonefnt almennt tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu flugvélar utan almenns tollafgreiðslutíma og 35.175 krónur í sérstakt tollafgreiðslugjald fyrir slíka afgreiðslu á stórhátíðardögum. Forsendur þessa gjalds voru þær að tímakaup var miðað við meðaltalslaunaflokk tollvarða sem í ágúst 2009 unnu við tollafgreiðslu skipa og flugvéla á átta stöðum á landinu meðal annars á Suðurnesjum. Þá var fjöldi tíma við afgreiðslu hverrar flugvélar ákveðinn miðað við þær forsendur að kalla þyrfti tvo menn til verksins og að útkallið væri þrjár til fjórar klukkustundir hjá hvorum. Var því samanlagður tími áætlaður þannig að tvo menn þyrfti í þrjár og hálfa klukkustund hverju sinni og tollafgreiðslugjaldið því miðað við að meðaltali samtals sjö klukkustunda vinnu. Óumdeilt er að á Keflavíkurflugvelli hafi verið sólarhringsvakt tollgæslunnar og þess vegna hafi ekki þurft að kalla út tollgæslumenn hverju sinni þegar flugvél lenti þar utan almenns tollafgreiðslutíma, þótt þess þyrfti á öðrum stöðum á landinu. Þá hefur lengi legið fyrir að langflestar flugvélar sem þurfa tollafgreiðslu lendi á Keflavíkurflugvelli. Stefndi kveður ákvörðun gjaldsins hafa verið miðaða við framangreindar forsendur þótt ljóst væri að þær ættu ekki beinlínis við um aðstæður á Keflavíkurflugvelli. Hann heldur því fram að þessar forsendur leiði til lægra tollafgreiðslugjalds fyrir áfrýjanda en ef miðað væri við aðstæður þar. Meðallaun tollgæslumanna þar séu hærri en á landinu í heild, auk þess sem viðbúnaður þar sé svo mikill að óhjákvæmilegt væri að auka tímafjöldann. Þessar forsendur séu því áfrýjanda hagstæðari en ella væri. III Áfrýjandi kveðst fallast á að sér beri að greiða fyrir tollafgreiðslu flugvéla á sínum vegum utan almenns tollafgreiðslutíma. Honum sé á hinn bóginn ekki ljóst hvernig núverandi gjald sé ákvarðað þótt hann eigi rétt á því að fá það upplýst og hvernig slíkt þjónustugjald sé reiknað. Hann uni því þó að greiða 10.000 krónur fyrir tollafgreiðslu hverrar flugvélar og sé kröfugerð hans við það miðuð að hann eigi rétt á að fá til baka það fé sem hann hafi greitt í tollafgreiðslugjald hverju sinni umfram framangreinda fjárhæð á þeim tímabilum sem aðal- og varakrafa hans miðast við. Hann mótmælir þeim forsendum fyrir ákvörðun gjaldsins sem stefndi hefur útlistað í málinu og telur að skýra beri orðin ,,tollafgreiðsla flugvélar“ svo að einungis sé heimilt að krefja hann um greiðslu launakostnaðar við tollafgreiðslu flugvélarinnar sjálfrar en ekki vegna ætlaðs launakostnaðar tollgæslumanna við önnur störf tengd tollafgreiðslunni og heldur ekki launakostnað starfsmanna greiningardeildar. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að tollafgreiðsla flugvélar verði ekki skýrð svo þröngt að gjaldtökuheimildin einskorðist við verkefni sem tollgæslan þurfi að sinna um borð í flugvél við komu hennar. Í orðunum ,,tollafgreiðsla flugvélar“ felist tollafgreiðsla vélarinnar sjálfrar og þess sem í henni sé við komu. Meðal þess sem falli undir tollafgreiðslu flugvélar sé því gerð áhættumats, sem unnið sé af greiningardeild þar sem tollgæslumenn séu starfandi, afgreiðsla farþega og áhafnar í tollhliðum, þar með talin tollskoðun, ef við á, og afgreiðsla varnings í þeim tilvikum sem um hann sé að ræða. Auk þess standi ýmis verkefni í órofa tengslum við tollafgreiðslu flugvélar, afgreiða þurfi til dæmis mál sem upp geti komið við tollafgreiðsluna og fylgja þeim eftir á staðnum. Fallist er á með stefnda að þegar efni 1. töluliðar 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. og 3. mgr. greinarinnar, er skýrt, að gættri þeirri afmörkun sem er að finna í lögskýringargögnum um að gjaldtökuheimildin taki ekki til starfa sem séu hluti af almennu tolleftirliti tollstjóra, beri að leggja til grundvallar rýmri merkingu framangreindra orða en áfrýjandi gerir. Í orðunum tollafgreiðsla flugvélar felst slík afgreiðsla á vélinni sjálfri, en einnig tollafgreiðsla, og tollskoðun, ef þarf, á áhöfn og farþegum auk meðferðar og úrvinnslu mála sem upp koma við þessi verkefni að því leyti sem þau eru unnin utan almenns tollafgreiðslutíma. Undir þessi orð verður einnig felld sú vinna sem áætla má að greiningardeild þurfi að inna af hendi við skipulagningu á mannaflaþörf og öðrum viðbúnaði við tollafgreiðsluna hverju sinni. Gjaldtökuheimildin í 1. tölulið 1. mgr. 195. gr. tekur til launakostnaðar við framangreind störf. Í ljósi þessarar lögskýringar verður sú forsenda, að miða beri við að það taki samtals sjö klukkustundir að tollafgreiða eina flugvél utan almenns tollafgreiðslutíma, talin hæfileg og ákvörðun tímakaups eftir þeirri aðferð sem að framan greinir verður ekki vefengd. Af þessu leiðir að forsendur gjaldskráa tollstjóra frá 1. desember 2009 fyrir töku umrædds gjalds voru nægjanlega traustar og samkvæmt því samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalds. Jafnframt verður samkvæmt framansögðu talið að hækkun tollafgreiðslugjaldsins 1. júlí 2006 og tvívegis eftir það, í öllum tilvikum til samræmis við hækkun launavísitölu frá febrúar 1997, hafi verið réttlætanleg og þar með ákvörðun gjaldsins til 1. desember 2009, en ekki verður séð að áfrýjandi hafi gert sérstakar athugasemdir við grundvöll gjaldsins á þeim tíma, sem var 10.000 krónur. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 28. október sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Icelandair ehf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu með stefnu áritaðri um birtingu 22. maí 2012. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 187.646.284 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 5.500.200 krónum frá 31. desember 2006 til 31. desember 2007, en af 18.004.100 krónum frá þeim degi til 31. desember 2008, en af 37.347.000 krónum frá þeim degi til 31. desember 2009, en af 52.317.300 krónum frá þeim degi til 31. desember 2010, en af 105.511.764 krónum frá þeim degi til 31. desember 2011, en af 172.481.446 krónum frá þeim degi til 31. mars 2012, en af 187.646.284 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 163.913.884 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, af 13.614.600 krónum frá 31. desember 2008 til 31. desember 2009, en af 28.584.900 krónum frá þeim degi til 31. desember 2009, en af 28.584.900 krónum frá þeim degi til 31. desember 2010, en af 81.779.364 krónum frá þeim degi til 31. desember 2011, en af 148.749.046 krónum frá þeim degi til 31. mars 2012, en af 163.913.884 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu og 2. mgr. 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að álitum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að stefnandi, sem er flugfélag býður upp á ferðir til og frá Íslandi með farþegaflugvélum. Farþegaflugvélar á vegum stefnanda fara um Keflavíkurflugvöll. Á Keflavíkurflugvelli fer fram tollafgreiðsla farþegaflugvélanna, bæði innan og utan almenns afgreiðslutíma. Samkvæmt gögnum málsins nam gjald vegna hverrar tollafgreiðslu á flugvélum, sem fluttu farþega eða varning í atvinnuskyni, utan almenns afgreiðslutíma, 10.000 krónum frá árinu 1997 og fram á mitt ár 2006. Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli ákvað þá að gjaldið skyldi vera 18.900 krónur vegna tollafgreiðslu flugvéla á flugvellinum frá og með 1. júlí 2006. Síðan hækkaði gjaldið samkvæmt ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum í 23.100 krónur í júlí 2007 og í 23.900 krónur í febrúar 2008. Eftir að landið hafði verið gert að einu tollumdæmi hinn 1. janúar 2009, er ný tollalög nr. 147/2008, tóku gildi, var almennur afgreiðslutími á Keflavíkurflugvelli styttur og hann samræmdur afgreiðslutíma annarra tollhafna frá september 2009. Síðar það ár setti tollstjóri gjaldskrá þar sem meðal annars var kveðið á um tollafgreiðslugjöld utan almenns tollafgreiðslutíma á landinu öllu. Nam almennt tollafgreiðslugjald fyrir farþegaflugvélar 26.566 krónum frá 1. desember 2009 og sérstakt tollafgreiðslugjald á stórhátíðardögum 35.175 krónum frá sama tíma. Með nýjum gjaldskrám, sem settar voru á árunum 2010 og 2011, voru þessi gjöld síðan hækkuð í 27.760 krónur og 36.756 krónur frá 1. janúar 2011 og 28.969 krónur og 38.356 krónur frá 1. október 2011. Frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012 hefur stefnandi greitt alls 311.516.284 krónur vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli, eða alls 187.646.284 krónur umfram það ef gjaldið hefði allan tímann verið 10.000 krónur. Með bréfi, dagsettu 7. apríl 2010, lagði stefnandi ásamt Flugleiðum-Frakt ehf. fram stjórnsýslukæru m.a. vegna hækkunar á gjaldskrá hinn 1. desember 2009. Í kærunni kemur fram að tollafgreiðslugjöld á farþegaflugvélar hafi hækkað úr 23.900 krónum í 26.566 krónur og næmi sú hækkun um 11%. Í kærunni var á því byggt að ekki væri lagastoð fyrir þessum miklu hækkunum og að í þeim fælist ólögmæt skattlagning. Einnig var byggt á því að ekki hafi verið lagður fram nægjanlegur rökstuðningur fyrir gjaldskrá tollstjóra vegna þessara breytinga. Þess var m.a. krafist að ákvörðun tollstjórans um að hækka þjónustugjöld í formi tollafgreiðslugjalda á farþegaflugvélar utan almenns afgreiðslutíma, dagsett 1. desember 2009, yrði felld úr gildi. Í tilefni af stjórnsýslukærunni óskaði fjármálaráðuneytið eftir því við tollstjórann að hann upplýsti um þá kostnaðarútreikninga sem lágu til grundvallar hækkun þjónustugjalda vegna tollafgreiðslu og tollaeftirlits flugfara utan almenns afgreiðslutíma. Í bréfi tollstjóra, dagsettu 16. september 2011, þar sem fyrrgreindu er svarað, kemur fram að þær breytingar sem gerðar hafi verið á gjaldtökunni hafi komið til vegna samræmingar á gjaldskrá tollstjóra á landsvísu, þar sem landinu hefði verið breytt í eitt tollumdæmi 1. janúar 2009. Gjaldtaka í hverju umdæmi hefði verið mismunandi en væri samræmd með þessu nýja fyrirkomulagi á gjaldtökunni. Í fylgiskjali með bréfinu er að finna forsendur fyrir útreikningi tollafgreiðslugjaldsins. Þar kemur fram að við útreikning á afgreiðslugjöldum fyrir farþegaflugvélar sé miðað við að það kosti tvo menn í svokölluðu útkalli að afgreiða hverja vél. Miðað sé við meðaltal af útkallstíma sem sé 3 tímar fyrir virka daga en 4 tímar fyrir aðra daga eða 7 tímar samtals. Þá kemur þar fram að gjaldskráin taki mið af launaflokki 13 hjá tollvörðum þannig að hver tími reiknist á 3.795 krónur og að hærri taxti sé á stórhátíðardögum eða 5.025 krónur á klukkustund. Með bréfi, dagsettu 1. nóvember 2011, úrskurðaði fjármálaráðuneytið í málinu. Í bréfinu er tekið fram að ráðuneytið geti ekki fallist á það með tollstjóra að stefnt skuli að því að samræma gjaldtöku á landsvísu þannig að kostnaði sem af þjónustunni leiði skuli jafnað út milli einstakra gjaldenda. Síðan segi orðrétt: „Þrátt fyrir það gerir ráðuneytið ekki athugasemdir við útreikning tollstjórans, enda hvíla þeir á meðaltalslaunakostnaði þeirra starfsmanna sem sinna þjónustu með útköllum.“ III Stefnandi byggir á því að ákvarðanir um hækkanir á gjaldi fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma umfram 10.000 krónur, þ.e. framangreindar ákvarðanir frá 2006 til og með 2011, hafi ekki verið grundvallaðar á lögmætum sjónarmiðum. Taka umrædds þjónustugjalds umfram 10.000 krónur frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012, sé því ólögmæt. Á stefnanda hafi verið lögð þjónustugjöld án þess að grundvöllur þeirrar gjaldtöku hafi verið rökstuddur í samræmi við þær kröfur sem lög geri. Af þessu leiði að öll gjaldtaka umfram 10.000 krónur, sem stefnandi fallist á að sé eðlileg greiðsla fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma, sé ólögmæt. Réttlátt sé og eðlilegt að stefndi, íslenska ríkið, bæti stefnanda tjón hans vegna þessa eða eftir atvikum endurgreiði honum það sem hafi verið ofgreitt, enda muni það stuðla að auknu réttaröryggi borgara landsins og hafi varnaðaráhrif. Í bréfi tollstjórans kemur fram að á Suðurnesjum séu menn á vakt allan sólarhringinn til þess að sinna þeirri þjónustu m.a. að tollafgreiða farþegaflugvélar utan almenns afgreiðslutíma. Þrátt fyrir þessa staðreynd sé hvergi greint frá því hver sé launakostnaðurinn á vinnustund a.m.k. frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012. Hins vegar sé tekið sérstaklega fram í umræddu bréfi að innheimt sé gjald fyrir þjónustuna eins og kallaðir væru út tveir tollverðir við afgreiðslu hverrar farþegaflugvélar, þótt það liggi fyrir að svo sé ekki gert, þar sem menn séu þar á vakt allan sólarhringinn. Fyrir liggi, samkvæmt bréfi tollstjóra, dagsettu 16. september 2011, að raunverulegur launakostnaður tollstjórans byggi á vaktavinnu en innheimtan byggi á kostnaðarliðum sem eigi sé enga stoð í raunverulegum tilkostnaði og öðrum lögmætum sjónarmiðum. Ekkert tillit sé tekið til þess að tollverðir afgreiði fjölda flugvéla á þessum tíma og að starfskraftar tollvarða í útkalli myndu nýtast til að afgreiða fleiri flugvélar. Það sé almenn vitneskja að það taki ekki þrjár og hálfa klukkustund að tollafgreiða eina farþegaflugvél. Hvað þá að slíkur tími sé lagður til grundvallar sem meðaltal. Það sé nær lagi að það taki í mesta lagi um eina til eina og hálfa klukkustund frá því að vél lendi þar til farþegar séu farnir úr flugstöð. Við breytingar á gjaldskránni hinn 1. desember 2009 hafi heldur ekki verið tekið tillit til þess að fjöldi rukkaðra fluga hafi margfaldast við þær breytingar að almennur tollafgreiðslutími á Keflavíkurflugvelli hafi verið takmarkaður við virka daga og að auki styttur um tvær klukkustundir á virkum dögum í tímabilið milli kl. 7 og 18 með reglugerð nr. 823/2009 um breytingu á reglugerð nr. 1100/2006. Umræddar breytingar hafi haft það í för með sér að afgreiðsludögum hafi fækkað úr 364 dögum í u.þ.b. 250 daga eða um tæpan þriðjung. Þá styttist almennur afgreiðslutími á virkum dögum úr 3.250 klukkustundum í 2.750 klukkustundir eða um 500 klukkustundir á ári. Svari þetta til 38,5 daga miðað við þann afgreiðslutíma sem hafi verið í gildi. Breytingin hafi því haft í för með sér tæplega 42% styttingu á almennum afgreiðslutíma frá því sem áður hafi verið. Þessar breytingar hafi óhjákvæmilega haft í för með sér hagræði við tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Gjöld fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla hefðu því átt að lækka. Aðal- og þrautavarakröfu sína byggir stefnandi á sakarreglunni og reglum um bótaábyrgð hins opinbera, en tollstjóri hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni með því að gera stefnanda að greiða gjald fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla umfram 10.000 krónur á tímabilinu frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012, þ.e. umfram það sem heimilt sé að innheimta samkvæmt lögum. Stefnandi bendir á að það sé viðurkennt í íslenskum rétti að ekki þurfi að sýna sértaklega fram á að skilyrðum saknæmis sé fullnægt, ef fyrir liggur að yfirvöld hafi brotið lög í starfsemi sinni. Engu að síður sé einnig byggt á því að skilyrði um saknæmi séu fyrir hendi. Útreikningar tollstjóra sem liggi fyrir í málinu sýni að ákvarðanir um töku gjalds vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma hafi ekki verið rökstuddar með fullnægjandi hætti og að þær séu ekki í samræmi við heimild til gjaldtökunnar sem felist í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Hafi stefndi, íslenska ríkið, þannig bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar og bótareglna um bótaskyldu hins opinbera. Hin saknæma og ólögmæta háttsemi hafi leitt til þess að stefnanda hafi verið gert að greiða umfram 10.000 krónur fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns tollafgreiðslutíma á tímabilinu frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012, samtals 187.646.284 krónur. Tjón stefnanda nemi a.m.k. þeirri fjárhæð. Varakröfu sínu um endurgreiðslu byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, einkum 1. og 2. gr. þeirra laga. Í nefndum lögum sé lögfest sú meginregla að gjaldandi sem ofgreitt hafi skatta eða gjöld, eigi rétt á endurgreiðslu óháð því hvort hann hafi greitt með fyrirvara eða ekki. Í 1. mgr. 1. gr. laganna segi að stjórnvöld, sem innheimti skatta eða gjöld, skuli endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. skuli vextir til gjaldanda vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveði og birti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, en vexti skuli reikna frá þeim tíma sem greiðslan hafi átt sér stað og þar til endurgreiðsla fari fram. Af 2. mgr. 2. gr. laganna leiði að dráttarvextir skuli greiða, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga, frá þeim tíma sem gjaldandi sannanlega hafi lagt fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra gjalda. Þau gögn sem liggi fyrir í málinu sýni að ákvarðanir um fjárhæð hins umþrætta gjalds umfram 10.00 krónur séu ekki heimilar lögum samkvæmt. Við ákvarðanir um gjaldtökuna hafi verið farið út fyrir heimild sem felist í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. og 3. mgr. sömu greinar. Hafi stefnandi því öðlast kröfu um endurgreiðslu á hendur stefnda, íslenska ríkinu. Sú krafa sé grundvölluð á lögum nr. 29/1995. Það sé meginregla í íslenskum rétti að opinber þjónusta skuli veitt landsmönnum að kostnaðarlausu nema lög mæli fyrir um annað. Þannig verði hvorki einstaklingar né fyrirtæki látin greiða einstaka kostnaðarliði í rekstri opinberra stofnanna án skýrrar lagaheimildar. Gjaldtökuheimildin í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. 3. mgr. sömu greinar, standi einungis til þess að þeim sem njóti þeirrar þjónustu sem felist í tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma sé gert að greiða vinnukostnað á klukkustund vegna umræddrar tollafgreiðslu. Þar sem skýrlega verði ráðið af bréfi tollstjórans, dagsettu 16. september 2011, að gjaldinu sé ætlað að standa straum af kostnaði við aðra þætti í starfsemi embættis tollstjórans, sé óhjákvæmilegt að líta svo á að gjaldtakan eigi sér ekki stoð í lögum. Þá séu tengsl á milli þeirrar skyldu að greiða gjald vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma og fjárhæðar þess gjalds annars vegar og hins vegar þeirrar þjónustu sem tollstjóri veiti hverjum gjaldanda. Af þeim sökum geti sú skipan og innheimta gjalda sem reist sé á ákvörðun tollstjóra um hækkanir á gjaldi fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla umfram 10.000 krónur ekki staðist án skattlagningarheimildar, þ.e. viðhlítandi lagaheimildar, sem fullnægi kröfum 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Ákvarðanir tollstjóra um hækkanir á gjaldi fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla umfram 10.000 krónur grundvallist ekki á þeim lögbundnu sjónarmiðum sem tilgreind séu í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Framangreind lagaheimild feli í sér að heimilt sé að innheimta gjald vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Um sé að ræða þjónustugjald en því sé einungis ætlað að standa undir launakostnaði vegna þeirrar tollafgreiðslu sem eigi sér stað utan almenns afgreiðslutíma. Sá kostnaðarliður sem falli undir gjaldtökuna sé því aðeins einn, þ.e. launakostnaður þeirra starfsmanna sem sinni tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma, eins og segi í ákvörðun fjármálaráðuneytisins, dagsettri 1. nóvember 2011: „Kostnaður við tollafgreiðslu farþegaflugvéla ... samanstefndur eingöngu af vinnukostnaði á klukkustund en engum öðrum efnislegum þáttum.“ Af bréfi tollstjóra, dagsettu 16. september 2011, megi hins vegar ráða að eftirfarandi sjónarmið liggi að baki hinni umdeildu gjaldtöku vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma, a.m.k. frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012, að sams konar þjónusta sem tollstjóri veiti skuli kosta það sama án tillits til þess á hvaða tollafgreiðslustað hún sé veitt. Með þessu sé stuðlað að jafnræði meðal þeirra sem greiði fyrir þjónustu tollstjóra og samræmi gjaldtöku fyrir þjónustu hans á landsvísu. Þannig sé ljóst að gjaldtökunni sé ætlað, að einhverju leyti, að standa undir þjónustu tollstjóra á landsvísu. Þá virðist sem kostnaður vegna bakvakta og útkalla tollvarða úti á landi skuli greiddur af þeim sem greiði fyrir þjónustu tollstjóra á Keflavíkurflugvelli, þótt þar séu menn á vöktum allan sólarhringinn alla daga ársins og þar sé aldrei um að ræða kostnað vegna bakvakta og útkalla, heldur kostnað vegna vaktavinnu. Þá virðist við gjaldtökuna vera miðað við tiltekinn launaflokk sem litið sé á að sé meðaltalslaunaflokkur þeirra starfsmanna sem sinni þjónustunni, án þess að það sé stutt neinum rökum eða útreikningum hvort umræddur launaflokkur endurspegli í raun meðaltal vinnukostnaðar á klukkustund þeirra starfsmanna sem sinni þjónustunni. Einnig virðist tekið tillit til aksturskostnaðar, þótt fyrir liggi að menn séu á vöktum á Keflavíkurflugvelli allan sólarhringinn alla daga ársins. Í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga sé skýrlega afmarkað að gjaldi vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma sé einungis ætlað að standa undir vinnukostnaði á klukkustund vegna umræddrar tollafgreiðslu. Almennt sé viðurkennt að aðeins sé heimilt að innheimta þjónustugjald fyrir kostnað sem sé í nánum og efnislegum tengslum við þá þjónustu sem sérstaklega sé tilgreind í viðhlítandi gjaldtökuheimild, en ekki sé heimilt að líta til annarra og óskyldra starfa starfsmanna stjórnvaldsins. Rökstuðningur og útreikningar tollstjórans í bréfinu, dagsettu 16. september 2011, sé ekki í samræmi við þennan áskilnað gjaldtökuheimildarinnar í tollalögum eða það sem almennt sé viðurkennt í sambandi við afmörkun kostnaðarliða við útreikning á fjárhæð þjónustugjalds. Af bréfinu megi hins vegar ráða að gjaldtaka vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma hafi verið og sé hugsuð sem tekjuöflun fyrir ríkissjóð til að standa undir almennum rekstrarkostnaði embættis tollstjórans. Mat á kostnaðarliðum við töku ákvarðana um fjárhæð gjaldsins sé því ekki byggt á lögmætum sjónarmiðum og sé jafnframt óforsvaranlegt. Þannig sé ekki á því byggt í rökstuðningi tollstjóra að greiðsla fyrir þessa þjónustu endurspegli raunkostnað vegna þjónustunnar heldur því, að henni sé fyrst og fremst ætlað að standa undir jafnræði og samræmingu gjaldtöku á landsvísu og kostnaðar vegna bakvakta, útkalla og aksturs tollvarða annars staðar en á Keflavíkurflugvelli. Þetta séu ómálefnaleg sjónarmið og ólögmæt. Óumdeilt sé að það gjald sem heimilt sé að innheimta samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga sé þjónustugjald. Eðli máls samkvæmt verði að gera þá lágmarkskröfu til stjórnvalda, líkt og embættis tollstjórans, að það fylgi almennum grundvallarreglum stjórnsýsluréttar við framkvæmd á lagaheimildum til töku slíkra gjalda. Í þessu felist að ákvörðun um fjárhæð gjaldsins verði að vera rökstudd og byggð á traustum útreikningi á þeim kostnaði sem hljótist af því að veita umrædda þjónustu, sem ekki hafi verið gert við framangreindar ákvarðanir um hækkun gjaldsins umfram 10.000 krónur. Gera verði þá kröfu til stjórnvalda að þau leggi fyrir fram fullnægjandi grundvöll að gjaldtöku fyrir þjónustu sem veitt sé, enda myndi önnur framkvæmd gera að engu réttaröryggi borgara þessa lands. Í þessu máli liggi fyrir að samkvæmt lögum megi einungis innheimta vinnukostnað á klukkustund. Engu að síður hafi embætti tollstjórans lagt fram útreikninga í bréfi, dagsettu 16. september 2011, sem taki mið af öðrum kostnaðarliðum, annarra og óskyldra starfa starfsmanna embættisins og almenns rekstrarkostnaðar. Markmið gjaldtökunnar virðist þannig að hluta til vera að láta gjaldendur, eins og stefnanda, taka þátt í rekstrarkostnaði embættisins annars staðar á landsbyggðinni. Gangi taka gjaldsins umfram 10.000 krónur þannig gegn jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Þá séu útreikningarnir óskýrir, ótraustir og ekki studdir gögnum. Í ljósi íþyngjandi eðlis lagaheimildarinnar í 1. tl. 1. mgr. 195. gr. tollalaga til töku þjónustugjalds verði að skýra umrætt ákvæði þröngt. Af þeirri ástæðu sé einungis hægt að túlka heimildina með þeim hætti að hún taki eingöngu til vinnukostnaðar á klukkustund þann tíma sem taki að tollafgreiða farþegaflugvélar utan almenns afgreiðslutíma. Það liggi hins vegar fyrir að ákvarðanir um fjárhæð gjaldsins séu órökstuddar og taki mið af öðrum kostnaðarliðum. Stefnandi byggir fjárhæð aðalkröfu á fjölda farþegaflugvéla á sínum vegum sem hafi verið tollafgreiddar utan almenns afgreiðslutíma á tímabilinu frá og með 1. júlí 2006 til og með 31. mars 2012. Sú fjárhæð sem stefnanda hafi verið gert að greiða í hvert skipti, umfram 10.000 krónur, þennan tíma nemi samtals greitt 187.646.284 krónur, sem sé tjón hans og það sem ofgreitt hafi verið í gjöld vegna þjónustu og tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Bótakrafa stefnanda hafi stofnast á þeim degi sem greiðsla umfram 10.000 krónur fyrir tollafgreiðslu hverrar farþegaflugvélar, hafi átt sér stað og beri vexti frá þeim degi til þingfestingardags máls þessa. Stefnandi leggur til grundvallar að miða skuli við vexti, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þar sem um skaðabótakröfu sé að ræða. Krefst stefnandi vaxta af þeirri heildarfjárhæð sem hann hafi ofgreitt á hverju ári, en alls sé um að ræða 11.915 afgreiðslur og því illmögulegt fyrir hann að reikna út vexti fyrir hverja einstaka afgreiðslu. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags, samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Fjárhæð varakröfu sinnar byggir stefnandi á lögum nr. 29/19995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Af 4. gr. þeirra laga leiði að stefnandi geri einungis kröfu vegna þeirra ofgreiðslna sem átt hafi sér stað eftir 31. maí 2008. Um sé að ræða alls 163.913.884 krónur. Krefst stefnandi vaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 1. gr. og 2. gr. laga nr. 29/1995. Af 1. mgr. 2. gr. fyrrgreindra laga leiði að miða skuli við vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og þeir skuli reiknast af því fé sem hafi verið oftekið frá þeim tíma sem greiðslan hafi átt sér stað og þar til endurgreiðsla fari fram. Stefnandi krefjist einungis vaxta af þeirri heildarfjárhæð sem hann hafi ofgreitt á hverju ári, en alls sé um að ræða 9.745 afgreiðslur og illmögulegt fyrir stefnanda að reikna út vexti fyrir hverja einstaka afgreiðslu. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Þrautavarakröfu sína um bætur að álitum byggir stefnandi á sömu rökum og aðalkröfu sína. Um lagarök vísar stefnandi til sakarreglunnar, meginreglna skaðabótaréttar um skaðabótaábyrgð hins opinbera og meginreglna stjórnsýsluréttar. Þá vísar stefnandi til tollalaga nr. 88/2005, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að gjaldtaka tollstjóra á tollafgreiðslugjaldi umfram 10.000 krónur frá stefnanda hafi haft lagastoð og lagaheimild hafi verið til gjaldtökunnar. Samkvæmt 1. mgr. 195. gr. tollalaga nr. 88/2005 sé heimilt að innheimta gjöld vegna þjónustu tollstjóra í þeim tilvikum sem upp séu talin í 1. mgr. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. sé heimilt að innheimta tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu skipa og flugvéla utan almenns afgreiðslutíma og skuli gjaldið standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma. Samkvæmt 3. mgr. 195. gr. skuli gjaldtaka tollstjóra miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé. Lagaheimild sé til að innheimta, sem þjónustugjald, tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma og skuli gjaldið standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu. Í þeirri lagaheimild felist að fjárhæð gjalda miðist við þann kostnað sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem veitt sé. Eins og ítarlega sé rakið í minnisblaði tollstjóra sé tollframkvæmd á Keflavíkurflugvelli, eins og annars staðar, að meginstefnu til fólgin í því að framfylgja lögum, stjórnvaldsreglum og alþjóðasamningum sem varði tollheimtu og tolleftirlit. Verkefnin varði flest, með einum eða öðrum hætti, millilandaferðir, milliríkjaverslun og flutning fólks og vöru til og frá landinu. Inntak tollafgreiðslu aðkomufars sé að ljúka þeim formsatriðum sem varði komu þeirra til landsins frá útlöndum sem og komu áhafnar og farþega og, eftir því sem við eigi, flutning á vöru og öðrum varningi til landsins. Enn fremur að haldið sé uppi tolleftirliti og framfylgt lögum og öðrum reglum sem varði komuna og flutninginn sem tollafgreiðslunni sé falið að annast. Í tollafgreiðslu farþegaflugvélar felist ýmis verkefni sem varði komu vélarinnar og þess sem hún flytur, en tollafgreiðslan sé ekki einskorðuð við verkefni sem tollgæslan kunni að sinna um borð við komu vélar. Gerð áhættumats fyrir komu geti verið liður í afgreiðslunni, sem og afgreiðsla farþega og áhafnar í tollhliðum, auk verkefna sem standi í nánum órofa tengslum við komuna. Gjaldtökuheimild 1. töluliðs 1. mgr. 195. gr. tollalaga feli í sér að tollstjóra sé heimilt að taka þjónustugjald til að standa straum af launakostnaði tollvarða vegna slíkra verkefna sem séu nauðsynlegur hluti af og í beinum tengslum við tollafgreiðslu komufars. Áhersla á greiningarstörf og áhættustjórnun tollgæslunnar hafi aukist til muna á umliðnum árum, bæði til að tolleftirlitið sé markvisst og skilvirkt og að greitt sé fyrir lögmætri umferð og afgreiðslum. Þannig verði meginþungi eftirlitsins einkum þar sem þess sé helst þörf og þeir sem séu í lögmætri starfsemi og teljist almennt líklegir til að fara eftir reglum verði síður fyrir óhagræði, sem eftirlit kunni að valda. Tollverðir sinni tolleftirliti í tollhliðum og umsýslu vegna tollskjala er varði komur flugvéla. Af atvikum ráðist hvaða verkefnum þurfi að sinna í tengslum við tollafgreiðslurnar. Meðal þess helsta megi nefna tollskoðun farangurs og leitir af sérstökum tilefnum, að framfylgja reglum um innflutningstakmarkanir og innflutningsbönn, afgreiðslu kærumála og vinnu við önnur rannsóknarmál sem upp kunni að koma, umsýslu vegna haldlagðs varnings og varnings á aukaskrá, farangur í óskilum, umsýslu vegna almennrar fraktar eða annarrar vöru, eftirfylgni vegna skráningar í tölvukerfi tollstjóra og umsýslu vegna ATA-skírteina. Ýmsir eftirlitsþættir kalli á samstarf við aðrar opinberar stofnanir, svo sem t.d. lögreglu, Lyfjastofnun og Matvælastofnun svo einhverjar séu nefndar. Á Keflavíkurflugvelli þurfi tollgæslan að geta afgreitt flugvélar á hvaða tíma sólarhrings sem er, alla daga ársins. Nauðsynlegt sé því að þar sé haldið úti sólarhringsvaktkerfi með stöðugri viðveru tollvarða sem sé bein afleiðing af því að unnt sé að tollafgreiða flugvélar hvenær sem er. Vaktkerfið sé mun kostnaðarsamara en dagvinnukerfi og það væru ekki vaktir hjá tollgæslu á Keflavíkurflugvelli ef ekki væri um að ræða þessi verkefni í sólarhringsþjónustu. Tolleftirlitsdeild og greiningardeild séu þær skipulagseiningar tollgæslunnar sem einkum annist vinnu sem beinlínis varði tollafgreiðslu farþegavéla. Um 30 tollverðir séu í tolleftirlitsdeild og um 10 í greiningardeild á starfsstöð tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli. Um 26 tollverðir í tolleftirlitsdeild starfi beinlínis við tollafgreiðslur farþegaflugvéla. Nær allir tollverðirnir á Keflavíkurflugvelli séu á vöktum, en yfirtollvörður og aðstoðartollvörður í bæði tolleftirlitsdeild og greiningardeild séu dagvinnumenn. Í tolleftirlitsdeildinni hafi jafnan verið sjö menn á dagvöktum frá kl 6 til 18 og fjórir á næturvöktum frá kl. 18 til kl. 6. Enn fremur hafi til viðbótar oft og tíðum verið einn tollvörður við sérstakt fíkniefnaeftirlit með leitarhund eða samtals átta menn. Kerfisbundin greiningarvinna vegna komu farþegaflugvéla sé fyrst og fremst verkefni greiningardeildar, en að jafnaði séu einn til fjórir starfsmenn þeirrar deildar við þá vinnu sérstaklega. Samtals hafi því að jafnaði verið sex til tólf tollverðir á vakt í eftirlitsdeild og greiningardeild. Vegna umfjöllunar stefnanda um að gjaldtaka umfram 10.000 krónur, samkvæmt ákvörðun sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á árinu 2006 og ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum árin 2007 og 2008, fái ekki staðist, áréttar stefndi að frá því fjárhæð þess gjalds hafi verið ákveðin í febrúar 1997 með reglugerð nr. 107/1997, hafi orðið verulegar breytingar á kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands umfram almennar launahækkanir frá þeim tíma. Veruleg breyting hafi verið gerð á launakerfi með kjarasamningi sem tekið hafi gildi 1. maí 2001, sem falið hafi í sér aukið vægi dagvinnulauna í launakjörum og hækkun dagvinnulauna. Tímakaup samkvæmt kjarasamningi reiknist af mánaðarlaunum starfsmanns og sé tímakaup í dagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum, tímakaup í yfirvinnu sé 1,0385% af mánaðarlaunum og tímakaup á stórhátíðardögum sé 1,375% af mánaðarlaunum. Samkvæmt kjarasamningi teljist yfirvinna sú vinna sem fram fari utan daglegs vinnutíma eða vaktar starfsmanns svo og vinna sem innt sé af hendi umfram vikulega vinnutímaskyldu þótt á dagvinnutímabili sé. Öll vinna sem unnin sé á sérstökum frídögum og stórhátíðardögum greiðist sem yfirvinna, sbr. gr. 2.3.2 nema vinnan falli undir ákvæði greinar 2.6.8. Sé starfsmaður kallaður til vinnu beri að greiða yfirvinnukaup fyrir útkallið og sé lágmarksgreiðsla ýmist þrjár eða fjórar klukkustundir, sbr. greinar 2.3.3.1 og 2.3.3.2. Vaktaálag samkvæmt kjarasamningi reiknist af dagvinnutímakaupi og reglum um greiðslur fyrir vaktaálag hafi verið breytt. Þannig hafi samkvæmt kjarasamningi frá 1. september 1997 greiðst 33% álag vegna vinnu frá kl. 17:00-24:00 á föstudögum, 45% frá kl. 00:00-08:00 mánudag til föstudags og 45% álag allan sólarhringinn vegna vinnu á laugardögum, sunnudögum og sérstökum frídögum, en 90% vaktaálag allan sólarhringinn á stórháðtíðardögum. Samkvæmt kjarasamningum frá 1. maí 2001 greiðist 33% vaktaálag frá kl. 17:00-24:00 mánudaga til fimmtudaga, 55% vaktaálag frá kl. 00:00-08:00 mánudag til föstudags, 55% frá kl. 17:00-24:00 á föstudögum og 55% vaktaálag allan sólarhringinn á laugardögum, sunnudögum og sérstökum frídögum og 90% allan sólarhringinn á stórhátíðardögum. Með kjarasamningi sem tekið hafi gildi 1. maí 2005 hafi jafnframt verið samið um upptöku nýs launakerfis hinn 1. maí 2006. Af hálfu starfsmannaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins hafi verið tekin saman þróun meðallauna tollvarða frá og með árinu 1997 til áramóta 2011 og hver hefði þurft að verða hækkun 10.000 króna gjaldsins til samræmis við hækkun meðaltalslauna. Af töflum megi sjá að á árinu 2006 hefði 10.000 króna gjaldið þurft að hækka í 22.620 krónur til að halda í við meðaltalslaunahækkun tollvarða frá árinu 1997, í 24.648 krónur á árinu 2007 og í 25.155 krónur á árinu 2008. Ákvarðanir sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, og síðar Lögreglustjórans á Suðurnesjum, um 18.900 krónur frá 1. júlí 2006, um 23.100 krónur frá júlí 2007 og um 23.900 frá febrúar 2008 séu því lægri en meðaltalslaunahækkun tollvarða hafi verið frá árinu 1997. Stefndi hafnar því að í gjaldtöku allt frá 1. júlí 2006 felist kostnaður við akstur, eins og stefnandi haldi fram. Skýrt komi fram í leiðbeiningum Tollstjórans í Reykjavík frá 23. mars 2006, að gjaldtaka vegna aksturs geti ekki átt við þegar um sé að ræða tollafgreiðslu í tollhöfn utan almenns afgreiðslutíma. Jafnframt komi skýrt fram í 4. mgr. 2. gr. gjaldskráa embættis tollstjóra að aksturskostnað beri eingöngu að greiða í þeim tilvikum þar sem það sé sérstaklega tekið fram í undirliðum 2. gr. og sé aksturskostnaður ekki tilgreindur í grein 2.1. Útreikningur tímagjalds vegna þess liðar, sbr. fylgiskjal með gjaldskrám, beri það jafnframt skýrlega með sér að eingöngu sé reiknað tímagjald miðað við launakostnað í tollhöfn. Ákvörðun embættis tollstjóra um fjárhæð tollafgreiðslugjalds við setningu gjaldskrár í september 2009 hafi byggt á því að það fari að meðaltali samtals sjö klukkustunda vinna tollvarða í að tollafgreiða farþegaflugvélar. Í skýringartexta með útreikningi sem fylgi gjaldskránni varðandi útreikning launaforsendna komi fram að þær forsendur geti annars vegar skýrst af kostnaði við jafnaðartíma tveggja tollvarða í útkalli eða vinnu sex til átta tollvarða í 1 klst. Tollverðir sem komi að tollafgreiðslu á farþegaflugvél á Keflavíkurflugvelli í greiningardeild og tolleftirlitsdeild séu sex til tólf. Við gerð tollskrárinnar 2009 hafi verið leitast við að meta meðaltalslaunakostnað við tollafgreiðslur á afgreiðslustöðum skipa og flugvéla. Miðað hafi verið við meðaltalslaunaflokk tollvarða utan Keflavíkurflugvallar, grunnlaun í 13. launaflokki. Það hafi verið mat þeirra sem undirbúið hafi gjaldskrána að viðbúnaður tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli væri það mikill og kostnaðarsamur, í samanburði við aðra tollafgreiðslustaði, að meðaltalslaunakostnaður myndi hækka þannig að það yrði óréttmætt gagnvart öðrum gjaldendum ef Keflavíkurflugvöllur væri tekinn með. Þetta hafi jafnframt verið talið hagfellt gagnvart greiðendum gjaldsins á Keflavíkurflugvelli. Þetta skýri hvers vegna tekið hafi verið mið af meðaltalslaunakostnaði við útkall tveggja tollvarða í yfirvinnu við útreikning á tímagjaldi vegna launakostnaðar við ákvörðun gjaldsins, enda störfin á viðkomandi stöðum einatt unnin utan dagvinnutíma. Sú staðreynd, að útköll séu ekki almennt notuð af þessu tilefni á Keflavíkurflugvelli, skipti ekki máli í þessu samhengi. Í því sambandi áréttar stefndi að á Keflavíkurflugvelli komi fleiri tollverðir að tollafgreiðslu farþegaflugvéla og í vaktakerfi séu það eingöngu dagvinnuskil á virkum dögum frá kl. 08:00-17:00 á mánudegi til föstudags, sem séu án greiðslu vaktaálags en utan þess tíma leggist vaktaálag á dagvinnu. Þannig leggist vaktaálag ávallt á dagvinnuskil utan almenns afgreiðslutíma. Þá geti komið til yfirvinnugreiðslna ef um er að ræða vinnu á sérstökum frídögum og stórhátíðardögum, vinnu umfram dagvinnuvakt, vegna útkalls eða aukavaktar. Tölulegar upplýsingar um sértekjur og launakostnað á Keflavíkurflugvelli sem teknar hafi verið saman vegna stefnu þessarar staðfesti að framangreint mat hafi verið rétt. Launakostnaðurinn á Keflavíkurflugvelli vegna vaktakerfisins sé það mikill að óréttmætt hafi verið að taka tillit til hans í gjaldskránni og sú ákvörðun hafi verið hagfelld gagnvart stefnanda og öðrum hlutaðeigandi flugrekendum sem greiði gjald á Keflavíkurflugvelli. Á engan hátt fái staðist að greiðendum gjalds á Keflavíkurflugvelli sé gert að niðurgreiða kostnað á öðrum afgreiðslustöðum. Kostnaður embættis tollstjóra vegna launa tollvarða utan almenns afgreiðslutíma á Keflavíkurflugvelli á árinu 2011 hafi verið hærri en sem nemi tollafgreiðslugjaldi vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns afgreiðslutíma og brúi aðrar sértekjur tollstjóra vegna starfsemi á Keflavíkurflugvelli ekki það bil svo sem ítarlega sé gerð grein fyrir í minnisblaði tollstjóra. Engum annmörkum á tollafgreiðslugjaldi vegna tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma sem stefnandi hafi innt af hendi sé til að dreifa sem stofnað gæti að lögum til réttar stefnanda til að fá endurgreiddan hluta greidds gjalds samkvæmt reglum skaðabótaréttar eða ákvæðum laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta eða gjalda. Skylda stefnanda til að greiða þjónustugjald vegna launakostnaðar tollvarða utan almenns afgreiðslutíma sé ótvíræð að lögum. Í kröfum stefnanda felist að krafist sé bóta vegna 11.915 tollafgreiðslna frá 1. júlí 2006 til 31. mars 2012 eða endurgreiðslu vegna 9.745 tollafgreiðslna frá 1. júní 2008 til 31. mars 2012. Af hálfu stefnanda hafi greiðsla gjaldsins farið fram án fyrirvara eða athugasemda um að í einstaka tilvikum væri krafist gjalds umfram kostnað við hina veittu þjónustu. Allar kröfur stefnanda séu því þegar af þeim ástæðum niður fallnar vegna aðgerðarleysis og tómlætis stefnanda. Ósannað sé að stefnanda hafi með ólögmætum hætti verið gert að greiða gjald umfram kostnað við þá þjónustu sem hann naut. Engra haldbærra gagna njóti við frá stefnanda sem gætu rennt stoðum undir kröfu hans í heild eða að hluta. Þá sé kröfugerð stefnanda að þessu leyti algerlega vanreifuð. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Ekki hafi verið sýnt fram á að tjón hafi orðið né að fyrir hendi sé orsakasamband milli ætlaðs tjóns og ætlaðra bótaskyldra atvika. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að um tjón í skilningi skaðabótaréttar geti verið að ræða og hafi ekki leitt líkur að því að gjaldtakan hafi haft áhrif á atvinnurekstur hans. Skaðabótakrafa stefnanda byggi á því tollafgreiðslugjaldi sem hann telji sig hafa ofgreitt á tímabilinu frá 1. júlí 2006 til 31. mars 2012. Skaðabótakrafa stefnanda sem hann hafi uppi annars vegar í aðalkröfu og hins vegar í þrautavarakröfu séu í eðli sínu endurgreiðslukröfur sem lúti reglum kröfuréttar. Leiði framangreindar ástæður einnig til þess að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Kröfu um stórkostlega lækkun stefnukrafna byggir stefndi á sömu málsástæðum og sýknukröfu sína. Stefndi mótmælir og öllum kröfum stefnanda um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. og dráttarvaxtakröfu samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og sbr. 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga 29/1995. Einnig mótmælir stefndi vöxtum fyrir 1. júní 2008, sem fyrndum. Krefst stefndi þess að vextir dæmist ekki fyrr en frá þingfestingu málsins og dráttarvextir ekki fyrr en frá dómsuppsögu. V Ágreiningur máls þessa stendur um lögmæti fjárhæðar þess gjalds, sem stefnanda var gert að greiða vegna tollafgreiðslu á flugvélum, sem fluttu farþega eða varning í atvinnuskyni, utan almenns afgreiðslutíma á tímabilinu 1. júlí 2006 til 31. mars 2012. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 195. gr. tollalaga nr. 88/2005 er heimilt að innheimta tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Skal gjaldið standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma. Í 3. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að gjaldtaka tollstjóra skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er. Þessi ákvæði hafa staðið óbreytt frá því að lögin tóku gildi 1. janúar 2006. Í máli þessu krefst stefnandi aðallega skaðabóta úr hendi stefnda á þeim grundvelli að honum hafi verið gert að greiða hærri gjöld fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma en heimilt hafi verið samkvæmt tollalögum. Til vara krefst stefnandi af sömu ástæðu endurgreiðslu samkvæmt lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda vegna tímabilsins frá 1. júní 2008 til 31. mars 2012. Að því frágengnu krefst hann skaðabóta að álitum vegna þeirra gjalda sem hann telur hafa verið oftekin samkvæmt framansögðu. Við útreikning fjárkröfu sinnar byggir stefnandi á því að þjónustugjöld umfram 10.000 krónur fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma séu umfram heimild. Eins og rakið var hér að framan nam umþrætt gjald vegna hverrar tollafgreiðslu 10.000 krónum frá árinu 1997 og fram á mitt ár 2006, er það var hækkað í 18.900 krónur. Ári síðar hækkaði gjaldið svo í 23.100 krónur og í 23.900 krónur í febrúar 2008. Samkvæmt gjaldskrá tollstjóra nam almennt tollafgreiðslugjald fyrir farþegaflugvélar 26.566 krónum frá 1. desember 2009 og sérstakt gjald á stórháðtíðardögum 35.175 krónum. Með gjaldskrám, sem settar voru á árinu 2010 og 2011, voru þessi gjöld hækkuð í 27.760 krónur og 36.756 krónur frá 1. janúar 2011 og 28.969 krónur og 38.356 krónur frá 1. október 2011. Óumdeilt er að umrætt gjald er þjónustugjald og er samkvæmt því ætlað að standa undir kostnaði við veitta þjónustu sem eingöngu tollverðir sinna. Fyrir liggur í málinu kostnaðarútreikningur á því hvernig þetta gjald var ákveðið. Samkvæmt þeim útreikningi hefur gjaldið verið þannig reiknað að miðað er við tiltekinn tímafjölda sem gert er ráð fyrir að fari í tollafgreiðslu og tímagjaldið miðað við grunnlaun tollvarða í launaflokki 13. Sá launaflokkur er meðaltalslaunaflokkur tollvarða, samkvæmt kjarasamningi. Þá liggur fyrir í málinu að er gjaldið var hækkað úr 10.000 krónum í 18.900 í júlí 2006 hafi það verið miðað við hækkun launavísitölu á þeim tíma. Einnig liggur fyrir að meðaltalslaun tollvarða frá árinu 1997 til áramóta 2011 hafa hækkað umtalsvert meira en launavísitalan og samkvæmt þróun meðaltalslauna tollvarða hafa 10.000 krónur hækkað í 28.720 krónur. Af gögnum málsins verður og ráðið að tollstjóri hefur ekki haft tekjur umfram kostnað af þjónustunni. Þegar framangreint er virt verður ekki annað ráðið en að umþrætt gjald hafi verið ákveðið og reiknað í samræmi við þjónustuna sem veitt er, samræmi sé á milli gjaldsins og kostnaðar við þjónustuna og gjaldið sé reist á fullnægjandi grundvelli. Þegar af þeirri ástæðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Icelandair ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 341/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. ágúst 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 29. september 2004 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt um kærða og verður úrskurðurinn því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 415/2004
Kærumál Aðför Gjaldþrotaskipti
KB hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem beiðni þess um gjaldþrotaskipti á búi Á hafði verið vísað frá. Í málinu var deilt um hvort lögmaður sem mætti við fjárnámsgerð fyrir hönd Á og lýsti yfir eignaleysi fyrir hans hönd gæti talist málsvari gerðarþola eða gæti tekið málstað hans í skilningi 62. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Með vísan til þess að heimildir til að ljúka gerð án árangurs gætu vart orðið þrengri í viðurvist lögmanns gerðarþola en án hennar sem og samanburðar við 2. mgr. 24. gr. laganna var 62. gr. skýrð svo að ljúka mætti aðför án árangurs, þegar lögmaður, sem kveðst fara með umboð fyrir gerðarþola, er mættur og lýsir yfir eignaleysi hans. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu KB hf. til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 5. október 2004, þar sem kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdómara að taka kröfu hans um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila til efnislegrar meðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í 62. gr. laga nr. 90/1989 um aðför er svo mælt, að fjárnámi skuli ekki lokið án árangurs, nema gerðarþoli hafi sjálfur verið staddur við gerðina eða málsvari hans, eða hann hvorki finnist né neinn, sem málstað hans geti tekið. Ráðast úrslit þessa máls af því, hvort lögmaðurinn sem mætti við gerðina 3. júní 2004 fyrir hönd gerðarþola og lýsti yfir eignaleysi fyrir hans hönd geti talist málsvari gerðarþola eða geti tekið málstað hans í skilningi ákvæðisins Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 tálmar það ekki aðför, þótt gerðaþoli sé ekki staddur við gerðina eða einhver sem málstað hans getur tekið, hafi gerðarþoli eða maður, sem löghæfur er til að taka við stefnubirtingu fyrir hans hönd, sannanlega fengið tilkynningu að hætti 21. gr. um aðförina. Lögmaður getur tekið við stefnubirtingu fyrir hönd umbjóðanda síns samkvæmt b. lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Telst lögmaðurinn án nokkurs vafa falla undir hugtakið umboðsmaður í upphafi 2. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 og getur því aðför farið fram í fjarveru gerðarþola en viðurvist lögmanns hans í því tilviki að árangur verði af gerðinni. Kemur ekki til þess, að maki eða aðrir heimilismenn gerðarþola verði kvaddir til að taka málstað gerðarþola samkvæmt 2. mgr. 24. gr. ef lögmaður hans er viðstaddur. Með hliðsjón af þessu síðast greinda ákvæði laganna verður að telja að fulltrúar gerðarþola við aðfarargerð, sem lýkur án árangurs, geti samkvæmt 62. gr. þeirra verið hvort heldur er lögmaður, sem kveðst mæta fyrir gerðarþola, eða þeir sem kveðja má til að taka málstað hans samkvæmt 2. mgr. 24. gr. Er þá meðal annars haft í huga, að heimildir til þess háttar málalykta geta vart orðið þrengri í viðurvist lögmanns gerðarþola en án hennar, þegar jafnvel er unnt að ljúka gerðinni, þegar enginn finnst sem getur tekið málstað gerðarþola. Með vísan til þessara sjónarmiða og samanburðar við 2. mgr. 24. gr. verður 62. gr. laganna skýrð svo að ljúka megi aðför án árangurs, þegar lögmaður, sem kveðst fara með umboð fyrir gerðarþola, er mættur og lýsir yfir eignaleysi hans svo sem hér var raunin. Vísast jafnframt um þessa skýringu ákvæðisins til dóma Hæstaréttar í dómasafni 1993 bls. 1508 og til samanburðar í dómasafni 2000 bls. 1437. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóminn að taka kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila til efnislegrar meðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir Héraðsdóm Vesturlands að taka kröfu sóknaraðila, Kaupþings Búnaðarbanka hf., um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila, Ásgeirs Jóns Ásgeirssonar til efnislegrar meðferðar.
Mál nr. 461/2007
Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Aðilar áttu í viðskiptum í nokkur ár um geymslu og sjóflutning á fiskafurðum Á ehf., síðar I ehf. Ágreiningur reis milli þeirra um skuld samkvæmt reikningi að fjárhæð 1.657.588 krónur. Skipafélagið A ehf. taldi reikninginn vera vegna leigu á fimm gámum sem félagið kvað stefnda hafa haft hjá sér á starfsstöð sinni. Stefndi mótmælti því enda hefði hann ekki tekið heila gáma á leigu hjá A ehf. heldur komið með afurðir sínar á starfsstöð A ehf. og geymt á brettum í gámum í eigu skipafélagsins. Hann hefði hins vegar aldrei tekið heila gáma á leigu heldur aðeins borið að greiða fyrir geymslu bretta. Í dómi Hæstaréttar var talið að umræddur reikningur og sérstakt yfirlit sem lagt var fram í héraði til útskýringar á reikningnum væri ekki í samræmi við kröfugerð A ehf. í málinu og þótti málatilbúnaður félagsins stangast á við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna þessarar vanreifunar var fallist á kröfu I ehf. um að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 21. júní 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. ágúst sama ár og var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 5. september 2007. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti en að því frágengnu lækkunar á kröfu stefnda og að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að héraðsdómur verði staðfestur á þann hátt að áfrýjanda verði gert að greiða stefnda 1.307.375 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 30. september 2005 til greiðsludags auk þess sem hann krefst staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um málskostnað. Að því frágegnu krefst stefndi staðfestingar héraðsdóms að frádreginni greiðslu áfrýjanda á 1.418.846 krónum 4. september 2007. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi mun hafa skipt um nafn og heitir nú Ice-W ehf. í stað Á.B. ehf. I Aðilar áttu í viðskiptum í nokkur ár um geymslu og sjóflutning á fiskafurðum áfrýjanda. Stefndi heldur því fram fyrir Hæstarétti að áfrýjandi hafi leigt af sér frystigáma og haft á starfstöð sinni í Grindavík. Áfrýjandi kveðst á hinn bóginn ekki hafa leigt af stefnda heila gáma, heldur komið með afurðir sínar á starfstöð stefnda í Kópavogi og geymt þær á brettum í gámum stefnda þar. Hann hafi aldrei tekið heila gáma á leigu hjá stefnda heldur greitt fyrir geymslu bretta en vera kunni að hann skuldi stefnda fjárhæð fyrir þá geymslu sem sé önnur og lægri en stefndi krefst. Í héraði krafðist stefndi þess upphaflega að áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér skuld samkvæmt níu reikningum, samtals 3.035.442 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Áfrýjandi viðurkenndi réttmæti hluta af þessari fjárkröfu er varðaði flutning á afurðum en andmælti eins og áður segir kröfu um greiðslu fyrir leigu á frystigámum. Hann krafðist frávísunar málsins í héraði á þeim grunni að krafa stefnda væri svo vanreifuð að vörn yrði áfátt og að ekki væri unnt að leggja dóm á málið. Þeirri kröfu hans var hrundið með úrskurði héraðsdóms 15. janúar 2007 og málið tekið til efnismeðferðar. Í þinghaldi 5. febrúar 2007 féll stefndi frá kröfu samkvæmt tveimur af þessum reikningum. Þá lækkaði hann fjárhæð reiknings frá 6. júní 2005 vegna leigu á frystigámum úr 1.657.588 í 1.230.504 krónur. Eftir það nam höfuðstóll kröfu hans 2.537.879 krónum, sem er sá höfuðstóll er áfrýjandi var í héraði dæmdur til að greiða stefnda. Málavöxtum og málsástæðum aðila er nánar lýst í héraðsdómi. II Stefndi reisir kröfu sína um frávísun málsins frá Hæstarétti á því að áfrýjun þess sé ósamrýmanleg greiðslu áfrýjanda 4. september 2007 á hluta skuldarinnar samkvæmt dómsorði héraðsdóms. Hinn 30. ágúst 2007, eftir að hafa tekið út fyrri áfrýjunarstefnu sína, en án þess að hafa þingfest málið fyrir Hæstarétti, sendi áfrýjandi stefnda bréf þar sem hann lýsti því að hann hygðist greiða þann hluta dæmdrar fjárhæðar er varðaði flutninga stefnda í þágu áfrýjanda. Hins vegar samþykkti hann ekki kröfu stefnda um leigu á frystigámum og myndi hann áfrýja á ný vegna hennar. Óskaði hann eftir að stefndi sendi sér „uppgjör á þeim hluta sem á að greiða“ ásamt staðfestingu á því að skrifað yrði upp á nýja áfrýjunarstefnu. Stefndi svaraði bréfi áfrýjanda sama dag með umbeðinni sundurliðun á þeim hluta skuldarinnar er áfrýjandi vildi greiða og lét þess getið að hann myndi árita nýja áfrýjunarstefnu um birtingu. Í sundurliðun stefnda var tekin með dæmdur málskostnaður í héraði og vextir af honum. Áfrýjandi sendi stefnda orðsendingu um hæl og kvaðst hafa gleymt að taka fram að hann vildi einnig leita endurskoðunar á málskostnaðinum. Í kjölfarið greiddi hann samkvæmt sundurliðun stefnda en án málskostnaðarins. Stefndi kveðst hafa ráðstafað greiðslunni inn á elsta ógreidda reikning í viðskiptum aðila en það er sá reikningur sem áfrýjandi vill ekki samþykkja. Samkvæmt þessu eru gögn málsins andstæð fullyrðingum stefnda um greiðslu áfrýjanda á ótilteknum hluta dómskuldar. Þau bera þvert á móti með sér að um hafi verið að ræða greiðslu á tilgreindum hluta skuldarinnar með fyrirvara um áfrýjun vegna þess sem eftir stóð. Var greiðslan því ekki til þess fallin að vekja þá trú hjá stefnda að áfrýjandi sætti sig við afgreiðslu héraðsdóms á úrlausn um dómkröfu hans og hygðist ekki áfrýja dóminum. Því verður ekki fallist á kröfu stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti. III Samkvæmt framanrituðu er hin umþrætta skuld reist á reikningi 6. júní 2005, upphaflega að fjárhæð 1.657.588 krónur. Eftir dóm héraðsdóms gaf skýrslu Eggert Hrafn Kjartansson sem af hálfu stefnda annaðist viðskipti við áfrýjanda um notkun vörubretta á starfstöð stefnda í Kópavogi. Lýsing hans á viðskiptunum var í samræmi við fullyrðingar áfrýjanda. Hann staðfesti jafnframt áritun sína á reikninga stefnda um geymslu á afurðum áfrýjanda, þess efnis að áfrýjandi skyldi greiða fyrir geymslu á brettum samkvæmt tilgreindri gjaldskrá. Þá eru í gögnum málsins gögn um bréfaskipti milli fyrirsvarmanns áfrýjanda og starfsmanns stefnda er tók við starfi Eggerts þar sem sá síðarnefndi lýsir yfir að stefndi sé að hreinsa upp önnur mál, eins og komist er að orði, en skorti upplýsingar um þessi viðskipti. Í stefnu til héraðsdóms lýsir stefndi málsatvikum og málsástæðum svo að skuld áfrýjanda sé „vegna þjónustu stefnanda til handa stefnda á tímabilinu júní 2005 til mars 2006 skv. framlögðum reikningum“, alls níu talsins. Í þinghaldi 5. febrúar 2007 lækkaði stefndi eins og áður segir framangreindan reikning 6. júní 2005 í 1.230.504 krónur. Reikningurinn ber ekki með sér þá skuld sem stefndi kveður nú að til staðar sé og fylgdu honum ekki gögn til skýringar. Ekki er getið um það tímabil sem leiga á að hafa staðið yfir. Þá stendur meðal annars undir dálki er nefnist „magn“ tölurnar 1,00 og 26,00, en undir dálki er nefnist „ein. verð“ tölurnar 1.630.288 og 1.050. Stefnda reyndist ekki unnt að útskýra þessar tölur sérstaklega í samhengi við dómkröfu. Á reikningnum er einnig að finna aðrar upplýsingar sem stefndi taldi sig skýra frekar með sérstöku yfirliti sem lagt var fram í héraði. Á því yfirliti á meðal annars að koma fram hvenær áfrýjandi hafi haft tilgreinda gáma á leigu, alls fimm talsins. Þær dagsetningar sem nefndar eru á yfirlitinu eru aðrar en greinir í stefnu í héraði og er það að auki óskýrt um það tímabil er stefndi miðar við. Samkvæmt framanrituðu er kröfugerð stefnda í ósamræmi við fyrirliggjandi gögn og málavexti eins og hann lýsir þeim. Er málatilbúnaður hans því í andstöðu við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna þessarar vanreifunar er fallist á aðalkröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi. Eftir atvikum máls og þessum úrslitum verður stefndi, með vísan til 2. mgr. 130. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Atlantsskip-Evrópa ehf., greiði áfrýjanda, Ice-W ehf., samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 26. febrúar sl. að lokinni aðalmeðferð, er höfðað af Atlantsskipum-Evrópu ehf., Vesturvör 29, Kópavogi, á hendur stefnda Á.B. ehf., Verbraut 3, Grindavík, með stefnu birtri 30. maí 2006. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.537.879 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.230.504 krónum frá 30. júlí 2005 til 30. september 2005, af 1.576.159 krónum frá þeim degi til 30. október 2005, af 2.138.104 krónum frá þeim degi til 30. desember 2005, af 2.141.652 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2006 og af 2.537.879 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að upphæð 334.906 krónum. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en til vara krafðist hann sýknu að hluta af kröfum stefnanda og verulegrar lækkunar krafna hans. Þá krefst stefndi þess að dráttarvextir verði ekki dæmdir fyrr en frá dómsuppsögu, komi til þess að fallist verði á hluta af kröfugerð stefnanda. Loks krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Málið var þingfest 28. júní 2006 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 4. janúar 2007. Krafðist stefnandi þess að frávísunarkröfu stefnda yrði hafnað. Með úrskurði uppkveðnum 15. janúar sl. var frávísunarkröfunni hafnað. Í dómi þessum eru því eingöngu til úrlausnar endanlegar dómkröfur stefnanda samkvæmt ofanrituðu og varakrafa stefnda sem og málskostnaðarkrafa hans. I. Málsatvikum lýsir stefnandi þannig að krafan byggist á 9 reikningum sem er nánar lýst með eftirfarandi hætti: Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1. 06.06.2005 30.07.2005 1.657.588 2. 16.06.2005 30.07.2005 42.003 3. 25.06.2005 30.07.2005 28.476 4. 16.08.2005 30.09.2005 10.547 5. 26.08.2005 30.09.2005 335.108 6. 27.09.2005 30.10.2005 221.977 7. 27.09.2005 30.10.2005 339.968 8. 09.11.2005 30.12.2005 3.548 9. 09.03.2006 30.04.2006 396.227 Stefnandi breytti kröfugerð sinni til lækkunar í þinghaldi 5. febrúar sl. Fjárhæð stefnukröfu samkvæmt reikningi dagsettum 6. júní 2005 var lækkuð í 1.230.504 krónur og fallið var frá kröfum samkvæmt reikningum dagsettum 16. og 25. júní 2005, sá fyrri að fjárhæð 42.003 krónur og sá seinni að fjárhæð 28.476 krónur. Stefnandi er þjónustufyrirtæki á sviði flutninga á milli landa, ásamt tengdri starfsemi. Stefnandi kveður ofangreinda reikningar vera vegna þjónustu stefnanda til handa stefnda á tímabilinu júní 2005 til mars 2006 skv. framlögðum reikningum. Á árinu 2005 hafi verið greiddar inn á skuldina eftirgreindar innborganir: 27.09. kr. 1.000, 27.09. kr. 15.000, 20.10. kr. 9.628 og 13.02.2006 kr. 309.078, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 54. gr. laga nr. 50/2000. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. II. Stefndi lýsir málsatvikum þannig að aðilar málsins hafi gert með sér munnlegan samning um að stefnandi tæki að sér allan sjófluting á vörum stenda, m.a. til Evrópu og Asíu. Hluti af þeim samningi og í raun forsenda hans af hálfu stefnda hafi verið að stefnandi gæti tekið við og geymt frystivöru hér á landi þar til hún væri seld eða send til útlanda. Stefnandi hafi hins vegar ekki yfir að ráða frystihúsi eða –rými líkt og samkeppnisaðilarnir hér á landi, Eimskip og Samskip, en stefndi hefði áður flutt vörur sínar með Samskipum. Stefnandi hafi því boðið stefnda til leigu rými undir vörupalla í frystigámum sem stefnandi ætti og nýtti til sömu nota. Forsenda stefnda fyrir slíkri lausn hafi verið að hann fengi góð verð fyrir frystigeymsluna og var svo umsamið við stefnannda að stefndi greiddi sama verð fyrir hvern pall eða bretti sem geymd yrðu í gámunum og stefndi byði viðskiptavinum sínum fyrir sömu þjónustu í frystigeymslu í Vlissingen í Hollandi. Það verð sé u.þ.b. þriðjungur af því verði sem Samskip bjóði hér á landi fyrir geymslu palla í frystigeymslu sinni. Hafi stefndi gengið að því boði og flutt eftir það vörur sínar með stefnanda. Ljóst hafi verið frá upphafi að stefndi sóttist eftir tvenns konar þjónustu „í einum pakka,“ í fyrsta lagi sjóflutningi og í öðru lagi frystigeymslu vöru á pöllum hér á landi. Séu ástæður geymslunnar þær að oft þurfi stefndi að bíða nokkurn tíma þar til nægjanlegt magn liggur fyrir og þar til unnið hafi verið upp í pantanir sem hagkvæmt sé að senda út í gámum á vegum stefnanda eða samkeppnisaðila hans. Um nánara fyrirkomulag frystigeymslunnar skyldi fara eins og venja sé hér á landi. Það þýði að stefndi afhendi vörur á pöllum sem geymdir séu í frosti. Þegar nægjanlegt magn hafi verið selt og/eða safnað í frysti til þess að senda út með gámum, sé varan tekin saman og send. Síðan sé gert upp fyrir geymslu samkvæmt fjölda palla sem geymdir eru í frosti sem fara úr sendingu í gám, margfaldað með dagafjölda þeirra í geymslu. Stefnandi hafi sent stefnda reikning vegna frystigámaleigu sumarið 2005 en stefndi hafi þegar gert athugasemd við stefnanda og hafi sagt að hann hefði ekki tekið á leigu frystigáma heldur hefði hann einungis leigt af stefnanda frystigeymslu fyrir palla pr. dag. Að öðru leyti hefði hann ekkert um það að segja hvar pallarnir væru geymdir, hvorki í hvaða gámi eða með hverju öðru sem stefnandi kysi að geyma í frosti með vörum stefnda, þ.e. stúfun frystigáma sem stefndi geymdi hjá stefnanda var honum óviðkomandi. Eggert, þáverandi starfsmaður stefnanda og viðsemjandi stefnda, hefði staðfest þetta samkomulag milli aðila sem áður er lýst sem og skilningi stefnda á því. Hins vegar hafi það gerst um haustið 2005 að stefnandi hefði sent stefnda yfirlit reikningsviðskipta þeirra, þ. á m. yfir ógreidda reikninga fram til 27. september 2005. Á yfirlitinu hefði verið endurtekinn sá misskilningur að stefndi ætti að greiða stefnanda 1.657.588 krónur vegna gámaleigu. Stefndi hefði enn á ný gert athugasemd við þennan lið yfirlitsins og hefði framangreindur Eggert ritað á yfirlitið að leiðrétta bæri þennan misskilning og að fella ætti þennan lið niður og senda nýjan reikning sem yrði vegna pallaleigu í frosti miðað við verð á slíkri leigu í Vlissingen í Hollandi. Í kjölfarið hefði stefndi greitt þá upphæð sem viðskiptayfirlitið bar með sér, að frádreginni kröfunni vegna gámaleigu, 2.521.593 krónur (4.179.181 – 1.657.588) auk nýs reiknings að fjárhæð 301.433 krónur eða alls 2.823.026 krónur. Hefði stefndi því talið sig skuldlausan við stefnanda. Þegar fyrrgreindur Eggert hætti að vinna fyrir stefnanda, hefði tekið við störfum hans Óskar Sv. Friðriksson sem hafi sent stefnda tölvupóst til að spyrjast fyrir um reikning vegna gámaleigu. Hefði stefndi svarað erindi hans á sama veg og áður og jafnframt tekið fram að leysa þyrfti öll mál aðila í eitt skipti fyrir öll og vísað til þess að stefndi hefði orðið fyrir töluverðu tjóni vegna afhendingar á vörum stefnda í Rússlandi án þess að framvísað hefði verið frumritum farmbréfa. Ekki hefðu fengist skýr svör hjá stefanda en stefndi hefði ítrekað ósk um skýr svör í mars 2006 auk þess sem hann hefði margoft reynt að leysa málið munnlega en án árangurs. Í greinargerð stefnda kemur fram að hann mótmæli hvorki réttmæti þeirra reikninga sem stefnt er fyrir og falla utan gámaleigu né þeirra reikninga sem stefndi hafi sannanlega greitt. Þeir reikningar sem falli utan gámaleigu nemi þó einungis 1.307.375 krónum. Hins vegar hafnar stefndi með öllu kröfum um gámaleigu enda sé stefnandi bundinn við munnlegt samkomulag aðila um pallaleigu. Hafi stefndi með ómótmæltum og sönnuðum innáborgunum sínum til stefnanda sem og áritunum fulltrúa stefnanda um rangindi eigin reikninga á hluta reikninga, sem stefnt sé fyrir, þegar viðurkennt að sýkna beri stefnda af greiðslu þeirra og að draga verði þessar fjárhæðir, þ.e. 1.657.588 krónur, 42.003 krónur og 28.476 krónur frá stefnukröfunni. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er mótmælt sem svo óvissri og umdeildri að dráttarvextir verði ekki lagðir á fyrr en frá dómsuppsögu. Stefndi vísar til skorts á innheimtubréfum og til ákvæða laga nr. 38/2001. Um lagarök að öðru leyti vísar stefndi til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar, þar á meðal til laga nr. 50/2000. Málskostnaðarkrafa stefnda er reist á ákvæðum 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísast til ákvæða laga nr. 50/1988. III. Ágreiningur er með aðilum um það hvort stefndi hafi tekið á leigu gáma hjá stefnanda til flutnings á frystivörum eins og stefnandi byggir mál sitt á eða hvort stefndi hafi einungis tekið á leigu palla til að setja í frystigáma á vegum stefnanda eins og stefndi heldur fram. Í skýrslu Björns Halldórssonar, framkvæmdarstjóra stefnda, fyrir dóminum kom fram að stefndi hefði tekið ákvörðun um að flytja allar framleiðsluvörur sínar með stefnanda. Sú vara, sem stefndi hafi flutt með stefnanda, sé úrgangsvara og því ekki eiginleg markaðsvara þótt það séu allt að einu kaupendur að henni. Útflutningurinn hefði ekki borið háan flutningskostnað en samkvæmt samkomulagi aðila hefði stefndi átt kost á að geyma vörur í Vlissingen í Hollandi á lægsta verði ef hann þyrfti á geymslu að halda. Um það hefði hins vegar ekki verið um að ræða hér, heldur hefði vara stefnda verið í gámunum á meðan verið var að fylla þá af vörum annarra og hefði stefndi ekki átt að greiða sérstaklega fyrir það. Hefði verið um það rætt milli aðila að stefndi greiddi pallettuleigu, þ.e. leigu á brettum sem eru geymd í gámunum en starfsmaður stefnanda að nafni Eggert hefði séð um samningsgerð aðila. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að áritanir á framlögðu reikningsyfirliti dagsettu 31. desember 2005 og á reikningi dagsettum 6. júní 2005 stafi frá fyrrgreindum Eggerti. Síðargreindur reikningur er í nafni Neptunus ehf. og er engin skýring fram komin á því með hvaða hætti sá reikningur tengist viðskiptum aðila máls þessa. Þá hefur framangreindur Eggert ekki komið fyrir dóminn til skýrslugjafar um áritanirnar eða önnur atriði sem að viðskiptum og hugsanlegum samningum aðila sneri. Þegar litið er til framlagðra reikninga og framanritaðs í heild verður að telja ósannað að samningar hafi komist á milli aðila með þeim hætti og að efni til eins og stefndi byggir kröfur sínar á. Óumdeilt er að aðilar málsins gerðu með sér munnlegan samning um að stefnandi tæki að sér allan sjóflutning á vörum stefnda, m.a. til Evrópu og Asíu eins og fram kemur í greinargerð stefnda. Þá hefur stefndi kannast við að hafa þegið þjónustu hjá stefnanda vegna geymslu á hráefni stefnda í gámum á vegum stefnanda og staðfesti Björn framkæmdastjóri stefnda það hér fyrir dóminum. Auk þess kom fram í skýrslu framkvæmdastjórans að uppgjör milli aðila væru enn ófrágengin. Ekkert er fram komið um að það verð fyrir gámaleigu, sem stefnandi gerir kröfu um, sé of hátt eða ósanngjarnt enda hefur því ekki verið borið við af hálfu stefnda. Stefndi hefur ekki mótmælt efni þeirra reikninga sem stefnt er fyrir og varða annað en gámaleigu, alls að fjárhæð 1.307.375 krónur. Þótt ljóst sé að stefnandi hefur undir rekstri málsins lækkað kröfur sínar verður ekki fallist á það með stefnda að endanlegar kröfur stefnanda séu svo óvissar og umdeildar að dráttarvextir verði ekki lagðir á tildæmda fjárhæð fyrr en við dómsuppsögu í málinu. Með hliðsjón af því sem að framan hefur verið rakið ber því að taka endanlegar kröfur stefnanda í málinu til greina eins og nánar segir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins og með vísan til ákvæða 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 286.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Á.B. ehf., greiði stefnanda, Atlantsskipum Evrópu ehf., 2.537.879 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.230.504 krónum frá 30. júlí 2005 til 30. september 2005, af 1.576.159 krónum frá þeim degi til 30. október 2005, af 2.138.104 krónum frá þeim degi til 30. desember 2005, af 2.141.652 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2006 og af 2.537.879 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 16.000 krónur þann 27. september 2005, 9.628 krónur þann 20. október sama ár og 309.078 krónur þann 13. febrúar 2006. Stefndi greiði stefnanda 286.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 509/1998
Umboðssala
Félagið V seldi vikur úr landi með atbeina umboðsmannsins J samkvæmt samningi þar um. V varð gjaldþrota en hópur manna sem stóð að V stofnaði félagið S og hóf það sömu starfsemi og seldi sömu kaupendum og V hafði gert. S var stefnt til greiðslu tveggja reikninga á þeim forsendum að S hefði yfirtekið skyldur V samkvæmt umboðssölusamningnum. Talið var ósannað að S hefði yfirtekið skuldbindingar V samkvæmt samningnum. Þar sem ekki tókst að sýna fram á að S bæri af öðrum ástæðum skylda til að greiða reikningana var félagið sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. desember 1998 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.114.436 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. nóvember 1996 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er greint frá málavöxtum. Fallist er á þá niðurstöðu hans að ósannað sé að stefndi hafi yfirtekið skyldur Vikuriðnaðar hf. samkvæmt samningi þess fyrirtækis og Jóhanns Scheither 12. janúar 1993 og samkomulagi 30. september 1994. Samkvæmt því verður dæmt um kröfur áfrýjanda í máli þessu eftir öðrum þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu og greint er frá í héraðsdómi. Að því er varðar reikning að fjárhæð 366.875 krónur, þóknun fyrir útvegun skipa á árinu 1995, hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að sérstakt samkomulag hafi verið gert milli sín og stefnda um slíka þóknun. Óumdeilt er að áfrýjandi fékk greiðslur frá hinum þýska kaupanda umræddra skipsfarma á árinu 1995 og dró hann frá þeim þóknun til sín, áður en hann gerði skil til stefnda. Ódagsettum reikningi vegna útvegunar skipanna framvísaði hann löngu síðar. Með hliðsjón af þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af þessari kröfu. Reikning að fjárhæð 803.186 krónur, sem eiga að vera umboðslaun vegna vikurfarma á árinu 1996, styður áfrýjandi við umboðssölusamninginn frá 12. janúar 1993, sem stefndi verður ekki talinn bundinn við samkvæmt framansögðu. Áfrýjandi lagði ekki fram vinnu vegna endanlegrar sölu þessara farma og gegn mótmælum stefnda hefur hann heldur ekki sannað að hann hafi komið umræddum viðskiptum á. Að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að sýkna stefnda af þessum kröfulið. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Arnarbakki ehf., greiði stefnda, Snæfellsvikri ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 1998. I. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 2. september sl., er höfðað af Arnarbakka ehf, kt. 580377-0179, Skeifunni 11A, Reykjavík, með stefnu birtri 9. september 1997 á hendur Snæfellsvikri ehf., kt. 540695-2299, Ennisbraut 55, Ólafsvík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.114.436 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 frá 2. nóvember 1996 og leggist áfallnir dráttarvextir við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. nóvember 1997, allt í samræmi við 12. gr. l. nr. 25/1987. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðu kostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði algerlega sýknaður af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að skaðlausu að mati réttarins. Krafizt er vaxta á tildæmdan málskostnað, sbr. III. kafla l. nr. 25/1987. II. Gangur málsins Rétt þykir að rekja gang málsins í aðalatriðum. Það var þingfest 25. september 1997 og fékk undirritaður dómari það til meðferðar 1. desember sama ár. Þar sem lögmaður stefnda vefengdi umboð lögmanns stefnanda var málinu frestað til gagnaöflunar og aftur til yfirheyrslu í því skyni að lögmaðurinn gæti sannað umboðið. Að því búnu var málinu frestað einu sinni til gagnaöflunar. Í næsta þinghaldi var málið flutt munnlega um framkomna frávísunarkröfu stefnda, sem var hafnað með úrskurði uppkveðnum 6. apríl 1998. Því næst var málinu frestað til aðalmeðferðar, sem ákveðin var 10. júní 1998. Þann dag féll niður þingsókn af hálfu stefnda án þess að forföll væru boðuð og krafðist lögmaður stefnanda dómtöku. Var málinu frestað svo lögmaðurinn gæti lagt fram sókn. Í því þinghaldi kom fram beiðni frá lögmanni stefnda um endurupptöku og var fallizt á kröfu hans. Aðalmeðferð hófst síðan þann 15. júní 1998 en var frestað vegna forfalla eins vitnis til 31. ágúst 1998. Þann dag féll niður þingsókn af hálfu stefnda, án þess að forföll væru boðuð. Lögmaður stefnanda skilaði sókn þann 2. september og var málið þá dómtekið og verður það dæmt á grundvelli framkominna gagna. III. Málavaxtalýsing stefnanda Stefnandi kveður skuldina vera samkvæmt tveimur framlögðum reikningum stefnanda, en reikningarnir séu gerðir vegna starfa Jóhanns Scheithers, sem á þessum tíma hafi verið einn eigenda Arnarbakka hf. og allir reikningar því gerðir í nafni þess félags. Þann 12. janúar 1993 hafi Jóhann Scheither gert umboðssölusamning við Vikuriðnað hf. um sölu á vikri. Fyrir hans tilstilli hafi náðst sölusamningar við þýzka fyrirtækið Gebr. Zieglowski GmbH. Meðan Vikuriðnaður starfaði, hafi það félag selt framleiðslu sína einungis til þessa þýzka fyrirtækis. Stjórnarformaður Vikuriðnaðar hf. hafi verið Jón Valdi Valdimarsson og meðal stjórnarmanna hafi verið Gunnar Geir Gunnarsson. Fyrst hafi framkvæmdastjóri félagsins verið Árni Þormóðsson, en þegar hann lét af störfum muni Sigurður Sigurjónsson hrl. hafa gegnt starfi framkvæmdastjóra, alltént með óformlegum hætti. Þann 8. maí 1996 hafi Vikuriðnaður hf. verið úrskurðaður gjaldþrota. Tæplega ári fyrir gjaldþrot Vikuriðnaðar hf., eða þann 14. júní 1995, hafi Sigurður Sigurjónsson hrl. sent gögn til hlutafélagaskrár um stofnun Snæfellsvikurs ehf. Stjórn hins nýja félags hafi skipað m.a. áðurnefndir Gunnar Geir og Jón Valdi, stjórnarmenn í Vikuriðnaði. Hið nýja félag hafi yfirtekið alla starfsemi gamla félagsins, þ.á.m. viðskiptasamböndin við Gebr. Zieglowski GmbH. Hafi félagið yfirtekið og hagnýtt sér þann umboðssölusamning, sem fyrr sé um getið. Jóhann Scheither hafi þannig haldið áfram störfum við umboðsmennskuna og hafi aldrei verið tilkynnt um neinar breytingar á samstarfsaðila eða samstarfi. Hafi það komið bæði honum og hinum erlenda viðskiptaaðila á óvart, þegar reikningar tóku að berast frá hinu nýja félagi stefnda þessa máls. Þann 8. júlí 1995 hafi stefndi óskað eftir því við stefnanda, að hann breytti nafni seljanda vikurfarms á flutningspappírum, en þá hafi farmur verið á leið út til Þýzkalands. Stefnandi hafi unnið samkvæmt samningnum árið 1995 án ágreinings við forráðamenn stefnda og með nákvæmlega sama hætti og áður, enda um það samkomulag milli Jóhanns Scheithers og stjórnarformanns stefnda. Samtals 32.252,25 tonn vikurs hafi verið flutt frá 8. júlí 1995 til 28. október s.á. að f.o.b. söluverði, kr. 38.617.826. Þann 15. febrúar 1996 hafi stefndi sagt upp samningnum við stefnanda. Með hliðsjón af yfirtöku stefnda á umboðssamningnum hafi stefnandi ítrekað reynt að innheimta reikninga þá, sem gefnir voru út á stefnda. Engin viðbrögð hafi heldur verið við innheimtubréfum Lögheimtunnar ehf. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefndi, Snæfellsvikur ehf., hafi yfirtekið samning þann, sem Jóhann Scheither, síðar fyrirsvarsmaður stefnanda, gerði við Vikuriðnað hf. um umboðssölu á vikri til Þýzkalands. Sé það í fyrsta lagi grundvallað á samkomulagi aðila um að svo skyldi vera, í öðru lagi á því, að stefnandi hélt áfram störfum fyrir stefnanda, án nokkurra athugasemda, og í þriðja lagi á því, að stefndi hafi sérstaklega bréfleiðis sagt upp samningi við stefnanda. Með hliðsjón af þeirri staðreynd, að stefndi hafi yfirtekið umboðssölusamninginn af Vikuriðnaði hf. sé kröfugerð fram sett með vísan til þess, að samningurinn framlengdist um tvö ár frá 1. desember 1995 að telja, þar sem honum var ekki sagt upp fyrir 1. september 1995. Stefnufjárhæðin samanstandi af tveimur reikningum útgefnum af stefnanda. Varðandi lægri reikninginn, þá beri hann með sér, að gerður hafi verið reikningur af hálfu stefnanda fyrir þóknun vegna afgreiðslu skipa á árinu 1994, samtals kr. 125.000 og hafi verið búið að greiða inn á skuldina kr. 100.000. Þær kr. 25.000, sem standi eftir vegna skipa á árinu 1994 séu stefnda Snæfellsvikri ehf. óviðkomandi og sé því ekki gerð krafa um greiðslu. Á því sé hins vegar vakin athygli, að þóknun að fjárhæð kr. 250.000 sé vegna skipaafgreiðslna á árinu 1995. Staðfesti framlögð gögn þessa leiðréttingu. Stefnufjárhæðin sé því kr. 250.000 auk vsk. og kr. 803.186 með vsk. eða samtals kr. 1.114.436. Varðandi kröfugerðina vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Sérstaklega er vísað til l. nr. 103/1992, sbr. 7. og 8. gr. Varðandi vexti vísar stefnandi til III. kafla l. nr. 25/1987. Varðandi málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. l. nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 36. gr. l. nr. 91/1991. Í sókn ítrekar stefnandi málsástæður sínar og mótmælir atriðum og fullyrðingum í greinargerð stefnda. Ekki þykir ástæða til að rekja efni hennar hér. Málavaxtalýsing stefnda Stefndi kveður fyrirtækið Snæfellsvikur ehf. hafa verið stofnað í júní 1995, en félagið stundi vikurvinnslu og útflutning á vikri. Hluthafar séu tveir, Gunnar Geir Gunnarsson og Jón Valdimarsson. Félagið hafi flutt út vikur á árunum 1995 og 1996 á eigin vegum, að mestu til eins aðila í Þýzkalandi. Jóhann Scheither muni hafa starfað með Vikuriðnaði hf., einkum Árna Þormóðssyni framkvæmdastjóra félagsins, að útflutningi á vikri samkvæmt samningi þeirra aðila, dags. 12. janúar 1993, sbr. dskj. nr. 3. Vikuriðnaður hf. hafi hætt starfsemi vegna sjóðþurrðar hjá félaginu í febrúar 1995 og hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta síðar á árinu 1995. Af hálfu stefnanda sé lagður fram samningur samkvæmt dskj. nr. 3 á milli Jóhanns Scheithers annars vegar og Vikuriðnaðar hf. hins vegar. Varði sá samningur í engu viðskipti aðila máls þessa. Krafa stefnanda sé samkvæmt tveimur reikningum, annars vegar ódags. reikningi nr. 00161 að fjárhæð kr. 1.052.186, að frádregnum kr. 249.000, og hins vegar ódags. reikningi með ólæsilegu númeri að fjárhæð kr. 466.875, að frádreginni innborgun kr. 100.000 þann 20.01.1995. Stefndi, Snæfellsvikur ehf., hafi aldrei fengið umrædda reikninga í hendur eða séð þá fyrr en í ljósriti í máli nr. E-6399/1996. Reikningarnir séu ódagsettir, rangir og alger tilbúningur. Rétt sé að fjalla um þá nánar. Reikningur nr. 00161 sé orðaður svo: "Umsamin þóknun vegna sölu á vikri til Gebr. Zieglowski frá Ólafsvík maí/júlí 1996 Engin viðskipti hafi átt sér stað milli Arnarbakka ehf. og Snæfellsvikurs ehf. á árinu 1996. Sé því umræddur reikningur rangur og hreinn tilbúningur. Rétt sé að benda á, að útskýringar á reikningi séu engar, hvorki varðandi þóknun né meinta sölusamninga. Neðanmáls á reikningi þessum sé svofelldur texti: "Þóknun v. útflutnings frá Vikri hf. kr. 249.000." Engin skýring eða útlistun sé á þessum frádráttarlið. Rétt sé að upplýsa, að Snæfellsvikur ehf. hafi gert samning við Vikur hf. um þóknun vegna útflutnings á vikri og sé sá samningur Arnarbakka ehf. óviðkomandi. Hugsanlegt sé að skilja það svo, að Arnarbakki ehf. hafi dregið sér þóknun Snæfellsvikurs ehf. frá Vikri hf. og sé umrædd reikningsfærsla tilefni til að kanna það sérstaklega hjá Vikri hf. Hinn reikningurinn, sem sé forsenda kröfugerðar stefnanda, sé orðaður svo: Reikningur þessi sé augljóslega falsaður, hann sé rangur efnislega, ódagsettur og fullyrða megi, að af hvorugum framlagðra reikninga hafi verið greiddur virðisaukaskattur, svo sem tilgreint sé á reikningunum. Fyrirtækið Snæfellsvikur ehf. hafi verið stofnað í júní 1995, svo sem kennitala félagsins beri með sér, og hafi alls engin viðskipti átt við Arnarbakka ehf. eða aðra á árinu 1994. Félagið hafi hafið formlega starfsemi í júní 1995. Ókunnugt sé um tilgreinda innborgun 20.02.1995, en ljósrit af kvittun liggi frammi í málinu sem dskj. nr. 24. Ljóst sé hins vegar, að Snæfellsvikur ehf. hafi alls ekki greitt hina meintu greiðslu, en hins vegar hugsanlega Vikuriðnaður, sbr. áritun á kvittun. Kvittunin sé sögð vegna innborgunar sölulauna, en framlagður reikningur á dskj. nr. 4 sé hins vegar vegna meintrar umsaminnar þóknunar vegna skipa 1994. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að engin viðskipti hafi verið milli aðila málsins á grundvelli framlagðra gagna. Snæfellsvikur ehf. hafi hvorki átt viðskipti við stefnanda á árinu 1994 né á árinu 1996. Þá sé ljóst, að dómsskjal nr. 3, sem sé umboðssamningur milli aðila, varði í engu aðila máls þessa. Sé því um að ræða aðildarskort, sem leiða eigi til sýknu samkvæmt 2. tl. 16. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé ljóst af dskj. nr. 27, að heimild til málshöfðunar og umboð Sveins Andra Sveinssonar hdl. frá Arnarbakka ehf. sé ekki til staðar. Kröfuútlistun sé óljós og reynt sé að hagræða efni reikninganna með nýrri túlkun í stefnu. Stefnandi hafi sönnunarfærslu um kröfur sínar á hendur stefnda. Af framlögðum gögnum sé ljóst, að kröfur stefnanda séu eigi á rökum reistar. Að gefnu tilefni sé rétt að upplýsa að Snæfellsvikur ehf. greiddi Arnarbakka ehf. þóknun fyrir umsýslu og aðstoð við sölu á vikri á árinu 1995. Séu engar kröfur gerðar þar að lútandi af hálfu Arnarbakka ehf. í máli þessu, enda engri skuld til að dreifa. Að gefnu tilefni beri nauðsyn til að upplýsa, að við athugun endurskoðanda á bókhaldi Snæfellsvikurs ehf. í nóvember 1996 hafi komið í ljós, að starfsmenn Arnarbakka ehf. höfðu dregið sér hluta af söluandvirði Snæfellsvikurs ehf. á vikri og muni skil eigi enn hafa farið fram. Muni starfsmenn Arnarbakka ehf. hafa látið hinn erlenda aðila greiða inn á reikning Arnarbakka ehf. og persónulega reikninga, en síðan skilað seint eða ekki andvirði útflutningsvöru. Snæfellsvikur ehf. hafi tilkynnt Arnarbakka ehf. munnlega og skriflega, sbr. dskj. nr. 8, að meðan skil á fjármunum hefðu eigi farið fram, yrðu engin frekari viðskipti milli aðila. Hafi borið nauðsyn til að tilkynna erlendum viðskiptavinum um þessa tilhögun og hafi svo verið gert. Engum viðskiptum hafi þannig verið til að dreifa milli aðila á árinu 1996 eða 1997. Stefndi telji, að framsett kröfugerð í nafni stefnanda sé ófyrirleitin tilraun til ólögmætrar fjáröflunar og geri þá kröfu, að til þess verði litið við dómsúrlausn í málinu. Af hálfu stefnda er vísað til reglna samninga- og kröfuréttar. Af hálfu stefnanda sé vísað í stefnu til l. nr. 103/1992 um umboðssöluviðskipti. Stefndi bendir á, að engum umboðssölusamningi sé til að dreifa, sbr. 13. gr. l. nr. 103/1992. Óhjákvæmilegt sé að benda á 1. mgr. 3. gr., 1. mgr.4. gr. og 1. mgr. 18. gr. sömu laga. Vaxtakröfu í stefnu er mótmælt sem ódómtækri en engin tilgreining er á til hvaða tíma krafist sé vaxta af stefnufjárhæð. Um málskostnað er vísað til 1. og 2. tl. 130. gr. og 131. gr. l. nr. 91/1991. Af hálfu stefnda sé talið óhjákvæmilegt að leiðrétta eftirfarandi rangfærslur í stefnu: 1. Jóhann Scheither sé sagður hafa verið einn eigenda Arnarbakka ehf. og einar eða aðrar gerðir hafi við það miðazt. Það sé rangt, að Jóhann hafi verið eða sé hluthafi í Arnarbakka ehf. 2. Sigurður Sigurjónsson hrl. sé sagður hafa gegnt starfi framkvæmdastjóra Vikuriðnaðar hf. Það sé alrangt. Hvorki sé það með formlegum né óformlegum hætti. 3. Sigurður Sigurjónsson hrl. sé sagður hafa sent gögn um stofnun Snæfellsvikurs ehf. til Hlutafélagaskrár. Það sé rangt, en rétt sé, að gögnin voru samin á skrifstofu lögmannsins fyrir hluthafa. 4. "Hið nýja félag (Snæfellsvikur ehf.) yfirtók alla starfsmenn gamla félagsins (Vikuriðnaðar hf.) þ.á m. viðskiptasamband við Gebr. Zieglowski GmbH. Yfirtók félagið og hagnýtti sér þann umboðssölusamning sem fyrr um getur." Þetta sé allt alrangt. Engin starfsemi hafi verið yfirtekin af Snæfellsvikri ehf., en erlendir aðilar, þ.á m. Zieglowski hafi sótzt eftir vikurkaupum af Snæfellsvikri ehf. 5. Snæfellsvikur ehf. hafi verið útflytjandi á vikri, en Arnarbakki ehf. hins vegar aldrei, svo sem fullyrt sé í stefnu. 6. "Þann 25. febrúar 1996 sagði stefndi upp samningum við stefnanda." Þetta sé rangt. Enginn samningur hafi verið á milli aðila, heldur samstarf, sem stefndi treysti sér ekki til að viðhalda, m.a. vegna óheimillar og ólögmætrar meðferðar starfsmanns eða starfsmanna stefnanda á fjármunum stefnda. IV. Forsendur og niðurstaða Rétt þykir að rekja gang málsins. Fyrir dóminum gáfu skýrslu Gunnar Geir Gunnarsson stjórnarformaður Snæfellsvikurs, Jóhann Scheither, Árni Þormóðsson, Sigurður Sigurjónsson hrl. og Albert Rútsson. Kröfu sína byggir stefnandi á samningi á dskj. nr. 3, dags. 12. janúar 1993, milli Jóhanns Scheithers, kt. 270640-2739, og fyrirtækisins Vikuriðnaðar hf, um umboðssölu þess fyrrnefnda fyrir þann síðarnefnda á vikri. Jóhann Scheither gerði síðan sölusamning við þýzka fyrirtækið Gebr. Zieglowski GmbH. um kaup á vikri. Í stefnu kemur fram, að Jóhann Scheither hafi á þessum tíma verið einn eigenda Arnarbakka hf., stefnanda máls þessa. Á öðrum stað í stefnu er Jóhann Scheither sagður hafa orðið fyrirsvarsmaður stefnanda síðar. Segir þar jafnframt, að allir reikningar vegna viðskiptanna hafi verið gerðir í nafni stefnanda. Gunnar Geir Gunnarsson, framkvæmdastjóri Snæfellsvikurs ehf., skýrði svo frá fyrir dómi, að Arnarbakki hefði fengið greitt frá Snæfellsvikri þóknun fyrir vinnuna, sem byggðist á útfluttu magni. Arnarbakki hafi gert reikninga á Snæfellsvikur vegna þóknunar á árinu 1995 vegna sölu á vikri á sama ári. Peningar frá Zieglowski hafi farið gegnum Arnarbakka, sem gerði Snæfellsvikri reikning vegna þóknunar. Hann gat ekki svarað því, hvort sú þóknun hafi verið í samræmi við samning Jóhanns Scheithers við Vikuriðnað hf., en hann hafi litið svo á, að Jóhann hafi verið að vinna fyrir Arnarbakka á þeim tíma, sem Vikuriðnaður var með samninginn við Jóhann. Eftir að fyrirtækið Snæfellsvikur var stofnað hafi Jóhann unnið fyrir það, m.a. séð um að útvega skip og séð um pappírsvinnu. Sú vinna hafi hins vegar ekki verið á grundvelli áðurnefnds samnings Jóhanns og Vikuriðnaðar, heldur á grundvelli munnlegs samkomulags, en um hafi verið að ræða sams konar viðskipti og fyrir Vikuriðnað. Sérstaklega aðspurður kvaðst Gunnar Geir alltaf hafa talið, að Arnarbakki væri með samninginn á dskj. nr. 3 og að Jóhann Scheither hefði verið í vinnu hjá Arnarbakka. Hann talaði fyrst um, að samningurinn við Snæfellsvikur hefði verið verktakasamningur, en dró þá fullyrðingu til baka og kvað einungis hafa verið greitt samkvæmt munnlegu samkomulagi. Jóhann Scheither skýrði svo frá m.a., að samningurinn við Vikuriðnað hefði verið gerður við sig persónulega að ósk forsvarsmanna Vikuriðnaðar, en hins vegar hefði hann unnið að samningnum sem starfsmaður Arnarbakka. Þegar Snæfellsvikur kom inn í málið hafi það gerzt þannig, að einhverju sinni, þegar hann var að senda farm út, þá var hann beðinn um að breyta nafni sendanda vikursins, þannig að hann væri á nafni Snæfellsvikurs en ekki Vikuriðnaðar. Annað hafi ekki breytzt og hafi viðskiptin að öðru leyti haldið óbreytt áfram. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki eiga umdeilda kröfu, heldur Arnarbakki. Hann staðfesti jafnframt að greiðslum hefði verið háttað á þann hátt sem Gunnar Geir Gunnarsson lýsti í framburði sínum, þ.e., að greiðslur hefðu borizt frá Þýzkalandi inn á reikning Arnarbakka, sem yfirfærði fjárhæðina til Snæfellsvikurs, að frádreginni þóknun Arnarbakka. Með hliðsjón af framangreindum framburði Gunnars Geirs Gunnarssonar og Jóhanns Scheithers þykir upplýst, að efndir samkvæmt samningi þeim, sem gerður var á sínum tíma milli Vikuriðnaðar og Jóhanns Scheithers fóru fram af hálfu Jóhanns Scheithers í nafni og á vegum fyrirtækisins Arnarbakka hf. Enda þótt reikningsviðskipti hafi farið fram í nafni stefnanda, meðan Jóhann var einn eigenda þess fyrirtækis, verður ekki dregin sú ályktun, að fyrirtækið hafi yfirtekið réttindi og skyldur Jóhanns samkvæmt samningum hans við samningsaðila sinn. Ósannað er, að sérstakur samningur hafi verið gerður milli Arnarbakka og Snæfellsvikurs, eftir að síðarnefnda fyrirtækið yfirtók starfsemi Vikuriðnaðar hf., en þegjandi samkomulag virðist hafa verið um að Arnarbakki ehf. starfaði áfram fyrir hið nýja fyrirtæki og fengi greitt fyrir þjónustu sína í samræmi við áðurnefndan samning Jóhanns Scheithers og Vikuriðnaðar. Því til stuðnings eru óumdeildar staðhæfingar þess efnis, að stefnandi hafi þjónustað stefnanda og fengið greitt fyrir á árinu 1995. Stefnandi telst því réttur aðili málsins og á kröfur á hendur stefnda vegna sannanlega veittrar þjónustu fyrir fyrirtækið. Reikningar þeir, sem krafið er greiðslu á, eru báðir ódagsettir. Verður nú fjallað um þá hvorn í sínu lagi: Reikningur að fjárhæð kr. 366.875: Í reikningi þessum kemur fram, að um sé að ræða umsamda þóknun vegna skipa á árinu 1994, 5x25.000, samtals kr. 125.000 og 10x25.000, samtals kr. 250.000, eða alls kr. 375.000 auk virðisaukaskatts kr. 91.875. Frá þessari fjárhæð dregst innborgun kr. 100.000, sem greidd var 20. febrúar 1995. Um þennan reikning segir í stefnu, að fyrri fjárhæðin og innborgunin sé vegna skipa á árinu 1994 og stefnda því óviðkomandi, en síðari fjárhæðin sé vegna skipa á árinu 1995, sem staðfest sé með framlögðum gögnum. Af hálfu stefnda er reikningi þessum mótmælt sem fölsuðum og efnislega röngum. Jóhann Scheither skýrði svo frá fyrir dómi, að þessi reikningur væri umsamin þóknun, sem ákveðin var strax á árinu 1994, þegar í ljós hafi komið að skipaumsýslan var meiri en menn höfðu gert sér grein fyrir. Þetta hafi verið samningur, sem gerður hafi verið við framkvæmdastjóra Vikuriðnaðar og stjórnarmann fyrir umsýslu á skipunum, en hans hafi aldrei verið getið í upprunalegum samningi. Framangreint samkomulag er að finna í ljósriti á dskj. nr. 6 og er það dagsett 30. september 1994. Samkomulags þessa er í engu getið í stefnu og ekki á því byggt þar. Krafa þessi á sér ekki stoð í samningi Vikuriðnaðar og Jóhann Scheithers frá 12. janúar 1993. Því er ekki haldið fram í stefnu, að stefnandi hafi yfirtekið aðild Jóhanns Scheithers að þessu samkomulagi, eða að Snæfellsvikur hafi yfirtekið skyldur Vikuriðnaðar samkvæmt því. Þegar af þessum sökum ber að sýkna stefnda vegna aðildarskorts af þessari kröfu, en stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á aðildarskorti. Það er athugavert við málatilbúnað stefnanda, hvað varðar þennan lið kröfunnar, að í stefnu er ekki gerð grein fyrir þeim skipaferðum, sem þarna er verið að krefja þóknunar fyrir. Þá er tilvísun til stuðningsgagna óljós í stefnu, þótt unnt sé að glöggva sig á þeim með yfirlegu. Dómskjal nr. 23 sýnir farmskírteini vegna 10 skipaferða til Zieglowski á árinu 1995, sem munu vera grundvöllur þessa hluta kröfugerðarinnar. Eru átta þeirra á vegum Snæfellsvikurs hf., en tvær þeirra á vegum Vikuriðnaðar hf. Ekkert liggur fyrir um það í málinu, að Snæfellsvikur hafi yfirtekið skuldbindingar Vikuriðnaðar hf. gagnvart stefnanda eða Jóhanni Scheither. Reikningur að fjárhæð kr. 803.186: Umfjöllun um þennan kröfulið er af skornum skammti í stefnu. Samkvæmt reikningnum er um að ræða sölu á 17.786,58 kg af vikri til Þýzkalands í maí/júlí 1996, samtals að andvirði DEM 382.411,47 eða ísl. kr. 16.902.586 á gengi 44,20. Þóknun sú sem stefnandi reiknar sér er 5% af andvirði vörunnar, eða kr. 845.129. Ofan á þá fjárhæð leggst virðisaukaskattur, kr. 207.057. Frá heildarreiknings­fjárhæðinni eru dregnar kr. 249.000, sem er þóknun frá Vikri hf. Er engin skýring á því í sóknargögnum, hvers vegna blandað er saman þóknun frá Vikri hf. og kröfu um þóknun á hendur Snæfellsvikri hf. á sama reikningi. Samkvæmt framburði Jóhanns Scheithers fyrir dómi, er krafan byggð á dskj. nr. 10, sem sýni, undir töluliðum 1-5, skipaferðir á vegum stefnda. Gunnar Geir Gunnarsson kannaðist við þessar skipaferðir fyrir dómi sem og farminn. Enn fremur kannaðist hann við að hafa verið staddur á fundi á Hótel Holti í nóvember 1995 ásamt þýzka aðilanum Ziegowski, Jóhanni Scheither og fleiri aðilum. Þar voru vikurmál rædd, léleg gæði o.fl. og jafnframt áframhaldandi sölumál. Jóhann Scheither staðfesti að hafa verið á þessum fundi, og í framhaldi af honum hafi verið farið vestur á Snæfellsnes og gengið þar frá kaupum á farmi, sem þar var. Kvað hann farminn síðan hafa verið sendan utan á árinu 1996. Gegn andmælum stefnda er ósannað, að umdeildur reikningur sé vegna sölu á farmi, sem stefnandi hafi komið á fyrir Snæfellsvikur hf., en fram kemur í gögnum málsins, að stefnandi sagði upp samstarfinu við stefnda þann 15. febrúar 1996. Ekki liggur fyrir, hver hlutur Vikurs hf. er í farminum. Engir samningar liggja fyrir eða gögn, sem sýna að stefnandi hafi komið að frágangi útflutningsskjala fyrir stefnda, sem var hluti af verkefnum þeim, sem umkrafin þóknun tók til, sbr. samning Jóhanns Scheithers og Vikuriðnaðar. Er því ekki hjá því komizt að sýkna stefnda jafnframt af þessum þætti dómkröfunnar. Þar sem útivist varð af hálfu stefnda undir rekstri málsins dæmist málskostnaður ekki. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Snæfellsvikur ehf. skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Arnarbakka ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 89/2017
Skuldamál Fyrning Tómlæti Yfirdráttarheimild Sjálfskuldarábyrgð
Bankinn L hf. höfðaði mál á hendur S ehf., S og M til heimtu skuldar sem til var komin vegna yfirdráttar á reikningi S ehf. Höfðu S og M tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldarinnar, en ábyrgð M var takmörkuð við hluta hennar. Byggði S ehf. meðal annars á því að L hf. hafi verið óheimilt að krefjast vaxta og dráttarvaxta þar sem ekki hefði verið gerður skriflegur samningur um yfirdráttarheimildina og þá væri hluti dráttarvaxta vegna skuldarinnar fyrndir. Af hálfu S var því meðal annars haldið fram að sjálfskuldarábyrgð hans væri niður fallin vegna fyrningar. Ekki var tekið til varna af hálfu M. Héraðsdómur féllst ekki á röksemdir S ehf. og S og tók kröfu L hf. til greina. Að héraðsdómi gengnum stóð M skil á greiðslu til L hf. samkvæmt dómnum hvað hana varðaði og stóðu einungis S ehf. og S að áfrýjun málsins til Hæstaréttar. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans, en að gættri innborgun M.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og GretaBaldursdóttir og Ingimundur Einarsson héraðsdómari.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2017. Áfrýjandi S.Á.Firma ehf. krefst þess að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaðurfelldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi Sigurður Freyr krefstaðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti,en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, að teknu tilliti til innborgunar11. janúar 2017 að fjárhæð 6.813.288 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjendur dæmdir óskipt tilgreiðslu kröfu stefnda að fjárhæð 8.667.092 krónur auk dráttarvaxta ogmálskostnaðar. Þar af var Marinella R. Haraldsdóttir dæmd til að greiða stefnda5.200.000 krónur óskipt með áfrýjendum auk dráttarvaxta og málskostnaðar ágrundvelli yfirlýsingar hennar um sjálfskuldarábyrgð. Fyrir Hæstarétt hafaverið lögð gögn um að sú fyrstnefnda hafi greitt 6.813.288 krónur inn á kröfustefnda 11. janúar 2017. Að því gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur meðvísan til forsendna hans á þann hátt sem í dómsorði greinir.Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Áfrýjendur,S.Á. Firma ehf. og Sigurður Freyr Árnason, greiði óskipt stefnda, Landsbankanumhf., 8.667.092 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. maí 2015 til greiðsludags, allt aðfrádregnum 6.813.288 krónum sem greiddar voru inn á kröfuna 11. janúar 2017.Málskostnaðarákvæðihins áfrýjaða dóms skal vera óraskað.Áfrýjendurgreiði óskipt stefnda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15.nóvember 2016.I. Mál þetta, semtekið var til dóms 18. október sl., er höfðað með birtingu stefnu 30. júní og9. júlí 2015. Stefnandi erLandsbankinn hf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík. Stefndu eru S. Á.Firma ehf., kt. [...], Cuxhavengötu 1, Hafnarfirði, Sigurður Freyr Árnason, kt.[...], Sæbólsbraut 41, Kópavogi, og Marinella R. Haraldsdóttir, kt. [...],Hlíðarási 28, Hafnarfirði. Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndu S. Á. Firma ehf. og Sigurður Freyr Árnason verðidæmdir in solidum til að greiða stefnanda 8.667.092 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. maí 2015 til greiðsludags, þaraf 5.200.000 krónur in soldidum með stefndu Marinellu R. Haraldsdóttur meðdráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 21. maí 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að teknu tillititil virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndaS. Á. Firma ehf. eru þær aðallega að stefnukröfur verði lækkaðar verulega aðmati réttarins og að hvor aðila um sig verði látinn bera sinn kostnað afmálinu. Dómkröfur stefndaSigurðar Freys Árnasonar eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllumkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnaðað skaðlausu að mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurverði lækkaðar verulega að mati réttarins og að hvor aðili um sig verði látinnbera sinn kostnað af málinu. Þingsókn af hálfustefndu Marinellu R. Haraldsdóttur féll niður á reglulegu dómþingi 2. mars 2016án þess að greinargerð hefði verið lögð fram af hennar hálfu.II. Málsatvik eru þauað hinn 26. janúar 2005 stofnaði stefndi S. Á. Firma ehf., þá Tása ehf.,reikning nr. 26317 við útibú Landsbanka Íslands hf. Yfirdráttarheimild áreikningnum rann út án þess að uppsöfnuð skuld á reikningnum væri greidd og íkjölfarið var reikningnum lokað eða 9. mars 2015. Uppsöfnuð skuld á reikningnumnam þá 8.667.092 krónum eða stefnufjárhæð málsins. Með undirritunsjálfskuldarábyrgðar nr. 0130-63-26317 hinn 17. október 2005 tókust stefnduSigurður Freyr Árnason og Marinella R. Haraldsdóttir á hendursjálfskuldarábyrgð in solidum á skuld þessari gagnvart stefnanda fyrir allt að5.200.000 krónum, auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Aukfyrrgreindrar ábyrgðar tókst stefndi Sigurður Freyr Árnason með undirritunsjálfskuldarábyrgðar nr. 0130-63-303269 hinn 14. maí 2013 á hendursjálfskuldarábyrgð á skuld þessari gagnvart stefnanda fyrir allt að 3.500.000krónum, auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Samkvæmt gögnummálsins voru stefndu send innheimtubréf 21. apríl 2015.Hvað aðild stefnanda Landsbankans hf. varðar segir í stefnu aðFjármálaeftirlitið hafi tekið þá ákvörðun 9. október 2008 með heimild í 100.gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. nr.125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl., að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands, kt.540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280, nú Landsbankanshf.Stefndu S. Á. Firmaehf. og Sigurður Freyr Árnason kveða ekki um það deilt að hið stefnda félaghafi stofnað til fjárhagslegra skuldbindinga við útibú Landsbanka Íslands hf.hinn 26. janúar 2005 með yfirdráttarheimild á tékkareikningi þeim sem mál þettalúti að. Um það sé hins vegar deilt hvort hinu stefnda félagi hafi borið aðgreiða yfirdráttarvexti, dráttarvexti eða annars konar vexti af skuldinni oghver vaxtakjörin hafi verið.III. Stefnandi kveðurskuldina ekki hafa fengist greidda þrátt fyrr innheimtutilraunir og því hafiverið nauðsynlegt að höfða mál til innheimtu hennar. Við munnleganmálflutning mótmælti stefnandi málsástæðum stefndu. Benti stefnandi á aðstefndi S.Á. Firma ehf. hafi notað umræddan tékkareikning samfellt í rúm níuár, fyrst hjá forvera stefnanda og síðar hjá stefnanda, án þess að hafa nokkrusinni gert athugasemdir við skuldfærslu vaxta á reikninginn vegnayfirdráttarskuldarinnar. Sundurliðuð reikningsyfirlit vegna tékkareikningsinshafi verið send félaginu í pósti, auk þess sem þau hafi verið aðgengileg ínetbanka. Benti stefnandi á að hið stefnda félag væri bókhaldsskyldur aðili ogþví væri ótrúverðugt að fyrirsvarsmaður félagsins hafi ekki fengið yfirlitin íhendur fyrr en við framlagningu þeirra í málinu. Þá mótmælti stefnandi málsástæðumstefndu um fyrningu og tómlæti og vísaði á bug málsástæðum á grundvelli 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda gerninga. Stefnandi kveðstbyggja mál sitt á meginreglum kröfu- og samningaréttar um skyldu til að efnafjárskuldbindingar. Kröfur um dráttarvexti kveðst stefnandi styðja við III.kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga.Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og krafa um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandikveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fádóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísar stefnanditil 32. gr. og 33. gr. laga nr. 91/1991.IV. Stefndu S. Á.Firma ehf. og Sigurður Freyr Árnason benda á að af framlögðum yfirlitum vegnareiknings á tímabilinu 31. desember 2013 til 27. febrúar 2015 megi ráða aðmánaðarlega hafi verið gjaldfærðir vextir af skuldinni, eins og hún hafi staðiðí á hverjum tíma, og þannig hafi höfuðstóll/stefnufjárhæð málsins myndast.Af yfirlitum þessum verði ráðið að á árinu 2014 hafi innborganir áreikninginn numið 26.523.932 krónum, vextir hafi numið 1.016.034 krónum ogúttektir hafi numið samtals u.þ.b. 25.876.175 krónum. Þá hafi staðan áreikningnum 31. desember 2013 numið 8.288.368 krónum í mínus. Í gögnum málsinssé ekki að finna sundurliðun þessarar fjárhæðar, þ.e. hversu miklar úttektirhafi verið af reikningnum frá stofnun hans í upphafi árs 2005 til ársloka 2013,hvaða innborganir hafi verið á reikninginn á sama tímabili og hversu stór hlutistefnufjárhæðarinnar séu vextir.Þar sem ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um skilmála ogvaxtakjör hvað tékkareikninginn varðar, hafi verið nauðsynlegt að stefnandigerði skýra grein fyrir sundurliðun stefnukröfu sinnar í höfuðstól, vexti ogeftir atvikum kostnað.Á því sé byggt afhálfu stefndu að annmarkar á málatilbúnaði stefnanda séu það miklir að ekkiverði bætt úr undir rekstri málsins. Af hálfu stefndu sé ekki gerð krafa umfrávísun málsins, heldur sé það lagt í vald dómsins að vísa málinu frá dómi exofficio, þ.e. án kröfu, ef skilyrði þykja standa til þess. Í greinargerðstefndu segir að verði það niðurstaðan að skuldbinding sú sem mál þetta lúti aðsé peningalán sem fyrnist á 10 árum, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrninguskulda og annarra kröfuréttinda, sé á því byggt af hálfu stefndu að vextir afyfirdráttarskuldinni fyrnist á fjórum árum, sbr. 2. tölulið 3. gr. laganna.Vextir, sem séu eldri en fjögurra ára á þingfestingardegi eða birtingardegistefnu, séu því fyrndir, en eins og málatilbúnaði stefnanda sé háttað séútilokað fyrir stefndu að átta sig á því hversu stór hluti vaxtanna sé fyrndur.Ekki sé um þaðdeilt að þegar hið stefnda félag hafi fengið fyrirgreiðslu hjá stefnandaLandsbankanum hf. í formi yfirdráttarheimildar á umræddum tékkareikningi hafiekki verið gerður skriflegur samningur á milli aðila þar að lútandi og ekkerthafi verið rætt um vexti og/eða vaxtakjör.Í greinargerðstefndu er tekið fram að stefnda Sigurð Frey reki ekki minni til þess að hafafengið send yfirlit yfir færslur á reikningnum. Framlögð reikningsyfirlit hafistefndi Sigurður fyrst séð eftir að mál þetta var þingfest.Verði á það fallistað stefnandi eigi lögvarða kröfu til vaxta af yfirdráttarskuldinni sé á þvíbyggt af hálfu stefndu að það geti aldrei orðið hærri vextir en almennir vextiróverðtryggðra útlána, sbr. 4. gr. laga um nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Því sé alfarið hafnað að stefnandi geti krafið stefnda um yfirdráttarvexti/dráttarvextimeð þeim hætti sem gert sé í stefnu, m.a. með hliðsjón af því að í upphafi hafihvorki verið samið um vexti né vaxtakjör.Stefndu kveðastjafnframt byggja á því að við útreikning vaxta sé stefnanda hvorki heimilt aðbæta vöxtum mánaðarlega við höfuðstól né að bæta vöxtum við höfuðstól á tólfmánaða fresti, þar sem í upphafi hafi hvorki verið samið um vexti né vaxtakjör.Á því sé byggt afhálfu stefndu að dráttarvexti beri fyrst að reikna frá uppkvaðningu dóms í máliþessu, en að öðrum kosti frá þeim tíma er mál þetta var þingfest.Verði komist aðþeirri niðurstöðu að samningur hafi komist á milli aðila byggja stefndu á því,m.a. með hliðsjón af því sem áður hefur verið rakið, að lækka beri kröfurstefnanda verulega og víkja kröfum stefnanda til hliðar í heild eða að hluta,með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga nr. 7/1936.Verði ekki fallistá sjónarmið stefndu um fyrningu vaxta kveðast stefndu byggja á því að kröfurstefnanda um vexti hafi að hluta fallið niður vegna tómlætis. Ekki verði ráðiðaf gögnum málsins að stefnandi hafi gert tilraun til þess að innheimtayfirdráttarskuldina hjá hinu stefnda félagi fyrr en með útgáfu stefnu í málinu.Á því sé byggt afhálfu stefnda Sigurðar Freys að sjálfskuldarábyrgð hans, samkvæmt skjaliútgefnu 17. október 2005, sé fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 4. tölulið 3.gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.Þá sé á því byggtaf hálfu stefnda Sigurðar Freys að sjálfskuldarábyrgð hans, samkvæmt skjaliútgefnu 14. maí 2013, takmarkist við gilda og raunverulega skuld áveltureikningi hins stefnda félags, nr. 0130-26-026317. Á þessu stigi málsliggi ekki ljóst fyrir hver sú skuld sé. Hvað sem öðru líði takmarkast ábyrgðstefnda Sigurðar Freys við 3.500.000 krónur að hámarki.Loks krefjaststefndu þess, m.a. með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið, aðmálskostnaður verði látinn falla niður þannig að hvor aðili beri sinn kostnaðaf málinu. Hvað varðar lagarökvísa stefndu til meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndirfjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða. Þá er m.a. vísað til 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Einnig er vísaðtil ákvæða fyrningarlaga nr. 14/1905, einkum 3. gr., svo og til ólögfestrareglna um tómlæti. Hvað varðar vexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Um réttarfar ogmálskostnað er m.a. vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þ. á m. 1.töluliðar 100. gr. og 129.-130. gr. laganna.V.Í stefnu kemur fram að krafan sé vegna yfirdráttarskuldar átilgreindum tékkareikningi sem stefndi S.Á. Firma ehf. hafi stofnað hjáLandsbanka Íslands á árinu 2005. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október2008 með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegnasérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., hafi tilteknum eignum og skuldumLandsbanka Íslands hf. verið ráðstafað til stefnanda, sem þá hét Nýi LandsbankiÍslands hf. Í stefnunni kemur fram að reikningnum hafi verið lokað 9. mars 2015og nemi uppsöfnuð skuld á reikningnum stefnufjárhæð málsins. Stefnandi hefurlagt fram í málinu, auk stefnu og skrár um framlögð skjöl, útprentun úrviðskiptamannaskrá, sjálfskuldarábyrgðir, innheimtuviðvörun, innheimtubréf,reikningsyfirlit, útprentun úr hlutafélagaskrá og ljósrit af áðurgreindriákvörðun Fjármálaeftirlitsins.Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að hinustefnda félagi hafi ekki getað dulist hver krafan var, hvernig hún var tilkomin og hvernig sóknaraðili hugðist rökstyðja hana. Þykja engir þeir annmarkarvera á málatilbúnaði stefnanda sem leiða eigi til frávísunar málsins exofficio, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 3. mars 2008 í máli nr. 57/2003,17. apríl 2008 í máli nr. 169/2008, 20. apríl 2010 í málum nr. 186/2010 og187/2010 og 11. október 2016 í máli nr. 657/2016.Óumdeilt er að hið stefnda félag stofnaði 26. janúar 2005tékkareikning nr. 26317 við tiltekið útibú Landsbanka Íslands hf., en réttindiog skyldur þess banka í tengslum við reikning þennan færðust til stefnanda ágrundvelli áðurgreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Engin gögn hafa veriðlögð fram um stofnun reikningsins eða heimild hins stefnda félags til yfirdráttará reikningnum. Þá liggja heldur ekki fyrir í málinu eldri gögn um notkunreikningsins en frá lokum desember 2013, en samkvæmt yfirliti vegna hans frájanúar 2014 hafði frá 20. nóvember 2013 verið heimild til yfirdráttar á honumað fjárhæð 8.400.000 krónur sem gilti til 15. nóvember 2014. Liggja fyrir ímálinu reikningsyfirlit sem ná til tímabilsins upp frá þessu allt þar til hiðstefnda félag virðist hafa hætt notkun reikningsins í nóvember 2014. Af gögnummálsins verður ekki annað ráðið en að yfirdráttarheimildin hafi fallið niður17. nóvember 2014 og að á framangreindum gildistíma hennar hafi hún ekki tekiðbreytingum, hvorki til hækkunar né lækkunar.Samkvæmt yfirlitunum sem að framan var getið nýtti hið stefnda félagað einhverju leyti eða öllu heimild til yfirdráttar á reikningi sínum. Vegnaþessa voru mánaðarlega færðir til skuldar á reikninginn vextir afyfirdráttarskuldinni.Af áðurgreindum reikningsyfirlitum má ráða að hið stefnda félag hafiekki notað reikninginn eftir 11. nóvember 2014, en þá nam yfirdráttarskuldin8.399.594 krónum. Eftir það voru einungis færð til gjalda á reikninginnþjónustugjöld og ýmiss konar viðvörunar-, ítrekunar- og innheimtugjöld. Þá voruskuldfærðir vextir í lok nóvember og desember 2014 og í lok janúar og febrúar2015. Loks var í desember 2014 millifærð innborgun að fjárhæð 41.586 krónur frásýslumanni. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda var reikningnum lokað 9. mars 2015og hafi skuld á honum þá numið 8.667.092 krónum. Í framhaldi af því höfðaðistefnandi mál þetta með birtingu stefnu 30. júní og 9. júlí 2015 til heimtuþeirrar fjárhæðar ásamt dráttarvöxtum frá 21. maí sama ár auk málskostnaðar.Krafa stefnda S.Á. Firma ehf. um lækkun á þessari kröfu er í fyrstalagi byggð á því að vextir af yfirdráttarskuldinni, sem séu eldri en fjögurraára þegar málið var höfðað, séu fyrndir, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr.14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.Af framlögðum reikningsyfirlitum má sjá að hið stefnda félag notaðireikninginn samfellt frá 2. janúar 2014 þar til yfirdráttarheimildin féll úrgildi í nóvember sama ár, en á þessum tíma greiddi hið stefnda félag háarfjárhæðir inn á reikninginn. Mál þetta var höfðað á hendur stefnda S.Á. Firmaehf. í júlí 2015. Með hliðsjón af framangreindu er áðurgreindri málsástæðustefnda hafnað, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 14. mars 2013 í máli nr.605/2012 og 19. mars 2015 í máli nr. 533/2014. Þá byggir stefnda S.Á. Firma ehf. kröfu sína um lækkun á stefnukröfumá því að þar sem í upphafi hafi ekki verið gerður skriflegur samningur umyfirdráttarheimildina og vaxtakjör yfirdráttarlánsins geti stefnandi ekkikrafið hið stefnda félag um yfirdráttarvexti og dráttarvexti með þeim hætti semgert sé í stefnu. Verði talið að stefnandi eigi lögvarða kröfu til vaxta afyfirdráttarskuldinni geti vextir aldrei orðið hærri en vextir óverðtryggðraútlána, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Eins og fyrr segir liggja ekki fyrir í málinu gögn um stofnuntékkareiknings hins stefnda félags hjá Landsbanka Íslands hf. í janúar 2005 eðaumsókn félagsins um þau viðskipti. Í málinu hafa hins vegar verið lögð framreikningsyfirlit vegna tékkareikningsins frá 31. desember 2013 til 27. febrúar2015. Í þeim getur að líta nákvæmar og sundurliðaðar upplýsingar um innborganirog úttektir, þ. á m. vegna þjónustugjalda og vaxtakostnaðar af áðurgreindumreikningi félagsins. Yfirlitin eru öll stíluð á hið stefnda félag og bera meðsér að hafa verið send félaginu. Neðst á öllum yfirlitunum er að finnaeftirfarandi upplýsingar: „Athugasemdir óskast gerðar innan 20 daga frá viðtökuyfirlitsins, annars telst reikningurinn réttur. Upplýsingar eru gefnar í síma410 4000. Vaxtamánuður er 21.-20. næsta mánaðar.“ Samkvæmt framlögðumreikningsyfirlitum hefur hið stefnda félag a.m.k. frá því í janúar 2014 greittþann kostnað og vexti sem til féllu vegna yfirdráttarskuldarinnar og verðurekki séð af gögnum málsins að félagið hafi nokkru sinni gert athugasemd vegnaþessara útgjalda fyrr en í greinargerð sinni í máli þessu. Í ljósi þess að hiðstefnda félag er bókhaldsskyldur aðili þykir ótrúverðugt að yfirlit vegnafærslna á reikninginn hafi ekki borið fyrir augu fyrirsvarsmanns þess áður enmál þetta var höfðað. Að framangreindu virtu telst hafa komist á samningurmilli aðila um lánsviðskiptin, þ. á m. um að leggja vexti við höfuðstólmánaðarlega. Ekki verður séð að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu.Þá er málsástæðum hins stefnda félags um tómlæti hafnað, enda hófst innheimtakröfunnar skömmu eftir að hún féll í gjalddaga.Með hliðsjón af framangreindu eru dómkröfur stefnanda á hendur stefndaS.Á. Firma ehf. teknar til greina að öllu leyti.Á því er byggt af hálfu stefnda Sigurðar Freys að sjálfskuldarábyrgðhans samkvæmt skjali, útgefnu 17. október 2005, sé fallin niður vegna fyrningar,sbr. 4. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarrakröfuréttinda. Samkvæmt þeim lögum falla skuldir eða aðrar kröfur úr gildifyrir fyrningu. Ábyrgð sú, sem stefndi tók á sig með loforði sínu, varskuldbinding hans um að greiða yfirdráttarskuld hins stefnda félags yrði húnekki greidd af hálfu félagsins. Skuldbindingin sjálf er hvorki skuld né önnurkrafa og fyrnist því ekki samkvæmt lögum þessu, sbr. dóm Hæstaréttar 12. mars1998 í máli nr. 218/1997. Eins og áður greinir féll yfirdráttarskuldin ígjalddaga er áðurgreindum tékkareikningi hins stefnda félags var lokað 9. mars2015. Hófst þá fyrningarfrestur kröfu samkvæmt ábyrgðarskuldbindingu stefnda ogvar hún því ófyrnd þegar stefna var birt í byrjun júlí sama ár.Í sjálfskuldarábyrgð, sem stefndi Sigurður Freyr gaf út 14. maí 2013til tryggingar efndum á skuldbindingum hins stefnda félags vegna yfirdráttar áveltureikningi nr. 0130-26-26317, er kveðið á um í 1. tölulið skjalsins aðeldri ábyrgðaryfirlýsingar sjálfskuldaraðila vegna yfirdráttarheimilda áofangreindum veltureikningi haldi gildi sínu og nemiheildarábyrgðarskuldbinding samanlagðri fjárhæð slíkra yfirlýsinga.Með vísan til framangreinds ber að hafna málsástæðu stefnda SigurðarFreys um að ábyrgð hans takmarkist við yfirlýsingu hans frá 14. maí 2013.Með hliðsjón af framangreindu eru dómkröfur stefnanda á hendur stefndaSigurði Frey teknar til greina að öllu leyti.Með því að þingsókn af hálfu stefndu Marinellu R. Haraldsdóttur féllniður 2. mars sl. ber að dæma málið á hendur henni eftir 2. mgr., sbr. 1. mgr.,96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þar sem gerðar kröfurstefnanda eru í samræmi við framlögð gögn og málatilbúnað hans eru dómkröfurstefnanda á hendur stefndu teknar til greina að öllu leyti. Með hliðsjón afmálsúrslitum er stefndu gert að greiða stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndu S.Á.Firma ehf. og Sigurður Freyr Árnason greiði in solidum stefnanda, Landsbankanumhf., 8.667.092 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. maí 2015 til greiðsludags, en þar afgreiði stefnda Marinella R. Haraldsdóttir stefnanda 5.200.000 krónur in solidummeð stefndu S.Á. Firma ehf. og Sigurði Frey Árnasyni með dráttarvöxtum af5.200.000 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 21. maí 2015 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 600.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 70/2015
Kærumál Aðild Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A á hendur B ehf. var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að af stefnu og gögnum sem lögð hefðu verið fram við þingfestingu málsins í héraði yrði ráðið hverjar málsástæður A væru sem og sá grundvöllur sem málsóknin byggðist á, þótt málatilbúnaður hans væri ekki svo ítarlegur og skýr sem skyldi. B ehf. hefði tekið til efnisvarna og yrði ekki séð að óskýrleiki í málatilbúnaði hefði gert honum erfitt um vik í þeim efnum. Bæri A áhættuna af því við efnisúrlausn málsins ef honum tækist ekki að bæta úr annmörkum á málatilbúnaði sínum. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu sína til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta til heimtu tilgreindrar fjárhæðar 2. maí 2014 og er krafa hans sögð reist á reikningi vegna eftirstöðva efniskostnaðar og vinnu við húsamálun í þágu varnaraðila. Með stefnu til héraðsdóms lagði sóknaraðili meðal annars fram sundurliðun á heildarverkinu vegna efnis og vinnu sinnar annars vegar og einkahlutafélagsins A. Arinbjarnar hins vegar, tímaskýrslur yfir tilboðsverkið og aukaverk, svo og og mælingar og verklýsingar á tilboðsverkinu og aukaverkum. Bú A. Arinbjarnar ehf., sem var í eigu sóknaraðila, mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 31. október 2013. Segir í stefnu að rekstri félagsins hafi verið ,,hætt um miðjan október 2013“ og hafi sóknaraðili tekið við verkefnum félagsins. Varnaraðili lagði fram greinargerð 16. september 2014 og krafðist aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, til vara sýknu, en að því frágengnu verulegrar lækkunar á stefnukröfu. Kröfu sína um frávísun málsins byggði varnaraðili á því að verksamningur hafi ekki verið gerður við sóknaraðila heldur við fyrrgreint félag og ekki lægju fyrir ,,haldbærar útskýringar á þeim aðilaskiptum sem urðu við verkið“. Þá væru skýringar á stefnufjárhæð ófullnægjandi og kröfugerð sóknaraðila gengi tölulega ekki upp. Af stefnu og gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins í héraði verður ráðið hverjar málsástæður sóknaraðila séu sem og sá grundvöllur sem málsóknin byggist á, þótt málatilbúnaður hans sé ekki svo ítarlegur og skýr sem skyldi. Varnaraðili tók til efnisvarna og verður ekki séð að framangreindur óskýrleiki í málatilbúnaði hafi gert honum erfitt um vik í þeim efnum, heldur má ráða af greinargerð hans í héraði að ótvírætt sé hvert sakarefni málsins sé og hvaða vörnum hann telur sig þurfa að tefla fram. Þannig verður að skýra umfjöllun varnaraðila um aðild sóknaraðila að málinu á þann veg að sá síðarnefndi sé ekki réttur aðili til að krefjast endurgjalds fyrir verkið. Slíkur ágalli, ef réttur reynist, varðar efni málsins og leiðir því til sýknu sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ber sóknaraðili áhættuna af því við efnisúrlausn málsins ef honum tekst ekki að bæta úr annmörkum á málatilbúnaði sínum undir rekstri þess. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 555/2017
Kærumál Einkahlutafélag Slit Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M gegn A ehf., Á og MM var vísað frá dómi á þeim grundvelli að M skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Í málinu krafðist M þess á grundvelli 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að A ehf. yrði slitið. Eftir að málið var höfðaði hafði Á sem eigandi 99,98% hlutafjár A ehf. ákveðið að aðrir hluthafar félagsins, þar á meðal M, skyldu sæta innlausn hans á hlutum í félaginu samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994. Með vísan til þess að þegar þær ráðstafanir voru gerðar, sem M taldi að ætti að leiða til þess að A ehf. skyldi slitið, hefði M verið hluthafi í félaginu og taldi sig ráða yfir því hlutafé sem nægði eftir 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til að krefjast slita taldi Hæstiréttur að hann hefði lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr ágreiningi aðila. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila varvísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.IÍ máli þessu, sem sóknaraðili höfðaði 23. október 2014 á hendur varnaraðilum,krefst hann þess á grundvelli 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög að varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. skuli slitið.Þess er að geta að sóknaraðili höfðaði 4. nóvember 2014 mál á hendurvarnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., þar sem hann krefst þess að ógiltverði samþykkt aðalfundar varnaraðila 24. október 2014 um að hækka hlutaféfélagsins um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna á hlut og aðbreyta samþykktum þess því til samræmis og samþykkt fundarins um að breyta 7.grein samþykkta félagsins um forkaupsrétt að svo miklu leyti sem breytingarnarleiða til brottfalls forkaupsréttar við sölu á 470.000 hlutum í eigu þess. Málavextir eru þeir helstir að með framsalssamningi 31. mars 2009eignaðist sóknaraðili 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum í varnaraðila,sem þá bar heitið Dalasúla ehf., eða sem svaraði til 2% eignarhlutar. Með samasamningi eignaðist Vilhelm Róbert Wessmann 470.000 hluti, eða 94% eignarhlut,og varnaraðilarnir Árni og Magnús Jaroslav 10.000 hluti, eða 2% eignarhluthvor. Við gerð framsalssamningsins tóku sóknaraðili, varnaraðilinn Árni ogVilhelm Róbert sæti í stjórn varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf.Sóknaraðili hætti 2. mars 2010 í stjórninni og tók varnaraðilinn MagnúsJaroslav þar sæti í hans stað.Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013, semsóknaraðili hafði höfðað í héraði gegn varnaraðilunum Árna og Magnúsi Jaroslav,svo og Vilhelm Róberti, og hinir síðarnefndu áfrýjuðu, var viðurkennt aðsóknaraðili, ásamt varnaraðilunum Árna og Magnúsi Jaroslav, ætti forkaupsrétt,að varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. frágengnum, að 470.000 hlutum ífélaginu samkvæmt 2. mgr. 7. greinar samþykkta þess á verðinu ein króna á hlutvegna framsals hlutanna frá Vilhelm Róberti til varnaraðilans Árna í skjali sembar heitið „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í EinkahlutafélaginuDalasúla ehf.“ Í framhaldi af dóminum tilkynnti varnaraðilinn Árni, fyrir höndstjórnar varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf., með bréfi 2. desember 2013Vilhelm Róberti að stjórn félagsins hefði ákveðið að nýta sér forkaupsréttfyrir hönd þess á fyrrgreindum 470.000 hlutum í samræmi við 2. mgr. 7. greinarsamþykkta félagsins. Myndi hlutaskrá þess verða færð til samræmis viðframangreind kaup varnaraðila á hlutunum. Afrit bréfsins var sentvarnaraðilanum Magnúsi Jaroslav og sóknaraðila.Hinn 14. mars 2014 var á aðalfundi varnaraðilans Aztiq Pharma Partnersehf. fyrir árið 2012 lögð fram tillaga af hálfu annarra hluthafa en sóknaraðilaum að stjórn félagsins yrði veitt heimild til að selja, án forkaupsréttar,eigin bréf þess að nafnverði 470.000 krónur til Vilhelms Róberts fyrir einakrónu á hlut. Brást sóknaraðili við þessu með því að krefjast lögbanns ásölunni og var krafan tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 12. júní 2014.Sýslumaður lagði síðan lögbannið á 3. júlí sama ár og í framhaldi af þvíhöfðaði sóknaraðili mál til staðfestingar lögbanninu. Í millitíðinni hafðisóknaraðili höfðað mál á grundvelli 71. gr. laga nr. 138/1994 til ógildingar ásamþykkt hluthafafundarins 14. mars 2014. Hefur það mál og fyrrgreintstaðfestingarmál verið sameinuð. Samkvæmt endurriti af fundargerð aðalfundar varnaraðilans Aztiq PharmaPartners ehf. 24. október 2014 var meðal fundarefnis tillaga stjórnarvarnaraðilans um að hlutafé félagsins yrði hækkað um 100.000.000 krónur aðnafnvirði á genginu 1,0 fyrir hvern útgefinn hlut. Um hlutafjárhækkunina sagðimeðal annars að hluthafar ættu rétt á að skrá sig fyrir nýjum hlutum í réttuhlutfalli við hlutaeign sína, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 138/1994 og 5.grein samþykkta félagsins. Gætu ekki aðrir en hluthafar skráð sig fyrirnýútgefnum hlutum, en ef hluthafar skráðu sig ekki fyrir þeim skyldi öðrumhluthöfum veittur hlutfallslegur sá réttur. Um ástæðu fyrir hlutafjárhækkuninnivar vísað til þess að hún væri til að standa undir skuldbindingum félagsins,þar sem það ætti ekki reiðufé til að greiða skuldir. Á fundinum voru bókuðmótmæli umboðsmanns sóknaraðila, sem fór með ⅓ hluta atkvæða í félaginu, viðlögmæti hlutafjárhækkunarinnar og að sóknaraðili áskildi sér allan rétt. Þávar, gegn mótmælum umboðsmanns sóknaraðila, gerð breyting á 7. grein samþykktafélagsins, sem hljóðaði svo eftir hana: „Eigendaskipti að hlutum í félaginuöðlast ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um þaðskriflega eða þau hafa verið færð í gerðarbók, sé hluthafi einn.“ Í lokfundarins beindi varnaraðilinn Árni þeirri fyrirspurn til umboðsmannssóknaraðila hvort sóknaraðili óskaði eftir, í ljósi þess að hann hefði stefntfélaginu til slita á því, að vera „innleystur úr félaginu“, en það hlyti aðhafa sömu afleiðingar og slit. Kvaðst umboðsmaðurinn ekki geta tekið afstöðutil þess, en í máli þessu heldur sóknaraðili því fram að þátttaka sín í hækkunhlutafjárins hefði verið óforsvaranleg, meðal annars í ljósi þess að félagiðværi með litla sem enga starfsemi. Fór svo að varnaraðilinn Árni skráði sigfyrir öllum nýútgefnum hlutum í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. ogvarð í kjölfarið eigandi 99,98% hlutafjár í félaginu.Með bréfi 30. nóvember 2014 til sóknaraðila tilkynnti varnaraðilinnÁrni, með vísan til 16. gr. laga nr. 138/1994, að hann hefði sem eigandi 99,98%hlutafjár varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. og eini stjórnarmaðurfélagsins ákveðið að aðrir hluthafar þess skyldu sæta innlausn hans á hlutumþeirra í því. Með innlausninni væri hluthöfum boðnar 1,196 krónur fyrir hvernhlut. Samkvæmt 17. gr. laganna skyldi greiða andvirði hluta, sem ekki væruframseldir innan fjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins inn á geymslureikningí nafni viðkomandi rétthafa. Næðist ekki samkomulag um verð skyldi það ákveðiðaf matsmönnum. Varnaraðilinn Árni tilkynnti síðan sóknaraðila með bréfi 6.janúar 2015 að þar sem hlutir hins síðarnefnda í varnaraðilanum Aztiq PharmaPartners ehf. hefðu ekki verið framseldir hefði andvirði þeirra, 11.196 krónur,verið greitt inn á geymslureikning á nafni sóknaraðila.Samhengis vegna skal þess getið að fyrir Hæstarétti er til meðferðar málnr. 796/2016, þar sem til úrlausnar eru bótakröfur sóknaraðila á hendurvarnaraðilunum Árna og Magnúsi Jaroslav, svo og Vilhelm Róberti vegna nánartilgreindra ráðstafana í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf. og að rekiðer matsmál milli sóknaraðila og varnaraðilans Árna, þar sem tveir menn vorudómkvaddir 25. janúar 2017 til að meta innlausnarverð á hlutum sóknaraðila ífélaginu miðað við innlausnardag hlutanna 30. nóvember 2014. IISóknaraðili byggir í máli þessu á því að samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laganr. 138/1994 geti hluthafar, sem ráða yfir minnst fimmtungi hlutafjár, krafistdóms fyrir því að félagi skuli slitið á þeim grundvelli að hluthafar hafi afásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögunumeða samþykktum þess. Sóknaraðili sé enn eigandi þriðjungs útistandandihlutafjár varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. Aðrir hluthafar,varnaraðilarnir Árni og Magnús Jaroslav, hafi misnotað aðstöðu sína í félaginuá kostnað sóknaraðila og selt helstu eign þess til félags í eigu varnaraðilansÁrna í andstöðu við 51. gr., 70. gr. og 70. gr. a. laga nr. 138/1994. Þá hafiþeir brotið gegn 7. grein samþykkta félagsins með því að hlutast ekki til um aðbjóða forkaupsrétt samkvæmt samþykktunum vegna svonefnds viðauka. Einnig hafiþeir brotið gegn 19. grein samþykkta félagsins og 59. gr. laga nr. 138/1994,þar sem endurskoðandi þess hafi átölulaust látið hjá líða að „rannsakareikninga“ félagsins, með því að hafa sem stjórnarmenn ekki lagt fyrir aðalfund„skýrslu endurskoðanda“ og með því að hafa ekki lagt fyrir aðalfundsamstæðureikninga fyrir árin 2009 og 2010. Að auki hafi fyrrnefndirvarnaraðilar brotið gegn 70. gr. laganna með því að hafa á aðalfundi 14. mars2014 samþykkt breytingar á 7. grein samþykkta félagsins í því skyni aðsniðganga réttindi sóknaraðila og með því að lýsa því yfir að þeir myndusamþykkja á aðalfundi 24. október 2014 hækkun hlutafjár um 100.000.000 krónur.Loks hafi varnaraðilarnir brotið gegn 59. gr. áðurnefndra laga og 11. greinsamþykkta félagsins með því að boða ekki löglega aðalfundi þess fyrir næstliðiðstarfsár. Öll þessi brot hafi verið framin af ásetningi. Ef fallist yrði ákröfur sóknaraðila um slit varnaraðilans Aztiq Pharma Partners ehf. og„ógildingu hlutafjárins“ hefði það í för með sér að innlausn þess væri marklaus, þar sem hlutafjáreignvarnaraðilans Árna teldist þá aðeins vera 2%, sem leyfi honum ekki innlausn áeignarhlut sóknaraðila. Við slit félagsins yrði síðan eigin fé þess úthlutaðtil þriggja hluthafa, sem ættu þá allir 2% eignarhluta. Þar fyrir utan hafiinnlausnarferli 16. gr. laga nr. 138/1994 ekki verið lokið, þar sem endanlegtinnlausnarverð liggi ekki fyrir. Sé sóknaraðili því enn hluthafi í varnaraðila,sbr. 17. gr. laganna.Af hálfu varnaraðila er á því byggt að málatilbúnaður sóknaraðila ogdómkröfur hans séu ósamrýmanlegar innbyrðis og eftir að fyrir liggi að hlutirsóknaraðila voru innleystir á grundvelli heimildar í 16. gr. laga nr. 138/1994og innlausnarverð þeirra greitt inn á geymslureikning sé sóknaraðili ekkilengur hluthafi í varnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., en fjárhagslegirhagsmunir hans séu að fullu tryggðir með þeirri málsmeðferð sem 2. mgr. 16. gr.laganna bjóði og nú standi yfir. Þá setji sóknaraðili fram kröfur sem séuósamrýmanlegar með því að höfða fyrst mál til slita á umræddu félagi, en síðanmál til ógildingar á ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Einnig sé þaðósamrýmanlegt málarekstri sóknaraðila og kröfum hans um slit á félaginu eðaógildingu á ákvörðun hluthafafundar að hann hafi sett af stað matsmál ágrundvelli heimildar í 2. mgr. 16. gr. laga nr. 138/1994. Hafi sóknaraðili meðengum hætti leitast við að skýra hvernig hann geti bæði átt rétt á að fáandvirði hluta sinna greitt vegna innlausnar í samræmi við kröfur hans um aðþeir verði metnir til fjár af dómkvöddum matsmönnum og svo einnig haldið tilstreitu kröfum um slit á félaginu og ógildingu ákvörðunar hluthafafundar.Markmið heimildarinnar til að krefjast félagsslita sé að tryggja fjárhagslegtverðmæti eignarhlutar og hafi sóknaraðili náð því markmiði með innlausn ogbeiðni um dómkvaðningu matsmanna á verðmæti hlutafjár. Loks verði ekki framhjáþví horft að sóknaraðili hafi ráðstafað hagsmunum sínum með skuldbindandi hættimeð því að krefjast slita á varnaraðila, svo og mats dómkvaddra manna áinnlausnarverði hluta sinna.IIIÍ 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 segir að hluthafar, sem ráði yfirminnst fimmtungi hlutafjár, geti krafist dóms fyrir því að félagi skuli slitiðá þeim grundvelli að hluthafar hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína ífélaginu eða tekið þátt í brotum á lögunum eða samþykktum þess. Krafasóknaraðila er reist á þessari lagagrein, auk þess vísar hann meðal annars til51. gr., 59. gr., 70. gr. og 70. gr. a. laganna henni til stuðnings. Heldursóknaraðili því fram að hann eigi enn þriðjung „útistandandi hlutafjár“ ívarnaraðilanum Aztiq Pharma Partners ehf., en með því sé átt við hlutafé í eiguannarra en félagsins sjálfs. Þegar þær ráðstafanir voru gerðar, sem sóknaraðili telur að leiða eigitil þess að varnaraðilanum Aztiq PharmaPartners ehf. skuli slitið, var hann hluthafi í félaginu og telur sig sem fyrrgreinir hafa ráðið yfir því hlutafé sem nægir eftir 1. mgr. 81. gr. laga nr.138/1994 til að hluthafi geti krafist þess að félagi skuli slitið. Samkvæmt þvíhefur hann lögvarða hagsmuni af því að leyst verði úr ágreiningi aðila. Verðurhinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar.Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliðaþessu máli er rekið annað samkynja mál.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðilar, Aztiq Pharma Partners ehf., ÁrniHarðarson og Magnús Jaroslav Magnússon, greiði sameiginlega sóknaraðila,Matthíasi H. Johannessen, 250.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017.Mál þetta varhöfðað 23. október 2014 af Matthíasi H. Johannessen, Sólbraut 13,Seltjarnarnesi gegn Aztiq Pharma Partners ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi, ÁrnaHarðarsyni, Bergstaðastræti 49, Reykjavík, og Magnúsi Jaroslav Magnússyni,Fjallalind 137, Kópavogi. Málið var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 27. júnísl. Stefnandikrefst þess með vísan til 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, að kveðinn verði upp dómur fyrir því að stefnda félaginu,Aztiq Pharma Partners ehf., skuli slitið. Þá krefst hann málskostnaðar. Allir stefndukrefjast sýknu. Til vara krefjast stefndu þess að stefndi, Aztiq PharmaPartners ehf., geti, innan frests og fyrir verð sem ákveðið er í dóminum, leysttil sín 10.000 hluti stefnanda í stefnda, Aztiq Pharma Partners ehf. Þá krefjaststefndu málskostnaðar.I.Máli þessuvar frestað nokkrum sinnum þar sem beðið var matsgerðar og svo yfirmats í málisem rekið var fyrir dómnum milli að mestu leyti sömu aðila og sem varðaði aðmiklu leyti sömu málsatvik. Eftir að yfirmatsgerð lá fyrir í því máli sem varnr. E-3519/2014 var í þinghaldi 16. mars 2016 ákveðið að fresta þessu máliótiltekið þar til niðurstaða væri fengin í mál nr. E-3519/2014. Dómur gekk íþví máli 11. nóvember 2016 og í kjölfarið eða 20. desember 2016 var mál þettatekið fyrir að nýju. II.Með framsalssamningi 31. mars 2009eignaðist stefnandi 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum í Aztiq PharmaPartners ehf. eða sem svaraði til 2% eignarhlutar. Samkvæmt sama samningieignuðust Vilhelm Róbert Wessman 470.000 hluti eða 94% eignarhlut, stefndi Árni10.000 hluti eða 2%, og stefndi Magnús 10.000 hluti eða 2%. Seljandihlutafjárins var Lögvit ehf. Við gerð framsalssamningsins tóku stefnandi, Árniog Vilhelm Róbert sæti í stjórn félagsins.Stefndu lýsa því svo að VilhelmRóbert hafi ekki eignast hlut í félaginu heldur hafi stefndi Árni yfirtekiðþann hlut og eignast 96% í félaginu samkvæmt viðbótarsamkomulagi sbr. umfjöllunsíðar. Árni Harðarson greiddi 480.000 krónur fyrir hlutinn 7. september 2009,stefndi Magnús 10.000 krónur fyrir sinn hlut 13. ágúst s.á. og stefnandi fyrirsinn hlut 23. júlí s.á.Tilgangur Aztiq Pharma Partners ehf.var eignarhald og rekstur lyfjafyrirtækja. Í samræmi við það fjárfesti AztiqPharma Partners ehf. í lyfjafyrirtækinu Alvogen.Hugmyndin á bak við stofnun AztiqPharma Partners ehf. var að setja á stofn sjóð sem afla myndi fjárfesta til aðstanda undir fjárfestingum í lyfjageiranum, til samræmis við tilgang félagsins.Aztiq Pharma Partners ehf. festi í framhaldinu kaup á öllum hlutum í nýstofnuðufélagi, Aztiq Partners AB, og greiddi fyrir það sem nam stofnframlagifélagsins, 100.000 sænskar krónur. Aztiq Partners AB setti síðan uppsvokallaðan SICAR–sjóð í Lúxemborg, Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR, og einsog áður segir var stefnt að því að fjármagna sjóðinn með utanaðkomandifjármagni til fjárfestingar í lyfjageiranum. Áður ensjóðurinn aflaði fjármagns gafst honum, í september 2009, kostur á að kaupa 30%eignarhlut í Alvogen Aztiq Société Civile, móðurfélagi rekstrarfélaga um lyfjaverksmiðjuí Bandaríkjunum.Stefnandi lýsir skipulagi samstæðuAztiq Pharma Partners ehf. eftir fjárfestinguna með eftirfarandi hætti sem ekkihefur verið andmælt af stefndu:Af myndinni megi sjá að Aztiq PharmaPartners ehf. hafi átt sænskt dótturfélag sem heitir Aztiq Partners AB.Síðarnefnda félagið átti svo 96,8% eignarhlut í lúxemborgska félaginu AztiqPharma Partners S.C.A. SICAR og 100% eignarhlut í lúxemborgska félaginu AztiqPharma Management S.A. sem átti afgang hlutafjárins í Aztiq Pharma PartnersS.C.A. SICAR. Samkvæmt þessu réð Aztiq Pharma Partners ehf. í gegnum AztiqPartners AB yfir öllu hlutafé Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR.Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICARvar síðan eigandi 9,795,919 hluta í lyfjafyrirtækinu Alvogen Aztiq SociétéCivile („Alvogen“) eða sem svaraði til 29,97% eignarhlutar í því félagi.Stefnandi bendir á að samkvæmt skýrslu stjórnar Aztiq Pharma Partners S.C.A.SICAR með ársreikningi félagsins fyrir árið 2010, sem stefndi Árni undirritaði,hafi þessi eignarhlutur í Alvogen í árslok 2010 verið metinn á 76,5 milljónirbandaríkjadala. Hafi það mat byggst á verðmati fjárfestingarbankans RaiffeisenInvestment Bank AG frá því í mars 2010.Þá átti Aztiq Pharma Partners S.C.A.SICAR kauprétt að 10% eignarhlut til viðbótar í Alvogen gegn greiðslu á 9,6milljónum bandaríkjadala. Ef miðað væri við framangreint verðmat Raiffeisenværi verðmæti þess kaupréttar samkvæmt mati stefnanda í mars 2010 um 15,9milljónir bandaríkjadala.Stefnandi bendir á að stefndi AztiqPharma Partners ehf. hafi ekki aðeins ráðist í framangreinda fjárfestingu,heldur einnig veitt Alvogen þjónustu sem hafi skilað um 47 milljónum króna ítekjur á árinu 2009 og um 102 milljónum króna í tekjur á árinu 2010.Stefndu vísaá bug staðhæfingum stefnanda um stórkostleg verðmæti 30% eignarhluta í Alvogenog kaupréttar að 10% eignarhlut í Alvogen, þar sem staðreyndin sé sú að þegarAztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR hafi skrifað sig fyrir hlutum í AlvogenAztiq Société Civile hafi verið veittur greiðslufrestur í 18 mánuði. Hafiverðmæti félagsins því verið nær því að vera hið sama og innborgað hlutaféfyrir hluti í Aztiq Partners AB, sbr. mat Rýnis endurskoðunar á eignarhlutaAztiq Partners AB. Þá árétta stefndu að eingöngu 500.000 kr. höfðu veriðgreiddar í hlutafé til félagsins og þar af hafði stefnandi greitt 10.000 kr.Stefnandi hætti í stjórn Aztiq PharmaPartners ehf. 2. mars 2010 og sæti hans tók Magnús Jaroslav Magnússon. Ástæðaþessara breytinga var að sögn stefnanda ósætti milli hans og annarra aðilamálsins. Stefndi segir hins vegar ástæðuna þá að stefnandi hafi 1. mars 2010ráðið sig til starfa hjá Actavis, samkeppnisaðila stefnda. Þau vistaskipti hafistefnandi undirbúið á laun um nokkurt skeið. Viðræður áttu sér stað á þessum tímamilli aðila máls um að hlutur stefnanda í Aztiq Pharma Partners ehf. yrði keypturen þær skiluðu ekki árangri.Eftir undirritun framsalssamningsinsútbjuggu Vilhelm Róbert og Árni sérstakan samning um framsal Vilhelm Róbertstil Árna á 470.000 hlutunum í eigu Vilhelms Róberts. Þessi samningur bartitilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í EinkahlutafélaginuDalasúlu ehf.“. Burtséð frá því hvenær viðaukinn varundirritaður hefur því verið slegið föstu að það hafi gerst eftir gerðframsalssamningsins og því hafi forkaupsréttur hluthafa orðið virkur sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 331/2013. Stefnanda fullyrðir að honum hafi ekki veriðkunnugt um gerð viðaukans fyrr en löngu síðar. Fljótlega eftir að stefnandi hætti ístjórn eða um 1. júlí 2010 gekk þáverandi stjórn Aztiq Pharma Partners ehf.,þeir Vilhelm Róbert, Árni og Magnús Jaroslav, til samninga sem fólu í sér afsalá helstu eign félagsins, Aztiq Partners AB, til annars félags, Aztiq Pharma ehf.Þessi viðskipti munu hafa farið fram án vitneskju stefnanda málsins. Af þeim upplýsingum sem stefnandihefur síðar fengið um viðskiptin telur hann að draga megi þau upp með þessumhætti:Þannig seldi Aztiq Pharma Partnersehf. helstu eign sína, eignarhlutinn í Aztiq Partners AB, nánast eignalausufélagi, Aztiq Pharma ehf., fyrir tæpar 5 milljónir króna og að sögn stefnandagegn ógreiddri og ótryggri vonargreiðslu að hámarki 10 milljónir evra efkaupandi félagsins hefði sjálfur hagnað af fjárfestingunni og að öðrum frekariskilyrðum uppfylltum (svonefnt „earn out“ á ensku). Eftir þessar ráðstafanir virðiststarfsemi félagsins að öðru leyti nánast leggjast af. Það hafi óverulegartekjur og sé rekið með rúmlega 15 milljóna króna tapi árið 2011, tæplega níumilljóna króna tapi árið 2012 og með rúmlega 11 milljóna króna tapi árið 2013.Aðalfundir Aztiq Pharma Partners ehf.fyrir rekstrarárin 2009 og 2010 voru ekki haldnir fyrr en 14. október 2011 ogþá kveðst stefnandi fyrst hafa fengið upplýsingar um framangreind viðskipti.Upplýsingar um starfsemi Aztiq Pharma Partners ehf. á fundunum voru að sögnstefnanda ófullkomnar enda reikningar félagsins ekki endurskoðaðir. Jafnskjótt og stefnandi fékkvitneskju um að félagar hans, aðrir hluthafar Aztiq Pharma Partners ehf., ogsameiginlegt félag þeirra höfðu ráðstafað eignarhlutum og eignum án vitneskjuog í trássi við vilja stefnanda, hóf hann aðgerðir.Stefnandi gat ekki unað því að meðgerð umrædds viðauka væri gengið fram hjá forkaupsrétti hans að hlutunum470.000 sem Vilhelm Róbert afsalaði Árna. Af því tilefni höfðaði hann mál 13.desember 2011 til viðurkenningar á þeim rétti.Með dómi 28. nóvember 2013, í málinr. 367/2013, viðurkenndi Hæstiréttur forkaupsrétt stefnanda og annarrahluthafa, að félaginu frágengnu, að hlutunum sem viðaukinn tók til á genginuein króna á hlut.Meðan málið var rekið umforkaupsréttinn höfðaði stefnandi mál gegn stjórnarmönnum Aztiq Pharma Partnersehf. til heimtu skaðabóta vegna sölu helstu eignar félagsins, Aztiq PartnersAB, til Aztiq Pharma ehf. Málið var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 25.október 2012. Dómur gekk í því 11. nóvember 2016 í málinu nr. E-3519/2012. Þvímáli hefur verið áfrýjað af beggja hálfu til Hæstaréttar Íslands. Í málinu varaflað yfirmatsgerðar um verðmæti Aztiq Pharma Partners ehf. miðað við 1. júlí2010 eða um það bil er salan fór fram. Stefnandi höfðaði einnig mál gegnAztiq Pharma Partners ehf. vegna þess að hann taldi ársreikningum félagsins,sem fram voru lagðir á aðalfundum fyrir árin 2009 og 2010, verulega áfátt. Hanntaldi þá ekki samrýmast lögbundnum kröfum m.a. um gerð og endurskoðunsamstæðureikninga og áritun löggilts endurskoðanda félagsins.Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3.júlí 2014 var Aztiq Pharma Partners ehf. sýknað af öllum kröfum stefnanda í þvímáli. Því máli var áfrýjað að fengnu áfrýjunarleyfi. Með dómi Hæstaréttar 21.maí 2015 í máli nr. 791/2014 var vísað frá héraðsdómiaðalkröfu áfrýjanda, Matthíasar H. Johannessen, um að ógiltir yrðu aðalfundirstefnda, Aztiq Pharma Partners ehf., sem haldnir voru 14. október 2011 fyrirstarfsárin 2009 og 2011, en sýknað af öðrum kröfum stefnanda.Í kjölfar framangreinds dómsHæstaréttar frá 28. nóvember 2013 ákvað Aztiq Pharma Partners ehf., meðtilkynningu 2. desember 2013, að ganga inn í kaupin samkvæmt framangreindumviðauka. Stefnandi hefur metið það svo að meðþví sé staðan í raun sú að hann eigi nú þriðjung útistandandi hlutafjár AztiqPharma Partners ehf. Með „útistandandi hlutafé“ sé átt við hlutafé í eiguannarra en félagsins sjálfs, en hlutir í eigu þess njóti hvorki atkvæðisréttar,sbr. 57. gr. laga nr. 138/1994, né arðsréttar eðli máls samkvæmt. Eftir kaupfélagsins voru útistandandi hlutir 30.000 og stefnanda sé eigandi 10.000þeirra, eða þriðjungs.Aðrir hluthafar Aztiq Pharma Partnersehf. en stefnandi lögðu fram á aðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. fyrir árið2012, sem fram fór 14. mars 2014, tillögu um að stjórn félagsins yrði veittheimild til að selja Vilhelm Róbert, án forkaupsréttar, eigin bréf félagsins aðnafnverði 470.000 krónur fyrir eina krónu á hlut.Stefnandi gat ekki unað þessu ogkrafðist lögbanns við því að Aztiq Pharma Partners ehf. seldi Vilhelm Róbert,án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt, eigin hluti félagsins aðnafnverði 470.000 krónur. Sýslumaðurinn í Kópavogi synjaði í fyrstu kröfunni enHéraðsdómur Reykjaness felldi þá ákvörðun úr gildi með úrskurði 12. júní 2014og lagði fyrir sýslumann að leggja lögbannið á. Sýslumaður gerði það 3. júlí2014 og stefnandi þingfesti mál því til staðfestingar 3. september 2014.Í millitíðinni hafði stefnandi höfðaðmál á grundvelli 71. gr. laga nr. 138/1994 til ógildingar á samþykkthluthafafundarins 14. mars 2014. Það mál og staðfestingarmálið hafa nú veriðsameinuð.Aftur lögðu aðrir hluthafar AztiqPharma Partners ehf. en stefnandi, fram tillögu um breytingar á hluthafafundisem haldinn var 24. október 2014 þess efnis að hlutafé Aztiq Pharma Partnersehf. yrði hækkað um 100 milljónir króna á genginu ein króna á hlut. Samhliðaákváðu þeir að leggja til að ákvæði í samþykktum félagsins um forkaupsrétt yrðiafnumið í heild sinni. Þessi hlutafjárhækkun var samþykkt og því á stefnandi núí stað þriðjungs hlutar, sem hann taldi sig eiga fyrir hækkun, einungis um0,01% hlut.Stefnandi vildi meina að þar semfélagið hefði litla sem enga starfsemi og engar upplýsingar lægju fyrir um tilhvaða þarfa hlutafjárins skyldi aflað, yrði hlutafjárhækkun óforsvaranleg.Stefnandi höfðaði því mál til ógildingar á þessari ákvörðun hluthafafundar ogþeirri að afnema forkaupsrétt hluthafa að miklu leyti. Úrskurður í því máli erkveðinn upp í dag.II.Stefnandi byggir kröfu sína um slitfélagsins á 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 en samkvæmt greininni getihluthafar, sem ráða yfir minnst fimmtungi hlutafjár, krafist dóms fyrir því aðfélagi skuli slitið „á þeim grundvelli að hluthafar hafi af ásetningi misnotaðaðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögum þessum eða samþykktumfélagsins“. Stefnandi telur öll skilyrði þessa ákvæðis uppfyllt. Stefnandi kveðst við útgáfu stefnuhafa verið eigandi þriðjungs útistandandi hlutafjár Aztiq Pharma Partners ehf.Skilyrðið um fimmtung hlutafjár sé því uppfyllt.Þá hafi aðrir hluthafar, þ.e. stefnduÁrni og Magnús Jaroslav, misnotað aðstöðu sína í félaginu á kostnað stefnanda.Þeir hafi sem stjórnarmenn félagsins selt helstu eign þess til félags í eiguÁrna í andstöðu við 51. gr., 70. gr. og 70. gr. a laga nr. 138/1994.Sömu hluthafar, hafi brotið gegn ogtekið þátt í brotum gegn 7. gr. samþykkta félagsins með því að hlutast ekki tilum að bjóða forkaupsrétt samkvæmt samþykktunum vegna „viðaukans“, svonefnda.Þeir hafi og brotið gegn og tekiðþátt í brotum gegn 19. gr. samþykkta félagsins og 59. gr. laga nr. 138/1994 meðþví að endurskoðandi félagsins hafi átölulaust látið hjá líða að rannsakareikninga félagsins, með því að hafa sem stjórnarmenn ekki lagt fyrir aðalfundskýrslu endurskoðanda, og með því að hafa sem stjórnarmenn ekki lagt fyriraðalfund samstæðureikninga fyrir árin 2009 og 2010.Þeir hafi jafnframt brotið gegn ogtekið þátt í brotum gegn 70. gr. laga nr. 138/1994 með því að hafa á aðalfundi14. mars 2014 samþykkt breytingar á 7. gr. samþykkta félagsins til að sniðgangaréttindi stefnanda. Aztiq Pharma Partners ehf. hafi verið skylt við þæraðstæður sem þá voru uppi ýmist að lækka hlutafé félagsins í þágu allrahluthafa samkvæmt ströngum reglum VIII. kafla laga nr. 138/1994 eða bjóða öðrumhluthöfum forgangsrétt við sölu hlutanna.Þeir sömu hafi brotið gegn og tekiðþátt í brotum gegn 70. gr. laga nr. 138/1994 með því að hafa samþykkt áaðalfundi 24. október 2014 hækkun hlutafjár um 100 milljónir króna.Óforsvaranlegt hafi verið fyrir stefnanda að taka þátt í hækkuninni, starfsemifélagsins sé lítil sem engin og tilgangur ráðstöfunarinnar sé sýnilega að aflaþeim hluthöfum, sem hafa staðið þétt saman gegn hagsmunum stefnanda, hagsmuni áhans kostnað.Að endingu tiltekur stefandi að sömuhluthafar hafi brotið gegn og tekið þátt í brotum gegn 59. gr. laga nr.138/1994 og 11. gr. samþykkta félagsins með því að boða ekki sem stjórnarmennaðalfundi þess fyrir 2011 fyrr en eftir lok næsta ágústmánaðar 2012.Öll þau brot gegn lögum nr. 138/1994og samþykktum félagsins og öll þátttaka í þeim, sem að framan sé lýst, séuframkvæmd af ásetningi. Þá feli hvert tilvik í sér misnotkun aðstöðuhluthafanna af ásetningi óháð því hvort um brot gegn lögum nr. 138/1994 eðasamþykktum félagsins teljist vera að ræða. Hvert og eitt þessara tilvika sénægjanlegt til að fallist verði á dómkröfur stefnanda. Enginn greinarmunurverði gerður á athöfnum eða athöfnum hluthafanna eftir því hvort þeir komi framsem hluthafar eða stjórnarmenn, enda hafi hluthafarnir í krafti atkvæðavægisráðið öllu um skipan stjórnar félagsins. Stefnandi telur nauðsynlegt að stefnaöllum hluthöfum Aztiq Pharma Partners ehf. til að þola dóm í málinu meðhliðsjón af afleiðingum dómsins fyrir eignarhluti þeirra í félaginu. Varnarþingsé í Reykjavík, sbr. 32. og 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Um lagarök vísar stefnandi einkum tillaga nr. 138/1994. Um kröfu sína um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kaflalaga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr.III.Stefndu telja verulega formgalla á málatilbúnaði stefnanda og að engirlögvarðir hagsmunir stefnanda séu fyrir hendi. Stefnandi sé ekki lengur hluthafi í Aztiq Pharma Partners ehf. semkrafist er slita á, þar sem með tilkynningu 30. nóvember 2014 hafi hlutir hansverið innleystir á grundvelli 16. og 17. gr. laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög. Í kjölfarið hafi stefnandi farið fram á að dómkvaddir yrðumatsmenn til að meta innlausnarverð á hlut hans. Skorað hafi verið á stefnandaað falla frá beiðni um dómkvaðningu en hann hafi hafnað því. Því sé í gangimatsferli samkvæmt 17. gr. Stefnandi sé því ekki lengur eigandi hluta heldurstandi einungis eftir ágreiningur um verðmæti hlutanna sem verði leyst úr þegarniðurstaða liggur fyrir hjá dómkvöddum matsmönnum.Einungis hluthafi geti átt aðild að máli til slita á hlutafélagi.Aðildarhæfi stefnandi hafi fallið niður undir rekstri málsins. Þá hafi úrlausná málsástæðum stefnanda engin áhrif á stöðu hans þar sem hann verði ekki afturhluthafi þótt fallist yrði á þær. Því sé slík úrlausn andstæð 1. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991 og hún hefði ekki raunhæft gildi fyrir réttarstöðu stefnanda.Stefnandi hafi ekki krafist ógildingar á innlausninni og hafi fariðfram á mat á innlausnarverði. Hann hafi því viðurkennt innlausnina og samþykktí verki. Hann geti ekki krafist þess í dómsmáli að grundvöllur ákvörðunar verðitalinn ólögmætur þegar sjálf ákvörðunin hafi ekki verið borin undirdómstól. Stefndu Árni og Aztiq Pharma Partners ehf. krefjast aðallega sýknu afkröfum stefnanda þar sem skortir það grundvallarskilyrði fyrir kröfugerðstefnanda að hann sé eigandi 1/5 hlutafjár í Aztiq Pharma Partners ehf. stefndiÁrni sé eigandi 99,98% hlutafjár í félaginu frá 7. nóvember 2014 og allsútistandandi hlutafjár frá 5. janúar 2015. Eðli máls samkvæmt verði skilyrðinuum 1/5 hlutafjár að vera fullnægt við uppkvaðningu dóms en ekki þegar mál erhöfðað. Verði því að sýkna stefndu af kröfu stefnanda þar sem hann eigi ekkiaðild að málinu, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þar sem stefndi Magnús er ekki lengur hluthafi í félaginu eftir aðhann samþykkti innlausnartilboð þann 10. desember 2014 hafi hann ekki hagsmuniaf úrlausn málsins og eru engar kröfur gerðar af hans hálfu í málinu. Þá byggjastefndu jafnframt á því að önnur skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994skorti til þess að fallast beri á kröfu stefnanda.Í skýringummeð ákvæði 81. gr. komi fram að ákvæðinu sé einkum ætlað að vera beitt þegarengin virk réttarúrræði standi eiganda minnihluta hlutafjár til boða samkvæmtlögum. Ljóst sé að stefnandi hafi haft ýmis úrræði til þess að gæta réttar sínsen hann hefur áður höfðað mál til ógildingar á ákvörðunum aðalfunda félagsins,til lagningar lögbanns á ákvarðanir aðalfunda félagsins og til heimtu skaðabótavegna ráðstafana stjórnar félagsins á eign þess. Hafi stefndu aldrei staðið ívegi fyrir því eða aftrað því að stefnandi beiti réttindum sínum sem hluthafi íAztiq Pharma Partners ehf. Séu því engin efni til þess að fallast á kröfustefnanda og beita svo íþyngjandi úrræði sem félagsslitum í andstöðu við viljameirihluta eiganda stefnda, Aztiq Pharma Partners ehf., þegar einnig er litiðtil þess að stefnandi sé ekki lengur hluthafi. Stefnandimótmælir því að með sölu á hlutum Aztiq Pharma Partners ehf., í sænskadótturfélagi þess, Aztiq Partners AB, um mitt ár 2010, hafi falist ráðstöfunsem var til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegrahagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Hlutirnir hafi veriðframseldir á sama verði og sem nam undirliggjandi verðmæti, þ.e. kaupverðihluta í Alvogen, að teknu tilliti til skuldbindinga vegna þeirra, auk vonargreiðslu,kæmi til þess að hlutir í Alvogen yrðu seldir á hærra verði en sem namkaupverði. Sé á því byggt af hálfu stefndu að eignin hafi ekki verið seld áundirverði í andstöðu við 51. gr. og 70. gr. ehfl.Stjórn AztiqPharma Partners ehf., sem var skipuð hluthöfum sem hafi farið með 98% afhlutafé Aztiq, hafi einnig verið einróma um að framsal hluta í Aztiq PartnersAB væri nauðsynlegt til að tryggja fjármögnun kaupa á hlutum í Alvogen, vegnaáskilnaðar fjármögnunaraðila um tiltekna eigendaskipan samstæðunnar. Stefnandi,sem hafði hafið störf hjá samkeppnisaðila Alvogen og neitað að undirritatrúnaðaryfirlýsingu, hafi átt 2% hlut í félaginu og hafi ekki verið í stjórnþess. Hafi því ekki verið tilefni til að leita eftir samþykki stefnanda fyrirframsalinu og synjun minnihluta hluthafa í atkvæðagreiðslu þar um hefði ekkihaft nein áhrif á þá ákvörðun. Þá hafisamningur um framsal hluta í Aztiq Partners AB einnig verið gerður í tengslumvið venjulegan rekstur Aztiq Pharma Partners ehf., sem eignarhaldsfélags umfjárfestingar í lyfjageiranum, og hafi haft að geyma eðlilegt verð og aðraskilmála, sbr. 4. tölulið 70. gr. a laga um einkahlutafélög. Sé á því byggt afhálfu stefndu að ekki hafi verið þörf á að leita eftir samþykki hluthafafundarfyrir ráðstöfuninni með vísan til 70. gr. a og þá ekki síst í ljósi þess aðsynjun stefnanda hefði ekki haft nokkur áhrif á þá ákvörðun sem tekin var. Við gerð viðauka við framsalssamning um kaup málsaðila á hlutum í AztiqPharma Partners ehf. kveðast stefndu hafa verið í góðri trú um að viðaukinnværi eingöngu til leiðréttingar á þeim eignarhlutföllum sem ranglega höfðuverið tilgreind í framsalssamningnum og fæli ekki í sér eigendaskipti að hlutumsem virkjuðu forkaupsrétt samkvæmt 7. gr. samþykkta félagsins. Þegar niðurstaða dóma Hæstaréttar í málum nr. 331/2013 og 367/2013 lá fyrirhafi stefndi Árni þá þegar hlutast til um að bjóða félaginu forkaupsréttsamkvæmt umræddu ákvæði samþykkta félagsins og til samræmis við niðurstöðutilgreindra dóma. Verði litið á það sem brot á samþykktum félagsins að hafaekki boðið forkaupsrétt við gerð viðaukans skorti í það minnstaásetningsskilyrðið en stefnda óraði ekki fyrir að framsal hefði átt sér staðmeð gerð viðaukans. Sé því mótmælt að framangreint geti orðið grundvöllur fyrir kröfu stefnanda um slit áfélaginu.Á aðalfundumfélagsins 2009 og 2010 hafi verið lagðir fram ársreikningar til samþykktarfundarins. Skoðunarmaður félagsins, Lúðvík Þráinsson endurskoðandi, hafiyfirfarið reikningana og kannað bókhaldsgögn félagsins og aðra þætti er vörðuðurekstur þess og stöðu í samræmi við lög nr. 3/2006, um ársreikninga, og 19. gr.samþykkta félagsins. Á aðalfundunum hafi einnig verið lagðar fram skýrslurskoðunarmanns með yfirförnum og undirrituðum ársreikningi félagsins í samræmi við59. gr. laga um einkahlutafélög.Félaginu hafiekki verið skylt að kjósa endurskoðanda samkvæmt 98. gr. laga nr. 3/2006 og ekki hvílt á skoðunarmannifélagsins skylda til að endurskoða og árita reikninga, heldur hafi hlutverkhans samkvæmt lögum falist í því að yfirfara og undirrita reikninga félagsins,sbr. 2. mgr. 102. gr. og 3. mgr. 104. gr. laga nr. 3/2006. Framangreint hafiverið staðfest af fjölskipuðum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 3. júlí 2014 ímáli nr. E-11/2012 sem og að ekki hafi verið áskilið að lagður yrði fyriraðalfund samstæðureikningur samkvæmt 70. gr. laganna. Sé málsástæða stefnandahvað þetta varðar því með öllu haldlaus.Á löglegaboðuðum aðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 14. mars 2014, sem fulltrúar allrahluthafa sóttu, hafi verið samþykkt með 2/3 hluta atkvæða að fella brottforkaupsrétt að eigin hlutum félagsins í samræmi við 63. og 68. gr. laga umeinkahlutafélög og samþykktir félagsins. Gilti sú ákvörðun jafnt um allahluthafa í félaginu og tók til viðskipta með hluti í félaginu til framtíðar. Þá hafi veriðsamþykkt á löglega boðuðum aðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 24. október2014 með 2/3 hluta atkvæða að fella forkaupsrétt að hlutum í félaginu alfariðbrott. Stefndu byggja á því að aukinn meirihluti hluthafa hafi að lögum valdtil þess að afnema forkaupsrétt hluthafa við eigendaskipti að hlutum, hvort semer að hluta eða að öllu leyti. Sé ekkert í lögum nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, sem komi í veg fyrir að unnt sé að breyta ákvæðum umforkaupsrétt í samþykktum og fella þannig niður forkaupsrétt að hluta eða ölluleyti, eða forgangsrétt ef því er að skipta, enda sé það gert með áskildummeirihluta hluthafa og innbyrðis réttarsambandi hluthafa ekki raskað. Því ermótmælt af hálfu stefndu að 38. gr. laga um einkahlutafélög hafi áhrif álögmæti ákvarðana aðalfunda félagsins enda hafi hlutafé í félaginu nú veriðhækkað og eigin hlutir vel innan lögbundinna marka og því hvíli enginlagaskylda á félaginu að selja hlutina eða lækka hlutafé með vísan tiltilgreinds ákvæðis.Á löglegaboðuðum aðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 24. október 2014 hafi verið samþykkt með 2/3 hluta atkvæða að hækkahlutafé félagsins um 100.000.000 króna að nafnverði á genginu ein króna á hluttil samræmis við 23-25. gr., 63. og 68. gr. laga nr. 138/2014. Samkvæmtgreindri ákvörðun hafi allir hluthafar félagsins átt rétt til að skrá sig fyrirnýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína. Skráðu hluthafar sigekki fyrir nýútgefnum hlutum skyldi öðrum hluthöfum veittur hlutfallslegur rétturtil að skrá sig fyrir þeim hlutum. Hlutafjárhækkunin hafi m.a. verið ákveðin íþeim tilgangi að efna skuldbindingar Aztiq Pharma Partners ehf. en félagið hafiekki átt reiðufé til að greiða skammtímaskuldir og stefndi því í greiðsluþrotyrði ekkert að gert. Í framhaldi af hækkuninni hafi stjórn félagsins síðanáform um að taka ákvörðun um frekari rekstur og fjárfestingar til samræmis viðtilgang félagsins, en starfsemin hafi að mestu legið niðri á síðustu árum fyrirmálshöfðun þessa vegna ágreinings við stefnanda og síendurtekinna málshöfðanaaf hans hálfu.Stefnandahafi gefist kostur á að taka þátt í hlutafjárhækkuninni rétt eins og öðrumhluthöfum, með nákvæmlega sömu skilmálum, en kaus að gera það ekki. Íákvörðuninni hafi því hvorki falist röskun á innbyrðis réttarsambandi hluthafané hafi hluthöfum með nokkrum hætti verið mismunað. Sé því alfarið mótmælt aðákvörðunin hafi verið til þess fallin að afla þeim hluthöfum sem tóku þátt íhlutafjárhækkuninni ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda.Stefndu teljaað boðun til aðalfunda félagsins hafi dregist fyrst og fremst vegna þess aðfélagið hafi verið óstarfhæft frá árinu 2010 vegna ágreinings hluthafa ogmálaferla. Enginn ásetningur hafi verið til staðar af hálfu stefndu að misnotaaðstöðu sína í félaginu eða brjóta gegn lögum og samþykktum, heldur hafi tafirá fundarboðun orsakast af afsakanlegum ástæðum. Séu því ekki uppfyllt skilyrði1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 til þess að slíta félaginu á þessumgrundvelli.Stefndu geraþá varakröfu ef ekki verður sýknað í málinu að dómurinn ákveði að í staðfélagsslita geti stefndi, Aztiq Pharma Partners ehf., innan frests og fyrirverð sem ákveðið er af dómnum, leyst til sín 10.000 hluti stefnanda í AztiqPharma Partners ehf., sbr. 2. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994. Séu engin efnitil að verða við kröfu stefnanda um jafníþyngjandi aðgerð og félagsslit stefndaAztiq Pharma Partners ehf. hefði í för með sér.Samrýmist þaðeinnig ákvæði 18. gr. a að beitt sé vægara úrræði, þ.e. innlausn 10.000 hluta stefnandaí Aztiq Pharma Partners ehf., sem og sú staðreynd að hlutur stefnanda í félaginuhafi þegar verið innleystur.Þá séuhagsmunir stefnanda að fullu tryggðir með innlausn hluta hans, jafnvel þótttalið verði að skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 séu uppfyllt, og ánþess að koma þurfi til jafn viðurhlutamikillar aðgerðar og slit félagsins hafióhjákvæmilega í för með sér. Sé heldur ekki með nokkru móti hægt að fallast áað réttmætur ágreiningur hluthafa geti leitt til þess að lagaskilyrði séu tilað heimila jafn harkalegt inngrip og slit félags.Stefndibyggir aðallega á þeim ákvæðum laga sem vísað er til í greinargerð hans, laganr. 138/1994, um einkahlutafélög, einkum 16.-18. gr., 23.-25. gr., 63. gr., 68.gr., 71. gr. og 2. mgr. 81. gr. laganna. Vísar stefndi jafnframt til laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, einkum 16. grein laganna um sýknu vegnaaðildarskorts. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði styðstvið ákvæði laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt af málskostnaði.IV.Þegar málþetta var höfðað 23. október 2014 var stefnandi sannanlega hluthafi í AztiqPharma Partners ehf. Hann átti 2% hlut í félaginu og jafnframt möguleika á þvíað eignast allt að þriðjung í félaginu á grundvelli þess að ákveðið var afstjórn félagsins, sbr. bréf 2. desember 2013, að nýta forkaupsrétt félagsins afhlutabréfum í kjölfar viðskipta stefnda Árna og Vilhelm Róberts Wessman með 94%hlut, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 367/2013. HéraðsdómurReykjavíkur leit svo á í dómi í málinu nr. E-3519/2012 sem upp var kveðinn 11.nóvember 2016 að ekki væri hægt að slá því föstu í því máli að stefnandi væriþá eigandi þriðjungshlutafjár í félaginu þar sem ekkert benti til þess aðfélagið hefði ráðstafað hlut sínum heldur væri enn eigandi. Stefnandi átti þó áþessum tíma þriðjung atkvæðisréttar með sínum 2% á móti stefnda Árna og MagnúsiJaroslav þar sem eigin hlutir félags veita ekki atkvæðisrétt sbr. 3. mgr. 57. gr.laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Því verður að líta svo á að uppfyllt séskilyrði 1. mgr. 81. gr. laganna um að hluthafi sem gerir kröfu um slit áfélagi samkvæmt greininni skuli ráða yfir minnst fimmtungi hlutafjár. Meðframangreindum dómi í málinu nr. E-3519/2012 varð niðurstaðan sú í forsendumdómsins að stefndu í því máli, Árni Harðarson, Vilhelm Róbert Wessman og MagnúsJaroslav Magnússon, hefðu með háttsemi sinni bakað sér skaðabótaskyldu gagnvartstefnanda, einkum vegna þeirra viðskipta sem lýst er hér að framan og eru hlutiaf málsástæðum stefnanda fyrir dómkröfu hans um slit á félaginu. Þann 24.október 2014, eða degi eftir höfðun þessa máls, var haldinn aðalfundur í AztiqPharma Partners ehf. Þar var samþykkt að auka hlutafé félagsins um 100.000.000króna. Stefnandi tók ekki þátt í þeirri aukningu enda hefur hann lýst því aðhann telji engar forsendur vera fyrir aukningunni og í hana hafi verið ráðisteingöngu til að skerða hans hagsmuni enn frekar, öðrum hluthöfum til hagsbóta.Stefnandi hefur í öðru máli, sem hann höfðaði 4. nóvember 2014, krafistógildingar á þessari ákvörðun aðalfundar. Fljótlega íkjölfar aðalfundarins, eða 30. nóvember 2014, sendi Árni Harðarson bréf tilannarra hluthafa þ.e. stefnanda, sem tók við bréfinu 1. desember sama ár, ogstefnda Magnúsar Jaroslav Magnússonar, þar sem hann tilkynnti í kjölfarhækkunarinnar að hann væri nú eigandi 99,98 % hlutar í félaginu og að hannhefði ákveðið samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, að aðrirhluthafar skyldu sæta innlausn á hlutum sínum. Stefnandi átti á þessum tímasamkvæmt sýn stefnda Árna einungis 0,01% hlut í félaginu.Stefnandimótmælti innlausn með bréfi 18. desember 2014 og kvað, m.a. með vísan til málssem hann hafði þá höfðað um ógildingu hlutafjárhækkunarinnar, að aðgerðin værimeð öllu löglaus. Í bréfinu óskaði stefnandi þó eftir því að félagið myndibeiðast dómkvaðningar matsmanna til að meta virði félagsins. Stefnandi tók þófram að í því fælist engin viðurkenning á aðgerðinni. Matsbeiðni var þó ekkimóttekin í héraðsdómi fyrr en 9. janúar 2017. Matsmenn voru, án andmæla aðila,dómkvaddir af Héraðsdómi Reykjaness 25. janúar 2017.Stefndi ÁrniHarðarson sendi 6. janúar 2015 tilkynningu um greiðslu inn á greiðslureikningmeð vísan til 17. gr. laga um einkahlutafélög enda hafði þá stefnandi ekkiframselt hluti sína. Samkvæmt 17.gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, gildir sú regla að sé hlutur ekki framseldur samkvæmtákvæðum 16. gr. laganna skal greiða andvirði hans á geymslureikning á nafnirétthafa. Frá þeim tíma teljist hluthafinn réttur eigandi hlutar og hlutirfyrri eiganda ógildir. Tilkynning í þessa veru var í bréfi stefnda Árna frá 6.janúar 2015. Jafnframt var tekið fram að hlutaskrá Aztiq Pharma Parterns ehf.hefði verið breytt til samræmis við framangreint. Því verður aðtelja að stefnandi sé ekki lengur hluthafi í félaginu. Burtséð frá þeimávirðingum sem hann ber á fyrrum meðhluthafa hans verður ekki séð að hann getilengur átt aðild að kröfu um slit á félaginu. Þar skorti lögvarða hagsmuni.Engin afstaða verður tekin til annarra efnisatriða eða hvort stefndu hafi afásetningi misnotað aðstöðu sína ífélaginu eða tekið þátt í brotum á lögum þessum eða samþykktum félagsins og þarmeðbrotið gegn hagsmunum stefnanda. Verður að telja að stefnandiverði að svo komnu máli að haga málatilbúnaði sínum með öðrum hætti kjósi hannað freista þess að sækja kröfur á hendur stefndu.Því er þaðniðurstaða dómsins að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni af því að fániðurstöðu um kröfu sína um slit á félaginu. Verður máli þessu því vísað frádómi með skírskotun til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Vegnaniðurstöðu í máli nr. E-3519/2012 milli stefnanda og annarra hluthafa sem áðurer getið, athugist að engin gögn voru lögð fram í því máli um ákvarðanir áaðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 24. október 2014 eða um innlausn á hlutstefnanda síðar. Þess vegna var í dómsniðurstöðu gengið út frá því að stefnandiætti við dómsuppsögu 2% hlut í félaginu.Samkvæmt 2.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skal stefnandi greiðastefndu málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 200.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti til stefndu Aztiq Pharma Partners ehf. og Árna Harðarsonarhvors um sig. Þegar greinargerð var lögð fram í málinu 27. janúar 2015 varbókað að ekki væri mætt af hálfu stefnda Magnúsar Jaroslav Magnússonar og aðhann myndi ekki láta málið til sína taka enda, sbr. framangreint, hann ekkilengur hluthafi í Aztiq Pharma Partners ehf. Verður því ekki séð að hann hafihlotið nokkurn kostnað af málinu og enda ekki gerð sérstök krafa vegna þess.Við ákvörðun málskostnaðar er horft til þess að jafnframt er í dag kveðinn uppúrskurður í öðru máli milli stefnanda og stefnda Aztiq Pharma Partners ehf. semvarðar framangreinda hlutafjáraukningu og ógildingu á breytingum á samþykktumfélagsins sem gerðar voru á aðalfundi þess 24. október 2014.Uppkvaðning þessa úrskurðar hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari voru sammála um að ekkiværi þörf á endurflutningi málsins.Fyrirstefnanda flutti málið Reimar Pétursson hæstaréttarlögmaður og fyrir stefnduJóhannes Bjarni Björnsson hæstaréttarlögmaður.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐMáli þessu ervísað frá dómi. Stefnandigreiði stefndu, Aztiq Pharma Partners ehf. og Árna Harðarsyni, 200.000 krónur ímálskostnað hvorum um sig.
Mál nr. 329/2009
Vátryggingarsamningur Dánarbætur Lögheimili
H leitaði dóms um rétt sinn til dánarbóta úr fjölskyldutryggingu, sem faðir hans, F, hafði tekið hjá T, en F lést í sjóslysi 10. september 2005. Við úrlausn málsins reyndi á skýringu ákvæða vátryggingarskilmála T, þar sem fram kom að réttur maka eða sambýlismaka vátryggðs til greiðslu dánarbóta gengi framar rétti barna hans. Óumdeilt var að F var í óvígðri sambúð með M þegar slysið varð, en M lést einnig í slysinu. Þá var talið fullnægt því skilyrði vátryggingarskilmála að F og M hefðu átt sameiginlegt lögheimili. Var M því sambýlismaki F í skilningi vátryggingarskilmála. Samkvæmt gögnum málsins lá fyrir að F lést er báturinn, sem þau voru um borð í, steytti á skeri, en M drukknaði tæpri hálfri klukkustund síðar er bátnum hvolfdi. Var því talið að tveir aðskildir atburðir hefðu valdið því að F og M létust og M væri því rétthafi dánarbóta eftir F. Sú niðurstaða var talin leiða til þess að bætur rynnu inn í dánarbú M til hagsbóta fyrir erfingja hennar, V og A, sem hafði verið stefnt til réttargæslu í málinu. Var T því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði fyrst látin bera dráttarvexti frá uppsögu dóms. Þá krefst stefndi aðallega málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vigfúsi Daða Vigfússyni og Arnari Frey Vigfússyni til réttargæslu. Þeir hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í héraðsdómi leitar áfrýjandi með máli þessu dóms um rétt sinn til dánarbóta úr fjölskyldutryggingu, sem faðir hans, Friðrik Ásgeir Hermannsson, hafði tekið hjá stefnda, en Friðrik lést af slysförum aðfaranótt 10. september 2005. Óumdeilt er að Friðrik hafi verið í óvígðri sambúð með Matthildi Victoriu Harðardóttur þegar sá atburður gerðist. Fyrir liggur að Hagstofu Íslands barst 22. nóvember 2004 tilkynning Friðriks um flutning á lögheimili hans 30. sama mánaðar á þann stað, þar sem Matthildur átti heimili, en af ástæðum, sem ekki skipta hér frekar máli, höfðu upplýsingar samkvæmt þessari tilkynningu ekki verið færðar í þjóðskrá þegar hann lést, heldur var það fyrst gert í nóvember 2005. Með því að afhenda þessa tilkynningu gerði Friðrik það, sem á hans valdi stóð, til að fá breytta skráningu á lögheimili sínu, en óumdeilt er að hann hafi á dánardegi haft fasta búsetu í skilningi 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili á sama stað og Matthildur. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaður dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 17. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristin Crosbie, 3 Albert Square, Paddington, NSW 2021, Ástralíu, fyrir hönd ólögráða sonar síns, Hermanns Stuart Crosbie, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu birtri 12. mars 2008. Til réttargæslu er stefnt Arnari Frey Vigfússyni og Vigfúsi Daða Vigfússyni, Reykási 26, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., verði dæmd til að greiða sér kr. 3.500.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 10. október 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er þess krafist að tildæmdar bætur beri dráttarvexti fyrst frá endanlegum dómsuppsögudegi að telja og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, ella að málskostnaður verði felldur niður. Réttargæslustefndu krefjast málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Málsatvik Aðfararnótt laugardagsins 10. september 2005 steytti skemmtibáturinn Harpa á Skarfaskeri í Viðeyjarsundi með þeim afleiðingum að Friðrik Ásgeir Hermannsson, fyrrverandi sambýlismaður Kristinar Crosbie og faðir Hermanns Stuart Crosbie, lést af völdum áverka sem hann hlaut þegar báturinn skall á skerinu. Fjórir aðrir farþegar voru um borð þegar slysið átti sér stað. Um tuttugu mínútum eftir áreksturinn losaði Jónas Garðarsson bátinn af skerinu, þá stórskemmdan og tók stefnu austur Viðeyjarsund. Skömmu síðar hvolfdi bátnum með þeim afleiðingum að farþeginn Matthildur Harðardóttir, móðir réttargæslustefndu og unnusta Friðriks drukknaði. Í refsimáli á hendur stjórnanda bátsins, sbr. dóm Hæstaréttar frá 10. maí 2007 í máli nr. 429/2006 var honum gerð refsing m.a. fyrir að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að stórlega laskaður báturinn losnaði af skerinu, eins og rakið er nánar í dóminum. Hinn látni, Friðrik Ásgeir Hermannsson, var með fjölskyldutryggingu hjá Tryggingarmiðstöðinni hf. Með tölvupósti þann 7. nóvember 2006 sendi lögmaður stefnanda erindi til stefnda þar sem gerð var grein fyrir því að Hermann Stuart Grosbie ætti rétt til dánarbóta á grundvelli tilgreindrar tryggingar föður hans. Með bréfi lögmanns réttargæslustefndu til stefnda, dags. 13. nóvember 2007, var gerð krafa á hendur stefnda um dánarbætur þeim til handa á grundvelli fjölskyldutryggingarinnar. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 23. nóvember 2007, var ítrekuð krafa stefnanda á hendur stefnda og óskað eftir afstöðu hið fyrsta. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 20. janúar 2008, var gerð grein fyrir því að réttargæslustefndu hefðu einnig krafið vátryggingarfélagið um greiðslu dánarbóta vegna andláts Friðriks. Teldu þeir sig vera réttmæta viðtakendur umræddra dánarbóta. Taldi stefndi sér ekki fært að ganga til uppgjörs dánarbótanna án þess að fyrir lægi annaðhvort samkomulag aðilanna um ráðstöfun bótanna eða dómur sem skæri úr um það hver eða hverjir væru rétthafar bótanna. Þar sem kröfum stefnanda um dánarbætur hefur verið hafnað af hálfu stefnda hefur stefnandi höfðað mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir dómkröfur sínar á vátryggingarskilmálum fjölskyldutryggingar stefnda. Í 32. gr. vátryggingaskilmála ,,151 Fjölskyldutryggingu“ stefnda segir svo: ,,Valdi slys dauða vátryggðs innan eins árs frá slysadegi, greiðist maka eða sambýlismaka, sbr. 1. gr. þessara skilmála, sú fjárhæð sem tilgreind er á vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun. Sé maki eða sambýlismaki vátryggðs eigi á lífi greiðast dánarbætur til barna vátryggðs.“ Fyrir liggi að Friðrik Ásgeir Hermannsson var ekki kvæntur á slysdegi en hafi búið með Matthildi Harðardóttur. Á þeim degi var Friðrik með skráð lögheimili að Skriðustekk 14, Reykjavík, ásamt stefnanda og Kristinu Crosbie. Hins vegar hafi legið fyrir hjá þjóðskrá óafgreidd beiðni um lögheimilisflutning Friðriks á lögheimili Matthildar. Í 1. gr. sömu skilmála segir: ,,Vátryggðir eru vátryggingartaki, maki hans eða sambýlismaki og ógift börn, enda eigi þessir einstaklingar sameiginlegt lögheimili og búi á sama stað.“ Samkvæmt greininni séu því tvö skilyrði sett fyrir því að sambýlismaki verði talinn rétthafi. Annars vegar að hann og vátryggður búi saman og hins vegar að hann og vátryggður eigi sama lögheimili. Orðið ,,og“ í ákvæðinu hafi úrslitaþýðingu við afmörkun á merkingarfræðilegum ramma greinarinnar. Almennt verði að leggja til grundvallar að upptalning tilvika í slíkum ákvæðum, sem kveði á um tiltekin skilyrði, þar sem orðið ,,og“ sé notað, útiloki að byggt sé á annarri merkingu en þeirri að öll skilyrðin þurfi að vera uppfyllt til að réttur eða skylda sem ákvæðið mæli fyrir um verði virk. Samkvæmt skilmálaákvæðinu sé ekki nægilegt að vátryggði og maki hans búi á sama stað, heldur sé kveðið á um að þeir þurfi að eiga saman lögheimili. Verði því að leggja til grundvallar að formleg skráning af hálfu þjóðskrár um lögheimili þurfi að vera fyrir hendi á þeim degi sem vátryggingaratburður gerist og að ekki dugi í þeim efnum að fyrir liggi óafgreidd beiðni um lögheimilisflutning sem færð sé í þjóðskrá eftir vátryggingaratburð. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili geti enginn átt lögheimili hér á landi á fleiri en einum stað í senn. Ekki sé dregið í efa að Matthildur og Friðrik hafi búið saman þann 10. september 2005. Fyrir liggi hins vegar að þau hafi ekki verið skráð í þjóðskrá á sama lögheimili þegar þau létust þennan dag. Þetta staðfesti framlagðar útprentanir úr þjóðskrá dags. 22. september 2007 og 7. nóvember 2007. Að öllu framangreindu verði því að telja að Matthildur Harðardóttir hafi ekki uppfyllt skilyrði til að teljast sambýlismaki Friðriks Ásgeirs Hermannssonar í skilningi 32. gr. vátryggingarskilmála stefnda þegar vátryggingaratburður gerðist og því eigi dánarbú hennar og erfingjar ekki tilkall til þeirra dánarbóta sem vátrygging vátryggingartaka kvað á um. Á því sé byggt að af þessu leiði óhjákvæmilega að stefnandi, sem sé eina barn hins látna vátryggingartaka, sé rétthafi dánarbóta úr hendi stefnda vegna tilgreindrar fjölskyldutryggingar. Verði þrátt fyrir framangreint talið að Matthildur hafi uppfyllt skilyrði skilmála til að teljast sambýlismaki sé á því byggt að um einn vátryggingaratburð hafi verið að ræða þannig að ekki hafi stofnast réttur til handa Matthildi Harðardóttur samkvæmt umræddri tryggingu sem dánarbú hennar og/eða erfingjar geti leitt rétt frá og stefnandi því rétthafi af þeim sökum einnig. Samkvæmt framangreindu sé á því byggt að stefnandi sé rétthafi dánarbóta samkvæmt fjölskyldutryggingu föður stefnanda hjá stefnda en ágreiningslaust sé að höfuðstólsfjárhæð hennar sé kr. 3.500.000 samkvæmt vátryggingarskírteini. Stefnandi krefst þeirrar fjárhæðar úr hendi stefnda auk dráttarvaxta og kostnaðar. Af hálfu stefnanda sé á því byggt með vísan til 1.mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 sem gilda um tilvik þetta að stefnda beri að greiða dráttarvexti frá 10. október 2005 en þá verði að telja að liðnir hafi verið að minnsta kosti 14 dagar frá því stefndi átti þess kost að afla upplýsinga sem þörf var á til að meta vátryggingaatburðinn og upphæð bóta. Réttargæslustefndu sé stefnt í máli þessu þannig að þeim gefist kostur á að gæta hagsmuna sinna enda hafa þeir lýst því yfir gagnvart stefnda að dánarbú móður þeirra, Matthildar Harðardóttur, og/eða erfingjar hennar séu rétthafar dánarbóta eftir föður stefnanda en ekki stefnandi og krafist dánarbótanna á þeim grundvelli. Tekið er fram að skiptum á dánarbúi Matthildar er lokið. Stefnandi byggir kröfur sínar á lögum nr. 20/1954, sbr. og lög nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Þá sé vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um samninga og efndir fjárskuldbindinga. Einnig sé vísað til laga nr. 21/1990 um lögheimili eftir því sem við á. Krafa um dráttarvexti styðst við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er tekið fram að Friðrik Ásgeir Hermannsson heitinn hafi á dánardægri haft í gildi hjá stefnda fjölskyldutryggingu sem hafði að geyma svokallaða frítímaslysatryggingu. Málsaðilum hafi verið tjáð bréflega að þar sem tveir aðilar hafi gert tilkall til sömu bóta telji félagið sér ekki fært að ganga til uppgjörs nema fyrir lægi annaðhvort samkomulag aðilanna um ráðstöfun bótanna eða niðurstaða dóms um það hver eða hverjir séu rétthafar þeirra. Er slysið varð og Friðrik Ásgeir lést hafi hann verið með skráð lögheimili að Skriðustekk 14, Reykjavík, en þar hafði hann búið ásamt fyrri sambýliskonu sinni, Kristinu Crosbie, og syni þeirra, stefnanda í máli þessu. Hins vegar sé ekki um það deilt að þá hafi hann verið í sambúð með Matthildi heitinni að Hjallabrekku 2b, Kópavogi, en samkvæmt tilkynningu til Hagstofu Íslands, dags. 22. nóvember 2004, flutti hann heimili sitt 30. nóvember 2004 að Hjallabrekku 2b. Ekki sé ástæða til að bera brigður á að frá því tímamarki hafi þau Friðrik Ásgeir og Matthildur verið í sambúð uns þau létust 10. september 2005. Samkvæmt grein 29.1 í skilmálum fjölskyldutryggingar, sem Friðrik Ásgeir hafði keypt hjá stefnda og í gildi voru á slysdegi, skulu dánarbætur slysatryggingar í frítíma greiðast maka eða sambýlismaka, sbr. gr. 1.1 í skilmálunum. Í téðri gr. 1.1 segir að vátryggingartaki, maki hans eða sambýlismaki og ógift börn séu vátryggð, enda eigi þessir einstaklingar sameiginlegt lögheimili og búi á sama stað. Hugtakið lögheimili sé ekki skilgreint sérstaklega í skilmálunum. Verði að skilgreina það á sama veg og gert sé í lögum um lögheimili nr. 21/1990. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna sé lögheimili manns sá staður þar sem hann hafi fasta búsetu. Samkvæmt 2. mgr. sömu gr. telst maður hafa fasta búsetu á þeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Lögheimili manns sé þannig ákveðið þar sem hann hafi fasta búsetu og sé alveg óháð ákvörðunarvaldi viðkomandi eða hvar hann hafi skráð sig til heimilis. Ekki fari á milli mála að Friðrik Ásgeir heitinn hafði hinn örlagaríka dag fasta búsetu að Hjallabrekku 2b, Kópavogi, og þar var hans lögheimili í skilningi laga. Þar bjuggu þau Friðrik og Matthildur einnig óumdeilanlega saman. Með því að þau áttu samkvæmt framangreindu sameiginlegt lögheimili og bjuggu á sama stað verður ekki um það villst að Matthildur var sambýlismaki Friðriks í skilningi gr. 1.1 í skilmálunum. Fyrrgreind flutningstilkynning Friðriks Ásgeirs heitins var ekki afgreidd hjá Hagstofu Íslands fyrr en í nóvember 2005, að telja verður, og þá með afturvirkum hætti miðað við að sambúð hans með barnsmóður sinni hafi verið slitið um áramót 2003/2004. Því verði heldur ekki fram hjá því litið að á dánardægri hans var skráð lögheimili hans í reynd að Hjallabrekku 2b, Kópavogi. Friðrik Ásgeir mun hafa látist nær samstundis eftir að bátur sá, sem þau voru farþegar í, steytti á Skarfaskeri um kl. 1:38 aðfaranótt 10. september 2005. Matthildur lést hins vegar nær hálfri klukkustund síðar er bátnum hvolfdi á Viðeyjarsundi. Sé engum vafa undirorpið að Matthildur lifði Friðrik þótt um skamma hríð hafi verið. Verði því að telja að þá þegar hafi stofnast réttur hennar til þeirra dánarbóta sem stefnda beri að greiða úr vátryggingunni, sbr. gr. 29.1 í þeim skilmálum er þá giltu. Rétturinn til bóta hafi svo erfst til réttargæslustefndu sem sona Matthildar við andlát hennar. Í gr. 29.1 í fyrrgreindum skilmálum segi auk þess sem áður getur að dánarbætur greiðist til barna vátryggðs sé maki eða sambýlismaki eigi á lífi. Í ljósi þessa og með því að Friðrik Ásgeir átti sambýlismaka á lífi, er hann lést, geti ekki til þess komið að stefnandi eigi rétt til hinna umdeildu dánarbóta. Samkvæmt málsgögnum liggi fyrir að Friðrik Ásgeir lést er báturinn steytti á Skarfaskeri. Eftir að báturinn losnaði af skerinu um 20 mínútum síðar var bátnum siglt áleiðis inn á Viðeyjarsund uns honum hvolfdi og Matthildur drukknaði. Sá atburður gerðist tæpri hálfri klukkustund eftir að báturinn steytti á skerinu. Stjórnandi bátsins var sakfelldur sérstaklega fyrir að hafa ekki gert ráðstafanir til bjargar farþegum eftir að báturinn losnaði af skerinu. Sé alveg ljóst að tvö aðskild atvik ollu því að þau Friðrik Ásgeir og Matthildur létust. Verði því ekki hjá því komist að ætla að sitt hvor vátryggingaratburðurinn hafi orðið þeim að aldurtila. Staðhæfingum stefnanda um að Matthildur hafi ekki orðið rétthafi sökum þess að þau hafi látist við einn og sama vátryggingaratburðinn sé því mótmælt sem röngum. Bótaréttur stefnanda sé mjög umdeilanlegur í máli þessu að því marki sem hann yfir höfuð kunni að vera fyrir hendi. Samkvæmt skilmálum þeim sem um vátrygginguna gilda og reglum erfðaréttarins hafi réttargæslustefndu gert tilkall til dánarbótanna. Stefnandi hafi sem erfingi Friðriks Ásgeirs heitins ennfremur gert tilkall til bótanna. Vegna kröfu þessara aðila til sömu dánarbóta sé stefnda óheimilt að greiða stefnanda sem og réttargæslustefndu bæturnar fyrr en úr því hafi verið skorið með dómi eða sátt milli aðila hver eigi rétt á fjárhæðinni, sbr. 3. mgr. 104. gr., sbr. 122. gr., laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954, sem í gildi voru er vátryggingaratburðurinn varð í september 2005. Meðan svo háttar um kröfu stefnanda eins og hér hafi verið lýst sé ótækt að hún beri dráttarvexti, sbr. fyrri málslið 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Geti því fyrst til þess komið að krafan beri dráttarvexti frá endanlegum dómsuppsögudegi að telja. Varðandi málskostnaðarkröfur stefnda er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og að framan greinir sé stefnda ógerlegt að greiða hinar umdeildu dánarbætur fyrr en úr því hafi verið leyst með dómi eða samkomulagi milli stefnanda og réttargæslustefnda hverjum beri að greiða bæturnar. Dómsmál þetta sé því ekki höfðað vegna atvika sem stefndi hafi á valdi sínu. Sé því óhjákvæmilegt annað en dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað hver svo sem málsúrslit verða eða eftir atvikum fella hann niður. Af sömu ástæðu geti heldur ekki til þess komið að stefnda verði gert að greiða réttargæslustefndu málskostnað. Málsástæður réttargæslustefndu Réttargæslustefndu séu synir og skylduerfingjar Matthildar V. Harðardóttur, en Friðrik Ásgeir Hermannsson hafi verið sambýlismaður hennar. Hann hafði keypt fjölskyldutryggingu hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. sem var í gildi á slysdegi. Samkvæmt ákvæði 1.1. í skilmálum tryggingarinnar, sem giltu á slysdegi, séu vátryggðir vátryggingataki, maki hans eða sambýlismaki og ógift börn, enda eigi þessir einstaklingar sameiginlegt lögheimili og búi á sama stað. Samkvæmt grein 29.1 greiðist dánarbætur til maka eða sambýlismaka, sbr. ákvæði 1.1. í þeim skilmálum er í gildi voru á slysdegi. Sé maki eða sambýlismaki eigi á lífi greiðist dánarbætur til barna vátryggðs. Lögheimili manns sé, samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili, sá staður þar sem hann hefur fasta búsetu. Nánari skilgreining á því hvað teljist föst búseta sé svo í 2. mgr. ákvæðisins. Óumdeilt sé að Friðrik heitinn hafi verið í sambúð með Matthildi heitinni á slysdegi og að þau bjuggu að Hjallabrekku 2b í Kópavogi. Lögheimili Friðriks hafi þó verið skráð í þjóðskrá að Skriðustekk 14 í Reykjavík, þar sem Friðrik og barnsmóðir hans, Kristin Crosbie, höfðu áður verið í skráðri sambúð, en henni hafði ekki formlega verið slitið. Sambúð Friðriks og Kristinar hafi þó í raun lokið í árslok 2002 er Kristin fluttist til Sidney í Ástralíu með son þeirra Friðriks, Hermann Stuart Crosbie. Hinn 22. nóvember 2004 hafi Friðrik heitinn tilkynnt Þjóðskrá Hagstofu Íslands um flutning á lögheimili sínu frá Skriðustekk 14, Reykjavík að Hjallabrekku 2 í Kópavogi, miðað við 30. nóvember 2004. Í tilkynningu Friðriks komi fram að sambúð hans og Kristinar hefði lokið þann 31. desember 2002. Flutningstilkynningin var afgreidd eftir andlát Friðriks og var lögheimili hans fært að Hjallabrekku 2, afturvirkt miðað við 30. nóvember 2004. Lögheimili Friðriks hafi samkvæmt þessu verið að Hjallabrekku 2b í Kópavogi á dánardegi hans. Það hafi því komið í hlut sýslumannsins í Kópavogi að óska eftir opinberum skiptum á dánarbúi Friðriks og úrskurður um að bú hans væri tekið til opinberra skipta hafi verið kveðinn upp af Héraðsdómi Reykjaness. Það hafi því enga þýðingu við úrlausn máls þessa þótt formsins vegna hafi lögheimilisskráning Friðriks Ásgeirs ekki verið framkvæmd af viðkomandi stofnun fyrr en eftir dánardag hans og þá með afturvirkum hætti. Réttargæslustefndu mótmæla því að túlka eigi ákvæði 1.1. í skilmálum umræddrar tryggingar með þeim hætti sem gert sé í stefnu. Með vísan til framanritaðs hafi réttargæslustefndu gert kröfur vegna fjölskyldutryggingar hjá stefnda á nafni Friðriks Ásgeirs Hermannssonar, þ.e. annars vegar um dánarbætur vegna Matthildar og hins vegar um dánarbætur vegna Friðriks Ásgeirs. Kröfu réttargæslustefndu um dánarbætur vegna andláts Friðriks Ásgeirs hafi verið hafnað af hálfu stefnda þar sem af hálfu stefnanda hefði einnig verið gerð krafa um greiðslu sömu bóta. Stefndi féllst hins vegar á greiðslu dánarbóta til réttargæslustefndu sem barna vátryggðs vegna andláts Matthildar V. Harðardóttur á þeim grundvelli að óumdeilt væri að Matthildur og Friðrik hefðu verið í sambúð á slysdegi og að eftir andlát Friðriks hafi lögheimili hans verið fært að Hjallabrekku 2b í Kópavogi afturvirkt m.v. 30. nóvember 2004. Þannig hafi verið uppfyllt skilyrði ákvæðis 1.1 í skilmálum fjölskyldutryggingar sem Friðrik Ásgeir hafði hjá stefnda um það hverjir te1jist vátryggðir samkvæmt ákvæðinu. Í samræmi við ákvæði 29.1 í fyrrgreindum skilmálum, sem í gildi voru á slysdegi, töldust réttargæslustefndu rétthafar dánarbóta vegna andláts Matthildar V. Harðardóttur. Af hálfu réttargæslustefndu sé talið ljóst að stefndi hafi þannig þegar fallist á að Matthildur hafi uppfyllt skilyrði ákvæðis 1.1. í viðkomandi tryggingarskilmálum til að teljast sambýlismaki Friðriks Ásgeirs. Réttargæslustefndu móttóku greiðslu dánarbóta vegna Matthildar frá stefnda með öllum fyrirvara um rétt þeirra til dánarbóta vegna andláts Friðriks Ásgeirs Hermannssonar. Byggja réttargæslustefndu á því, eins og stefndi Tryggingamiðstöðin hf., að Matthildur hafi látist eftir andlát Friðriks og að um hafi verið að ræða sitt hvorn vátryggingaratburðinn. Því hafi stofnast réttur til handa Matthildi til dánarbóta eftir Friðrik Ásgeir. Við andlát hennar hafi dánarbú hennar tekið við þeim rétti og síðar erfingjar hennar, réttargæslustefndu. Réttargæslustefndu sem erfingjar Matthildar teljist samkvæmt framangreindu réttmætir viðtakendur dánarbóta eftir Friðrik Ásgeir. Beri því að hafna kröfum stefnanda á hendur stefnda um dánarbætur vegna andláts Friðriks Ásgeirs. Réttargæslustefndu vísa til laga nr. 20/1954 sbr. og lög nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Einnig vísa réttargæslustefndu til laga nr. 21/1990 um lögheimili, einkum 1. gr. Þá er vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga. Krafa réttargæslustefndu um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Niðurstaða Í málinu er það ágreiningsefni hver sé rétthafi dánarbóta úr fjölskyldutryggingu Friðriks Á. Hermannssonar, sem lést 10. september 2005. Við úrlausn þess reynir á túlkun greinar 29.1 í tryggingarskilmálum stefnda, sbr. grein 1.1 í þeim skilmálum, sem í gildi voru þegar slysið átti sér stað. Í 29. gr. vátryggingaskilmála ,,151 Fjölskyldutryggingu“ stefnda segir: ,,Valdi slys dauða vátryggðs innan eins árs frá slysadegi, greiðist maka eða sambýlismaka, sbr. 1. gr. þessara skilmála, sú fjárhæð sem tilgreind er á vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun. Sé maki eða sambýlismaki vátryggðs eigi á lífi greiðast dánarbætur til barna vátryggðs.“ Í 1. gr. sömu skilmála segir hverjir séu vátryggðir: ,,Vátryggðir eru vátryggingartaki, maki hans eða sambýlismaki og ógift börn, enda eigi þessir einstaklingar sameiginlegt lögheimili og búi á sama stað.“ Samkvæmt skilmálum þessum gengur maki eða sambýlismaki vátryggðs framar rétti barna hans til greiðslu dánarbóta. Fyrir liggur að Friðrik og Matthildur heitin bjuggu saman að Hjallabrekku 2b í Kópavogi þegar slysið varð. Friðrik hafði áður verið í sambúð með Kristinu Crosbie og höfðu þau búið á Skriðustekk 14, Reykjavík, ásamt syni sínum, stefnanda málsins. Friðrik óskaði eftir flutningi lögheimilis frá Skriðustekk 14 að Hjallabrekku 2b hinn 30. nóvember 2004 eftir sambúðarslit við Kristinu Crosbie. Sú tilkynning hafði ekki verið afgreidd er Friðrik lést af slysförum. Lögheimilisskráningin var hins vegar færð á Hjallabrekku 2b afturvirkt í nóvember 2005 og miðað við að fyrri sambúð hafi verið slitið um áramót 2003/2004. Hugtakið lögheimili er skilgreint í lögum um lögheimili nr. 21/1990. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna er lögheimili manns sá staður þar sem hann hefur fasta búsetu. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar telst maður hafa fasta búsetu á þeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Óumdeilt er að þau Friðrik og Matthildur höfðu fasta búsetu að Hjallabrekku 2b, Kópavogi, er slysið varð, sem er og í samræmi við þá skráningu lögheimilis, sem gengið var frá eftir á. Matthildur var því sambýlismaki Friðriks í skilningi vátryggingarskilmála. Samkvæmt gögnum máls liggur fyrir að Friðrik lést er báturinn steytti á Skarfaskeri. Eftir að báturinn losnaði af skerinu um 20 mínútum síðar var honum siglt áleiðis inn á Viðeyjarsund uns honum hvolfdi og Matthildur drukknaði. Sá atburður gerðist tæpri hálfri klukkustund eftir að báturinn steytti á skerinu. Voru það þannig tveir aðskildir atburðir sem ollu því að þau Friðrik og Matthildur létust. Samkvæmt því var Matthildur rétthafi dánarbóta eftir Friðrik. Sú niðurstaða leiðir til þess að bætur renna inn í dánarbú Matthildar til hagsbóta fyrir erfingja hennar, réttargæslustefndu í málinu, og sýkna ber því stefnda af kröfum stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Báðir aðilar hafa andmælt málskostnaðarkröfu réttargæslustefndu í málinu. Af máltilbúnaði réttargæslustefndu í málinu verður ekki annað ráðið en að málskostnaðarkröfu þeirra sé eingöngu beint að stefnanda málsins. Ber að hafna þeirri kröfu. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristinar Crosbie, fyrir hönd ólögráða sonar síns, Hermanns Stuart Crosbie, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Málskostnaðarkröfu réttargæslustefndu á hendur stefnanda er hafnað.
Mál nr. 285/2000
Einkahlutafélag Hlutabréf Forkaupsréttur
J fékk tilboð í hlutabréf sín í GG ehf. og í samræmi við samþykktir félagsins sendi hann stjórn þess tilkynningu um fyrirhugaða sölu. Stjórnin ákvað að neyta ekki forkaupsréttar síns, en sinnti í kjölfarið því lögbundna hlutverki sínu að greina öðrum forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilboðinu. Með tilkynningunni fylgdi sú athugasemd að svari skyldi beint til stjórnar GG ehf. innan tiltekins frests. Með bréfi til GG ehf. staðfesti X ehf. að það hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn. Skömmu fyrr höfðu D ehf. og G ehf. lýst því yfir við J að þeir hefðu áhuga á að neyta forkaupsréttar síns og að liðnum lögbundum fresti seldi J þeim sinn hlut, enda höfðu honum ekki borist tilkynningar frá öðrum hluthöfum. Hæstiréttur sýknaði J, D ehf. og G ehf. af kröfum X ehf. um viðurkenningu á forkaupsrétti sínum með þeim rökum að X teldist ekki hafa beint tilkynningu sinni til bærs aðila, þ.e. J. Í lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994, séu ekki ákvæði um milligöngu stjórnar félags varðandi tilkynningar hluthafa um nýtingu á forkaupsrétti og því hafi GG ehf. ekki getað takmarkað forræði J yfir framsali á hlutabréfum sínum með því að taka sér víðtækara hlutverk varðandi framkvæmd kaupa í skjóli forkaupsréttar en leiddu af lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2000. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 16. ágúst 2000. Hann krefst þess aðallega að viðurkenndur verði forkaupsréttur sinn að hlut aðaláfrýjanda, Jóns Gunnarssonar, í Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf. að nafnverði 493.168 krónur og að honum verði gert að selja sér þann hlut gegn greiðslu 1.726.088 króna. Þá verði ógilt sala aðaláfrýjandans Jóns á þeim hlut til aðaláfrýjenda, Dreifingar ehf. og Garra ehf. Til vara krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur stefnt Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti, en gerir engar kröfur á hendur henni. Hún hefur látið málið til sín taka og krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru þeir að aðaláfrýjendur og gagnáfrýjandi voru allir hluthafar í Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf., réttargæslustefnda í máli þessu. Í 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda er í 1. mgr. ákvæði um að eigendaskipti að hlutum í félaginu öðlist ekki gildi gagnvart félaginu fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um þau skriflega. Er 2. mgr. 7. gr samþykktanna svohljóðandi: „Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum í A-flokki. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar í A-flokki forkaupsrétt að fölum hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur um verð hluta skal það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna, sem dómkvaddir skulu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hefur tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá mega eigi líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt.” Samkvæmt gögnum málsins eru öll hlutabréf í réttargæslustefnda í svonefndum A-flokki. Aðaláfrýjandinn Jón Gunnarsson, sem átti hlutafé að nafnverði 493.168 krónur í réttargæslustefnda, sendi félaginu 12. nóvember 1998 tilkynningu um að hann hefði fengið tilboð í hlutabréf sín á genginu 3,5. Fyrir liggur að stjórn réttargæslustefnda ákvað að neyta ekki forkaupsréttar félagsins. Þann 10. desember 1998 sendi réttargæslustefndi öllum hluthöfum sínum svohljóðandi bréf, sem undirritað var af þáverandi framkvæmdastjóra félagsins: „Kauptilboð hefur borist í eignarhlut Jóns Gunnarssonar að nafnvirði 493.168.- á genginu 3,5. Hluthafar sem vilja neyta forkaupsréttar vinsamlegast hafi samband við félagið sem fyrst og eigi síðar en 12. janúar 1999. Þeir hluthafar sem ætla ekki að neyta forkaupsréttar eru vinsamlegast beðnir að faxa neðangreint samþykki til Birgðaverslunarinnar Gripið&greitt ehf.“ Neðanmáls í bréfinu var síðan texti til undirritunar fyrir þá hluthafa, sem ekki hugðust nýta forkaupsrétt sinn. Í framburði aðaláfrýjandans Jóns fyrir héraðsdómi kom fram að skömmu fyrir 12. janúar 1999 hafi forsvarsmenn aðaláfrýjendanna Dreifingar ehf. og Garra ehf. lýst áhuga sínum á að neyta forkaupsréttar að hlutabréfunum. Hafi jafnframt verið ákveðið að ganga frá sölu á bréfunum til fyrrgreindra félaga ef ekki bærust aðrar tilkynningar um nýtingu forkaupsréttar innan tilskilins frests. Í framburði forráðamanna aðaláfrýjendanna Dreifingar ehf. og Garra ehf. fyrir héraðsdómi kom fram að þeir hafi átt fund með aðaláfrýjandanum Jóni í vikunni áður en forkaupsréttarfresturinn rann út og staðfest að þeir hygðust neyta forkaupsréttarins. Engin skrifleg gögn um þessi tilboð eða samninga hafa verið lögð fram í málinu. Með bréfi 12. janúar 1999 til réttargæslustefnda staðfesti gagnáfrýjandi að hann nýtti sér forkauprétt sinn. Barst bréfið til skrifstofu gagnáfrýjanda þann dag og var jafnframt samdægurs afhent stjórnarformanni félagsins. Snemma næsta dags hafði aðaláfrýjandinn Jón símsamband við skrifstofu réttargæslustefnda, að eigin sögn til að tilkynna um sölu bréfa sinna til Dreifingar ehf. og Garra ehf. Var honum þá tikynnt um að gagnáfrýjandi hefði lýst yfir að hann vildi nýta forkaupsrétt sinn. Réttargæslustefndi tilkynnti aðaláfrýjandanum Jóni með bréfi 21. sama mánaðar um að gagnáfrýjandi nýtti sér forkaupsrétt og jafnframt að aðaláfrýjandinn gæti nálgast greiðslu fyrir hlutina hjá félaginu, en þann sama dag hafði félagið móttekið tékka frá gagnáfrýjanda fyrir kaupverðinu. Með bréfi 26. janúar 1999 andmælti aðaláfrýjandinn Jón þeim skilningi á milligönguhlutverki réttargæslustefnda, sem fram hafði komið í fyrrgreindu bréfi, og tók fram að sér hefði ekki enn borist nein tilkynning frá gagnáfrýjanda um nýtingu forkaupsréttar. Bréfi hans fylgdi tilkynning, sem dagsett var 13. janúar 1999, um að hann hafi selt Garra ehf. og Dreifingu ehf. hlutafé sitt í réttargæslustefnda. II. Í máli þessu er einkum deilt um hvort beina hafi átt tilkynningu um nýtingu forkaupsréttar til seljanda hlutabréfanna, aðaláfrýjandans Jóns, eða einkahlutafélags þess, sem selja átti hlut í. Er ágreiningslaust í málinu að síðasti dagur tilkynningarfrests var 12. janúar 1999. Það er almenn regla að eigandi hlutar í einkahlutafélagi getur framselt hann að vild nema annað leiði af lögum, samþykktum félags eða öðrum samningum, sbr. 13. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Með 14. gr. laganna er heimilað að ákveða með samþykktum að við eigendaskipti að hlut, önnur en við erfð eða búskipti, skuli þær hömlur settar á framsal að hluthafar eða aðrir hafi forkaupsrétt. Var þessi heimild nýtt með 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda eins og að framan er rakið. Stjórn félags er í 14. gr. laga nr. 138/1994 ætlað nokkuð hlutverk í framkvæmd varðandi nýtingu forkaupsréttar. Samkvæmt b. lið 1. mgr. skulu vera í samþykktum ákvæði um frest, er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum, en hann má lengstur vera tveir mánuðir og telst frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Samkvæmt 3. mgr sömu greinar skal stjórn félags þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð. Stjórn félagsins er þannig ætlað það hlutverk að koma vitneskju til hluthafa um að til sölu sé hlutur, er þeir hafa forkaupsrétt að. Í lögunum eru hins vegar ekki ákvæði um hliðstæða milligöngu stjórnar félagsins varðandi tilkynningar hluthafa um nýtingu á forkaupsrétti sínum. Verður það hlutverk félagsins heldur ekki leitt af því einu að hliðstæð efnisrök og liggja að baki hinum lögákveðnu tilvikum kunni að mæla með slíkri milligöngu, enda væri slíkt skyldubundið hlutverk félagsstjórnar takmörkun á framangreindri meginreglu um frelsi eiganda hlutar til að framselja hann. Í 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda er ekki kveðið á um að stjórn félagsins hafi hlutverk varðandi móttöku tilkynninga um nýtingu forkaupsréttar frekar en ráðið verður af framangreindum lagaákvæðum. Af þessu leiðir að gagnáfrýjandi telst ekki hafa tilkynnt um að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn innan tilskilins frests til þess, sem bær var til að veita tilkynningunni viðtöku. Ekki gat réttargæslustefndi heldur einhliða takmarkað forræði aðaláfrýjandans Jóns yfir framsali á hlutabréfum sínum með því að taka sér í áðurnefndu bréfi 10. desember 1998 víðtækara hlutverk varðandi framkvæmd kaupa í skjóli forkaupsréttar en leiddi af lögum og samþykktum félagsins, en í því sambandi er einnig til þess að líta að ekki hefur verið leitt í ljós að aðaláfrýjandanum hafi verið kunnugt um efni bréfsins að þessu leyti. Samkvæmt þessu verða aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda í málinu. Í ljósi atvika málsins er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 25. maí síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 9. desember 1999, af XCO ehf., kt. 681271-1129, Skútuvogi 10B, Reykjavík, gegn Jóni Gunnarssyni, kt. 199033-2539, Túngötu 39, Reykjavík, Dreifingu ehf., kt. 490287-1599, Vatnagörðum 8, Reykjavík og Garra ehf., kt. 670892-2129, Lynghálsi 2, Reykjavík. Þá er Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf. stefnt til réttargæslu. Stefnandi krefst þess aðallega, að viðurkenndur verði forkaupsréttur hans að hlut stefnda, Jóns Gunnarssonar, í réttargæslustefnda, Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf., að nafnverði 493.168 krónur, og að stefnda, Jóni Gunnarssyni, verði dæmt skylt að selja og afsala til stefnanda hlutafé sínu í réttargæslustefnda, á genginu 3.5, samkvæmt ódagsettu tilboði frá ókunnum tilboðsgjafa, tilkynntu stjórn hins réttargæslustefnda einkahlutafélags 12. nóvember 1998, gegn greiðslu 1.726.088 króna, og að ógilt verði sala til stefndu, Dreifingar ehf. og Garra ehf., á framangreindum hlut samkvæmt tilkynningu til réttargæslustefnda, dagsettri 13. janúar 1999. Til vara er þess krafist, að viðurkenndur verði forkaupsréttur stefnanda að hlut stefnda, Jóns Gunnarssonar, í réttargæslustefnda, að nafnverði 123.292 krónur, og að stefnda, Jóni Gunnarssyni, verði dæmt skylt að selja og afsala til stefnanda hlutafé sínu í réttargæslustefnda á genginu 3.5, samkvæmt ódagsettu tilboði frá ókunnum tilboðsgjafa, tilkynntu stjórn hins réttargæslustefnda einkahlutafélags 12. nóvember 1998, gegn greiðslu 431.533 króna og ógilt verði sala til stefndu Dreifingar ehf. og Garra ehf. á þeim hlut samkvæmt tilkynningu til réttargæslustefnda, dagsettri 13. janúar 1999. Að lokum er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefndu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá gera þeir, hver fyrir sig, kröfu um, að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða þeim málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðareikningi og við þá ákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Réttargæslustefndi gerir ekki sjálfstæðar dómkröfur að öðru leyti en því, að hann krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Með stefnu, þingfestri 13. janúar síðastliðinn, höfðaði áðurnefndur Jón Gunnarsson gagnsakar­mál á hendur XCO ehf. og með stefnu, þingfestri sama dag, höfðaði Birgðaverslunin Gripið og greitt ehf. sjálfstætt mál á hendur XCO ehf. Það mál, nr. E-222/2000, var sameinað máli þessu í þinghaldi 14. þessa mánaðar með vísan til b. liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991. XCO ehf. krafðist þess, að gagnsakarkröfunni, sem og kröfu Birgðarverslunarinnar Gripið og greitt ehf. á hendur XCO ehf. (mál nr. E-222/2000) yrði vísað frá dómi. Með úrskurði 30. mars síðastliðinn var fallist á umræddar kröfur XCO ehf. Mál út af stefnukröfum var áður þingfest 29. júní 1999, en vísað frá dómi 18. nóvember sama ár vegna formgalla. I. Málavextir Með bréfi, dagsettu 12. nóvember 1998, tilkynnti stefndi, Jón Gunnarsson, réttargæslustefnda um, að hann hefði fengið tilboð í hlutabréf sín í réttargæslustefnda á genginu 3.5. Hlutafjáreign stefnda var að nafnverði 493.168 kr. og tilheyrði A-flokki, eins og öll önnur útgefin hlutabréf í félaginu. Af hálfu réttargæslustefnda var hluthöfum tilkynnt um kauptilboðið með samhljóða bréfi, dagsettu 10. desember sama ár. Í bréfinu sagði, að hluthafar, sem vildu neyta forkaupsréttar, skyldu hafa samband við félagið sem fyrst og eigi síðar en 12. janúar 1999. Þá var þeim tilmælum beint til þeirra hluthafa, sem ekki ætluðu að neyta forkaupsréttar, að senda samþykki þess efnis til réttargæslustefnda í símbréfi. Stefnandi sendi réttargæslustefnda símbréf 12. janúar 1999, þar sem stefnandi staðfesti forkaupsrétt sinn í hlutabréf stefnda, Jóns, að nafnverði 493.168 krónur á genginu 3.5. Fékk stefndi, Jón, vitneskju um tilkynningu stefnanda um forkaupsréttinn um kl. 9 að morgni næsta dags, en stefndi kvaðst þá þegar hafa selt meðstefndu hlut sinn í félaginu. Stefnandi afhenti réttargæslustefnda ávísun 21. sama mánaðar, að fjárhæð 1.726.077,50 krónur, sem greiðslu fyrir hlutabréfin, en hún hefur ekki verið innleyst. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því, að samkvæmt 14. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 hafi stjórn félags skyldur til aðgerða gagnvart hluthöfum sínum, þegar kemur til sölu hlutabréfa í félaginu, að því tilskyldu, að samþykktir félags veiti hluthöfum forkaupsrétt. Leiði skyldur þessar til þess, að stjórnin virki sem milliliður milli seljanda hlutabréfa og forkaupsréttarhafa. Verði svar forkaupsréttarhafa að teljast komið til rétts viðtakanda og því fullgert, þegar það sé lagt fyrir stjórnina eða berist félaginu. Réttargæslustefndi hafi komið fram sem milliliður milli stefnda, Jóns Gunnarssonar, og stefnanda varðandi þau hlutabréfaviðskipti, sem málið snýst um, og hafi félagið starfað í umboði seljandans, stefnda, Jóns Gunnarssonar. Hafi umræddur stefndi beint yfirlýsingu sinni til stjórnar réttargæslustefnda, en ekki haft sjálfur frumkvæði að því að senda öllum hluthöfum félagsins boð um að neyta forkaupsréttar, þó að honum væri fullkunnugt um rétt forkaupsréttarhafa. Stefnandi hafi tilkynnt innan tilskilinna tímamarka til rétts viðtakanda, að félagið vildi neyta forkaupsréttar á öllum hlutnum, og þá hafi hann sent réttum viðtakanda ávísun fyrir öllum hlutnum. Eigi stefnandi þannig rétt á að kaupa allan hlutinn, því að hann sé eini hluthafinn, sem uppfyllt hafi formkröfur og greitt hlutinn. Stefndu, Dreifing ehf. og Garri ehf., eigi hins vegar ekki rétt á að nýta forkaupsrétt sinn, þar sem þeir hafi ekki farið formlega rétt að með því að vanrækja að tilkynna réttargæslustefnda um, að þeir vildu neyta forkaupsréttar. Réttargæslustefndi hafi sent öllum forkaupsréttarhöfum tilkynningu um fram komið tilboð og bent þeim á að tilkynna til sín. Hafi stefndi, Jón Gunnarsson, ekki sent forkaupsréttarhöfum neinar tilkynningar og ekki verið vísað á hann sem móttakanda tilkynninga. Hafi stefndu, Dreifing ehf. og Garri ehf., ekki verið upphaflegir tilboðsgjafar og því haft sömu réttarstöðu og aðrir forkaupsréttarhafar til að ganga inn í tilkynnt tilboð. Sé sala hlutabréfa til þessara stefndu ógild, þar sem hún hafi ekki átt sér stað, fyrr en eftir að tilkynningarfresturinn var liðinn. Um lagarök er vísað til laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 14. gr., og samþykkta réttargæslustefnda, einkum 7. gr., og meginreglur hlutafélaga-, eigna- og samningaréttar. III. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndi, Jón Gunnarsson, byggir á því, að forkaupsréttarhöfum hafi verið rétt að koma tilkynningum beint til eiganda hlutanna fyrir 13. janúar 1999. Ljóst sé, að tilkynningu stefnanda til félagsins hafi ekki verið beint til rétts aðila. Hafi félagið sjálft ekki verið að selja hlutina og þess vegna hafi það ekki haft sérstaka þýðingu að senda því tilkynningu. Að vísu komi fram í bréfi félagsins til hluthafa ósk um, að þeir, sem ætluðu að nýta sér réttinn, hefðu samband við félagið. Sá misskilningur virðist hafa verið uppi hjá framkvæmdastjóra félagsins á þessum tíma, að félaginu væri rétt eða skylt að hafa milligöngu um þessar tilkynningar. Engar slíkar kvaðir hvíli á félaginu samkvæmt lögum um einkahlutafélög eða samþykktum félagsins. Verði af þeim sökum enginn réttur byggður á hendur stefnda sem seljanda hlutanna. Enn fremur skuli bent á, að aðaleigandi stefnanda hafi jafnframt átt sæti í stjórn réttargæslustefnda á þessum tíma. Stefndi hafi aldrei veitt stjórn réttargæslustefnda umboð eða heimild til að hafa milligöngu um sölu hlutabréfa stefnda. Sé það einfaldlega á ábyrgð og áhættu einstakra forkaupsréttarhafa að koma tilkynningu um, að þeir ætli að beita rétti sínum, til seljanda hlutanna. Einu afskipti stjórnar séu þau, að komi fram boð um, að forkaupsréttarhafar nýti sér forkaupsrétt, beri félaginu að taka afstöðu til þess hvort það sjálft muni nýta forkaupsréttinn og nýti það hann ekki, beri því að tilkynna það öðrum forkaupsréttar­höfum. Stefnandi hafi ekki beint tilkynningu til rétts aðila innan lögbundinna tímamarka og stefnda því aldrei borist tilkynning frá stefnanda um, að hann hefði áhuga á að beita forkaupsrétti að hinum seldu hlutum innan tímamarkanna. Þar sem engar tilkynningar hafi borist frá stefnanda eða öðrum hluthöfum en þeim, sem keyptu hlutinn innan tilsetts tíma, hafi stefndi selt hlutina þeim aðilum á því verði, sem forkaupsrétturinn hafi verið boðinn á. Þá hafi stefndi, með bréfi 26. janúar 1999, tilkynnt stjórn félagsins, að hann hefði selt hluti sína til meðstefndu. Hafi stefndi því verið í góðri trú, er hann seldi hlut sinn í félaginu. Þá verði að hafa í huga við túlkun á ákvæðum laga nr. 138/1994 um forkaupsrétt og viðeigandi ákvæðum í samþykktum réttargæslustefnda, að forkaupsréttur sé íþyngjandi kvöð á ráðstöfun hlutabréfa. Af þeim sökum verði að skýra slíkar takmarkanir þröngt og eiganda hlutabréfanna í hag. Varðandi sýknu af varakröfu stefnanda vísar stefndi til þess, sem að framan er rakið. Til stuðnings ofangreindum sjónarmiðum vísist til 14. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda og almennra reglna samningaréttar. Stefndu, Garri ehf. og Dreifing ehf., vísa kröfugerð og málatilbúnaði varðandi aðal-, vara- og þrautavarakröfu stefnanda alfarið til greinargerðar meðstefnda, Jóns Gunnarssonar. Taka stefndu undir og gera að sínum málsástæður þær og lagarök þau, sem þar eru tilgreind. Hins vegar árétta stefndu, að þeir hafi beint tilkynningu sinni um, að þeir hygðust beita forkaupsrétti sínum, til meðstefnda, Jóns Gunnarssonar, með réttum hætti og innan tilskilinna tímamarka. Þar sem enginn hluthafi hafi tilkynnt seljanda hlutarins um beitingu réttar síns, hafi seljandi gengið til samninga við stefndu um sölu á hlut sínum á þeim kjörum, sem forkaupsrétturinn var boðinn á. Það sé því ekki rétt hjá stefnanda, að stefndu hafi ekki tilkynnt meðstefnda um, að þeir ætluðu að beita forkaupsrétti sínum. Til stuðnings ofangreindum sjónarmiðum vísist til 14. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda og almennra reglna samningaréttar. IV. Forsendur og niðurstaða Mál þetta snýst um, hvort tilkynning stefnanda um beitingu forkaupsréttar í tilefni af sölu stefnda, Jóns Gunnarssonar, á hlutabréfum sínum í hinu réttargæslustefnda félagi, Gripið og greitt ehf., hafi verið í samræmi við ákvæði 14. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins og jafnframt, hvort sala stefnda, Jóns, á hlut sínum í félaginu til meðstefndu hafi verið lögmæt. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 138/1994 má ákveða í samþykktum einkahlutafélags, að við eigendaskipti að hlut, önnur en við erfð eða búskipti, skuli hluthafar eða aðrir hafa forkaupsrétt. Þá segir þar einnig, að í samþykktum skuli vera nánari reglur um þetta og skal þar meðal annars greina: 1) röð forkaupsréttarhafa, 2) ákvæði um frest, er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum, sem lengstur má vera tveir mánuðir og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð, 3) ákvæði um frest til greiðslu kaupverðs, sem þó má eigi vera lengri en þrír mánuðir frá því að kaup voru ákveðin. Þá er kveðið á um það í ákvæðinu, að stjórn félags skuli þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð. Í 2. mgr. 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda segir svo: ,,Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum í A-flokki. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar í A-flokki forkaupsrétt að fölum hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur um verð hluta skal það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna, sem dómkvaddir skulu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hefur tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá mega eigi líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt.” Upplýst er í málinu, að stjórn réttargæslustefnda ákvað að notfæra sér ekki forkaups­rétt sinn fyrir hönd félagsins. Svo sem rakið hefur verið tilkynnti stefndi, Jón Gunnarsson, hinu réttargæslu­stefnda félagi þann 28. nóvember 1998, að honum hefði borist tilboð í hlut hans í félaginu á genginu 3.5. Í framhaldi af því sendi félagið samhljóða bréf til allra hluthafa, þar sem ofangreindum upplýsingum var komið á framfæri. Í bréfinu er því beint til forkaupsréttarhafa að hafa samband við félagið sem fyrst út af kauptilboðinu, hygðust þeir neyta forkaupsréttar síns, og eigi síðar en 12. janúar 1999. Verður því að miða við, að frestur til að tilkynna ósk um neytingu forkaupsréttar að nefndum hlutum hafi runnið út klukkan 12 á miðnætti umræddan dag. Ljóst er af gögnum málsins, að bæði stefnandi og stefndu, Dreifing ehf. og Garri ehf., fullnægðu frestskilyrðinu, stefnandi með tilkynningu til réttargæslustefnda 12. janúar 1999 og stefndu með kaupum hlutarins af stefnda, Jóni Gunnarssyni, sama dag, að undangengnum viðræðum þeirra í milli. Heldur stefnandi því fram, að hann hafi farið rétt að, en stefndu ekki og öfugt. Forkaupsréttur hluthafa í réttargæslustefnda á hlutabréfum stefnda, Jóns Gunnarssonar, í félaginu varð virkur þegar réttargæslustefndi rækti skyldu sína samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins, sbr. 14. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, og sendi samhljóða tilkynningu til þeirra með símbréfi 12. nóvember 1998, en þá hafði verið tekin ákvörðun um það af hálfu réttargæslustefnda að nýta ekki rétt stjórnar félagsins til kaupa á hinum falboðna hlut stefnda í félaginu. Svo sem rakið hefur verið, er kveðið á um það í 14. gr. einkahlutafélagalaga og 2. mgr. 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda, að frestur forkaupsréttarhafa til að beita forkaupsrétti sínum teljist frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Þá er sú lagaskylda lögð á stjórn einkahlutafélags í ofangreindu ákvæði laga nr. 138/1994 að greina forkaupsréttar­höfum skriflega frá tilkynningu um tilboð. Af þessum ákvæðum má draga þá ályktun, að stjórn réttargæslustefnda sé ætlað að hafa milligöngu milli seljanda og forkaupsréttarhafa. Verður að telja það eðlilegt og hagkvæmt með hliðsjón af því, að stjórninni er kunnugt um, hverjir eru forkaupsréttarhafar og hvert eigi að senda þeim tilkynninguna. Þá verður og talið, að sú niðurstaða stuðli að jafnræði meðal forkaupsréttarhafa sem og festu og öryggi í viðskiptunum. Í áðurnefndri tilkynningu réttargæslustefnda til forkaupsréttarhafa frá 12. nóvember 1998 er þeim tilmælum beint til forkaupsréttarhafa að hafa samband við félagið, hygðust þeir neyta forkaupsréttar síns. Samkvæmt því og með vísan til ofanskráðs var stefnanda rétt að tilkynna réttargæslustefnda um, að hann ætlaði að neyta forkaupsréttar síns að hinum fala hlut í félaginu. Þar sem stefnandi kom tilkynningu til réttargæslu­stefnda um, að hann hygðist notfæra sér forkaupsrétt sinn, innan settra tímamarka, og sýndi greiðsluvilja sinn og getu í verki með því að senda réttargæslustefnda ávísun fyrir hlutnum, er það álit dómsins, að stefnandi hafi fullnægt öllum formskilyrðum til að mega neyta forkaupsréttar síns samkvæmt framansögðu. Fram er komið í málinu, að fyrirsvarsmenn stefndu, Dreifingar ehf. og Garra ehf., Haukur Hjaltason og Magnús R. Jónsson, hafi komið að máli við meðstefnda, Jón Gunnarsson, og lýst áhuga sínum sem forkaupsréttarhafar á að kaupa hlut meðstefnda í réttargæslustefnda. Jafnframt kom fram í skýrslum þeirra fyrir dómi, að frá kaupunum hafi endanlega verið gengið 12. janúar 1999, eða áður en umræddur tímafrestur rann út. Enda þótt ráða megi af ákvæðum 114. gr. laga nr. 138/1994 og 2. mgr. 7. gr. samþykkta réttargæslustefnda, að stjórn félagsins beri að hafa milligöngu milli seljanda hlutabréfa og forkaupsréttarhafa, eru engin ákvæði í lögunum eða samþykktum félagsins, sem leggja bann við því, að forkaupsréttarhafar snúi sér beint til seljanda og falist eftir hlut hans. Samkvæmt því fullnægðu stefndu, Dreifing ehf. og Garri ehf., einnig tilkynningarskyldu sinni með því að koma óskum sínum um kaup á hlutabréfum meðstefnda, Jóns, til hans sjálfs sem seljanda bréfanna. Það er því niðurstaða dómsins, að stefnandi og stefndu, Dreifing ehf. og Garri ehf., eigi allir rétt á að kaupa hlut stefnda, Jóns Gunnarssonar, í hinu réttargæslustefnda félagi samkvæmt forkaupsrétti þeirra sem hluthafar í félaginu og fer um réttindi þeirra til kaupanna eftir eignarhlutföllum þeirra í því. Samkvæmt gögnum málsins á stefndi, Dreifing ehf., tvo hluti í réttargæslustefnda, en stefnandi og stefndi, Garri ehf., einn hlut hvor. Ber því að skipta hinum falboðna hlut stefnda, Jóns, í félaginu, sem var að nafnverði 493.168 krónur, í fjóra hluta. Á stefndi, Dreifing ehf., rétt á tveimur hlutum, en stefnandi og stefndi, Garri ehf., hvor um sig rétt á einum hlut. Tilboð það, sem stefndi, Jón, fékk í hlutabréfin hljóðaði upp á gengið 3.5. Var kaupverð bréfanna því samtals að fjárhæð 1.726.088 krónur. Ber stefnda, Dreifingu ehf., að greiða helming þess, 863.044 krónur, en hinn helminginn ber stefnanda og stefnda, Garra ehf., að greiða að jöfnu, eða 431.522 krónur hvorum fyrir sig. Er því fallist á varakröfu stefnanda og viðurkenndur forkaupsréttur hans að hlut stefnda, Jóns Gunnarssonar, í réttargæslu­stefnda að nafnverði 123.292 krónur. Er stefnda, Jóni Gunnarssyni, skylt að selja og afsala til stefnanda hlutafé sínu í réttargæslustefnda á genginu 3.5, samkvæmt tilboði því, sem stefndi fékk í hlutaféð og tilkynnt var stjórn réttargæslustefnda 12. nóvember 1998, gegn greiðslu 431.522 króna. Jafnframt er ógilt sala stefnda, Jóns Gunnarssonar, til meðstefndu, Dreifingar ehf. og Garra ehf., á þeim hlut. Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt, að málskostnaður milli aðila falli niður. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Viðurkenndur er forkaupsréttur stefnanda, XCO ehf., á hlut stefnda, Jóns Gunnarssonar, í réttargæslustefnda, Birgðaversluninni Gripið og greitt ehf., að nafnverði 123.292 krónur. Er stefnda, Jóni Gunnarssyni, skylt að selja og afsala til stefnanda hlutafé sínu í réttargæslustefnda á genginu 3.5, samkvæmt tilboði því, sem stefndi fékk í hlutaféð og tilkynnt var stjórn réttargæslustefnda 12. nóvember 1998, gegn greiðslu 431.522 króna. Jafnframt er ógilt sala stefnda, Jóns Gunnarssonar, til meðstefndu, Dreifingar ehf. og Garra ehf., á framangreindum hlut. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 61/2017
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var gert að koma fyrir dóm við aðalmeðferð máls Á gegn X og gefa skýrslu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Brotaþoli, A, skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 27. janúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2017, þar sem brotaþolavar gert að koma fyrir dóm við aðalmeðferð máls sóknaraðila gegn varnaraðila oggefa skýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþolikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hvorki varnaraðili né sóknaraðili hafa látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur,27. janúar 2017Árið 2017,föstudaginn 27. janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er íDómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St.Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður í málinu nr. S-716/2016:Ákæruvaldið gegn X en málið var tekið til úrskurðar 23. þ.m.Málið erhöfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri 16. september 2016, á hendur Xfyrir kynferðisbrot og stórfelldar ærumeiðingar gegn stjúpdóttur sinni, A, fæddri[...]. Aðalmeðferðmálsins hófst 23. þ.m. en samkvæmt vitnalista málsins stóð ekki til að takavitnaskýrslu af A undir aðalmeðferðinni. Ákærði neitarsök í málinu og kveður vitnisburð A rangan. Tvö vitni, móðir A og sálfræðingurBarnahúss, greindu bæði frá því fyrir dómi að A hefði sagt frá því aðvitnisburður hennar undir rannsókn málsins þar sem hún bar sakir á ákærða værirangur. Teknar voru tvær skýrslur af A fyrir dómi undir rannsókn málsins en húnvar þá ekki orðin 15 ára gömul. Enginn dómara málsins nú önnuðust þáskýrslutöku. Þá liggur fyrir lögregluskýrsla, dagsett 1.11.2016, þar sem meðalannars segir að A hafi komið fram og greint frá því að hún hefði sagt ósatt umsakargiftir á hendur ákærða. Í skýrslunni segir jafnframt að talið sé að húnbreyti vitnisburði sínum vegna þrýstings frá móður sinni og ákærða. Það er matdómsins eftir að vitni báru fyrir dómi og höfðu eftir A að fyrri vitnisburðurhennar væri rangur að ekki yrði hjá því komist að hún gæfi skýrslu undiraðalmeðferðinni enda orðin 15 ára gömul, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr.88/2008. RéttargæslumaðurA andmælti því fyrir hennar hönd að henni yrði gert að koma fyrir dóminn ogkrafðist úrskurðar um þá skyldu. Réttargæslumaðurinn vísaði til þess að A hefðigefið tvær skýrslur fyrir dómi undir rannsókn málsins og var í þessu sambandivísað til 2. mgr. 111 gr. laga nr. 88/2008 og til þeirrar erfiðu aðstöðu semréttargæslumaðurinn kvað A vera í. Var í því sambandi vísað í gögn málsins þarsem þetta komi fram. Ákæruvaldiðtók undir sjónarmið dómsins um að nauðsynlegt væri, eins og ástæði, að fávitnið fyrir dóm. Verjandiákærða kvað afstöðu sína óbreytta til þessa en við upphaf aðalmeðferðarinnarféll hann frá kröfunni um að A kæmi fyrir dóminn. NiðurstaðaA er 15 áragömul og ekki undanþæg vitnaskyldu vegna ungs aldurs, sbr. 1. mgr. 116 gr.sakamálalaga. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. sömu laga er dómara heimilt að taka tilgreina sem sönnunargögn skýrslur sem ákærði, brotaþoli eða önnur vitni hafagefið fyrir dómi áður en mál var höfðað skv. 59. og 106. gr. laganna. Þó skuluskýrslugjafar koma á ný fyrir dóm við málsmeðferð ef þess er kostur og annar hvormálsaðila krefst þess eða ef dómari telur annars ástæðu til. Ef um er að ræðabrot gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 15 áraaldri skal hann þó ekki koma fyrir dóm að nýju nema dómari telji sérstakaástæðu til. A hefur náð15 ára aldri og samkvæmt þessu lagaákvæði hvílir almenn vitnaskylda á henniþótt hún hafi áður gefið skýrslu fyrir dómi undir rannsókn málsins, svo semrakið hefur verið. Auk þessa eru fram komnar ástæður sem gera það að verkum aðnauðsynlegt er að hún komi fyrir dóminn þótt það hafi ekki staðið til í upphafiaðalmeðferðar. Samkvæmtþessu ber A fæddri [...] að koma fyrir dóm í máli þessu. Guðjón St.Marteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Vitninu, A,fæddri [...], er gert að vitna fyrirdómi í máli þessu.
Mál nr. 583/2010
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur X og Y hafði verið vísað frá dómi á grundvelli þess að annmarkar á rannsókn lögreglu væru þess eðlis að úr þeim yrði ekki bætt undir rekstri málsins fyrir dómi löngu eftir að atvik máls gerðust. Fyrir Hæstarétti var meðal annars litið til þess að ákæruvaldið hefði talið framlögð rannsóknargögn nægileg til að meta skilyrði málshöfðunar. Þá yrði að árétta að í samræmi við meginregluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi skyldi dómur reistur á sönnunargögnum sem færð væru fram við meðferð málsins fyrir dómi, en ekki á lögreglurannsókn umfram það sem heimilað væri í 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var ekki fallist á að þeir annmarkar væru á rannsókn málsins að varða ættu frávísun þess frá héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 30. september 2010, þar sem máli sem sóknaraðili hafði höfðað gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðfararnótt 24. maí 2009 var lögregla kvödd að félagsheimilinu á [...] þar sem fram fór dansleikur. Kom þar til ryskinga á milli ákærðu og lögreglumanna og lýtur ákæran málsins meðal annars að háttsemi ákærðu í þeim viðskiptum. Fjórir lögreglumenn komu að framkvæmd lögregluaðgerða og rannsókn við upphaf máls og hver um sig ritaði skýrslu um rannsókn og afskipti þeirra að málinu og eru þær skýrslur meðal framlagðra rannsóknargagna, sbr. 1. mgr. 56. gr. og 2. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008. Framhaldsrannsókn fór síðan fram 23. júní 2009 og var hún framkvæmd af lögreglufulltrúa sem starfsstöð hefur á Ísafirði og ekki hafði haft afskipti af málinu. Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur varnaraðilum 28. janúar 2010. Ákæruvaldið hefur talið framlögð rannsóknargögn nægileg til að meta skilyrði málshöfðunar, sbr. 1. mgr. 53. gr., 2. mgr. 57. gr. og 145. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður að árétta að í samræmi við meginregluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð málsins fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008, en ekki á lögreglurannsókn umfram það sem heimilað er í 3. mgr. 111. gr. sömu laga. Af gögnum málsins er ljóst að fyrirhugað er að leiða ellefu vitni fyrir dóminn af hálfu ákæruvaldsins og mun þá ákæranda og verjanda gefast jafnt færi á að leggja fyrir þau spurningar. Samkvæmt 109. gr. og 126. gr. laga nr. 88/2008 metur héraðsdómari sönnunargildi vitnaframburðar, þar með talið framburð lögreglumannanna B og A sem samkvæmt gögnum málsins voru par er atvik málsins gerðust. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á að þeir annmarkar séu á rannsókn málsins að varða eigi frávísun þess frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka mál þetta til efnismeðferðar.
Mál nr. 101/2017
Málsástæða Stjórnsýsla Samningur Stjórnarskrá
G höfðaði mál á hendur H til heimtu vinnings í happdrætti sem H rak á grundvelli laga nr. 13/1973 um Happdrætti Háskóla Íslands. Höfðu G og H gert með sér samkomulag um að iðgjald vegna endurnýjunar miða í eigu G skyldi skuldfært á kreditkort hans. Þegar H reyndi skuldfærslu vegna iðgjalds í tilgreint skipti var henni hafnað þar sem G hafði þá nýtt þær heimildir sem hann hafði til skuldfærslu á kortið. Miði G var því ekki með í útdrætti sem fram fór tæpum mánuði síðar en þá kom vinningur á miðann. Krafðist G aðallega greiðslu vinningsfjárhæðarinnar að frádregnu endurnýjunariðgjaldinu, en til vara skaðabóta að sömu fjárhæð. Fyrir lá að ágreiningur málsaðila hafði ekki verið borin undir nefnd sem starfaði samkvæmt d. lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 13/1973. Talið var að úrskurðarvald nefndarinnar gæti einungis tekið til ágreinings um það hvort útdráttur vinninga væri í samræmi við reglur sem einkum væri að finna í 16. til 20. gr. reglugerðar nr. 348/1976 um Happdrætti Háskóla Íslands. Í þessu máli deildu aðilar um efni samnings þeirra um aðferð við greiðslu endurnýjunariðgjalds og hvort H hefði í starfsemi sinni farið eftir samningnum og þeim reglum sem honum bæri við afgreiðslu á kröfu G um útborgun vinningsins. Með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tæki úrskurðarvald nefndarinnar því ekki til ágreiningsins. Talið var að skýrt kæmi fram í skilmálum samnings aðila að miði væri ekki gildur nema greiðsla hefði borist tímanlega fyrir útdrátt. Hefði það því verið á ábyrgð G að sjá til þess að unnt væri að skuldfæra kort hans fyrir endurnýjun miðans. Þá ættu ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ekki við þar sem um einkaréttarlegan samning væri að ræða. Upplýst var að í 1703 tilvikum í starfsemi H frá árinu 2009 og fram á árið 2017 hefði komið vinningur á miða sem ekki hefði verið greitt endurnýjunariðgjald af. Í öllum þeim tilvikum, sem væru sambærileg tilviki G, hefðu mál verið afgreidd með sama hætti og hans mál að einu frátöldu þar sem eigandi miða fékk greiddan vinning. Talið var að þótt H hefði með því eina tilviki, án þess að haldbær rök hefðu verið færð fyrir því, mismunað þátttakendum í happdrættinu, lægi samt fyrir að mál G hefði verið afgreitt í samræmi við önnur tilvik. Gæti G því ekki reist kröfu sína um skaðabætur á því að við úrlausn hans máls yrði öðru sinni vikið frá jafnræðissjónarmiðum. Var H því sýknaður af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma ViðarMár Matthíasson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér 9.980.500 krónur aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2013 tilgreiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 10. október2013 til 27. apríl 2015, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IÁfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu vinnings í happdrætti sem stefndirekur á grundvelli laga nr. 13/1973 um Happdrætti Háskóla Íslands. Vinningurinnkom í útdrætti 10. október 2013 á miða nr. 4997 B, sem var í eigu áfrýjanda.Miðinn var svonefndur trompmiði semhafði fimmfalt gildi á við venjulega miða, bæði að því er varðaðiendurnýjunariðgjald og fjárhæð vinninga. Ágreiningslaust er að áfrýjandi ogstefndi höfðu gert með sér samkomulag um að iðgjald vegna endurnýjunar skyldiskuldfært á kreditkort sem áfrýjandi tilgreindi. Þegar stefndi reyndiskuldfærslu vegna endurnýjunariðgjalds 17. september 2013 var henni hafnað þarsem áfrýjandi hafði þá nýtt þær heimildir til skuldfærslu á kortið, sem hannhafði. Stefndi reyndi ekki aftur að skuldfæra endurnýjunariðgjaldið og varmiðinn þess vegna ekki með í útdrætti sem fram fór 10. október sama ár, en þákom vinningur að fjárhæð 10.000.000 krónur á miðann. Áfrýjandi telur sig eigarétt til vinningsfjárhæðarinnar, að frádregnu endurnýjunariðgjaldi, 19.500krónur. Að því frágengnu telur hann sig eiga rétt til skaðabóta að sömufjárhæð. Stefndi telur sér óheimilt að verða við kröfum áfrýjanda þar sem þaðfari í bága við reglur þær sem hann starfi eftir og samning þeirra um aðferðvið greiðslu endurnýjunariðgjalds.IIÍ d. lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 13/1973 er mælt fyrir um að útdrátturvinninga í happdrætti stefnda skuli fara fram undir eftirliti nefndar semráðherra skipi í því skyni. Kveðið er á um að nefndin leggi fullnaðarúrskurð áallan ágreining um lögmæti eða gildi útdráttar bæði meðan hann fer fram ogeftir að honum er lokið. Ágreiningur málsaðila hefur ekki verið borinn undirframangreinda nefnd. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti taldi hvorugurmálsaðila að lagaákvæði um nefndina og úrskurðarvald hennar stæði því í vegi aðdómstólar leystu úr ágreiningi þeirra og til samræmis við það hefur hvorugurþeirra krafist frávísunar málsins. Hvað sem líður gildi reglna laga nr. 13/1973 og reglugerðar nr. 348/1976um úrskurðarvald nefndar þeirrar, sem getur í d. lið 1. mgr. 1. gr. laganna, enheitir happdrættisráð í 7. gr. reglugerðarinnar, er ljóst að það getur einungistekið til ágreinings um það, hvort útdráttur vinninga sé í samræmi við reglur,sem einkum er að finna í 16. til 20. gr. reglugerðarinnar. Í þessu máli snýstágreiningur málsaðila um efni samnings þeirra um aðferð við greiðsluendurnýjunariðgjalds og hvort stefndi hafi í starfsemi sinni farið efirsamningnum og þeim reglum sem honum ber við afgreiðslu á kröfu áfrýjanda umútborgun vinningsins. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 70. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála tekur úrskurðarvald nefndarinnar ekki til þess ágreinings sem uppi erí málinu. IIIÍ áfrýjunarstefnu kemur fram að áfrýjandi hafi, eftir að héraðsdómurgekk, fengið upplýsingar um að aðilar í sambærilegri stöðu og hann hafi fengiðvinninga sína greidda út þótt greiðsla þátttakenda á endurnýjunariðgjaldi íhappdrættinu hafi ekki borist stefnda fyrir útdrátt. Áfrýjandi óskaði íkjölfarið meðal annars eftir því að teknar yrðu skýrslur af tveimur vitnum.Annað þeirra gaf skýrslu og hið sama gerði rekstrarstjóri hjá stefnda. Þá hafaverið lögð fyrir Hæstarétt ýmis gögn auk endurrita af framangreindum skýrslum.Samkvæmt þessum gögnum hafa komið upp 1703 tilvik í starfsemi stefnda frá árinu2009 og fram á árið 2017 þar sem vinningur hefur komið á miða, sem ekki hefurverið greitt endurnýjunariðgjald af. Í einu þessara tilvika, þar sem aðstæðureru sambærilegar atvikum þessa máls, hefur stefndi greitt útvinningsfjárhæðina, sem hann nefndi sáttagreiðslu. Jafnframt var upplýst um annaðtilvik, sem áfrýjandi aflaði gagna um, þar sem eigandi miða fékk greiddanvinning, þótt ekki hefði verið greitt endurnýjunariðgjald þegar útdráttur fórfram. Í því tilviki leiddu aðstæður til þess að eigandi miða var í upphafikrafinn um greiðslu endurnýjunariðgjalds fyrir tvo mánuði og greiddi hann samkvæmtsamkomulagi við stefnda í samræmi við það. Greiðslan fór fram eftir útdráttvegna fyrri mánaðarins, en vinningur sem kom á miðann var svo greiddur íframhaldi af því. Þetta tilvik, mun hafa helgast af aðstæðum, einkum þeim aðkaupandi miðans var ekki með greiðslukort og keypti miða skömmu fyrir útdráttvinninga. Verður fallist á að það sé ekki sambærilegt því máli sem hér er tilúrlausnar og ekki meðal þeirra 1703 tilvika, sem áður greinir.Í greinargerð sinni til Hæstaréttar teflir áfrýjandi fram þeirrimálsástæðu, til viðbótar þeim sem hann gerði í héraði, að stefndi hafi viðafgreiðslu máls síns brotið gegn jafnræðissjónarmiðum, enda hefði honum boriðað afgreiða sitt mál á sama hátt og það sem lýst er að framan og þar með greiðasér vinninginn, sem á miðann kom 10. október 2013. Af hálfu stefnda var þvílýst yfir að hann andmælti ekki framlagningu nýrra gagna af hálfu áfrýjanda ogað upplýsingar um það eina frávikstilvik af þeim 1703, sem áður greinir, séuréttar. Því er ekki andmælt að áfrýjandi hafi fyrst fengið þessar upplýsingareftir að héraðsdómur var kveðinn upp. Skilyrðum 2. mgr. 187. gr. laga nr.91/1991 til þess að áfrýjandi fái komið að framangreindri málsástæðu eru fyrirhendi. Leggja verður til grundvallar að í þeim 1703 tilvikum, sem eru sambærilegtilviki áfrýjanda hafi mál verið afgreidd með sama hætti og í hans tilviki aðeinu frátöldu. Þótt stefndi hafi með því eina tilviki, án þess að haldbær rökhafi verið færð fyrir því, mismunað þátttakendum í happdrættinu, liggur samtfyrir að mál áfrýjanda var afgreitt í samræmi við önnur tilvik. Áfrýjandi geturekki reist kröfu sína um skaðabætur á því að við úrlausn hans máls verði öðrusinni vikið frá jafnræðissjónarmiðum. Leiðir þessi málsástæða hans því ekki tilþess að fallist verði á kröfu hans.Samkvæmt öllu framansögðu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms, verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað enmálskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2016.Mál þetta, sem var dómtekið 8. nóvember sl., erhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af GunnlaugiH. Jónssyni, Hörðukór 3, Kópavogi, á hendur Happdrætti Háskóla Íslands,Tjarnargötu 4, Reykjavík, með stefnu birtri7. nóvember 2015. Stefnandi krefst þess, að stefndigreiði stefnanda 9.980.500 kr. aðallegameð dráttarvöxtum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 10. október 2013 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 10. október 2013 til 27. apríl 2015, en meðdráttarvöxtum, sbr. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá 27.apríl 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar úr hendi stefnanda.IStefnda er ríkisstofnun semtilheyrir B-hluta ríkissjóðs. Um stefnda gilda lög nr. 73/1973 um Happdrætti Háskóla Íslands ogreglugerð nr. 348/1976 sem sett er með stoð í lögunum. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr.laga nr. 73/1973, með áorðnum breytingum, er boðið að skipta skuli þeim hlutumsem dregið er um á ári hverju í 12 flokka, einn flokk í hverjum mánuði. Afhverjum hlutamiða eru gefnar út fjórar raðir sem tilgreindar eru meðbókstöfunum E, F, G og H. Auk þessa er sérstök röð merkt B, svokallaðurtrompmiði, sem gildir fimmfalt og kostar fimmfalt á við aðra miða. Iðgjald erverð fyrir einn hlutamiða í einum flokki, þ.e. fyrir útdrátt eins miða í einummánuði, samanber einnig 9. gr. og 10. gr. reglugerðar nr. 348/1976. Einnig eruársmiðar, sem greiða skal fyrir fyrir fram, en ársmiðar eru hlutamiðar semgilda fyrir alla drætti á sama ári. Þá er hægt að gera miða að ársmiða eftir aðdrættir, einn eða fleiri, hafa farið fram á árinu, en þá skal greiða fyrir framfyrir þá drætti sem eftir eru. Ársmiðar eru ekki seldir á heimasíðu stefnda. Afþessum ákvæðum leiðir, að til þess að miðanúmer sé gilt í tilteknum flokki þarfað kaupa hlutamiða fyrir það númer í þeim flokki, en einnig er hægt að greiðafyrir fram fyrir alla drætti sem eftir eru á sama ári og gera miðann þar með aðársmiða, sem gildir þá í öllum þeim dráttum. Skilyrði er að kaupin þurfa aðhafa átt sér stað fyrir viðkomandi útdrátt eða útdrætti og greiðsla verður aðhafa borist stefnda fyrir útdráttinn. Hinn 23. ágúst 2011 keyptistefnandi, á heimasíðu stefnda, miða meðal annars með númerið 4997-B, sem ersvokallaður trompmiði. Við kaupin veitti stefnandi umbeðnar upplýsingar, meðalannars upplýsingar um greiðslukortanúmer, netfang og símanúmer. Þá var þessgetið í skilmálum stefnda á heimasíðunni að miðinn verði „gildur frá og meðnæsta útdrætti og öllum útdráttum þaðan í frá á meðan greiðslusamningnum erekki sagt upp af þinni hálfu og greiðsla berst til HHÍ fyrir viðkomandiúrdrátt“. Samið var um að greiðslukort stefnanda yrði skuldfært mánaðarlega ogfór skuldfærslan fram á tímabilinu 11. til 18. hvers mánaðar. Hinn 17. september 2013 gerðistefndi tilraun til þess að skuldfæra greiðslukort stefnanda fyrir útdráttinn íoktóber 2013. Ekki tókst að skuldfæra greiðslukortið þar sem notkun kortsinsvar komin umfram lánamörk þann mánuðinn. Hinn 10. október 2013 komu10.000.000 kr. á númer stefnanda 4997-B, en miðinn var ekki endurnýjaður,samanber hér að framan. Samkvæmt þeim reglum sem gilda um þennan útdrátt, milljónaútdráttinn,þá fluttist fjárhæðin yfir í næsta flokk og bættist við milljónaútdráttinn þannmánuðinn. Sá útdráttur lenti á endurnýjaðan miða og fékk sá miðaeigandi því20.000.000 kr. Því er umrædd fjárhæð ekki til staðar hjá stefnda. Stefnandi kveður að honum hafifyrst verið kunnugt um þetta í árslok 2014 eða í mars 2015.Með bréfi stefnanda, dags. 27.mars 2015, var gerð krafa um að stefndi greiddi stefnanda vinning þann sem komá áðurnefnt númer og taldi stefnandi að stefnda hefði ekki verið heimilt aðlíta svo á að númerið væri ekki gilt í útdrættinum 10. október 2013. Í maí 2015hafnaði stefndi kröfu stefnanda og höfðar stefnandi því mál þetta.IIStefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndahafi ekki verið heimilt að líta svo á að númer stefnanda væri ógilt íútdrættinum 10. október 2013. Út frá lögum og reglum sem um starfsemi stefndagilda var stefnandi í reynd með gildan ársmiða sem gaf honum rétt til að hansnúmer væru með í útdrættinum. Um þetta vísar stefnandi til laga nr. 13/1973, umHappdrætti Háskóla Íslands. Í b-lið 1. gr. laganna segir að ráðherra ákveðiiðgjald fyrir hvern hlut, að fengnum tillögum happdrættisráðs oghappdrættisstjórnar Háskólans. Í 11. gr. reglugerðar 348/1976 segir að efeigandi miða vill gera hann að ársmiða, eftir að drættir, einn eða fleiri, hafafarið fram, skuli hann greiða fyrir fram fyrir þá drætti sem eftir eru á árinu.Í reglugerðinni sé ekki sérstaklega gert ráð fyrir því að notendur greiði fyrirmiða með greiðslukorti eða séu í áskrift. Reglugerðin kveði hins vegar á um aðunnt sé að greiða fyrir ársmiða fyrir fram. Stefnandi telur ljóst, að þeir skilmálar semstefndi kynnir á heimasíðu sinni þurfi að standast ákvæði laga og reglugerðarum starfsemi stefnda, enda beri stefnda sem stjórnvaldi að starfa innan markaþeirra laga sem gilda um starfsemi hans. Á því er byggt, að samkvæmt gildandilögum og reglugerð um Happdrætti Háskóla Íslands, hafi stefnandi í reynd keyptársmiða í Happdrætti Háskóla Íslands í ágúst 2011 enda kemur fram í skilmálumstefnda að miðinn sé gildur í öllum útdráttum þaðan í frá og á vef stefnda komifram að um áskrift sé að ræða. Með því að veita stefnda heimild til aðskuldfæra greiðslukort sitt hvenær sem stefnda hentaði stóð stefnandi viðgreiðslur á þann hátt sem stefndi óskaði eftir. Stefnandi var með giltgreiðslukort í ágúst 2011 og hefur verið með gilt kort með samagreiðslukortanúmeri allar götur síðan. Ljóst sé að stefndi gat einnig sóttgreiðslur á hendur stefnanda með hvaða öðrum hætti sem honum hentaði, t.d. meðkröfu í gegnum heimabanka eða almennri innheimtu. Á móti átti stefnandi rétt áað miðinn yrði með í öllum útdráttum hvers árs. Lög og reglur um starfsemi stefnda gera ráð fyrirtvenns konar aðferðum við miðakaup, annars vegar að staðgreiða miða í hverjumútdrætti og hins vegar að kaupa ársmiða. Þótt sú útfærsla og aðferð sem stefndihafi boðið upp á við kaup á miðum á vef sínum eigi sér ekki beina stoð í lögumeða reglugerð um Happdrætti Háskóla Íslands sé nærtækast að líta svo á aðstefndi hafi boðið notendum sínum að greiða fyrir ársmiða með þessum hætti endaberi orðalag skilmálanna það með sér að um langtímaskuldbindingu sé að ræða. Hvergi í lögum eða reglugerð um starfsemi stefndakomi fram að honum sé heimilt að gera það að skilyrði fyrir því að miði ségildur í næsta útdrætti að greiðsla hafi borist fyrir tiltekinn tíma áður enútdráttur fer fram. Enn fremur sé hvergi lagastoð fyrir því að líta svo á, aðmiðar séu ógildir þótt reynt hafi verið að skuldfæra greiðslukort í eittskipti.Stefnandi átti því rétt á því út frá lögum ogreglugerð um Happdrætti Háskóla Íslands að miðar hans væru með í útdrætti íoktóber 2013, þar á meðal miði nr. 4997-B sem var dreginn út enda var hann meðgildan ársmiða eða ígildi hans. Stefnandi á því rétt á að fá greidda þá vinningsfjárhæðsem komið hefði í hans hlut ef stefndi hefði staðið að málum í samræmi við lögog reglur. Í annan stað byggist krafa stefnanda á því, að ískilmálum stefnda hafi falist að stefnandi hafi verið með gildan miða í þessumtiltekna útdrætti í október 2013. Stefnandi eigi því rétt á að fá þann vinningsem dreginn var út á númerið 4997-B í útdrætti stefnda í október 2013. Stefnandi kveðst ekkieiga afrit af skilmálum þeim er voru í gildi árið 2011 er hann keypti miðann ogtelur að þeir séu hinir sömu og voru í gildi árið 2014. a. Stefnandi vísar til 1. mgr.skilmálanna en þar segir: „Þegar þú hefur staðfest kaupin verðurmiðinn gildur frá og með næsta útdrætti og öllum úrdráttum þaðan í frá á meðangreiðslusamningnum er ekki sagt upp af þinni hálfu og greiðsla berst til HHÍfyrir viðkomandi útdrátt.“Við skráningu á vef stefnda kom einnig fram undir„Skráning upplýsinga“ að tiltekin fjárhæð verði gjaldfærð af korti viðkomandi íhverjum mánuði „enda um áskrift að ræða“.Í þessu felist að samningssamband hafði komist ámilli stefnanda og stefnda, þótt hafa beri í huga að umræddir skilmálar vorueinhliðar samdir af stefnda og stefnandi átti engan kost annan en að samþykkjaþá. Samkvæmt þeim átti stefnandi rétt á því að þau númer, sem hann hafði íáskrift, væru með í útdrætti hverju sinni og að hann fengi til sín þá vinningasem kynnu að koma á þau númer. Stefndi átti á móti kröfu á stefnanda fyrirgreiðslu vegna miðanna í hverjum útdrætti, alls 19.500 kr. miðað við október2013. b. Stefnandi telur að samningssamband aðila hafifalist í því að miðarnir, eða númerin, voru keypt í áskrift. Þannig skilgreindistefndi sjálfur samningssambandið. Slíkur samningur gengur út á að áskrifandi árétt á – skrifar sig fyrir – tiltekinni þjónustu eða vöru í ákveðinn tíma, þ.e.áskriftartímabilið. Á móti á sá sem veitir þjónustuna eða selur vöruna íáskrift kröfu á áskrifandann um endurgjaldið. Um sé að ræða gagnkvæman samning.Stefnandi telur að greiðslan sé ekki forsenda afhendingar heldur undirliggjandisamningur aðila. Stefnandi átti rétt á að númerin hans væru með í öllumútdráttum stefnda þar til honum yrði sannarlega tilkynnt um að áskrift hanshefði verið sagt upp eða henni rift með öðrum formlegum hætti. Stefndi átti ámóti lögmæta kröfu á hendur stefnanda um greiðslu á áskriftargjaldinu og áraunar enn, líkt og tekið er tillit til í dómkröfu málsins. Þá tilgreinir stefndi það beinlínis á vef sínum aðum áskrift sé að ræða og verður að bera ábyrgð á því orðalagi. Þótt stefndihafi stillt því þannig upp að áskrifendur skuli gefa upp númer á greiðslukortumsínum til að stefndi geti fengið greitt með þeim hætti, þá sé sá greiðslumátiekki sá eini sem unnt er að nota til að innheimta áskriftargjaldið. Stefndi gatsótt þá kröfu á hvaða hátt sem honum sýnist, t.d. með því að setja kröfu íheimabanka, senda innheimtubréf eða gíróseðil, en hefur kosið að óska eftir þvívið áskrifendur að þeir gefi upp kortanúmer sitt. Í því felst að stefndi hefurheimild, hvenær sem hann telur ástæðu til, að skuldfæra kort stefnanda fyrirþeirri greiðslu sem hann á rétt á. c. Þá bendir stefnandi á að um óreglulegartímasetningar á skuldfærslum hafi verið að ræða. Hún gat farið fram átímabilinu 11.-18. hvers mánaðar. Skuldfærsla hafi verið reynd 17. september2013 og ekki tekist þar sem kortið var komið yfir lánamörk. Ef hún hefði veriðreynd fyrr, hefði hún tekist. Ekkert kom fram í þágildandi skilmálum um hvenærreynt yrði að skuldfæra greiðslukortið, hversu oft eða hvað gerðist ef færslantækist ekki en svo virðist sem stefndi hafi aðeins reynt skuldfærslu einusinni. Ítrekað sé að hvergi í lögum eða reglugerð umstarfsemi stefnda kemur fram að greiðsla þurfi að hafa borist fyrir ákveðiðtímamark áður en útdráttur fer fram. Enn fremur er hvergi lagastoð fyrir því aðlíta svo á að miðar séu ógildir þótt reynt hafi verið að skuldfæra greiðslukortí eitt skipti. Þá bauð stefndi ekki upp á neina aðra leið til aðgreiða kröfuna, t.d. í gegnum heimabanka eða með millifærslu eða þvíumlíkt. Þáer enn fremur ljóst að stefndi hefði getað innheimt kröfu sína eftir aðútdrátturinn fór fram, enda féll krafa hans á hendur stefnanda vegnaáskriftargjaldsins ekki niður við það að útdrátturinn fór fram heldur átti hannkröfuna áfram. Ljóst sé að stefndi hafði almennt sterka stöðu til að innheimtagjaldið, hann var með heimild stefnanda til að skuldfæra greiðslukort hansfyrir miðaverðinu. Auk þess gat stefndi ávallt haldið eftir hluta af vinningsfésem kæmi á miða sem ekki höfðu verið greiddir. d. Þá telur stefnandi að stefndi hafibrotið gegn eigin skilmálum. Þar sem stefndi skilgreindi samningssamband aðilasem áskrift voru stefnanda gefnar ákveðnar væntingar um að svo væri og þar afleiðandi væru þau númer sem hann væri með í áskrift gild í hverjum útdrætti þartil samningssambandinu væri sagt upp. Væntingar stefnanda voru með öðrum orðumþær að stefndi myndi sækja kröfu sína á hendur honum vegna miðanna þóttskuldfærsla tækist ekki í einstökum tilfellum. e. Þá lét stefndi undir höfuð leggjastað tilkynna stefnanda um að greiðsla hefði ekki borist. Þar sem stefndi virðisttúlka samningssamband aðila á þann hátt að ekki sé um að ræða áskriftarsambandeða gagnkvæman samning heldur staðgreiðsluviðskipti, bar stefnda að upplýsastefnanda um að greiðsla hefði ekki borist. Þetta var sérstaklega mikilvægt íljósi þess að túlkun stefnda á samningssambandinu leiddi til þess að efgreiðsla barst ekki, þá var miðinn ekki gildur í næsta útdrætti. Þar semstefnandi fékk ekki slíkt bréf, gat stefnandi ekki vitað að greiðsla hefði ekkiborist. Stefnandi stóð þannig verr að vígi hvað þetta varðar en aðili íhefðbundnum staðgreiðsluviðskiptum þar sem strax koma fram upplýsingar um aðgreiðsla hafi ekki borist. f. Þá ber að horfa til þess að stefndihélt áfram að skuldfæra greiðslur á greiðslukorti stefnanda fyrir næsta útdráttá eftir, þ.e. fyrir útdráttinn í nóvember 2013 og hefur gert það allar götursíðan. Þetta gerði stefndi án nokkurrar tilkynningar eða útskýringar tilstefnanda. Ljóst sé því að stefndi leit á engan hátt svo á að neins konarvanefnd hefði orðið af hálfu stefnanda sem hefði þær afleiðingar aðsamningssambandi þeirra væri sagt upp eða því rift eða að stefnandi hygðistekki ætla að taka þátt í happdrættinu til frambúðar. Af þessu má einnig ljóstvera að samningur aðila var í gildi þegar útdráttur í október 2013 fór fram. g. Þá hefur stefndi uppfært skilmálasína þannig að sjálfvirk skuldfærsla fari fram „um 2 dögum eftir hvern útdrátt(12.–15. hvers mánaðar) fyrir endurnýjun næsta mánaðar á eftir“. Enn fremursegir nú í skilmálunum: „Athygli er vakin á því að það er ávallt á ábyrgðmiðaeiganda að tryggja að greiðsla berist fyrir endurnýjun miða í hvert sinn.Ef skuldfærsla mistekst fær miðaeigandi bréf þess efnis. Honum gefst þátækifæri til að greiða fyrir næstu endurnýjun með öðrum hætti.“Stefnandi telur ljóst, að uppfærðir skilmálar takaeinmitt á þeim atriðum sem á reyndi í tilfelli stefnanda. Nú komi fram meðskýrum hætti hvenær skuldfærsla fer fram, en svo var ekki áður og raunar allurgangur á því hvenær skuldfærslan fór fram, sbr. fyrri umfjöllun. Einnig kemurfram hvað gerist ef skuldfærsla tekst ekki. Þetta kom ekki fram í eldriskilmálum stefnda. Með þessum nýju skilmálum hefur stefndi í raun viðurkennt íverki að eldri skilmálar og framkvæmd voru ekki nægjanlega skýr og breyttstarfslagi sínu í samræmi við þau atriði sem stefnandi hefur tilgreint í erindisínu.h. Þábyggir stefnandi á því að aðstöðumunur sé á aðilum málsins og til þess verði aðlíta við mat á málinu og túlkun þeirraskilmála sem stefndi setti einhliða. Stefndi hefur sérþekkingu og sérfræðinga ísinni þjónustu. Því berir að túlka allan vafa stefnanda í haga, sbr. 1. mgr.36. gr. b og 1. mgr. 36. gr. a í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga (smnl.). Til vara er á því byggt, að stefndi hafi meðathafnaleysi sínu gagnvart stefnanda, með því að tilkynna honum ekki um aðgreiðsla hafi borist og með því að ógilda miða stefnanda, brotið gegnstjórnsýslulögum og þar með valdið stefnanda tjóni sem greiða skal skaðabæturfyrir. Stefnandi telur að háttsemi stefnda sé brot gegnstjórnsýslulögum og leiði til bótaskyldu úr hendi stefnda. Stefndi sé opinberaðili sem starfar samkvæmt sérstökum lögum og sé með einkaleyfi á rekstrihappdrættis á Íslandi. Ljóst sé því að stefndi sé stjórnvald sem beri að starfaeftir ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglna stjórnsýsluréttarins. Ákvörðun um að númer stefnanda væri ekki með íútdrætti 10. október 2013 hafi þannig verið stjórnvaldsákvörðun og um hanagilda málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. Stefnda bar þannig að gætameðalhófs, sbr. ákvæði 12. gr. laganna og enn fremur að gefa stefnanda kost áandmælum, sbr. 13. gr. laganna eða eftir atvikum að gefa stefnda kost á að tjásig um málið, sbr. 14. gr. laganna. Háttsemi stefnda var því ekki í samræmi viðstjórnsýslulög og meginreglur stjórnsýsluréttarins. Jafnvel þótt talið yrði að starfsemi stefnda væriþess eðlis að hún ætti ekki með beinum hætti undir stjórnsýslulög sé ljóst aðstefndi, sem opinber aðili sem starfar samkvæmt sérstökum lögum, ber að viðhafavandaða stjórnsýsluhætti, s.s. að gefa aðilum kost á að tjá sig um mál og eftiratvikum bæta úr því ef greiðsla hefur ekki borist. Einnig hvílir sú skylda ástefnda að byggja á málefnalegum sjónarmiðum, sbr. II. kafla stjórnsýslulaga,þótt um sé að ræða einkaréttarlega samninga. Ekkert slíkt var gert í þessutilfelli af hálfu stefnda. Stefndi telur að háttsemi stefnda hafi farið íbága við ákvæði stjórnsýslulaga og af því hlotist tjón sem stefnandi varð fyrirog stefnda beri að bæta. Í samræmi við hina almennu sakaregluskaðabótaréttarins skal sá sem veldur öðrum tjóni með saknæmum og ólögmætumhætti bæta tjónþola það tjón sem telja má sennilega afleiðingu af athöfn eðaathafnaleysi tjónvalds. Stefnandi telur því að bótaskylda stefnda sé tilstaðar og nemur bótakrafan þeirri fjárhæð sem stefnandi hefði fengið í vinninglíkt og dómkrafan ber með sér og nánar sé gerð grein fyrir í stefnu. IIIStefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki áttgildan ársmiða í flokka-happdrætti stefnda á árinu 2013, í skilningi laga nr. 13/1973og reglugerðar nr. 348/1976. Skipulag flokkahappdrættisins sé lögboðin. Meða-lið 1. mgr. 1. gr. fyrrgreindra laga nr. 73/1973, með áorðnum breytingum, séboðið að skipta skuli þeim hlutum sem dregið sé um á ári hverju í 12 flokka,einn í mánuði hverjum. Það „iðgjald fyrir hvern hlut“, sé því verð fyrir einnhlutamiða í einum flokki, þ.e. fyrir útdrátt eins miða í einum mánuði. Þettaákvæði sé einnig að finna í 9. gr. fyrrgreindrar reglugerðar nr. 348/1976 ognánar er fjallað um hlutamiða í 10. gr. hennar. Þar sé einnig fjallað um kaup ásvonefndum „ársmiðum“, sem séu hlutamiðar sem gilda „fyrir alla drætti á samaári“. Loks sé tekið fram í 1. mgr. 11. gr. reglugerðarinnar, sbr. 1. gr. rgl.1043/2012, að hægt sé að gera miða að ársmiða eftir að drættir, einn eðafleiri, hafa farið fram, en þá „skal hann greiða fyrirfram fyrir þá drætti, semeftir eru“. Af þessum ákvæðum leiðir að til þess að miðanúmer sé gilt ítilteknum flokki þurfi að kaupa hlutamiða fyrir það númer í þeim flokki, eneinnig sé hægt að greiða fyrir fram fyrir alla drætti sem eftir séu á sama áriog gera miðann þar með að ársmiða, sem gildi þá í öllum þeim dráttum. Kaupinþurfa því að hafa átt sér stað fyrir viðkomandi útdrátt eða útdrætti oggreiðsla verður því að hafa borist fyrir fram. Þessu til samræmis sé ískilmálum um alla greiðslusamninga um happdrættismiða sem keyptir hafa verið áheimasíðu stefnda, þar á meðal í þeim skilmálum sem voru í gildi þegar aðilargerðu með sér samning 23. ágúst 2011 um þann happdrættismiða sem hér um ræðir,þ.e. miða nr. 4997-B, ávallt kveðið skýrlega á um að á meðan greiðslusamningursé í gildi muni viðkomandi miðar vera gildir í sérhverjum útdrætti ef „greiðslaberst til [stefnda] fyrir viðkomandi útdrátt“. Sé þessi skilmáli áréttaður m.a.í reglum um happdrættismiða, lýsingu á starfseminni og algengum spurningum ogsvörum, sem birtar eru á heimasíðu stefnda í texta sem birtist á skjá þegargengið er frá viðskiptunum og í staðfestingu á greiðslusamningi sem sendur ermiðakaupanda að því loknu. Stefndi hefur aldrei boðið ársmiða til kaups áheimasíðu sinni heldur eingöngu hlutamiða. Hvað varðar kaup stefnanda áhlutamiðum á grundvelli greiðslusamnings um miða nr. 4997-B sé í umræddumskilmálum sérstaklega áréttað að við kaup á miðum í gegnum vef stefnda væriverið að „greiða fyrir 1 mánuð“ og yrði því fjárhæð fyrir verð eins hlutamiðaskuldfærð af greiðslukorti hans við staðfestingu á miðakaupunum. Því sé gertráð fyrir að kaup á hlutamiðum muni fara fram með skuldfærslum á greiðslukortstefnanda en stefnda ekki veitt nein heimild til að skuldfæra greiðslukortstefnanda fyrir fram fyrir alla drætti sem eftir voru ársins 2011, hvað þá aðskuldfæra kortið fyrir fram fyrir alla drætti á árinu 2013, þ.e. árið semumræddur vinningur féll. Stefndi mótmælir þvísem röngu að með því að selja stefnanda þá áskriftarþjónustu 23. ágúst 2011 ígreiðslusamningi um happdrættismiða nr. 4997-B, að stefnandi mætti greiða fyrirkaup á hlutamiðum á númerið með mánaðarlegum skuldfærslum á greiðslukort sitt,hafi stefndi selt stefnanda „í reynd“ ársmiða, í skilningi 11. gr. reglugerðarnr. 348/1976, sbr. 1. gr. rgl. 1043/2012. Þá sé því enn fremur mótmælt semröngu að með þessum greiðslusamningi hafi stefnandi einnig greitt fyrir framfyrir útdrætti á síðari árum. Stefndi heldur þvífram að greiðslusamningur um mánaðarlegar skuldfærslur felli ekki úr gildiskýran skilmála um að greiðsla verði að berast stefnda fyrir hvern útdrátt.Stefndi heldur því fram að stefnanda hafi verið send staðfestinggreiðslusamningsins í kjölfar viðskipta sinna 2011, eins og í öll önnur skiptisem hann hefur gert greiðslusamninga um happdrættisnúmer á heimasíðu stefnda. Þá mótmælir stefndisem röngu, að á skráningarfrelsi á vef hans á árinu 2011 hafi komið fram þauorð „enda um áskrift að ræða“. Þá er af hálfu stefnda bent á að jafnvel eftirað þeirri tilgreiningu var bætt í skráningartextann, að um áskrift væri aðræða, þá hélst sá skilmáli óbreyttur að greiðsla þyrfti að berast stefnda fyrirútdrátt til þess að miði yrði gildur í honum. Þessi viðbót breytti því ekkieðli viðskipta stefnda við miðaeigendur með því að veita þeim rétt til vinningaí útdráttum sem þeir höfðu ekki greitt fyrir þátttöku í. Þátelur stefndi að málsástæða stefnanda, um að stefndi hefði átt kröfu ástefnanda fyrir greiðslu vegna miðanna í hverjum útdrætti, alls 19.500 kr.miðað við október 2013, eigi enga stoð í tilvitnuðum skilmálum um viðskiptin ogstangist berlega á við bæði skilyrði fyrir að miði teljist gildur í útdrætti ogþau ákvæði reglugerðar um starfsemina sem boða að greiða skuli fyrir fram fyrirþátttöku. Þá hafði stefnandi ekkert tilefni til að ætla að viðskiptum aðila meðhinn umþrætta miða, númer 4997-B, yrði með þessum hætti hagað á allt annan vegen öllum öðrum viðskiptum hans og stefnda með miða í flokkahappdrætti stefnda. Af hálfu stefnda erþví mótmælt sem röngu að með gerð greiðslusamnings aðila 23. ágúst 2011, m.a.um miða númer 4997-B, hafi stefnandi öðlast rétt til allra vinninga sem kynnuað falla á það númer, óháð því hvort greiðslukortafyrirtæki hans hefði heimilaðgreiðslu fyrir kaupum á hlutamiða á númerið fyrir viðkomandi útdrátt eða hanngengið frá greiðslu tímanlega með öðrum hætti. Af hálfu stefnda erþví mótmælt sem ósönnuðu, að um „áskriftarsamning“ hafi verið ræða ogumfjöllun um „gagnkvæma samninga“ og„staðgreiðsluviðskipti“ en ekki sé vikið að neinum þeim réttarreglum um slíkviðskipti sem geti vikið úr vegi þeim skilmála að greiðsla þurfi að berastfyrir útdrátt. Þá segir í stefnu aðþótt stefndi hafi „stillt því þannig upp að áskrifendur“ skuli gefa upp númer ágreiðslukortum sínum til að stefndi geti fengið greitt með þeim hætti, þá sé ságreiðslumáti ekki sá eini sem unnt sé að nota til að „innheimtaáskriftargjaldið“. Stefndi hafi getað sótt þá kröfu á hvaða hátt sem honumsýndist, t.d. með því að „setja kröfu í heimabanka, senda innheimtubréf eðagíróseðil, en hefur kosið að óska eftir því við áskrifendur að þeir gefi uppkortanúmer sitt“. Einnig hér sé litið fram hjá þeim skýra og afdráttarlausaskilmála í viðskiptum aðila að greiðsla skuli hafa borist stefnda fyrirútdrátt, sem og þeirri staðreynd að ekkert í greiðslusamningi aðila eðaskilmálum um viðskiptin renni stoðum undir að aðilar hafi samið um að kaup færufram þó að greiðsla bærist ekki fyrr en eftir útdrátt eða að stefnda væriætlað, eða yfirhöfuð heimilt, að innheimta vangoldin „áskriftargjöld“ vegnaútdrátta sem hefðu þegar farið fram. Þá bendir stefndi á,að tímasetning beiðna um skuldfærslu breytir ekki greiðsluskyldu stefnanda.Stefndi mótmælir sem ósönnuðu að fyrir liggi að ef stefndi hefði reyntskuldfærslu á einhverjum öðrum degi í viðkomandi mánuði sé ljóst að hún hefðitekist. Því sé mótmælt af hálfu stefnda að honum hafi borið skylda til að reynaskuldfærslu á einhverjum öðrum degi en gert var í september 2013. Þá sé bent áað sá greiðslumáti sem aðilar sömdu um sé alfarið á forræði stefnanda ogkortafyrirtækis hans. Stefndi hafi engar upplýsingar um stöðu á korti stefnandahverju sinni, en þær hafa stefnandi og útgefandi kortsins. Það sé því ekki áábyrgð stefnda að senda inn ítrekaðar beiðnir um skuldfærslur ef honum erneitað um slíkar beiðnir af útgefanda korts stefnanda. Loks sé því mótmælt aðstefndi hafi „ekki boðið upp á neina aðra leið til að greiða kröfuna“. Eins ogfram kemur í því bréfi sem stefndi sendi stefnanda eftir að beiðni hans umskuldfærslu var hafnað 17. september 2013 þá þurfti „að greiða fyrir miðana hjánæsta umboði“ stefnda til þess að happdrættismiðar hans yrðu gildir í næstaútdrætti, þ.e. í flokki 10. Í umboðum stefnda sé bæði tekið við greiðslum íreiðufé og með skuldfærslum á greiðslukort, þ.e. á kredit- eða debetkort. Stefndi ítrekar aðsamningssambandi stefnda og miðaeigenda var hvorki lýst sem „áskrift“ í þeimskilmálum sem voru í gildi þegar umræddur miði var keyptur né í þeim upplýsingumsem fram komu á vefsíðu stefnda við gerð greiðslusamnings um miðann. Jafnvelþótt svo hefði verið þá sé því mótmælt að slík lýsing hefði nokkru breytt umþað afdráttarlausa skilyrði fyrir þátttöku stefnanda í útdrættinum að greiðslabærist stefnda áður en hann færi fram. Þá sé því sérstaklega mótmælt að það aðnefna viðskiptasamband aðila „áskrift“ hefði gefið stefnanda réttmætarvæntingar um að þetta afdráttarlausa skilyrði væri þar með fallið brott og þessí stað yrði tekið upp það fyrirkomulag að „stefnda myndi sækja kröfu sína áhendur honum“ eftir á.Stefndi mótmælir þvíað honum hafi borið að tilkynna stefnanda um að beiðni hans um skuldfærslu ákort stefnanda hafi verið hafnað og að stefndi hafi látið það undir höfuðleggjast. Engin skylda hvíli á stefnda, hvorki samkvæmt settum réttarreglum eðaákvæðum í skilmálum um viðskipti aðila, að tilkynna stefnanda ef þaðgreiðslukort sem hann hefur sjálfur tiltekið, og hefur einn alfarið forræði á,reynist ekki vera tiltækt þegar beiðni um skuldfærslu berst kortafyrirtækihans. Stefndi bendir á að íþeim skilmálum sem stefnandi samþykkti við gerð greiðslusamnings um viðkomandihappdrættismiða sé sérstaklega gert ráð fyrir að samningurinn falli ekki úrgildi þó að greiðsla berist ekki fyrir sérhvern útdrátt og miðinn verði þvíekki með í þeim útdráttum. Sé þess í stað tekið fram að miðinn verði gildur íöllum útdráttum „á meðan greiðslusamningnum er ekki sagt upp af þinni hálfu oggreiðsla berst til [stefnda] fyrir viðkomandi útdrátt“. Þá sé því mótmælt semröngu að breytingar á skilmálum stefnda séu vegna máls þessa eins og stefnandiýjar að.Þá hafnar stefndi þvíað ætlaður aðstöðumunur málsaðila hafi þýðingu í málinu og eigi að leiða tilsýknu.Stefndi hafnar því aðháttsemi hans hafi valdið stefnda tjóni. Því er hafnað að ákvörðun um að miðistefnanda hafi ekki verið með í útdrætti í 10. flokki 2013 hafi veriðstjórnvaldsákvörðun og að stefndi hafi við þá ákvörðun brotið gegnmálsmeðferðarreglum 12.-14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttarins,auk þess sem stefndi hafi ekki viðhaft vandaða stjórnsýsluhætti eða byggt ámálefnalegum sjónarmiðum „sbr. II. kafla stjórnsýslulaga“, eins og segir ístefnu. Stefndi telur að umrædd ákvörðun sé einkaréttarlegs eðlis og aðmálefnaleg sjónarmið liggi henni til grundvallar, enda byggist hún á samningiaðila sem sé í samræmi við skilmála um þjónustuna og þær réttarreglur sem umhana gilda. Þá sé því hafnað aðstefndi hafi valdið stefnanda tjóni með því athafnaleysi sínu að tilkynnastefnanda ekki um að greiðsla hefði ekki borist, að stefnandi hafi „alltafgreitt fyrir sína miða hjá stefnda“ og að stefndi hefði getað t.d. sett kröfusína í almenna innheimtu. Er öllum þessum staðhæfingum mótmælt af hálfu stefndasem röngum. Þá sé því mótmælt að skilyrðum sakarreglum skaðabótaréttarins séfullnægt. Að lokum byggirstefndi á því að krafa stefnanda sé of seint fram komin þar sem vinningsins varekki vitjað innan árs frá drætti þess flokks sem vinningurinn féll í.IVÁgreiningslaust er að stefnandi festi kaup ásvokölluðum trompmiða nr. 4779-B á heimasíðu stefnda í ágúst 2011 og ískilmálum stefnda vegna kaupanna stóð að miðinn væri gildur frá og með næstaútdrætti og öllum útdráttum þaðan í frá á meðan greiðslusamningnum væri ekkisagt upp af hálfu stefnanda og greiðsla myndi berast stefnda fyrir viðkomandiútdrátt. Þá er einnig ágreiningslaust að ekki reyndist unnt að skuldfæragreiðslukort stefnanda hinn 17. september 2013 þar sem notkun kortsins varkomin umfram lánamörk þann mánuðinn. Kjarninn í málsókn stefnanda er sá að hanntelur að happadrættismiði hans hafi verið gildur, þrátt fyrir að hann hafi ekkigreitt fyrir endurnýjun hans fyrir útdrátt og þar með brotið gegn skilmálumþeim er giltu er hann keypti miðann. Við niðurstöðu málsins verður að líta til hinnarsérstöku starfsemi sem stefndi hefur með höndum. Um er að ræða happdrætti, þ.e.viðskiptavinir eru að kaupa væntingu um fjárhagslegan vinning. Stundum kemurvinningur en oftar ekki, allt eftir því hvernig útdrátturinn er. Stefndi starfará grundvelli laga og reglugerðar og í samkeppni við önnur peningahappdrætti.Starfsemi stefnda er lögboðin en samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga um stefnda nr.13/1973 er boðið að skipta skuli þeim hlutum sem dregið er um á ári hverju, í12 flokka og skal dráttur fara fram fyrir einn flokk í mánuði hverjum, dráttur1. flokks í janúarmánuði og 12. flokks í desembermánuði. Stefndi þarf að geraupp hvern flokk fyrir sig og því er gert ráð fyrir að viðskiptavinir hafigreitt fyrir endurnýjun miðans fyrir hvern útdrátt sem er í kringum 10. hversmánaðar. Í þeim tilvikum sem greitt er með greiðslukorti er endurnýjuninskuldfærð fyrir 21. hvers mánaðar fyrir útdráttarmánuðinn svo stefndi hafifengið uppgjör frá greiðslukortafyrirtækinu fyrir næsta útdrátt. Þó að viðskiptavinirfái ef til vill greiðslufrest með því að setja endurnýjunina á greiðslukort þáer þessi viðskiptamáti í raun staðgreiðsluviðskipti fyrir stefnda. Það aðviðskiptavinum stefnda sé heimilað að greiða með greiðslukorti er í andanútímaviðskiptahátta og stangast ekki við þau lög og reglugerðir sem um stefndagilda. Með þessum greiðsluhætti er markmiðum laganna og reglugerðarinnar náð ogskilmálum fullnægt, þar sem greitt er mánaðarlega fyrir hverja endurnýjun áðuren útdráttur á sér stað. Hins vegar er ekki hægt að líta svo á að meðmánaðarlegri skuldfærslu á greiðslukort sé verið að kaupa ársmiða, þar sem ekkier tryggt að uppfyllt sé skilyrði skilmála stefnda, um að greiðsla skuli hafaborist stefnda fyrir útdráttinn. Getur hvort sem er gerst að viðskiptavinurloki kortinu eða skipti um kort en samkvæmt gögnum málsins hefur stefnandigreitt endurnýjanir fyrir miðann 4779-B með fjórum mismunandi greiðslukortum.Það er á ábyrgð viðskiptavinar að tryggja að unnt sé að skuldfæra kortið ogskiptir ekki máli hvenær tímabilsins skuldfærslan fer fram, enda ekki kveðið áum slíkt í skilmálum stefnda. Ekki er fallist á að stefnandi hafi keypt hinnuppdeilda happdrættismiða í áskrift enda ekki minnst á slíkt í skilmálum þeimer giltu við kaupin á miðunum. Þótt stefndi sé stofnun og stefnandieinstaklingur, þá liggur fyrir að stefnandi hefur víðtæka reynslu af kaupum áhappdrættismiðum hjá stefnda og þekkir eða má þekkja skilmálana vel. Teljaverður að skilmálarnir séu einnig skýrir um meginatriði málsins, þ.e. að greiðaþurfi fyrir miðann fyrir útdráttinn og er það skilyrði í samræmi við ákvæðilaga um Happdrætti Háskóla Íslands og reglugerðir settar á grundvelli þeirra.Því er ekki fallist á að tilvísun stefnanda til 1. mgr. 36. gr. b og 1. mgr.36. gr. a laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eigi viðí málinu.Samkvæmt þeim skilmálum sem giltu, er stefnandifesti kaup á hinum umdeilda miða á heimasíðu stefnda, keypti stefndisvokallaðan hlutamiða. Hann greiddi fyrir einn mánuð í einu og átti aðskuldfæra fjárhæðina á tiltekinn kreditkortareikning í hans eigu. Því er hafnaðað um ársmiða hafi verið að ræða með því að skilyrði þess konar miða er,samkvæmt 11. gr. reglugerðar nr. 348/1976, að greiða þurfi fyrir fram fyrir þádrætti sem eftir eru eða fyrir alla útdrætti á árinu. Á sama hátt er hafnaðþeirri málsástæðu stefnanda að um ársmiða hafi „í reynd“ verið að ræða. Þá erhaldlaus sú málsástæða að um einhvers konar áskriftarsamning sé að ræða, semgeri það að verkum að stefnandi þurfi ekki að standa við þá skilmála sem giltuer hann gerði samninginn, þ.e. að greiðsla fyrir endurnýjun hafi sannanlegaborist stefnda fyrir útdrátt. Samkvæmt samningi málsaðila við kaupin á 4997-Bbar að skuldfæra kreditkort stefnanda mánaðarlega fyrir endurnýjuninni. Því barstefnanda að sjá til þess að unnt væri að skuldfæra téða greiðslu. Ekki varsamið svo um að stefnda hafi borið að reyna ítrekað að skuldfæra greiðsluna eðainnheimta andvirði endurnýjunar með öðrum leiðum, svo sem að senda kröfu íheimabanka. Telja verður að það hafi verið umfram skyldu að stefndi tilkynnirað skuldfærsla á kreditkortið hafi mistekist, samanber bréf stefnanda tilstefnda 19. september 2013 sem stefnandi telur sig þó ekki hafa fengið.Þá verður ekki fram hjá því litið að ákveðnarskyldur hvíli einnig á stefnanda sem kaupanda samkvæmt samningi við stefnda. Ígegnum tíðina hefur stefnandi keypt töluvert afhlutamiðum í flokkahappdrætti stefnda eða allt frá febrúar 2009. Við kaupinhefur hann þurft að staðfesta skilmála stefnda, þar á meðal þann skilmála aðmiði sé „ekki gildur í útdrætti nema fullnægjandi greiðsla hafi sannanlegaborist HHÍ tímanlega fyrir útdrátt“. Það verður einnig að gera þá kröfu tilstefnda að hann passi að unnt sé að skuldfæra kort hans fyrir endurnýjun miðanna,en gögn málsins bera það með sér að stefnandi hefur áður lent í því, að notkunkortsins hafi verið komin umfram lánamörk þess, þannig að ekki reyndist unnt aðskuldfæra endurnýjunina. Stefnandi gat sjálfur fylgst með hvort endurnýjunhappdrættisins væri skuldfærð á greiðslukort hans, en yfirlitkreditkortareikningsins barst stefnanda um mánaðamót eða um það bil 10 dögumfyrir útdrátt. Fyrir liggur að stefndi hefur sent bréf þess efnis, aðgreiðslusamningur hafi komist á um kaup á miðum og einnig bréf þess efnis aðekki hafi náðst að skuldfæra kreditkortið og í tilviki stefnanda hefur þaðkomið fyrir oftar en einu sinni, eða í apríl, nóvember og desember 2009 ogjanúar 2013. Stefnandi hefur borið að hann hafi ekki fengið bréf þau er varðahinn umdeilda miða. Fyrir dómi fullyrtu starfsmenn stefnda, t.d. Emilía HelgaÞórðardóttir og Hans Júlíus Þórðarson, að slík bréf hefðu farið úr húsistefnda, en ekki verið send í ábyrgðarpósti. Dómurinn telur ólíklegt að bréfþessi hafi farist fyrir í dreifingu, en ekki er að sjá að stefnandi hafi skiptum heimilisfang. Það skiptir þó ekki máli heldur hitt að bréfin um aðskuldfærsla hefði mistekist voru send umfram skyldu.Þá skiptir engu varðandi ætlaðgildi miðans í október 2013 að endurnýjunin var gjaldfærð vegna næsta mánaðar áeftir vegna næsta útdráttar. Það var gert í samræmi við skilmála stefnda en þarsegir að miðinn sé gildur í öllum útdráttum „á meðan greiðslusamningnum er ekkisagt upp“ af hálfu stefnanda „og greiðsla berist til HHÍ fyrir viðkomandiútdrátt“. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi sagt upp samningnum. Stefnandi heldur því fram aðstefndi hafi uppfært skilmála sína þannig að skuldfærsla fer nú fram 12.-15.dag hvers mánaðar fyrir endurnýjun næsta mánaðar á eftir. Einnig er nú tekiðfram að það sé á ábyrgð miðaeiganda að tryggja að greiðsla berist fyrirendurnýjun í hvert sinn og ef skuldfærsla mistekst fái miðaeigandi bréf þessefnis þannig að honum gefist tækifæri til að greiða fyrir næstu endurnýjun meðöðrum hætti. Með þessum nýju skilmálum telur stefnandi að stefndi hafi í raunviðurkennt í verki að eldri skilmálar og framkvæmd hafi ekki verið næjanlegaskýr og breytt starfslagi sínu í samræmi við þau atriði sem stefnandi hefurtilgreint í erindi sínu. Dómurinn telur að stefnandi geti ekki byggt rétt sinná þessari breytingu á skilmálum. Samkvæmt gögnum málsins virðistskilmálabreyting þessi hafa verið gerð áður en stefnandi sendi bréf sitt 27.mars 2015. Þá skiptir ekki máli varðandi skuldfærsluna á hvaða dögum hún ergerð. Skyldan hvílir á stefnda að hafa kort sitt innan lánamarka. Þá byggir stefnandi áþví að ákvörðun stefnda um að númer stefnanda væri ekki með í útdrætti 10.október 2013 væri stjórnsýsluákvörðun og um hana giltu málsmeðferðarreglur 12.til 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að mati dómsins eiga þessartilvitnanir ekki við í málinu. Um einkaréttarlegan samning er að ræða millistefnanda og stefnda er hann festi kaup á happdrættismiðanum. Slíkireinkaréttarlegir samningar falla ekki undir gildissvið stjórnsýslulaga og þvíhaldlaust að vísa til nefndra lagaákvæða. Þá byggir stefnandi áþví að hann hafi orðið fyrir tjóni og honum beri bætur og vísar til almennuskaðabótareglunnar um að sá sem veldur öðrum tjóni með saknæmum og ólögmætumhætti skuli bæta tjónþola það tjón sem telja verður sennilega afleiðingu afathöfn eða athafnaleysi tjónvalds. Meðvísan til þess sem að framan greinir er því hafnað að stefndi hafi sýnt af sérsaknæma og ólögmæta háttsemi. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að öðrumskilyrðum reglunnar sé fullnægt. Með vísan til þess sem að framan greinir er þaðniðurstaða málsins að sýkna eigi stefnda af öllum kröfum stefnanda.Samkvæmt 130. gr. laga um meðferð einkamála berstefnanda að greiða stefnda upp í málskostnað svo sem greinir í dómsorði.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dómþennan.DÓMSORÐStefndi, Happdrætti Háskóla Íslands, er sýknað afkröfum stefnanda, Gunnlaugs Hrannars Jónssonar.Stefnandi, Gunnlaugur Hrannar Jónsson, greiðistefnda 500.000 kr. upp í málskostnað.
Mál nr. 600/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hennar, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 13. nóvember 2007 þar sem henni eru gefin að sök þjófnaðarbrot í félagi við aðra. Með vísan til þess er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X, kt. [...], verði bönnuð för frá Íslandi á meðan mál hans eru fyrir dómi, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember nk., kl. 16. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar rúmlega tuttugu þjófnaðarmál úr verslunum, þar sem í öllum tilvikum hafi verið um að ræða að stolið hafði verið á opnunartíma verslananna með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Um síðustu mánaðamót vöknuðu grunsemdir um að hópur fólks, frá Litháen, sem hér dvelur, stæði að þjófnuðunum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í Y, Reykjavík, 2. október sl. Í íbúðinni héldu til nokkrir Litháar, þar á meðal ákærða. Við húsleitina hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivöru og ýmsan tæknibúnað. Í kjölfarið hafi ákærða verið úrskurðuð í farbann fimmtudaginn 4. október sl. til dagsins í dag. Í dag höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu opinbert mál á hendur ákærðu, ásamt fimm öðrum litháískum ríkisborgurum. Í ákæruskjali sé ákærðu gefið að sök að hafa framið í félagi tvö þjófnaðarbrot. Þá hafi lögreglan enn til rannsóknar þrjú mál þar sem ákærða sé sterklega grunað um aðild. Rannsókn þeirra mála er vel á veg komin og má ætla að unnt verði að ljúka rannsókn þeirra á allra næstu dögum. Við rannsókn mála ákærðu kom í ljós að hún hefur takmörkuð tengsl við landið. Það sé því mat lögreglustjóra að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru hennar hér á landi til að hún geti ekki komið sér undan málsmeðferð fyrir dómi. Í ljósi framangreinds, hjálagðra gagna og þeirra sjónarmiða sem fram koma í b-lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Því hefur verið slegið föstu með dómi Hæstaréttar Íslands frá 5. nóvember sl. að skilyrði hafi verið fyrir því að félagar kærðu, sem nú hafa verið ákærðir í félagi við kærðu fyrir fjölmörg auðgunarbrot, sættu farbanni á grundvelli 110. gr., sbr. b-lið 1.mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Kærða var einnig úrskurðaður í farbann á sínum tíma, en kærði ekki úrskurðinn til Hæstaréttar. Fulltrúi lögreglustjóra hefur lagt fyrir dóminn afrit af ákæru frá því í dag þar sem varnaraðili er ákærð fyrir brot er hafa verið grundvöllur að farbanni yfir henni. Verður því talið að lögregla hafi hraðað svo sem kostur er meðferð mála varnaraðila. Ætti að vera unnt að ljúka málum varnaraðila fyrir 20. desember nk. Verður því fallist á beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti farbanni svo sem greinir í úrskurðarorði. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð:
Mál nr. 504/2008
Félagafrelsi Eignarréttur Stjórnarskrá Kröfugerð Sératkvæði
Samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins er framleiðendum sjávarafurða, öðrum en fiskkaupendum og þeim, sem taka við sjávarafurðum í umboðssölu, gert að greiða 8,4% af samanlögðu hráefnisverði afla, sem þeir taka við af nánar tilgreindum bátum, inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá G. Í 8. gr. laganna er síðan kveðið á um ráðstöfun þessa fjár í þremur töluliðum, og í hinum þriðja er kveðið á um að 6% fjárhæðarinnar renni til L. V var ekki félagsmaður í L, en gerði út smábáta og féll þar með undir fyrrgreinda greiðsluskyldu. Hann sætti sig ekki við þennan hluta gjaldtökunnar og höfðaði mál á hendur G og L þar sem hann taldi lagaákvæðið meðal annars fara í bága við ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar, þá einkum 72. gr. hennar og 2. mgr. 74. gr. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að samkvæmt lögum nr. 24/1986 væri V ekki skyldaður til aðildar að L, en lögin legðu á hinn bóginn á hann skyldu til að greiða til L af afurðaverði sínu með sama hætti og félagsmönnum L væri gert. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar væri eignarrétturinn friðhelgur en með fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 24/1986 væru eignarréttindi V skert til hagsbóta fyrir félag, sem hann vildi standa utan við. Aðstaða þessi leiddi til þess að skera yrði úr um hvort uppfyllt væru skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar svo að heimilt væri að skylda V með lögum til að greiða gegn vilja sínum til félags, sem hann ætti ekki aðild að. Fram kemur að greiðsluskylda V samkvæmt 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 væri lögð á hann samkvæmt lögum og því uppfyllt hið fyrsta þeirra skilyrða sem þyrfti að vera fyrir hendi samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Við úrlausn um það hvort skilyrði væru uppfyllt að öðru leyti yrði að líta til þess hvort L hefði lögmæltu hlutverki að gegna, en ef svo væri þyrfti að skera úr um hvort greiðsluskylda annarra en félagsmanna hans væri nauðsynleg svo að hann gæti gegnt því hlutverki í þágu almannahagsmuna eða réttinda annarra. Fram kemur að í tilgreindum lögum væri kveðið á um tiltekin viðfangsefni L. Hlutverk V væri þannig ekki markað í lögum, heldur væri einungis mælt þar fyrir um tiltekin verkefni í óverulegum mæli. Í málinu hefði engum haldbærum rökum verið stutt að skylda V til að inna af hendi fjárframlög til L væru nauðsynleg svo að L gæti rækt þau viðfangsefni, sem á hann væru lögð með lögum, eða hvernig almannahagsmunir eða réttindi annarra gætu legið að baki því að slík nauðsyn teldist vera fyrir hendi. Loks væri í áðurnefndum ákvæðum laga nr. 24/1986 ekkert kveðið á um með hvaða hætti því fé skyldi varið, sem þannig væri fært frá V og afhent L. Í raun væri það fært hinum síðastnefnda til frjálsrar ráðstöfunar, en einnig að því leyti skorti á að sýnt væri fram á að skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar væru uppfyllt. Hvað varðaði þá málsvörn L að V gæti ekki sem lögaðili notið verndar þeirra ákvæða stjórnarskrárinnar sem um ræddi, segir í dómi Hæstaréttar að löngum hafi verið viðurkennt að lögaðilar njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í 74. gr. væri beinlínis fjallað um lögaðila og væru ekki efni til að fallast á að greinarmunur yrði gerður á lögþvinguðum greiðslum þeirra, sem standa utan félaga, eftir því hvort um væri að ræða lögaðila eða einstaklinga, sem kysu að stunda atvinnustarfsemi í eigin nafni. Hæstiréttur taldi því samkvæmt framansögðu að fallast yrði á með V að umrædd lög færu að því leyti í bága við 72. gr. og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og að honum væri óskylt að inna af hendi til stefnda L þau fjárframlög, sem kveðið væri á um í 3. tölulið 8. gr. laganna. Kröfugerð V í málinu væri á hinn bóginn verulega áfátt en af þeim sökum var talið að sýkna yrði G og L af öllum kröfum V í málinu og láta málskostnað falla niður á báðum dómsstigum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi 15. sama mánaðar. Dómkröfur hans eru að viðurkennt verði í fyrsta lagi að stefnda Gildi-lífeyrissjóði „sé óheimilt að veita viðtöku inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta hærri fjárhæð af fjármunum áfrýjanda en þarf til ráðstöfunar skv. 1. og 2. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins“, í öðru lagi að sama sé „óheimilt að inna af hendi greiðslur skv. 3. tl. 8. gr.“ laga nr. 24/1986 „til stefnda Landssambands smábátaeigenda, sem því kynni að berast af fjármunum áfrýjanda“ og í þriðja lagi að þeim sama „beri að endurgreiða áfrýjanda allt það fé hans sem kynni að berast inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta umfram það sem þarf til ráðstöfunar skv. 1. og 2. tl. 8. gr.“ laga nr. 24/1986. Áfrýjandi kveðst beina þessum kröfum aðallega að báðum stefndu, til vara að stefnda Gildi-lífeyrissjóði einum, en að því frágengnu að stefnda Landssambandi smábátaeigenda einum. Að auki krefst áfrýjandi þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 143.237 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. júlí 2004 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins með áorðnum breytingum skulu framleiðendur sjávarafurða, aðrir fiskkaupendur og þeir, sem taka sjávarafurðir í umboðssölu, greiða 8,4% af samanlögðu hráefnisverði afla, sem þeir taka við af opnum bátum, þilfarsbátum undir 10 lestum og krókaaflamarksbátum inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Lífeyrissjóði sjómanna. Í 8. gr. laganna er í þremur töluliðum kveðið á um ráðstöfun þess fjár, sem safnast inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta samkvæmt 6. gr. Samkvæmt 1. tölulið greiðist 37,5% fjárins til Lífeyrissjóðs sjómanna, samkvæmt 2. tölulið er 56,5% þess varið til greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu skipverja og af vátryggingu báts, en í 3. tölulið er mælt svo fyrir að 6% renni til stefnda Landssambands smábátaeigenda. Stefndi Gildi-lífeyrissjóður varð til við sameiningu Lífeyrissjóðs sjómanna og Lífeyrissjóðsins Framsýnar 1. júní 2005. Við sameininguna tók stefndi meðal annars við skyldum Lífeyrissjóðs sjómanna samkvæmt lögum nr. 24/1986. Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að hann gerir út smábáta, kaupendur aflans haldi eftir hluta af verði hans samkvæmt 6. gr. áðurnefndra laga og fénu sé síðan ráðstafað eftir reglum 8. gr. þeirra. Áfrýjandi sættir sig ekki við þann hluta gjaldtökunnar, sem ráðstafað er samkvæmt 3. tölulið 8. gr. til stefnda Landssambands smábátaeigenda og er ágreiningur málsaðila bundinn við þau 6% sem þar um ræðir. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2007 var málinu vísað í heild frá dómi vegna annmarka sem þóttu vera á kröfugerð áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 23. ágúst 2007 í máli nr. 396/2007 var þessi úrskurður felldur úr gildi að því er varðar framangreindar kröfur, sem áfrýjandi gerir nú fyrir Hæstarétti. II Áfrýjandi kveðst ekki vera í stefnda Landssambandi smábátaeigenda eða félagi, sem eigi aðild að stefnda, og telur sig ekki þurfa að sæta því að greiða til félags, sem sé honum óviðkomandi. Í málatilbúnaði hans er haldið fram að áðurnefnd lög fari að þessu leyti í bága við ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu og fái ekki staðist. Er þá einkum vísað til fyrri málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að engan megi skylda til aðildar að félagi. Lögbundinni skyldu til að greiða til félags, líkt og hér um ræðir, telur áfrýjandi að verði jafnað til lögþvingaðrar félagsaðildar. Greiðslur áfrýjanda til stefnda Landssambands smábátaeigenda séu í raun sams konar félagsgjald og þeir greiði, sem aðild eigi að stefnda, til að standa undir kostnaði af starfsemi hans. Skilyrði séu ekki uppfyllt til þess að síðari málsliður þessa ákvæðis stjórnarskrárinnar geti átt við um stefnda Landssamband smábátaeigenda. Þá fái lögin ekki heldur staðist gagnvart 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem mæli fyrir um friðhelgi eignarréttarins. Lögin kveði á um að fjármunir áfrýjanda séu teknir og afhentir öðrum endurgjaldslaust, en í því felist eignaupptaka í þágu félags, sem geti notað fé hans gegn hugsjónum og baráttumálum hans sjálfs. Áðurnefnd ákvæði laga nr. 24/1986 fái heldur ekki staðist í ljósi 73. gr. stjórnarskrárinnar, en það fari gegn tjáningarfrelsi að einstaklingur þurfi að þola aðild að félagi sem tjái þannig skoðanir og hugsjónir í hans nafni þótt með óbeinum hætti sé. Loks vísar áfrýjandi til 75. gr. stjórnarskrárinnar, en stefndi Landssamband smábátaeigenda vilji stýra því hvernig hann stundi atvinnu sína og hver aðgangur manna sé að auðlindum sjávar. Greiðsluskylda til slíks félags fari einkum í bága við 2. mgr. þessarar greinar stjórnarskrárinnar. Þá heldur áfrýjandi fram að með lögfestingu samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, einkum 10. gr. og 11. gr., með lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu hafi ákvæði 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 24/1986 verið numin úr gildi, en líta beri svo á að „öll önnur lög, þótt þau gætu talist sérlög, hafi verið numin úr gildi að því leyti sem þau fóru gegn mannréttindasáttmálanum.“ Þá beri að skýra orðalag 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 24/1986 svo að þar sé eingöngu kveðið á um greiðsluskyldu félagsmanna í Landssambandi smábátaeigenda til þess stefnda. Stefndi Gildi-lífeyrissjóður krefst sýknu vegna aðildarskorts. Hann kveðst hafa haldið sig utan við allan ágreining um lögmæti þess fyrirkomulags á greiðslum samkvæmt lögum nr. 24/1986, sem um ræðir í málinu, en einungis hafa haft yfirumsjón með því. Greiðslum hafi verið miðlað í gegnum greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá tilteknum sparisjóði og hann þannig séð um framkvæmdina. Stefndi sé eingöngu milligöngumaður samkvæmt ákvörðun löggjafans, en hann hafi hvorki haldið eftir greiðslum frá áfrýjanda né notið góðs af þeim á nokkurn hátt. Að mati þessa stefnda hefði áfrýjanda verið rétt að beina kröfum sínum að meðstefnda eða íslenska ríkinu sem beri ábyrgð á lagasetningunni sem um ræðir. Stefndi Landssamband smábátaeigenda mótmælir að áðurnefnd ákvæði laga nr. 24/1986 fái ekki samrýmst þeim greinum stjórnarskrárinnar sem áfrýjandi vísar til. Að því er varðar 74. gr. hennar byggir hann á því að ákvæði síðari málsliðar 2. mgr. hennar eigi hér við og að skilyrði til að kveða á um félagsskyldu séu uppfyllt. Þá sé hæpið að líta svo á að umrædd ákvæði laga nr. 24/1986 feli í sér skyldu til að greiða félagsgjald, heldur verði að telja greiðslurnar vera ígildi skatta, sem lagðir séu á tiltekna þjóðfélagshópa, og sköttunum síðan varið meðal annars til að vinna að hagsmunum þeirra, sem álögunum sæta. Þá bendir stefndi á að áfrýjandi sé lögpersóna en ekki einstaklingur og geti því ekki reist kröfur sínar á 72. til 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í þessum greinum hennar sé fjallað um borgaraleg réttindi, sem áskilin séu einstaklingum, en þó sé viðurkennt að á grundvelli slíkra einstaklingsréttinda geti félög, sem menn hafi með sér um hugsjónir sínar, notið þeirra réttinda sem hér um ræðir, svo sem félagafrelsis. Félög eins og áfrýjandi, sem rekin séu í fjárhagslegum tilgangi, séu ekki hugsjónafélög í þeim skilningi og ekki félög í merkingu 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Málatilbúnaður áfrýjanda hafi að geyma tilvísanir í það, sem kallað sé lífsskoðanir hans, og að baráttumál stefnda gangi gegn þeim. Samkvæmt samþykktum fyrir áfrýjanda sé tilgangur félagsins að reka útgerð, fiskverkun og skylda starfsemi, verktakastarfsemi, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Þetta séu þær einu svokölluðu hugsjónir eða lífsskoðanir sem áfrýjandi hafi, en félagið sé ekki stofnað til að vinna að málum sem varða lífsskoðanir eigenda þess. III Áður er fram komið að áfrýjandi telur að hin umdeildu ákvæði laga nr. 24/1986 hafi verið numin úr gildi með lögum nr. 62/1994, þar eð þau fari í bága við mannréttindasáttmála Evrópu. Þessi málsástæða er haldlaus með öllu. Hinu sama gegnir um þá röksemd að orðalag 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 24/1986 beri að skýra á þann veg að greiðsluskylda til stefnda Landssambands smábátaeigenda takmarkist við þá sem eigi aðild að honum. Orðalagið er þvert á móti skýrt um að sú skylda taki til allra, sem falla undir 6. gr. laganna, óháð félagsaðild að stefnda. Óljós ráðagerð um greiðslur félagsmanna í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi er varð að lögum nr. 24/1986, fær engu breytt í þeim efnum. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar má engan skylda til aðildar að félagi, en í síðari málslið sömu greinar segir að með lögum megi þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í lögum nr. 24/1986 felst ekki að áfrýjandi sé skyldaður til að vera í stefnda Landssambandi smábátaeigenda. Á hinn bóginn leggja lögin á hann skyldu til að greiða til þessa stefnda af afurðaverði sínu með sama hætti og félagsmönnum hans er gert. Eignarrétturinn er friðhelgur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, en með ákvæðum 6. gr. og 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 24/1986 eru eignarréttindi áfrýjanda skert til hagsbóta fyrir félag, sem hann vill standa utan við. Þessi aðstaða leiðir til þess að skera verður úr um hvort skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt svo að heimilt teljist að skylda áfrýjanda með lögum til að greiða gegn vilja sínum til félags, sem hann á ekki aðild að. Í athugasemdum með 8. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 24/1986, eru greiðslur samkvæmt henni nefndar starfsfé handa Landssambandi smábátaeigenda og er ómótmælt að stefndi kosti starfsemi sína með fé, sem fengið er með þessum hætti. Engin efni eru til að virða þessi framlög með öðrum hætti en sem félagsgjöld. Sú skylda, sem um ræðir í málinu og lögð er á áfrýjanda, er samkvæmt lögum. Er því uppfyllt hið fyrsta þeirra skilyrða sem þurfa að vera fyrir hendi samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Við úrlausn um það hvort skilyrði séu uppfyllt að öðru leyti verður að líta til þess hvort stefndi Landssamband smábátaeigenda hafi lögmæltu hlutverki að gegna, en sé svo þarf að skera úr um hvort greiðsluskylda annarra en félagsmanna hans sé nauðsynleg svo að hann geti gegnt því hlutverki í þágu almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í lögum nr. 24/1986 er ekki kveðið á um hlutverk stefnda Landssambands smábátaeigenda, en í öðrum lögum er að finna ákvæði um tiltekin viðfangsefni sem honum eru falin. Þar er um að ræða 2. mgr. 8. gr. laga nr. 13/1998 um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, 6. gr. laga nr. 6/1996 um Siglingamálastofnun Íslands og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar, en með þeim er stefnda falið að tilnefna mann í fyrsta lagi í úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, í öðru lagi í siglingaráð og í þriðja lagi í stjórn Tryggingasjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga. Um önnur lögbundin verkefni þessa stefnda er ekki að ræða. Grundvöllur og hlutverk hans er þannig ekki markað í lögum, heldur er einungis mælt þar fyrir um tiltekin verkefni í óverulegum mæli. Í málinu hefur engum haldbærum rökum verið stutt að skylda áfrýjanda til að inna af hendi fjárframlög til stefnda sé nauðsynleg svo að stefndi geti rækt þau viðfangsefni, sem á hann eru lögð með lögum, eða hvernig almannahagsmunir eða réttindi annarra geti legið að baki því að slík nauðsyn teljist vera fyrir hendi. Loks er í áðurnefndum ákvæðum laga nr. 24/1986 ekkert kveðið á um með hvaða hætti því fé skuli varið, sem þannig er fært frá áfrýjanda og afhent stefnda Landssambandi smábátaeigenda. Í raun er það fært hinum síðastnefnda til frjálsrar ráðstöfunar, en einnig að því leyti skortir á að sýnt sé fram á að skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt. Að framan var getið þeirrar málsvarnar stefnda Landssambands smábátaeigenda að áfrýjandi geti ekki sem lögaðili notið verndar þeirra ákvæða stjórnarskrárinnar, sem um ræðir. Varðandi það er til þess að líta að löngum hefur verið viðurkennt að lögaðilar njóta verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í 74. gr. er beinlínis fjallað um lögaðila og eru ekki efni til að fallast á að greinarmunur verði gerður á lögþvinguðum greiðslum þeirra, sem standa utan félaga, eftir því hvort um er að ræða lögaðila eða einstaklinga, sem kjósa að stunda atvinnustarfsemi í eigin nafni. Áfrýjanda er með 6. gr. og 8. gr. laga nr. 24/1986 sem áður segir gert að inna af hendi fé til stefnda Landssambands smábátaeigenda gegn vilja stjórnar þess fyrrnefnda. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að umrædd lög fari að því leyti í bága við 72. gr. og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og að honum sé óskylt að inna af hendi til stefnda Landssambands smábátaeigenda þau fjárframlög, sem ræðir í 3. tölulið 8. gr. laganna. IV Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti gaf áfrýjandi þá skýringu á 1., 2. og 3. lið kröfugerðar sinnar að þeir vísi til framtíðar og sé með þeim leitast við að koma í veg fyrir að fé verði fært frá honum með þeim hætti, sem þar er nánar lýst. Skilja verður 1. og 2. lið kröfugerðarinnar svo að þar sé annars vegar leitað eftir viðurkenningu á því að stefnda Gildi-lífeyrissjóði sé óheimilt að veita viðtöku inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta fé áfrýjanda, sem ætlað sé stefnda Landssambandi smábátaeigenda, og hins vegar að óheimilt sé að greiða þeim síðastnefnda féð svo sem lög nr. 24/1986 mæli fyrir um. Í þessu felst sú þversögn að samkvæmt 2. lið kröfugerðar áfrýjanda ætti stefnda Gildi-lífeyrissjóði að vera óheimilt að ráðstafa fé, sem honum er óheimilt að veita viðtöku samkvæmt 1. lið hennar. Þessi háttur á kröfugerð þarfnast ekki frekari umfjöllunar við og verða stefndu sýknaðir af 1. og 2. lið í kröfu áfrýjanda. Efni 3. kröfuliðar áfrýjanda er slíkt að það getur ekki snúið að öðrum en stefnda Gildi-lífeyrissjóði þótt áfrýjandi hafi kosið að beina kröfunni að báðum stefndu. Með henni er leitað viðurkenningar á skyldu stefnda Gildis-lífeyrissjóðs til að endurgreiða áfrýjanda fé, sem kynni að berast inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá þessum stefnda í framtíðinni og ætlað væri stefnda Landssambandi smábátaeigenda. Varðandi þetta skiptir máli að samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986 eru það framleiðendur sjávarafurða, aðrir fiskkaupendur og þeir sem taka sjávarafurðir í umboðssölu, sem greiða hluta af hráefnisverði áfrýjanda til stefnda Gildis-lífeyrissjóðs en ekki áfrýjandi sjálfur. Samkvæmt hljóðan kröfuliðarins er áfrýjanda þó ætlað að fá endurgreitt fé, sem hann hefur ekki innt af hendi til stefnda Gildis-lífeyrissjóðs. Eins og krafan er fram borin eru ekki skilyrði til að fallast á skyldu til að endurgreiða fé, sem þannig kann að verða greitt til stefnda Gildis-lífeyrissjóðs, en áfrýjanda hefði verið í lófa lagið að móta kröfu sína með þeim hætti að unnt væri að dæma um rétt hans við þær aðstæður, sem í kröfunni er lýst. Verða stefndu samkvæmt því sýknaðir af þessum lið í kröfugerð áfrýjanda. Áfrýjandi krefst loks að honum verði greiddar 143.237 krónur með dráttarvöxtum, sem stefndi Landssamband smábátaeigenda hafi móttekið án þess að viðhlítandi lagaheimild lægi að baki þessari tilfærslu fjármuna. Þeirri kröfu beinir hann eins og hinum fyrri að báðum stefndu. Ekki er tölulegur ágreiningur í þessum þætti málsins. Varðandi þetta er þess fyrst að gæta að stefndi Gildi-lífeyrissjóður hefur ekki haldið eftir hjá sér neinu fé áfrýjanda, heldur flutt það áfram af greiðslumiðlunarreikningi smábáta til sparisjóðs, sem hefur meðal annars annast greiðslu til stefnda Landssambands smábátaeigenda. Um grundvöll kröfunnar gegn stefnda Gildi-lífeyrissjóði segir það eitt í málatilbúnaði áfrýjanda að hann hafi ekki mátt taka á móti fé þess síðastnefnda og ráðstafa því til meðstefnda, heldur hafi honum borið að skila því jafnharðan til áfrýjanda. Stefndi fór að lagafyrirmælum við móttöku og ráðstöfun fjárins og eru skilyrði á engan hátt uppfyllt til að fallast á greiðsluskyldu hans gagnvart áfrýjanda. Fjárkrafan á hendur stefnda Landssambandi smábátaeigenda er reist á því að hann hafi tekið við og ráðstafað fjármunum áfrýjanda „með óheimilum hætti“ í félagssjóði sína og hagnýtt sér þá. Heimild í settum lögum stóð til þess að stefndi tæki við fénu og ráðstafaði því og verður krafan ekki tekin til greina á þeim grunni að þessar gerðir hans hafi verið saknæmar eða ólögmætar. Áfrýjandi ber á hinn bóginn á engan hátt fyrir sig að stefnda Landssambandi smábátaeigenda sé skylt að greiða umrædda fjárhæð á grundvelli ólögfestra reglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Í málinu reynir því ekki á hvort skilyrði þeirra séu uppfyllt til að taka kröfuna til greina. Þessi stefndi verður því einnig sýknaður af greiðslukröfu áfrýjanda. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Að því virtu hvernig áfrýjandi hefur hagað kröfugerð sinni í málinu er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri þess á báðum dómstigum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins skal fé því, sem safnast á greiðslumiðlunarreikning smábáta samkvæmt 6. gr. laganna, skipta mánaðarlega og færa til tekna á bankareikninga í þeim hlutföllum að til lífeyrissjóða sjómanna fari 37,5%, sbr. 1. tölulið greinarinnar, en 56,5% til greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu skipverja svo og af vátryggingu báts, sbr. 2. tölulið, og að lokum 6% til Landssambands smábátaeigenda, sbr. 3. tölulið. Er í málinu deilt um lögmæti fjárframlaga til stefnda Landssambands smábátaeigenda samkvæmt 3. tölulið greinarinnar. Áfrýjandi á og gerir út tvo smábáta og er gjaldskyldur samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986. Samkvæmt þeirri lagagrein er fyrirkomulag um innheimtu þeirra gjalda sem um ræðir með þeim hætti að framleiðendur sjávarafurða og aðrir fiskkaupendur og þeir sem taka sjávarafurðir í umboðssölu skulu greiða 8,4% af samanlögðu hráefnisverði afla áfrýjanda inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Lífeyrissjóði sjómanna. Stefndi Gildi-lífeyrissjóður annast þessa greiðslumiðlun eins og rakið er í héraðsdómi. Dómkröfur áfrýjanda eru í fjórum liðum. Í fyrstu þremur eru gerðar viðurkenningarkröfur en í þeim fjórða krefst áfrýjandi greiðslu úr hendi beggja stefndu á því fé sem rann til stefnda Landssambands smábátaeigenda samkvæmt 3. tölulið 8. gr. laga nr. 24/1986 á tilgreindu tímabili. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2007 var máli þessu vísað frá dómi sökum ófullnægjandi kröfugerðar og vanreifunar. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar sem felldi dóm 23. ágúst 2007, sbr. mál nr. 396/2007, þess efnis að framangreindar kröfur áfrýjanda væru dómtækar. Ég er sammála forsendum og niðurstöðum sem fram koma í III. kafla atkvæðis meirihluta dómenda um að lög nr. 24/1986 fari í bága við 72. gr. og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar þannig að áfrýjanda sé óskylt að inna af hendi til stefnda Landssambands smábátaeigenda þau fjárframlög sem um ræðir í 3. tölulið 8. gr. laganna. Ég fellst einnig á forsendur og niðurstöðu meirihlutans um að sýkna stefndu af viðurkenningarkröfum áfrýjanda. Þegar litið er til aðkomu stefnda Gildis-lífeyrissjóðs, sem ekki felst í öðru en að annast greiðslumiðlun á fé áfrýjanda samkvæmt lögum nr. 24/1986, tel ég einnig eins og meirihlutinn að sýkna beri þennan stefnda af fjárkröfu áfrýjanda. Þrátt fyrir orðalag 6. gr. laga nr. 24/1986, um að framleiðendur sjávarafurða og aðrir fiskkaupendur og þeir sem taka sjávarafurðir í umboðssölu skuli greiða hluta af hráefnisverði áfrýjanda en ekki áfrýjandi sjálfur, er áfrýjandi eftir sem áður gjaldandi fjárins. Samkvæmt lögunum rann það fé sem áfrýjandi krefst endurgreiðslu á og um ræðir í 3. tölulið 8. gr. laganna til stefnda Landssambands smábátaeigenda og er með ákvæðum laganna málum þannig komið fyrir að áfrýjanda er gert að inna af hendi greiðslu samkvæmt ákvæðinu án þess að hafa möguleika á að koma í veg fyrir hana. Áfrýjandi krefst endurgreiðslu umrædds fjár á þeim grunni að um ólögmæta gjaldtöku hafi verið að ræða. Á það er fallist í þessum dómi. Ég tel ekki að áfrýjanda hafi verið nauðsynlegt að vísa sérstaklega til ólögfestra meginreglna kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár til stuðnings kröfu sinni. Hún er einfaldlega byggð á því að ólögmætt hafi verið að taka þennan hluta af aflaverðmætinu og afhenda stefnda Landssambandi smábátaeigenda. Þetta sé hans eign og stefnda beri að greiða honum féð á þeim grundvelli. Ekki er tölulegur ágreiningur um fjárhæð hennar. Tel ég samkvæmt framansögðu að dæma beri stefnda Landssamband smábátaeigenda til að greiða áfrýjanda þá fjárhæð sem hann krefst. Eftir þessum úrslitum tel ég einnig að Landssamband smábátaeigenda eigi að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en ég fellst á með meirihluta dómenda að málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda Gildis-lífeyrissjóðs eigi að falla niður á báðum dómstigum. Mál þetta, sem dómtekið var 22. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Víkurveri ehf., Vík, Fljótum, á hendur Gildi-lífeyrissjóði, Sætúni 1, Reykjavík, og Landssambandi smábátaeigenda, Hverfisgötu 105, Reykjavík, með stefnu birtri 24. og 26. október 2006. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar: Af kr. 731 frá 30.8.2004 til greiðsludags. Af kr. 9.896 frá 29.9.2004 til greiðsludags. Af kr. 388 frá 28.10.2004 til greiðsludags. Af kr. 1.012 frá 29.11.2004 til greiðsludags. Af kr. 2.294 frá 29.12.2004 til greiðsludags. Af kr. 2.544 frá 28.1.2005 til greiðsludags. Af kr. 373 frá 31.3.2005 til greiðsludags. Af kr. 436 frá 29.4.2005 til greiðsludags. Af kr. 93 frá 31.5.2005 til greiðsludags. Af kr. 660 frá 28.7.2005 til greiðsludags. Af kr. 2 frá 30.8.2005 til greiðsludags. Af kr. 4.640 frá 29.9.2005 til greiðsludags. Af kr. 13.431 frá 31.10.2005 til greiðsludags. Af kr. 16.411 frá 29.12.2005 til greiðsludags. Af kr. 9.312 frá 31.1.2006 til greiðsludags. Af kr. 9.129 frá 30.3.2006 til greiðsludags. Af kr. 16.695 frá 28.7.2006 til greiðsludags. Af kr. 28.336 frá 30.8.2006 til greiðsludags. Af kr. 14.336 frá 28.9.2006 til greiðsludags. Aðallega er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist sýknu að hluta. Dómkröfur stefnda Landssambands smábátaeigenda eru þessar: Þess er krafist að stefndi, Landssamband smábátaeigenda, verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Málsatvik Með lögum nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins samþykkti Alþingi breytingar á sjóðakerfi sjávarútvegsins sem fólu m.a. í sér þá skyldu fiskkaupenda að halda eftir við uppgjör 8,4% af aflaverðmæti smábáta og greiða inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Lífeyrissjóði sjómanna, sbr. 6. gr. laganna. Samkvæmt 8. gr. laganna skal fé þessu skipt þannig að 37,5% renna til Lífeyrissjóðs sjómanna, (nú stefnda Gildis), 56,5% til greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu og vátryggingar báts og 6% til stefnda Landssambands smábátaeigenda. Stefndi Gildi-lífeyrissjóður varð til við sameiningu Lífeyrissjóðs sjómanna og lífeyrissjóðsins Framsýnar 1. júní 2005. Við sameininguna tók stefndi Gildi við réttindum og skyldum hinna sameinuðu sjóða, þ.á m. skyldum Lífeyrissjóðs sjómanna samkvæmt lögum nr. 24/1986. Greiðslum samkvæmt þeim lögum hefur verið miðlað í gegnum greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Sparisjóði vélstjóra. Stefndi Gildi hefur haft yfirumsjón með greiðslumiðluninni, en sparisjóðurinn séð um framkvæmdina. Stefnandi hóf útgerð bátanna Hermanns Jónssonar EA-18, skrnr. 2117, og Petru EA-218, skrnr. 6545, hinn 30. júní 2004. Hóf hann útgerð Petru SK-18, skrnr. 2668 hinn 23. maí 2005. Stefnandi er ekki í félagi Landssambands smábátaeigenda og er andvígur því að greiða félagsgjöld til félagsins. Þá telur stefnandi að ákvæði 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 24/1986 um greiðslu félagsgjalda til stefnda Landssambands smábátaeigenda sé andstætt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, eins og málatilbúnaður stefnanda ber með sér. Málsástæður og lagarök stefnanda Kröfuliður 1 Kröfuliður 2 Kröfuliður 3 Kröfuliður 4 Aðild Stefndi Gildi-lífeyrissjóður hafi verið stofnaður 1. júní 2005 við sameiningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Lífeyrissjóðs sjómanna Ekki ætti að vera ágreiningur um að stefndi Gildi hafi tekið við réttindum og skyldum Lífeyrissjóðs sjómanna í þessu máli. Kröfunum sé beint in solidum að stefndu, Gildi-lífeyrissjóði og Landssambandi smábátaeigenda. Um annað en fjárkröfur sé ljóst að kröfunum verði að beina að stefnda Gildi enda sé verið að skipa hegðan hans með kröfugerðinni. Stefndi Landssamband smábátaeigenda kunni þó að teljast beinn þolandi dómsorðsins þar sem um sé að ræða félagsgjöld til þess félags. Þyki því öruggast að stefna báðum aðilum til að þola dóminn. Verði sú aðferð ekki talin réttarfarslega tæk sé kröfunni beint til vara á hendur stefnda Gildi einum en til þrautavara á hendur stefnda Landssambandi smábátaeigenda sem þó sé vafasamt að gæti orðið niðurstaðan. Fjárkröfum sé in solidum beint á hendur báðum stefndu enda telji stefnandi að fjármuni þessa hafi stefndi Gildi ekki mátt móttaka og ráðstafa til stefnda Landssambands smábátaeigenda heldur borið að skila til stefnanda jafnóðum og þeir fjármunir hafi verið mótteknir. Með hinni óheimilu ráðstöfun á vörslufé hafi stofnast krafa á hendur stefnda Gildi um rétt skil. Stefndi Landssamband smábátaeigenda hafi móttekið fjármuni stefnanda og ráðstafað þeim með óheimilum hætti í félagssjóði sína og hagnýtt sér þá. Við það hafi stofnast krafa á hendur stefnda Landssambandi smábátaeigenda. Þar sem um sömu fjármuni sé að ræða hljóti krafan að beinast in solidum á báða stefndu. Vísað sé til laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, einkum 8. gr. laganna. Vísað sé til laga nr. 64/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 10.-11. gr. og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 72.-75. gr. Einnig sé vísað til reglugerðar nr. 147/1998 um greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, 2. og 8. gr. samþykktar nr. 87 um félagafrelsi og verndun þess, 5. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu, 8. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 og 18.-19. gr. og 22. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi nr. 10/1979. Um málskostnað vísast til XXI. kafla l. nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Gildis-lífeyrissjóðs Stefndi Gildi byggir á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. eml. Kröfur stefnanda byggist á þeirri málsástæðu að ákvæði laga nr. 24/1986 standist ekki mannréttindaákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Þar virðist helst vera um að tefla svonefnt neikvætt félagafrelsi stefnanda, þ.e. frelsi hans til að standa utan og þurfa ekki að greiða félagsgjöld til Landssambands smábátaeigenda. Stefndi Gildi hafi hins vegar hvorki skert félagafrelsi stefnanda, né brotið á honum með neinum öðrum hætti. Að mati stefnda Gildis væri stefnanda rétt að beina kröfum sínum að Landssambandi smábátaeigenda, þ.e. félaginu sem hann vilji ekki greiða til og/eða íslenska ríkinu, sem beri ábyrgð á lagasetningunni. Stefndi Gildi hafi ekki lögvarða hagsmuna að gæta af úrlausn dómstóla um það hvort stefnanda beri skylda til að greiða félagsgjöld til Landssambands smábátaeigenda eður ei. Hið sama eigi við um umsýslu Landssambandsins með iðgjaldagreiðslur. Því beri að sýkna stefnda Gildi af öllum kröfum stefnanda vegna aðildarskorts. Sýknukrafa stefnda Gildis sé einnig á því reist að ákvæði um greiðslumiðlun lífeyrissjóðsins skv. 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 feli ekki í sér brot á réttindum stefnanda. Hins vegar geti ákvæði í lögum eða reglugerðum, um skyldu til greiðslu félagsgjalda, eftir atvikum farið gegn umræddum mannréttindaákvæðum. Greiðslumiðlun stefnda Gildis komi hins vegar félagafrelsi stefnanda ekki við. Þetta leiði til sýknu af kröfum stefnanda í 1.-4. tl. kröfugerðar. Verði hins vegar talið að málsúrslit gagnvart Gildi ráðist af því hvort ákvæði laga nr. 24/1986 og/eða reglugerða með stoð í lögunum standist ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála, þá byggir stefndi Gildi á sömu málsástæðum og lagarökum og meðstefndi, Landssamband smábátaeigenda, til viðbótar framangreindum röksemdum, og gerir að sínum. Stefndi Gildi mótmælir því sérstaklega að um óheimila ráðstöfun á vörslufé hafi verið að ræða af hans hálfu. Samkvæmt gildandi rétti hafi stefnda Gildi verið skylt að hafa yfirumsjón með miðlun greiðslna stefnanda skv. 3. tl. 8. gr. til Landssambands smábátaeigenda, en ekki skila greiðslum til stefnanda aftur, eins og haldið sé fram í stefnu. Framangreindu til viðbótar eru sýknuástæður vegna einstakra liða kröfugerðar stefnanda eftirfarandi: Kröfur í 1. og 3. tl. kröfugerðar séu ekki nægilega afmarkaðar. Ekki sé unnt að fallast á kröfur um að stefnda Gildi verði dæmt óheimilt að veita móttöku og beri að endurgreiða stefnanda allar greiðslur sem ekki séu inntar af hendi skv. 1.-2. tl. 8. gr. laganna inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta. Stefndi telur einnig að sýkna beri hann af fjárkröfu stefnanda skv. 4. tl. kröfugerðar, þar sem engin skilyrði bótaábyrgðar séu fyrir hendi. Að auki sé óljóst á hverju bótaábyrgð stefnda Gildis sé reist. Lífeyrissjóðurinn hafi einungis haft yfirumsjón með greiðslumiðlun eins og honum hafi verið skylt skv. 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 og ekki bakað sér bótaábyrgð með nokkrum hætti. Varakrafa um sýknu að hluta Bótakrafa stefnanda í 4. tl. kröfugerðar virðist ofreiknuð. Hluti þeirra greiðslna sem tilgreindar séu virðast hafa verið inntar af hendi af öðrum aðila en stefnanda. Beri að lækka bótakröfuna sem þeim greiðslum nemi, ef fallist verði á bótaábyrgð stefnda Gildis á annað borð. Varakrafa sé einnig gerð til að tryggja að verði stefndi Gildi ekki sýknaður af öllum kröfum, þá beri a.m.k. að sýkna hann af einstökum kröfum á grundvelli þeirra sjónarmiða sem sett hafa verið fram hér að framan. Stefndi Gildi telur að í öllum tilvikum beri að sýkna hann af kröfu um greiðslu málskostnaðar, óháð úrslitum málsins. Af orðalagi kröfugerðar um málskostnað í stefnu sé ekki hægt að ráða að henni sé beint að stefnda Gildi. Þá athugast að stefndi Gildi hafi hingað til ekki látið til sín taka ágreining um lögmæti þess greiðslufyrirkomulags, sem deilt sé um í máli þessu. Stefndi Gildi byggir á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, lögum nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála og ákvæðum reglugerðar um greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins nr. 147/1998. Varðandi lagarök fyrir málskostnaðarkröfunni er vísað til 130. gr. l. nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Landssambands smábátaeigenda Stefndi Landssamband smábátaeigenda telur að sýkna beri landssambandið af kröfugerð stefnanda á eftirfarandi grundvelli: 1. Almannahagsmunatilgangur Í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár komi fram að engan megi skylda til aðildar að félagi. Síðan segir: Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinntlögmœltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Stefndi telji að það tilvik sem hér sé til úrlausnar sé dæmi um atvik eins og þau sem undantekningarákvæði 2. mgr. 74. stjórnarskrár taki til. Megintilgangur þess að skylda útvegsmenn til greiðslna þeirra sem stefnandi heimti að vera laus undan sé sá að tryggja lífeyrisrétt og vátryggingarvernd þeirra einstaklinga sem hafi lifibrauð sitt af útgerð smábáta. Almenn reynsla sýni að veruleg hætta sé á að misbrestur yrði á að þeirra hagsmuna yrði nægjanlega gætt ef einstaklingunum yrði sjálfum látið eftir að annast um kaup slíkra réttinda. Þá sé hlutverk stefnda í þessu kerfi það að annast um samninga, t.d. við tryggingafélög sem sé almennt til þess fallið t.d. að tryggja þeim sem stefndi gætir hagsmuna fyrir bestu tryggingavernd á lægsta mögulegu verði. Félagaskylda af þessum toga sé á sinn hátt ekkert ólík þeirri sem hvíli á öllum almenningi t.d. með vísan til laga um starfsemi lífeyrissjóða. Slík skylda sé fullkomlega lögmæt samkvæmt 74. gr. stjórnarskrár. 2. Ekki félagsgjöld Af málatilbúnaði stefnanda verði ráðið að hann haldi því fram, að með gjaldtöku þeirri sem gert sé ráð fyrir í ákvæðum 6. gr.og 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 sé brotið gegn ákvæðum stjórnarskrár um félagafrelsi. Að mati stefnda verði að telja vafasamt að líta svo á að gjöld þau sem um ræðir séu félagsgjöld að stefnda eða öðrum þeim sjóðum, stofnunum og félögum sem þau renni til samkvæmt ákvæðum laga. Fremur verði að telja að um sé að ræða ígildi skatts sem lagður sé á tiltekinn þjóðfélagshóp, þ.e. framleiðendur sjávarafurða, og sköttunum sé síðan m.a. varið til að vinna að hagsmunum þeirra sem álögunum sæta. Hér sé enda um að ræða gjöld, sem lögð séu á samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald eigi fyrir að koma. Sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar, H.1999:4007 3. Stefnandi sé ekki félag í skilningi 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Vernd 72. - 75. gr. stjórnarskrárinnar taki ekki til lögpersóna nema óbeinlínis Stefndi telur að sú vísan til 72. - 75. gr. stjórnarskrár sem stefnandi virðist byggja málatilbúnað sinn á eigi ekki við í málinu. Nefnd ákvæði stjórnarskrárinnar fjalli um borgarleg réttindi sem áskilin séu einstaklingum. Viðurkennt sé að á grundvelli slíkra einstaklingsréttinda geti félög sem þeir hafi með sér um hugsjónir sínar notið þeirra réttinda sem hér um ræðir, t.d. félagafrelsis á grundvelli eða fyrir tilstuðlan réttar félagsmanna. Félög sem rekin séu í fjárhagslegum tilgangi séu hins vegar ekki hugsjónafélög í þessum skilningi. Þau séu ekki félög í skilningi 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta verði t.d. bert þegar skoðaður sé málatilbúnaður stefnanda sem að miklu leyti gangi út á að halda því fram að baráttumál stefnda séu andstæð lífsskoðunum stefnanda. Hverjar eru „lífsskoðanir“ einkahlutafélags? Ákvæði samþykkta tilgreini að tilgangur félagsins sé útgerð, fiskverkun og skyld starfsemi, verktakastarfsemi, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Þetta séu þær einu „hugsjónir“ eða „lífsskoðanir“ sem stefnandi hafi. Bersýnlega sé ekki hægt að leggja að jöfnu „lífsskoðanir“ félagsins við lífsskoðanir eigenda félagsins enda félagið ekki stofnað til að vinna að málum sem varði þær lífsskoðanir. Dómur sem viðurkenni að stefnandi eigi að vera laus undan skyldu til að greiða félagsgjöld til stefnda á grundvelli lífsskoðana eigenda félagsins sé í besta falli afar sérkennilegur, t.d. þegar eigendaskipti verði að félaginu og eigendur þess hafa eftir atvikum einhverjar allt aðrar lífsskoðanir en núverandi eigendur. Krafa um málskostnað sé studd við 130. gr. eml. nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988 en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir þeim skatti úr hendi stefnanda. Niðurstaða Samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 147/1998, skulu framleiðendur sjávarafurða og aðrir fiskkaupendur greiða 8,4% af samanlögðu hráefnisverði þess afla sem þeir taka við inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Lífeyrissjóði sjómanna. Samkvæmt 8. gr. laganna skal fé því, sem þannig safnast, ráðstafað í tilteknum hlutföllum í þrenns konar tilgangi: Samkvæmt 1. tl. til greiðslu í Lífeyrissjóð sjómanna, samkvæmt 2. tl. til greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu og vátryggingar báts, og samkvæmt 3. tl. skulu 6% renna til Landssambands smábátaeigenda, sbr. einnig 3. tl. 4. gr. reglugerðar nr. 147/1998. Dómkröfur stefnanda í málinu eru á hendur Gildi-lífeyrissjóði, sem hefur tekið við réttindum og skyldum Lífeyrissjóðs sjómanna samkvæmt lögum nr. 24/1986, og Landssambandi smábátaeigenda. Samkvæmt kröfugerð í stefnu beinast dómkröfur stefnanda samkvæmt töluliðum 1-3 einungis að stefnda Gildi-lífeyrissjóði, en stefnandi tekur þó fram að þeim kröfum sé beint að báðum stefndu, til vara á hendur stefnda, Gildi-lífeyrissjóði, einum, og til þrautavara á hendur stefnda, Landssambandi smábátaeigenda, einu. Fjárkröfu samkvæmt tölulið 4 er beint að báðum stefndu in solidum. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að dæmt verði að stefnda, Gildi-lífeyrissjóði, sé óheimilt að veita viðtöku inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta hærri fjárhæð af fjármunum stefnanda en þarf til ráðstöfunar samkvæmt 1. og 2. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986. Kröfuliður þessi felur þannig í sér að stefnda sé óheimilt að veita viðtöku því fé, sem frá stefnanda stafar og ráðstafa skal til Landssambands smábátaeigenda samkvæmt 3 tl. 8. gr. laga nr. 24/1986. Af hálfu stefnda Gildis-lífeyrissjóðs er tekið fram að þessum greiðslum til stefnda Landssambands smábátaeigenda hafi verið miðlað í gegnum greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá Sparisjóði vélstjóra. Stefndi Gildi-lífeyrissjóður hafi ekki haldið eftir greiðslum frá stefnanda, heldur einungis haft yfirumsjón með greiðslumiðluninni, en sparisjóðurinn séð um framkvæmdina. Stefnandi fellst ekki á það að skýra beri 3. tölulið 8. gr. laga nr. 24/1986 svo að allir skuli greiða félagsgjöld til stefnda Landssambands smábátaeigenda. Sú gjaldskylda geti aðeins átt við um félagsmenn landssambandsins. Þessi sjónarmið rökstyður stefnandi með vísan til ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 72.-75. gr. Hvorki er fallist á þær málsástæður stefnanda að 3. töluliður 8. gr. laga nr. 24/1986 brjóti gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar (áður 67. gr.) né þær málsástæður hans að lögfesting 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hafi fellt þau ákvæði laganna úr gildi. Þá verður ekki séð að ákvæði 73. gr. stjórnarskrár, um tjáningarfrelsi, og ákvæði 75. gr. stjórnarskrár um atvinnufrelsi renni stoðum undir sjónarmið og kröfugerð stefnanda. Stjórnarskrárákvæði þessi eiga ekki við um þá gjaldtöku sem 3. töluliður 8. gr. laga nr. 24/1986 tekur til eðli sínu samkvæmt. Er þessum málsástæðum stefnanda öllum hafnað. Kröfur stefnanda byggjast einnig á þeirri málsástæðu að ákvæði 6. og 8. gr. laga nr. 24/1986 standist ekki ákvæði 2. mgr. 74. stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu að því er varðar greiðslur frá utanfélagsmönnum til stefnda Landssambands smábátaeigenda. Af málatilbúnaði stefnanda verður ráðið að sú tilhögun 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 um fjárframlag til Landssambands smábátaeigenda jafngildi því að verið sé að skylda stefnanda til aðildar að félagi í merkingu fyrri málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Er þar um að tefla svonefnt neikvætt félagafrelsi stefnanda, þ.e. frelsi hans til að standa utan félags og þurfa ekki að greiða félagsgjöld til Landssambands smábátaeigenda. Ekki er fallist á með stefnanda að ráðstöfun fjárframlags til Landssambands smábátaeigenda samkvæmt 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 feli í sér brot á ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem veita vernd gegn því að menn séu þvingaðir til aðildar að félagasamtökum gegn vilja sínum. Því síður verður talið að sú tilhögun 6. gr. laga nr. 24/1986 um greiðslu fjárframlags inn á greiðslumiðlunarreikning feli sér brot á greindu ákvæði stjórnarskrárinnar. Málsástæðu stefnanda er að þessu lýtur er hafnað að því er báða stefndu varðar. Ber því að sýkna báða stefndu af þessum kröfulið. Stefnandi krefst þess í öðru lagi að stefnda Gildi-lífeyrissjóði verði dæmt óheimilt að inna af hendi greiðslur skv. 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 til stefnda Landssambands smábátaeigenda, sem því kynni að berast af fjármunum stefnanda. Af greindri niðurstöðu um fyrsta tölulið kröfugerðar stefnanda leiðir að einnig ber að sýkna báða stefndu af þessum kröfulið. Stefnandi krefst þess í þriðja lagi að viðurkennt verði að stefnda Gildi-lífeyrissjóði beri að endurgreiða stefnanda allt það fé hans sem kynni að berast inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta umfram það sem þarf til ráðstöfunar skv. 1. og 2. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986. Af greindri niðurstöðu um fyrsta tölulið kröfugerðar stefnanda leiðir að einnig ber að sýkna báða stefndu af þessum kröfulið. Stefnandi krefst þess í fjórða lagi að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda 167.769 kr. svo sem nánar er sundurliðað í stefnu. Af greindri niðurstöðu um fyrsta tölulið kröfugerðar stefnanda leiðir að einnig ber að sýkna báða stefndu af þessum kröfulið. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna báða stefndu af öllum öðrum kröfum stefnanda í málinu, en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Gildi-lífeyrissjóður og Landssamband smábátaeigenda, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Víkurvers ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 492/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. september 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 47/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði einungis látinn sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 603/2013
Erfðaskrá Afturköllun Lögvarðir hagsmunir Málskostnaður Frávísun frá héraðsdómi
A höfðaði mál gegn B og C og krafðist þess að tilteknar erfðaskrár B yrðu ógiltar auk skiptayfirlýsingar hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að B hefði með þeirri erfðaskrá sem yngst var afturkallað eldri erfðaskrár sínar. Þá hefði hún gefið skýrslu hjá embætti sérstaks saksóknara eftir að umræddar erfðaskrár voru gerðar þar sem hún taldi sig vera í fullum rétti til að ráðstafa eignum sínum að vild og að breytingar á erfðaskrám hefðu verið gerðar að hennar frumkvæði og enginn haft áhrif á það. Í dóminum sagði að í erfðalögum nr. 8/1962 sé gerður greinarmunur á hæfi til að gera erfðaskrá og afturkalla hana. Eftir 2. mgr. 48. gr. laganna nægi að arfleifandi láti ótvírætt í ljós að hann taki erfðaskrá sína aftur til þess að hún sé fallin úr gildi. Með yngstu erfðaskránni hefði fallið niður réttur A til arfs eftir B en sá réttur hefði byggst á fyrirmælum í eldri erfðaskrám. Þetta hefði legið ótvírætt fyrir við höfðun málsins og hafði áfrýjandi af þeim sökum ekki lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2013. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að stefndu „verði dæmdar til að þola ógildingu á þremur erfðaskrám stefndu B, dagsettum 6. ágúst 2010, 16. júní 2011 og 20. október 2011.“ Að því frágengnu er þess krafist að stefndu verði dæmdar til að þola ógildingu á tveimur síðastgreindu erfðaskránum, en ella þeirri síðastnefndu. Einnig er þess krafist í öllum þremur tilvikunum „að ógilt [verði] með dómi skiptayfirlýsing dagsett 11. október 2011, sem færð var í þinglýsingabók sýslumannsins í Borgarnesi 14. sama mánaðar og ber númerið M-1613/2011.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram ritaði stefnda B undir erfðaskrá 20. október 2011, þar sem hún arfleiddi stefndu C að öllum eigum sínum og lýsti jafnframt erfðaskrá sína frá 16. júní sama ár „svo og hugsanlega aðrar eldri erfðaskrár úr gildi fallnar.“ Fyrstgreinda erfðaskráin var staðfest með undirritun tveggja arfleiðsluvotta. Stefnda B gaf skýrslu sem vitni hjá embætti sérstaks saksóknara 16. ágúst 2012, þar sem hún taldi sig vera í fullum rétti til að ráðstafa eignum sínum að sinni vild. Breytingar á erfðaskrám sínum hafi verið að sínu frumkvæði og enginn haft áhrif á það. Þá lýsti hún því yfir fyrir dómi, eftir að mál þetta var höfðað, að hún staðfesti að með erfðaskránni 20. október 2011 hafi hún afturkallað fyrri erfðaskrár sínar. Í erfðalögum nr. 8/1962 er gerður greinarmunur á hæfi manns til að gera erfðaskrá og afturkalla hana. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. þeirra laga er erfðaskrá því aðeins gild að sá, sem gerir hana, sé svo heill heilsu andlega að hann sé fær um að gera þá ráðstöfun á skynsamlegan hátt. Eftir fyrri málslið 2. mgr. 48. gr. laganna nægir á hinn bóginn að arfleifandi láti ótvírætt í ljós að hann taki aftur erfðaskrá sína til þess að hún sé fallin úr gildi. Eins og að framan greinir kom fram í erfðaskránni, sem stefnda B undirritaði 20. október 2011, að hún afturkallaði eldri erfðaskrár sínar. Staðfesti hún þann vilja sinn við skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara 16. ágúst 2012, rúmum tveimur mánuðum áður en mál þetta var höfðað. Samkvæmt 2. mgr. 48. gr. erfðalaga féllu eldri erfðaskrár stefndu B úr gildi við gerð erfðaskrár hennar 20. október 2011 og við það féll niður réttur áfrýjanda til arfs eftir hana, en sá réttur hafði byggst á fyrirmælum í erfðaskrám hennar frá 26. maí 2006, 6. ágúst 2010 og 16. júní 2011. Þegar mál þetta var höfðað 29. og 31. október 2012 lá þetta ótvírætt fyrir og hafði áfrýjandi af þeim sökum ekki lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því verður að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað á báðum dómstigum, svo sem fyrir er mælt í 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar verður annars vegar litið til þess að hvorug stefnda krafðist frávísunar málsins í héraði og hins vegar að málið var höfðað af þarflausu þannig að áfrýjanda verður gert að greiða stefndu álag á málskostnað samkvæmt 2. mgr., sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. sömu laga. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, A, greiði stefndu, B og C, hvorri um sig, samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 22. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 27. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 29. og 31. október 2012. Stefnandi er A, [...]. Stefndu eru B, til lögheimilis að [...], [...], og C , [...]. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndu verði dæmdar til að þola ógildingu á þremur erfðaskrám stefndu B, dagsettum 6. ágúst 2010, 16. júní 2011 og 20. október 2011. Jafnframt er krafist ógildingar á skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. október 2011, sem færð var í þinglýsingabók sýslumannsins í Borgarnesi 14. sama mánaðar og ber númerið 1613/2011. Til vara er þess krafist, að stefndu verði dæmdar til að þola ógildingu á tveimur erfðaskrám stefndu B, dagsettum 16. júní 2011 og 20. október 2011. Jafnframt er krafist ógildingar á skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. október 2011, sem færð var í þinglýsingabók sýslumannsins í Borgarnesi 14. sama mánaðar og ber númerið 1613/2011. Til þrautavara er þess krafist, að stefndu verði dæmdar til að þola ógildingu á erfðaskrá stefndu B dagsettri 20. október 2011. Jafnframt er krafist ógildingar á skiptayfirlýsingu, dagsettri 11. október 2011, sem færð var í þinglýsingabók sýslumannsins í Borgarnesi 14. sama mánaðar og ber númerið 1613/2011. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndu verði dæmdar óskipt til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda B krefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Jafnframt krefst hún málskostnaðar. Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar og gerir og þá kröfu með vísan til 131. gr. laga nr. 91/1991 að dæmt verði álag á málskostnað. MÁLSATVIK D, faðir stefndu B, var bóndi í [...], og gekk í hjúskap með E [...]. Fyrir hjúskap átti E dótturina F, sem er móðir stefnanda og stefndu C. F var fædd [...] og dóttir G útgerðarmanns á [...]. D og E eignuðust tvo drengi en annar þeirra fæddist andvana og hinn lést tveggja vikna gamall. Þau bjuggu í [...] og var D þinglýstur eigandi jarðarinnar frá [...]. E lést í [...] en F bjó áfram hjá D stjúpföður sínum [...] og ólst þar upp. Hinn [...] kvæntist D, H og átti með henni B sem fæddist [...]. H lést [...] en D lést [...]. Stefnda B var einkaerfingi D föður síns og hlaut m.a. í arf jörðina [...] og var stefnda B því þinglýstur eigandi jarðarinnar frá 1973 til 2011, sbr. síðar. B er fædd og uppalin í [...] og hún hefur því búið þar nánast alla sína ævi. Stefnda B er ókvænt og barnlaus og á því ekki skylduerfingja. En eins og fram er komið ólst F stjúpsystir hennar upp [...] og þær litu ávallt á sig sem systur en eru þó ekki blóðskyldar. Stefnda B gerði erfðaskrá í nóvember 1973 þar sem hún arfleiddi F stjúpsystur sína að öllum sínum eigum. Myndi F ekki lifa stefndu B skyldu eigur hennar renna til barna F að jöfnu til hvers þeirra. Stefnda B gerði nýja erfðaskrá í janúar 1990 og samkvæmt henni skyldi I, sem bjó með stefndu B í [...] um árabil, erfa allan bústofn í [...] en aðrar eigur skyldu I og F erfa að jöfnu. I fékk áfall í apríl 2004 og hefur síðan þá verið á sjúkrastofnunum og er nú í hjúkrunarrými á [...]. F lést 5. maí árið 2006. Hinn 26. maí 2006, eða um þremur vikum eftir að F lést, gerði stefnda B nýja erfðaskrá og samkvæmt henni skyldu stefnandi og stefnda C erfa allar eigur stefndu B að jöfnu. Árið 2010 kveðst stefnda B hafa orðið vör við að samkomulag þeirra systra þ.e. stefnanda A og stefndu C hafði af einhverjum orsökum farið versnandi og því hafi hún talið sennilegt að það myndi ganga illa ef þær myndu eignast [...] fyrir arf og jörðin yrði óskipt sameign þeirra. En jörðin hafi verið helsta eign stefndu B og sú eign sem henni hafi verið mest umhugað um. Því hafi stefnda B ákveðið að hún skyldi sjálf ákveða hvernig jörðin skyldi skiptast kæmi til þess að hún myndi koma í hlut stefnanda og stefndu C sem arfur, sbr. fyrrgreinda erfðaskrá stefndu B frá 2006. B hafi því gert nýja erfðaskrá hinn 6. ágúst 2010. Samkvæmt þeirri erfðaskrá skyldu stefnandi og stefnda C erfa stefndu B að jöfnu en í erfðaskránni sé kveðið á um skiptingu jarðarinnar [...] og að stefnandi og stefnda C skyldu erfa hvor sinn hluta jarðarinnar. Í febrúar 2011 hafði J, bróðir stefnanda og stefndu C, þá kröfu fyrir Héraðsdómi Vesturlands að dánarbú E, ömmu nefndra aðila, yrði tekið til opinberra skipta. En E var fyrrum eiginkona D sem var faðir stefndu B og stjúpfaðir F, eins og að framan segir. Stefnda C hafi mótmælt því að dánarbú E yrði tekið til opinberra skipta þar sem skiptum á dánarbúinu væri löngu lokið. Stefnandi hafi hins vegar ekki mótmælt kröfu J og tekið undir málatilbúnað J og stutt hann í málssókn sinni. Þar sem stefnda C hafi mótmælt nefndri kröfu J hafi verið rekið ágreiningsmál fyrir Héraðsdómi Vesturlands. Undir rekstri þess máls í héraði hafi fundist gögn um að dánarbúi E hefði verið skipt á sínum tíma og F hefði fengið móðurarf sinn. Þrátt fyrir það hafi J ákveðið að halda kröfu sinni um opinber skipti á dánarbúi E til streitu en henni hafi verið hafnað með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands hinn 9. september 2011. Þann úrskurð hafi J kært til Hæstaréttar Íslands sem hafi staðfest hann með dómi í málinu nr. 517/2011. Stefnda B kveðst hafa litið svo á að málssókn þessi hafi verið til þess fallin að sverta minningu og mannorð löngu látins manns, D föður stefndu B og stjúpföður F móður stefnanda og stefndu C. Einnig hafi verið reynt að kasta rýrð á æskuheimili stefndu B og halda því fram að þar hefði F stjúpsystur hennar liðið mjög illa. Stefndu B hafi sárnað þetta mjög mikið og hún einnig vitað að stefnda C fylgdi J og stefnanda alls ekki að málum hvað þetta varðaði. B hafi einnig orðið ljóst í kjölfar umrædds málareksturs á milli J, sem stefnandi studdi, og stefndu C að samkomulag þeirra systra þ.e. stefnanda og stefndu C væri ekki gott og myndi eflaust hafa beðið varanlegan skaða. Að svo komnu hafi stefnda B hvorki talið réttmætt né ástæða til að stefnandi myndi fá jafnan arfshluta eftir sig á móti stefndu C sem ávallt hefði reynst stefndu B mjög vel sem og eiginmaður stefndu C og börn þeirra. Stefnda B hafi því ákveðið að breyta erfðaskránni frá 6. ágúst 2010 og hafi hún gert það með erfðaskrá dagsettri 16. júní 2011. Samkvæmt henni skyldi stefnandi taka í arf íbúð stefndu B að [...], en stefnda C skyldi erfa allar aðrar eigur stefndu B. Eftir því sem tíminn leið hafi stefndu B sárnað enn meir framganga stefnanda m.a. varðandi ofangreindan málarekstur J sem stefnandi hafi stutt. Stefnda B hafi verið þess fullviss sjálf að sá málatilbúnaður hafi ekki átt við nokkur rök að styðjast, þ.m.t. fullyrðingar sem stefnandi hafi haldið fram fyrir dómi. En hún hafi m.a. sagt í skýrslu sinni fyrir dómi, að F, móðir stefnanda og stefndu C, hefði farið frá [...] um leið og hún hafi getað og aldrei farið þangað aftur til að búa þar. Þá hafi stefnandi sagt að móðir hennar hafi verið mjög reið í lok ævi sinnar ,,yfir mörgu sem hún hafi upplifað í [...] og yfir hvernig framkoman hefði verið við hana.”. Þá hafi móður stefnanda verið sýnd vanvirðing á margan hátt í [...]. Einnig hafi stefnandi haldið því fram fyrir dómi að líklega hefði D faðir stefndu B haldið F, móður stefnanda og stefndu C í [...] vegna móðurarfsins. Af þessum orðum hafi stefnda B dregið þá ályktun að stefnandi hafi verið þeirrar skoðunar að faðir B hafi verið vondur maður og gengið freklega gegn hagsmunum stjúpdóttur sinnar. Varla sé hægt að viðhafa verri eftirmæli um nokkurn mann og telji stefnda B að stefnandi hafi tekið fullan þátt í því að sverta minningu og mannorð D föður hennar. Stefnda B hafi því ákveðið enn einu sinni að breyta erfðaskrá sinni og það hafi hún gert hinn 20. október 2011 og arfleitt stefndu C að öllum sínum eigum. Í ljósi framkomu stefnanda hafi stefndu B þótt að stefnandi hefði ekki unnið til þess að taka arf eftir hana. Því hafi eldri erfðaskrá jafnframt verið afturkölluð. Haustið 2011 hafi stefnda B ákveðið að það væri best að fyrirframgreiða stefndu C arf á grundvelli þessara erfðagerninga. Hafi hún ákveðið að ganga strax frá arfinum að því leyti að koma jörðinni [...] og öllu því sem henni fylgdi í eigu stefndu C. Í samræmi við það hafi verið gengið frá erfðafjárskýrslu og skiptayfirlýsingu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að síðla árs 2005 hafi stefnda B verið farin að tapa heilsu. Hún hafi vakið máls á því hvort stefnandi og K eiginmaður hennar vildu flytja til hennar, svo hún gæti búið áfram í [...], og hafið sjálf að undirbúa þá ráðagerð. Árið 2007 hafi stefnda B verið farin að finna til enn meira óöryggis og hnignandi félagslegrar getu, hún hafi kvartað um vaxandi minnisleysi, og átt það til að villast um götur á höfuðborgarsvæðinu þegar hún hafi heimsótt stefnanda. Sökum alls þessa hafi hún selt stefnanda og eiginmanni hennar í hendur 1,5 hektara eignarlóð við hlið íbúðarhússins að [...], en til hafi staðið að hjónin myndu reisa þar hús og flytja búferlum til að geta verið nær gömlu konunni og annast betur um hana. Vegna efnahagsástandsins í landinu hafi ekkert orðið af húsbyggingu um sinn, en á lóðinni sé tilbúinn akvegur, sem liggi um heimreiðina að [...]. Árin 2008-2009 hafi andlegri heilsu stefndu hrakað enn til muna. Stefnandi og eiginmaður hennar hafi hjálpað stefndu B því oft við tilfallandi verk, innanhúss og utan, og iðulega gist hjá henni. Í ársbyrjun 2010 hafi sjálfstraust stefndu B hrunið; hún hafi hætt að aka bifreið, keypt sér fartölvu með aðstoð eiginmanns stefnanda, en hvorki gertað lært á ritvinnslu- og tölvupóstforrit né hagnýtt sér internetið. Á sama tíma hafi stefnda C og eiginmaður hennar, L klifað á því, að gamla konan ætti við alvarleg minnisvandamál að stríða, sér í lagi tengt nýminnistapi, og að hæfi hennar til almenns skilnings og ákvarðanatöku hefði versnað svo til muna, að nauðsynlegt væri að láta skipa henni fjárhaldsmann. Stefnandi viti ekki hvort tengsl séu á milli, en strax í janúar 2010 hafi C tekið yfir umráð ársgamallar [...] bifreiðar stefndu B og hafi síðan hagnýtt bifreiðina fyrir sig og fjölskyldu sína. Þótt stefnanda væri ekki um það kunnugt, sem öðrum tveggja náinna aðstandenda stefndu B, hefði það áður gerst, árið 2008, að stefnda B hafi verið send í sneiðmyndatöku af heila, sem framkvæmd hafi verið af Ólafi Þór Gunnarssyni sérfræðingi í öldrunarlækningum. Einnig hefði það gerst, að heimilislæknir hennar, L eiginmaður stefndu C, hafi farið þess á leit við Þorkel Elí Guðmundsson sérfræðing í öldrunarlækningum á deild K2 Landakoti LSH, að hann annaðist um Alzheimer greiningu á atefndu B. Í læknabeiðni L, dagsettri 8. september 2009, sé vísað til „vaxandi minnisvandamála“ stefndu B. Í framhaldi hafi stefnda C mætt hinn 19. nóvember 2009 með stefndu B til viðtals og rannsókna á Landakoti. Hafi Þorkell Elí borið fyrir dómi að hann hafi í kjölfarið greint stefndu B með „væga vitræna skerðingu“, þ.e. röskun á nýminni og vitrænni getu, sem stafaði af taugafrumudauða í heila. Við greininguna hefði Þorkell Elí haft hliðsjón af tveimur matsgerðum dr. Maríu Kristínar Jónsdóttur sérfræðings í taugasálfræði; hinni fyrri frá desember 2008 og hinni seinni um ári síðar, en dr. María hefði greint „marktæka versnun“ á minnisgetu gömlu konunnar á rúmlega einu ári, og væru því auknar líkur á að hér væri um Alzheimer að ræða. Þessu til samræmis hefði Þorkell Elí sett stefndu B á lyfjameðferð við Alzheimer, og hún jafnframt hafið töku á kvíðastillandi lyfjum. Hafi Þorkell Elí sagst hafa útskýrt sjúkdóminn fyrir stefndu B, stefndu C og L lækni í mars 2010, og tjáð þeim að gamla konan væri að öllum líkindum með „byrjandi Alzheimer“. Þótt ofangreindu ferli hafi verið haldið leyndu fyrir stefnanda, hafi hún glaðst yfir því að K og Þorkell Elí hafi komið því til leiðar að stefnda B hafi í mars 2010 verið vistuð í hjúkrunarrými á [...], sbr. II. kafli reglugerðar nr. 1000/2008 um vistunarmat vegna hjúkrunarrýma, og hafi hún dvalið þar síðan, enda fullreynt að andleg heilsa hennar hafi þá verið svo tæp að hún gæti ekki lengur verið sjálfs sín ráðandi. Hafi þetta reyndar verið staðfest strax 28. janúar 2010, en þann dag hafi Þorkell Elí sent dvalarheimilinu bréf, upplýst að stefnda B væri með versnandi nýminnisgetu og skerta ratvísi, að greinilega hefði orðið breyting til hins verra frá því „áður“, að hún gæti síður bjargað sér sjálf sökum vaxandi nýminnistaps, og að líklega væri hún komin með Alzheimer. Hinn 15. febrúar 2010 hafi stefnda B undirritað umsókn til Stefáns Skarphéðinssonar sýslumanns og yfirlögráðanda í Borgarnesi um að meðstefnda C yrði skipuð ráðsmaður hennar. Í umsókninni séu rökin fyrir slíkri ráðstöfun sögð „veikindi mín samanber meðfylgjandi læknisvottorð“. Sé skemmst frá því að segja, að umrætt vottorð hafi aldrei litið dagsins ljós, og enn hafi enginn viljað kannast við að hafa slegið umsókn gömlu konunnar inn á tölvu. Um mánaðamót mars-apríl 2010 hafi stefnandi komist að því að búið væri að greina stefndu B með Alzheimer. Hafi stefnanda fundist ótrúlegt að slíkt skyldi hafa verið gert án hennar vitundar. Hún hafi gengið á stefndu C og L eiginmann hennar og þau játað því að hafa farið með stefndu B í greiningu, en hvorki viljað upplýsa hver annast hefði greininguna né um niðurstöður hennar. Á sama fundi hafi stefnandi fyrst heyrt að hún og stefnda C væru bréferfingjar stefndu B, sem og að búið væri að óska eftir því að stefnda C yrði skipuð ráðsmaður. Hafi stefnda C og eiginmaður hennar sagt að sú skipan mála væri nauðsynleg, svo óprúttnir einstaklingar gætu ekki notfært sér andlega vanheilsu B og haft af henni fé. Næst hafi það gerst hinn 4. maí 2010, að fulltrúi sýslumannsins í Borgarnesi hafi skipað stefndu C ráðsmann stefndu B með skírskotun til IV. kafla lögræðislaga nr. 71/1997. Hafi ráðsmaðurinn þannig fengið formleg yfirráð yfir [...] ásamt viðskiptum og þjónustu, hlutdeild í Veiðifélagi [...], 53 lóðarleigusamningum, eignarhlut í Kaupfélagi [...], þjónustuíbúð fyrir aldraða að [...] í Reykjavík, átta bankareikningum gömlu konunnar og [...]-bifreið. Um svipað leyti hafi M, dóttir stefndu C, flutt inn í þjónustuíbúð stefndu B, hafi búið þar síðan, og hagnýtt sér símanúmer stefndu B. Um ástæður þessa viti stefnandi ekki. Hins vegar brjóti sú ráðstöfun augljóslega í bága við reglur um útleigu á slíku húsnæði, en þær leggja bann við því að í þjónustuíbúðum búi einstaklingar undir sextugu. Stefnda B, þá tæplega 75 ára, hafi undirritað nýja erfðaskrá hinn 6. ágúst 2010. Sé erfðaskráin flókin og yfirgripsmikil. Samkvæmt 1. gr. hennar skyldu stefnandi og ráðsmaðurinn erfa allar eignir gömlu konunnar „að jöfnu“. Í 1. mgr. 2. gr. sé kveðið á um að jörðinni [...] skuli skipt í tvo hluta; 154,5 hektara vesturhluta er falla skyldi til ráðsmanns og 152,3 hektara austurhluta er félli í hlut stefnanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. séu síðan stórir skikar úr austurhlutanum lýstir „óskipt sameign“ systranna, með þeim afleiðingum að efnislegt inntak erfðaskrárinnar verði ósamrýmanlegt. Samkvæmt 3. gr. erfðaskrárinnar skyldi erfðaskrá stefndu frá 26. maí 2006 úr gildi falla. Erfðaskráin hafi verið vottuð af Inga Tryggvasyni héraðsdómslögmanni og N framkvæmdastjóra dvalarheimilisins [...]. Arfleiðsluvottorðið sé dagsett og undirritað 5. ágúst 2010, og beri með sér að þann dag hafi vottarnir talið B við heila heilsu, bæði andlega og líkamlega. Sjálf hafi stefnda B þó ekki undirritað erfðaskrána fyrr en 6. ágúst 2010. Hinn 24. ágúst 2010 hafi stefnda C farið með stefndu B til rannsókna hjá Þorkeli Elí Guðmundssyni öldrunarlækni. Segi í dagál hans, að gamla konan hafi aðallega kvartað undan nýminnistapi og að hún væri stundum „illa áttuð“, en til marks um hið síðarnefnda hafi sérfræðingurinn skráð hjá sér að hún væri „ekki áttuð á ári“. Með undirritun erfðaskrár 16. júní 2011 hafi verið kveðið svo á um að stefnandi skyldi aðeins erfa þjónustuíbúð stefndu B að [...], en ráðsmaðurinn stefnda C erfa allar aðrar eignir gömlu konunnar. Í erfðaskránni hafi stefnanda þó, líkt og áður, verið tryggður umferðarréttur að eignarlóð sinni um heimreiðina við [...]. Erfðaskráin sé vottuð af Inga Tryggvasyni lögmanni og Brynjólfi Guðmundssyni bónda að Hlöðutúni, Borgarbyggð. Í vottorðinu sé ekki vikið sérstaklega að andlegri heilsu gömlu konunnar. Næst hafi það gerst 11. október 2011, að stefnda hafi undirritað svokallaða skiptayfirlýsingu, sem samin hafi verið af Inga Tryggvasyni lögmanni beggja, en samkvæmt henni lýsti stefnda B því einhliða yfir að hún gæfi ráðsmanninum, sem fyrirframgreiddan arf, jörðina [...] ásamt öllu sem jörðinni tilheyri, þ.m.t. hlutdeild í veiðirétti [...], 20 hektara leigulóð BSRB og allar aðrar leigulóðir. Í yfirlýsingunni segi að ráðsmaðurinn sé erfingi samkvæmt erfðaskrá og að skjalinu skuli þinglýst til staðfestingar á breyttu eignarhaldi. Gjafabréfið hafi verið móttekið til þinglýsingar 13. október, gefið númerið 1613/2011 og fært í þinglýsingabók degi síðar. Hafi þannig nær skuldlaus 250 milljón króna eign færst til ráðsmanns. Með erfðaskrá, dagsettri 20. október 2011, hafi stefnda B lýst því yfir, þá 76 ára, að ráðsmaðurinn stefnda C sé einkaerfingi hennar. Í arfleiðsluvottorði Inga lögmanns og Brynjólfs bónda sé ekki vikið sérstaklega að andlegri heilsu stefndu B. Hins vegar segi, að tilgreind ástæða gömlu konunnar fyrir hinni nýju erfðaskrá „sé aðallega sú að henni hafi gramist mjög mál sem J bróðir C hafi farið í varðandi dánarbú ömmu þeirra E fyrr á þessu ári. A systir þeirra hafi stutt málatilbúnað J í því máli.“. Með erfðaskránni hafi umferðarréttur stefnanda að eignarlóð sinni við bæinn [...] verið felldur brott. Stefnandi telji einsætt, að tilvitnuð orð séu ekki runnin undan rifjum stefndu B, og að fjarstætt sé að hún hafi verið gröm út í stefnanda fyrir að rækja vitnaskyldu í umræddu dómsmáli. Hafi stefnandi alla sína tíð verið í nánu sambandi við stefndu B, og ekki orðið á því breyting eftir að stefnda hafi vistast á hjúkrunarheimilinu í [...], en þangað hafi stefnandi og K eiginmaður hennar heimsótt stefndu B með reglulegu millibili, yfirleitt á tveggja vikna fresti. Séu stefnanda sérstaklega minnisstæðar hlýjar móttökur gömlu konunnar 22. október 2011, þ.e. tveimur dögum eftir ætlaða gerð síðustu erfðaskrárinnar. Stefnda B hafi og átt margar „dásamlegar samverustundir“ með stefnanda, eiginmanni og dætrum, hún hafi mætt í veislur og stórafmæli, verið tíður gestur á heimili stefnanda og gist þar, nú síðast tvær nætur í september 2012, þegar stefnda B hafi komið í brúðkaup O dóttur stefnanda. Stefnanda hafi því eðlilega brugðið 25. apríl 2012, er hún hafi lesið tölvupóst frá Inga Tryggvasyni lögmanni stefndu beggja, en í téð skipti kvaðst lögmaðurinn vera að ganga erinda stefndu B og hafi beint þeim tilmælum til stefnanda að hún og K eiginmaður hennar skyldu hætta að eiga samskipti við stefndu og ekki heimsækja hana oftar á hjúkrunarheimilið í [...]. Sé skemmst frá því að segja, að stefnandi og eiginmaður hennar hafi óbreytt heimsótt gömlu konuna reglulega, og ávallt verið einstaklega vel tekið á móti þeim. Stefnandi hafi vakið máls á því í maí 2010, þá er hún hafi farið á fund sýslufulltrúa í Borgarnesi, að hún teldi mikið óráð að skipa stefndu C sem ráðsmann stefndu B, enda væri hagsmunum gömlu konunnar þannig stefnt í hættu. Hafi stefnanda verið ráðlagt að fylgjast vel með framvindu mála. Þegar stefnandi hafi síðan frétt að hinn skipaði ráðsmaður væri orðinn þinglýstur eigandi [...] hafi henni verið nóg boðið. Í framhaldi hafi hún leitað upplýsinga hjá yfirlögráðanda í Borgarnesi og krafið hann skýringa á fjölmörgum atriðum, sem greinilega hefðu farið úrskeiðis við stjórnsýslumeðferð á umsókn stefndu B um skipun ráðsmann, leitaði ásjár innanríkisráðuneytisins við að rétta hlut B, og freistað þess að knýja fram fjárræðissviptingu á hendur stefndu B, svo víkja mætti téðum ráðsmanni til hliðar. Hafi stefnandi mætt litlum skilningi, og á stundum verulegu andstreymi. Ráðuneytið hefði þó fengið að vita, 2. október 2012, að ráðuneytið hefði snemmsumars lagt fyrir yfirlögráðanda að afturkalla ráðsmannsskipun stefndu C, og hafi það verið gert 28. júní. Verði að ætla, að stefnda B sýsli nú ein með bankareikninga sína, eignarhlut í Kaupfélagi [...], títtnefnda [...]-bifreið og innheimtu leigutekna af þjónustuíbúð sinni, enda telji yfirlögráðandi ekki lengur ástæðu til að stefnda B hafi ráðsmann. Hinn 21. maí 2012 hafi stefnandi kært stefndu C til embættis sérstaks saksóknara og farið þess á leit að rannsökuð yrðu ætluð stórfelld auðgunarbrot í starfi ráðsmanns. Með bréfi dagsettu 21. ágúst hafi stefnanda verið tilkynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt, og hafi hún kært þá ákvörðun til ríkissaksóknara hinn 6. september. Með bréfi 11. október hafi ríkissaksóknari staðfest fyrri ákvörðun ákæruvaldsins. Hafi þá legið fyrir lögregluskýrsla stefndu B frá 16. ágúst 2012 þar sem fram komi að hún hafi sjálf ritað hinar umþrættu erfðaskrár, sem og skiptayfirlýsinguna frá 11. október 2011, en ástæðan fyrir téðum gjafagerningi hafi verið sú að hún hafi ekki treyst sér lengur til að sinna fjármálarekstri og þjónustu í [...], og því ákveðið að gefa ráðsmanninum sömu eignir og rekstur. Hún hafi skýrt erfðaskrárbreytingar á þá leið, að ráðsmaðurinn „hefði alveg hugsað um hana“ og því ætti ráðsmaðurinn skilið að erfa allar eigur hennar. Stefnandi ætti á hinn bóginn ekkert gott skilið, hún og K eiginmaður hennar væru „fram í fingurgóma full af ágirnd, og væru bara að hugsa um að komast yfir eigur hennar“. Þess utan hefðu samskipti stefndu B við stefnanda ávallt verið lítil, þau minnkað verulega eftir að hún hafi breytt erfðaskránum, og væru nú nánast engin en stefnda B hefði lítinn áhuga á að vera í samskiptum við stefnanda. Aðspurð hafi stefnda B ekki fylgst náið með stöðu á bankareikningum sínum. Hún hafi sagst fá greiddan ellilífeyri og hafa „einhverjar tekjur af íbúð sinni í Reykjavík“. Hún bar og, að stefnda C myndi annast um eignir hennar til dauðadags. Af síðastgreindu telur stefnandi nærtækt að álykta, að stefnda B hafi þá verið búin að gleyma að hún hafi sjálf óskað eftir því skömmu áður að ráðsmannsskipun meðstefndu yrði afturkölluð. Hinn 25. september 2012 hafi Þorkell Elí Guðmundsson öldrunarlæknir borið vitni fyrir dómi í vitnamáli nr. V-24/2012. Á grundvelli þess er þá hafi komið fram telji stefnandi sig knúna til að höfða ógildingarmál þetta á hendur stefndu báðum. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnandi kveðst reisa kröfugerð sína á fimm meginmálsástæðum, sem eigi jafnt við um aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu, nema annað sé tekið fram. Sé vafalaust að stefnandi hafi nægilegra lagahagsmuna að gæta til að höfða málið, enda hafi hún verið annar tveggja bréferfingja stefndu B samkvæmt þremur elstu erfðaskránum og muni taka til bréfarfs að nýju eftir stefndu B, nái stefnukröfur fram að ganga. Sé hún því greinilega rétthafi að þeim hagsmunum, sem leitað sé dómsúrlausnar um. Stefnandi byggir á því, að Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður hafi verið vanhæfur til vottaumsýslu fyrir stefndu B samkvæmt 2. mgr. 41. gr. erfðalaga nr. 8/1962 vegna hagsmunatengsla við meðstefndu C, en fyrir liggi að lögmaðurinn vinni og hafi löngum unnið fyrir meðstefndu að lögmannsstörfum og geti því ekki talist óvilhallur til vottaumsýslu erfðaskráa stefndu B dagsettra 6. ágúst 2010, 16. júní 2011 og 20. október 2011, enda erfðaskrárnar gerðar til einstakra hagsbóta og fríðinda fyrir hinn meðstefnda umbjóðanda hans. Þá liggi og fyrir sambærileg og ósamrýmanleg hagsmunatengsl sama lögmanns við stefndu B, enda einsætt af frásögn lögmannsins sjálfs, að hann þekki stefndu B vel og hafi unnið fyrir hana í mörg ár. Þótt lögmanninum hafi verið rétt að semja allar erfðaskrárnar, sem hann og hafi gert, geti hann ekki talist óvilhallur umsýsluvottur erfðaskránna í skilningi 2. mgr. 41. gr. erfðalaganna. Sé hér um svo brýna formkröfu að ræða, að erfðaskrárnar geti ekki talist gildar, og beri þegar af þeirri ástæðu að ógilda þær allar með dómi að kröfu stefnanda. Að því er varðar skiptayfirlýsinguna frá 11. október 2011, byggir stefnandi fyrst og fremst á því, að sú yfirlýsing eigi eðli máls samkvæmt að sæta ógildingu samhliða ógildingu erfðaskrár stefndu B frá 16. júní 2011, enda sæki yfirlýsingin stoð sína í þá erfðaskrá. Stefnandi bendir jafnframt á, að hin sameiginlega yfirlýsing stefndu beggja feli í raun í sér einhliða og óafturkræfa lífsgjöf í formi fyrirframgreidds arfs, sem Ingi Tryggvason lögmaður stefndu beggja hafi íklætt búning gagnkvæms samnings. Telji stefnandi ámælisvert að lögmaðurinn hafi jafnframt vottað erfðagerninginn, enda hafi hann með umsýslu sinni gætt stórkostlegra hagsmuna stefndu beggja, sem rík hætta hafi verið á að aldrei færu saman, sbr. 11. gr. siðareglna Lögmannafélags Íslands. Erfðalögin nr. 8/1962 geri ekki skýrum orðum ráð fyrir að goldinn sé arfur fyrirfram til annarra en skylduerfingja, því síður til bréferfingja er ekki standa í lögerfðatengslum við arfleifanda, og enn síður að með slíkum arfi séu hundruð milljón króna verðmæti færð úr eignarráðum arfleifanda yfir til óskylds aðila. Byggir stefnandi á því að hér gildi sömu eða náskyld sjónarmið og hvíli að baki ógildingu erfðaskráa samkvæmt 2. mgr. 41. gr. erfðalaganna, sem leiða beri til ógildingar umrædds erfðagernings fyrir sakir lögjöfnunar, enda um sambærilegar erfðaráðstafanir að ræða og órofa tengsl milli gjafagerningsins og erfðaskrár stefndu B frá 16. júní 2011. Komist dómur að þeirri niðurstöðu að vanhæfi Inga Tryggvasonar lögmanns leiði ekki til ógildingar erfðaskráanna, byggir stefnandi í öðru lagi á því, að stefndu B hafi brostið arfleiðsluhæfi til að gera og undirrita erfðaskrár dagsettar 6. ágúst 2010, 16. júní 2011 og 20. október 2011, sem og til að taka og undirrita ákvörðun um hinn fyrirframgreidda arf til meðstefndu C með skiptayfirlýsingu 11. október 2011, enda hafi stefnda B ekki verið svo heil heilsu andlega, að hún hafi verið fær um að gera þær ráðstafanir á skynsamlegan og upplýstan hátt, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Beri í öllum tilvikum að miða arfleiðsluhæfi við það dagsetta tímamark, er stefnda B undirritaði erfðagerningana. Stefnda B hafi verið greind með byrjandi heilabilun (dementia) eigi síðar en í mars 2010, líklegast af tegundinni Alzheimer, sem sé ólæknandi taugahrörnunarsjúkdómur og leiði til óafturkræfra breytinga á vitsmunalegri getu, minni og dómgreind hlutaðeigandi sjúklings sökum stórfellds taugafrumudauða í heila. Heilabilun af slíkum toga hefjist ávallt mörgum árum áður en unnt sé að greina hann með aðferðum læknisfræðinnar, og hafi þá þegar valdið verulegum skemmdum á heila sjúklingsins. Í tilviki stefndu B megi ætla að sjúkdómseinkenna hafi fyrst orðið vart árið 2005, og aldrei síðar en 2007. Byggir stefnandi á því að sjúkdómur stefndu hafi þannig grasserað í a.m.k. tvö ár fyrir greiningu, en í kjölfar hennar hafi verið hafin sérhæfð lyfjameðferð við Alzheimer. Sú staðreynd ein og sér bendi eindregið til þess að hér sé á ferð heilabilun af tegundinni Alzheimer, þótt ekki skipti það sköpum fyrir málatilbúnað stefnanda hverrar tegundar heilabilun stefndu B sé. Hitt skipti meira máli, að í allmörg ár hafi stefnda átt við vaxandi heilabilun að etja, sem óhjákvæmilega skerði æðri vitsmunastarfsemi hennar, leiði af sér minnkandi áttun í daglegu lífi, brenglað mat á mönnum og málefnum, vaxandi félagslegt ósjálfstæði, vaxandi minnisskerðingu og nýminnistap, sköddun á verðmætaskyni, minnkandi getu til að standast utanaðkomandi áhrif og þrýsting, og síðast en ekki síst, getuleysi til að sjá fyrir afleiðingar eigin gerða. Byggir stefnandi á því að heilabilun stefndu hafi, í mars 2010, verið á bilinu „Þó nokkur“ til „Mikil“ (dskj. 54), og að sökum þessa hafi andlegt atgervi stefndu á ofangreindum sviðum verið orðið svo bágborið, að hana hafi brostið hæfi til að taka skynsamlegar og yfirvegaðar ákvarðanir um meðferð og ráðstöfun eigna sinna, sem og brostið forsendur og hæfi til að endurskoða fyrri ákvarðanir sama efnis. Er í þessu sambandi mótmælt sem staðleysu því áliti Þorkels Elí Guðmundssonar öldrunarlæknis um að stefnda hafi í ágúst 2012 verið „með fulla dómgreind“, enda beri önnur gögn málsins að einum brunni um verulega skerta dómgreind stefndu allmörg undanfarin ár. Þá er og mótmælt þeirri staðhæfingu læknisins, að frá 19. nóvember 2009 hafi orðið lítil breyting á hæfi stefndu til að „gera eigin ráðstafanir ... hvað varðar sín fjármál og eigur“ (dskj. 12), enda bar sami læknir skömmu síðar fyrir dómi að hann vissi lítið annað um eignir stefndu en það, að hún hefði falið „frænku sinni“ að annast um fjármálin, enda sjálf verið orðin gleymin. Bar læknirinn og, að hann hefði aldrei spáð í fjármál og eignir stefndu, aldrei lagt fyrir hana próf til könnunar á eiginlegu fjármálahæfi, og sjálfur haft í huga með tilvitnuðu orðalagi, að hann hefði treyst gömlu konunni til að „borga einhverja hluti úti í búð eða svoleiðis“ (dskj. 11). Um erfðaskrá stefndu B frá 6. ágúst 2010, byggir stefnandi á því að fyrir liggi samdóma álit tveggja sérfræðinga á sviði heilahrörnunarsjúkdóma, annars vegar Þorkels Elí Guðmundssonar öldrunarlæknis og hins vegar Maríu Kristínar Jónsdóttur doktors í taugasálfræði, um að í ársbyrjun 2010 hafi verið búið að staðreyna marktæka versnun á nýminnisgetu stefndu frá því árinu áður, og hún því verið síður hæf til að bjarga sér á eigin spýtur sökum vitrænnar skerðingar. Hafi stefnda staðfest þetta sjálf við læknisskoðun 24. ágúst 2010; kvartað sérstaklega undan vaxandi minnistapi og sagt að stundum slægi illa út í fyrir sér. Sama dag hafi öldrunarlæknir hennar og fært til bókar, að hún væri ekki áttuð á stað og stund. Telur stefnandi framangreind atriði bera þess svo óræk merki að stefndu hafi brostið arfleiðsluhæfi, þá er hún 18 dögum áður undirritaði hina mótsagnakenndu erfðaskrá 6. ágúst, að ógilda beri erfðaskrána, sem og hina þrjá umþrættu erfðagerninga er á eftir fylgdu, með vísan til 1. mgr. 45. gr. erfðalaga. Að því marki, sem vafi kunni að leika á arfleiðsluhæfi stefndu B 6. ágúst 2010, byggir stefnandi jafnframt á því að arfleiðsluvottorð Inga Tryggvasonar héraðsdómslögmanns og N framkvæmdastjóra dvalarheimilisins [...] fullnægi ekki ófrávíkjanlegum skilyrðum 1. mgr. 40. gr. og 1. og 2. mgr. 42. gr. erfðalaganna um form og vottun erfðaskráa. Samkvæmt lögunum sé erfðaskrá helsta sönnunargagnið um fullnægjandi arfleiðsluhæfi og skuli því bera með sér að arfleiðsluvottorð séu í fyllsta samræmi við skýr fyrirmæli laganna. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. skuli arfleifandi þannig undirrita erfðaskrá í votta viðurvist, samkvæmt 1. mgr. 42. gr. skuli arfleiðsluvottorð undirritað eftir að arfleifandi hefur kennst við erfðaskrá, og samkvæmt 2. mgr. 42. gr. skuli votta að arfleifandi hafi verið svo heill heilsu andlega, við undirritun, að ekki orki tvímælis um gerhæfi á undirritunardegi. Texti erfðaskrárinnar sé ritaður á tvær blaðsíður, og allt meginmál, 1.-3. gr., skráð á fyrri blaðsíðuna, án þess að stefnda hafi kennst við þann texta og arfleiðsluvottarnir vottfest hann. Til að bæta gráu ofan á svart, beri erfðaskráin glöggt með sér að nefndir arfleiðsluvottar hafi, þvert á svig við fyrirmæli erfðalaganna, undirritað vottorð sitt áður en stefnda undirritaði erfðaskrána, að þeir hafi ekki verið viðstaddir undirritun hennar, og að þeir hafi hvorki vottað af né á um andlegt atgervi hennar 6. ágúst 2010. Telur stefnandi að hér sé um svo alvarlega formgalla að ræða, að líta beri á efnisatriði umrædds arfleiðsluvottorðs sem óskráð væru, og ógilda skuli erfðaskrána af þeirri ástæðu einni. Komist dómur að þeirri niðurstöðu að erfðaskráin skuli gild, þrátt fyrir ofangreinda formgalla, byggir stefnandi á því, að sökum hinna alvarlegu formgalla, þess að andlegir hagir stefndu voru ekki kannaðir með læknisfræðilegum prófunum við undirritun erfðaskrárinnar, sem og þeirrar staðreyndar að í grennd við sama tímamark sló stundum illa út í fyrir stefndu, beri hún og meðstefnda C alfarið sönnunarbyrði um arfleiðsluhæfi gömlu konunnar við undirritun erfðaskrárinnar 6. ágúst 2010, sbr. 2. mgr. 45. gr. erfðalaganna. Að því er varðar erfðaskrár stefndu B dagsettar 16. júní og 20. október 2011 vísar stefnandi til alls þess er segir hér að framan um erfðaskrána frá 6. ágúst 2010. Jafnframt byggir hún á þeirri læknisfræðilegu staðreynd, að elli- og vitglöp af völdum heilabilunar gangi aldrei til baka, heldur sé um hægfara og neikvæða þróun að ræða, sem að lokum dragi sjúklinginn til dauða, yfirleitt á 7-8 árum frá greiningu. Fyrir liggi að stefnda B hafi verið greind með heilabilun í janúar 2010, og að 24. ágúst sama ár hafi hún ekki verið áttuð á stað og stund og kvartað undan vaxandi minnistapi. Verði að ætla, að á þeim 9-13 mánuðum er síðan liðu fram að gerð og undirritun erfðaskránna 16. júní og 20. október 2011 hafi vitsmunalegri getu stefndu hrakað enn frekar, ekki síst sökum vaxandi minnisskerðingar, minni áttunar í daglegu lífi, og skerts hæfis til hversdagslegra athafna, og að því séu yfirgnæfandi líkur á að téðir erfðagerningar eigi rót að rekja til sjúklegra haga stefndu, og hafi af þeim sökum verið óyfirvegaðir og hvatvíslegir. Ofangreindu til stuðnings bendir stefnandi á, að við gerð fyrri erfðaskráa stefndu, þ.e. 14. nóvember 1973, 26. janúar 1990 og 26. maí 2006, hafi verið rökréttur aðdragandi og skynsamlegur tilgangur. Því sé á hinn bóginn ekki til að dreifa varðandi hinar umþrættu erfðaskrár. Efni þeirra sé tortryggilegt, engar haldbærar upplýsingar liggi fyrir um aðdraganda þeirra og tilgang, og skýringar stefndu á gerningunum séu mótsagnakenndar. Hvað sem því líði, verði erfðaskrárbreytingar 16. júní og 20. október 2011 alltént ekki skýrðar á þann veg sem stefnda haldi fram enda á köflum reist á ranghugmyndum stefndu, ekki síst um að meðstefnda C „hefði alveg hugsað um hana“. Þótt stefnandi ætli ekki að metast við meðstefndu um hvor þeirra standi í nánara sambandi við stefndu, byggir stefnandi óskorað á því, að samband hennar og gömlu konunnar hafi ávallt verið náið; líkt og samband móður og dóttur, og gegni að breyttu breytanda svipuðu máli um samband gömlu konunnar við eiginmann og dætur stefnanda (dskj. 6). Til marks um þetta bendi stefnandi á að stefnda hafi beðið stefnanda og eiginmann hennar að flytja í [...] til að geta verið nær henni, að gamla konan hafi leitað fulltingis stefnanda og eiginmanns hennar í landamerkjadeilu 2007, að þau hjónin hafi hjálpað gömlu konunni við heimilisstörf 2008-2009, verið sérstakir gestir hennar á héraðsþorrablótum 2008-2010, dvalið hjá henni í [...] áramótin 2009-2010, og loks þess að þrátt fyrir tíðar erfðaskrárbreytingar 2010-2011 hafi aldrei borið skugga á samband „mæðgnanna“. Að öllu þessu virtu, byggir stefnandi á því, að engar haldbærar ástæður séu fyrir hendi, sem skýri aðdraganda og tilgang erfðaskráa dagsettra 16. júní og 20. október 2011, og að hvorug þeirra verði réttlætt eða skýrð á þann veg, að í þeim felist eðlileg umbun til stefndu C fyrir sérstaka umönnun eða aðhlynningu stefndu B, enda hafi gamla kona búið á hjúkrunarheimili síðastliðin tæp þrjú ár og greitt fyrir daglega umönnun með eigin fé. Eins og sakir standa megi ekki leggja mikið upp úr ætluðum vilja stefndu við undirritun erfðaskránna, enda stefnda B með skerta vitsmunastarfsemi af völdum heilabilunar og takmarkað innsæi í eigið sjúkdómsástand, og því hvorki bær til að skilja þýðingu téðra erfðagerninga né sjá fyrir réttaráhrif þeirra og aðrar afleiðingar. Beri af þessum sökum að ógilda báðar erfðaskrárnar, sem og skiptayfirlýsinguna frá 11. október 2011, með vísan til 2. mgr. 34. gr., sbr. 1. mgr. 45. gr. erfðalaga. Að því marki, sem vafi kunni að leika á arfleiðsluhæfi stefndu B, hvort heldur 16. júní eða 20. október 2011, byggir stefnandi jafnframt á því að arfleiðsluvottorð Inga Tryggvasonar lögmanns og Brynjólfs Guðmundssonar bónda fullnægi ekki því ófrávíkjanlega skilyrði 2. mgr. 42. gr. erfðalaga, að í slíku vottorði sé skilmerkilega getið „hvort arfleifandi hafi verið svo heill heilsu andlega, að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá“. Báðar erfðaskrárnar beri ótvírætt með sér að nefndir arfleiðsluvottar hafi í hvorugt skipti lagt sérstakt mat á andlega heilsu stefndu við undirritun erfðaskránna og liggi því ekkert fyrir um andlegt atgervi stefndu þegar hún hafi undirritað gerningana. Breyti engu í þessu sambandi almennt orðalag téðra vottorða um að stefnda hafi verið „heil heilsu“, enda ótvírætt hlutverk nefndra votta að ganga úr skugga um og staðreyna andlega heilsu gömlu konunnar. Sé stefnanda ekki til efs, að hér sé um svo alvarlega annmarka að tefla, að líta beri á efnisatriði beggja vottorða viðvíkjandi heilsu stefndu, sem óskráð væru. Að þessu gættu, því að andlegir hagir stefndu hafi ekki verið kannaðir sérstaklega með prófunum við undirritun erfðaskránna eða í grennd við sama tímamark, þeirri staðreynd að stefnda hafi lengi átt við alvarleg vitglöp að stríða, og loks því að á stundum hafi stefnda ekki verið áttuð á stað og stund, beri hún og meðstefnda C alfarið sönnunarbyrði um arfleiðsluhæfi gömlu konunnar bæði 16. júní og 20. október 2011, sbr. 2. mgr. 45. gr. erfðalaganna. Komist dómur að þeirri niðurstöðu að stefnda B hafi verið arfleiðsluhæf við undirritun erfðaskránna 6. ágúst 2010, 16. júní og 20. október 2011, sem og þegar hún 11. október 2011 afsalaði sér stórbýlinu [...] með gjafagerningi til skipaðs ráðsmanns síns, meðstefndu C, byggir stefnandi í þriðja lagi á því að stefndu hafi brostið almennt gerhæfi til löggerningsgerðar í skilningi fjármunaréttarins, enda hvorki gert sér grein fyrir umfangi eigna sinna né eðli, skynsemi og afleiðingum téðra erfðaráðstafana vegna andlegrar vanheilsu á háu stigi. Stefnda B hafi í janúar 2010 verið greind með heilabilun sem óhjákvæmilega skerði vitræna getu, hún hafi þrívegis breytt erfðaskrá sinni með skömmu millibili eftir að ráðsmaður tók við umsjón eigna hennar, og um róttækar breytingar hafi verið að ræða, sér í lagi með erfðaskrám dagsettum 16. júní og 20. október 2011 og gjafagerningi 11. október 2011, sem ekki verði skýrðar á vitrænan hátt. Sé útilokað að góður, gegn og meðalgreindur einstaklingur geti talið umræddar erfðaráðstafanir eðlilegar og skynsamlegar fyrir hagsmuni stefndu B. Þvert á móti beri að leggja til grundvallar að erfðagerningarnir hafi allir orðið til vegna beinna áhrifa frá sjúkdómi stefndu B og alvarlegum elliglöpum, enda beri efni þeirra þess glögg einkenni. Beri einnig hér að líta framhjá áliti stefndu B á skynsemi gerninganna, enda meðal einkenna heilabilunar, að sjúklingurinn geri sér far um að leyna sjúkdómnum og hafi skert innsæi í eigið ástand. Telur stefnandi að framangreind rök beri öll að einum brunni um að ógilda skuli erfðagerningana fjóra á grundvelli ólögfestra reglna fjármunaréttarins um gerhæfisskort vegna andlegrar vanheilsu löggerningsgjafa. Stefnandi byggir í fjórða lagi á því, að meðstefnda C hafi eigi síðar en í mars 2010 vitað að stefnda B væri haldin heilabilun, líklega af völdum Alzheimer, sem og að meðstefndu hafi frá sama tíma verið kunnugt um einkenni og óhjákvæmilega framvindu sjúkdómsins. Hafi meðstefnda þannig beinlínis vitað um alvarleg minnisglöp stefndu B og ört versnandi hæfi til ákvarðanatöku um hversdagsleg málefni, og því einnig vitað eða mátt vita að gamla konan væri óhæf til að taka á skynsamlegan hátt þær ákvarðanir, sem falist hafi í gerð og undirritun erfðaskráa dagsettra 6. ágúst 2010, 16. júní og 20. október 2011, sem og gerð og undirritun gjafagernings frá 11. október 2011 um stórbýlið [...]. Meðstefnda hafi engu að síður, sem náinn aðstandandi og skipaður ráðsmaður stefndu B, misnotað gróflega stöðu sína og traustsamband við gömlu konuna, og með ótilhlýðilegum hætti notað sér bágindi hennar og skert hæfi til umsýslu með fjármuni, ýmist til að áskilja eða afla sér hundruð milljón króna hagsmuna í formi hinna umþrættu erfðagerninga, án þess að nokkuð endurgjald kæmi eða skyldi koma fyrir þá hagsmuni. Samhliða hafi meðstefnda talið stefndu B ranglega trú um að gerningarnir væru henni hagstæðir, að meðstefnda myndi annast um stefndu til dauðadags, og jafnframt alið eða reynt að ala á óvild og reiði gömlu konunnar í garð stefnanda. Telur stefnandi engum blöðum um það að fletta, að stefnda B hafi þannig sætt misneytingu við gerð og undirritun erfðagerninganna fjögurra, að stofnast hafi til þeirra á röngum forsendum, að þeir hafi verið gerðir undir ótilhlýðilegum og óhæfilegum áhrifum frá meðstefndu C, og að gamla konan hafi hvorki gert sér grein fyrir efni, þýðingu né afleiðingum gerninganna. Beri af þessum ástæðum einnig að ógilda erfðagerningana, hvort heldur á grundvelli 1. mgr. 37. gr. og 38. gr., sbr. 1. mgr. 45. gr. erfðalaga, og/eða samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi byggir loks á því, að erfðagerningarnir fjórir séu óvenjulegs efnis og óskynsamlegir frá almennum sjónarhóli, en með þeim hafi stefnda B gert róttækar breytingar á fyrri erfðaráðstöfunum án þess að nokkur eðlileg skýring lægi að baki. Gerningarnir hafi verið meðstefndu C einkar hagstæðir og gjafagerningurinn um [...] stefndu B ekki aðeins óhagstæður heldur beinlínis óþarfur, enda hafi meðstefndu borið lögbundin skylda sem ráðsmaður og opinber sýslunarmaður að hafa umsjón með jörðinni, þjónustu og viðskiptum henni tengdri og þáði væntanlega þóknun fyrir starfann. Meðstefnda hafi vitað um alvarleg elli- og vitglöp stefndu B við gerð erfðaskránna 6. ágúst 2010, 16. júní og 20. október 2011, sem og við undirritun gjafagernings 11. október 2011, og einnig vitað eða mátt vita að gamla konan gerði sér ekki grein fyrir efni gerninganna og afleiðingum. Í ljósi alls þessa geti meðstefnda ekki öðlast rétt samkvæmt hinum umþrættu erfðagerningum. Beri einnig af þeirri ástæðu að ógilda þá alla með dómi, sbr. 33. gr. samningalaga nr. 7/1936, en ellegar að víkja erfðagerningunum til hliðar, sbr. 36. gr. sömu laga, enda í senn ósanngjarnt, óheiðarlegt, og andstætt almennri réttar- og siðgæðisvitund að bera löggerningana fyrir sig vegna andlegrar vanheilsu stefndu B. Lagarök: Um lagarök vísar stefnandi til erfðalaga nr. 8/1962, einkum VI. kafla laganna, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 31., 33. og 36. gr. laganna, sbr. breytingarlög nr. 11/1986 og nr. 14/1995, lögræðislaga nr. 71/1997, einkum IV. kafla laganna, reglugerðar nr. 1000/2008 um vistunarmat vegna hjúkrunarrýma, einkum 5., 7., 10., 12. og 14. gr. reglugerðarinnar, og til ólögfestra reglna fjármunaréttarins um ógildingu löggerninga vegna gerhæfisskorts löggerningsgjafa. Málskostnaðarkröfuna styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi nýtur lögmannsaðstoðar, er sjálf ekki virðisaukaskattskyldur aðili, og ber því nauðsyn að fá dóm fyrir slíkum skatti á lögmannsþóknun úr hendi stefndu beggja. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 32. gr. og 1. mgr. 42. gr. laganna um meðferð einkamála. Krafa stefndu B um sýknu byggir aðallega á aðildarskorti og að stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni í málinu. Einnig er byggt á því að erfðaskráin frá 20. október 2011 og skiptayfirlýsingin frá 11. október 2011 séu í fullu gildi og að rétt hafi verið staðið að gerð allra erfðagerninga þar á undan verði talið að það skipti máli. Stefnandi hafi ekki bent á neina annmarka á þeim skjölum sem deilt er um eða aðdraganda eða gerð þeirra, sem varðað geti ógildi þeirra. Þá er byggt á því að gildi erfðaskráa stefndu B eigi ekki að koma til skoðunar fyrr en eftir hennar daga. Stefnandi krefjist ógildingar á tveimur erfðaskrám stefndu B sem séu ekki í gildi þ.e. frá 6. ágúst 2010 og 16. júní 2011. Dómkrafa um að ógilt verði skjöl sem ekki eru í gildi og hafa sannanlega verið felld úr gildi af þeim sem til þess hafði fulla heimild skjóti mjög skökku við og sé vart dómtæk. Ekki sé ljóst hvaða þýðingu það gæti haft þó skiptayfirlýsingin yrði dæmd ógild að kröfu stefnanda. Réttaráhrif þeirrar yfirlýsingar hafi þannig þegar komið fram þ.e. eignatilfærsla fyrir arf frá stefndu B og yfir til stefndu C. Þó skiptayfirlýsingin verði dæmd ógild sé ekki þar með sagt að þessi eignatilfærsla gangi til baka. Þá verði samt sem áður í gildi erfðafjárskýrsla sem skiptayfirlýsingin byggi á. Samkvæmt erfðafjárskýrslunni sé ljóst að stefnda C hafi tekið í arf eftir stefndu B jörðina [...] ásamt öllu sem henni tilheyri þ.m.t. lóðir. Því verði ekki breytt með því að ógilda einvörðungu skiptayfirlýsinguna. Stefnda C hafi m.a. greitt erfðafjárskatt af nefndum arfi og arfskiptum hvað jörðina [...] varði sé að fullu lokið. Þeim verði ekki komið á núllpunkt ef svo megi segja með því einu að ógilda umrædda skiptayfirlýsingu. Þá sé augljóst að ef hafnað verði kröfum um ógildingu erfðaskránna sé botninn dottinn úr kröfu um ógildingu skiptayfirlýsingarinnar vegna aðildarskorts, burtséð frá öðrum efnislegum ástæðum og framangreindum röksemdum. Ágreiningslaust sé að stefnandi er ekki lögerfingi stefndu B, hvað þá skylduerfingi. Það eina sem geti skapað stefnanda rétt til arfs eftir stefndu B sé að vilji B sjálfrar standi til slíks og frá því sé gengið af B sjálfri með lögformlegum hætti. Hvorugu sé til að dreifa. Stefnanda sé því algjörlega óviðkomandi hvernig stefnda B ráðstafi sínum eignum og geti enga aðild átt að kröfugerð eins og þeirri sem hún setur fram í máli þessu. Stefnda B geti selt eigur sínar, gefið þær eða arfleitt einhvern að þeim án þess að það komi stefnanda nokkurn skapaðan hlut við. Það komi í raun stefndu C ekki heldur við. Þó að vilji stefndu B hafi þannig staðið til þess á ákveðnu tímabili að arfleiða stefnanda að hluta eigna sinna skapi það stefnanda engan rétt fyrr en þá að óbreyttu og eftir atvikum á því tímamarki sem viðkomandi erfðaskrá hefði átt að koma til framkvæmda. Það yrði að öllu jöfnu ekki fyrr en eftir daga stefndu B. Bréferfingi hafi ekkert yfir væntanlegum arfi samkvæmt erfðaskrá að segja fyrr en komi að úthlutun arfs. Enda hafi arfleiðandi undir venjulegum kringumstæðum fulla heimild til að breyta erfðaskrá allt fram á dánarstundu eða ef vill, að gefa eigur sínar inter vivos að vild a.m.k. án eftirmála frá bréferfingjum. Eftir andlát viðkomandi arfleiðanda komi fyrst í ljós hvort bréferfingi og hugsanlega, en þó síður, fyrrum bréferfingi eigi einhverra hagsmuna að gæta. Stefnandi eigi því ekki aðild að því máli sem hér er til umfjöllunar sem leiðir til þess að ekki verður hjá því komist að sýkna stefndu B af öllum kröfum stefnanda þegar af þeirri ástæðu. Erfðaskrár eigi eðli máls samkvæmt ekki að koma til umfjöllunar fyrr en arfleifandi er látinn og annað sé beinlínis óheimilt. Þessi regla endurspeglist m.a. í 45. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Því eigi ekki að fjalla um gildi erfðaskráa stefndu B fyrir dómi fyrr en í fyrsta lagi eftir hennar daga og ótækt sé að henni sé gert að verja löggerning sem frá henni stafar og sem lýsi einbeittum vilja hennar sjálfrar, vegna árása á þann gerning frá einstaklingi sem telur rétt sinn einmitt grundvallast á gerningi sem stafi einnig frá sömu stefndu B. Málsókn stefnanda sé í eðli sínu með öllu óskiljanleg og í henni sjálfri sé fólgin gríðarleg lítilsvirðing við stefndu B því byggt sé á því og það víðar heldur en bara í því máli sem rekið er hér fyrir dómi, að einstaklingur sem er í fullu fjöri sé í raun ósjálfbjarga og viljalaus og örugglega með öllu ófær um að ráðstafa hagsmunum sínum. Í málsókninni sé því fólgin alvarleg meingerð og ærumeiðing af hálfu stefnanda gagnvart stefndu B sem áskilji sér allan rétt vegna þess. Hvernig stefnandi rökstyðji að hún sé með málarekstri þessum að gæta hagsmuna stefndu B á einhvern máta sé stefndu sjálfri enn hulin ráðgáta og sá erindrekstur sé þá örugglega óumbeðinn en einnig með öllu óskiljanlegur nema ef horft sé til hagsmuna stefnanda sjálfrar. Erfðaskrá stefndu B sem nú gildi sé frá 20. október 2011. Þá erfðaskrá hafi stefnda B haft fulla heimild og hæfi til að gera og erfðaskráin uppfylli öll formskilyrði. Sama megi segja um hinar tvær erfðaskrárnar sem stefnandi krefjist ógildingar á en eins og áður hafi komið fram sé vandséð hvernig stefnandi telji sig geta krafist ógildingar á löggerningum sem þegar séu úr gildi fallnir. Þar sem fyrrgreind erfðaskrá stefndu B frá 20. október 2011 sé í fullu gildi verði einnig af þeirri ástæðu ekki hjá því komist að sýkna hana af öllum kröfum stefnanda. Um málsástæður stefnanda til stuðnings kröfu um ógildingu á þeim erfðaskrám og skiptayfirlýsingu sem stefnandi krefst ógildingar á sé það að segja að stefnda B líti svo á að aðeins sé verið að fjalla um gildi erfðaskrárinnar frá 20. október 2011 þar sem aðrar erfðaskrár séu ekki í gildi. Líti dómurinn hins vegar svo á að stefnandi geti krafist ógildingar á erfðaskrám sem ekki séu í gildi eigi sömu sjónarmið stefndu B við um allar erfðaskrárnar og skiptayfirlýsinguna. Um sérstakt vanhæfi Inga Tryggvasonar hdl. arfleiðsluvotts telji stefnda B að lögmaðurinn sem og aðrir sem að vottun umræddra erfðaskráa komu hafi uppfyllt allar kröfur og gætt allra lagaskilyrða við vottun skránna. Það sé fráleit fullyrðing hjá stefnanda að tengsl Inga Tryggvasonar hdl. við báðar stefndu geti valdið því að lögmaðurinn sé ekki hæfur arfleiðsluvottur að erfðaskrám stefndu B. Stefnda B hafi kynnst lögmanninum fljótlega eftir að hann hafi flust til Borgarness og hafið þar lögfræðistörf 1993 og með þeim hafi tekist góður kunningsskapur og traust sem aldrei hafi borið skugga á. Störf lögmannsins fyrir stefndu B hafi í sjálfu sér ekki verið umfangsmikil í gegnum tíðina og verið aðallega fólgin í skjalagerð vegna umsýslu með lóðir í [...]. Stefnda hafi kunnað vel að meta öll hans störf í hennar þágu og treysti honum mjög vel til að sinna og gæta hennar hagsmuna. Það hefði því í raun verið mjög úr takti ef stefnda B hefði falið einhverjum öðrum að tryggja réttan frágang þeirra skjala sem hér séu dregin fram til skoðunar og hafi reyndar ekki hvarflað að henni. Stefnda hafi einfaldlega treyst Inga Tryggvasyni best til þess að gæta hagsmuna hennar í þessum málum og tryggja að hennar vilji og fyrirmæli væru framkvæmd. Líti stefnda svo á, byggt á kynnum við Inga Tryggvason, að hann myndi aldrei ganga gegn hennar vilja eða hagsmunum. Tengsl stefndu B við Inga Tryggvasonar hdl. og störf hans fyrir hana hafi eðli máls samkvæmt aldrei verið neitt feimnismál og alveg fráleitt hjá stefnanda að reyna að gera þau tortryggileg. Stefnda B staðfesti að þau lögmannsstörf sem Ingi hafi unnið fyrir hana hafa öll verið unnin samkvæmt hennar fyrirmælum og lögmaðurinn hafi gætt hennar hagsmuna í hvívetna. Undir venjulegum kringumstæðum og eðli máls samkvæmt þyrfti ekki á umfjöllun sem þessari að halda en sem fyrr kalli óhefðbundinn málatilbúnaður stefnanda á óhefðbundin andsvör. Ingi Tryggvason hdl. hafi ekki þekkt stefndu C fyrr en eftir að J bróðir hennar hafði farið í þann málarekstur sem áður hefur verið vikið að. Eflaust hafi hún komið með stefndu B einhverju sinni á skrifstofu lögmannsins þegar stefnda B hafi þurft að hitta hann. Það hafi hins vegar verið þegar J fór í umrætt mál að stefnda C hafi fyrst leitað til lögmannsins sem gætti hagsmuna hennar fyrir héraðsdómi. Eftir það muni lögmaðurinn hafa unnið einhver smávægileg lögmannsstörf fyrir stefndu C en sé ekki í neinum öðrum hagsmunatengslum við hana frekar en stefndu B. Ingi, sem starfi einnig sem löggiltur fasteignasali, sé einnig með eina lóð, sem sé í eigu stefndu C, í [...] til sölumeðferðar. Varðandi skiptayfirlýsinguna og umfjöllun stefnanda um hana megi spyrja hvað sé einhliða og óafturkræf lífsgjöf og hvað hafi verið klætt í búning í þessu tilfelli? Séu gjafir ekki yfirleitt einhliða og óafturkræfar? Gefi stefnandi afturkræfar gjafir? Hvar stæði síðan stefnandi ef þessi gerningur lögráða einstaklings hefði ekki verið klæddur í neinn annan þann búning en að vera hreinlega einhliða og óafturkræf lífsgjöf? Í umræddu tilviki hafi reyndar verið um fyrirframgreiddan arf að ræða, sem sé ekki það sama og lífsgjöf, og það hafi ekki verið klætt í neinn búning. Gerð hafi verið erfðafjárskýrsla og greiddur erfðafjárskattur af arfinum lögum samkvæmt. Það sé rangt hjá stefnanda að það sé ekki heimilt að fyrirfram greiða arf til annarra en skylduerfingja þar sem erfðalögin nr. 8/1962 geri ekki ráð fyrir því eða heimili það sérstaklega. Sérstaklega ekki sé um mikil verðmæti að ræða. Það sé ekkert sem banni að fyrirfram greiða arf til annarra en skylduerfingja og þá samkvæmt erfðaskrá en slíkt sé alþekkt í framkvæmd. Einu lagaákvæðin í lögunum um fyrirframgreiðslu snúi að vernd gagnvart skylduerfingjum ef sá kostur sé valinn að greiða út arf fyrirfram. Í þessu sambandi skipti auðvitað engu máli um heimildina hvort um sé að ræða mikil eða lítil verðmæti enda megi spyrja hver ætti að meta það hvort um mikil eða lítil verðmæti væri að ræða? Fráleitt sé og að halda því fram að aðrar lagareglur eigi að gilda í þessu sambandi eftir því um hvaða verðmæti sé að tefla, þó væri „ekki nema“ andspænis jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Varðandi vanhæfi Inga Tryggvasonar hdl. sem arfleiðsluvotts á hinar umdeildu erfðaskrár veki athygli að stefnandi skuli þá ekki einnig krefjast ógildingar á erfðaskrá stefndu B dags. 26. maí 2006 en þá erfðaskrá hafi sami lögmaður vottað og samið. Ef fullyrðingar stefnanda um vanhæfi lögmannsins standist hljóti þessi erfðaskrá einnig að vera ógild. En af óútskýrðum ástæðum en kannski skiljanlegum frá hennar bæjardyrum telji stefnandi þrátt fyrir allt að svo sé ekki og vilji að sú erfðaskrá haldi gildi þótt vanhæfi lögmaðurinn hafi bæði skrifað og vottað þá erfðaskrá. Stefnandi telji að B hafi verið svo vanheil andlega að hún hafi ekki getað gert þær erfðaskrár og skiptayfirlýsinguna sem krafist er ógildingar á. Stefnandi hafi hins vegar ekki lagt fram nein gögn til sönnunar á þessari fullyrðingu sinni. Þvert á móti hafi hann lagt fram gögn sem sýni hið gagnstæða. Til að hrinda þessari fullyrðingu stefnanda nægi í raun að vísa til vottorðs Þorkels E. Guðmundssonar öldrunarlæknis dagsetts 5. september 2012 og framburðar hans fyrir dómi í vitnamáli og hér fyrir dómi. Í vottorðinu segi að B hafi komið til hans ,,19. nóvember 2009 vegna vaxandi minnisvandamála. Rannsóknir og klínískt mat benti til þess að hér væri um væga minnisskerðingu að ræða sem gæti verið að þróast í Alzheimer sjúkdóm þrátt fyrir að hér væri ekki um heilabilun að ræða. Hún var því sett á viðeigandi meðferð. Þrátt fyrir sína minnisskerðingu þá er hún með fulla dómgreind, fær um að gera eigin ráðstafanir varðandi sig og einnig hvað varðar fjármál og eigur. Þetta hefur lítið breyst í gegnum árin og hún var hér síðast í eftirliti hjá mér þann 21. ágúst 2012.“ Þrátt fyrir þetta fullyrði stefnandi að stefnda B hafi verið greind með heilabilun eigi síðar en í mars 2010. En í ofangreindu vottorði læknisins segi að ekki sé um heilabilun að ræða. Þannig setji stefnandi fram fullyrðingar ekki bara án stuðnings í gögnum málsins heldur þvert á staðreyndir og gögn málsins. Það sama gerist í rafbréfi lögmanns stefnanda til sýslumannsins í Borgarnesi 12. október 2012. ,,Til upplýsinga skal áréttað, það sem undirritaður hefur áður vakið athygli embættis yðar á, að B var greind með hinn ólæknandi heilahrörnunarsjúkdóm Alzheimer í janúar 2010, og hefur þetta nú verið endanlega staðfest fyrir dómi með vitnisburði þess öldrunarlæknis, sem annaðist greininguna.“ Vegna þessa skuli tekið fram að læknirinn hafi sagt fyrir dómi að stefnda B gerði sér fullkomlega grein fyrir sínum ráðstöfunum. Þá hafi læknirinn sagst ,,halda“ að stefnda B væri með byrjandi Alzheimer í ágúst 2012. Það að halda að einhver sé kominn með ákveðinn sjúkdóm þýði ekki það sama og sjúklingurinn hafi verið greindur með sjúkdóminn. Fullyrðingar stefnanda um heilsufar stefndu B séu því beinlínis rangar og sé það auðvitað ámælisvert hjá stefnanda að halda fram röngum fullyrðingum þvert á staðreyndir og gögn málsins. Stefnandi telji sig meira að segja bæra til þess að mótmæla fullyrðingum læknis, sem hafi annast stefndu B, um heilsufar hennar. Það verði að teljast sérstakt svo ekki sé meira sagt að stefnandi, sem ekki sé læknismenntuð svo vitað sé, telji að hún geti mótmælt vottorði og framburði læknis um manneskju sem hann hafi annast. Af einhverjum óskiljanlegum ástæðum telji stefnandi að ,,samdóma“ álit Þorkels Elí Guðmundssonar öldrunarlæknis og Maríu Kristínar Jónsdóttur doktors í taugasálfræði bendi til þess að í ársbyrjun 2010 hafi verið þannig komið fyrir stefndu B að hún hafi ekki getað gert erfðaskrá 6. ágúst það ár. Þessi fullyrðing stefnanda sé röng enda styðjist hún ekki við nein gögn. Það að stefnda B sé hugsanlega með nýminnistap hafi ekkert með arfleiðsluhæfi hennar að gera. Stefnandi blandi af einhverjum ástæðum saman arfleiðsluhæfi stefndu B og arfleiðsluvottun. Stefnandi telji m.a., án sjáanlegs rökstuðnings, að ekki megi rita erfðaskrár á tvær blaðsíður án þess að hver blaðsíða sé vottuð sérstaklega. Þannig vilji til í þessu tilviki að ekki sé vitað til þess að ágreiningur sé um efni erfðaskrárinnar og arfleiðsluvottarnir geti vottað það hvað þeir vottuðu enda sé það líka ágreiningslaust. Áður hafi komið fram skýring á mismunandi dagsetningum á nefndri erfðaskrá. Ef stefnandi telji að það sé tortryggilegt sé honum það frjálst. Sú skoðun hans hafi hins vegar enga þýðingu í málinu. Arfleiðsluvottarnir geti væntanlega einnig vottað um það að stefnda B hafi verið hinn 6. ágúst 2010 og sé enn í dag fullfær andlega til þess að ráðstafa sínum málum m.a. með erfðaskrá. Erfðaskráin frá 6. ágúst 2010 sé ekki lengur í gildi og allar afturkallanir og yfirlýsingar stefndu B um fyrri erfðaskrár haldi vitaskuld gildi sínu, bæði með vísan til vilja arfláta og viljakenningar erfða- og kröfuréttar en einnig þess að afturköllun erfðaskráar sé ekki formbundinn gerningur. Því sé í raun ástæðulaust að eyða tíma í ágreining um gildi hennar eða annarra skjala og gerninga sem hafi verið afturkölluð af stefndu B og enginn ágreiningur geti verið um. Stefnandi virðist standa í þeirri trú að það sé skylda að kanna andlegt ástand arfleifanda með læknisfræðilegri athugun. Það sé auðvitað misskilningur og engum rökum stutt þvert ofan í áratuga framkvæmd og skýran lagatexta, en á hinn bóginn liggi það fyrir með læknisfræðilegum gögnum að stefnda B sé enn fær um að gera erfðaskrá. Sönnun þar um liggi því fyrir af hennar hálfu þótt ekki sé hún nauðsynleg. Um erfðaskrár frá 16. júní og 20. október 2011 fari stefnandi enn og aftur ranglega með staðreyndir og fullyrði að stefnda B hafi verið með heilabilun í janúar 2010 og ,,24. ágúst sama ár hafi hún ekki verið áttuð á stað og stund ....“ . Þetta sé rangt og eigi sér ekki stoð í gögnum málsins. Stefnandi telji að yfirgnæfandi líkur séu til þess að rekja megi erfðaskrárnar frá 16. júní og 20. október 2011 til sjúklegra haga stefndu B og hafi af þeim sökum verið óyfirvegaðar og hvatvíslegar. Þetta sé einnig rangt og eigi sér ekki heldur stoð í gögnum málsins. Eins og rakið hafi verið hafi þær breytingar sem stefnda B gerði á erfðaskrám sínum átt sér ákveðinn aðdraganda og skýringar. Þar vegi stærst sú staðreynd að stefnandi hafi tekið þátt í aðför að minningu og mannorði D föður stefndu B eins og rakið hafi verið. Þá megi spyrja hvort það sé ógildingarástæða hvað erfðaskrá varðar að efni hennar sé ,,óyfirvegað“ eða ,,hvatvíslegt“. Það eigi reyndar ekki við um erfðaskrár stefndu B. Hver sé líka bær til þess að segja að erfðaskrá sé ,,óyfirveguð“ eða ,,hvatvísleg“.? Í samninga- og kröfurétti yrði því seint haldið fram að hægt væri að falla frá eða telja óskuldbindandi samninga eða aðra gerninga sem sá sem gerði þá eða þriðji aðili teldi eftirá hafa verið gerða að óyfirveguðu ráði eða af hvatvísi. Enn síður geti, á sviði erfðaréttar, bréferfingjar haldið slíku fram löngu eftir erfðagerning og andlát arfláta. Augljóst megi þá vera að réttarúrræði þeirra sem mislíki einhverra hluta vegna erfðagerningur á slíkum forsendum séu síðan engin þegar arfláti sé lifandi lögráða einstaklingur sem sé í ofanálag viðkomandi algjörlega ósammála. Allar þær erfðaskrár sem stefnda B hafi gert eigi sínar skýringar og aðdraganda. Hvernig geti stefnandi fullyrt að framburður stefndu B hjá sérstökum saksóknara í ágúst 2012 sé rangur? Sé það á valdi stefnanda að fullyrða að það sem stefnda B segi sé rangt og ,,á köflum reist á ranghugmyndum stefndu ... .“ ? Stefnanda finnist að hún geti fullyrt að samband hennar og stefndu B hafi ávallt verið náið og telji að svo sé enn í dag. Stefnandi telji því að samband þeirra hafi engan hnekki beðið þrátt fyrir stefnandi hafi tekið fullan þátt í því að sverta mannorð og minningu föður stefndu B og tala illa um æskuheimili hennar í [...] þegar hún var að alast þar upp. Þá telji stefnandi að það skipti engu máli að hann hafi nú síðastliðin ár haldið því fram að andleg heilsa stefndu B sé með þeim hætti að hún viti nánast ekkert hvað hún geri og sé aldeilis ófær um að ráðstafa sínu lífi. Þá skipti það og heldur engu máli þó stefnandi hafi orðið valdur að því að stefnda B, sem sé fullorðin kona og megi ekki vamm sitt vita, hafi algerlega að ástæðulausu verið boðuð í skýrslutöku hjá sérstökum saksóknara vegna tilefnislausrar kæru stefnanda á hendur stefndu C. En tilefnisleysið hafi fengist fullkomlega staðfest þegar stefnda B hefði gefið sína skýrslu og málið fellt niður hjá sérstökum saksóknara strax í kjölfarið og sú niðurfelling staðfest af ríkissaksóknara þrátt fyrir mikla andstöðu stefnanda. Stefnandi hafi að undanförnu gert allt til þess að sýna fram á að stefnda B hafi verið mjög andlega vanheil síðustu ár og ef taka ætti mark á fullyrðingum stefnanda hvað þetta varðar yrði ekki annað ályktað en að stefnda B sé svo andlega vanheil að hún sé alfarið ófær um að stjórna sínu daglega lífi. Stefnandi hafi uppi málarekstur á ýmsum stöðum og fullyrði þar að stefnda B sé mjög andlega vanheil. Þar megi nefna að stefnandi hafi m.a. rekið erindi varðandi stefndu B hjá sýslumanninum í Borgarnesi, innanríkisráðuneytinu, sérstökum saksóknara og félagsþjónustu [...]. Fyrir öllum þessum stofnunum hafi stefnandi ítrekað haldið því fram að stefnda B sé mjög andlega vanheil. Stefnandi virðist telja að þessi framkoma öll eigi engin áhrif að hafa á samskipti hennar og stefndu B. Auðvitað sé það ekki svo og stefndu B hafi misboðið mjög það sem sannarlega megi kalla aðför stefnanda að stefndu B. Því verði aldrei mótmælt að stefndu B hafi verið hlýtt til stefnanda um áratugaskeið og beri þær erfðaskrár þar sem hún arfleiddi stefnanda merki um það. Það hafi því verið algerlega ónauðsynlegt fyrir stefnanda að leggja fram fjölda ljósmynda sem væntanlega eigi að sýna fram á gott samband stefnanda og stefndu B. Það sé rangt hjá stefnanda að arfleiðsluvottun á erfðaskránum frá 16. júní eða 20. október 2011 sé ekki fullnægjandi vegna þess að þar segi ekkert um andlega heilsu stefndu B sem arfleiðanda. Í arfleiðsluvottuninni á báðum þessum erfðaskrám segi að stefnda B hafi ritað undir þær ,,af fúsum og frjálsum vilja og heil heilsu.“ Ekki sé ljóst hvers vegna stefnandi haldi því fram að arfleiðsluvottarnir hafi ekki vottað um heilsu arfleiðandans. Stefnandi virðist vera á þeirri skoðun að það að vera heill heilsu eigi bara við um líkamlega heilsu en ekki andlega. Stefnandi virðist því standa í þeirri trú að þegar arfleiðsluvottar séu að votta erfðaskrá að þá séu þeir fyrst og fremst að votta um líkamlega heilsu arfleiðandans en ekki andlega. Því sé auðvitað öfugt farið Stefnandi telji að hafi stefnda B verið arfleiðsluhæf þegar hún gerði erfðaskrár sínar hafi hana brostið almennt gerhæfi ,,vegna andlegrar vanheilsu á háu stigi.“ Þessi fullyrðing sé auðvitað út í hött og röng. Í þessu sambandi fullyrði stefnandi enn og aftur ranglega að stefnda B hafi verið greind með heilabilun í janúar 2010 sem sé rangt. Stefnandi telji að ráðstafanir stefndu B með erfðaskránum og arfleiðslunni verði ekki skýrðar á vitrænan hátt. Það sé þannig að stefnda B sjálf meti hvort ráðstafanir sem hún gerir séu skynsamlegar og sem betur fer þurfi hún ekki að treysta á stefnanda í því sambandi. Hún hafi í gegnum lífið treyst á sjálfa sig og geri það enn. Ekki telji stefnda B ástæðu til þess að treysta ráðleggingum stefnanda miðað við þá aðför að henni sem stefnandi hafi tekið þátt í á undanförnum misserum. Grundvallaratriði í öllu þessu máli sé að hvorki stefnandi eða stefnda C eigi sjálfkrafa að lögum kröfu eða tilkall til eigna B að henni genginni. Það geti einungis gerst fyrir tilstilli B sjálfrar og stefnda B hafi enn í dag fulla getu og ótvíræða heimild að lögum til að gera hverja þá breytingu á skipan þessara mála sem hún kjósi að gera. Að minnsta kosti þurfi hún ekki undir neinum kringumstæðum að leita eftir heimild stefnanda í þeim efnum. Stefnda B fullyrði að stefnda C hafi aldrei beitt hana misneytingu á einn eða annan hátt. Þvert á móti hafi stefnda C reynst stefndu B mjög vel alla tíð og gert allt sem í valdi stefndu C hafi staðið til þess að láta stefndu B líða sem best. Stefnda B viti ekki til þess að hún sé haldin einhverjum þeim sjúkdómi sem hafi valdið því að hún hafi ekki getað gætt sinna hagsmuna sjálf. Að halda því fram að stefnda C hafi nýtt sér veikindi stefndu B sér til framdráttar sé út í hött og enn ein rangfærslan af hálfu stefnanda. Stefnda B hafi allt fram á þennan dag ákveðið og framkvæmt sínar ákvarðanir sjálf og enginn hvorki stefnda C né einhver annar hafi beitt hana þrýstingi til að gera eitthvað. Það sé fjarri sanni að umræddar erfðaskrár séu óvenjulegar að efni til og óskynsamlegar frá almennu sjónarmiði. Stefnanda sé auðvitað frjálst að hafa þá skoðun að þær séu óskynsamlegar án þess að séð verði hver ástæðan geti verið, almennt séð. Stefnda B telji að þeir gerningar sem hún hafi gert séu skynsamlegir og það sé hennar að meta það en hvorki stefnanda né einhvers annars. Stefnda B mótmæli því að hún sé með alvarleg elli- og vitglöp og þannig hafi verið ástatt um hana þegar hún hafi gert umræddar erfðaskrár. Stefnda B geri sér fulla grein fyrir hvaða ráðstafanir hún hafi gert með umræddum erfðaskrám og í þeim komi ekkert annað fram en hennar vilji. Skoðanir stefnanda á skynsemi þeirra ráðstafana sem stefnda B hafi gert í gegnum tíðina varði hana engu. Til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefnda B aðallega til aðildarskorts og lögvarinna hagsmuna sbr. 2. mgr. 16. gr. og 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um gildi erfðaskránna og þá aðallega þeirrar sem enn er í gildi er vísað til erfðalaga nr. 8/1962, aðallega VI. og V. kafla laganna og sérstaklega 40. - 42. gr. og 45. gr. Um hæfi, óhæði og hlutverk arfleiðsluvotta, efni erfðaskráa, formleysi afturköllunar á erfðaskrá og fleiri meginreglur er vísað til erfðalaga og meginreglna erfðaréttar en einnig samninga- og kröfuréttur m.a. um misneytingu og gerhæfi. Einnig er vísað til reglna í um sönnunarbyrði, bæði almennra reglna en einnig reglna sem gilda sérstaklega í málum sem þessum. Ljóst er að sönnunarbyrðin hvílir öll á stefnanda fyrir þeim staðhæfingum sem hann heldur fram í málinu. Vísað er til meginreglna um sjálfsákvörðunarrétt lögráða einstaklinga í sínum málum og inntak hans. Einnig til 65 og 71. – 73. gr. stjórnarskrárinnar. Kröfu um málskostnað styður stefnda B við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafist er álags á málskostnað þar sem málssókn þessi sé með öllu tilhæfu- og tilefnislaus og einungis til þess fallin að valda stefndu B miklum kostnaði, ama og ónæði sem hún geti alveg verið án og eigi alls ekki að þurfa að sæta. Einnig er vísað til þess að stefna málsins og annað sem frá stefnanda hefur komið sé fullt af rangfærslum og ósönnum og órökstuddum fullyrðingum. Ekki sé sanngjarnt annað en stefnandi beri ábyrgð á eigin framkomu hvað þetta varði. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggi á lögum nr. 50/1988. Af hálfu stefndu C er í fyrsta lagi krafist sýknu vegna aðildarskorts sem sé fyrir hendi bæði sóknar- og varnarmegin. Stefnandi sé ekki erfingi stefndu B og hafi ekki rétt til að krefjast þeirra hagsmuna sem mál þetta snúi að. Hún eigi ekki lögvarða hagsmuni enda hvorki lögerfingi né bréferfingi stefndu B. Fullsannað sé í málinu að stefnda B hafi verið bær til að gera og breyta erfðaskrá og ráðstafa eignum sínum eins og hún hafi gert. Þá sé stefnda C heldur ekki sú sem beina ætti kröfum um ógildingu að þar sem hún hafi hvorki tekið þátt í gerð þeirra eða vottun. Þá séu kröfur vart dómtækar. Krafist sé ógildingar á erfðaskrám frá 16. júní 2011 og 6. ágúst 2010 sem þegar hafi verið afturkallaðar m.a. með erfðaskrá frá 20. október 2011. Vottun á erfðaskrám þeim sem getur í máli þessu sé í fullu samræmi við ákvæði laga. Ósannað sé að Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður hafi verið vanhæfur til vottaumsýslu samkvæmt 2. mgr. 41. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og einnig vegna hagsmunatengsla við stefnu C og B. Tengsl hans hafi ekki verið með þeim hætti að valdi vanhæfi hans sem arfleiðsluvottur en hann hafi sinnt bæði gerð erfðaskráa og fyrirframgreiðslu arfs að beiðni stefndu B vitandi það að hún væri heil heilsu og fær um að ráðstafa eignum sínum með eðlilegum hætti. Við mat á því hvort ógilda eigi erfðaskrá á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga vegi vilji arfleiðanda afar þungt og í þessu máli liggi hann afar skýrt fyrir en stefnda B hafi bæði hér fyrir dómi og ítrekað hjá ýmsum yfirvöldum að vilji hennar stæði til þeirra ráðstafana sem hún hafi gert. Séu þær enda bæði eðlilegar og skynsamlegar. Þá telji stefnda að óheimilt sé að höfða vefengingar- eða ógildingarmál á erfðaskrám á meðan arfleifandi sé á lífi. Stefnda B sé enn fjár síns ráðandi og hafi fullt lögræði og sjálfræði og sé málatilbúnaður stefnanda með öllu óskiljanlegur. Ekkert tilefni sé fram komið til andmæla við erfðaskrá fyrr en að arfláta látnum sem því sé ekki fyrir að fara hér. Það sé grundvallaratriði í máli þessu að stefnda B hafi rétt til að ráða málum sínum og hagsmunum sjálf enda hafi hún fullt sjálfræði, fjárræði og lögræði til þess og fullt hæfi til allra sinna ráðastafana. Dómstólar hafi ekki heimild til að ákveða fyrir stefndu, sem enn sé á lífi , hvernig hún eigi að haga arfi á eigum sínum eftir sinn dag eða með ráðstöfun fyrirframgreidds arfs. Sér í lagi ef slík ráðstöfun fari í bága við skýran vilja stefndu sjálfrar. Stefnda telur að óljóst sé hvernig stefnandi hafi aflað sér eintaks erfðaskrár frá 20. október 2011 en efni erfðaskráa sé undirorpið friðhelgi einkalífs þess sem erfðaskrá geri, einkum á meðan arfleifandi sé á lífi. Feli málssókn stefnanda því í sér friðhelgisbrot enda geri stefnandi efni erfðagerninga stefndu B opinbert án heimildar stefndu. Rangt sé að erfðalög nr. 8/1962 geri ekki ráð fyrir að goldinn sé arfur fyrirfram til annarra en skylduerfingja og er á því byggt að fyrirframgreiðsla bréfarfs sé á grundvelli heimildar í erfðalögum. Fjölmörg fordæmi séu fyrir því að þessi háttur hafi verið hafður á og er vísað til þeirra sem áratuga venju í þessum efnum. Skiptayfirlýsing hafi verið þinglýst án athugasemda og réttaráhrif hennar komið fram þar sem eignatilfærslan hafi átt sér stað. Með öllu sé ósannað að stefndu B hafi brostið arfleiðsluhæfi. Umfjöllun af hálfu stefnanda um andlega heilsu stefndu B sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Gögn málsins sanni reyndar hið gagnstæða en fyrir liggi vottorð, álit og framburður lækna sem staðfesti þetta. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni að stefnda B hafi skort arfleiðsluhæfi og gera verði strangar kröfur um sönnun einkum með hliðsjón af því að stefnda B er á lífi og hefur ítrekað lýst yfir vilja sínum í þessum efnum. Er á því byggt að stefnda B hafi verið nægilega heil heilsu sbr. 34. gr. erfðalaga til þess að gera ráðstafanir þær sem krafist er ógildingar á. NIÐURSTAÐA Í máli þessu hefur stefnandi uppi dómkröfur vegna þess að ákvörðun stefndu B í erfðaskrá sem þessi stefnda gerði hinn 26. maí 2006 um að stefnandi skyldi erfa B að jöfnu ásamt meðstefndu C, systur stefnanda, var breytt með erfðaskrám frá 6. ágúst 2010, 16. júní 2011 og 20. október 2011. Séu erfðaskrár þessar allar ógildanlegar annars vegar vegna þess að formgalli sé á vottun þeirra og hins vegar vegna þess að andlegri heilsu stefndu B hafi verið þannig háttað að hún hafi ekki gert sér grein fyrir þýðingu ráðstafana sinna. Þá sé skiptayfirlýsing frá 11. október 2011 ógildanleg. Verður við það að miða að takist stefnanda sönnun um það að atvik séu með þeim hætti sem hún heldur fram eigi hún lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómsins um þessar kröfur sínar og sömuleiðis, þegar litið er til þess að stefnda C hefur hagsmuni af úrlausn málsins, sé henni réttilega stefnt og eigi hún aðild að máli þessu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður hafi verið vanhæfur til vottaumsýslu fyrir stefndu B vegna hagsmunatengsla við meðstefndu C. Á það verður engan vegin fallist með stefnanda að störf lögmannsins fyrir stefndu C og stefndu B hafi verið með þeim hætti að leiði til vanhæfis hans til að votta umræddar erfðaskrár. Kemur ekki annað fram í máli þessu en að verk þau sem lögmaðurinn innti af hendi fyrir stefndu hafi verið í samræmi við eðlilega lögmannshætti og er þeirri málsástæðu stefnanda, að atvik er varða lögmanninn leiði til ógildingar gerninga þeirra sem hér er fjallað um, því hafnað. Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að lög girði fyrir fyrirframgreiðslu arfs svo sem hér hefur átt sér stað með yfirlýsingu 11. október 2011. Fyrir liggur vottorð Þorkels Elí Guðmundssonar öldrunarlæknis frá 5. september 2012 þar sem fram kemur að stefnda hafi leitað til hans á minnismóttökuna á Landakoti hinn 19. nóvember 2009 vegna vaxandi minnisvandamála. Rannsóknir og klíniskt mat benti til þess að hér væri um væga minnisskerðingu að ræða sem gæti verið að þróast í Alzheimer sjúkdóm þrátt fyrir að hér væri ekki um heilabilun að ræða. Hún hafi því verið sett á viðeigandi meðferð. Þá segir að þrátt fyrir sína minnisskerðingu þá sé hún með fulla dómgreind, fær um að gera eigin ráðastafanir varðandi sig og einnig hvað varðar sín eigin fjármál og eigur þetta hafi lítið breyst í gegnum árin en hún hafi síðast verið í eftirliti hjá lækninum hinn 21. ágúst 2012. Vitnið Þorkell Elí Guðmundsson öldrunarlæknir sagði í skýrslu sinni í sérstöku vitnamáli hinn 25. september 2012 þar sem hann staðfesti framangreint vottorð sitt, sérstaklega aðspurður, að hann teldi stefndu B hafa haft fulla dómgreind og verið fær um að ráðstafa eigin fjármálum. Vitni þetta kom aftur fyrir dóm í þessu máli og sagði, þegar spurt var hvort hann hefði skipt um skoðun frá því sem greinir í vottorði hans frá 5. september 2012, að svo væri ekki. Honum hafi alltaf fundist stefnda B alveg gera sér grein fyrir þessu. Honum hafi í raun og veru ekkert hafa breyst hjá henni þann tíma sem hún kom til vitnisins á göngudeildina utan ef til vill örlítið núna síðast 2012, þá hafi honum fundist henni eitthvað vera að fara aftur. En ekki að það hafi skipt neinu máli, aðallega hafi þetta verið nýminni sem verið hafi að hrjá hana. Vitnið María K. Jónsdóttir taugasálfræðingur sem skoðaði stefndu B í desember 2008 og fór yfir taugasálfræðileg próf sem fyrir hana voru lögð 2009 og 2011 kvaðst ekki hafa lagt sérstakt mat á dómgreind B en sagði aðspurð að hún hefði ekki haft áhyggjur af því að hún æki bifreið er hún hitti hana en það hafi verið 2008. Stefnda hafi verið haldin vægri vitrænni skerðingu og líklega með byrjandi Alzheimer en heilabilun væri ekki fyrir að fara. Vitnið Aðalsteinn Guðmundsson öldrunarlæknir skoðaði stefndu B í janúar 2013 að beiðni lögmanns hennar og lagði mat á hæfni hennar til að ráða málum sínum hvað varðar fjármál og eignir og þá sérstaklega hvort hún teldist hæf til að ráðstafa eignum sínum með erfðaskrá og sé svo heil heilsu andlega að hún sé fær um að gera slíka ráðstöfun á skynsamlegan hátt. Segir í niðurstöðu hans að stefnda B hafi verið að þróa með sér Alzheimer sjúkdóm síðustu ár. Þróun einkenna hafi verið mjög hæg og sjúkdómurinn ennþá á vægu stigi. Hún hafi að öllu jöfnu gert sér góða grein fyrir gjörðum sínum á árinu 2011 og verið fær um að ráðstafa eignum sínum á skynsamlegan hátt. Hún sé sátt við síðustu erfðaskrá sína og virðist efnisinnihald endurspegla vilja hennar. Vitnið staðfest þetta álit sitt fyrir dómi og skýrsla hans hnígur að sömu niðurstöðu og hér er rakin. Vitnið P yfirlæknir á heilsugæslunni [...] sem annast stefnda B sagði spurð um hvort stefnda B væri fær um að taka ákvarðanir eins og þær sem hér er fjallað um að stefnda væri mjög ábyrg, hún hafi sjálf talað um að það væri rétt að fara á minnismóttöku, hún sjálf hafi fundið fyrir því hvenær hún ætti að hætta að keyra, hún hafi sjálf beðið um að fá að fara í hvíldarinnlagnir þegar henni hafi fundist vera þörf á því. Hún virtist vel gera sér grein fyrir ástandi sínu. Vitnið kvað hana vera alveg nægilega vel með á nótunum til þess að taka svona ákvarðanir fyrir sjálfa sig. Innsæi B væri í raun og veru ennþá mjög gott í dag. Þegar litið er til framburðar vitna þeirra sem hér eru greind og gagna um heilsufar stefndu B sem fram hafa verið lögð í málinu fer því að mati dómsins víðs fjarri að sýnt sé fram á það hér að stefnda B hafi ekki verið svo heil heilsu andlega að hún væri fær um að geta ráðstafað eignum sínum með erfðaskrá eða með öðrum hætti. Kemur og hér til að stefnda B hefur komið fyrir dóminn og lýst vilja sínum í þessum efnum og aðdraganda þeirra ákvarðana sem hún tók. Hefur framburður hennar verið skýr og ótvíræður um þetta og ekki borið þess nein merki að dómgreind hennar væri áfátt. Þá þykir dóminum og ósannað að högum stefndu B hafi verið þannig háttað að meðstefnda C hafi getað beitt hana misneytingu. Samkvæmt öllu framansögðu verða stefndu sýknaðar af öllum kröfum stefnanda og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu B 3.000.000 króna í málskostnað þ.m.t. virðisaukaskattur og stefndu C 3.000.000 krónur í málskostnað. Hins vegar þykja ekki alveg nægjanleg efni til þess að dæma stefnanda til greiðslu álags á málskostnað skv. 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Við uppsögu dóms er gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Allan Vagn Magnússon dómstjóri og meðdómendurnir Arna Rún Óskarsdóttir og Ragnheiður Halldórsdóttir læknar kváðu upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð Stefndu, C og B, eru sýknar af kröfum stefnanda, A. Stefnandi greiði stefndu C þrjár milljónir krónur og stefndu B þrjár milljónir króna í málskostnað.
Mál nr. 225/2006
Verðbréfaviðskipti Skaðabætur
K krafði R um greiðslu fjárhæðar sem nam því tapi sem R hafði beðið af tveimur skiptasamningum sem hann gerði við K. Þar sem samningsskyldur aðila voru tíundaðar í umræddum samningum var ekki fallist á að K hefði brotið gegn 17. gr. þágildandi laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Þá var ekki talið að K hefði brotið gegn fyrirmælum 15. gr. sömu laga um að gæta þess að viðskiptamenn njóti jafnræðis. Þar sem R hafði með undirritun á samningana staðfest að hann hefði kynnt sér eðli þeirra og aflað sér sérfræðiráðgjafar þriðja aðila var ekki talið að hann gæti nú þegar hann hefði orðið fyrir tapi haldið því fram að hann hefði ekki skilið þá. Þá var ekki talið sýnt fram á að K hefði vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart R og var þvert á móti talið að viðskipti aðila hefðu verið í samræmi við ákvæði laga nr. 13/1996. Jafnframt hlyti R að hafa gert sér grein fyrir því að viðskiptum sem þessum fylgdi áhætta. Að öllu virtu var ekki fallist á að K hefði með framgöngu sinni í viðskiptum aðila bakað R tjón og bæri því ábyrgð á tapi hans vegna samninganna. Þá var ekki talið að umræddir samningar væru ógildir með vísan til 31. og 33. gr. laga nr. 7/1936 eða að víkja bæri þeim til hliðar á grundvelli 36. og 36. gr. a. – d. sömu laga. Var krafa K því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ekki verður talið að ákvæði laga nr. 121/1994 um neytendalán taki til þeirra samninga aðila sem um er deilt í máli þessu. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi, Ragnar Sigurðsson, greiði stefnda, Kaupþingi banka hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar 2006, var höfðað 31. maí 2005. Stefnandi er Kaupþing banki hf., kt. 560882-0419, Borgartúni 19, Reykjavík en stefndi er Ragnar Sigurðsson, kt. 100360-5949, Lambastaðabraut 11, Seltjarnarnesi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.229.804 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. september 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. II Í upphafi árs 2000 leitaði stefndi til starfsmanns Kaupþings hf., (nú stefnanda) og vildi fá upplýsingar um gerð skiptasamninga eða svokallaðra framvirkra samninga. Tókust samningar með aðilum símleiðis og þann 13. janúar 2000 var gengið frá þeim samningi skriflega. Samningurinn heitir samningur um hlutabréfaviðskipti eða skiptasamningur AFS1588. Samkvæmt samningi þessum sem gilti frá 13. janúar 2000 til 13. október 2000 voru viðmiðunarbréf hlutabréf í Össuri. Þessum samningi var lokað 24. nóvember 2000 og var hagnaður stefnda af samningnum 928.872 krónur. Stefndi kveðst hafa fengið upplýsingar frá verðbréfamiðlara sem hafi unnið hjá stefnanda sem gáfu til kynna að hlutabréf í Daleen Technoligies Inc., DALN, væru vanmetin og hafi það orðið til þess að hann hafi ákveðið að gera samning við stefnanda um hlutabréf í því fyrirtæki fyrir 1.500.000 krónur. Hringdi hann í stefnanda af þessu tilefni og tókust samningar með þeim munnlega sem síðan var gerður skriflega 29. mars 2000. Eins og áður var hér um að ræða samning um hlutabréfaviðskipti, skiptasamning nr. AFS2211. Samkvæmt samningi þessum sem gilti frá 29. mars 2000 til 29. júní 2000 voru viðmiðunarbréf hlutabréf í DALN samtals 910 hlutir. Viðmið stefnanda samkvæmt samningnum voru bréf þessi og viðmiðunargengið 22,763 USD eða samtals 20.714 USD og gengi USD á samningsdegi 73,50 krónur þannig að raunvirði viðmiðs stefnanda nam því 1.522.479 krónum á samningsdegi. Gjald vegna samningsgerðar að fjárhæð 15.225 krónur skyldu greiðast við lok samningsins. Viðmið stefnda var 20.714 USD ásamt 9,28% vöxtum á ársgrundvelli. Gengið var 73,50 krónur þannig að raunvirði viðmiðs stefnda var 1.522.479 krónur á samningsdegi. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu af hálfu stefnda á samningi þessum lagði stefndi fram verðbréf í vörslu stefnanda að handveði, en verðmæti þeirra mátti ekki fara undir 450.000 krónur. Stefndi gerði enn annan samning við stefnanda hinn 31. mars 2000 og bar hann sig eins að við þau viðskipti og áður þannig að fyrst var gengið frá samningi símleiðis og svo gengið frá honum skriflega nokkrum dögum síðar. Þessi samningur var eins og hinir, samningur um hlutabréfaviðskipti, skiptasamningur nr. AFS2264. Samkvæmt þessum samningi sem gilti frá 31. mars 2000 til 30. júní 2000 voru viðmiðunarbréf hlutabréf í NOKIA US samtals 120 hlutir. Viðmið stefnanda samkvæmt samningnum voru bréf þessi og viðmiðunargengið 231,38 USD eða samtals 27.766 USD og gengi USD á samningsdegi 73,70 krónur þannig að raunvirði viðmiðs stefnanda nam því 2.046.325 krónum á samningsdegi. Gjald vegna samningsgerðar að fjárhæð 20.463 krónur skyldi greiðast við lok samningsins. Viðmið stefnda var 27.766 USD ásamt 9,28% ársvöxtum og gengið 73,70 krónur eða samtals 2.046.325 krónur. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu af hálfu stefnda á samningi þessum lagði stefndi fram verðbréf í vörslu stefnanda að handveði, en verðmæti þeirra mátti ekki fara undir 600.000 krónur. Hinn 2. júní 2000 gerðu aðilar með sér fjórða skiptasamninginn nr. AFS3151. Gildistími hans var 6 mánuðir og uppgjörsdagur hans því 2. desember 2000. Að ósk stefnda var þeim samningi lokað 25. september 2000, áður en kom að uppgjörsdegi. Tap stefnda á þeim samningi varð 3.717 krónur og með vöxtum og kostnaði varð skuld stefnda við stefnanda vegna þessa skiptasamnings samtals 24.105 krónur sem stefndi greiddi stuttu eftir að samningnum var lokað. Dagana 29. og 30. júní 2000 voru báðir skiptasamningarnir, nr. AFS2211 og nr. AFS2265 framlengdir til 15. janúar 2001 að ósk stefnda og uppgjörsdagur hvors samnings færður fram um rúma 6 mánuði. Kostnaður vegna þessara framlenginga var 10.000 krónur fyrir hvorn samning sem greiðast skyldi á nýjum uppgjörsdegi samninganna. Með samkomulagi aðila um framlengingu skiptasamninganna breyttust vextir á viðmið stefnda þannig að í skiptasamningi nr. AFS2211 urðu þeir 9,76% á gildistíma framlengingarinnar og í skiptasamningi nr. AFS2264 urðu þeir 9,77% á gildistíma framlengingarinnar. Skiptasamningar þessir voru aftur framlengdir til 1. september 2001 að ósk stefnda. Samningur nr. AFS2264 var framlengdur munnlega en samningur nr. AFS2211 var framlengdur skriflega. Kostnaður vegna hans að fjárhæð 10.000 skyldi greiðast á uppgjörsdegi samningsins og vextir á viðmið stefnda breyttist og varð 8,3569% á gildistíma framlengingarinnar. Á samningstíma skiptasamninga nr. AFS2211 og nr. AFS2264 lækkaði talsvert gengi þeirra hlutabréfa sem voru viðmið stefnanda. Annars vegar þýddi það að sú greiðsla sem stefnanda bar að greiða stefnda lækkaði og útlit var fyrir að tap yrði á skiptasamningunum fyrir stefnda auk þess sem þær tryggingar sem stefndi hafði sett fyrir greiðslum samkvæmt samningunum lækkuðu að markaðsvirði. Þar sem tryggingar fyrir greiðslu framangreindra samninga nr. AFS2211 og nr. AFS2264 voru ekki fullnægjandi samkvæmt ákvæðum samninganna óskað stefnandi margítrekað eftir því að stefndi legði fram frekari tryggingar. Stefndi varð ekki við þeim óskum og nýtti stefnandi sér heimild í samningunum til að loka þeim þann 20. september 2001. Við lokun skiptasamnings nr. AFS2211 hafði raunvirði viðmiðs stefnda hækkað frá samningsdegi og stóð í 2.322.827 krónum á uppgjörsdegi. Raunvirði viðmiðs stefnanda hafði hins vegar lækkað umtalsvert og var 41.737 krónur á uppgjörsdegi. Með kostnaði var tap stefnda af þessum skiptasamningi alls 2.316.315 krónur. Við lokun skiptasamnings nr. AFS2264 hafði raunvirði viðmiðs stefnda hækkað í 3.116.043 krónur en raunvirði viðmiðs stefnanda lækkað í 733.588 krónur. Tap stefnda vegna þessa samnings var því 2.382.455 krónur og með kostnaði nam skuld stefnda við stefnanda vegna þessa samnings 2.422.918 krónum. Samtals nam tap stefnda þannig vegna þessa tveggja samninga 4.739.233 krónum og hinn 17. október 2001 gekk stefnandi að þeim tryggingum sem stefndi hafði sett fyrir greiðslu samkvæmt samningunum. Að frádregnum kostnaði nam söluandvirði þeirra hlutabréfa sem stefndi hafði sett til tryggingar 3.509.429 krónum og gekk sú upphæð til greiðslu skuldarinnar og eru eftirstöðvar skuldarinnar stefnufjárhæð. Stefndi kvartaði til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki vegna viðskipta sinna við stefnanda og krafðist þess að tap hans vegna skiptasamninga nr. AFS2211 og nr. AFS2264 yrði fellt niður þar sem starfsmenn stefnanda hefðu ekki farið að lögum og samningarnir væru óskiljanlegir. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð 15. janúar 2002 og komst að þeirri niðurstöðu að eðlilega hafi verið staðið að málum af hálfu stefnanda í viðskiptum hans við stefnda og í samræmi við lög. Var því kröfum stefnda á hendur stefnanda hafnað. Þann 26. maí 2003 sameinuðust Búnaðarbanki Íslands hf. og Kaupþing banki hf. í Kaupþing Búnaðarbanka hf. og á árinu 2005 var nafni stefnanda breytt í Kaupþing banka hf. Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi dómkröfur sínar á tveim skiptasamningum milli aðila máls þessa. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu sinni á þeim forsendum fyrst og fremst að stefnandi hafi ekki borið sig að við samningagerðina með lögmætum hætti og gert stefnda grein fyrir þeirri áhættu sem fylgdi henni. Af þeim sökum beri hann skaðabótaábyrgð á tjóni stefnda sem hann hafi orðið fyrir vegna viðskiptanna. Verði ekki talið að stefnandi sé skaðbótaskyldur gagnvart stefnda byggir hann á því að samningarnir séu ógildir þar sem stefnandi hafi notfært sér fákunnáttu hans við samningsgerðina. Stefnandi kveður skiptasamning vera afleiðusamning þar sem uppgjörsákvæði byggist á breytingu einhvers þáttar eða viðmiðs á tilteknu tímabili, svo sem vaxta, gengis gjaldmiðla, verðbréfaverðs, verðbréfavísitölu eða hrávöruverðs. Skipta-samningur sé þannig samningur sem kveði á um að hvor samningsaðila greiði hinum fjárhæð sem taki mið af breytingum á hvoru viðmiðinu fyrir sig á samningstímanum. Í þeim skiptasamningum sem aðilar hafi gert hafi annað eða bæði viðmiðin verið breytileg, þ.e. háð gengi gjaldmiðla eða hlutabréfa í tilteknum fyrirtækjum. Samkvæmt samningum aðila hafi greiðslur aðila á uppgjörsdegi ávallt verið reiknaðar til uppgjörsdags. Um raunveruleg skipti á greiðslum hafi hins vegar ekki verið að ræða. Væri mismunur á viðmiðum á uppgjörsdegi teldist sá mismunur hagnaður annars samningsaðila en tap hins. Auk þess hafi ekki verið um það að ræða að hvor aðili innti greiðslur af hendi, þ.e. þann mismun sem orðið hafði á viðmiði hans frá samningsdegi til uppgjörsdags, heldur skuldajöfnuðust greiðslur aðila að því marki sem hægt var og kom því einungis til einnar greiðslu milli aðila allt eftir því hvaða verðgildi viðmið hvors aðila hafði á uppgjörsdegi. Með undirritun aðila á skiptasamninga nr. AFS2211 og nr. AFS2264 hafi komist á bindandi samningar milli þeirra. Þeir samningar hafi komið út í tapi fyrir stefnda sem honum beri að greiða stefnanda í samræmi við ákvæði samninganna. Hafi stefndi borið brigður á að gildur löggerningur hafi komist á með framangreindum skiptasamningum á grundvelli þess að hann hafi ekki gert sér grein fyrir efni þeirra. Slíkum sjónarmiðum hafi hann hins vegar ekki komið á framfæri vegna annarra samskonar skiptasamninga sem aðilar hafi gert þ.e., skiptasamninga nr. AFS1588 og nr. AFS3151. Stefnandi vísar til meginreglu íslensks kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga sem fái meðal annars lagastoð í 5., 6. og 28. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Um gjalddaga kröfunnar vegna skiptasamningsins sé einkum vísað til meginreglu 12. gr. sömu laga. Jafnframt byggi stefnandi á því að með því að stefndi hafi tekið við greiðslu hagnaðar úr hendi stefnanda vegna samnings nr. AFS1588, svo og með frágangi á uppgjöri hans á skipasamningi nr. AFS3151, hafi hann viðurkennt að um gilda löggerninga væri að ræða en stefndi hafi gert kröfu til þess að stefnandi efndi skiptasamning nr. AFS1588. Verði niðurstaða málsins sú að umdeildir löggerningar hafi ekki verið skuldbindandi fyrir stefnda kveðst stefnandi byggja til vara á því að stefndi hafi glatað rétti sínum til að bera brigður á gildi löggerninganna vegna tómlætis, en sjónarmið stefnda um að löggerningarnir væru ekki skuldbindandi hafi komið of seint fram. Þá byggir stefnandi á eftirfarandi samþykki af hálfu stefnda, en hann hafi aldrei borið brigður á gildi löggerninganna fyrr en mun seinna og það eftir að hann gerði þá kröfu til stefnanda að hann efndi aðra samskonar löggerninga sína frá sama tíma. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sbr. lög nr. 50/1988. Um varnarþing vísar hann til 3. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að samningar þeir sem stefnandi gerði við hann séu ekki í samræmi við þær kröfur sem gera verði til slíkra samninga um skýrleika. Þá sé framganga starfsmanna stefnanda við gerð samninganna heldur ekki í samræmi við lög eða þær kröfur sem gera verði til slíkra sérfróðra starfsmanna. Sé form samninganna þannig upp byggt að þeir séu algerlega óskiljanlegir venjulegu fólki. Beri þeir ekki með sér með skýrum hætti hverjar séu samningsskyldur aðila, en það sé skýlaust brot á 17. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, þar sem gert sé ráð fyrir að gerður sé sérstakur samningur á milli fyrirtækis og viðskiptamanns þess þar sem meðal annars skuli kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Sé ómögulegt að átta sig á því í hverju skyldur stefnda felist samkvæmt samningnum og verði með engu móti séð að í honum felist skuldbinding af hálfu stefnda. Þær kröfur séu gerðar til viðskiptabréfa eins og skuldabréfa að fram komi einhliða óskilyrt loforð um greiðslu. Þá sé stefnda ekki ljóst hvernig samningarnir skiptist annars vegar í lánssamning og hins vegar í samning um kaup á hlutabréfum, eins og stefnandi virðist skilja þá. Komi fram í samningunum að um sé að ræða tiltekið magn hluta í hlutafélögunum Daleen Technoligies Inc. og Nokia sem séu í eigu stefnanda og stefnandi muni selja í einu lagi eða nokkrum hlutum á gildistíma samningsins í samráði við stefnda. Af þessu verði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi verið eigandi bréfanna en ekki stefndi. Hann hafi því hlotið að gera ráð fyrir að stefnandi bæri ábyrgð á gengisfalli hlutabréfanna en ekki hann. Staðið hafi næst sérfróðum starfsmönnum stefnanda, sem gengið hafi frá samningunum, að taka af öll tvímæli um efni samninganna. Allan vafa í þessum efnum beri að skýra stefnda í hag en hann hafi verið ósérfróður á þessu sviði. Stefndi hafi eftir á að hyggja engan veginn gert sér grein fyrir hvað í samningunum fælist heldur hafi hann treyst starfsmönnum stefnanda enda hafi samningarnir fjallað um efni sem hann hafi haft litla eða enga þekkingu á. Hafi stefnda aldrei verið gerð grein fyrir hvað samningarnir þýddu í raun og veru eða hve áhættusamir þeir hafi verið. Ef hann hefði gert sér grein fyrir áhættunni sem væri því samfara hefði hann aldrei skrifað undir slíka samninga. Í þessu sambandi leggi stefndi ríka áherslu á að samningar á milli aðila hafi komist á í gegnum síma en skrifað hafi verið undir samningana síðar. Fráleitt sé að halda því fram að svo flóknir samningar hafi verið útskýrðir fyrir honum í síma. Í því sambandi vísi stefndi til þágildandi ákvæðis 1. mgr. 13. gr. laga nr. 9/1993 um verðbréfaviðskipti sem sé efnislega samhljóða 1. mgr. 15. gr. núgildandi laga nr. 13/1996 um sama efni. Þá vísi stefndi til 20. gr. laganna um skyldur stefnanda gagnvart stefnda. Um ákvæði 27. gr. laganna haldi stefndi því fram að sú regla sem þar hafi verið lögfest um að leggja skuli mat á faglega þekkingu, fjárhag og reynslu viðskiptavinar áður en til viðskipta komi, hafi gilt áður en hún hafi verið lögfest. Hafi stefnanda borið á grundvelli framangreindra lagaákvæða að sinna upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnda. Stefndi sé venjulegur fjölskyldu- og launamaður og hafi enga reynslu eða sérþekkingu haft af verðbréfaviðskiptum. Hið fjárhagslega tjón sem hann hafi orðið fyrir hafi haft veruleg áhrif á fjárhag fjölskyldu hans. Þá vísar stefndi til II. kafla um neytendalán nr. 121/1994 en stefndi telur að II. kafla þeirra megi hafa til hliðsjónar varðandi upplýsingaskyldu stefnanda. Þá byggir stefndi á því að það hafi ekki verið fyrr en allt hafi verið komið í kalda kol sem honum hafi orðið ljóst hversu áhættusamir, margslungnir og flóknir samningarnir hafi verið í raun. Hann hafi til dæmis ekki gert sér ljóst að hann væri að taka gengistryggt lán þar sem gengisáhættan hafi öll verið hans. Þá hafi hann ekki gert sér grein fyrir að áhættan af þróun á gengi hlutabréfanna væri hans enda virtist stefnandi eigandi þeirra. Þá hafi hann heldur ekki gert sér grein fyrir að hann þyrfti að setja fram tryggingar fyrir tapi af samningunum auk 30% af samningsfjárhæð en ákvæði í samningnum um tryggingar geri einungis ráð fyrir tryggingum að hámarki 30% af samningsupphæð. Verði að líta til þess að stefnandi sé sérfróður í verðbréfaviðskiptum og hafi fjölda sérfræðinga innan sinna vébanda. Staðan hafi því verið ójöfn gagnvart stefnda. Hafi því verið sérstök ástæða til þess að gera honum grein fyrir hversu áhættusöm viðskiptin væru og hvað í þeim fælist, sbr. ákvæði laga nr. 13/1996. Verði sérstaklega að líta til þess að stefnandi hafi verið að versla með eigin bréf, sbr. 20. gr. laganna. Með vísan til alls framanritaðs um að stefnandi hafi ekki borið sig til við samningsgerðina með lögmætum hætti og ekki gert stefnda grein fyrir þeirri áhættu sem henni fylgdu beri stefnandi skaðabótaábyrgð á tjóni stefnda samkvæmt reglum um skaðabætur innan samninga. Verði stefnandi að bera sjálfur það tjón sem hann kunni að hafa orðið fyrir vegna samninganna og beri því að sýkna stefnda. Skaðabótakrafa stefnda sé hærri en stefnukrafan og komi til skuldajafnaðar að svo miklu leyti sem þörf krefji. Stefndi eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda vegna alls þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna viðskipta sinna við stefnanda en stefnandi hafi ráðstafað tryggingum frá stefnda til greiðslu á tapi á samningunum í andstöðu við hann. Tapið hafi samtals verið 4.739.233 krónur og að frádregnum hagnaði að fjárhæð 928.872 krónur hafi tjón hans numið 3.810.361 krónu. Verði ekki fallist á að stefnandi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnda byggir hann sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni eða útbúið samninga með þeim hætti sem lög kveði á um, sbr. 31. og 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Séu samningarnir ógildir gagnvart stefnda þar sem stefnandi hafi notað sér fákunnáttu hans við samningsgerðina. Þá sé það ekki heiðarlegt af stefnanda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem honum voru ljós við samningsgerðina en stefnda ekki, sbr. 36. gr. og a-d liðir 36. gr. samningalaga um að víkja beri samningunum til hliðar vegna atvika við samningsgerðina. Stefndi mótmælir því að hafa sýnt tómlæti í málinu. Hann hafi ekki skilið að stefnandi hefði ekki farið að lögum fyrr en hann leitaði aðstoðar lögmanns í málinu. Hafi hann í beinu framhaldi mótmælt kröfum stefnanda. Fram til þess tíma hafi samningunum verið skilmálabreytt þar sem stefndi hafi ekki treyst sér til að gera þá upp og jafnframt vonast til að gengið myndi þróast honum í hag. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttarins um skaðabætur innan samninga og til laga 7/1936 einkum 3. kafla laganna um ógilda löggerninga. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 sbr. lög nr. 50/1988. Stefndi byggir á því að umdeildir skiptasamningar séu ekki í samræmi við þær kröfur sem gera verði til slíkra samninga varðandi skýrleika. Þá sé framganga starfsmanna stefnanda við samningsgerðina ekki í samræmi við lög eða þær kröfur sem gera verði til slíkra sérfróðra starfsmanna. Samningar þeir sem deilt er um í máli þessu eru um hlutabréfaviðskipti. Í samningunum koma fram skýringar á öllum hugtökum sem notuð eru í texta samninganna. Þannig er útskýrt í samningunum hvað átt sé við með hugtökunum, viðmiðunarbréf, reikningsupphæð, reikningsdagur, vaxtatímabil, viðmiðunargengi, markaðsgengi og viðmiðunarupphæð. Þá eru ákvæði í samningunum um jöfnunarhlutabréf, arð, gildistíma, fyrsta vaxtadag, heildarvaxtaupphæðir, vexti og útskýringar á hvernig vaxtareikniupphæðir og vaxtagreiðslur eru reiknaðar. Þá eru ákvæði um hvaða þýðingu greiðsludráttur hafi, hvaða tryggingar stefndi skuli setja fyrir greiðslum samkvæmt samningnum, ákvæði um þóknun og lokun samninganna. Umdeildir samningar eru skiptasamningar sem snúast um greiðsluskipti samningsaðila. Um þetta segir í samningunum að á hverjum reikningsdegi skuli fara fram greiðslur milli aðila samningsins vegna undangengins vaxtatímabils. Stefnandi greiðir stefnda ef markaðsgengi er hærra en viðmiðunargengi á hverjum reikningsdegi, mismunninn á annars vegar: A) verði viðmiðunarbréfa á reikningsdegi, að nafnvirði sem samsvarar reikningsupphæð, miðað við markaðsgengi og hins vegar: B) verði viðmiðunarbréfa á reikningsdegi, að nafnvirði sem samsvarar reikningsupphæð miðað við viðmiðunargengi. Stefndi greiðir stefnanda vexti á hverja vaxtareikniupphæð. Þá greiðir stefndi stefnanda ef viðmiðunargengi er hærra en markaðsgengi á hverjum reikningsdegi, mismuninn á annars vegar: A) verði viðmiðunarbréfa á reikningsdegi, að nafnvirði sem samsvarar reikningsupphæð, miðað við viðmiðunargengi og hins vegar: B) verði viðmiðunarbréfa á reikningsdegi, að nafnvirði sem samsvarar reikningsupphæð miðað við markaðsgengi. Þessu til viðbótar skuli fara fram gjaldmiðlaskipti þar sem stefndi greiðir stefnanda vaxtareikniupphæðir og stefnandi greiði stefnda viðmiðunarupphæð. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið eru samningsskyldur aðila tíundaðar í samningum þeim sem hér eru til umfjöllunar og verður því ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi með samningum þessum brotið ákvæði 17. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996 en þar sagði að tæki fyrirtæki í verðbréfaþjónustu að sér þjónustu sem því væri heimilt samkvæmt lögunum skyldi eftir því sem við ætti gerður sérstakur samningur milli fyrirtækisins og viðskiptamannsins þar sem meðal annars skyldi kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi aldrei gert honum grein fyrir hvað þeir samningar sem hér er fjallað um þýddu í raun og veru eða hvað þeir væru áhættusamir. Hafi samningarnir komist á í gegnum síma og sé fráleitt að halda því fram að svo flóknir samningar hafi verið útskýrðir fyrir honum í gegnum síma. Telur stefndi að stefnandi hafi með þessu ekki farið að lögum og vísar í því sambandi til 1. mgr. 13. gr. eldri laga um verðbréfaviðskipti nr. 9/1993 sem sé efnislega samhljóða 1. mgr. 15. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996. Þar sagði að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu skuli kappkosta að gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptamönnum sínum í starfsemi sinni og beri þeim ávallt að haga störfum sínum þannig að viðskiptamenn njóti jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör í verðbréfaviðskiptum. Þá skuli viðskiptamönnum, að teknu tilliti til þekkingar þeirra veittar greinargóðar upplýsingar um þá kosti sem þeim standi til boða. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum málsins liggur fyrir að stefndi hafði gert samskonar samning við stefnanda og hér um ræðir áður eða hinn 13. janúar 2000. Sá samningur færði stefnda hagnað sem nam rúmum 900.000 krónum. Gengu viðskipti aðila eins fyrir sig þegar umdeildir samningar voru gerðir, stefndi hafði frumkvæðið að því að óska eftir því símleiðis við stefnanda að gera samningana og í kjölfarið gengu aðilar frá þeim skriflega. Eru engin gögn fyrirliggjandi um að stefnandi hafi ekki gætt þess að fylgja þeim fyrirmælum sem fram koma í tilvitnaðri 15. gr. þágildandi laga nr. 13/1996 um að gæta þess í viðskiptum þessum að viðskiptamenn hans nytu jafnræðis. Þá liggur fyrir að með undirritun sinni á samninganna lýsti stefndi því yfir og staðfesti að hann hefði kynnt sér eðli skiptasamninga og aflað sér sérfræðiráðgjafar þriðja aðila áður en hann undirritaði samningana. Þegar þetta er virt getur stefndi ekki nú, þegar hann hefur orðið fyrir tapi, haldið því fram að hann hafi ekki skilið þá samninga sem hér um ræðir. Þykir stefndi því ekki hafa sýnt fram á að stefnandi hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnda. Þvert á móti verður ekki annað séð en að eðlilega hafi verið staðið að málum af hálfu stefnanda í viðskiptum hans og stefnda og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfaviðskipti sem eiga við í viðskiptum aðila, sbr. samsvarandi ákvæði laga um neytendalán nr. 121/1994. Ekki verður séð hvernig tilvísun stefnda í 20. og 27. gr. þágildandi laga nr. 13/1996 á við í máli þessu. Stefndi heldur því fram að hann hafi ekki gert sér grein fyrir hversu áhættusamir umræddir samningar voru og telur að á því beri stefnandi ábyrgð. Fyrir dómi kom fram hjá stefnda að á þessum tíma hafi andrúmsloftið, sem hann hafi hrifist af, verið þannig að almennt hafi ríkt bjartsýni á þessum markaði. Hann hafi vitað að báðir aðilar gætu haft hag af svona samningum. Þá kom fram hjá honum að hann hafi fengið tölvupóst sem hafi gefið tilefni til að ætla að hlutabréf í DALN, væru góður kostur. Sá tölvupóstur hafi verið hvatinn að því að hann óskaði eftir að gera skiptasamning nr. AFS2264 sem aðilar undirrituðu 31. mars 2000. Af þessu verður ekki annað ráðið en að stefndi hlaut að hafa gert sér grein fyrir því að viðskiptum sem þessum fylgdi áhætta enda grundvallaratriði í viðskiptum aðila að mögulegur ávinningur eða tap væri háð gengi þeirra hlutabréfa í því fyrirtæki sem skiptasamningarnir miðuðust við. Þá liggur fyrir að stefnda var kunnugt um það í júní 2000 að tap var á þeim tveim samningum sem um er fjallað í þessu máli en þá undirrituðu aðilar skilmálabreytingu bréfanna þar sem gildistími þeirra var framlengdur. Þá fær það stuðning í fyrirliggjandi upptöku af símtali stefnda við starfsmann stefnanda 15. janúar 2001 að stefnda var á þeim tíma fullkunnugt um stöðu samninganna en þann dag var gildistími þeirra framlengdur til 1. september 2001 að ósk stefnda og kemur fram hjá stefnda í greinargerð hans að ástæður þess að hann óskaði framlengingar á samningunum voru þær að hann hafi ekki treyst sér til að gera þá upp og hann hafi vonast til að gengið myndi þróast honum í hag. Stefndi heldur því fram að hann hafi ekki gert sér grein fyrir að hann hefði þurft að setja fram tryggingar fyrir tapi af samningunum auk 30% af samningsfjárhæð þar sem ákvæði í samningunum geri einungis ráð fyrir tryggingum að hámarki 30% af samningsupphæð. Hið rétta er að í samningunum segir að stefnandi geti krafist viðbótartryggingar umfram tilgreinds lágmarks, en verðmæti þeirra skuli þó aldrei nema hærri upphæð en sem nemi 30% af ígildi heildarvaxtaupphæðar í íslenskum krónum á hverjum tíma. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður ekki fallist á það að stefnandi hafi með framgöngu sinni í viðskiptum aðila bakað stefnda tjón og beri því ábyrgð á tapi stefnda á samningunum. Þá verður ekki séð á hvern hátt stefnandi hafi notfært sér fákunnáttu stefnda við samningagerðina þannig að samningar aðila séu ógildir gagnvart stefnda með vísan til 31. og 33. gr. samningalaga nr. 7/1936, eða að víkja samningunum til hliðar vegna atvika við samningsgerðina á grundvelli 36. og 36. gr. a-d liða sömu laga. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða máls þessa að dómkröfur stefnanda eru teknar til greina eins og þær eru fram settar og nánar greinir í dómsorði, en fjárhæð kröfunnar og vaxtakrafa hafa ekki sætt andmælum. Eftir þeim úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Andri V. Sigurðsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Reynir Karlsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Ragnar Sigurðsson, greiði stefnanda, Kaupþingi banka hf., 1.229.804 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 20. september 2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 132/2004
Skjalafals Sakartæming Hegningarauki
T var ákærður fyrir fjársvik og skjalafals með því að hafa svikið út vörur hjá tveimur verslunum, sem hann lét skuldfæra heimildarlaust á reikning V, með því að framvísa úttektarbeiðnum á eyðublöðum frá V, sem hann vissi að voru falsaðar frá rótum með áritun á nafni Á, sem útgefanda. Var T talinn hafa unnið sér til refsingar samkvæmt 1. 155. gr. almennra hegningarlaga, sem tæmdi sök gagnvart 248. gr. sömu laga. Var refsing T ákveðin fangelsi í 4 mánuði, en um var að ræða hegningarauka við annan dóm þar sem T hlaut tveggja mánaða fangelsi fyrir umferðarlagabrot.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. mars 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða og að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds, en til vara að refsing hans verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. kafla ákæru, sbr. að sínu leyti einnig það sem sagt er hér á eftir varðandi þessa háttsemi þegar fjallað er um II. kafla ákæru. Í gögnum málsins er að finna myndbandsupptöku af ákærða í verslun Elco sf., Smáratorgi 1, Kópavogi, 18. júlí 2002. Þar sést meðal annars hvar ákærði bakkar bifreiðinni R 4947 að vörugeymslu verslunarinnar og starfsmaður hennar aðstoðar ákærða við að bera varning út í bifreiðina. Viðurkenndi ákærði fyrir dómi að hafa móttekið þær vörur sem getið er um í gögnum málins, en ákærði reisir málsvörn sína á því að hann hafi ekki vitað að hann hafi notað falsað skjal í því skyni að fá vörurnar afhentar. Framburður ákærða um málsatvik er óglöggur og styðst ekki við annað sem fram er komið í málinu. Þannig hefur ákærði sagst hafa fengið í hendurnar frá B, sem nú er látinn, seðil er hann nefnir „afhendingarseðil“ og afhent starfsmanni verslunarinnar slíkan seðil og þannig fengið vörurnar. Hins vegar kvaðst ákærði ekki hafa séð svokallaða beiðnabók frá Vegargerð ríkisins sem stolið hafði verið frá henni, en úr bók þessari voru notaðar þær tvær úttektarbeiðnir sem um er getið í I. og II. kafla ákæru. Þessar beiðnir eru meðal gagna málsins. Virðast þær vera fylltar út af sama manni. Samkvæmt rithandarrannsókn, sem ákærði hefur viljað vísa til máli sínu til stuðnings, virðast beiðnirnar ekki vera útfylltar af ákærða. Hins vegar ber að líta til þess að hann er ekki ákærður fyrir það atriði, heldur að hafa framvísað beiðnum þessum með vitneskju um að þær væru falsaðar. Þá er kvittað undir sölureikninga um móttöku vara, bæði varðandi I. og II. kafla ákæru, með nafninu Árni Geirsson. Er það með annarri rithönd en þeirri sem kemur fram á úttektarbeiðnunum. Samkvæmt niðurstöðu rithandarrannsóknarinnar er ekki unnt að segja til um hvort kvittun fyrir vörurnar á sölureikningunum sé með rithönd ákærða. Hefur starfsmaður Elco sf. borið fyrir dómi hvernig staðið er að afhendingu vara úr versluninni samkvæmt úttektarbeiðnum. Eins og rakið er í héraðsdómi hefur ákærði borið fyrir dómi að B, sem nú er látinn, hafi beðið sig um að ná í umræddar vörur úr verslun Elco sf. Hafi hann átt stopul samskipti við B en þau hafi tengst fíkniefnaviðskiptum. Sagði ákærði B hafa beðið sig kvöldið áður að ná í vörurnar, en látið sig fá „afhendingarseðil“ daginn eftir og beðið fyrir utan verslunina meðan ákærði sótti þær. Er fallist á með héraðsdómi að ákærði hafi ekki haft minnstu ástæðu til að ætla að B hafi komist yfir afhendingarseðil Vegagerðarinnar með lögmætum hætti. Að framangreindu virtu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í II. kafla ákæru. Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en það ákvæði tæmir hér sök gagnvart 248. gr. sömu laga. Ákærði, sem er 42 ára gamall, hefur frá árinu 1980 átt samfelldan brotaferil. Hann hefur frá 1981 hlotið 20 refsidóma aðallega fyrir umferðarlagabrot, en einnig fimm dóma fyrir auðgunarbrot. Að gengnum þeim dómi sem nú er til endurskoðunar, eða 21. apríl 2004, var ákærði í Héraðsdómi Reykjavíkur dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir umferðarlagabrot, þjófnað og heimildarlausa notkun í blekkingarskyni á skráningarmerki bifreiðar. Við ákvörðun refsingar ákærða er vísað til 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga, en um er að ræða hegningarauka við dóm 14. nóvember 2002, þar sem ákærði hlaut tveggja mánaða fangelsi fyrir umferðarlagabrot. Að þessu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um refsingu ákærða. Staðfest er ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Trausta Aðalsteins Kristjánssonar. Ákærði greiði Elco sf. 352.990 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júlí 2002 til 3. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Vegagerð ríkisins 137.463 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. janúar 2003 til 3. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2003. Málið er höfðað með ákæruskjali dags. 8. apríl 2003, á hendur: Trausta Aðalsteini Kristjánssyni, [kt.], óstaðsettum í hús í Kópavogi “fyrir fjársvik og skjalafals með því að hafa 17. og 18. júlí 2002, svikið út vörur að andvirði alls 514.143 kr., sem hann lét skuldfæra heimildarlaust í reikning Vega­gerðarinnar, [kt.], með framvísun úttektarbeiðna á eyðublöðum frá Vega­gerðinni sem hann vissi að voru falsaðar frá rótum með áritun á nafni A, [kt.], sem útgefanda: I. Þann 17. júlí hjá verslun Hátækni ehf., Ármúla 26, Reykjavík,, vörur að andvirði 171.153 kr. II. Þann 18. júlí hjá verslun Elko sf., Smáratorgi 1, Kópavogi, vörur að andvirði 352.990 kr. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu er af hálfu eftirgreindra krafist skaðabóta: Elko ehf., [kt.], 352.990 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 18. júlí 2002 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Vegagerðin, Borgartúni 5-7, Reykjavík, 137.463 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 9. janúar 2003 en síðan dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. , sbr. 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröf­unnar til greiðsludags. Þess er krafist á ákærði verði dæmdur til refsingar.” Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður, þ. m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, verði greiddur úr ríkissjóði. Þar af leiðandi verði bótakröfu vísað frá dómi. Til vara er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Málavextir: Föstudaginn 26. júlí 2002 lagði B fram kæru hjá lögreglu f.h. Hátækni ehf. Ármúla 26 vegna fjársvika og skjalafals hjá fyrirtækinu. Kvað hann karl­mann hafa komið í fyrirtækið og spurst fyrir um verð á farsímum og handfrjálsum búnaði. Að þeim upplýsingum fengnum hafi maðurinn þurft að fara og ná í beiðni en beðið kæranda að taka vöruna til á meðan. Hann hafi síðan komið aftur, framvísað út­fylltri kaupbeiðni frá Vegagerðinni fyrir 6 farsímum og fylgihlutum sem hann hafi fengið afhenta en heildarverðmæti búnaðarins sé 171.153 krónur. Síðar hafi komið í ljós að beiðnin hafi verið úr þjófnaðarmáli, en þann 19. júní 2002 var lögreglu tilkynnt um innbrot í bifreið þar sem stolið var m. a. skjalatösku með ýmsum pappírum merktum Vegagerðinni. Sé undirskriftin fölsuð og nafn rangt skráð en kennitala til­heyri starfsmanni Vegagerðarinnar. Kærandi gat gefið lýsingu á manninum. Þriðjudaginn 20. ágúst 2002 hafði starfsmaður Vegagerðarinnar samband við lög­reglu og tjáði henni að gögn úr umræddu innbroti hefðu verið notuð til vöruúttekar hjá versl­uninni ELKO í Kópavogi og að til væri myndbandsupptaka af viðkomandi manni. Lög­regla skoðaði myndbandið, sem sýndi mann taka á móti vörum og setja í bifreiðina. Reyndist skráningarnúmer bifreiðarinnar vera [...], Ford Bronco en skráður eigandi var C. Við myndflettingu hjá lögreglu taldi B, starfs­maður Hátækni ehf., að ákærði í málinu væri sá sem keypt hefði umrædda farsíma. Í samvinnu við Landssíma Íslands hf. komst lögregla að því að tveir umræddra far­síma voru í notkun og kvaðst handhafi annars þeirra, D, hafa keypt hann af ákærða. Hinn fannst í fórum C. Með ódagsettu bréfi BYKO/ELKO var lögð fram bótakrafa að fjárhæð 352.990 sem byggðist á nótu vegna þeirra vara sem teknar voru út úr versluninni með notkun á falsaðri beiðni úr beiðnabók merktri Vegagerð ríkisins en þar var um að ræða raftæki, svo sem sjónvörp, hljómtækjasamstæðu, myndbandstæki o. fl. Ákærði neitar alfarið bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi að hafa komið í versl­unina Hátækni ehf. umræddan dag og fengið þar afgreidda 6 farsíma með aukabúnaði. Hann viðurkennir hins vegar að hafa komið í verslun Elko sf. í Kópavogi og tekið þar út vörur en neitaði að um fjársvik og skjalafals hafi verið að ræða í því sambandi. Ákærði kvaðst ekki hafa ritað nafnið E sem móttakandi vörunnar og kveðst hann ekki kannast við mann með því nafni. Ákærði kvað F hafa af­hent honum afhendingarseðil fyrir utan Elko sf. og beðið hann að fara að ná í vöruna í verslun. Hafi F beðið hann kvöldið áður að nálgast vöruna þar sem hann hefði ekki bifreið. F hafi hann kynnst á Litla Hrauni og hafi þeir haft samband síðan. Að­spurður hvað F hafi starfað kveðst hann telja að hann hafi aðeins selt pillur. Hann kveðst hins vegar aldrei hafa haft viðskipti við F með þýfi. Aðspurður kveður hann það ekki rétt að D hafi keypt af honum einn umræddra síma. Vitnið, B, kvaðst hafa verið starfsmaður Hátækni ehf. á um­ræddum tíma. Hann kvað ákærða, sem hann þekki aftur í réttinum, hafa komið í versl­unina og leitað upplýsinga um símtæki. Hann hafi óskaði eftir 6 símtækjum með auka­búnaði en sagst þurfa að skreppa frá og ná í beiðni. Óskað hann þess að tækin yrðu tekin til á meðan. Vitnið kvaðst hafa útbúið móttökukvittun f. h. Vega­gerð­ar­innar en ákærði hafi tjáð honum að hann væri á vegum þess fyrirtækis. Hann hafi síðan komið aftur með umrædda beiðni og fengið símtækin afgreidd og kvittað fyrir mót­töku. Ákærði, sem hafi verið einn á ferð, hafi kvittað fyrir móttöku og farið með vöruna í poka verslunarinnar. Vitnið, C, kvaðst þekkja ákærða. Hann kvaðst hafa verið skráður fyrir bif­reiðinni [...], Ford Broco, sem ákærði hafi í raun átt. Hann kvaðst hafa keypt far­síma, sem lögregla haldlagði af manni sem hann gat ekki nafngreint, og greitt fyrir hann 5000 krónur. Síminn hafi verið nýr og í umbúðum. Vitnið, D, greindi frá því hjá lögreglu að hann hafi sumarið 2002 keypt farsíma, Nokia 5210, af manni sem heitir G. Lýsti hann manninum og gerði grein fyrir því hvernig fundum þeirra bar saman. Að skýrslugerð lokinni skoðaði vitnið um 40 myndir úr myndasafni tæknideildar og valdi síðan mynd af ákærða. Fyrir dóm­inum staðfesti vitnið að hafa keypt símann af manni sem hann hafi ekki þekkt en vel geti verið að heiti G. Aðspurður kvað vitnið ákærða, sem var í réttarsalnum, ekki ósvipaðan þeim manni þótt hann geti ekki fullyrt um það. Undir hann er borinn fram­burður hans í lögregluskýrslu, sem hann kveður réttan. Vitnið, H, kvaðst hafa keypt farsíma af manni sem heiti F og gangi undir viðurnefninu „sparimerki“. Kvaðst hann hafa hitt F á Lauga­veg­inum og keypt símann sem hafi verið í umbúðum. Hafi F fullvissað hann um að síminn væri vel fenginn. Vitnið, I, starfsmaður BYKO, kom fyrir dóminn en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hans nánar. Niðurstaða. Ákærði neitar sök í máli þessu. Kveðst hann hvergi hafa komið nærri þegar vörur voru sviknar út úr verslun Hátækni ehf. þann 17. júlí 2002. Hann viðurkennir hins vegar að hafa farið í verslun Elko sf. daginn eftir og sótt þangað vörur eins og í ákæru greinir en ákærði sást í eftirlitsmyndavél verslunarinnar. Kvað hann F hafa afhent honum afhendingarseðil fyrir utan verslunina sem hafi látið hann ná í vör­urnar en F hafi beðið fyrir utan. Ákærði neitaði að hafa ritað nafn E sem móttakanda vörunnar. Vitnið, B, stafsmaður Hátækni ehf. hefur lýst því hér fyrir dóm­inum að maður hafi komið í verslunina og leitað upplýsinga um símtæki og látið taka til sex slík tæki með aukabúnaði. Hafi hann síðan komið og fengið tækin afhent gegn út­fylltri kaupbeiðni frá Vegagerðinni. Við myndbendingu hjá tæknideild lögreglunnar taldi hann mynd af ákærða líka þessum manni og fyrir dóminum kvaðst hann hins vegar þekkja ákærða aftur. Vitnið, D, hefur borið að hann hafi keypt einn um­ræddra síma af manni sem hann kvað hjá lögreglu heita G og þekkti hann sömu­leiðis við myndbendingu sem ákærða í málinu. Aðspurður kvað vitnið ákærða, sem var í réttarsalnum, ekki ósvipaðan þeim manni sem hann keypti símann af. Þá var hald­lagður einn þessara síma hjá C, sem skráður var fyrir bifreiðinni [...] og var í raun eign ákærða. Taldi C sig hafa keypt umræddan síma, sem hafi verið nýr og í umbúðum, af ónafngreindum manni á 5000 krónur. Ákærði hefur lýst því að hann hafi kynnst F á Litla Hrauni og þeir síðan verið í sambandi. F þessi hafi ekki haft annan starfa með höndum en að selja pillur. Að mati dómsins hafði ákærði ekki hina minnstu ástæðu til að ætla að F þessi, sem nú er látinn, hefði komist yfir afhendingarseðla Vegagerðarinnar með lög­mætum hætti. Þá þykir framburður ákærða um að F hafi beðið fyrir utan versl­unina, á meðan ákærði fékk vörurnar afhentar, styðja það að ákærði hafi vitað að um lög­mæt viðskipti var ekki að ræða. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er brot hans þar rétt heimfært til refsingar. Ákærði hefur samkvæmt sakavottorði nær óslitinn sakaferil frá árinu 1980 og hefur hlotið yfir nítján dóma auk sátta. Flestir þessara dóma eru vegna um­ferð­ar­laga­brota en fimm dóma hefur hann hlotið fyrir auðgunarbrot. Síðast hlaut ákærði dóm fyrir slíkt brot 10. október 2001, fangelsi í 30 daga vegna gripdeildar. Sá dómur er hegn­ingarauki við dóm ákærða 17. apríl 2001, fangelsi í fjóra mánuði fyrir þjófnað og fíkniefnabrot. Brot ákærða nú er hins vegar hegningarauki við dóm frá 14. nóvember 2002, fangelsi í tvo mánuði fyrir umferðarlagabrot en sá dómur var hegningarauki við þriggja mánaða fangelsisrefsingu er ákærði hlaut með dómi Hæstaréttar 31. október 2002 fyrir samskonar brot. Samkvæmt þessu þykir refsing ákærða hæfileg fangelsi í 4 mánuði. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ. m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 90.000 krónur. Í málinu liggur fyrir annars vegar bótakrafa Elko ehf. að upphæð 352.990 krónur ásamt vöxtum og hins vegar Vegagerðarinnar að upphæð 137.463 krónur ásamt vöxtum. Krafa Elko er byggð á reikningi yfir þær vörur sem ákærði móttók í versluninni. Þá er krafa Vegagerðarinnar sömuleiðis byggð á reikningi Hátækni ehf. yfir umrædd símtæki að upphæð 131.472 krónur án virðisaukaskatts en Vegagerðinni var gert að greiða reikninginn. Ber að taka kröfuna til greina ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Guðjón Magnússon, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Trausti Aðalsteinn Kristjánsson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnaðar, þ. m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 90.000 krónur. Ákærði greiði: Elko sf., kt. 480185-0219, 352.990 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 18. júlí 2002 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga dóms­upp­sögu til greiðsludags. Vegagerðin, Borgartúni 5-7, Reykjavík, 137.463 krónur. ásamt vöxtum, sam­kvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá 9. janúar 2003 en síðan drátt­arvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá dómsuppsögu til greiðslu­dags.
Mál nr. 411/2002
Líkamstjón Örorka Skaðabætur Uppgjör Ógilding samnings
H stefndi J og V hf. til greiðslu bóta í tilefni af umferðarslysi sem hún lenti í á árinu 1992. Hafði varanleg læknisfræðileg örorka H verið metin 15% í kjölfar slyssins og hún gengið til samninga á grundvelli matsins. Samkvæmt kvittun þáverandi lögmanns hennar var um lokauppgjör að ræða fyrir allt tjón vegna meiðsla hennar. Eftir þetta taldi H heilsu sinni hraka og að afleiðingar slyssins hafi orðið meiri en lagt var til grundvallar við bótauppgjörið. Fékk H dómkvadda matsmenn sem mátu varanlega læknisfræðilega örorku hennar vegna slyssins 20%. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að bera verði saman heildarörorkuna, sem bótauppgjör H var reist á, og þá örorku, sem slysið var síðar talið hafa leitt til. Sé hækkun á örorku H ekki veruleg og henni því ekki heimilt á þeim grundvelli að hafa uppi frekari kröfu án tillits til fyrirvaralauss samkomulags um lokauppgjör bótanna. Þá hafi bótauppgjörið ekki verið ósanngjarnt þannig að það yrði ógilt á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Voru J og V hf. því sýknuð af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2002. Hún krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt aðallega 5.234.720 krónur, til vara 3.331.700 krónur og til þrautavara 2.162.100 krónur, í öllum tilvikum með nánar tilteknum ársvöxtum frá 2. nóvember 1994 til 18. apríl 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Svo sem greinir í héraðsdómi ók stefndi Jóhann bifreið sinni 11. september 1992 aftan á bifreið áfrýjanda, þar sem hún var kyrrstæð við gatnamót. Slasaðist áfrýjandi í árekstrinum og er óumdeilt að stefndu bera óskipta ábyrgð á tjóni hennar. Samkvæmt mati Sigurjóns Sigurðssonar læknis 27. ágúst 1994 var tímabundin örorka áfrýjanda af völdum slyssins 100% í tólf mánuði og varanleg læknisfræðileg örorka 15%. Gengu áfrýjandi og hið stefnda vátryggingafélag til samninga um bótauppgjör á grundvelli matsins og samkvæmt kvittun þáverandi lögmanns áfrýjanda 3. nóvember 1994 var um lokauppgjör að ræða fyrir allt tjón vegna meiðsla hennar. Samkomulagi aðilanna er nánar lýst í héraðsdómi. Eftir þetta taldi áfrýjandi heilsu sinni hraka og að afleiðingar slyssins hafi orðið meiri en lagt var til grundvallar við bótauppgjörið. Er í héraðsdómi greint frá þeim læknisfræðilegu gögnum, sem gerð voru um áfrýjanda, en meðal þeirra voru annað örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar 18. nóvember 1997, örorkumat læknanna Yngva Ólafssonar og Leifs N. Dungal 12. maí 1998 og matsgerð dómkvaddra lækna, Stefáns Carlssonar og Torfa Magnússonar, 14. september 2000. Í örorkumati Yngva og Leifs kom meðal annars fram að áfrýjandi hafi fyrir umrætt slys leitað að minnsta kosti þrisvar til lækna í Vestmannaeyjum vegna bakóþæginda og töldu þeir tímabundna og varanlega örorku áfrýjanda vera hina sömu og Sigurjón Sigurðsson hafði upphaflega komist að niðurstöðu um. Mætti að mestu rekja óþægindi hennar í hálsi til slyssins, en óþægindi í mjóbaki bæri fyrst og fremst að líta á sem aukningu fyrri einkenna. Dómkvöddu matsmennirnir töldu hins vegar varanlega læknisfræðilega örorku áfrýjanda vera 25%. Teldust 3/5 hlutar örorkunnar stafa frá einkennum í hálsi og ofanverðum líkamanum, sem væru að öllu leyti til komin vegna slyssins, en 2/5 hlutar hennar væru vegna einkenna frá mjóbaki og neðri hluta líkamans. Helming þessa hluta örorkunnar mætti rekja til slyssins, en helming til fyrri einkenna. Varanlega læknisfræðilega örorku áfrýjanda vegna slyssins mátu þeir samkvæmt því 20%. Tímabundna örorku áfrýjanda mátu sömu matsmenn 100% í samtals 58 vikur. Með málsókn sinni leitar áfrýjandi eftir frekari bótum úr hendi stefndu en þeim, sem henni voru greiddar 1994. Telur hún samkomulagið, sem þá var gert, ekki standa kröfu hennar í vegi. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi. II. Áfrýjandi heldur fram að í örorkumati 1994 hafi láðst að taka tillit til fyrri einkenna, sem þá hafi einnig verið til staðar, og hafi nú verið metin til 5% varanlegrar örorku. Hafi örorka áfrýjanda vegna slyssins samkvæmt þessu verið metin þá 10%, en sé nú 20%. Um sé að ræða verulega aukningu örorkunnar, sem sé nú tvöföld sú sem áður hafi komið fram. Þá séu verkir útbreiddari en áður og einkennin því ekki hin sömu. Mat dómkvaddra manna sé fullgild sönnun fyrir því að örorkan hafi aukist og verði sönnunargildi mats þeirra Yngva Ólafssonar og Leifs N. Dungal ekki lagt að jöfnu við mat dómkvaddra manna, eins og ráða megi að héraðsdómur hafi gert. Engin efni eru til að vefengja þá niðurstöðu dómkvaddra manna að örorka áfrýjanda af völdum slyssins sé 20% og að 5% örorka því til viðbótar stafi af áður til kominni bilun í stoðkerfi hennar. Hefur áfrýjandi fært rök að því að örorka vegna slyssins hafi hækkað úr 10% í 20% og að sú aukning stafi öll af einkennum í hálsi og efri hluta líkamans. Það fær þó ekki breytt því að við bótauppgjörið 1994 var gengið út frá að 15% metin örorka áfrýjanda væri öll til komin vegna slyssins og bætur við það miðaðar. Við úrlausn um það hvort örorka hafi aukist verulega eða ekki verður að bera saman annars vegar heildarörorkuna, sem bótauppgjör var reist á, og hins vegar þá örorku, sem slysið var síðar talið hafa leitt til. Hvernig einstakir þættir í metinni örorku kunna að hafa breyst skiptir þá ekki máli. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að hækkun á örorku áfrýjanda geti ekki talist veruleg og að henni sé ekki heimilt á þeim grundvelli að hafa uppi frekari kröfu án tillits til fyrirvaralauss samkomulags um lokauppgjör bóta. Áfrýjandi reisir kröfu sína jafnframt á því að víkja beri nefndu uppgjöri til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum, enda verði að telja uppgjörið afar ósanngjarnt. Tjón áfrýjanda varð fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 og fór um bótarétt hennar eftir eldri reglum. Við samningsgerðina 1994 naut áfrýjandi aðstoðar lögmanns og greiddi hið stefnda vátryggingafélag henni þá 650.000 krónur í skaðabætur. Gaf starfsmaður félagsins, sem samdi við lögmanninn um uppgjör bótanna, skýrslu fyrir héraðsdómi, og eru skýringar hans á einstökum liðum, sem lágu að baki samkomulagsins, raktar í hinum áfrýjaða dómi. Kemur þar meðal annars fram að tjón áfrýjanda vegna varanlegrar örorku hafi verið gert upp á grundvelli útreiknings fyrir tapaðar tekjur vegna heimilisstarfa, en sú aðferð hafi verið henni hagfelld þar eð tekjur hennar síðustu árin fyrir slysið voru mjög lágar. Óumdeilt er að ekkert var greitt fyrir tímabundna örorku og er það meðal þess, sem gagnrýni áfrýjanda beinist að. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi stundað launaða vinnu á slysdegi og er óhrakin sú skýring stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. að við uppgjör bóta fyrir tímabundið tjón hafi almennt á þessum tíma einungis verið bætt sannanlegt tekjutap. Óverulegar tekjur áfrýjanda á árinu 1991 geta engu máli skipt um þennan þátt. Áfrýjandi bendir jafnframt á að greiðsla fyrir miska, 150.000 krónur, hafi verið lág. Á það má fallast, en miðað við örorkustig mun sú fjárhæð ekki vera fjarri því sem þá tíðkaðist almennt í bótauppgjörum fyrir líkamstjón. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu stefndu af kröfu áfrýjanda, svo og um málskostnað. Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí síðastliðinn, er höfðað 27. júní 2001 af Helgu Víglundsdóttur, Hlíðarvegi 28, Kópavogi, gegn Jóhanni Alexanderssyni, Miðtúni 8, Keflavík, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess, að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt 5.234.720 krónur ­með 0,5% ársvöxtum frá 2. nóvember 1994 til 1. júní 1995, 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1997, 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1997, 1,0% ársvöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1998, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 18. apríl 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist, að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda 3.331.700 krónur með 0,5% ársvöxtum frá 2. nóvember 1994 til 1. júní 1995, 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1997, 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1997, 1,0% ársvöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1998, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 18. apríl 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist, að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda 2.162.100 krónur með 0,5% ársvöxtum frá 2. nóvember 1994 til 1. júní 1995, 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1997, 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1997, 1,0% ársvöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1998, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 18. apríl 1999, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hendi hennar að mati dómsins, en til vara að stefnukröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Þann 11. september 1992 var stefnandi ökumaður kyrrstæðrar bifreiðar á umferðarljósum, er stefndi, Jóhann Alexandersson, ók bifreið sinni, VG 644, aftan á bifreið stefnanda. Við áreksturinn hlaut stefnandi slink á mjóbak og háls. Fann hún strax fyrir verkjum í hálsi og baki og leitaði til læknis daginn eftir. Á slysadeild var hún greind með hálshnykk og fékk þar hálskraga og bólgueyðandi lyf. Sigurjón Sigurðsson, læknir, mat tímabundna örorku stefnanda vegna slyssins 100% í 12 mánuði eftir slysið og varanlega örorku hennar 15% samkvæmt matsgerð, dagsettri 27. ágúst 1994. Bótauppgjör vegna slyssins fór fram 3. nóvember 1994 með því að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiddi stefnanda 661.180 krónur, auk vaxta og lögmannsþóknunar, og ritaði lögmaður stefnanda undir kvittun fyrir greiðslunni án fyrirvara. Áðurnefndur læknir mat örorku stefnanda á ný 18. nóvember 1997 og taldi varanlega örorku hennar nú vera 25% auk þess sem hann mat henni tímabundna 100% viðbótarörorku í 6 mánuði vegna brjósklosaðgerðar. Segir í matinu, að eftir að læknirinn gerði fyrra örorkumat sitt hafi [heilsu] stefnanda farið versnandi og hún meðal annars gengist undir brjósklosaðgerð. Telji Kristinn Guðmundsson, heila- og taugalæknir, sem meðhöndlað hafi stefnanda, að einkenni hennar ,,í dag” séu aðallega L.T. taugarótareinkenni hægra megin. Jafnframt hafi einkenni frá hálsi vaxið og megi segja, að hér hafi verið um nokkra versnun að ræða á afleiðingum slyssins 11. september 1992. Stefndu töldu þetta mat læknisins ekki fá staðist og sammæltust málsaðiljar um að fá Yngva Ólafsson, bæklunarlækni, og Leif N. Dungal, heimilislækni, til að meta fjárhagslega og læknisfræðilega örorku stefnanda af völdum umrædds slyss og hvort önnur slys eða sjúkdómar ættu þátt í örorku hennar. Samkvæmt matgerð læknanna, dagsettri 12. maí 1998, mátu þeir örorku stefnanda af völdum slyssins þá sömu og metin var í upphaflegu mati Sigurjóns Sigurðssonar, læknis. Töldu matsmennirnir, að hálsóþægindi stefnanda yrðu að mestu leyti rakin til slyssins og að óþægindin frá mjóbaki væru fyrst og fremst versnun fyrri veikleika í baki. Er þar tekið fram, að stefnandi hafi haft nokkur einkenni frá mjóbaki fyrir slysið í september 1992 og sé vafasamt að líta á mjóbaksóþægindi hennar alfarið sem afleiðingu slyssins. Þá hafi ekkert brjósklos komið í ljós við aðgerð og hafi mat Kristins Guðmundssonar, læknis, þess efnis, að brjósklos gæti átt þátt í einkennum stefnanda, ekkert haft með raunverulegar breytingar að gera, sem rekja mætti með vissu til slyssins. Telji matsmenn því í hæsta máta vafasamt að réttlæta hækkun örorkumats á grundvelli þeirrar aðgerðar. Stefnandi var ósátt við þetta og óskaði eftir læknisvottorði frá heimilislækni sínum, Sigurði Inga Sigurðssyni, vegna fyrirhugaðrar endurupptöku skaðabóta-málsins. Í vottorði læknisins frá 21. apríl 1999 kemur meðal annars fram, að stefnandi hafi á árunum fyrir bílslysið 1992 og í byrjun slyssársins leitað til hans vegna verkja frá hægri mjöðm og fengið sprautur í festur í mjöðminni, en stefnandi hafi verið talin hafa lærahnútabólgu. Einkenni eftir slysið frá hálsi, öxl og handlegg virðist nú fara versnandi og einkenni frá mjöðm og mjóbaki séu viðvarandi. Þá óskaði stefnandi umsagnar Árna Tómasar Ragnarssonar, gigtarlæknis, um örorku sína af sama tilefni. Segir meðal annars í vottorði Árna, dagsettu 23. september 1999, að hann hafi séð stefnanda á stofu 17. mars og 22. september 1999. Hafi hálseinkennin verið verst við síðari komuna, en bakið eitthvað skárra. Magnist einkennin upp við álag og séu mjög sveiflukennd. Ágreiningur hafi verið um að hve miklu leyti eigi að túlka einkenni stefnanda í mjóbaki eingöngu út frá slysinu, eins og Sigurjón [Sigurðsson] virðist gera, eða sem eðlilegt framhald fyrri bakeinkenna. Telji gigtarlæknirinn það meginhlutverk sitt að leggja mat á það mál. Segir hann síðan í vottorðinu, að á árunum 1975 - 1986, þegar stefnandi hafi ítrekað kvartað undan einkennum í mjóbaki, hafi röntgenmyndir af mjóbaki verið eðlilegar og stefnandi verið vinnufær á þessum tíma í fremur erfiðu starfi í fiskvinnslu. Því sé varla hægt að segja, að bakvandamál hennar á þeim tíma hafi verið mjög alvarlegs eðlis. Er niðurstaða læknisins sú, að segja megi að öllu samanlögðu, að stefnandi hafi mikil hálseinkenni eftir slysið, sem metin verði til 15% örorku. Stefnandi hafi einnig mikil einkenni frá mjóbaki og sýnist lækninum þau vera talsvert meiri en eðlilegt megi teljast sé litið til fyrri baksögu stefnanda. Sýnist lækninum því sanngjarnt að álykta, að þau einkenni megi að hálfu rekja til slyssins. Sé gert ráð fyrir því, að heildarörorka vegna baksins sé 10%, teljist 5% þeirrar örorku vera afleiðing slyssins 1992. Var það álit læknisins, að varanleg heildarörorka stefnanda, sem rekja megi til slyssins, teljist hæfilega metin 20%. Af hálfu stefndu var ekki talið, að grundvöllur væri til endurupptöku málsins í ljósi fyrirliggjandi gagna. Beiddist stefnandi þá dómkvaðningar matsmanna til mats á því, hvort varanleg örorka stefnanda hefði aukist frá því fyrra örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar, læknis, var gert eða hvort afleiðingar slyssins væru meiri en þar var gert ráð fyrir og hver væri tímabundin og varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda vegna slyss þess, sem mál þetta á rætur að rekja til. Til verksins voru dómkvaddir Torfi Magnússon, heila- og taugaskurðlæknir, og Stefán Carlsson, bæklunarlæknir. Segir í matsgerð þeirra, dagsettri 14. sept 2000, að matsmenn telji heildarörorku stefnanda vera 25%. Megi rekja 3/5 þeirrar örorku til einkenna frá hálsi og ofanverðum líkama og séu þau einkenni alfarið tilkomin vegna umferðarslyssins. Séu 2/5 hlutar heildarörokunnar tilkomnir vegna einkenna frá mjóbaki og neðanverðum líkama og megi rekja helming þeirrar örorku til afleiðinga umferðarslyssins og helming til fyrri einkenna. Telji matsmenn því, að varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda vegna afleiðinga umferðarslyssins sé 20%. Stefnandi setti fram nýjar bótakröfur á grundvelli þessa örorkumats með bréfi 20. október 2000, en stefndu töldu sem fyrr ekki skilyrði til endurupptöku málsins og er það tilefni málshöfðunar þessarar. II. Stefnandi byggir dómkröfur sínar einkum á því, örorka hennar sé að miklum mun meiri en hún var þegar uppgjör slysamáls hennar fór fram árið 1994 og afleiðingar slyssins mun alvarlegri en ráð var fyrir gert. Forsendur fyrir uppgjörinu séu því algjörlega brostnar og beri stefnanda að fá greiddar auknar bætur. Beri stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., að bæta stefnanda allt það tjón, sem hún hafi orðið fyrir í fyrrnefndu umferðarslysi, en aðeins lítill hluti þess hafi verið bættur. Stefnandi styður kröfur sínar við matsgerð Stefáns Carlssonar, bæklunarlæknis, og Torfa Magnússonar, taugalæknis, dagsetta 14. september 2000, endurmat Sigurjóns Sigurðssonar, dagsett 18. nóvember 1997, auk annarra þeirra vottorða, sem fyrir liggja. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé vel rökstudd og ítarleg læknisfræðileg rök færð fyrir niðurstöðu hennar. Með matsgerðinni og öðrum vottorðum hafi stefnandi sýnt fram á, að heilsufari hennar hafi hrakað mjög af völdum umferðarslyssins 1990 og varanleg læknis­fræðileg örorka hennar aukist. Þessi mikli munur réttlæti, að málið sé endurupptekið og stefnandi fái skaðabætur vegna hinnar auknu örorku sinnar. Þá sé ljóst, þegar bótauppgjörið frá 2. nóvember 1994 er skoðað, að það sé í engu samræmi við þágildandi reglur um skaðabætur fyrir líkamstjón, en þær hafi byggst á skýrri og almennt viðurkenndri dómvenju. Virðist stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafa náð að knýja fram einhvers konar geðþóttaákvörðun sína í málinu með því að neita greiðslu ef fyrirvari væri gerður við uppgjörið. Vísar stefnandi að þessu leyti til almennra reglna skaðabótaréttar um endurupptöku skaðabótamála vegna líkamstjóns, sem að nokkru eigi rót sína að rekja til almennra reglna kröfuréttar um brostnar forsendur. Þá byggir stefnandi á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og sjónarmiðum að baki henni, þar sem telja verði, að uppgjör stefnanda hafi verið henni afar ósanngjarnt og fjarri því að veita henni fullar bætur vegna þess líkamstjóns, sem sannanlega sé afleiðing slyss hennar árið 1992. Sé því sanngjarnt og eðlilegt, að því verði vikið til hliðar þannig að rétt uppgjör á líkamstjóni stefnanda geti átt sér stað. Við ákvörðun bótafjárhæðarinnar vegna skaðabótaábyrgðar stefndu beri að líta til ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar um mat á fjárhæðum skaðabóta fyrir líkamstjón, enda hafi slys stefnanda átt sér stað fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993. Þessar reglur séu skýrar og byggðar á áralangri dómvenju í íslenskum skaðabóta­rétti og uppgjörum vátryggingafélaganna, byggðum á þeirri dómvenju. Stefnandi geri aðallega kröfu um greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns, sem ekki hafi þegar verið bætt, þ.e. fjárhæð heildartjóns stefnanda af slysinu l. september 1992, að frádregnum þeim bótum, sem þegar hafi verið greiddar við uppgjörið 2. nóvember 1994. Á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna hafi Jón Erlingur Þorláks­son, tryggingafræðingur, reiknað út tekjutap stefnanda af völdum 20% varanlegrar örorku, sbr. bréf hans 2. október 2000. Samkvæmt því sundurliðist krafa stefnanda á eftirfarandi hátt: 1. Tímabundið tekjutap frá 15.11.1993 til 11.09.1997 vegna vinnu utan heimilis.... 450.000 kr. ­ Tímabundið tekjutap í 6 vikur eftir aðgerð 1997............................................ 67.500 kr. 2. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps vegna vinnu utan heimilis................................. 2.502.300 kr.­ 3. Höfuðstólsverðamæti tekjutaps vegna heimilisstarfa ......................................... 2.326.000 kr. 4. Töpuð lífeyrisréttindi............................. 150.100 kr. 5. Miskabætur ............................................ 400.000 kr.­ Samtals 5.895.900 kr. Hinn 2. nóvember 1994 hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greitt stefnanda 661.180 krónur, sem komi til frádráttar kröfunni. Samkvæmt því sé fjárhæð aðalkröfunnar 5.234.720 krónur. Um l. tölulið. Þegar umferðarslysið átti sér stað hafi stefnandi verið búin að ráða sig í tæplega hálfs dags starf á hárgreiðslustofu í Kópavogi og hafið þar vinnu 1. nóvember 1992. Fljótlega hafi komið í ljós, að hún hafi verið ófær til þessarar vinnu vegna mikilla verkja bæði í herðum og baki og hún þá hætt störfum. Sé útreikningur á tímabundnu tekjutapi byggður á umsömdum launum Helgu á hárgreiðslustofunni, 45.000 krónur á mánuði. Um 2. tölulið. Hér vísist til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings, sem byggi á framangreindum launum stefnanda í hálfu starfi á hárgreiðslustofunni, 45.000 krónum á mánuði. Um 3. tölulið. Hér vísist til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings, sem byggi á dómvenju um laun húsmæðra. Um 4. tölulið. Hér vísist til útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar, en samkvæmt honum sé verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku. Um 5. tölulið Miskabótakrafan sé byggð á dómvenju í íslenskum skaðabótarétti og sett fram með stoð í þágildandi 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir slysið hafi stefnandi þjáðst af stöðugum verkjum í hálsi, sem leiði út í herðar, niður á milli herðablaða og út í hægri öxl. Þoli hún hvorki álag né kyrrstöður, hún sé með stöðuga verki í baki, sem leiði út í hægra mjaðmarsvæði, fram í nára og rasskinn og niður í hægri fót. Forsendur varakröfu stefnanda séu þær, að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu, að stefnandi eigi ekki rétt til bóta fyrir heildartjón sitt að frádregnum þegar greiddum skaðabótum. Byggi varakrafan á því, að stefnandi eigi ávallt rétt á bótum fyrir uppgjör á þeirri 10% viðbótarörorku, sem matsgerð dómkvaddra matsmanna vitni um. Hafi þeir metið hana 25%, en Sigurjón Sigurðsson 15% í fyrra örorkumati sínu. Munurinn á mötunum sé 10%, en Sigurjón taki ekki tillit til þess, að helmingur einkenna frá mjóbaki hafi verið til kominn fyrir umferðarslysið 11. september 1992. Hafi Sigurjón ekki haft undir höndum nein gögn um fyrra heilsufar stefnanda. Þessa 15% örorku telji Sigurjón aðallega í mjóbaki, en einnig í hálsi. Megi gera ráð fyrir, að þessi 15% skiptist í 10% vegna mjóbaks og 5% vegna háls. Hinir dómkvöddu matsmenn hafi haft aðgang að upplýsingum um fyrra heilsufar stefnanda og séu sammála niðurstöðu Sigurjóns um, að örorka hennar frá mjóbaki sé 10%, þar af helmingur vegna fyrri einkenna, sbr. niðurstöðukafla matsgerðar þeirra. Þeir meti einkenni frá hálsi og herðasvæði til 15% varanlegrar örorku, þ.e. 10% umfram fyrra mat Sigurjóns. Þau 10% séu algjörlega óbætt og þau eigi stefnandi rétt á að fá bætt, hvað sem líði endurupptöku skaðabótamálsins í heild. Sé þetta er í fullu samræmi við endurmat Sigurjóns sjálfs frá 18. nóvember 1997 þar sem hann telji heildarörorku stefnanda 25%, þ.e. 10% meiri en í fyrra mati hans, sem lagt hafi verið til grundvallar við uppgjörið 1994. Með sama hætti styðji vottorð Árna Tómas Ragnarssonar, læknis, dagsett 23. september 1999, þessa niðurstöðu. Samkvæmt framansögðu byggi varakrafan á rétti stefnanda til uppgjörs á 10% viðbótarörorku og sundurliðist krafan með eftirfarandi hætti: 1. Tímabundið tekjutap frá 15.11.1993 til 11.09.1997 vegna vinnu utan heimilis....... 450.000 kr.­ Tímabundið tekjutap í 6 vikur eftir aðgerð 1997................................................ 67.500 kr. 2. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps vegna vinnu utan heimilis.................................. 1.251.150 kr.­ 3. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps vegna heimilisstarfa .......................................... 1.163.000 kr. 4. Töpuð lífeyrisréttindi............................... 75.050 kr. Miskabætur ............................................. 400.000 kr. Samtals 3.331.700 kr. Forsendur þrautavarakröfu stefnanda séu þær, að hvorki verði fallist á aðalkröfu né varakröfu stefnanda. Byggi varakrafan á því, að stefnandi eigi ávallt rétt á bótum fyrir þann 5% mun, sem sé á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um 20% örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins, og fyrri niðurstöðu Sigurjóns um 15% örorku vegna afleiðinga þess í örorkumati 27. ágúst 1994, en síðarnefnda matið hafi legið til grundvallar uppgjörinu 2. nóvember 1994. Samkvæmt því byggi þrautavarakrafan á rétti stefnanda til uppgjörs á 5% viðbótarörorku og sundurliðist krafan svo: 1. Tímabundið tekjutap frá 15.11.1993 til 11.09.1997 vegna vinnu utan heimilis...... 450.000 kr.­ Tímabundið tekjutap í 6 vikur eftir aðgerð 1997............................................... 67.500 kr. 2. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps vegna vinnu utan heimilis.................................... 625.575 kr.­ 3. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps vegna heimilisstarfa ............................................ 581.500 kr. 4. Töpuð lífeyrisréttindi................................ 37.525 kr. Miskabætur .............................................. 400.000 kr. Samtals 2.162.100 kr.­ Vaxtakrafa sé byggð á vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989, einkum 7. og 15. gr. fyrrnefndra laga. Krafist sé almennra sparisjóðsvaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 2. nóvember 1994, eða þeim degi, er uppgjör fór fram, en dráttar­vaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 18. apríl 1999, er liðinn hafi verið einn mánuður frá því, að lögmaður stefnanda sendi stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. kröfu um endurupptöku málsins. Hafi þá legið fyrir öll gögn, sem nauðsynleg hafi verið, til að meta tjónsatvik og fjárhæð kröfu stefnanda, sbr. meginreglu 15. gr. vaxtalaga. Hafi innborgun stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., á málið og greiðsla vaxta frá slysdegi til 2. nóvember 1994 rofið fyrningu vaxta. Af hálfu stefndu er á því byggt, að frumskilyrði réttar til viðbótarbóta ofan á áður umsamdar og greiddar fullnaðar­bætur fyrir líkamsslys sé, að heilsufarsfarslegar afleiðingar slyssins hafi í verulegum mæli orðið aðrar og meiri en ráð var fyrir gert, þegar samið var um bæturnar, en fyrr teljist forsendur bótauppgjörs ekki brostnar. Er sýknukrafa stefndu á því byggð, að þetta frumskilyrði sé ekki fyrir hendi í tilviki stefnanda og hún sé bundin við fyrirvaralausa kvittun og yfirlýsingu lögmanns síns 3. nóvember 1994 um endanlegt uppgjör skaðabóta á slysinu og afsal á öllum frekari kröfum á hendur stefndu út af því. Ekki séu heldur skilyrði til þess að víkja bótauppgjörinu til hliðar á grundvelli 36. gr. sml. nr. 7/1936. Ljóst sé af fyrirliggjandi læknisvottorðum í málinu, 15% örorkumati Sigurjóns Sigurðs­­sonar, læknis, frá 27. ágúst 1994 og samanburði á 15% örorkumati læknanna Leifs N. Dungal og Yngva Ólafssonar og 20% örorkumati læknanna Stefáns Carlssonar og Torfa Magnússonar, að einkenni stefnanda eftir bílslysið 11. september 1992 hafi alltaf verið þau sömu, þ.e. frá hálsi og mjóbaki. Hafi þessi einkenni verið grundvöllur örorkubóta við skaðabótauppgjörið 3. nóvember 1994, sbr. 15% örorkumat Sigurjóns, sem uppgjörið hafi byggst á. Engar nýjar eða aðrar afleiðingar slyssins hafi komið fram síðar, eða eftir að uppgjörið fór fram. Geri matsmenn í báðum tveggja lækna örorkumötunum líka ráð fyrir því, að þessi háls- og mjóbakseinkenni sé að rekja til slyssins, en í mismunandi miklum mæli. Telji þeir Leifur og Yngvi, að hálsóþægindin megi að mestu leyti rekja til slyssins, en vafasamt sé að líta á mjóbaksóþægindin alfarið sem afleiðingu þess og beri fremur að líta á þau sem versnun fyrri veikleika í bakinu. Stefán og Torfi líti hins vegar svo á, að helming örorku vegna mjóbakseinkennanna megi rekja til slyssins og meti þeir samanlagða örorku vegna háls- og mjóbakseinkenna 20%, eða lítillega hærri en Leifur og Yngvi mátu og Sigurjón mat í upphafi. Sé þannig ekki tilfellið, að nýjar eða ófyrirsjánlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda, eftir að bótauppgjörið fór fram, eða að örorka hennar sé orðin verulega hærri en þá hafi verið talið. Sé aðeins um það eitt að ræða, að matslæknarnir leggi svolítið mismunandi mat á sömu einkenni sjúklings. Sé þannig alveg ósannað, að nokkur raunveruleg versnun á heilsufari stefnanda hafi átt sér stað frá því bótauppgjörið fór fram. Þá séu örorkumöt ekki nein nákvæmnisvísindi og geti munur á mötum um 5 örorkustig aldrei talist veruleg hækkun á örorku. Ekki verði heldur séð, að örorkumat Stefáns og Torfa sé eitthvað réttara en örorkumat Leifs og Yngva. Ekki séu heldur skilyrði til að víkja bótauppgjörinu 3. nóvember 1994 til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Skilyrði þess að svo megi gera sé, að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera bótauppgjörið fyrir sig. Því sé ekki að heilsa í tilviki stefnanda. Fyrir það fyrsta hafi stefnandi notið lögmannsaðstoðar við bótauppgjörið. Í annan stað hafi bótauppgjörið verið hefðbundið og í takt við uppgjörsvenjur síns tíma, en það hafi verið byggt á örorkumati læknis og höfð hliðsjón af tjónsútreikningi tryggingafræðings, sem stefnandi hafi útvegað. Vinnutekjutap vegna tímabundinnar örorku hafi ekkert verið og þar því ekki um neinar bætur að ræða. Þá hafi verið samkomulag um það við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku að hafa eingöngu til hliðsjónar útreikning tekjutaps vegna heimilisstarfa miðað við fullt starf á heimili, enda útivinnutekjur stefnanda óverulegar og ekki unnt að vera í fullu starfi bæði innan og utan heimilis. Þá hafi verið samkomulag um að virða til lækkunar útreiknuðu tjóni, auk lækkunar vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis, að ekki lá fyrir að stefnandi hefði í reynd orðið fyrir eða myndi verða fyrir nokkru vinnutekjutapi af völdum varanlegrar örorku. Til hækkunar hafi komið miski. Eftir þessum nótum hafi ákveðist samkomulags­bætur fyrir miska og varanlega örorku í einu lagi. Hafi þetta allt verið í fullu samræmi við uppgjörsvenjur þess tíma. Sé því fjarri lagi, að bótauppgjörið hafi ekki verið í neinu samræmi við þágildandi reglur um skaðabætur fyrir líkamstjón, eða að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi náð fram einhverri geðþóttaákvörðun um bæturnar. Sé og rangt og ósannað, að stefndi hafi neitað greiðslu, ef fyrirvari væri gerður við uppgjörið. Hafi ekkert komið til umræðu eða álita að gera einhvern fyrirvara við samkomulagsuppgjörið. Sé bótauppgjörið þannig fjarri því að vera ósanngjarnt gagnvart stefnanda eða að það hafi ekki verið í samræmi við góðar viðskiptavenjur. Að framangreindu sé ljóst að sýkna beri stefndu af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa stefndu sé byggð á því að hafna beri með öllu aðalkröfu og varakröfu stefnanda, sem mótmælt sé sem röngum og allt of háum, og stórlækka þrauta­vara­­kröfu, eigi hún við rök að styðjast, en því sé mótmælt. Aðalkrafa stefnanda eigi engan rétt á sér. Sé krafan sett fram eins og varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins hafi alltaf verið 20%, en ekki fyrst verið 15%, og síðan aukist í 20%, sem stefnandi byggi þó allan málatilbúnað sinn á og réttlæti með viðbótarkröfur sínar. Verði hér ekki bæði sleppt og haldið. Þá sé við kröfugerð þessa gengið fram hjá þeirri staðreynd, að búið sé að bæta allt tjón stefnanda vegna 15% varanlegrar örorku hennar og verði þær bætur ekki teknar sem innborgun upp í tjón vegna 20% varanlegrar örorku. Sé hið eina rétta að krefjast viðbótarbóta vegna 5% viðbótarörorku með því að málssóknin sé á því byggð. Um varakröfu stefnanda gildi hið sama. Sé hún miðuð við, að varanleg örorka stefnanda af völdum slysins sé 25% og sé að öðru leyti sett fram með sömu annmörkum og aðalkrafan. Skorti sönnun þess, að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins sé 25% eða hafi aukist um 10%, en endurmati Sigurjóns um hækkun örorkunnar úr 15% í 25% hafi verið hrundið með báðum tveggja lækna mötunum. Hafi dómkvaddir matsmenn metið varanlega örorku stefnanda af völdum slyssins 20%, en ekki 25%, og Leifur og Yngvi talið örorkuna aðeins vera 15%. Sé því enginn grundvöllur fyrir varakröfunni. Þrautavarakrafa stefnanda sé byggð á því, að stefnandi hafi hlotið 5% varanlega viðbótar­örorku af völdum slyssins frá því bótauppgjörið fór fram við stefndu í nóvember 1994. Sé ósannað, að varanleg örorka stefnanda hafi í raun aukist frá því uppgjörið fór fram, en fyrirliggjandi örorkumöt beri það ekki með sér, utan endurmat Sigurjóns, sem hrundið hafi verið með tveggja lækna mötunum. Þau möt taki hins vegar enga afstöðu til þess, hvort varanlega örorka stefnanda hafi aukist frá því sem var eða ekki, heldur fjalli aðeins um, hve mikið af einkennum stefnanda sé að rekja til slyssins eða ekki. Sé því í raun engin grundvöllur undir varakröfunni heldur. Við einstaka kröfuliði í aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu er svo þetta að athuga: 1. Kröfu um tímabundið tekjutap (kr. 450.000 + 67.500) beri alfarið að hafna. Bæði sé, að tjón sé ósannað og einnig hitt, að við bótauppgjörið hafi af hálfu stefnanda verið fallið frá öllum frekari kröfum á hendur stefndu en þá voru bættar. Sé ekkert nú, sem afsaki, að krafan hafi ekki verið höfð uppi í öndverðu, ef um raunverulegt tekjutap var að ræða. 2-3. Kröfum um örorkutjónsbætur, sem eru bæði vegna starfa utan heimilis miðað við fullt starf og störf á heimili miðað við fullt starf, beri að hafna, en enginn geti samtímis verið í tveimur fullum störfum og átt rétt til bóta á þeim grundvelli samkvæmt dómvenju. Sé nærtækast að miða við störf á heimili eingöngu, enda hafi stefnandi unnið aðeins óverulega utan heimilis. Þá sé eftir að virða til lækkunar hagræði af eingreiðslu og skattfrelsi bóta. 4. Kröfu um töpuð lífeyrissjóðsréttindi beri alfarið að hafna, en ósannað sé, að stefnandi hafi tapað nokkrum lífeyrissjóðsréttindum. 5. Miskabótakröfu verði að mótmæla sem allt of hárri og í hróplegu ósamræmi við dómvenju, en hæfilegar miskabætur vegna 5% viðbótaröroku séu um 50.000 krónur. Loks verði að mótmæla vaxtakröfum stefnanda, en eldri vextir en 4 ára frá stefnubirtingu séu fyrndir og dráttarvextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi eins og kröfugerð stefnanda sé háttað. Beri og að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. III. Svo sem áður greinir lenti stefnandi í umferðarslysi 11. september 1992, er bifreið var ekið aftan á kyrrstæða bifreið hennar. Við það hlaut stefnandi hálshnykk og tognun á mjóbaki með verkjum í hálsi og mjóbaki. Á árinu 1994 var stefnandi metin af Sigurjóni Sigurðssyni, lækni, til 100% tímabundinnar örorku í eitt ár og 15% varanlegrar örorku. Bótauppgjör milli aðila fór fram 3. nóvember 1994 á grundvelli þessa örorkumats. Heldur stefnandi því fram, að eftir uppgjörið hafi veruleg og ófyrirsjáanleg breyting orðið á heilsu hennar. Sé því heimilt að lögum að endurupptaka málið og beri að bæta stefnanda tjónið á grundvelli örorkumats dómkvaddra matsmanna. Í málinu liggja fyrir nýjar matsgjörðir og vottorð lækna. Þyngst vegur þar mat Yngva Ólafssonar, bæklunarskurðlæknis, og Leifs N. Dungals, heimilislæknis, frá 12. maí 1998, en þeir mátu stefnanda til 100% örorku í eitt ár og 15% varanlegrar örorku, og mat dómkvaddra matsmanna, þeirra Torfa Magnússonar, heila- og taugalæknis, og Stefáns Carlssonar, bæklunarskurðlæknis, frá 14. september 2000. Töldu þeir örorku stefnanda vera 100% í 58 vikur, nánar tiltekið 100% í 52 vikur í beinu framhaldi slyssins og síðan 6 vikur eftir brjósklosaðgerð, sem framkvæmd var af Kristni Guðmundssyni, heila- og taugaskurðlækni, 19. mars 1997, en aðgerðin var talin tengjast afleiðingum slyssins 1992. Þá töldu þeir varanlega örorku vera 20%. Þegar litið er til læknisfræðilegra gagna, sem fyrir liggja í máli þessu, og skýrslna stefnanda og ofangreindra lækna við aðalmeðferð málsins er það álit hinna sérfróðu meðdómenda, að engin veruleg og ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda vegna afleiðinga slyssins frá því áðurnefnt bótauppgjör fór fram. Eru kvartanir stefnanda eftir það í stórum dráttum þær sömu og áður, en um er að ræða verk í hálsi, milli herðablaða og út í hægri griplim og verk í baki, á hægra mjaðmasvæði og hægri ganglim. Fyrir óþægindum eftir hálshnykk og tognun í mjóbaki geta menn fundið í misjafnlega ríkum mæli og ástandið verið mjög breytilegt frá einum degi til annars. Hjá stefnanda bætast svo við þekkt stoðkerfisvandamál, bæði fyrir og eftir slysið. Engin rótareinkenni hafa fundist og ekki heldur merki um brjósklos, hvorki í hálsi né mjóbaki. Er því ekki unnt að líta á brjósklosskurðaðgerðina í mars 1997 sem afleiðingu umferðarslyssins. Sérfróðir meðdómendur telja, að bæði mat læknanna Yngva Ólafssonar og Leifs H. Dungal, svonefnt ,,tveggja lækna mat”, sem samkomulag var milli aðila að biðja um, og mat dómkvaddra matsmanna séu studd gildum rökum. Að vísu er 5% munur milli matanna á varanlegri örorku, en að mati hinna sérfróðu meðdómenda ræður þar mestu huglæg afstaða matsmanna. Verður að telja mismuninn innan þess ramma, er gera má ráð fyrir við slíkar aðstæður, sem hér er um að ræða. Er það því skoðun dómsins, að þó svo að mat hinna dómkvöddu matsmanna sé lagt til grundvallar varanlegri örorku stefnanda hafi ekki orðið nein ófyrirsjáanleg og veruleg breyting á heilsufari hennar frá því upphaflegt örorkumat fór fram. Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á, að forsendur séu brostnar fyrir tjónsuppgjöri því, sem fram fór 3. nóvember 1994. Á því er einnig byggt af hálfu stefnanda, að sanngjarnt sé og eðlilegt að víkja umræddu uppgjöri til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og sjónarmiðum að baki hennar, þar sem telja verði, að uppgjörið hafi verið henni afar ósanngjarnt og fjarri því að veita henni fullar bætur vegna afleiðinga slyss þess, sem mál þetta á rætur að rekja til. Með vísan til framanritaðs ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir mega ákveða, að málskostnaður falli niður. Dóminn kváðu upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari, Ásgeir B. Ellertsson, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum og Ríkarður Sigfússon, sérfræðingur í bæklunarlækningum. Dómsorð: Stefndu, Jóhann Alexandersson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknir af kröfum stefnanda, Helgu Víglundsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 82/2017
Kærumál Dómari Vanhæfi
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem héraðsdómari vék sæti í málinu með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 á þeim grundvelli að hann hefði með fyrri úrskurði, þar sem hann vísaði frá dómi máli málsóknarfélags gegn B þar sem félagsmenn M voru félagsmenn, tekið afstöðu til sömu efnisatriða og í máli M gegn B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt dómari hafi, við úrlausn um formhlið máls áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr. fyrrgreindra laga, fjallað um atriði sem einhverju geti skipt þegar mál sé dæmt efnislega sé hann ekki bundinn af þeirri úrlausn sinni. Dómari, sem vísað hefði máli frá dómi, væri því ekki vanhæfur til að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Markús Sigurbjörnsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017 þar sem ÁsmundurHelgason héraðsdómari vék sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimilder í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurðihöfðaði Málsóknarfélag hluthafa Landsbanka Íslands mál á hendur sóknaraðila 12.ágúst 2015. Með það mál fór fyrrnefndur dómari og vísaði hann því frá dómi meðúrskurði 9. mars 2016. Með dómi Hæstaréttar 2. maí sama ár í máli nr. 235/2016 varúrskurðurinn staðfestur. Í kjölfarið var þetta mál og tvö önnur höfðuð á hendursóknaraðila af þremur málsóknarfélögum, en félagsmenn í þeim munu vera þeir semáttu aðild að fyrstnefnda félaginu. Þegar tekið er til varna í máli sem rekiðer eftir lögum nr. 91/1991 athugar dómari hvort gallar séu á því að formi tilsem varðað geta frávísun þess án kröfu eða leysir úr slíkri kröfu, ef hún erhöfð uppi, áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr.laganna. Þótt dómari hafi við slíka úrlausn fjallað um atriði sem einhverjugeta skipt þegar mál er dæmt efnislega er þess að gæta að hann er ekki bundinnaf þeirri úrlausn sinni. Af þeirri ástæðu stendur g. liður 5. gr. laga nr.91/1991 ekki til þess að dómari, sem vísað hefur máli frá dómi, sé að lögumvanhæfur til að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Samkvæmt þessu verður hinnkærði úrskurður felldur úr gildi.Varnaraðila verður gert að greiðasóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur samkynja mál. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi.Varnaraðili, Málsóknarfélag hluthafaLandsbanka Íslands I, greiði sóknaraðila, Björgólfi Thor Björgólfssyni, 150.000krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017. Ímáli þessu, sem höfðað var af stefnanda, Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands, gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda,Björgólfs Thors Björgólfssonar, á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna þess aðþeir voru í þeirri stöðu að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu 27. janúar til 30.júní 2006, urðu verðlaus þann 7. október 2008. Stefnandi rökstyður málatilbúnað sinn ístuttu máli á þann veg að félagsmenn hans hefðu ekki keypt hlutabréf íLandsbankanum á umræddu tímabili ef upplýst hefði verið um umfangsmiklarlánveitingar bankans til stefnda og félaga sem honum tengdust. Telur stefnandiað upplýsingar þessar hefðu átt að koma fram í ársreikningi bankans fyrirrekstrarárið 2005, sem birtur var 27. janúar 2006. Einnig byggir stefnandi áþví að félagsmenn hans hefðu selt hlutabréf sín ef upplýst hefði verið aðLandsbanki Íslands hf. lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf., enstefnandi byggir á því að sú staða hafi verið uppi frá 30. júní 2006 og allttil þess að bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008.Telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á því að félagsmenn stefnanda hafi byggtákvörðun sína um kaup hlutabréfanna og að vera áfram hluthafar í LandsbankaÍslands hf. eftir 30. júní 2006, á röngum og ófullnægjandi upplýsingum. Er áþví byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að upplýsingarum tengsl og lánveitingar bankans til hans, sem og um yfirráð Samsoneignarhaldsfélags ehf. á bankanum, væru mikilvægar upplýsingar fyrir afstöðufélagsmanna stefnanda í þessu efni. Þá er á því byggt að hefðu þeir fengiðréttar upplýsingar um þessi atriði hefðu þeir ekki orðið fyrir tjóni vegnakaupa og eignarhalds á hlutabréfum í bankanum. Tjón þeirra sé því afleiðing afþeirri saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda, sem nánar er lýst í stefnu. Félagsmenn stefnanda voru allirfélagsmenn í málsóknarfélagi sem höfðaði mál á hendur stefnda 12. ágúst 2015,mál nr. E-3540/2015. Þar var eins og í þessu máli krafist viðurkenningar áskaðbótaskyldu stefnda á tjóni félagsmanna þess félags vegna hlutabréfa semþeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf. 7.október 2008. Í kröfugerðinni í eldra málinu var vísað til tiltekinnaupplýsinga, sem stefnandi taldi að stefndi hefði vanrækt að veita, og tilathafna sem talið var að hann hafi borið að grípa til en ekki gert. Voru það ímeginatriðum sömu atriðin og viðurkenningarkrafa stefnanda í nýja málinu erreist á. Undirritaður dómari kvað upp úrskurð 9.mars 2016 í eldra málinu þar sem fallist var á kröfu stefnda um að vísa bærimálinu frá dómi. Byggðist úrskurðurinn á því að ekki lægi fyrir að félagsmennmálsóknarfélagsins hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrviðurkenningarkröfum sínum, þar sem ekki hefði verið gerð viðhlítandi greinfyrir því tjóni sem félagsmennirnir áttu að hafa orðið fyrir vegna ætlaðrarvanrækslu stefnda. Í úrskurðinum sagði meðal annars að ekki yrði varpað ástefnda að leiða líkum að því að félagsmenn málsóknarfélagsins hefðu hvorkiselt bréf í Landsbanka Íslands né látið hjá líða að kaupa þau, eins og haldiðværi fram í stefnu, en með því væri stefnandi leystur undan því að færa rökfyrir því að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn viðurkenningarkrafna sinna.Þá var á það bent að ef fallist yrði á röksemdir stefnanda yrði að leggja tilgrundvallar að við birtingu þeirra upplýsinga, sem málsóknarfélagið teldi aðstefndi hefði vanrækt að birta, hefði dregið verulega úr áhuga fjárfesta á þvíað kaupa hlutabréf í bankanum, auk þess sem söluþrýstingur á þeim hefði aukistmeð þeim afleiðingum að verð hlutabréfanna hefði lækkað. Eintakir fjárfestar íhópi félagsmanna málsóknarfélagsins kynnu að hafa selt hluti í bankanum fráþeim tíma og allt til þess að bankinn féll í október 2008. Þannig mætti reiknameð því að einhverjir félagsmanna málsóknarfélagsins hafi hagnast af því aðstefndi lét hjá líða að gera það sem málsóknarfélagið telur að honum hafi veriðskylt að gera. Aftur á móti taldi dómari að áskilnaði 19. gr. a í lögum nr.91/1991 væri fullnægt.Stefnandi í eldra málinu kærðiframangreindan frávísunarúrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Með dómi réttarinsfrá 2. maí 2016 í málinu nr. 235/2016 var hinn kærði frávísunarúrskurðurstaðfestur. Sú niðurstaða réttarins var reist á því að sá háttur sem hafður vará kröfugerð stefnanda væri í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr.91/1991, þar sem málsástæður að baki kröfugerðinni væri ekki einsleit fyriralla félagsmenn málsóknarfélagsins. Þá var ekki talið að varkrafa stefnandafullnægði kröfu 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýra kröfugerð, auk þesssem hún væri sama marki brennd og aðrar kröfur hans að röksemdir að baki henniværi ekki einsleitar, sbr. 1. og 2. mgr. a í sömu lögum. Í dóminum var ekkitekin afstaða til þess hvort félagsmenn stefnanda hefðu lögvarða hagsmuni afúrlausn málsins, sbr. áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Með því máli sem stefnandi hefur nú höfðaðtelur stefnandi að bætt hafi verið úr þeim annmörkum sem Hæstiréttur Íslands sáá málshöfðun í fyrra málinu. Um það segir í stefnu að í fyrra málinu hafi allirfélagsmenn málsóknarfélagsins verið hluthafar í Landsbanka Íslands hf. 7.október 2008, en ekki hafi verið gerður greinarmunur á hluthöfum eftir þvíhvenær þeir eignuðust hlutabréf sín. Hafi sumir félagsmanna byggt bótagrundvöllsinn á því að þeir hefðu selt hlutabréf sín ef þeir hefðu fengið réttarupplýsingar en aðrir á þeim grundvelli að þeir hefðu ekki keypt bréfin. Í þessumáli væri aðild félagsmanna í stefnanda hins vegar önnur. Þeir einir eigi aðildað stefnanda sem eignuðust hlutabréf í bankanum frá 27. janúar 2006 til 30.júní 2006, eða aðilar sem leiði rétt sinn frá aðila sem eignast hafi hlutabréfá þessum tíma. Stefndi hefur krafist þess að máli þessuverði vísað frá dómi. Frávísunarkrafan er reist á ýmsum atriðum, þ. á m. því aðfélagsmenn stofnanda skorti lögvarða hagsmuni auk þess sem málatilbúnaðurstefnanda fullnægi ekki skilyrðum 19. gr. a í lögum nr. 91/1991.Stefnandi telur að sá héraðsdómari semkvað upp úrskurðinn 9. mars 2016 í fyrra málinu sé á grundvelli g-liðar 5. gr.laga nr. 91/1991 vanhæfur til að fara með það mál sem hér er til úrlausnar.Helgast það af því að dómarinn hafi með úrskurðinum tekið afstöðu tilefnisatriða sem séu hin sömu og í þessu máli, áður en lokið hefur verið við aðleggja fyrir dóminn sönnunargögn og röksemdir fyrir kröfu.Niðurstaða Samkvæmtg-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrirhendi eru önnur atvik eða aðstæður en greinir í öðrum stafliðum greinarinnarsem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þessa regluverður að skýra með hliðsjón af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Í því efni skiptir ekki aðeins máli að dómari sé í reynd óhlutdrægurheldur einnig að hlutlægt séð líti svo út að hann sé það. Þegardómari fær mál til úrlausnar, sem áður hefur komið til kasta hans í samadómarastarfi, getur hann orðið vanhæfur á framangreindum grundvelli. Helgastþað af því að hafi hann á fyrri stigum tekið afstöðu til efnisatriða í málinu,sem hann á síðan að dæma um, er almennt hætta á því að hann hafi þegar gert upphug sinn um það atriði. Jafnvel þó að ný gögn styðji öndverða niðurstöðu geturdómarinn átt erfitt með að endurskoða hug sinn við þessar aðstæður. Þegar atvik eru með þessum hætti hefurMannréttindadómstóll Evrópu í ákveðnum tilvikum talið það fara í bága við 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafi dómari ekki vikið sæti við síðariumfjöllun um sama efnisatriði. Um það má m.a. vísa til dóms réttarins frá 24.maí 1989 í máli Hauschildt gegn Danmörku. Er þáeinkum litið til þess hvert hafi verið umfang og eðli afskipta dómara afmálinu á fyrri stigum, eins og síðari dómaframkvæmd réttarins gefur til kynna.Sérstök sjónarmið eru talin eiga við þegar mál er endurupptekið eða í þeimtilvikum þegar áfrýjunardómstóll fellir dóm undirréttar úr gildi og vísarmálinu aftur til þangað til nýrrar meðferðar, sbr. t.d. dómamannréttindadómstólsins frá 26. september 1995 í máli Dinnet gegn Frakklandi ogfrá 10. júní 1996 í máli Thomann gegn Sviss. Hér á landi hefur verið leyst meðsvipuðum hætti úr álitaefnum um hæfi dómara þegar dómur er ómerktur og málinuvísað heim í hérað, sbr. ítrekaða dómaframkvæmd, t.d. dóm Hæstaréttar Íslandsfrá 14. apríl 2015 í málinu nr. 244/2015. Hefur þá verið látið við það sitja aðvísa til þess að dómari sé ekki bundinn af fyrri efnisúrlausn.Í fyrirliggjandi máli er dómarinnvissulega ekki bundinn af niðurstöðu sinni í úrskurðinum frá 9. mars 2016.Eftir sem áður verður ekki fram hjá því litið að í honum tók dómarinnafdráttarlausa afstöðu til grundvallaratriða í málatilbúnaðimálsóknarfélagsins, sem Hæstiréttur Íslands hefur ekki fjallað um, og fyrirliggur að taka verður afstöðu til í fyrirliggjandi máli milli að meginstofnitil sömu aðila. Snúa þessi grundvallaratriði ekki aðeins að formlegriframsetningu málatilbúnaðar stefnanda heldur einnig að efnislegum forsendumfyrir mögulegri skaðabótaábyrgð stefnda og sönnunarbyrði í málinu. Að teknutilliti til þess sem rakið hefur verið telur dómari því að umfang og eðli fyrriafskipta hans af máli stefnanda á hendur stefnda geri það að verkum að dragamegi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Telst dómari því vanhæfur til þess aðfara með fyrirliggjandi mál samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 og víkur þvísæti í því.Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: ÁsmundurHelgason héraðsdómari víkur sæti í máli þessu.
Mál nr. 451/2003
Skjalafals Vegabréf
Í samræmi við játningu S, 20 ára kínversks ríkisborgara, var hún sakfelld fyrir skjalafals samkvæmt 1. mgr. 155. almennra hegningarlaga með því að hafa við vegabréfaskoðun framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar. Við úrlausn málsins var litið til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Þegar eðli brotsins var virt, hversu alvarlegt það var og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga voru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna, sem þótti hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2003 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærða krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hún verði dæmd til vægustu refsingar, sem lög leyfa, og refsingin verði skilorðsbundin. Við meðferð málsins í héraði játaði ákærða sakargiftir og var málið rekið þar og dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærða er tæplega 21 árs kínverskur ríkisborgari. Í málinu er henni gefið að sök skjalafals með því að hafa við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflugvelli 9. nóvember 2003 framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákæra var gefin út 19. nóvember síðastliðinn og málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness sama dag. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða sakfelld fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmd til að sæta fangelsi í 30 daga, en fullnustu refsingar var frestað í eitt ár héldi hún almennt skilorð 57. gr. laganna með áorðnum breytingum. Ekki er ágreiningur um að háttsemi hennar varði við fyrrnefnt refsiákvæði. Ákærða var á leið frá Stokkhólmi til Baltimore í Bandaríkjunum er hún var handtekin á Keflavíkurflugvelli í framhaldi þess að hún framvísaði þar við vegabréfaskoðun fölsuðu vegabréfi. Við ákvörðun refsingar ákærðu og þess hvort sú refsing skuli vera bundin skilorði eða ekki verður að líta til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga skal það metið refsingu til þyngingar ef falsað skjal er notað sem opinbert skjal. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 136/1998 um vegabréf kemur fram að á vegum alþjóðalögreglunnar Interpol hafi ítrekað verið vakin athygli á nauðsyn þess að auka öryggi í útgáfu vegabréfa, bæði varðandi ýmsa öryggisþætti í prentum vegabréfa og útgáfu þeirra. Þótt ekki sé dregið í efa að ákærða hafi viljað leita sér betra lífs og keypt vegabréfið af einhverjum, sem gerðu sér aðstöðu hennar að féþúfu, verður ekki fram hjá því horft að hún notaði hið falsaða skjal í þeim tilgangi að komast ólöglega inn í annað land. Ákærða er hins vegar ung að árum og ekkert liggur fyrir um að hún hafi áður gerst sek um refsiverða háttsemi. Þegar til alls framanritaðs er litið er refsing hennar hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu ákærðu hefur því verið haldið fram að við ákvörðun refsingar vegna skjalafalsbrots hafi dómstólar að jafnaði skilorðsbundið refsinguna, þegar um fyrsta brot er að tefla og ekki hefur hlotist tjón af háttseminni. Brot ákærðu verður ekki lagt að jöfnu við slík brot, enda eru skjalafalsbrot af margvíslegum toga og við ákvörðun refsingar er í hverju tilviki litið til margra atriða. Þegar eðli brotsins er virt, hversu alvarlegt það er og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hennar. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærða verður dæmd til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Shiming Chen, sæti fangelsi í 30 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. nóvember 2003. I. Málið höfðaði Lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli með ákæru útgefinni 19. nóvember 2003 á hendur ákærðu, Shiming Chen, kínverskum ríkis­borgara, fæddri 6. janúar 1983, búsettri í Changel Shi, Fujian fylki í Kína, fyrir skjalafals, með því að hafa eftir komu til Íslands með flugi frá Stokkhólmi 9. nóvember síðastliðinn, við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli, framvísað fölsuðu japönsku vega­­­bréfi, útgefnu á nafnið Yuki Hayakawa, þar sem skipt hafði verið um upplýsinga­síðu og í stað ljósmyndar af upphaflegum eiganda þess verið sett mynd af ákærðu, og hún þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, en máls­atvikum er nánar lýst í ákæru. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar fyrir brot á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara fyrir brot á 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. a-lið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Með afdráttarlausri játningu ákærðu fyrir dómi, sem samrýmist framburði hennar hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins, er framangreind háttsemi hennar sönnuð. Óumdeilt er að ákærða hafi vitað að vegabréfið væri falsað og að hún hafi framvísað því í blekkingarskyni vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli til að komast út af Schengen-svæðinu og til Bandaríkjanna. Að þessu virtu þykir háttsemi hennar varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, en þeirri heimfærslu ákæruvaldsins til refsi­ákvæða er ekki mótmælt af hálfu ákærðu. II. Ákærða er tæplega 21árs gömul. Rannsóknargögn málsins bera með sér að hún sé af þokkalega stæðu fólki komin í Kína og hafi farið frá heimalandi sínu í byrjun október til Tælands. Þar hafi hún ætlað að skoða sig um og skemmta sér, hún dvalið þar í um tvær vikur, hitt þar fyrir tilviljun samlanda sinn og þau ákveðið að fara saman í ferða­lög um önnur lönd. Maðurinn hafi í því skyni útvegað henni hið falsaða vegabréf, sagt að hún þyrfti ekkert að greiða fyrir það og hann ennfremur greitt fyrir hana alla flug­far­seðla. Þau hafi síðan ferðast saman til Spánar og Svíþjóðar, en þar hafi kviknað sú hugmynd hjá þeim að fara til Banda­ríkjanna. Þar hafi hún sjálf ætlað að dvelja í einn mánuð, meðal annars á „Duke´s Motel“, en hverfa síðan aftur heim til Kína. Að sögn ákærðu hafi umræddur ferðafélagi hennar kallað sig „King“ upp á ensku. Í ljós er komið að maður þessi heitir Yiqiang Hong og sætir ákæru fyrir sams konar brot og ákærða (mál réttarins nr. S-2171/2003), en við komu til landsins gaf hann upp nafnið Shinichiro Omi og fram­vísaði því til stuðnings fölsuðu japönsku vega­bréfi með mynd af sér í. Við leit á Kefla­­víkur­flug­velli fundust rúm­lega 1.000 banda­­ríkjadalir í fórum ákærðu og rúmlega 1.200 dalir í fórum mannsins, auk andvirðis um 100.000 króna í öðrum gjald­eyri. Í fyrstu munu þau hafa skýrt landamæra­vörðum frá því að þau væru nýgift og á leið í brúð­kaups­ferð til Bandaríkjanna. III. Framangreind lýsing á ferðatilhögun ákærðu og öll atvik að broti hennar bera þess glöggt merki að hún sé fórnarlamb mansals, en ofangreind frásögn hennar af kynnum sínum við Yiqiang Hong í Tælandi og kaup hans á flugfarseðlum og fölsuðu vegabréfi fyrir hana, til ferðalaga um Spán, Svíþjóð og til Bandaríkjanna, er með hreinum ólíkindum, ekki síst í ljósi frásagnar mannsins um að hann sé bláfátækur, hafi sjálfur notið stuðnings fjársterkra aðila til að skipuleggja eigið ferðalag frá Kína til Banda­ríkjanna og hitt ákærðu fyrst á hóteli í Barcelona, en saman hafi þau svo ætlað til Bandaríkjanna, þar sem einhver ókunnur aðili hafi átt að taka á móti þeim. Allt styður þetta það álit dómsins að hér sé um skipulagða glæpastarfsemi að ræða. Hefur slík starf­semi færst mjög í vöxt á undan­förnum árum, þar sem bæði einstaklingar og alþjóð­legir glæpahringar hafa gert örbirgð íbúa fátækra þjóða að féþúfu sinni. Er einkennandi fyrir fólk í stöðu ákærðu að vera sent fjárlítið til ókunnugra landa, yfirleitt fleiri en eins, þar sem það er kynnt fyrir ónafn­­greindum tengi­liðum, sem útvega því fölsuð vegabréf og flugfarseðla gegn himin hárri greiðslu, sem við­komandi skuldbinda sig til að endurgreiða eftir að komið er á áfangastað. Eru Banda­ríkin „vinsæl“ í þessu sambandi, en svo virðist sem auðvelt sé að telja fólki, sem býr við mikla efnahagslega fátækt í heimalandi sínu, trú um að í landi eins og Bandaríkjunum bíði þeirra gull og grænir skógar, með nægri atvinnu og góðum launum. Hitt gleymist í kynningar­­ferlinu að réttarstaða þessa fólks í viðkomandi landi er bágborin, enda um ólög­lega inn­flytjendur að ræða. Þar njóta viðkomandi ekki sjálf­sagðra félagslegra réttinda, eru oft ekki mælandi á tungumál viðkomandi lands og eru algjör­lega háðir þeim aðila, sem tekur á móti þeim á áfangastað, um húsaskjól og atvinnu. Sú atvinna verður eðli máls samkvæmt ekki opinber og felst oftar en ekki í vinnu í svokölluðum „sweat-shops“, á veitingastöðum og/eða við vændi, þar sem fólki er haldið nauðugu að störfum og þarf að vinna langan vinnudag, í þeirri von að geta endurgreitt tugþúsunda dala skuld við „vel­gerðar­menn“ sína. Slíkt kallast vinnuþrælkun. Í tilviki ákærðu, sem er ung og á alla framtíðina fyrir sér, verður að ætla að hugur hennar hafi staðið til þess að komast til Bandaríkjanna, í von um betri lífskjör en í heimalandi sínu. Er ekki annað haldbært fram komið í málinu en að þessi þrá hennar hafi ýtt henni út á þá braut að útvega sér hin fölsuðu skilríki, í þeim tilgangi að nota þau til þess að blekkja meðal annars landa­mæra­verði, en sú varð raunin á er ákærða framvísaði vegabréfinu við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Kefla­víkur­­flug­­velli. Þótt ekki megi gera lítið úr alvarleika háttsemi ákærðu, sem að lögum getur varðað fangelsi allt að 8 árum, er óhjákvæmilegt að líta til þess sem áður segir um tilgang ákærðu með brotinu, sem var ekki sá að baka öðrum tjón, heldur sá einn að því er virðist að freista þess að bæta lífskjör sín í framandi landi. „Glæpur“ hennar felst í því að vera ung og auð­­trúa. Þykir því við ákvörðun refsingar mega líta til þeirra refsilækkunar­sjónar­miða, sem tilgreind eru í 3. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Með framangreind atriði í huga og að teknu tilliti til aldurs ákærðu, hrein­skilnis­legrar játningar hennar fyrir dómi og þess að ekkert liggur fyrir um það í málinu að hún hafi áður gerst sek um refsiverða háttsemi, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Af hálfu ákæruvaldsins var því haldið fram að tildæmd refsing fyrir brot ákærðu skyldi vera óskilorðsbundin, bæði vegna almennra og sérstakra varnaðaráhrifa, en senda bæri þau skilaboð til þeirra aðila, sem standa að ólöglegum flutningi fólks milli landa, að Ísland væri ekki ákjósanlegur kostur í slíkri brotastarfsemi. Var í því sambandi vísað til sænskrar dómaframkvæmdar. Þótt vissulega megi færa gild rök fyrir því að skilorðs­bundin fangelsis­refsing fyrir brot af þessu tagi, framið af erlendum ríkisborgara, sem fyrir liggur að verður vísað úr landi að lokinni dómsmeðferð, þjóni eðlis máls samkvæmt litlum eða engum varnaðartilgangi, verður að gæta sömu sjónarmiða og gagnvart íslenskum ríkis­borgurum, sem fundnir eru sekir um sams konar eða keimlík brot. Er löng hefð fyrir því að refsing fyrir fyrsta brot gegn skjalafalsákvæði almennra hegningarlaga, þar sem ekkert fjártjón verður af háttseminni og viðkomandi hefur ekki sakaferil, er að öðru jöfnu ákvörðuð skilorðsbundin. Þótt stemma verði stigu við ólög­legum flutningi fólks af ólíku þjóðerni inn á íslenskt yfir­ráða­svæði, hvort heldur sem er til dvalar hér á landi eða vegna millilendingar á leið til annarra áfangastaða, er ekki unnt að gera ákærðu að blóraböggli fyrir mun alvarlegri glæpi þeirra sem stóðu að ferð hennar. Ákærða var fórnarlamb þeirra og verður henni ekki fórnað öðru sinni, öðrum til viðvörunar. Til þess hefur hún ekki unnið með framan­greindri háttsemi sinni. Er því fallist á það sjónarmið verjanda að skilorðs­binda refsingu ákærðu, svo sem nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu til greiðslu alls sakarkostnaðar, annan en þóknun Steingríms Þorbjarnarsonar dómtúlks, sem dómari kvaddi til aðstoðar við meðferð málsins. Þykir hún hæfilega ákveðin 8.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði, sbr. 4. mgr. 13. gr. laganna. Þóknun Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns er hæfilega ákveðin 40.000 krónur og greiðist sem fyrr segir af ákærðu. Eyjólfur Kristjánsson löglærður fulltrúi Lög­reglu­stjórans á Keflavíkurflugvelli sótti málið af hálfu ákæruvalds. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærða, Shiming Chen, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnu einu ári frá dómsuppsögu haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði 40.000 króna þóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, sem og annan sakarkostnað; þó ekki 8.000 króna þóknun til dómtúlks.
Mál nr. 428/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan hefur krafist þess að X, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 1. desember 2000 klukkan 16.00 á grundvelli a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærði kveðst mótmæla kröfunni. [ . . . ] Með hliðsjón af rannsóknargögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn, þykir kominn fram rökstuddur grunur um aðild kærða að fíkniefnamisferli því sem til rannsóknar er hjá lögreglu, en rannsóknin er enn á frumstigi. Í ljósi rannsóknar­hagsmuna og með hliðsjón af a- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála er fallist á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík eins og hún er fram sett og greinir í úrskurðarorði. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. desember nk. kl. 16.00.
Mál nr. 67/2002
Tilraun Manndráp Skaðabætur
A var ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa stungið R tvisvar sinnum í háls og síðu. Þá var hann einnig ákærður fyrir að hafa kastað hníf að Z, er Z elti hann í kjölfar árásarinnar á R. A neitaði sök en með vísan til framburðar þeirra R og Z, vitna á vettvangi og annarra gagna var það talið hafið yfir allan skynsamlegan vafa að A hefði framið umrædd brot. Var tilviljun ein talin hafa ráðið því að R hlaut ekki bana af atlögu A og var A dæmdur fyrir tilraun til manndráps gagnvart R. Þótti ekki mega álykta að ásetningur A hefði staðið til þess að valda Z meiðslum með því að kasta að honum hníf, heldur hafi fyrst og fremst vakað fyrir honum að tefja eftirför Z. Var A því ekki sakfelldur fyrir tilraun til líkamsárásar gagnvart Z heldur fyrir brot á 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga sem leggur refsingu við því að stofna lífi eða heilsu annarra í hættu. A var dæmdur í sex ára fangelsi og til greiðslu miskabóta til þeirra R og Z.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 6. febrúar 2002 að ósk ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, en refsing verði þó þyngd. Þá er þess krafist að ákærði greiði miskabætur, annars vegar 1.500.000 krónur til Redouane Adam Anbari, en hins vegar 400.000 krónur til Zakaria Elíasar Anbari, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, svo sem í ákæru greinir. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann um sakfellingu og refsingu ákærða, þó þannig að auk þeirra atriða sem þar um getur skal við refsiákvörðun vísað til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur til Zakaria Elíasar Anbari er staðfest en bætur til Redouane Adams Anbari ákveðast 800.000 krónur með sömu vöxtum og í héraðsdómi. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að miskabætur til Redouane Adams Anbari skulu vera 800.000 krónur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2002. Mál þetta var höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 29. júní 2001, á hendur Ali Zerbout, kt. 200965-2139, Álfheimum 68, Reykjavík. Málið var dómtekið 20. desember sl. Í ákæru eru talin: “... eftirgreind brot gegn almennum hegningarlögum framin í Reykjavík að kvöldi föstudagsins 5. janúar 2001: Ákæruvald krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Redouane Adam Anbari krefst miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum frá 5. janúar 2001 til greiðsludags. Zakaria Elías Anbari krefst miskabóta að fjárhæð 400.000 krónur með dráttarvöxtum frá 5. janúar 2001 til greiðsludags. Réttargæslumaður brotaþola krefst hæfilegrar þóknunar. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds og miskabótakröfum, til vara að miskabótakröfum verði vísað frá dómi. Þá krefst verjandi hans hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Lögreglu barst tilkynning kl. 19.11 föstudaginn 5. janúar 2001 um að maður hefði verið stunginn með hnífi við veitingastaðinn Hróa Hött í Fákafeni og að árásarmaðurinn hefði hlaupið af staðnum og farið inn í líkamsræktarstöðina Hreyfingu við Faxafen. Innan dyra á veitingastaðnum fannst Redouane Adam Anbari. Var hann með stungusár og var fluttur á slysadeild með sjúkrabifreið. Við hús Hreyfingar fann lögreglan Zakaria Elías Anbari. Afhenti hann hníf er hann sagði að árásarmaðurinn hefði kastað að sér. Sagði hann að árásarmaðurinn væri ákærði, Ali Zerbout. Leitað var að ákærða í húsinu, en hann fannst þar ekki. Skömmu síðar fundu aðrir lögreglumenn ákærða við heimili hans í Álfheimum og var hann handtekinn. Ákærði sætti gæsluvarðhaldi frá 6. janúar til 9. febrúar2001. Verða nú reifaðar skýrslur ákærða og vitna fyrir dómi. Samhliða því verða önnur gögn málsins reifuð. Ákærði neitar sök samkvæmt báðum liðum ákæru. Hann kveðst ekki hafa komið að Hróa Hetti umrætt sinn. Um þetta leyti, þ.e. um klukkan sjö hafi hann verið heima hjá sér. Hann kvaðst hafa verið í líkamsræktarstöðinni Gáska í Bolholti eftir hádegið. Þaðan hafi hann farið um klukkan hálf fimm og gengið heim til sín. Hann hafi ætlað að koma við í versluninni Krónunni, en séð að hún var lokuð og þá farið beint heim til sín. Hann hafi verið kominn þangað um klukkan hálf sjö. Ákærði neitaði að eiga hníf þann sem lögregla lagði hald á. Hann kvaðst ekki hafa séð þennan hníf fyrr en lögreglan sýndi honum hann. Redouane Adam Anbari gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hann kvaðst hafa verið í vinnu á veitingastaðnum Hróa Hetti í Fákafeni. Kona hans og börn þeirra hafi verið nýfarin og hann hafi verið að sýsla við bifreið sína bak við húsið. Þá hafi hann allt í einu orðið var við að ákærði kom að honum. Hafi hann tvisvar, í síðuna og hálsinn, og sagt um leið á arabísku að hann ætlaði að klára þetta, að hann ætlaði að drepa hann núna. Redouane kveðst hafa hlaupið í átt að húsinu og kallað á bróður sinn sem var þar inni. Hann hafi dottið á leiðinni og þá séð ákærða greinilega þar sem hann stóð yfir honum með hníf í hendi. Bróðir hans, Zakaria, og annað starfsfólk hafi þá komið út og þá hafi ákærði hlaupið burt. Hann hafi farið út fyrir húsið, fram hjá Herrafataverslun Birgis og Little Ceasars. Hann hafi sjálfur ætlað að elta ákærða, en hætt fljótlega því það hafi blætt mikið úr sárunum. Redouane kvaðst vita að ákærði hefði skömmu fyrir þetta atvik hringt í eiginkonu vitnisins og hótað að drepa vitnið. Redouane sagði að síðastliðið ár hefði verið erfitt fyrir fjölskylduna. Aðspurður um heilsufar sitt nú kvaðst hann vera dofinn vinstra megin í höfðinu. Hann hefði verið slæmur í lungum lengi, hóstað mikið um sex til sjö mánaða skeið og haft lítið úthald. Nadía Souni Anbari, eiginkona Redouane, gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hún greindi frá því að ákærði hefði hringt í hana einhvern tíma dagana 26. til 29. desember 2000. Hann hafi spurt eftir manni hennar en er hún sagði að hann væri ekki heima hafi ákærði sagt að hann ætlaði að drepa hann og fjölskyldu hans. Ákærði játaði í skýrslu sinni að hann hefði hringt í heimasíma Redouane þann 29. desember. Það hefði verið óvart. Hann hefði hringt í vitlaust númer, hefði ætlað að hringja í Adel Hak, sem sé frá Marokkó. Ákærði kvaðst alls ekki hafa hótað Nadíu eða ákærða, hann hefði aldrei hótað nokkrum manni. Á yfirliti sem Landssíminn lét í té má sjá að hringt hefur verið í heimasíma Redouane Adam Anbari í tvígang rétt fyrir klukkan hálf átta að kvöldi 29. desember 2000. Hringt er úr síma númer 695 2589. Eigandi og rétthafi þess síma er Gunnar Alfreð H. Jensen. Gunnar gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa lánað ákærða símann á þessum tíma. Ákærði hafi hringt tvisvar. Hann hafi verið eitthvað æstur í símann, en Gunnar kvaðst ekki hafa skilið hvað hann sagði, hann hefði talað arabísku. Zakaria Adam Anbari kvaðst hafa verið inni á veitingastaðnum og þá heyrt bróður sinn kalla á sig. Hann hafi farið út og séð bróður sinn, það hafi blætt mikið úr honum. Hann hafi líka séð að ákærði var þar rétt hjá. Er hann sá hann hafi ákærði hlaupið í burtu. Hann hafi elt hann, hlaupið hann uppi og slegið hann á hálsinn. Þá hafi þeir verið komnir nálægt Hreyfingu í Faxafeni. Ákærði hafi komið þar að dyrunum og kvaðst Zakaria hafa sagt honum að fara ekki þar inn. Ákærði hafi þá tekið upp hníf og kastað að sér. Sér hafi virst hann miða á sig. Hafi hann beygt sig niður og hnífurinn hafi lent í bifreið sem var þar á stæðinu. Kvaðst hann hafa losað hnífinn og síðan afhent hann lögreglunni. Hann kvaðst ekki hafa orðið fyrir hnífnum og að hann hafi ekki meiðst við þetta. Vitnið kvaðst hafa séð að þetta var ákærði, en hann hafi vitað hver hann var. Ákærði hafi þarna verið í svörtum buxum, svörtum jakka og með rauða hettu. Vitnið skoðaði hníf sem lögregla afhenti dóminum og staðfesti að það væri umræddur hnífur. Elín Erna Markúsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst hafa verið á leið út úr Líkamsræktarstöðinni Hreyfingu ásamt dóttur sinni og syni. Hún hafi séð mann koma hlaupandi að húsinu og hlaupa á hurðina, sem er búin sjálfvirkri opnun. Hann hafi verið lágvaxinn, klæddur rauðri og svartri íþróttatreyju. Hún hafi séð annan mann koma hlaupandi á eftir hinum. Sá var klæddur eins og kokkur. Síðan hafi hún séð er sá fyrri tók upp hníf og mundaði og kastaði að þeim er síðar kom. Þá kvaðst Elín hafa hlaupið upp með börnum sínum. Sá er kastaði hnífnum hafi komið upp, farið inn á salerni sem er á ganginum en komið strax út aftur og farið inn í búningsklefa. Elín sagði að á leiðinni upp hefðu þau mætt ungum manni og sagt honum frá þessu. Hann hafi síðan hringt til lögreglu. Elín sagði að síðastliðið sumar hefði einhver útlendingur hringt í GSM-síma dóttur hennar. Hann hefði talað ensku. Þær hefðu tilkynnt þetta lögreglunni. Margrét Pálsdóttir, dóttir Elínar Ernu, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún lýsti atvikum á sama veg og móðir hennar. Hún hefði séð mann hlaupa á hurðina og annan koma stuttu síðar. Þeir hefðu átt einhver orðaskipti. Hún hefði séð er sá fyrri tók upp hníf, sló honum aftur og kastaði að hinum. Kvaðst hún hafa heyrt er hnífurinn small í einhverju. Kvað hún greinilegt að hann hefði miðað hnífnum á hinn. Margrét kvaðst ekki muna eftir fatnaði þess er kastaði hnífnum. Hann hefði verið frekar lágvaxinn, annað augað hefði verið rautt og þrútið. Margrét sagði að í maímánuði síðastliðnum hefði einhver hringt í sig. Sá hefði ekki talað góða ensku. Hann hefði talað um að hún hefði ekki séð rétt það sem hafði gerst og að ákærði væri fimm barna faðir. Hún kvaðst hafa lagt á, en þá hefði þessi maður hringt aftur. Síðan hefði hún fengið sent bréf heim í sumar. Ákærði var spurður um þessar símhringingar fyrir dómi. Hann kvaðst ekki hafa hringt í þetta vitni og ekki vita til þess að neinn sem hann þekkti hefði hringt. Margrét Ása Karlsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kvaðst hafa verið stödd í bíl fyrir utan Hreyfingu. Hún hefði séð tvo menn koma hlaupandi með fram hliðinni á bílnum. Þeir hafi tekist eitthvað á fyrir framan bílinn. Hún hafi séð síðan er annar dró upp hníf og þá hafi hinn hörfað. Hann hafi kastað hnífnum í átt að hinum. Hann hitti ekki og þá hafi komið fát á þann er kastaði hnífnum, en hann hafi síðan hlaupið inn. Margrét sagði að sá er kastaði hnífnum hefði verið í hettupeysu, með eitthvað yfir höfðinu, í dökkum fötum. Hann hafi virst frekar lágvaxinn og dökkur yfirlitum. Þeir Pétur Daníel Pétursson og Freyr Garðarsson voru staddir á veitingastaðnum Little Ceasars um þetta leyti. Þeir báru báðir að þeir hefðu séð tvo menn á hlaupum. Síðan hefði annar þeirra tekið eitthvað upp og kastað í áttina að hinum. Freyr Garðarsson tók fram að sá hefði getað beygt sig niður bak við bíl. Kristján Geir Ólafsson kvaðst hafa verið á leið frá húsi Hreyfingar. Hann hafi séð tvo menn koma hlaupandi. Annar hafi verið að elta hinn. Sá er elti hefði slegið hinn fyrri, sem þá fór inn í húsið. Hefði sá síðan komið út aftur og hent einhverju að hinum. Kvaðst Kristján hafa heyrt að það var járn er það lenti á bíl. Eftirá hefði hann séð að þetta var hnífur. Hann kvað þessa tvo menn vera útlendinga. Sá sem kastaði hnífnum hefði verið með hettu yfir höfðinu. Auk áðurgreindra vitna gáfu skýrslur fyrir dómi þeir Belhous Hocini, sem er kunningi ákærða, og Ómar Samir, sem túlkaði við yfirheyrslur yfir ákærða við rannsókn málsins hjá lögreglu, og Halldór Halldórsson. Ekki er ástæða til að reifa það sem kom fram í skýrslum þeirra. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var ákærði handtekinn við Álfheima 68 kl. 19.41. Um leit að honum og handtökuna gáfu lögreglumennirnir Arnar Þór Egilsson, Friðrik Ingvi Jóhannsson og Ásmundur Kristinn Ásmundsson skýrslur fyrir dómi. Þeir kváðust hafa farið að Álfheimum 68 og leitað að ákærða í kjallara hússins, þar sem leigð séu út nokkur herbergi. Þeir hafi ekki fundið ákærða þar inni og herbergi hans hafi verið lokað. Þeir hafi þá farið út, Arnar og Friðrik suður fyrir húsið, en Ásmundur verið norðan við það. Þeir hafi ekki getað séð inn í herbergið því þéttar rimlagardínur hafi verið fyrir. Arnar kvaðst hafa orðið var við hreyfingu inni á gangi er þeir voru komnir út og augnabliki síðar hafi Ásmundur kallað þá til þar sem hann hafði handtekið ákærða. Ásmundur Kristinn sagði að er hann var kominn út og var norðan við húsið hafi ákærði komið upp tröppurnar úr kjallaranum og hafi hann þá kallað til félaga sína og handtekið ákærða. Eftir handtökuna hefði hann farið niður og þá hefðu dyrnar að herbergi ákærða staðið opnar. Friðrik Ingvi sagði að sig minnti að ákærði hefði verið í jogging-fatnaði, hann hefði verið sveittur og með áverka á öðru auga. Hann hefði sagt áverkann vera nokkurra daga gamlan. Redouane Adam Anbari var fluttur á slysadeild eins og áður segir. Í vottorði Sigurgeirs Kjartanssonar er lýst áverkum hans og meðferð. Þar segir m.a.: “... Hann er við fulla meðvitund og stöðugur í lífsmörkum við komu og gaf greinargóða lýsingu á atburðinum. Hann kvartar um verk í vinstri síðu og það lagar blóð úr sári rétt neðan og aftan við eyra. Sárið sjálft er aðeins sentimetri á lengd en það er rispa fram á við fram yfir kjálkabarðið. Við nánari skoðun er stungusár um 1,5 cm yfir vi. síðu nálægt miðclaviculerlínu nokkru ofan við rifjabarð sem blæðir ekki úr og ekki er að sjá merki um loftleka og þar sem lífsmörk eru góð er tekinn tími í rannsóknir og sýnir lungnamynd ekkert athugavert en CT af thorax og kvið sýndi aðeins vökvasafn í vi. pleura en kviðarholslíffæri virðast ósnert og ekkert loft í kviðarholi utan garna. ... Eftir infiltration í kringum stungusárin er fyrst þreifað í hálsskurðinn og liggur stungan upp undir kúpubotn og engin merki var að sjá um frekari áverka, var aðeins lagður inn penrose keri og skurði lokað lauslega með 4/0 Ethylone saumi. Að því loknu var skurður á síðu deyfður yfirborðslega og djúpt með Lidocain með Adrenalini og skurður stækkaður lítið eitt fram á við þannig að unnt var að koma fingri inn í sárið og lá það á milli rifja og inn á þind en ekki fannst fyrir rofi á þind á þeim stað og þar sem engin merki voru um loftleka var skurði lokað með Prolene saumi. Eftir vöktun yfir nótt var hann við góða heilsu og endurtekin röntgenmynd af lungum sýndi ekkert athugavert ... Hann kom til skoðunar þ. 17.01. eða 12 dögum eftir slysið og er við góða heilsu og það er ekki að finna merki um varanlegan skaða. Skurðir hafa gróið og saumar fjarlægðir ...” Sigurgeir Kjartansson gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann sagði að þetta hefðu verið tveir áverkar sem hvor um sig hefði getað nægt til að draga viðkomandi til dauða. Redouane leitaði til Ólafs Baldurssonar, sérfræðings í lyflækningum og lungnalækningum þann 26. janúar 2001, vegna verkja í vinstri síðu og ertingshósta. Tölvusneiðmynd er tekin var 2. febrúar 2001 sýndi vökvasöfnun í vinstra fleiðuholi en ekki loftbrjóst. Við eftirlit 16. febrúar var hann enn með verki og voru honum gefin bólgueyðandi lyf. Þá leitaði Redouane að frumkvæði réttargæslumanns síns til Sverris Bergmann, sérfræðings í taugalækningum. Í niðurstöðum sem hann lýsir í bréfi til réttargæslumanns, dagsettu 11. desember 2001, segir m.a.: “... hefur skemmd í vinstri nervus occipitalis minor. Skemmdin er tilkomin vegna stungu í hnakka með hníf og náði stungan upp að kúpubotni. Taugin liggur á þessu svæði. Hann er með dofa á svæðinu en fær inn á milli óþægilega kláðatilfinningu og ertingu og stundum slæma verki. Þetta bendir til þess að taugin sé ekki alveg í sundur. Hann hefur af þessu talsverðan miska. Ekki tel ég miklar líkur á að þetta lagist ...” Þá var Redouane að frumkvæði réttargæslumanns síns í viðtölum hjá Margréti Arnljótsdóttur, sálfræðingi. Margrét ræddi einnig í tvígang við Nadiu, eiginkonu Redouane. Í skýrslu Margrétar segir að árásin hafi haft veruleg áhrif þau bæði. Greinir hún Redouane með meðal–alvarleg einkenni áfallaröskunar. Þá lýsir hún einnig stöðugum ótta þeirra hjóna við ákærða, en sama kom fram í skýrslu Redouane fyrir dómi. Margrét Arnljótsdóttir kom einnig fyrir dóm og gaf skýrslu. Hnífur sá sem ákærði er talinn hafa kastað að Zakaria Elíasi Anbari var tekinn til rannsóknar af Rannsóknastofu Háskólans í meinafræði ásamt blóðsýnum úr þeim bræðrum og ákærða. Við DNA-rannsókn sem framkvæmd var af Rettsmedisinsk Institutt við Háskólann í Osló kemur fram að það blóð sem fannst á hnífnum sé úr Redouane Adam Anbari. Prófessor Gunnlaugur Geirsson lýsir því í bréfi sínu að líkurnar á því að finna annan einstakling er sýni samskonar DNA-snið séu lægri en 0,001%. Þann 17. janúar 2001 voru nokkur af þeim vitnum sem lögreglan hafði rætt við vegna rannsóknar málsins látin taka þátt í myndsakbendingu. Voru útbúin spjöld fyrir hvert vitni með mynd af ákærða og átta öðrum ljósmyndum úr safni lögreglunnar. Vitnið Margrét Pálsdóttir, sem áður er getið, benti á mynd af ákærða og kvað hann vera þann mann er hún hafði séð við húsakynni Hreyfingar. Þá taldi vitnið Magnús Gunnar Gíslason, sem var staddur í húsakynnum Hreyfingar umrætt sinn, að mynd af ákærða væri líklega mynd af þeim manni er hann hafði séð. Magnús gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Aðrir þekktu ekki ákærða og raunar benti vitnið Elín Guðmundsdóttir, starfsmaður Hreyfingar, á mynd af öðrum manni. Elín gaf heldur ekki skýrslu fyrir dómi. Leit var gerð að fötum þeim sem talið er að ákærði hafi verið í er hann er talinn hafa framið brotin. Þau hafa ekki fundist og vitni gátu ekki þekkt föt af ljósmyndum er lögregla tók af fatnaði er fannst heima hjá ákærða. Ítarleg leit lögreglu að hettupeysu bar ekki árangur. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað sök. Bræðurnir Redouane og Zakaria hafa frá upphafi lögreglurannsóknar og nú síðast fyrir dómi verið staðfastir í þeim framburði sínum að það hafi verið ákærði sem stakk Redouane í tvígang og kastaði síðan hnífnum að Zakaria. Framburður bræðranna er studdur af nokkrum atriðum. Verulegar líkur eru leiddar að því að ákærði hafi hringt í Nadiu, eiginkonu Redouane, að kvöldi 29. desember 2000 og hótað því að drepa eiginmann hennar. Fjölmörg vitni eru að hlaupum manns, sem líktist ákærða, og Zakaria frá veitingastaðnum í Fákafeni og að húsi Hreyfingar við Faxafen. Þá eru vitni sem lýsa því nákvæmlega hvernig maðurinn mundaði hníf sinn og kastaði honum að Zakaria. Við athugun dómsins á hnífnum kom í ljós að sú aðferð sem vitnin Elín Erna Markúsdóttir og Margrét Ása Karlsdóttir lýstu er einföld aðferð til að opna hann. Vitnin lýsa árásarmanninum sem lágvöxnum og vitnið Margrét Pálsdóttir lýsir því að annað auga árásarmannsins hafi verið rautt og þrútið. Kemur það heim og saman við útlit ákærða á þessum tíma, en samkvæmt vottorði Theodórs Friðrikssonar frá 2. febrúar 2001 var blæðing í aughvítu á vinstra auga ákærða, er læknirinn skoðaði hann í beinu framhaldi af handtöku hans. Þá staðfesti vitnið Friðrik Ingvi Jóhannsson, lögreglumaður, að við handtöku hafi ákærði verið með áverka á öðru auga. Að mati dómsins er ekki vafi á því að þarna var ákærði á ferð. Ekki verður neitt lesið um atvik af þeirri staðreynd að ákærði hefur verið í herbergi sínu er lögregla kom að fjölbýlishúsinu þar sem hann býr. Samkvæmt þessu telur dómurinn það hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði hafi framið þau brot sem honum eru gefin að sök í ákæru. Ákærði stakk Redouane Adam Anbari tvisvar sinnum af afli í háls og síðu og gat hvor stungan um sig dregið Redouane til dauða samkvæmt mati vitnisins Sigurgeirs Kjartanssonar, læknis. Árás þessi og fyrri hótanir þykja fela í sér óræka sönnun þess að ákærði hafi haft ásetning til að svipta Redouane lífi. Atlagan varðar hann því refsingu samkvæmt 211., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Ekki er af gögnum málsins og skýrslum vitna unnt að greina hversu langt var á milli ákærða og Zakaria er hann kastaði hníf sínum að honum. Með skýrslum vitna hefur verið sýnt fram á að ákærði miðaði á Zakaria. Þrátt fyrir það verður ekki af atvikum ályktað að ásetningur ákærða hafi staðið til þess að valda Zakaria meiðslum, heldur hafi fyrst og fremst vakað fyrir honum að tefja eftirförina. Verður hann ekki sakfelldur fyrir tilraun til brots gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar stofnaði ákærði á ófyrirleitinn hátt lífi og heilsu Zakaria í verulega hættu með því að kasta hnífnum í átt að honum. Hefur hann með þessari atlögu brotið gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var til geðrannsóknar hjá Sigurði Páli Pálssyni, geðlækni. Fram var komið að hann hafði verið til meðferðar hjá geðlækni á göngudeild geðdeildar Landspítalans frá því í nóvember 1999. Í niðurstöðum Sigurðar Páls Pálssonar segir: “1. Það er niðurstaða mín að Ali Zerbout sé sakhæfur því hann hafi verið að fullu fær á þeim tíma er verknaðurinn var framinn að gera sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Refsing kemur að gagni því hann á að skilja og veit örugglega hvað hann gerði. 2. Ali Zerbout á við að stríða þunglyndi sem er meðalþungt og þarf hann líklegast lyfjameðferð við því. Þunglyndi hans er hinsvegar án efa talsvert aðstæðu­bundið og óljóst er hvort Ali Zerbout hafi tekið lyfin sín samviskusamlega. Færni til almenns daglegs lífs hjá Ali er eðlileg en ljóst er að Ali Zerbout verður áfram öryrki vegna aðlögunarerfiðleika, skapgerðarbresta og paranoid viðbragða ...” Samkvæmt þessu verður ákærði talinn sakhæfur. Hann hefur einu sinni verið sakfelldur fyrir refsilagabrot hér á landi. Var það með dómi 4. desember 1997, en ákvörðun refsingar vegna brots gegn 217. gr. almennra hegningarlaga var frestað skilorðsbundið í eitt ár. Aðdrgandi og framkvæmd brots ákærða vitnar um einbeittan brotavilja. Þá réð tilviljun ein að ekki hlaust bani af atlögu hans. Hæfilegt er að ákærði sæti fangelsi í sex ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 6. janúar til 9. febrúar 2001. Dæma ber ákærða til að greiða brotaþolum miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Við ákvörðun bóta til Redouane Adam Anbari ber að líta til þess hversu háskaleg atlagan var, en ekki er á þessu stigi krafist þjáningabóta samkvæmt 4. gr. laganna. Eru miskabætur hæfilega ákveðnar 600.000 krónur er beri dráttarvexti frá þeim degi er mál þetta var þingfest, 2. ágúst 2001. Miskabætur til Zakaria Elíasar Anbari eru ákveðnar 150.000 krónur, er beri vexti á sama hátt. Loks verður ákærði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Málsvarnarlaun verjanda hans eru ákveðin 225.000 krónur, en þóknun réttargæslumanns brotaþola er ákveðin 150.000 krónur. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson, Allan V. Magnússon og Valtýr Sigurðsson. Ákærði, Ali Zerbout, sæti fangelsi í sex ár. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 6. janúar til 9. febrúar 2001. Ákærði greiði Redouane Adam Anbari 600.000 krónur með dráttarvöxtum frá 2. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði Zakaria Elíasi Anbari 150.000 krónur með dráttarvöxtum frá 2. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun Arnar Clausen hrl., 225.000 krónur, og þóknun Sifjar Konráðsdóttur hrl., 150.000 krónur.