Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 654/2016
Útivist í héraði Skriflegur málflutningur Frávísun frá Hæstarétti
X var gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið undir áhrifum áfengis. Með dómi héraðsdóms var X sakfelldur og dómur lagður á málið að honum fjarstöddum eftir 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. 161. gr. sömu laga gat X ekki áfrýjað slíkum dómi, en þess í stað yrði leitað endurupptöku eftir reglum XXIX. kafla laganna. Var málinu því vísað frá Hæstarétti án kröfu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason, Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2016 í samræmi við yfirlýsinguákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur.Ákærði krefstþess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og ákæru vísað frá dómi eðatil nýrrar löglegrar málsmeðferðar fyrir héraðsdómi, en til vara að refsingverði milduð og ökuréttarsvipting dæmd tímabundin.Málið var fluttskriflega eftir ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Með ákæru 6.október 2015 var ákærða gefið að sök umferðalagabrot með því að hafa ekiðbifreið undir áhrifum áfengis. Ákærði sótti ekki þing við meðferð málsins íhéraði. Var dómur lagður á málið að honum fjarstöddum eftir 1. mgr. 161. gr.laga nr. 88/2008, en með honum var ákærða gert að sæta fangelsi í 30 daga ogsviptingu ökuréttar ævilangt. Ákærði lýsti yfir áfrýjun með tilkynningu 14.september 2016 og sem áður segir var málinu áfrýjað 16. þess mánaðar. Samkvæmt2. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 getur ákærði ekki áfrýjað slíkum dómi, enþess í stað leitað endurupptöku eftir reglum XXIX. kafla laganna, sbr. dómHæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 89/2010 og dóm Hæstaréttar 23. mars2017 í máli nr. 864/2016. Samkvæmt þessu ber að vísa málinu frá Hæstarétti ánkröfu. Alluráfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, semákveðin verða með virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði eins og greinir ídómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talinn málsvarnarlaun verjanda ákærða, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016.Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað meðákæru, útgefinni af lögreglu­stjóranum á höfuðborgarsvæðinu 6. október 2015, áhendur X, kennitala [...], [...], [...],fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, laugardaginn 1. ágúst 2015, ekiðbifreiðinni [...] undir áhrifum áfengis (í blóði mældist vínandi 1,38 ‰) norðurNorðurgötu á Akureyri uns aksturinn var stöðvaður.Telstbrot þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr.umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til aðsæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr.25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006. Ákærðisótti ekki þing við þingfestingu málsins og hafði ekki boðað forföll en hafðiverið birt ákæra og fyrirkall í Lögbirtingablaði [...] 2016. Verður málið dæmt samkvæmt heimild í a-lið 1.mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála enda var þess getið ífyrirkallinu að þannig gæti farið um meðferð málsins. Meðvísan til framanritaðs og til rannsóknargagna málsins telst framangreindháttsemi sönnuð og er hún rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðier fæddur í mars [...]. Samkvæmtframlögðu sakavottorði, dagsettu 29. september 2015, hefur ákærði nú í þriðjasinn, eftir að hann varð fullra 18 ára og innan ítrekunartíma, sbr. 1. og 3.mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verið fundinn sekur um að akaundir áhrifum áfengis. Með hliðsjón afsakarefni þessa máls þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Meðvísan til lagaákvæða í ákæru er ákærði sviptur ökurétti ævilangt frá birtingudóms þessa að telja. Ákærðigreiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonarhrl., 177.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og 40.673 krónur í annansakarkostnað. ValborgSteingrímsdóttir, aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð: Ákærði,X, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærðier sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærðigreiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonarhrl., 177.000 krónur og 40.673 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 70/2016
Kærumál Samaðild Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
B o.fl. kröfðust þess að viðurkenndur yrði tiltekinn eignarhluti þeirra að jörðinni L og að veiðifélaginu VL, sem þeir voru meðlimir í, yrði gert að gefa út afsal til þeirra fyrir hlutdeild þeirra í jörðinni. Í málinu kærðu B o.fl. úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra á hendur veiðifélaginu var vísað frá dómi á þeirri forsendu að nauðsyn hefði borið til að stefna öllum félagsmönnum innan veiðifélagsins, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að veiðifélagið væri einn þinglýstur eigandi að jörðinni og gæti því upp á sitt eindæmi fullnægt þeim kröfum sem að því væri beint. Nyti veiðifélagið því hvorki óskiptra réttinda með félagsmönnum sínum yfir jörðinni, né bæri það með þeim óskipta skyldu sem leitt gæti til þess að þörf væri á samaðild þeirra allra samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991. Væri því engin nauðsyn á því að B o.fl. beindu málinu að öðrum félagsmönnum veiðifélagsins samhliða því. Þá voru ekki til staðar aðrir annarmarkar á kröfugerð B o.fl. sem varðað gætu frávísun málsins frá héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 22. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. febrúar sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 13. janúar 2016, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gafLaxárdalshreppur út afsal 11. september 1990 til varnaraðila fyrir jörðinniLjárskógum. Hreppurinn mun hafa átt aðild að varnaraðila sem eigandijarðarinnar Fjósa, en á þeim grunni virðist sem hreppurinn hafi talið sig eftirafsalið njóta réttinda yfir 8,99% hlut í Ljárskógum. Gaf hreppurinn út afsaltil varnaraðila á árinu 1994 fyrir þessum ætlaða eignarhluta sínum í Ljárskógum.Það sama gerðu eigendur jarðarinnar Hrappsstaða á árinu 2004 að því er varðar8,488% hlut í Ljárskógum. Þessum ætluðu eignarhlutum í Ljárskógum vegna Fjósaog Hrappsstaða ráðstafaði varnaraðili síðan 1994 og 2004 til þeirra félagsmannasinna sem vildu leysa þá til sín, en meðal þeirra voru í fyrra skiptið sóknaraðilarallir eða þeir sem þau leiða rétt sinn frá og í síðara skiptið hluti þeirra. Ágrundvelli allra þessara ráðstafana krefjast sóknaraðilar viðurkenningar á því ímáli þessu að þau séu hvert um sig eigendur að tilteknum hlut í Ljárskógum, svoog að varnaraðila verði gert að gefa út til þeirra afsöl fyrir þeim hlutum.Varnaraðili er einn þinglýstur eigandiLjárskóga og getur því upp á sitt eindæmi fullnægt þeim kröfum sem að honum erbeint. Hann nýtur hvorki með félagsmönnum sínum óskiptra réttinda yfirLjárskógum né ber hann með þeim óskipta skyldu vegna jarðarinnar sem leitt gætitil þess að þörf væri á samaðild þeirra allra samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991að máli vegna eignarréttar yfir henni. Er því engin nauðsyn á því að sóknaraðilarbeini máli þessu að öðrum félagsmönnum varnaraðila samhliða honum. Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar eru ekki efni til að telja að annmarkar séuá kröfugerð sóknaraðila sem varðað geti frávísun málsins frá héraðsdómi. Samkvæmtþessu verður að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar.Varnaraðila verður gert að greiðasóknaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili,Veiðifélag Laxdæla, greiði sóknaraðilum, Bjarna Hermannssyni, Harald ÓskariHaraldssyni, Jóhönnu Lilju Einarsdóttur, Jóni Ægissyni, Jónínu Einarsdóttur,Ólöfu Björgu Einarsdóttur, Skúla Einarssyni, Svanborgu Þuríði Einarsdóttur,Unnsteini Kristni Hermannssyni og Valdísi Einarsdóttur, hverju fyrir sig 50.000krónur í kærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsVesturlands 13. janúar 2016.I.Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 16. desember sl., erhöfðað með stefnu birtri 12. júní 2013. Stefnendur eru Skúli Einarsson,Melshúsum, Álftanesi, Jónína Einarsdóttir, Tjarnargötu 16, Reykjavík, JóhannaLilja Einarsdóttir, Jóruseli 11, Reykjavík, Valdís Einarsdóttir, Lambeyrum,Búðardal, Ólöf Björg Einarsdóttir, Heiðarbæ 1, Selfossi, Svanborg ÞuríðurEinarsdóttir og Jón Ægisson Gillastöðum 2, Búðardal, Harald Óskar Haraldsson,Svarfhóli, Búðardal, Bjarni Hermannsson og Unnsteinn Kristinn Hermannsson,Leiðólfsstöðum, Búðardal. Stefndi er Veiðifélag Laxdæla, Þrándargili l,Búðardal.Dómkröfur stefnenda í stefnu eru eftirfarandi:„Stefnendur gera þær kröfur að viðurkenntverði með dómi, eignartilkall þeirra til jarðarinnar Ljárskóga, lnr. 137576,Dalabyggð, og að stefnda, Veiðifélagi Laxdæla, verði gert skylt með dómi aðgefa út afsal til stefnenda, fyrir hlutdeild þeirra í jörðinni, þ.e. íhlutfalli við arð- og eignarhlutaskrá Veiðifélags Laxdæla, vegna Ljárskóga,dagsettri 8. apríl 1993, með þeim breytingum sem á henni urðu með afsaliLaxárdalshrepps, dagsettu 31. maí 1994, og með afsali eigenda Hrappsstaða,dagsettu 10. maí 2004. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Skúla Einarssonar, kt.[...], Melshúsum, 225 Álftanesi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hann fái afsal frástefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jónínu Einarsdóttur, kt. 110954-4339, Tjarnargötu 16, 101Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og að hún fái afsal frástefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jóhönnu Lilju Einarsdóttur, kt. [...], Jóruseli 11, 109 Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Valdísar Einarsdóttur, kt.[...], Lambeyrum, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Ólafar Bjargar Einarsdóttur, kt. [...], Heiðarbæ 1, 801 Selfossi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Svanborgar Þuríðar Einarsdóttur, kt. [...], Gillastöðum 2, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jóns Ægissonar, kt. [...],Gillastöðum 2, 371 Búðardal, fyrir 4,19900% hlut í jörðinni Ljárskógum og aðhann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Haralds Óskars Haraldssonar, kt. [...], Svarfhóli, 371 Búðardal, fyrir 8,23800 % hlut í jörðinniLjárskógum, og að hann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Bjarna Hermannssonar, kt. [...],Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal, fyrir 2,27200% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut.Gerð er krafa um aðviðurkennt verði eignartilkall Unnsteins Kristins Hermannssonar, kt. [...],Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal, fyrir 2,27200% hlut í jörðinni Ljárskógum,og að hann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut.“Þá krefjast stefnendur málskostnaðarsamkvæmt mati dómsins úr hendi stefnda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndi krefst þess aðallega að máli þessuverði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfumstefnenda. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnendur verði dæmdir óskipttil að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu.Með úrskurði dómsins hinn 4. júní 2014 varfallist á kröfu stefnda um að vísa máli þessu frá dómi. Var í rökstuðningidómsins vísað til þess að stefna í málinu væri í andstöðu við meginreglueinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 80. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Úrskurður þessi var hins vegar ómerktur með dómiHæstaréttar hinn 25. ágúst 2014, í málinu nr. 451/2014, og málinu vísað heim íhérað, þar sem ekki hefði verið gætt að ákv. d- og e-liðar 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við samningu hans.Í upphafi málflutnings um frávísunarkröfustefnda hinn 16. desember sl. lagði lögmaður stefnenda fram yfirlýsingu umbreytingu á dómkröfum þeirra og eru endanlegar dómkröfur stefnenda núeftirfarandi:„Stefnendur gera þær kröfur að viðurkenntverði með dómi, eignartilkall þeirra til jarðarinnar Ljárskóga, lnr. 137576,Dalabyggð, og að stefnda, Veiðifélagi Laxdæla, verði gert skylt með dómi aðgefa út afsal til stefnenda, fyrir hlutdeild þeirra í jörðinni, þ.e. íhlutfalli við arð- og eignarhlutaskrá Veiðifélags Laxdæla, vegna Ljárskóga,dagsettri 8. apríl 1993, með þeim breytingum sem á henni urðu með afsaliLaxárdalshrepps, dagsettu 31. maí 1994, og með afsali eigenda Hrappsstaða,dagsettu 10. maí 2004. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Skúla Einarssonar, kt.[...], Melshúsum, 225 Álftanesi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hann fái afsal frástefnda fyrir þeim hlut, gegnyfirlýsingu frá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkalltil Ljárskóga sem aðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jónínu Einarsdóttur, kt. [...],Tjarnargötu 16, 101 Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinni Ljárskógum, og aðhún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um aðhann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jóhönnu Lilju Einarsdóttur, kt. [...], Jóruseli 11, 109 Reykjavík, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Valdísar Einarsdóttur, kt.[...], Lambeyrum, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Ólafar Bjargar Einarsdóttur, kt. [...], Heiðarbæ 1, 801 Selfossi, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Svanborgar Þuríðar Einarsdóttur, kt. [...], Gillastöðum 2, 371 Búðardal, fyrir 1,48275% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hún fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingufrá stefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga semaðili að veiðifélagi Laxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Jóns Ægissonar, kt. [...],Gillastöðum 2, 371 Búðardal, fyrir 4,19900% hlut í jörðinni Ljárskógum og aðhann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda umað hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagiLaxdæla.Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Haralds Óskars Haraldssonar kt. [...], Svarfhóli, 371 Búðardal, fyrir 8,23800% hlut í jörðinniLjárskógum, og að hann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frástefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðiliað veiðifélagi Laxdæla. Gerð er krafa um að viðurkennt verðieignartilkall Bjarna Hermannssonar, kt.[...], Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal, fyrir 2,27200% hlut í jörðinni Ljárskógum,og að hann fái afsal frá stefnda fyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frástefnanda um að hann eigi ekkert frekara eignatilkall til Ljárskóga sem aðiliað veiðifélagi Laxdæla. Gerð er krafa um aðviðurkennt verði eignartilkall Unnsteins Kristins Hermannssonar, kt. [...], Leiðólfsstöðum, 371 Búðardal,fyrir 2,27200% hlut í jörðinni Ljárskógum, og að hann fái afsal frá stefndafyrir þeim hlut, gegn yfirlýsingu frá stefnanda um að hann eigi ekkert frekaraeignatilkall til Ljárskóga sem aðili að veiðifélagi Laxdæla.“Þá krefjast stefnendur málskostnaðarsamkvæmt mati dómsins úr hendi stefnda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Af hálfu stefnda er því andmælt að þessibreyting á kröfugerð stefnenda fái að komast að í málinu, enda breyti húngrundvelli málsins að verulegu leyti.II.Stefndi er veiðifélag um lax- og silungsveiði á vatnasvæði Laxár í Dölum í Dalasýslu. Eiga 28 jarðir aðildað félaginu og nær félagssvæði þess til eftirtalinna jarða samkvæmt samþykktumfélagsins, dags. 1. nóvember 2007: Fjósar, Hrappsstaðir, Hjarðarholt,Spágilsstaðir, Goddastaðir, Lambastaðir, Gillastaðir I-II, Sámsstaðir I, II,III, Hamrar, Svalhöfði, Sólheimar I-II, Pálssel, Dönustaðir og Lambeyrar, Gröf,Svarfhóll og Engihlíð, Þrándargil, Leiðólfsstaðir, Hornsstaðir, Höskuldsstaðir,Sauðhús, Saurar, Ás. Hinn 28. júlí 1987 var haldinn fundur ífélaginu til að fjalla um bréf hreppsnefndar Laxárdalshrepps (nú Dalabyggð),dags. 24. sama mánaðar, þar sem stefnda var gefinn frestur til að svara þvíhvort hann óskaði eftir því að kaupa jörðina Ljárskóga af hreppnum efhreppurinn myndi neyta forkaupsréttar vegna jarðarinnar. Á umræddum fundi vareftirfarandi tillaga samþykkt einróma af öllum landeigendum: „Almennur fundurVeiðifélags Laxár í Dölum haldinn í Dalabúð þann 28.07 ´87 heimilar stjórn félagsins að festa kaup á jörðinni Ljárskógum í Laxárdalshreppmeð þeim skilmálum sem getið er í bréfi hreppsnefndar 24.7. ´87“. Einnig var áfundinum samþykkt að veita stjórn félagsins umboð til að taka lán fyrir hlutaaf kaupverðinu, auk þess sem stjórninni var falið að öðru leyti að útvegafjármagn til kaupanna. Hinn 11. september 1990 gaf Laxárdalshreppurút afsal til stefnda fyrir jörðinni Ljárskógum. Í afsalinu kemur fram að jörðinhafi verið afhent kaupanda 1. september 1987. Eftir að stefndi hafði eignastjörðina var útbúin sérstök arðskrá félagsins vegna jarðarinnar. Þegar Laxárdalshreppur ráðstafaði jörðinniLjárskógum til stefnda átti sveitarfélagið aðild að veiðifélaginu sem eigandijarðarinnar Fjósa. Í samræmi við það fékk hreppurinn hlutdeild í arðskrá vegnajarðarinnar Ljárskóga eftir að sú jörð komst í eigu veiðifélagsins og nam súhlutdeild 8,99%. Hinn 31. maí 1994 gaf hreppurinn út afsal til veiðifélagsinsfyrir þessum 8,99% hlut jarðarinnar Fjósa í Ljárskógum, þrátt fyrir að stefndiværi þá þegar þinglýstur eigandi allrar jarðarinnar Ljárskóga, og hækkaðihlutur annarra félagsmanna stefnda í arðskránni sem svaraði til þess. Kom framí afsalinu að hreppurinn hefði eignast hlutinn „sem aðili að VeiðifélagiLaxdæla, samkvæmt afsalsbréfi útgefnu 11. september 1990“. Þennan eignarhlutendurseldi stefndi síðan til þeirra félagsmanna sem hann vildu kaupa og munarðskrá Ljárskóga hafa verið breytt í samræmi við þetta, til hækkunar fyrirviðkomandi félagsmenn. Voru stefnendur, eða þeir aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, meðal þeirra sem keyptu þennan hlut.Ný arðskrá samkvæmt yfirmatsgerð, sembreytti arðskrárhlutföllum félagsmanna, tók gildi fyrir hið stefnda félag 1.janúar 1998. Eigendur jarðarinnar Hrappsstaða selduætlaðan hlut sinn í jörðinni Ljárskógum, svokallaðan Hrappsstaðahlut, tilstefnda hinn 10. maí 2004. Á sama veg og gert var með hinn svokallaðaFjósahluta árið 1994 endurseldi stefndi síðan þeim félögum sem hann vildu kaupaog var hluti stefnenda, og/eða fyrirrennarar þeirra, meðal þeirra sem keyptu.Hluturinn var talinn vera 8,488% og kom fram í afsalinu að eigendurnir hefðueignast hlutinn „sem aðilar að Veiðifélagi Laxdæla samkvæmt afsalsbréfi útgefnu11. september 1990“. Á félagsfundi í hinu stefnda félagi hinn 26.apríl 2011 var samþykkt heimild til stjórnar þess að afsala jörðinni Ljárskógumtil félagsmanna í stefnda. Heimildin var sögð ná til þess að afsala jörðinnitil félagsmanna í sömu hlutföllum og eignin hefði upphaflega verið keypt, ásamtþeim breytingum sem síðan hefðu átt sér stað með eignarhluta í viðskiptum millifélagsmanna. Næðist ekki fullt samkomulag milli félagsmanna um þá leið væristjórn félagsins heimilt að þinglýsa beitarkvöð fyrir félagsmenn á jörðinaLjárskóga og bjóða jörðina síðan til sölu á almennum markaði. Tveirlandeigendur höfnuðu tillögunni og fimm sátu hjá. Fram kemur í greinargerð stefnda að þar semekki hefði náðst samþykki allra félagsmanna fyrir tillögunni hefði orðið ljóstað fyrri hluti hennar myndi ekki ná fram að ganga, enda hefði hann veriðbundinn þeim fyrirvara að fullt samkomulag væri meðal félagsmanna um að afsalajörðinni með þeim hætti sem mælt hefði verið fyrir um í tillögunni. Í ljósiþess, og að teknu tilliti til lögfræðiálita, hefði það verið niðurstaðastjórnar stefnda að fara ætti með Ljárskóga í arðskrárhlutfalli eins og aðrareignir félagsins í bókum þess og að hætt yrði að halda hina sérstöku arðskráfyrir hluta félagsmanna. Þannig hefðu sölurnar á svokölluðum Fjósahlut ogHrappsstaðahlut á árunum 1994 og 2004 falið í sér vanheimild, þar semseljendurnir hefðu ekki verið lögformlegir eigendur hinna seldu eignarhluta. Í framhaldi af þvíhafi upphaflegir seljendur Fjósahluts og Hrappsstaðahluts ákveðið aðendurgreiða öllum þeim sem reitt hefðu fjármuni af hendi vegna umræddragerninga. Flestir hefðu tekið við þeim greiðslum án athugasemda og fyrirvara,þ. á m. nokkrir stefnenda, en einnig hefði hluti stefnenda neitað að taka viðþeim.Með bréfi lögmanns stefnenda til stefnda, dags. 25. mars 2013, var þessfarið á leit að félagið viðurkenndi eignarhlutdeild stefnenda í jörðinniLjárskógum og að afsal yrði í kjölfarið gefið út til þeirra í hlutfalli við arðog eignarhlutaskrá. Með bréfi lögmanna stefnda, dags. 23. apríl 2013, var lýstþeirri afstöðu stefnda að félagið væri eigandi jarðarinnar Ljárskóga, en ekkieinstakir félagsmenn eða félagsmenn allir persónulega, og að færsla í sérstakaarðskrá og/eða önnur atvik er vörðuðu meðferð eignarhalds hennar skapaði ekkieignarréttindi til handa félagsmönnum persónulega.III.Stefnendur byggjakröfu sína á ákvörðun sem tekin hafi verið á aðalfundi hjá stefnda hinn 28.júlí 1987. Ákvörðun þessi, sem stefnendur telji bindandi samning gagnvartstefnda, hafi verið þess efnis að ákveðinn hópur aðila innan vébanda stefndahafi keypt fasteignina Ljárskóga með atbeina stefnda, en stefndi skyldi síðarafsala til þeirra hlutdeild í jörðinni í samræmi við það sem þeir legðu tilkaupanna. Hafi kaupverð Ljárskóga verið innt af hendi með þeim hætti að þeirsem tekið hafi þátt í kaupunum hafi heimilað stefnda að ráðstafa arðgreiðslum,sem þeir fengju frá stefnda, til kaupanna. Þetta hafi verið gert í samræmi viðarð- og eignarhlutaskrá um Ljárskóga, dags. 8. apríl 1993. Téðri skrá hafiverið þinglýst hinn 14. júní 1994 á jörðina Ljárskóga, og liggi hún tilgrundvallar kröfu stefnenda. Skráin hafi tekið breytingum í samræmi viðinnbyrðis eigendaskipti að eignarhlutunum, svo sem vegna kaupa hluta stefnendaá svokölluðum Fjósahlut og Hrappsstaðahlut. Þeir hlutar hafi áður verið í eigueigenda jarðeignanna Fjósa og Hrappsstaða, líkt og nöfn þeirra gefi til kynna.Stefnendur, eða þeir sem þeir leiði rétt sinn frá, hafi innt kaupverð Ljárskógaaf hendi með ráðstöfun arðgreiðslna sinna. Á grundvelli almennra reglnafjármunaréttar beri þeim því réttur til að fá afsal fyrir eigninni.Stefnendur vísa og til þess að í 6. mgr. 37.gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði sé með skýrum hætti tekið fram aðsjálfstæðar eignir veiðifélags tilheyri þeim fasteignum á félagssvæðinu semveiðirétt eigi og í arðskrárhlutfalli. Samkvæmt því fari ekki á milli mála aðstefnda beri að afsala hlut úr jörðinni Ljárskógum, sem sé utan umdæmisveiðifélagsins, til stefnenda í samræmi við hlutdeild þeirra í kaupunum, ísamræmi við arð- og eignarhlutaskrá Ljárskóga, eins og hún hafi verið gerð árið1987, með þeim breytingum sem hafa á henni orðið fram til ársins 2012. Stefnendur telja, að sú ákvörðun stjórnarstefnda að endurgreiða svokallaðan „Fjósahluta“, og breyting á arð- ogeignarhlutaskrá í samræmi við það, sé ekki aðeins brot á samþykkt stefnda frá28. júlí 1987 heldur fari hún einnig þvert gegn fyrirmælum laga nr. 61/2006.Þessi ákvörðun stjórnar stefnda sé því ekki bindandi fyrir stefnendur.IV.Stefndi vísar til þess til stuðnings frávísunarkröfu sinni aðóumdeilt sé í málinu að stefndi sé skráður eigandi Ljárskóga og hafi svo veriðfrá því að jörðin var keypt á árinu 1987. Hafi jafnframt verið staðfest í dómiHæstaréttar, í málinu nr. 209/2010, að jörðin sé eign stefnda en ekki einstakrafélagsmanna í veiðifélaginu. Þá sé jafnframt óumdeilt að á sínum tíma hafiverið haldin sérstök arðskrá fyrir jörðina Ljárskóga og að félagsmenn þar hafiverið tilgreindir sem eigendur tiltekins prósentuhluta jarðarinnar í hlutfallivið framlög sín í upphafi og á síðari tímamörkum. Kröfugerð stefnenda sé ekkisú að hin sérstaka arðskrá haldi gildi heldur að stefnendur verði beinireigendur að tilteknum hluta jarðarinnar og að stefndi gefi út afsal þeim tilhanda. Að mati stefnda sé þessi kröfugerð ótæk fyrir dómi. Þannig sé í fyrstalagi ljóst að hlutur stefnenda í arðskrá stefnda sé samtals um 14,51% (2,8725+(0,1731*6)+(2,555*2)+5,49).Ef kröfugerð stefnenda nái fram að ganga muni þeir verða beinir eigendursamtals um 25,8775% eignarhluta í Ljárskógum(8,238+4,199+(2,272*2)+(1,48275*6)), sem leiði óhjákvæmilega til þess aðstefndi verði eigandi 74,1225% (100-25,8775) jarðarinnar á móti stefnendum.Stefnendur, sem eigi 14,51% arðskrárhlut í stefnda, muni því til viðbótar eigaóbeint í gegnum stefnda um 10,76% í Ljárskógum (14,51% af 74,1225%). Stefnendurhafi því í raun hagað málatilbúnaði sínum með þeim hætti að þeir muni eiga, meðbeinum og óbeinum hætti, tæplega 37% hlut í Ljárskógum verði fallist á kröfurþeirra. Ljóst sé að það sé ekki tilgangur málsóknar stefnenda að þau eignistsvo stóran hluta í jörðinni. Þvert á móti sé tilgangurinn sá að stefnendur eignist25,8775% hlut í jörðinni, í samræmi við töflu sem sé í stefnu. Málatilbúnaðurstefnenda sé því illa ígrundaður og kröfugerð þeirra ekki til þess fallin að náþeim markmiðum sem að sé stefnt með málsókninni. Stefna sé því í andstöðu viðmeginreglu einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Í öðru lagi sé ljóst að málshöfðun stefnendahafi ekki einungis áhrif á stefnda heldur einnig óhjákvæmilega á allafélagsmenn hans. Í því sambandi megi sérstaklega nefna að Dalabyggð, SvavarJensson og Alvilda Þóra Elísdóttir hafi ekki verið aðilar að hinni sérstökuarðskrá vegna Ljárskóga vegna sölu þeirra á meintum hlut sínum í jörðinni ásínum tíma. Stefndi hafi nú lagt af hina sérstöku arðskrá fyrir Ljárskóga ogfari með þessa eign sína í samræmi við fyrirmæli laga um lax- og silungsveiði.Hafi Dalabyggð, Svavar og Alvilda ákveðið að endurgreiða öllum þeim sem reitthefðu af hendi fjármuni vegna umræddra gerninga. Margir stefnendur hafimóttekið greiðslur frá þeim án fyrirvara og án þess að hreyfa við andmælum. Þáhafi Alvilda og Svavar geymslugreitt stefnendunum Jóni Ægissyni og BjarnaHermannssyni, sem ekki hafi viljað taka við greiðslunum, og þar með uppfylltgreiðsluskyldu sína gagnvart þeim í samræmi við ákvæði 1. gr. laga nr. 9/1978um geymslufé. Ljóst sé að Dalabyggð, Svavar og Alvilda hafi verulegra ogsérstakra hagsmuna að gæta vegna þessa máls og að nauðsynlegt sé að þeim ségefinn kostur á að verjast dómkröfum stefnenda. Þannig sé enda ljóst að efDalabyggð, Svavar og Alvilda ættu aðild að málinu gætu þau komið að þeirrikröfu að ekki ætti að fallast á kröfur stefnenda nema gegn endurgreiðslu þeirrafjármuna sem margir stefnendur hafi nú þegar móttekið fyrirvaralaust og ánathugasemda. Þá sé enn fremur ljóst að verði dómkröfur stefnenda teknar tilgreina muni þær hafa þau áhrif að hlutur stefnda, og þar með hlutdeild allrafélagsmanna hans í jörðinni Ljárskógum, muni minnka. Málatilbúnaður stefnendasé því þannig úr garði gerður að réttarfarsnauðsyn standi til þess að gefaöllum félagsmönnum stefnda kost á að láta málið til sín taka. Skilyrði séu þvítil samaðildar skv. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar semskilyrði hafi verið til samaðildar í málinu, en stefnendur hafi einungis stefntstefnda en ekki félagsmönnum hans, verði ekki hjá því komist að vísa máli þessufrá dómi, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.V.Stefnendur styðja mótmæli sín við frávísunarkröfu stefnda ífyrsta lagi við það að með breytingu þeirri og viðbót við upphaflega kröfugerðþeirra í stefnu, sem lögð hafi verið fram við upphaf málflutnings um þennanþátt málsins, hafi verið komið til móts við athugasemdir stefnda í greinargerðum að kröfugerðin í stefnu væri ekki til þess fallin að ná þeim markmiðum semað væri stefnt með málsókninni. Með þessari breytingu, sem sé í samræmi viðmálflutningsyfirlýsingu sem gefin hafi verið við fyrri málflutning umfrávísunarkröfu stefnda hér fyrir dómi, hafi í raun verið dregið úrkröfugerðinni án þess að í nokkru væri breytt grundvelli málsins. Stefnendur vísa og til þess að engin þörfhafi verið á því að stefna öllum félagsmönnum stefnda. Mál þetta snúi einungisað stefnda. Hann sé einn þinglýstur eigandi Ljárskóga og geti því einn uppfylltdómkröfur stefnenda. Þá sé því mótmælt að endurgreiðslur til stefnenda skiptieinhverju máli í þessu tilliti.VI.Eins og áður hefur verið rakið gerðu stefnendur, við upphafmálflutnings um þennan þátt málsins, þá breytingu á dómkröfum sínum í stefnu aðvið þær bættist „gegn yfirlýsingu frá stefnendum um að þeir eigi ekkert frekaraeignatilkall til jarðarinnar Ljárskóga sem aðilar að veiðifélagi Laxdæla“.Eftir þessa breytingu krefjast því stefnendur þess að viðurkennt verði með dómieignartilkall þeirra til jarðarinnar Ljárskóga og að stefnda verði gert skyltað gefa út afsal til hvers og eins þeirra í samræmi við tilgreindaeignarhlutdeild hvers og eins í jörðinni, gegn yfirlýsingu frá stefnendum um aðþeir eigi ekkert frekara eignartilkall til Ljárskóga sem aðilar að stefnda.Viðurkenndu stefnendur með þessari breytingu þá staðhæfingu stefnda ígreinargerð að upphafleg kröfugerð þeirra í stefnu væri ekki til þess fallin aðná þeim markmiðum sem þeir stefndu að með málsókn sinni og að ef þær yrðuteknar til greina myndu þeir eiga, beint eða óbeint vegna aðildar sinnar aðstefnda, stærri hlut í jörðinni en yfirlýst markmið þeirra hefði verið meðmálsókninni. Verður að telja, eins og hér háttar, að breyting þessi sé í raunstefnda til hagsbóta og megi hún því komast að í málinu, með gagnályktun frá 3.ml. 1. mr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með hliðsjón af þvíverður ekki fallist á með stefnda að stefna sé í andstöðu við meginreglueinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 80. gr. laga nr.91/1991.Stefndi byggir kröfu sína um frávísunmálsins frá dómi jafnframt á því að réttarfarsnauðsyn standi til þess, sbr. 2.mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, að öðrum félagsmönnum í hinu stefnda félagi ségefinn kostur á að láta málið til sín taka. Fram er komið að mál þetta á ræturað rekja til ágreiningsins innan hins stefnda félags í tengslum við og íkjölfar kaupa þess á jörðinni Ljárskógum. Voru kaupin fjármögnuð að hluta meðarðgreiðslum frá stefnda til einstakra félagsmanna, en stefnendur halda þvífram að sú undantekning hafi verið þar á að eigendur Lambeyra, SigríðurSkúladóttir og Einar V. Ólafsson, hafi einnig fjármagnað hlut eigendajarðarinnar Dönustaða vegna þessa. Hafi hin sérstaka arðskrá sem í kjölfariðvar gerð fyrir Ljárskóga endurspeglað þessi framlög. Halda stefnendur því framað það hafi verið almennur skilningur þeirra aðila sem stóðu að umræddum kaupumá jörðinni að henni yrði fljótlega í kjölfarið afsalað til hvers og eins þeirraí samræmi við þessa arðskrá, en það hafi hins vegar ekki gengið eftir. Miðarkröfugerð þeirra nú að því að staðfest verði með dómi að þeir eigi beinaneignarrétt að jörðinni í samræmi við framlag sitt. Inn í þennan ágreining kemursvo að eigendur tveggja jarða í hinu stefnda félagi, jarðanna Fjósa ogHrappsstaða, seldu á sínum tíma, eins og rakið hefur verið, ætlaðan eignarhlutsinn í Ljárskógum til stefnda sem seldi þá síðan áfram til nokkurrafélagsmanna, þ. á. m. nokkurra stefnenda. Upphaflegir seljendur þessara„eignarhluta“ ákváðu að endurgreiða öllum þeim sem reitt hefðu af hendifjármuni vegna þessara gerninga og tók hluti félagsmanna, þ. á m. hlutistefnenda, við þeim án athugasemda, en hluti stefnendanna neitaði hins vegar aðtaka við þessum greiðslum eða gáfu ekki nauðsynlegar upplýsingar í því skyni.Þrátt fyrir þetta lúta endanlegar dómkröfur stefnenda að því að viðurkenndurverði tilgreindur eignarréttur hvers þeirra að jörðinni Ljárskógum og aðstefnda verði gert skylt að gefa út afsal til hvers og eins þeirra, í hlutfallivið hlutdeild þeirra í hinni sérstöku arðskrá Ljárskóga, eftir að tekið hefðiverið tillit til breytinga sem á henni hefðu orðið í kjölfar framangreindrasölugerninga um svokallaðan Fjósahlut og svokallaðan Hrappsstaðahlut.Með hliðsjón af því sem að framan er rakiðverður að fallast á það með stefnda að jafnvel þótt stefndi sé einn þinglýstureigandi jarðarinnar Ljárskóga þá verði að líta til þess að ágreiningur í máliþessu getur haft bein áhrif á hlutdeild annarra félagsmanna hins stefnda félagsí jörðinni Ljárskógum en stefnenda máls þessa. Sérstaklega sýnist nauðsyn beratil þess að eigendur jarðanna Fjósa og Hrappsstaða geti tekið til varna gegndómkröfum stefnenda. Þar sem stefnendur hafa einungis stefnt stefnda í máliþessu en ekki félagsmönnum hans verður ekki hjá því komist að vísa máli þessufrá dómi, með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.Með hliðsjón af þessari niðurstöðu verðastefnendur dæmdir til að greiða stefnda 800.000 krónur í málskostnað.Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður uppúrskurð þennan, en hann tók við rekstri málsins er hann var skipaður dómstjóri1. mars 2015. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnendur, Skúli Einarsson, JónínaEinarsdóttir, Jóhanna Lilja Einarsdóttir, Valdís Einarsdóttir, Ólöf BjörgEinarsdóttir, Svanborg Þuríður Einarsdóttir, Jón Ægisson, Harald ÓskarHaraldsson, Bjarni Hermannsson og Unnsteinn Kristinn Hermannsson, greiði stefnda,Veiðifélagi Laxdæla, 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 670/2008
Kærumál Samlagsaðild Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
G höfðaði mál á hendur Í, M, F, S, SJ og Þ og krafðist ógildingar á þremur ráðstöfunum sem allar tengdust jörðinni G. Til vara krafði G skaðabóta úr hendi M, F, Í, og S vegna þess að ofangreindar raðstafanir hefðu verið ólöglegar og ógildar. Ekki var talið að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 19. gr. laga n.r 91/1991 til að hafa þessar dómkröfur uppi í sama máli og því fallist á að kröfum G yrði vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hnekkt og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir íslenska ríkið og Matvælastofnun krefjast þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað, en til vara er þess krafist að málskostnaður fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Varnaraðilinn Framleiðnisjóður landbúnaðarins krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Það athugast að í héraði varð útivist af hálfu Sigurðar H. Helgasonar, en Sveinn Jóhannesson og Þórsteinn Arnar Jóhannesson gerðu ekki kröfu um frávísun málsins. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðrún F. Helgadóttir, greiði varnaraðilum, íslenska ríkinu og Matvælastofnun annars vegar og Framleiðnisjóði landbúnaðarins hins vegar, hvorum um sig 150.000 krónur í málskostnað. Mál þetta var höfðað 8. maí 2008 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfur 5. nóvember 2008. Stefnandi er Guðrún Fjóla Helgadóttir, Grund, Akureyri. Stefndu eru íslenska ríkið vegna sýslumannsins á Húsavík og Akureyri, Matvælastofnun, Austurvegi 64, Selfossi, Framleiðnisjóður landbúnaðarins, Hvanneyrargötu 3, Borgarnesi, Sigurður Helgi Helgason, Vesturlandsbraut, Keldum, Reykjavík, Sveinn Jóhannesson, Hóli, Akureyri og Þórsteinn Arnar Jóhannesson, Bárðartjörn, Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Stefnandi krefst þess að samningur um búháttabreytingu dags. 16.09.1985, samningur um ráðstöfun fullvirðisréttar dags. 23.02.1988 og tilkynningar um aðilaskipti að greiðslumarki suðfjárafurða dags. 22.12.1992, allt samningar vegna jarðarinnar Grundar, Akureyri, um alls 562 ærgildi milli Sigurðar Helga Helgasonar, Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, Matvælastofnunar, Sveins Jóhannessonar og Þórsteins Arnars Jóhannessonar, verði ógiltir með dómi. 2. Til vara er krafist að stefndu Matvælastofnun, Framleiðnisjóður landbúnaðarins, íslenska ríkið og Sigurður Helgi Helgason verði dæmdir in solidum til greiðslu á 25.000.000 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt IV kafla laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. 3. Krafist er málskostnaðar in solidum af öllum stefndu að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins, auk virðis­aukaskatts á lögmannsþóknun. Framleiðnisjóður landbúnaðarins krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaðir af kröfum stefnenda og til þrautavara að stefnukröfur verði stórlækkaðar og stefnda aðeins gert að greiða þær að litlum hluta. Í öllum tilvikum krefst stefndi Framleiðnisjóður landbúnaðarins málskostnaðar. Í þessum þætti málsins er til úrlausnar aðalkrafa stefndu, Íslenska ríkisins, Matvælastofnunar og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins um frávísun málsins. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu verði hafnað og málskostnaðar sér til handa í þessum þætti málsins. Málsatvik: Málsatvik, sem skipta máli í þessum hluta málsins, eru í aðalatriðum þau að jörðin Grund í Grýtubakkahreppi varð óðalsjörð með kvöð sem þinglýst var á jörðina 9. maí 1955. Eigandi jarðarinnar var þá Helgi Snæbjörnsson, faðir stefnanda. Sigurður Helgi Helgason, meðstefndi í máli þessu og bróðir stefnanda, eignaðist jörðina ásamt eiginkonu sinni árið 1997, með afsali frá eigandanum, Helga Snæbjörnssyni, föður sínum. Með þeim þremur samningum, sem greint er frá í kröfukafla hér að ofan, ráðstafaði eigandi búmarki, fullvirðisrétt og greiðslumarki sem tilheyrðu jörðinni Grund. Stefnandi eignaðist Grund í Grýtubakkahreppi með afsali dagsettu 12. maí 1995, þinglýstu 24. maí 1995 og var afsalsgjafi bróðir hennar, Sigurður Helgi. Stefnandi höfðaði árið 1996 mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, á hendur land­búnaðarráðherra, dómsmálaráðherra og fjár­málaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins til ógildingar samninganna þriggja og til vara til greiðslu skaðabóta. Framhaldsstefna gegn Framleiðnisjóði landbúnaðarins og Framleiðsluráði landbúnaðarins var þingfest 13. júní 1997, en málinu í heild vísað frá dómi með úrskurði dagsettum 13. október 1997. Stefnandi ritaði Bændasamtökum Íslands bréf 11. október 2003 og krafðist þess að allt greiðslumark jarðarinnar yrði skráð aftur á ættaróðalið Grund og miskabóta vegna mistaka samtakanna og Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Bændasamtökin svöruðu erindi stefnanda með bréfi dagsettu 5. nóvember 2003 og höfnuðu kröfum hennar. Hinn 3. mars 2004 kærði stefnandi nefnda ákvörðun Bændasamtaka Íslands til úrskurðarnefndar um greiðslumark. Úrskurðarorð í úrskurði nefndarinnar frá 2. nóvember 2004 er svohljóðandi: „Felld er úr gildi staðfesting Framleiðsluráðs land­búnaðarins, nú Bændasamtaka Íslands, frá 22. desember 1992 á aðilaskiptum að greiðslumarki sauðfjárafurða óðalsjarðarinnar Grundar í Grýtubakkahreppi.“ Stefnandi ritaði Bændasamtökum Íslands tvívegis í framhaldi af nefndum úrskurði og krafðist m.a. þess að búmarki/greiðslumarki/fullvirðisrétti yrði skilað aftur til jarðar sinnar, auk þess sem hún krafðist bóta. Samtökin höfnuðu öllum kröfum stefnanda, en bentu í niðurlagi bréfs síns frá 14. desember 2004 á, að hægt væri að skjóta ágreiningi til kærunefndar um greiðslumark. Þá sendi stefnandi erindi til Umboðsmanns Alþingis þar sem hún kvartaði yfir synjun Bændasamtaka Íslands á kröfu um að endurskrá greiðslumark mjólkur og sauðfjár­afurða á jörðina Grund. Ítarlega rökstudd niðurstaða Umboðsmanns er að ekki sé tilefni til athugasemda af hans hálfu við þá afstöðu Bændasamtaka Íslands að þau hafi ekki getað fært það greiðslumark sem flutt var af jörðinni Grund, 22. desember 1992, aftur á jörðina Grund. Umboðsmaður tók síðan fram að með þessari niðurstöðu sinni hefði hann ekki tekið neina afstöðu til hugsanlegrar skaðabótaskyldu vegna stað­festingar Framleiðsluráðs landbúnaðarins á aðilaskiptum að greiðslumarki frá jörðinni Grund, en almennt væri það svo, að bætt væri úr afleiðingum slíks annmarka með skaðabótum úr hendi stjórnvalds, enda væru skilyrði um bótaábyrgð, aðild og sönnun um tjón uppfyllt. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefndi kveðst hafa orðið fyrir stórtjóni vegna athafna/athafnaleysis stefndu, Matvæla­stofnunar (áður Framleiðsluráð landbúnaðarins, Bændasamtaka Íslands, Landbúnaðar­stofnunar), Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, sýslumannsins á Húsavík og Akureyri, Sigurðar Helgasonar, Sveins Jóhannessonar og Þórsteins Arnars Jóhannessonar. Þeir hafi með aðgerðum sínum og athöfnum brotið gegn VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976 með því að rýra jörðina af hlunnindum og fylgifé, ýmist með því að færa einhliða hlunnindi frá jörðinni (sic), og hafi þannig stærstu og mestu eignir ættaróðalsins, framleiðsluheimildirnar, verið teknar með ólögmætum hætti. Stefnandi áskilur sér rétt til að láta dómskvaddan matsmann meta verðmæti jarðar annars vegar og verðmæti fullvirðisréttar og greiðslumarks hins vegar. Umrædd eignarréttindi sem tengist þeim þremur samningum sem krafist sé ógildingar á, falli öll undir skilyrðislaus eignarréttindi ættaróðalsins, skv. 47. gr., 48. gr. og 55. gr. jarðalaga, sem ekki hafi mátt skerða eða taka burt með einum eða öðrum hætti samkvæmt fyrrnefndum lögum. Stefnandi vekur athygli á því að um þinglýsta kvöð hafi verið að ræða, sem hafi bundið eiganda og alla viðskiptamenn hans við þá staðreynd að um ættaróðal væri að ræða með öllum réttindum og skyldum sem því fylgdi. Stefnandi vísar til 67. gr. stjórnarskrár um að óheimilt hafi verið að skerða eignarréttindi óðalsins. Allir samningar um sölu hlunninda, afurða og fylgifjár frá óðalinu hafi verið óheimilir og ólöglegir. Samkvæmt 48. gr. jarðalaga hefði verið skylt að láta fylgja ættaróðali öll hlunnindi og allar afurðir sem framleiddar hafi verið á jörðinni. Framleiðsluréttindi falli öll undir hlunnindi og eignir ættaróðals í merkingu jarðalaga og ekki hafi undir neinum kringumstæðum mátt svipta óðalið t.d. þeim gögnum og gæðum sem geti framfleytt að minnsta kosti einni fjölskyldu, samkvæmt 47. gr. jarðalaga. Enginn hinna stefndu hafi haft ráðstöfunarrétt á hlunnindum óðalsins. Stefndi Sigurður Helgi hafi ekki haft slíka heimild og ekki notið leiðsagnar Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, Framleiðsluráðs landbúnaðarins, Bændasamtakanna, nú Matvæla­stofnunar, heldur verið ginntur af þessum aðilum til að ganga til ólögmætra samninga. Margdæmt sé að eignarréttindi, eins og búmark, fullvirðisréttur og greiðslumark, tilheyri jörð og þar af leiðandi einnig ættaróðali. Þau séu ekki framseljanleg og hverfi hvorki af óðalinu fyrir fyrningu né tómlæti. Þar sem verðgildi ættaróðalsins hafi verið stórkostlega rýrt með ólögmætri ráðstöfun, beri að ógilda allar umræddar ráðstafanir, enda verði litið svo á að réttindi þessi tilheyri enn jörðinni. Þau verði aldrei slitin frá ættaróðalinu og ekki hafi mátt ráðstafa þeim frá jörðinni undir neinum kringumstæðum. Um þetta gildi nánast sömu reglur og um stolinn varning, kaupandi stolins munar geti aldrei orðið eigandi hans og gildi einu hverju hann beri fyrir sig. Brotið hafi verið á stefnanda og komist stefndu upp með það sé verið að viðhalda lögbroti og ólögmætum ávinningi. Óframseljanleg réttindi hafi verið numin af jörðinni með ólögmætum hætti og sé haldið frá réttum eiganda og beri því að ógilda umrædda samninga. Þá telur stefnandi stefndu, Framleiðnisjóð og Matvælastofnun (Framleiðsluráð landbúnaðarins), hafa brotið gegn 30., 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samninga. Þá hafi verið brotið á rétti stefnanda til atvinnustarfsemi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, þar sem verðmæti sem voru grundvöllur atvinnustarfsemi hans hafi verið tekin af stefnanda með ólögmætum hætti. Stefnandi telji að löggjafinn hafi, án heimildar, framselt til framkvæmdavaldsins vald til að setja reglur sem réðu úrslitum um eignir og afkomu stefnanda og hafi slík ráðstöfun brotið í bága við jarðalögin nr. 65/1976 og ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins. Stefnandi telur að sýslumaður beri ábyrgð á því að hafa ekki fært þinglýstar kvaðir á þinglýsingarvottorð þegar það hafi verið útgefið. Í veðbókarvottorði útgefnu 10.9.1985, rétt áður en samningur um búháttabreytingu hafi verið gerður hafi kvaðar um ættaróðal hvergi verið getið. Nefndur samningur hafi verið að öllu leyti óheimill og ólögmætur þar sem ströng ákvæði þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 hafi gilt um óðalsjarðir, samanber 48. gr. laganna. Stefnandi vísar einnig til 50. gr., 55. gr. og 60. gr. nýnefndra laga þar sem hnykkt sé á banni óðalseiganda að ráðstafa eignum, afurðum, tryggingum, styrkjum, skaðabótum sem falla til óðals. Sýslumaður teljist ábyrgur samkvæmt 49. gr. laga nr. 39/1978 fyrir framangreindum mistökum og eigi stefnandi rétt á bótum úr ríkissjóði. Orsakasamhengi sé milli þess tjóns er eigandi ættaróðalsins hafi orðið fyrir og athafna eða athafnaleysis sýslumanns í þessum efnum. Allir gerningar sem gerðir hafi verið í kjölfar rangra veðbókar­vottorða hafi verið ólögmætir og óheimilir og það veiti stefnanda rétt til bóta sam­kvæmt nýnefndri lagagrein og samkvæmt huglægum og hlutlægum reglum skaðabóta­réttarins. Stefnandi telur að stefndi Sigurður Helgason sé einnig að óskiptu ábyrgur fyrir því að hafa ráðstafað hlunnindum jarðarinnar í bága við skýra þinglýsta kvöð og ákvæði jarðalaga. Verði að ætla að hann hafi haft vitneskju um kvaðir sem hefðu átt að hindra öll aðilaskipti að greiðslumarki jarðarinnar. Samningar þeir sem stefnt er til ógildingar á og stefndi Sigurður undirritaði séu allir ógildir og komi fyrningarreglur ekki til álita, þar sem þeir hafi þegar er þeir voru undirritaðir verið ógildir. Stefnandi telur að Sigurður hafi verið ginntur af þáverandi stjórnvöldum til að afhenda búmark, fullvirðisrétt og greiðslumark. Umræddar stofnanir hafi unnið gegn betri vitund þegar þær ginntu Sigurð til að undirrita samningana, enda hafi þeim verið kunnugt um, eða átt að vera kunnugt um kvöðina um ættaróðal. Stefnandi hafi keypt jörðina af stefnda Sigurði 12. maí 1995 og hafi strax þá gert reka að því að leiðrétta hina ólögmætu gerninga. Hafi stefnandi haft uppi samfellda baráttu fyrir því að aflétta ólögmætum veðum og flytja gögn og gæði aftur á óðalsbýlið sem af því hafi verið tekin með ólögmætum hætti. Að því er varðar þátt Matvælastofnunar og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, byggir stefnandi á því að hinn síðarnefndi sjóður og Matvælastofnun sem arftaki Framleiðslu­ráðs landbúnaðarins, Bændasamtakanna og Landbúnaðarstofnunar beri solidaríska ábyrgð á tjóni stefnanda, en stefndu hafi verið aðilar að öllum samningunum sem krafist sé ógildingar á í málinu. Dómkrafa stefnanda beinist að því að ógilda beri alla umrædda samninga sem umræddar stofnanir hafi staðið fyrir gegn betri vitund og af gáleysi heimilað í andstöðu við VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976. Fram kemur af hálfu stefnanda að samkvæmt skattframtali 1979 hafi óðalseigandi að Grund talið fram þennan kvikfénað: 180 ær, 6 kálfa, 24 gemlinga og 1 hryssu. Þá hafi óðalið átt 562 ærgildi og allt hafi þetta verið hlunnindi sem stefndi Sigurður hafi tekið við af föður sínum og ekki mátt selja eða ráðstafa með neinum hætti. Ekki sé sjáanlegt að fjármunir sem komu fyrir búmark, fullvirðisrétt og greiðslumark hafi verið notaðir til uppbyggingar óðalsins sem komi í stað þeirra hlunninda. Ósannað sé og því mótmælt af hálfu stefnanda að til dæmis andvirði samnings um búháttabreytingu hafi verið notað til húsbóta eða annarra umbóta, samanber 55. og 57. gr. jarðalaga. Refabú sem komið hafi verið upp hafi verið sjálfstæð eign og utan óðalsins. Stefndi telur að Matvælastofnun hafi komið fram sem sérfræðingur varðandi þá samninga sem krafist er ógildingar á í málinu og hafi auk Framleiðnisjóðs haft fjölda sérfræðinga á sínum vegum. Stofnunin og forverar hennar hafi brotið jarðalög og beri ótvíræða ábyrgð á öllum gerningum sem rýrt hafi jörðina gögnum og gæðum. Varakröfu sína um bótaskyldu stefndu Matvælastofnunar og Framleiðnisjóðs byggir stefnandi á því að stefndu hafi brotið jarðalög, 50., 55. og 60. gr. laganna og ákvæði laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Stefndu hafi mátt vita betur og hafi gerst sekir um ásetning eða gáleysi og beri að greiða stefnanda bætur eftir almennu skaðabótareglunni um sök. Einnig sé byggt á hlutlægu saknæmi. Orsakasamband sé á milli athafna stefndu og þess tjóns er þeir hafi valdið stefnanda og sé dómafordæmi fyrir ábyrgð Framleiðsluráðsins og jafnframt því að nægilegt sé að stefna einvörðungu Matvælastofnun til greiðslu skaðabóta vegna greiðslumarks. Að því er varðar samning um ráðstöfun fullvirðisréttar frá 1988, sem gerður var á milli Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og Sigurðar Helgasonar og talið var nauðsynlegt að Framleiðsluráð landbúnaðarins staðfesti, sérstaklega, byggir stefnandi á því að samningurinn hafi verð ólögmætur og í andstöðu við VII. kafla laga nr. 65/1976 um óðalsjarðir og þágildandi lög nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og beri því að ógilda hann. Þá hafi samningurinn brotið gegn samningalögum þar sem stefndi Sigurður hafi verið ginntur til að selja fullvirðisrétt frá óðalinu þvert ofan í gild jarðalög. Framleiðnisjóður hafi notað sér fákunnáttu Sigurðar til að afla sér hagsmuna samkvæmt 31. gr. samningalaga, þar sem bersýnilegur mismunur hafi verið á hagsmunum og endurgjaldi sem skyldi koma fyrir. Þá eigi 36. gr. samningalaga við þar sem víkja megi samningi til hliðar í heild þar sem ólögmætt og ósanngjarnt sé að bera hann fyrir sig. Samningurinn hafi brotið í bága við jarðalög og beri því að ógilda þennan samning eins og hinn fyrri. Stefnandi byggir á því varðandi sölu greiðslumarks af jörðinni 22. desember 1992, að með úrskurði úrskurðarnefndar um greiðslumark frá 1. nóvember 2004 hafi sú sala verið úrskurðuð ógild. Hafi úrskurðarnefndin fallist á að greiðslumark hafi fallið undir hlunnindi jarðarinnar samkvæmt 48. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og Framleiðsluráði landbúnaðarins (Matvælastofnun) verið skylt að afla samþykkis allra eigenda jarðarinnar. Af þessu megi vera ljóst að samningurinn hafi verið ógildur og marklaus samkvæmt 38. gr. laga nr. 99/1993. Framleiðsluráð landbúnaðarins hafi bakað stefnanda stórfellt tjón með ólögmætri ráðstöfun greiðslumarksins. Þá byggir stefnandi á því að viðkomandi stjórnvöld hafi notfært sér bágindi og fákunnáttu stefnda Sigurðar Helga, skýrt rangt frá atvikum sem skiptu máli og þagað yfir öðrum og ginnt stefnda til að ráðstafa greiðslumarkinu frá jörðinni þrátt fyrir bann jarðalaga og vísar stefnandi um þetta til 2. mgr. 31. gr. og 31. gr. samningalaga, auk þess sem vísað er til 36. gr. laganna varðandi heimild til að víkja samningi til hliðar ef ósanngjarnt yrði talið að bera hann fyrir sig. Varðandi þátt stefndu Sveins Jóhannessonar og Þórsteins Jóhannessonar, sem áttu viðskipti við stefnanda um kaup á greiðslumarki árið 1992, er byggt á því af hálfu stefnanda að þeim hafi mátt vera ljós ákvæði VII. kafla jarðalaga og einnig að legið hafi frammi við samningsgerðina veðbókarvottorð sem gaf til kynna fleiri eigendur og þeim hefði því mátt vera ljóst að óheimilt hefði verið að selja greiðslumark frá jörðinni nema með samþykki allra eigenda. Hafi stefndu sýnt gáleysi í athöfnum sínum og verði að sæta því að umræddir samningar verði dæmdir ógildir. Stefnandi áskilur sér í stefnu rétt til að dómkveðja matsmenn til að meta tjón stefnanda vegna þeirra ráðstafana sem krafist er ógildingar á í aðalkröfu og til að meta verðmæti jarðarinnar Grundar í Grýtubakkahreppi með gögnum og gæðum, fyrir og eftir sölu búmarks, fullvirðisréttar og greiðslumarks. Stefnandi tekur fram varðandi aðild að Framleiðnisjóður landbúnaðarins sé sérstakur sjóður eða stofnun með eigin stjórn og lögheimili, stofnaður með lögum nr. 89/1966. Framleiðsluráð landbúnaðarins hafi hins vegar verið sameinað Landbúnaðarstofnun sem hafi tekið til starfa 1.1.2006. Landbúnaðarstofnun hafi skipt um nafn 1.1.2008 og heiti nú Matvælastofnun og gegni sama hlutverki og Framleiðsluráð landbúnaðarins, sem hafi verið lagt niður. Matvælastofnun hafi tekið við réttindum og skyldum Framleiðsluráðs með sama hætti og Landbúnaðarstofnun og Bændasamtök Íslands. Málsástæður og lagarök stefndu: Kröfu sína um frávísun málsins reisa stefndu íslenska ríkið og Matvælastofnun á því að verulega skorti á, samanber 18. gr, 19. gr. og d-, e- og f-lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að stefnandi hafi útbúið mál sitt þannig úr garði að unnt sé að leggja dóm áð það. Stefndu byggja á því að aðalkrafa stefnanda sé óljós, óákveðin og ódómhæf. Henni sé beint óskilgreint að öllum stefndu án tillits til efnis eða aðildar að samningum og tilkynningum og eigi staðhæfing í stefnukröfu um „562 ærgildi“ enga stoð í þeim. Samningur um búháttabreytingu frá 1985 fjalli um greiðslur úr Framleiðnisjóði gegn afsali á 300 ærgilda búmarki og séu aðilar hans stefndi Sigurður Helgason, Framleiðnisjóður og Framleiðsluráð landbúnaðarins. Samningur frá 1992 um sölu á 120 ærgilda fullvirðisrétti sé gerður á milli Framleiðnisjóðs landbúnaðarins og stefnda Sigurðar. Þá varði tvær tilkynningar til Framleiðsluráðs landbúnaðarins árið 1992 annars vegar kaup Þórsteins Jóhannessonar á 883,5 kg. greiðslumarki og hins vegar kaup Sveins Jóhannessonar á 883,5 kg. greiðslumarki. Hvorki sýslumaður á Húsavík né á Akureyri séu aðilar að þessum löggerningum og enga reifun sé að finna í stefnu á því hvers vegna kröfu um ógildingu tilgreindra löggerninga sé beint að íslenska ríkinu vegna þeirra og málið sé algerlega vanreifað hvað þetta varðar. Stefnandi málsins sé heldur ekki aðili að neinum þeirra gerninga sem aðalkrafa hennar tekur til og sé ekki gerð í stefnu viðhlítandi grein fyrir heimildum stefnanda til að krefjast ógildingar þeirra, þar dugi ekki að vísa til þess að um óðalsjörð sé að ræða og stefnandi hafi tekið við jörðinni árið 1995. Innbyrðis ósamræmi sé í málatilbúnaði varðandi ráðstöfunarrétt óðals og aðkomu óðalserfingja, en stefnandi standi ein að málshöfðun og hafi upp varakröfu um skaðabætur sér persónulega til handa. Ekki sé á neinn hátt rökstutt af hálfu stefnanda á hvaða grunni hún geti rekið eitt mál um gildi allra gerninganna sem séu frá mismunandi tímum og milli mismunandi aðila. Varakrafa stefnanda sé andstæð d-lið 80. gr. einkamálalaga og algerlega vanreifuð og ekki sé sérstaklega um hana fjallað í stefnu. Engin tengsl séu milli stefnanda og ótilgreindra þinglýsingavottorða, enga skiljanlega útlistun sé yfirhöfuð að finna á kröfugerð varakröfu í stefnu eða framlögðum gögnum og ekkert sé upplýst um búskap stefnanda á Grund. Algerlega skorti reifun á lagagrundvelli sem leiði til þess að stefnandi hafi beðið tjón á fjárhagslegum hagsmunum sínum og um orsakasamband, og öll gögn til stuðnings tjóni og tjónsfjárhæð skorti. Aðalkrafa stefnanda gangi eingöngu út á ógildingu en í málsreifun í stefnu sé kröfugerðinni lýst þannig að allir gerningarnir verði ógiltir og krafist að heimildir samkvæmt þeim verði færðar á ný til óðalsins. Bótakrafa sem í kröfugerð sé sett fram sem varakrafa, sé í málsreifun stefnanda lýst eins og um samhliða kröfugerð sé að ræða, stefnandi kveðist þannig fyrir utan kröfu um ógildingu gera kröfu um að fá tjón sitt bætt samkvæmt matsgerð og áskilur sér rétt til að leggja fram sérstaka framsetningu síðar. Staðhæfingar um ólögmætt framsal löggjafarvalds séu hvorki reifaðar né rökstuddar. Kröfugerð, reifun krafna, málsástæðna og lagaraka sé þannig ekki svo glögg og skýr sem áskilið sé í 80. gr. einkamálalaga og hvergi gerð til þess tilraun í sóknarskjölum að tengja tilgreind lagarök og málsástæður við bótakröfuna. Af hálfu stefnda Framleiðnisjóðs landbúnaðarins er frávísunarkrafa byggð á því að verulega skorti á að uppfyllt séu skilyrði d-, e-, f- og g- liða í 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málatilbúnaður stefnanda sé að mati stefnda óskýr og algerlega vanreifaður og ekki sé nokkurt samhengi á milli framlagðra gagna, málsástæðna og dómkrafna. Aðalkrafa stefnanda virðist beinast að öllum stefndu án þess að tilgreint sé hverjir stefndu hafi átt þar aðild og gætu þar með átt lögvarða hagsmuni. Auk þess sé augljóst að stefnandi eigi ekki aðild að samningunum og langsóttar skýringar um meint óðalsréttindi stefnanda dugi engan veginn til að yfirfæra aðilastöðu til stefnanda. Stefnandi geti ekki haft lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um sakarefnið þar sem fyrri eigandi hafi afsalað sér öllu greiðslumarki með samningum þeim sem nú sé krafist ógildingar á, löngu áður en stefnandi keypti jörðina. Þeir lögvörðu hagsmunir sem eigandi Grundar kunni að hafa átt hafi liðið undir lok við þessa samninga og síðari eigandi geti ekki gengið inn í þá hagsmuni við það eitt að kaupa jörðina, auk þess sem þeir séu löngu niður fallnir og úrlausn dómstóla á sakarefninu skipti því ekki máli fyrir stöðu stefnanda að lögum. Þá telur stefndi að í reynd hafi jörðin Grund í Grýtubakkahreppi ekki uppfyllt skilyrði þess að geta verið óðal í skilningi laga svo áratugum skipti. Ekki einungis hafi jörðinni ítrekað verið afsalað án þess að samþykki óðalserfingja lægi fyrir eins og áskilið hafi verið í jarðalögum nr. 65/1976, heldur hafi enginn ábúandi verið á Grund, enginn búrekstur stundaður þar og enginn eigi þar lögheimili, sbr. t.d. b. lið 1. mgr. 68. gr. jarðalaganna frá 1976. Stefndi byggir á því að skaðabótakrafa stefnanda sé vanreifuð og algjörlega órökstudd og hvorki sé að finna lagarök né útreikning á fjárhæð í málatilbúnaði stefnanda. Stefnandi krefjist bóta að fjárhæð 25.000.000 króna án þess að tilgreina eða vísa til haldbærrar réttarreglu til grundvallar skaðabótakröfu sinni. Vissulega nefni stefnandi sakarregluna og hlutlæga bótaábyrgð, en slíkar almennar fullyrðingar án tilvísana til eiginlegrar sakar, orsakatengsla eða sennilegra afleiðinga af háttsemi stefnda, auk almennra tilvísana í ákvæði stjórnarskrár, geti ekki talist fullnægjandi grundvöllur skaðabótakröfu. Áskilnaður um rétt til að dómkveðja matsmenn skipti engu máli varðandi bótagrundvöllinn. Ef rétt sé, að umrædd framleiðsluréttindi séu eignarréttindi sem tilheyri jörðinni Grund og séu óframseljanleg, verði ekki séð að greiða beri stefnanda persónulega bætur vegna missis réttindanna. Þá sé skýrlega mælt fyrir um réttindaröð þeirra sem geti tekið við óðali, samanber 63. gr. laga 65/1976 og samkvæmt 42. gr. laga nr. 81/2004 sé óheimilt samkvæmt lögum að gera jörðina að óðali á ný. Stefndi telji að umræddir ættingjar, sbr. 63. gr. eldri jarðalaga, verði að eiga aðild að skaðabótakröfu og beri því að vísa málinu frá með vísan til 18. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur dráttarvaxtakröfu vanreifaða, þar sem hvorki sé vísað til vaxtafótar né vísað í viðeigandi lagaheimild og beri því að vísa henni frá dómi. Kröfugerð stefnanda sé þannig framsett að sakarefnið sé illskiljanlegt og sönnunarfærsla algerlega ófullnægjandi, málatilbúnaður ekki í samræmi við d-, e-, f- og g- liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og beri því að vísa málinu frá dómi. Niðurstaða: Ágreiningurinn í máli þessu virðist snúast um það hvort heimilt hafi verið á sínum tíma að ráðstafa frá jörðinni Grund í Grýtubakkahreppi hinum ýmsu fram­leiðslu­hlunnindum, þ.e. búmarki, greiðslumarki og fullvirðisrétti. Krafist er ógildingar á þrennum ráðstöfunum frá árunum 1985, 1988 og 1992, sem allar tengdust jörðinni Grund og virðist þáverandi skráður eigandi jarðarinnar, meðstefndi Sigurður Helga­son, hafa verið aðili að öllum þessum ráðstöfunum. Varakrafa stefnanda er um bætur vegna þess að ofangreindar ráðstafanir hafi verið ólöglegar og séu ógildar. Stefndu byggja frávísunarkröfur sínar á því að ekki séu uppfylltar formreglur laga nr. 91/1991 að því er varðar aðild og málatilbúnað, hann sé óskýr og algerlega van­reifaður, auk þess sem skorti á samhengi á milli framlagðra gagna, málsástæðna og dómkrafna. Þannig sé ekki að finna í málsreifun stefnanda útlistun á því hvernig hver og einn stefndu tengist þeim ráðstöfunum sem krafist er ógildingar á, auk þess sem stefnandi hafi ekki verið aðili að þeim ráðstöfunum sem fjallað sé um, heldur eignast jörðina árið 1995, og ekki sé gerð grein fyrir heimildum hennar til að krefjast ógildingar ráðstafananna. Ekki nægi að vísa til þess að um óðalsjörð sé að ræða, innbyrðis ósamræmi sé í málatilbúnaði varðandi ráðstöfunarrétt óðals, en stefnandi standi ein að málshöfðun og krefjist bóta til handa sér persónulega. Þá skorti rök­stuðning fyrir því af hálfu stefnanda hvernig hún megi í einu máli krefjast ógildingar allra ofangreindra þriggja ráðstafana, sem séu frá mismunandi tímum og á milli mismunandi aðila. Að því er varðar varakröfu stefnanda um skaðabætur sér til handa, telja stefndu að hún sé andstæð d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og algerlega vanreifuð og órökstudd. Krafist sé bóta að fjárhæð 25.000.000 króna, en almennar tilvísanir til sakarreglu og hlutlægrar bótaábyrgðar geti ekki talist nægjanlegur grundvöllur bótakröfu, án tilvísana til eiginlegrar sakar, orsakatengsla eða sennilegra afleiðinga af háttsemi stefndu. Ekkert sé upplýst um búskap að Grund og reifun á lagagrundvelli sem gæti leitt til tjóns stefnanda á fjárhagslegum hagsmunum og öll gögn til stuðnings tjóni og tjónsfjárhæð skorti. Þá sé bótakrafan sett fram sem varakrafa, en í málsreifun sé henni lýst eins og um samhliða kröfugerð sé að ræða. Í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er að finna heimild til þess að sækja mál á hendur fleiri aðilum í sama máli, ef dómkröfur á hendur þeim eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Eins og máli þessu er háttað og reifun þess af hálfu stefnanda að því er varðar aðild stefndu að því, verður ekki séð að uppfyllt séu skilyrði tilvitnaðrar lagagreinar, en nokkuð skortir einnig á að í málinu sé rakið með fullnægjandi hætti hvernig hinir ýmsu stefndu, sem fæstir eru beinir aðilar að þeim ráðstöfunum sem krafist er ógildingar á, tengjast því þannig að beina megi að þeim kröfum í málinu. Þá verður að fallast á það með stefndu að nokkuð skorti á að uppfyllt séu öll skilyrði d- til g- liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að því er varðar skýrleika sakarefnis og samhengi á milli málsástæðna, ekki síst er varðar tengsl á milli málsatvika, málsástæðna og aðildar. Að því er varðar varakröfu stefnanda sérstaklega, verður að fallast á það með stefndu að nokkuð skorti á að hún sé reifuð með fullnægjandi hætti og að málatilbúnaður stefnanda varðandi varakröfuna sé ekki í samræmi við kröfur d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 Þegar framangreint er virt og öll atvik málsins, verður ekki hjá því komist að verða við kröfum þriggja stefndu í málinu um frávísun þess frá dómi í heild sinni. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi úrskurðaður til að greiða stefndu íslenska ríkinu og Matvælastofnun annars vegar og Framleiðnisjóði landbúnaðarins hins vegar 100.000 krónur hvorum í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Guðrún F. Helgadóttir, greiði stefndu, íslenska ríkinu og Matvæla­stofnun annars vegar og Framleiðnisjóði landbúnaðarins hins vegar, 100.000 krónur hvorum í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 552/2002
Kærumál Viðurlagaákvörðun Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Ríkissaksóknari kærði viðurlagaákvörðun sem G gekkst undir 23. október 2002 til Hæstaréttar. Í rökstuðningi fyrir kærunni vísaði hann til þess að við meðferð málsins hafi sækjanda og héraðsdómara ekki verið kunnugt um að G hafi gengist undir viðurlög 17. október 2002 hjá sýslumanninum á Selfossi, enda hafi vitneskja um það ekki fengist fyrr en með tilkynningu til sakaskrár í nóvember sama árs. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem þriggja sólarhringa kærufrestur var löngu liðinn, en vitneskja ríkissaksóknara um ákvörðun viðurlaga G hafi legið fyrir í beinu framhaldi af tilkynningu um hina kærðu ákvörðun til sakaskrár í lok október 2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2002 um viðurlög varnaraðila í máli ákæruvaldsins á hendur honum. Af hálfu ákæruvalds er um kæruheimild vísað til 2. mgr. 124. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og þess krafist að viðurlagaákvörðun héraðsdómara verði ónýtt. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Lögreglustjórinn í Reykjavík höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila með ákæru 7. október 2002, þar sem honum var gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið tiltekinni bifreið 9. september sama árs undir áhrifum áfengis. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 23. október 2002. Varnaraðili mætti á dómþingi og gekkst við broti sínu. Færði héraðsdómari í þingbók að sækjandi hafi þá lagt til að málinu yrði lokið með viðurlagaákvörðun samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 19/1991. Hafi varnaraðili samþykkt þau viðurlög, sem sækjandinn lagði til, og dómari talið þau hæfileg. Málinu var því lokið með þeirri ákvörðun að varnaraðili skyldi greiða 130.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 24 daga, hann skyldi sviptur ökurétti í eitt ár og greiða 12.500 krónur í sakarkostnað. Ríkissaksóknari kærði þessa ákvörðun til Hæstaréttar. Í rökstuðningi fyrir kærunni vísaði hann til þess að við meðferð málsins hafi sækjanda og héraðsdómara ekki verið kunnugt um að varnaraðili hafi gengist undir viðurlög 17. október 2002 hjá sýslumanninum á Selfossi, enda hafi vitneskja um það ekki fengist fyrr en með tilkynningu til sakaskrár í nóvember sama árs. Hafi því ekki verið tekið tillit til þessara málaloka frá 17. október 2002 við viðurlagaákvörðunina, sem ekki samrýmist þeim, einkum að því er varði upphaf sviptingartíma ökuréttar. Hafi viðurlög varnaraðila því orðið fjarstæð. Meðal gagna málsins fyrir Hæstarétti er tilkynning frá héraðsdómaranum, sem tók hina kærðu ákvörðun, til sakaskrár ríkisins 25. október 2002, þar sem koma fram upplýsingar um meðferð málsins og lyktir þess. Vegna þessarar tilkynningar lá í beinu framhaldi af þessu fyrir vitneskja við embætti ríkissaksóknara um ákvörðun viðurlaga varnaraðila. Samkvæmt 2. mgr. 144. gr. laga nr. 19/1991 er kærufrestur þrír sólarhringar frá því að kæranda varð kunnugt um þá úrlausn, sem hann vill kæra. Gildir sá frestur meðal annars um slíka kæru ríkissaksóknara, sem um ræðir í 2. mgr. 124. gr. sömu laga, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 2. september 2002 í máli nr. 311/2002. Kæra í máli þessu barst Héraðsdómi Reykjavíkur 12. desember 2002. Með því að kærufrestur var samkvæmt framansögðu þá löngu liðinn verður að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Ár 2002, miðvikudaginn 23. október, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur sett og haldið í Dómhúsinu við Lækjartorg af Jóni Finnbjörnssyni héraðs­dómara. Fyrir er tekið: Sakamálið nr. 3139/2002: Ákæruvaldið gegn Guðna Elíassyni Lagt er fram: [...] Af hálfu ákæruvaldsins sækir þing Sturla Þórðarson fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Kl. 10.00 mætir í dóminn ákærði, Guðni Elíasson, kt. 300161-3919, Sogavegi 123, Reykjavík. Sækjandinn gerir grein fyrir ákæru. Gætt er ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði óskar ekki eftir að halda uppi vörnum í málinu og óskar ekki eftir að sér verði skipaður verjandi. Ákærði játar að hafa framið það brot sem hann er ákærður fyrir og kveður atvikalýsingu í ákæru rétta. Brot ákærða varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Sækjandi leggur til að málinu verði lokið með viðurlagaákvörðun dómara samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði samþykkir þau viðurlög sem sækjandi leggur til og telur dómari þau hæfileg. Málinu er lokið með þessari Á k v ö r ð u n Ákærði er sviptur ökurétti í 12 mánuði frá deginum í dag að telja. Ákærði greiði 12.500 krónur í sakarkostnað.
Mál nr. 416/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með þeirri breytingu að gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. september nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Rannsókn máls þessa hefur staðið yfir frá 2. ágúst sl. og mun vera á lokastigi. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hafa sóknaraðila borist frá Noregi niðurstöður úr DNA samanburðarrannsókn, sem var gerð á blóðsýni úr varnaraðila, Y og Z annars vegar og A hins vegar. Mun frekari úrvinnsla á þessum gögnum standa yfir. Þá á sóknaraðili eftir að bera niðurstöður rannsóknarinnar undir varnaraðila. Með vísan til þessa verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir varnaraðila, en rétt er að gæsluvarðhaldinu verði markaður sá tími, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16 föstudaginn 13. september 2002. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að málsatvik eru með þeim hætti að laust eftir kl. 11:00 þann 2. ágúst sl. hafi lögreglunni í Reykjavík borist tilkynning um að tveir bræður hefðu sést styðja blóðugan og ölvaðan mann við Skeljagranda í Reykjavík. Stuttu síðar hafi komið önnur tilkynning um að tveir menn hefðu ýtt manni yfir grindverk við leikskóla við Rekagranda 14 og taldi tilkynnandi að hugsanlegt væri að um lík hafi verið að ræða. Eftir ábendingu vitna hafi lögreglumenn fundið mikið slasaðan mann á leikskólalóðinni. Hafi þar reynst vera um að ræða A. Kærði hafi verið handtekinn ásamt bróður sínum, Y, við bensínafgreiðslu við Austurströnd á Seltjarnarnesi kl. 12:36 sama dag í kjölfar árásar á annan mann við verslunarmiðstöðina við Eiðistorg. Lögreglan hafi rætt við nokkur vitni í málinu. Fram hafi komið að mikil læti hafi borist frá íbúð kærða að [ ] aðfaranótt föstudagsins og um morguninn. Telja vitni að þessi hávaði hafi líkst því að um slagsmál hafi verið að ræða, húsgögn hafi verið færð til og mikil köll og læti hafi borist frá íbúðinni. Eitt vitni sem farið hafi út úr húsinu snemma morguns hafi séð blóð á svalargólfi fyrir framan íbúðina. Við vettvangsrannsókn lögreglu á íbúðinni hafi komið í ljós að þar hafi verið mikið blóð m.a. á veggjum og gólfum. Í íbúðinni hafi lögreglumenn fundið skilríki A. Vitni sem þekki kærða í sjón hafi borið að það hafi séð kærða og bróður hans henda manni yfir girðingu við lóð leikskólans. Kærði neitar sök. Í málinu liggi fyrir vottorð tveggja lækna og vottorð Þóru Steffensen réttarmeinafræðings. Komir fram í þessum vottorðum að A hafi verið höfuðkúpubrotinn og með blæðingu inn á heila við komu á Landspítala. Höfuðáverkar hans hafi verið svo alvarlegir að þeir hefðu leitt hann til dauða ef hann hefði ekki komist undir læknishendur svo fljótt sem raun varð. Þá sé í vottorðum þessum lýst margháttuðum áverkum sem A hafi verið veittir m.a. með hnífum, eggvopnum og bareflum. Kærði liggi undir rökstuddum grun um að hafa í félagi við aðra menn ráðist á A og misþyrmt honum á hrottafenginn hátt og síðan hent honum yfir háa girðingu við leiksvæði í nágrenninu þar sem hann hafi verið skilinn eftir með lífshættulega áverka. Ef kærði haldi frelsi sínu hafi hann tök á því að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að hafa áhrif á vitni og samseka. Beri því brýna nauðsyn til þess að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi meðan rannsókn málsins fari fram. Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. september 2002 kl.16.00.
Mál nr. 87/2013
Fjárdráttur Fjármögnunarleiga
X var ákærður fyrir fjárdrátt í félagi við annan mann með því að hafa sem framkvæmdastjóri H hf. dregið félaginu gólfhreinsivélar sem voru í eigu L hf., en félagið hafði selt vélarnar án heimildar L hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að bæði X og meðákærði hefðu borið svo við að sá síðarnefndi hefði einn komið að samningum um leigu og sölu á vélunum án nokkurrar vitneskju X og samrýmdist sú frásögn skjallegum gögnum málsins. Var því ekki talið nægilega fram komið að X hefði átt hlut að máli við sölu vélanna og var sök hans því ekki sönnuð. Var X sýknaður af kröfu ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákærði framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins H. Fólst starfsemi félagsins einkum í að kaupa inn hreinsivélar frá útlöndum til endursölu hér á landi, en ekki liggja fyrir gögn um umfang starfseminnar að öðru leyti. Félagið var tekið til gjaldþrotaskipta 19. desember 2008. Vegna þeirra fjögurra hreinsivéla sem greinir í ákæru gerði H ehf. fjármögnunarleigusamning við Lýsingu hf. Félagið fékk þannig fjármögnun til að standa straum af innflutningi vélanna sem miðað var við að gerð yrði upp við sölu þeirra. Fyrir liggur að þær þrjár hreinsivélar sem ákæra tekur endanlega til voru seldar meðan þær voru enn í eigu Lýsingar hf. samkvæmt framangreindum fjármögnunarleigusamningi. Samkvæmt gögnum málsins var vél sem greind er undir lið 2 í ákæru seld J ehf. 19. október 2007, vél samkvæmt lið 3 í ákæru SP hf. 16. janúar 2008 og vél samkvæmt lið nr. 4 í ákæru S hf. 2. maí 2008. Bæði ákærði og meðákærði í héraði lýstu því við meðferð málsins þar að sá síðarnefndi hefði einn komið að málum hvað varðar samninga um leigu og sölu á þessum tilgreindu þremur vélum með þeim hætti sem að framan greinir. Hafi hann gert það án nokkurrar vitneskju ákærða en andvirði vélanna hafi runnið til félagsins líkt og andvirði annarra véla sem seldar voru á þess vegum. Samrýmist þessi frásögn þeirra skjallegum gögnum málsins um leigu og sölu vélanna. Eins og hér háttar til er ekki nægilega fram komið að ákærði hafi átt hlut að máli við sölu á þeim tilgreindu vélum sem saksóknin lýtur að. Er sök hans því ekki sönnuð og verður hann sýknaður af kröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu á hendur honum vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður hvað ákærða varðar eins og hann var ákveðinn í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af refsikröfu ákæruvaldsins. Einkaréttarkröfu Lýsingar hf. á hendur ákærða er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði hvað ákærða varðar greiðist úr ríkissjóði sem og áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hjörleifs Kvaran hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 23. nóvember sl., er höfðað af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu með ákæru dagsettri 3. júlí 2012 á hendur A, kt. [...]-[...], [...], [...], og X, kt. [...]-[...], [...], [...] fyrir eftirtalið brot: Fyrir fjárdrátt á tímabilinu 12. febrúar 2007 til 17. september 2009 með því að hafa í sameiningu sem eigendur og daglegir stjórnendur einkahlutafélagsins H, kt. [...]-[...], ákærði A sem stjórnarformaður og ákærði X sem framkvæmdastjóri, dregið H hf. fjórar gólfþvottavélar af gerðinni Factory Cat, sem voru í eigu Lýsingar hf., kt. [...]-[...], en H ehf. hafði umráð yfir samkvæmt fjármögnunarleigusamning við Lýsingu hf. Ákærðu seldu golfþvottavélarnar og nýttu andvirðið til reksturs H hf. Tilvikin sundurliðast sem hér segir: Tilvik Tegund vélar og raðnúmer Kaupverð m. vsk.. 1 Mini Magnum 20“ 170-20FD (46346) 314.681 2 Mini Magnum 24“ 170-24FC (46345) 392.352 3 253 27“ Cylindrical 250-28FC (46374) 751.955 4 253 Magnum 30“ 253-30 FC (46313) 529.261 Samtals: kr. 1.988.249 Er talið að brot þetta varði við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu Lýsingar hf. er þess krafist að ákærðu verði dæmdir insolidum til að greiða skaðabætur að fjárhæð 836.784 krónur auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. desember 2008 til 30. nóvember 2011 en dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðu neita sök. Af hálfu verjenda ákærðu er krafist sýknu og þess að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvalds hefur verið fallið frá tilviki nr. 1 í ákæru. Með bréfi 25. janúar 2010 var af hálfu Lýsingar hf. lögð fram kæra hjá lögreglu á hendur ákærðu fyrir ætlað brot gegn XXVI. kafla laga nr. 19/1940. Í kærunni er því lýst að gerður hafi verið fjármögnunarleigusamningur á milli Lýsingar hf. og H ehf. 12. febrúar 2007. Samningurinn hafi gert ráð fyrir að Lýsing hf. myndi kaupa tilgreindar hreinsivélar af H ehf. og leigja fyrirtækinu vélarnar aftur. H ehf. hafi verið teknar til gjaldþrotaskipta 19. desember 2008 og hafi Lýsing hf. þá rift umræddum fjármögnunarleigusamningum og krafist afhendingar á vélunum. Óskað hafi verið eftir liðsinni skiptastjóra þrotabúsins til að fá vélarnar afhentar en með bréfi 24. september 2009 hafi skiptastjóri upplýst að í skýrslu sem hann hafi tekið af ákærða, A, fyrirsvarsmanni hins gjaldþrota félags, að umræddar vélar hafi verið seldar. Með bréfi Lýsingar hf. fylgdi afrit af fjármögnunarleigusamningi Lýsingar hf. sem leigusala og H ehf. sem leigutaka, frá 12. febrúar 2007. Samkvæmt samningi er hið leigða 5 Factory Cat hreinsivélar. Er grunnleigutími frá 20. mars 2007 til 19. mars 2011. Í 15. gr. samningsins er meðal annars tekið fram að Lýsing hf. sé eigandi hins leigða. Sé leigutaka óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um hið leigða. Þá megi leigutaki ekki veita öðrum aðila afnot af hinu leigða, né afhenda það með öðrum hætti, nema með samþykki Lýsingar hf. Þá er tekið fram í 29. gr. samningsins að sé samningi sagt upp eða honum rift skuli leigutaki tafarlaust skila hinu leigða á þann stað er Lýsing hf. tilgreini. Undir samning þennan ritar ákærði, A, fyrir hönd H ehf. Samkvæmt yfirliti úr hlutafélagaskrá var ákærði, X, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður H ehf. samkvæmt fundi í félaginu 10. júlí 2006. Þá var ákærði, A, stjórnarformaður félagsins. Ákærðu voru báðir skráðir með prókúru fyrir félagið. Samkvæmt yfirlitinu var félagið úrskurðað gjaldþrota 19. desember 2008. Ákærði, A, hefur greint svo frá að hann hafi starfað sem stjórnarformaður og fjármálastjóri H ehf. á því tímabili sem ákæra taki til. Ákærðu hafi keypt félagið í ágúst 2006 og verið tveir eigendur að hlutafé þess. Ákærðu hafi skipt með sér störfum, en í því hafi falist að þeir hafi skipt umboðum á milli sín. Starfsemi félagsins hafi falist í því að kaupa inn hreinsivélar frá útlöndum til endursölu hér á landi. Reksturinn hafi gengið vel í fyrstu. Síðan hafi rekstrarumhverfið orðið erfiðara og undir lokin hafi ákærði verið kominn í aðra vinnu samhliða því að starfa fyrir H ehf. þar sem reksturinn hafi ekki borið að ákærðu væru báðir á launum hjá fyrirtækinu. Meðákærði hafi ekki haft neinar fjárreiður tengdar rekstri félagsins með höndum. Á árinu 2007 hafi staða félagsins verið þannig að félagið hafi verið með lán í þremur bönkum. Ekki hafi frekari fyrirgreiðslu verið að fá og ákærðu velt upp möguleikum á því hvernig þeir gætu fengið fjármuni inn í reksturinn. Ákærði kvaðst hafa þekkt B, sem hafi verið starfsmaður hjá Lýsingu hf. Í tal hafi borist fjármögnun og ákærði lýst því að ákærðu væru að leita eftir nokkurs konar brúarláni, þ.e. að fá fjármagn til að leysa til sín vélar sem yrðu síðan endurseldar. B hafi nefnt það að Lýsing hf. gæti komið að því að lána fjármuni til rekstursins. Í framhaldi hafi verið útbúinn fjármögnunarleigusamningur frá 12. febrúar 2007. Kvaðst ákærði hafa undirritað samninginn fyrir hönd H ehf. Síðan hafi verið ætlunin að fjármögnunarleigusamningurinn yrði gerður upp um leið og vélarnar yrðu seldar. Ein vél af þeim fimm sem samningurinn hafi hljóðað um hafi verið seld og andvirðið runnið til Lýsingar hf. Greitt hafi verið af samningnum lengi vel. Eftir það hafi farið að halla verulega undan fæti, en í nóvember 2007 hafi viðskiptabankar farið að halda að sér höndum. Í upphafi árs 2008 hafi krónan staðið höllum fæti og síðan hafi hið svonefnda bankahrun orðið í október 2008. Hafi ákærðu verið með mörg tæki í sölu á þessu tímabili. Hafi ákærðu selt aðrar vélar samkvæmt rekstrarleigusamningnum og söluandvirðið runnið inn í rekstur H ehf. Meðákærði hafi vitað af stöðu mála, þ.e. hvernig rekstrinum væri háttað, en þeir hafi staðið sameiginlega að rekstrinum. Hafi meðákærði því sennilega vitað að fjármunir sem komið hafi inn fyrir sölu vélanna hafi runnið inn í reksturinn. Fjárþurrð hafi leitt til þess að peningum hafi ekki verið skilað til Lýsingar hf. í samræmi við fjármögnunarleigusamninginn. Ákærði, X, kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri H ehf. á þessum tíma. Hafi hann meira séð um tæknimál félagsins, svo sem viðgerðir og þjónustu og samskipti við útlenda aðila og innlenda tengt innflutningi tækja. Ákærði kvaðst muna er þær vélar hafi verið fluttar til landsins sem fram komi í ákæru og að gerður hafi verið samningur við Lýsingu hf. vegna fjármögnunar á þeim. Ákærði kvaðst hafa vitað um bága stöðu fyrirtækisins er hreinsivélarnar hafi verið seldar. Meðákærði hafi komið að því að sjá um fjármögnun þessara véla. Velta hafi verið lítil og undir lokin hafi ákærðu verið hættir að greiða sjálfum sér laun. Ákærði kvaðst hafa vitað um ábyrgð sína á rekstrinum sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í félaginu. Hafi ákærðu rætt saman um fjármál félagsins á meðan á rekstri hafi staðið. B kvaðst hafa þekkt ákærða, A. Hafi hann þekkt að H ehf. væru að flytja inn hreinsivélar frá útlöndum til sölu hér á landi. Hafi B einhverju sinni komið í fyrirtækið. Að beiðni ákærðu hafi Lýsing hf. gert fjármögnunarleigusamning við H ehf. Gengið hafi verið út frá því að Lýsing hf. myndi kaupa vélarnar og leigja þær aftur til H ehf. Í samræmi við ákvæði samningsins hafi verið greidd af honum leigugreiðsla. Fjármögnunarleigusamningar hafi verið eitt form eignaleigu. Unnt hafi verið að semja um að samningsaðili samkvæmt samningi myndi kaupa það tæki sem samningurinn væri um. Tíðkað hafi verið hjá innflutningsaðilum að nota slíka samninga. Engar aðrar tryggingar hafi verið teknar aðrar en í tækinu sjálfu. Þannig hafi verið lánað út á tækið sjálft ef um eignaleigufyrirtæki hafi verið að ræða eins og Lýsingu hf. Í fjármögnunarleigusamningi væru skýr ákvæði þess efnis að eignarréttur að viðkomandi tæki væri hjá eignaleigufyrirtækinu. Fyrirtæki sæju sér hag í því að fjármagna tæki með fjármögnunarleigusamningi því skattahagræði væri af því. Með því móti væri hægt að gjaldfæra leigugreiðslur en ekki þyrfti að eignfæra tækin. Unnt væri að selja eignir sem væru fjármagnaðar með þessum hætti en það væri háð samþykki leigusala hverju sinni. Í slíkum tilvikum væri samningurinn gerður upp. Ef samningurinn væri ekki gerður upp væri greitt reglulega af honum í samræmi við skilmála hans og í þann tíma er samningurinn héldi gildi sínu. Lýsing hf. hafi á þessum tíma einnig boðið kaupleigusamninga, sem væri annað form eignaleigu. Niðurstaða: Ákærðu er gefið að sök fjárdráttur með því að hafa á tímabilinu 12. febrúar 2007 til 17. september 2009, dregið H ehf. gólfþvottavélar, sem voru í eigu Lýsingar hf. samkvæmt fjármögnunarleigusamningi, en H ehf höfðu umráð yfir þeim. Eftir breytingu á ákæru eru hreinsivélarnar nú þrjár. Samkvæmt ákæru hafi ákærðu nýtt söluandvirðið til reksturs H ehf. Ákærðu voru á þessum tíma eigendur og daglegir stjórnendur H ehf., ákærði, A, stjórnarformaður og ákærði, X, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður. Í málinu liggur frammi í rannsóknargögnum fjármögnunarleigusamningur frá 12. febrúar 2007, sem ákærði, A, hefur undirritað fyrir hönd H ehf. Samkvæmt samningi er hið leigða 5 hreinsivélar af gerðinni FactoryCat. Leigusali er Lýsing hf. og leigutaki H ehf. Er fyrsta leigugreiðsla miðuð við 20. mars 2007 og síðasta leigugreiðsla miðuð við 19. mars 2011. Samkvæmt ákvæði 15. gr. samningsins er Lýsing hf. eigandi hins leigða og leigutaka óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um hið leigða. Ákærðu hafa lýst því að fyrsta vélin hafi verið seld og söluandvirði runnið til Lýsingar hf. Ákærðu hafa viðurkennt að þrjár vélar hafi verið seldar án þess að heimild hafi komið til þess frá Lýsingu hf. Hafi söluandvirði þeirra véla runnið inn í daglegan rekstur H ehf. Reksturinn hafi þá verið orðinn mjög erfiður og félagið orðið gjaldþrota á árinu 2008. Samkvæmt því er framan greinir seldu ákærðu hinar leigðu vélar án þess að fyrir lægi heimild frá eiganda vélanna, Lýsingu hf. Ákvæði fjármögnunarleigusamningsins eru afdráttarlaus um eignarrétt að hinu leigða. Fjármögnunarleigusamningar eru vel þekktir fjármálagerningar hér á landi. Bera þeir þau höfuðeinkenni að leigusali er eigandi hins leigða og umráð leiguhlutar hjá leigutaka. Liggur því ljóst fyrir frá upphafi hvernig eignarrétti að hinu leigða er háttað. Ákærðu voru báðir við störf í H ehf. er fjármögnunarleigusamningurinn var gerður og ritaði ákærði, A, undir samninginn. Ákærði, X, var þá framkvæmdastjóri félagsins og hafa ákærðu lýst því að þeir hafi reglulega rætt saman um fjárhagsstöðu félagsins. Fær ekki staðist að ákærðu hafi verið grunlausir um annað en að ráðstöfun vélanna, án heimildar frá eiganda þeirra, með sölu væri í beinni andstöðu við fjármögnunarleigusamninginn. Með ráðstöfunum sínum seldu ákærðu því hluti sem annar aðili var eigandi að. Fjármununum ráðstöfuðu þeir í kjölfarið í þágu H ehf. Með háttsemi sinni drógu ákærðu því H ehf. fjármuni sem ákærðu höfðu í vörslum sínum en Lýsing hf. var eigandi að. Er slík háttsemi fjárdráttur samkvæmt 1. mgr. 247. gr. laga nr. 19/1940. Verða ákærðu því sakfelldir samkvæmt ákæru og er háttsemi þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði, A, er fæddur í [...] árið [...]. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, svo kunnugt sé. Ákærði, X, er fæddur í [...] árið [...]. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki heldur gerst sekur um refsiverða háttsemi svo kunnugt sé. Með hliðsjón af sakarefni málsins er refsing ákærðu hvors um sig ákveðin fangelsi í 2 mánuði, sem í ljósi sakaferils heimilt þykir að skilorðsbinda með þeim hætti er í dómsorði greinir. Af hálfu Lýsingar hf. hefur verið krafist skaðabóta úr hendi ákærðu að fjárhæð 994.125 krónur, auk vaxta. Í skaðabótakröfunni er miðað við að Lýsing hf. hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna ætlaðra brota ákærðu. Þar sem vélarnar hafi horfið og séu ekki lengur tiltækar hafi Lýsing hf. orðið af umtalsverðum verðmætum. Kemur fram að ekki liggi fyrir verðmat á vélunum og hafi ekki verið unnt að afla slíks verðmats þar sem vélarnar hafi farið úr vörslu leigutaka. Miðar Lýsing hf. við að fjárhagslegt tjón félagsins nemi að lágmarki 50% af nývirði vélanna. Með því telji Lýsing hf. að sanngjarnt tillit hafi verið tekið til verðfalls á vélunum miðað við notkun þeirra og aldur. Miðist kröfugerðin við það og nemi 836.784 krónum auk vaxta. Ákærðu hafa mótmælt skaðabótakröfunni. Ákærðu hafa með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni valdið Lýsingu hf. tjóni, sem þeir bera skaðabótaábyrgð á. Verður að telja skaðabótakröfuna og útreikning hennar byggja á lögmætum grundvelli. Verður hún tekin til greina eins og hún er fram sett, ásamt vöxtum og málskostnaði, eins og í dómsorði greinir. Vextir miðast við þann dag er ákærðu bar að skila vélunum sem er gjaldþrot Hreinsivéla ehf. og dráttarvextir við þingfestingu málsins fyrir dómi. Ákærðu greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, svo sem í dómsorði er mælt fyrir um. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærðu, A og X, sæti hvor um sig fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar beggja ákærðu og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði sameiginlega Lýsingu hf. 836.784 krónur í skaða­bætur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 19. desember 2008 til 5. september 2012, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganna af fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðu greiði sameiginlega Lýsingu hf. 80.000 krónur í málskostnað. Ákærði, A, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hjörleifs Kvaran hæstaréttarlögmanns, 564.750 krónur. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Davíðs Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, 564.750 krónur
Mál nr. 159/2000
Stjórnarskrá Skattur Stjórnvaldsfyrirmæli Endurgreiðslukrafa Fyrning
J, sem rak lyfjaverslanir á árunum 1986-1997, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu (Í) til greiðslu skaðabóta og/eða endurgreiðslu lyfsölusjóðsgjalds, sem honum var gert að greiða árlega til lyfsölusjóðs á árunum 1989-1994 á grundvelli 2. mgr. 42. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984. Talið var að kröfum J væri réttilega beint að Í og var krafa Í um sýknu vegna aðildarskorts ekki tekin til greina. Taka lyfsölusjóðsgjalds af J var talin ólögmæt, þar sem lagaheimild um það fullnægði ekki kröfum 40. gr., og 77. gr. stjórnarskrárinnar um skattlagningu. Ekki var talið að J hefði sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni í skilningi skaðabótaréttar vegna töku gjaldsins, en krafa hans var í eðli sínu endurgreiðslukrafa og laut reglum kröfuréttar. Talið var að lög nr. 14/1905 tækju til endurkröfu J og rétt væri að miða fyrningartíma við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. laganna. Var krafa J því fyrnd, en rúm fjögur ár liðu frá því, er hann greiddi síðast lyfsölusjóðsgjald þar til hann hófst handa um málsókn þessa. Var Í því sýknaður af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein og Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2000. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 758.600 krónur með nánar tilgreindum vöxtum af 84.000 krónum frá 1. júlí 1989 og síðar af hækkandi höfuðstól til stefnubirtingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum áfrýjanda og verði málskostnaður þá látinn falla niður. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf Guðmundar Sigurðssonar til ríkislögmanns 14. júlí 2000 um ákvarðanir lyfjaverðlagsnefndar um lyfjaverð á árunum 1983-1994 ásamt rekstraryfirliti Akraness Apóteks fyrir árið 1986. Af hálfu áfrýjanda er skjölunum mótmælt sem óstaðfestum og of seint fram komnum. Þá hefur einnig verið lögð fram lyfjaverðskrá II, er gilti frá 1. október 1991. I. Fjárkrafa áfrýjanda nemur því gjaldi, sem hann greiddi til lyfsölusjóðs á árunum 1989-1994, en hann rak Akraness Apótek 1986-1993 og Kópavogs Apótek 1994-1997. Gjaldið var lagt á hann á grundvelli 2. mgr. 42. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984. Þar kom fram, að lyfsölusjóðsgjald væri meðal tekna lyfsölusjóðs og nyti lögtaksréttar. Það væri jafnhátt eftirlitsgjaldi lyfjabúða og innheimtist með því, svo sem nánar skyldi ákveðið í reglugerð. Slík reglugerð var þó ekki sett, en frá árinu 1988 aðstoðaði Apótekarafélag Íslands lyfsölusjóð við innheimtu gjaldsins með því að senda sjóðnum gíróseðla með útfylltum réttum upphæðum, sem greiða skyldi vegna hvers og eins apóteks í landinu. Við aðalmeðferð málsins í héraði 14. janúar 2000 gáfu lögmenn yfirlýsingu þess efnis, að áfrýjandi hefði 26. maí 1995 innt af hendi greiðslu lyfsölusjóðsgjalds vegna ársins 1994 og þá verið í skilum með allar greiðslur, en ekki væri vitað um greiðsludaga einstakra greiðslna þar fyrir utan. II. Samkvæmt 40. gr. laga nr. 108/1984 skipaði ráðherra þrjá menn í stjórn lyfsölusjóðs til fjögurra ára í senn, og voru tveir þeirra tilnefndir af Apótekarafélagi Íslands annars vegar og Lyfjafræðingafélagi Íslands hins vegar, en formaður var skipaður án tilnefningar. Í 41. gr. var mælt fyrir um hlutverk Lyfsölusjóðs. Annað meginhlutverka sjóðsins var að vera lyfsölum bakhjarl við stofnun, niðurlagningu, rekstur og kaup eða endurnýjun lyfjabúða, meðal annars með lánveitingum. Á hinn bóginn var sjóðnum ætlað að efla innlenda lyfjaframleiðslu og rannsóknir í lyfjagerðarfræði og stuðla að stofnun og rekstri lyfjabúða á landsbyggðinni, þar sem þeirra væri talin ótvíræð þörf en uggvænt þætti um rekstrarhorfur. Í 52. gr. og 53. gr. laga nr. 108/1984, sem 42. gr. vísaði til um gjaldhæð og innheimtu lyfsölusjóðsgjalds, voru ákvæði um árlegt eftirlitsgjald á fyrirtæki þau og stofnanir, er Lyfjaeftirlit ríkisins hefði eftirlit með og skyldi verja þeim tekjum til greiðslu kostnaðar við eftirlitið. Eftirlitsgjöldin voru lögtakskræf og skyldi mæla fyrir um þau og innheimtu þeirra í reglugerð. Á þessum tíma giltu um eftirlitsgjöldin reglugerðir nr. 254/1989, nr. 240/1990, nr. 217/1991, nr. 162/1992, nr. 214/1993 og nr. 303/1994. Þar var þó ekki minnst á lyfsölusjóðsgjöld. Gjaldendum samkvæmt reglugerðunum var skipað í gjaldflokka og virðist hafa verið miðað við veltu og umfang viðkomandi starfsemi, en í síðari reglugerðum nr. 332/1995 og nr. 325/1996 um eftirlitsgjald vegna lyfjaeftirlits fyrir árin 1995 og 1996, sem settar voru með stoð í 2. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, var slík viðmiðun tilgreind berum orðum. Ekki verður annað séð en að tilhögun og forsendur álagningar hafi þá verið hinar sömu og áður. III. Lög nr. 108/1984 voru leyst af hólmi 1. júlí 1994 með lyfjalögum nr. 93/1994. Samkvæmt 45. gr. þeirra skyldu ákvæði X. kafla eldri laganna um lyfsölusjóð þó ekki falla úr gildi fyrr en 1. júní 1995. Skyldu eignir sjóðsins þá renna að einum þriðja hluta til Íslenska lyfjafræðisafnsins við Neströð á Seltjarnarnesi en tveir þriðju hlutar til Lyfjafræðingafélags Íslands og vera varið til að styrkja forvarna- og upplýsingastarf um lyf í lyfjabúðum. Stefndi telur, að áfrýjanda hefði verið rétt að beina kröfu sinni að þessum aðilum, enda sé um að ræða kröfu um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts, sbr. 1. mgr. 16. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst aðallega skaðabóta vegna ætlaðra ólöglegra athafna löggjafans. Er slíkri kröfu réttilega beint að stefnda. Til vara krefst áfrýjandi endurgreiðslu á gjaldi, sem honum hafi verið gert að inna af hendi án fullnægjandi lagaheimildar. Lyfsölusjóður starfaði samkvæmt lögum og fór ráðherra með ákvörðunarvald um fyrirsvar hans. Löggjafinn tók þá ákvörðun, að eignir sjóðsins skyldu við niðurlagningu hans renna til aðila utan forræðis ríkisvaldsins án þess að mæla fyrir um ábyrgð vegna krafna, er kynnu að hafa stofnast vegna starfsemi sjóðsins á gildistíma þeirra laga, sem um hann mæltu. Með þessu tók ríkisvaldið á sig að svara til þeirrar skyldu, sem að öðrum kosti hefði getað hvílt á þeim, er fjármunir sjóðsins runnu til. Þessari kröfu áfrýjanda er því einnig réttilega beint að stefnda. IV. Áfrýjandi reisir kröfu sína einkum á því, að lyfsölusjóðsgjaldið hafi verið skattur í merkingu stjórnarskrárinnar og við gjaldtökuna hafi ekki legið fyrir fullnægjandi skattlagningarheimild í samræmi við 40. gr. og 77. gr. hennar. Krafan sé skaðabótakrafa, sem stofnast hafi við það, að löggjafinn og starfsmenn stefnda hafi valdið honum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti með því að setja lög í bága við stjórnarskrá og í kjölfarið gert honum að greiða gjald til lyfsölusjóðs án fullnægjandi lagaheimildar. Til vara er á því byggt, að um sé að ræða kröfu til endurheimtu fjár, sem stjórnvöld hafi krafist án fullnægjandi lagaheimildar. Um tekjuöflun opinberra aðila gildir sú meginregla, að hún verður að byggjast á heimild í settum lögum, hvort sem um er að ræða skattheimtu eða álagningu gjalda fyrir þá þjónustu, sem látin er í té. Þjónustugjöldum er ekki ætlað annað hlutverk en að standa straum af þeim kostnaði, sem lagaheimildin kveður á um. Ljóst er af þeim lagaákvæðum, er giltu um hlutverk lyfsölusjóðs og áður hafa verið rakin, að lyfsölusjóðsgjaldi mátti að minnsta kosti að hluta verja til annarra verkefna en þeirra, er gætu talist til þjónustu við þá, sem gjaldið var lagt á. Lagaheimild um töku gjaldsins varð því að fullnægja kröfum 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar um skattlagningu. Eins og að framan greinir var um álagningu lyfsölusjóðsgjalds í 42. gr. laga nr. 108/1984 vísað til 52. gr. og 53. gr. laganna um lyfjaeftirlitsgjald, en í engu þessara ákvæða var skýrlega kveðið á um skattstofn og afmörkun fjárhæðar þess gjalds, er renna skyldi í lyfsölusjóð. Í 42. gr. sagði einungis, að gjaldið skyldi vera jafnhátt eftirlitsgjaldi lyfjabúða. Með dómi Hæstaréttar 5. nóvember 1998, H.1998.3460, var komist að þeirri niðurstöðu, að taka lyfjaeftirlitsgjalds vegna ársins 1996, sem reist var á reglugerðarákvæði um skipun gjaldenda í gjaldflokka eftir „veltu og/eða umfangi eftirlitsskyldrar starfsemi“, hefði ekki stuðst við viðhlítandi lagaheimild og verið ólögmæt. Að þessu tvennu virtu verður niðurstaðan sú, að taka lyfsölusjóðsgjalds af áfrýjanda á árunum 1989-1994 hafi brostið lagastoð. V. Áfrýjandi krefst aðallega greiðslu skaðabóta vegna tjóns, sem hann hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu gjaldtöku, en af hálfu stefnda er því mótmælt, að hún hafi valdið honum tjóni. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að um tjón í skilningi skaðabótaréttar geti verið að ræða og hefur hann ekki leitt líkur að því, að gjaldtakan hafi haft áhrif á atvinnurekstur hans. Eins og áður greinir nemur fjárkrafa áfrýjanda því lyfsölusjóðsgjaldi, sem hann greiddi á umræddu árabili. Þessi krafa er í eðli sínu endurgjaldskrafa og lýtur reglum kröfuréttar. Á þeim tíma, er áfrýjandi greiddi hið umdeilda lyfsölusjóðsgjald, voru lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda talin ná til endurkrafna ofgreiddra gjalda í opinbera sjóði, en nú gilda um þetta efni lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sem öðluðust gildi 1. janúar 1996. Fyrningarfrestur samkvæmt þessum síðargreindu lögum er fjögur ár, og er í greinargerð með lögunum miðað við, að hann sé óbreyttur frá því, sem áður gilti. Rétt er að miða fyrningartíma hér við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. fyrningarlaga, sbr. og dóm Hæstaréttar 10. desember 1998, H.1998.4180. Þegar áfrýjandi hófst handa um málsókn þessa með birtingu stefnu 28. júní 1999, voru rúm fjögur ár liðin frá því, er hann greiddi lyfsölusjóðsgjald vegna ársins 1994, en eldri gjöld voru áður greidd. Fyrningarfrestur var þá liðinn og ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum áfrýjanda. Rétt þykir, að málskostnaður í héraði falli niður. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum áfrýjanda, Jóns Björnssonar. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 28. júní 1999 og dómtekið 14. þ.m. Stefnandi er Jón Björnsson, kt. 130736-3009, Rituhólum 10, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Málið er höfðað til greiðslu skaðabóta og/eða endurheimtu lyfsölusjóðsgjalds sem stefnanda var gert að greiða til lyfsölusjóðs á árunum 1989 – 1994. Stefnandi rak á árunum 1986 til 1993 lyfjaverslunina Akraness apótek að Suðurgötu 32, Akranesi en á árunum 1994 til 1997 lyfjaverslunina Kópavogsapótek að Hamraborg 11, Kópavogi. Árlega greiddi hann lyfsölusjóðsgjald sem hér greinir: Fyrir árið 1989 84.000 krónur, fyrir árið 1990 101.000 krónur, fyrir árið 1991 121.200 krónur, fyrir árið 1992 121.200 krónur, fyrir árið 1993 121.200 krónur og fyrir árið 1994 210.000 krónur. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 758.600 krónur með 45,6 ‰ dráttarvöxtum af 84.000 krónum frá 1. júlí 1989 og síðan með dráttarvöxtum að tilgreindum vaxtafæti af hækkandi höfuðstól frá gjalddaga 1. júlí ár hvert miðað við gjalddaga lyfjaeftirlitsgjalds, sbr. reglugerðir nr. 254/1989, nr. 240/1990, nr. 217/1991, nr. 162/1992, nr. 214/1993 og nr. 303/1994. Frá stefnubirtingardegi til greiðsludags er krafist dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara verulegrar lækkunar og að málskostnaður verði látinn falla niður. Lyfsölusjóður var settur á stofn til eflingar lyfjaframleiðslu og lyfjadreifingu í landinu á grundvelli lyfjalaga nr. 49/1978, sbr. X. kafla, sem öðluðust gildi 1. janúar. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 86/1984 um breytingu á lyfjalögunum voru þau endurútgefin sem lög nr. 108/1984. Samkvæmt 40. gr. lyfjalaga skipaði ráðherra þrjá menn í stjórn lyfsölusjóðs, til fjögurra ára í senn, svo sem hér segir: 1. Starfandi lyfsala samkvæmt tilnefningu Apótekarafélags Íslands. 2. Lyfjafræðing samkvæmt tilnefningu Lyfjafræðingafélags Íslands. 3. Formann án tilnefningar. Samkvæmt 41. gr. lyfjalaga var hlutverk lyfsölusjóðs: 1. Að lána fé til stofnunar, kaupa eða endurnýjunar lyfjabúða. 2. Að kaupa áhöld og lyfjabirgðir lyfjabúðar er leggja skyldi niður. 3. Að annast til bráðabirgða rekstur lyfjabúðar (sbr. 12. gr. laga nr. 30/1963 og 3. gr. laga nr. 76/1982). 4. Að stuðla með fjárframlögum að stofnun og rekstri lyfjabúða á þeim stöðum er heilbrigðisyfirvöld teldu nauðsyn lyfjabúða ótvíræða en vafasamt væri hvort reksturinn gæti borið sig með eðlilegum hætti. 5. Að efla með lánum eða styrkveitingum innlenda lyfjaframleiðslu og rannsóknir í lyfjagerðarfræði. Samkvæmt 42. gr. lyfjalaga voru tekjur lyfsölusjóðs í fyrsta lagi vextir af lánum, hagnaður af sölu áhalda og lyfjabirgða svo og tekjur af rekstri lyfjabúðar. Þá skyldi ríkissjóður leggja lyfsölusjóði til árlegt framlag samkvæmt fjárlögum sem næmi sem næst 1% af áætluðu CIF – verði innfluttra lyfja og lyfjaefna. Að lokum segir í 3. mgr.: „ Árlegt gjald, lyfsölusjóðsgjald, skal lagt á allar lyfjabúðir. Gjald þetta sé jafnhátt eftirlitsgjaldi lyfjabúða og innheimtist með því svo sem nánar skal ákveðið í reglugerð. Gjald þetta er lögtakskræft.“ Apótekarafélagið aðstoðaði lyfsölusjóð frá árinu 1988 við innheimtu gjaldsins með því að senda sjóðnum útfyllta gíróseðla stílaða á hvert og eitt apótek í landinu með útfylltum réttum upphæðum. Lyfsölusjóður var lagður niður á grundvelli núgildandi lyfjalaga nr. 93/1994 1. júní 1995 og eignum hans, um 70 milljónum króna, ráðstafað að einum þriðja hluta til íslenska lyfjafræðisafnsins við Neströð, Seltjarnarnesi en að tveimur þriðju hlutum til Lyfjafræðingafélags Íslands. Ríkissjóður lagði fram 20 milljónir króna í stofnframlag þegar ákvæði laga um lyfsölusjóð tóku gildi en því er haldið fram af hálfu stefnanda að fjárveitingar ríkisins til sjóðsins hafi verið takmarkaðar og aldrei í neinu samræmi við fyrirmæli laganna. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 7. febrúar 1995, var innheimtu lyfsölusjóðsgjalds fyrir árið 1994 mótmælt á þeim forsendum að ekki nyti við gildrar skattlagningarheimildar í skilningi stjórnarskrárinnar. Stefnandi kveðst, eftir bréfaskipti við lyfsölusjóð, varla hafa átt annarra kosta völ en að standa skil á gjaldinu, enda hafi hann talið sig eiga á hættu að verða sviptur lyfsöluleyfi að öðrum kosti. Við aðalmeðferð málsins gáfu lögmenn aðila yfirlýsingu þess efnis að stefnandi hafi þann 26. maí 1995 innt af hendi greiðslu lyfsölusjóðsgjalds vegna ársins 1994 og verið þá í skilum með allar greiðslur svo og að ekki sé upplýst um greiðsludaga einstakra greiðslna þar fyrir utan. Með bréfi 10. júní 1998 til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins v/Lyfjaeftirlits ríkisins var sett fram krafa um endurgreiðslu/skaðabætur vegna innheimtu á lyfsölusjóðsgjaldi á árunum 1988 – 1994. Krafan var sett fram fyrir hönd lyfsöluleyfishafa og/eða erfingja þeirra í lyfjaverslunum samkvæmt yfirliti sem fylgdi bréfinu, þ.á m. þeim lyfjaverslunum sem stefnandi hafði rekið Stefnandi byggir kröfu sína á því að lyfsölusjóðsgjald það sem hann hafi greitt sé skattur í merkingu íslensku stjórnarskrárinnar. Við gjaldtökuna hafi hins vegar ekki legið fyrir fullnægjandi skattlagningarheimild eins og áskilið sé í 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Gjaldtakan hafi einnig verið ólögmæt þar sem hún hafi ekki verið í samræmi við þá meginreglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldsfyrirmæli skuli vera glögg og skýr. Bent er á að hvorki hafi verið sett reglugerð um innheimtu lyfsölusjóðsgjaldsins samkvæmt 3. mgr. 42. gr. lyfjalaga né um starfsemi sjóðsins samkvæmt 46. gr. laganna. Verði lyfsölusjóðsgjald samkvæmt lyfjalögum talið þjónustugjald en ekki skattur byggir stefnandi á því að heimildin hafi engu að síður verið ófullnægjandi til innheimtu gjaldsins. Engin bein tengsl séu milli gjalds þess, sem stefnanda hafi verið gert að greiða, og þjónustu lyfsölusjóðs við hann eða aðra lyfsala. Stefnandi byggir á því að krafa hans sé skaðabótakrafa sem stofnast hafi við það að Alþingi og/eða starfsmenn íslenska ríkisins hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni með því að setja lög sem brjóti í bága við stjórnarskrá og í kjölfarið gera honum að greiða gjald til lyfsölusjóðs án fullnægjandi lagaheimildar. Um lagarök skaðabótakröfu er vísað til almennu skaðabótareglunnar. Verði ekki fallist á það að krafa stefnanda sé skaðabótakrafa er á því byggt að um sé að ræða kröfu til endurheimtu ofgreidds fjár. Með vísun til áskilnaðar fyrningarlaga varðandi fyrningarfrest kveðst stefnandi ekki hafa greitt „í rangri ímyndun um skuldbinding“ heldur hafi hann ekki átt annarra kosta völ en að inna greiðslu af hendi samkvæmt skýrum og skilyrðislausum fyrirmælum stjórnvalda, ella hafi hann átt á hættu að missa lyfsöluleyfið. Af hálfu stefnda er í fyrsta lagi á því byggt að um aðildarskort sé að ræða. Þegar krafist sé endurgreiðslu ofgreidds fjár beri að beina kröfum að þeim sem fengu fjármunina í sína vörslu. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti í máli þessu. Stefnandi eða hagsmunafélag hans hafi ekki hreyft athugasemdum hvað lögmæti varðar heldur þvert á móti aðstoðað við innheimtu gjaldsins. Verði ekki fallist á sýknu vegna tómlætis stefnanda er á því byggt að krafan sé fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Af hálfu stefnda er á því byggt að lyfsölusjóðsgjaldið hafi verið innheimt á grundvelli lagaskyldu og að gjaldtakan hafi í alla staði verið lögmæt. Hvorki hafi verið um skatt að ræða né svonefnd þjónustugjöld samkvæmt skilgreiningum fræðimanna. Því er haldið fram af hálfu stefnda að stefnandi hafi þegar velt þeim kostnaði, sem hann hafi haft af umræddu gjaldi, út í verðlagið. Því sé um að ræða auðgunarkröfu sem mundi leiða til aukinna útgjalda ríkissjóðs og falla á skattgreiðendur á ósanngjarnan hátt þegar litið sé til tilgangs og starfsemi lyfsölusjóðs. Af hálfu stefnda er því hafnað að um skaðabótakröfu sé að ræða. Eðli kröfunnar sé ekki greiðsla skaðabóta, enda sé ekki fyrir hendi bótagrundvöllur eftir almennum reglum skaðabótaréttarins og því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem afleiðingu af innheimtunni. Að lokum er dráttarvaxtakröfu og upphafstíma þeirra mótmælt. Eigi er sýnt fram á tjón stefnanda og eru engar forsendur til að álykta að það samsvari hinu greidda lyfsölusjóðsgjaldi. Þegar af þessari ástæðu er ekki fallist á skaðabótakröfu stefnanda. Lyfsölusjóðsgjaldið rann ekki í ríkissjóð til almennra þarfa heldur í sérstakan, sjálfstæðan sjóð, lyfsölusjóð. Þess vegna er krafa um endurheimtu gjaldsins ekki með réttu uppi höfð á hendur stefnda, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 150.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jóns Björnssonar. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 702/2012
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Gjafsókn
E varð fyrir slysi við klettaklifur. Kvað hún slíkt klifur vera íþróttagrein sem kallist sport klettaklifur en við það sé notast við reipi og annan búnað til að verjast falli. Í málinu krafðist hún viðurkenningar á rétti sínum til bóta úr hendi S hf. á grundvelli slysatryggingar í frítíma Fjölskylduverndar 2 hjá félaginu vegna líkamstjóns af völdum slyssins. S hf. hafnaði bótaskyldu og taldi tiltekið undanþáguákvæði slysatryggingarinnar sem væri hluti skilmála Fjölskylduverndar 2 eiga við um þær aðstæður er slys E orsakaðist af. Þar sagði að S hf. bætti ekki slys sem yrðu „í hnefaleikum, hvers konar glímu, akstursíþróttum, fjallaklifri, bjargsigi, froskköfun, drekaflugi svifflugi og fallhlífarstökki.“ Hæstiréttur taldi að leggja yrði til grundvallar þann skilning á vátryggingarskilmálunum að orðin „hvers konar“ ættu ekki við um fjallaklifur. Ágreiningur aðila ylti þá á því hvort klettaklifur ætti undir hugtakið fjallaklifur í skilningi skilmálanna. Var talinn slíkur vafi á því hvernig skilja bæri orðið fjallaklifur í vátryggingarskilmálunum að S hf. sem skilmálana hefði samið yrði að bera hallann af þeim óskýrleika sem af því leiddi. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um viðurkenningu á rétti E til bóta úr tryggingunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. nóvember 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu varð hún fyrir slysi 9. mars 2010 við klettaklifur á stað, sem nefndur sé Norton summit rocks í Adelaide í Ástralíu. Stefnda kveður slíkt klifur vera íþróttagrein, sem kallist sport klettaklifur, en við það sé notast við reipi og annan búnað til að verjast falli. Iðkandinn festi reipið í boltum, sem séu fyrir hendi í kletti, um leið og hann klifri áfram. Fyrir neðan standi annar maður, sem stjórni reipinu og tryggi öryggi þess, sem klifri, meðal annars með því að strekkja á reipinu ef sá síðarnefndi missir takið, þannig að hann hangi í lausu lofti í stað þess að falla. Umrætt sinn hafi stefnda verið uppi í kletti að festa reipi í bolta og misst takið, en vinkonu hennar, sem staðið hafi fyrir neðan, hafi ekki tekist að bregðast við í tæka tíð vegna of mikils slaka á reipinu. Stefnda hafi því fallið til jarðar úr um sex metra hæð og borið fyrir sig hendurnar, en hlotið alvarleg brot á þeim báðum. Af þessu hafi stefnda orðið fyrir líkamstjóni, bæði tímabundnu og varanlegu. Stefnda kveður maka sinn hafa keypt hjá áfrýjanda vátryggingu, sem nefnist Fjölskylduvernd 2, en undir hana falli meðal annars trygging vegna slysa í frítíma, sem óumdeilt er að nái jafnframt til stefndu. Í skilmálum fyrir vátryggingunni eru ákvæði um undanskildar áhættur í 10. grein þess kafla, sem tekur til slysatrygginga í frítíma, en þar segir meðal annars: „Félagið bætir ekki: a. Slys sem verða í hnefaleikum, hvers konar glímu, akstursíþróttum, fjallaklifri, bjargsigi, froskköfun, drekaflugi, svifflugi og fallhlífarstökki.“ Í málinu deila aðilarnir um hvort stefnda hafi orðið fyrir áðurgreindu slysi við aðstæður, sem falli undir þetta ákvæði. Við skýringu þessa ákvæðis verður að gæta að því að orðin „hvers konar“ koma ekki fram áður en hafin er upptalning á mismunandi athöfnum, heldur er fyrst getið hnefaleika og orðalaginu síðan hagað þannig að ekki megi telja ljóst að tilvitnuð orð taki til alls þess, sem á eftir kemur, frekar en orðsins „glímu“ eingöngu. Um þetta má á hinn bóginn líta til þess að í skilmálum fyrir svonefnda ferðavernd, sem fellur einnig undir vátrygginguna Fjölskylduvernd 2, segir í 13. grein að áfrýjandi undanþiggi sig bótaskyldu meðal annars vegna tjóns „sem beint eða óbeint leiðir af fjallaklifi“, en orðin hvers konar eru þar ekki notuð. Í framlögðum skilmálum frá áfrýjanda vegna almennrar slysatryggingar segir í grein 12.1 að vátryggingin nái til slysa við almennar íþróttaiðkanir, en undanskilin séu þó slys, sem „verða í hnefaleikum, hvers konar glímu, akstursíþróttum, drekaflugi, svifflugi og fallhlífarstökki.“ Í grein 12.3 kemur á hinn bóginn fram að áfrýjandi bæti ekki „slys sem verða í fjallaklifri, bjargsigi og froskköfun.“ Samhljóða ákvæði koma fram í greinum 7.1 og 7.3 í skilmálum áfrýjanda vegna slysatryggingar launþega og í 1. mgr. og 3. mgr. 6. greinar skilmála hans fyrir slysadagpeningatryggingu. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar þann skilning á vátryggingarskilmálunum, sem deilt er um í máli þessu, að orðin „hvers konar“ eigi ekki við um fjallaklifur. Af þessu leiðir að niðurstaða um ágreining aðilanna veltur á því einu hvort klettaklifur eigi undir hugtakið fjallaklifur í skilningi skilmálanna. Í þessu sambandi ber áfrýjandi fyrir sig að orðið fjallaklifur sé samheiti, sem nái í senn yfir klifur í fjalli, kletti eða ís. Um þessa skýringu áfrýjanda verður að horfa til þess að í skilmálunum segir ekki að slys, sem verði í „klifri“, séu undanþegin vátryggingarvernd. Þá er þess að gæta að í framlögðu eyðublaði fyrir umsókn um líftryggingu hjá dótturfélagi áfrýjanda, Sjóvá-Almennum líftryggingum hf., sem ber fyrirsögnina: „Klifur“, er gert ráð fyrir því að umsækjandi upplýsi hvernig klifur hann stundi og er þar gerður greinarmunur á fjallaklifri, klettaklifri innanhúss, klettaklifri utanhúss og öðru klifri. Að þessu virtu verður að telja slíkan vafa á því hvernig skilja beri orðið fjallaklifur í vátryggingarskilmálunum, sem deilt er um í málinu, að áfrýjandi, sem samdi þessa skilmála, verði að bera halla af þeim óskýrleika, sem af því leiðir. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð, en um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Elísabetar Birgisdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 2. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Elísabetu Birgisdóttur, Blikaási 9, Hafnarfirði á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu birtri 30. apríl 2012. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hennar til greiðslu bóta úr hendi stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., á grundvelli slysatryggingar í frítíma Fjölskylduverndar 2 hjá stefnda vegna líkamstjóns af völdum slyss stefnanda hinn 9. mars 2010. Þá er krafist málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati réttarins. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hinn 9. mars 2010 hafi hún verið að stunda íþróttina sport klettaklifur í Norton summit rocks í Adelaide í Suður Ástralíu er hún hafi fallið niður um sex metra og borið fyrir sig báðar hendur og slasast talsvert. Nortan summit rocks sé vinsæll og þekktur staður meðal iðkenda sports klettaklifurs enda búið að koma fyrir þar til gerðum búnaði í klettunum til þess að stunda íþróttina. Stefnandi kveður sport klettaklifur vera klifur þar sem notast sé við reipi og annan búnað til að verjast falli. Klifrarinn festi reipið í þar til gerðum festingum og boltum (augum) sem eru til staðar í klettunum um leið og hann klifrar áfram. Þá standi annar aðili í klifurbelti með tilheyrandi búnaði fyrir neðan (svokallaður tryggjari) og stjórni reipinu og tryggi öryggi klifrarans. Ef sá sem klifrar missir takið og fellur, þá sé það hlutverk þess sem stendur fyrir neðan að strekkja á reipinu þannig að klifrarinn hangir í lausu lofti í stað þess að falla. Í kjölfarið lætur sá sem fyrir neðan stendur klifrarann fara hægt og rólega niður með því að slaka á reipinu. Með sama hætti kemst klifrarinn niður er hann hefur náð klifurtakmarki sínu. Stefnandi kveður tildrög slyssins hafa verið þau, að hún hafi verið búin að klifra ákveðna leið og hafi verið að fara að festa reipið í bolta er hún hafi misst takið og fallið til jarðar. Undir venjulegum kringumstæðum hefði hún ekki átt að falla til jarðar þar sem vinkona hennar hafi staðið fyrir neðan og stjórnað reipinu (tryggjari). En í þetta sinn hafi vinkonu hennar ekki tekist að bregðast við í tæka tíð þar sem of mikill slaki hafi verið á reipinu og hafi stefnandi því fallið til jarðar. Stefnandi var strax flutt með þyrlu á almenningssjúkrahús þar ytra og rúmum sólarhring síðar á einkasjúkrahús. Stefnandi brotnaði á hægri hendi og vinstri úlnlið og fór í skurðaðgerðar hinn 11. mars 2010 þar sem brotin á nærendum annars og þriðja miðhandarbeins hægra megin voru fest með tveimur skrúfum og tveimur pinnum og úlnliðsbrotið vinstra megin með plötu og skrúfum. Eftir að stefnandi kom heim til Íslands hefur hún verið til meðferðar hjá Birni Pétri Sigurðssyni, sérfræðingi í bæklunar- og handarskurðlækningum, og Elís Þóri Rafnssyni sjúkraþjálfara. Hinn 2. júní 2010 sendi stefnandi tjónstilkynningu til stefnda. Hinn 9. júní 2010 hafnaði stefndi bótaskyldu úr slysatryggingu í frítíma Fjölskylduverndar 2 vegna slyssins. Stefnandi skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum hinn 26. apríl 2011 sem komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr slysatryggingunni þar sem að slysið væri undanskilið bótaskyldu samkvæmt skilmálunum stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að stefndi sé greiðsluskyldur vegna slysatryggingar í frítíma Fjölskylduverndar 2 vegna þess líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir í slysi hinn 9. mars 2010. Tjón hennar skuli bætt samkvæmt skilmálum og vátryggingarskírteini slysatryggingarinnar. Mál þetta sé höfðað sem viðurkenningarmál samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir rétt sinn á því að maki hennar hafi keypt hjá stefnda slysatryggingu í frítíma í Fjölskylduvernd 2 sem hafi verið í gildi á slysdegi. Óumdeilt sé að vátryggingin nái einnig til stefnanda sem maka vátryggingartaka samkvæmt 1. gr. sameiginlegra skilmála vátryggingarinnar. Telst stefnandi því vera vátryggð samkvæmt skilmála slysatryggingarinnar. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1. gr. skilmála slysatryggingarinnar gildi slysatryggingin hvar sem er í heiminum. Samkvæmt 2. gr. greiði stefndi bætur vegna slyss sem vátryggður verði fyrir í frístundum, við heimilisstörf, við skólanám eða almennar íþróttaiðkanir, enda leiði það til dauða, varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, tímabundins missis starfsorku, tannbrots eða sjúkrakostnaðar. Stefnandi vísar einnig til þess að stefndi hafi gefið út vátryggingarskírteini nr. 1012916, sem taki til fyrrgreindra atriða sökum tjóns af völdum slysa. Stefnandi telur ljóst af fyrirliggjandi gögnum málsins að hún hafi öðlast rétt til bóta úr fyrrgreindri slysatryggingu þar sem hún hafi lent í slysi í frítíma við almenna íþróttaiðkun og orðið fyrir varanlegu líkamstjóni auk tímabundins missis starfsorku og sjúkrakostnaðar. Telur stefnandi enn fremur augljóst að tilvik hennar falli utan undantekningarákvæðis skilmála slysatryggingarinnar sem stefndi vísi til. Um líkamstjón stefnanda er vísað til framlagðra gagna málsins. Stefnandi vísar til þess að hún hafi verið að stunda íþróttina sport klettaklifur er slysið varð en klettaklifur sé viðurkennd íþróttagrein af Alþjóðlega Ólympíusambandinu (IOC) og sé framtíðaríþróttargrein á Ólympíuleikunum. Í 9. gr. skilmála slysatryggingarinnar sé það ítrekað sem fram komi í 2. gr. að slysatryggingin nái til slysa er verði við almennar íþróttaiðkanir. Í ljósi framangreinds, og þeirrar staðreyndar að íþróttin klettaklifur sé ekki sérstaklega tilgreind sem undanskilin áhættu í a-lið 10. gr. skilmálans, telur stefnandi ljóst að stefndi geti ekki hafnað bótaskyldu úr vátryggingunni vegna slyssins, frekar en vegna slysa við knattspyrnuiðkun með sömu röksemdafærslu. Stefnandi byggir kröfu sína á því að ekki sé hægt að leggja að jöfnu klettaklifur annars vegar og fjallaklifur hins vegar, enda sé um tvennt ólíkt að ræða. Klettaklifur (e. rock climbing), sé íþróttagrein sem reyni á styrk, færni og leikni klifrarans við að klífa misháa kletta eða tilbúna klifurveggi og sé tilvalin fjölskylduíþrótt sem nær allir geti stundað. Iðkendum íþróttarinnar hafi fjölgað hratt hér á landi undanfarin ár enda bjóði íþróttafélög nú upp á skipulagðar æfingar í greininni. Fjallaklifur (e. mountaineering) gangi hins vegar út á það að ganga og klífa heilu fjöllin og geti slíkt klifur tekið marga daga og jafnvel vikur. Bæði klettaklifur og fjallaklifur eigi það sameiginlega markmið að komast hærra en frá upphafspunkti. En þar endi samanburðurinn þar sem aðferðafræðin, aðbúnaðurinn, áhættan, hæðamismunurinn og leiðin að settu markmiði séu gjörólík og því augljóst að um tvennt ólíkt sé að ræða. Stefnandi byggir enn fremur á því að ekki sé sami skilningur lagður í orðin klettaklifur og fjallaklifur. Samkvæmt íslenskri orðabók og almennri málvenju sé mikill munur á merkingu orðanna „fjall“ og „klettur“. Nafnberalisti Landmælinga Íslands geri sömuleiðis skýran greinarmun á fyrrgreindum orðum. Sömu sögu sé að segja um muninn á merkingu orðanna klettaklifur og fjallaklifur. Stefnandi undirstriki þá meginreglu í vátryggingarétti að orð og hugtök í vátryggingarsamningum beri að skýra til samræmis við almenna málnotkun á hverjum tíma. Ljóst sé að til þess að undanskilja slys við klettaklifursiðkun í vátryggingunni hefði verið nauðsynlegt að telja upp íþróttina sjálfa sem undantekningu í ákvæðinu. Ekki dugi að vísa til orðsins fjallaklifur þar sem um tvennt ólíkt sé að ræða. Auk þess megi benda á þá staðreynd að við iðkun íþróttarinnar klettaklifurs geti maður ekki talist vera að stunda fjallaklifur út frá þeirri augljósu og einföldu staðreynd að ekki er um neitt fjall að ræða. Það hljóti að vera eitt meginskilyrði þess að „áhættuiðkun“ aðila falli undir undantekningarákvæði a-liðar 10. gr. skilmálans um fjallaklifur að um sé að ræða klifur á fjalli en ekki kletti líkt og raunin hafi verið í tilviki stefnanda. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi einnig til þess að stefndi geri sjálfur greinarmun á fjallaklifri og klettaklifri, sbr. framlagt umsóknareyðublöð fyrir líftryggingu hjá stefnda. Á eyðublaðinu Klifur, spurning nr. 1. Hvernig klifur stundar þú?, eru fjórir valmöguleikar: Fjallaklifur, klettaklifur innanhúss, klettaklifur utanhúss og loks annað. Byggir stefnandi á því að þetta sýni svo ekki verði um villst að reginmunur sé á efni og inntaki orðanna fjallaklifur og klettaklifur og að sú sé einnig afstaða stefnda að ekki sé um sambærilega hluti að ræða. Sé því ekki hægt að leggja orðin að jöfnu. Stefndi byggir á því að ákvæði a-liðar 10. gr. skilmála slysatryggingarinnar undanskilji slys sem verði í hvers konar fjallaklifri. Telji stefndi því heimilt að taka orðin „hvers konar“, sem fram koma fyrr í upptalningu ákvæðisins, þ.e.a.s. í tengslum við hvers konar glímu, og nota þau einnig fyrir framan orðið fjallaklifur. Með þessari túlkun telur stefndi sig búinn að undanskilja bótaábyrgð slyss sem verði í klettaklifri þar sem klettaklifur geti án nokkurs vafa fallið undir hið víða orðalag: „hvers konar fjallaklifur“, sbr. umfjöllun stefnda í athugasemdum til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Stefnandi byggir á því að stefndi geti ekki túlkað og skýrt ákvæði a-liðar 10. gr. skilmála slysatryggingarinnar á þann veg að orðin hvers konar fyrir framan orðið glímu í öðrum lið upptalningar ákvæðisins skuli einnig vera notuð fyrir framan orðið fjallaklifur sem sé tveimur liðum aftar í upptalningunni. Stefnandi telur að þessi túlkun og niðurstaða stefnda sé beinlínis röng og fáist ekki staðist. Með þessari túlkun sé búið að víkka gildissvið undantekningarákvæðisins meira en heimilt geti talist skv. túlkunarreglum samninga- og vátryggingaréttar. Auk þess telur stefnandi ljóst að túlkun stefnda samræmist ekki venjulegri málnotkun og íslenskri greinarmerkjasetningu. Líkt og áður hafi komið fram beri að skýra orð og hugtök í vátryggingarsamningum og skilmálum til samræmis við almenna málnotkun á hverjum tíma. Sömu sögu sé að segja um greinarmerkjasetningu í vátryggingarsamningum og skilmálum. Samkvæmt íslenskri greinarmerkjasetningu gildi sú meginregla við kommusetningu að kommur séu fyrst og fremst settar milli ótengdra liða í upptalningu, sbr. 3. lið 3. gr. auglýsingar um greinarmerkjasetningu sem birt hafi verið í Stjórnartíðindum B, nr. 133/1974 og sbr. útskýringar Eiríks Rögnvaldssonar, prófessors við Háskóla Íslands, á ákvæðum auglýsingarinnar. Það sé óumdeilt að um sé að ræða tæmandi upptalningu á undanskildum áhættum í a-lið 10. gr. skilmála slysatryggingarinnar en ekki upptalningu í dæmaskyni. Verði því ekki aukið við það sem fram komi í ákvæðinu sjálfu. Með hliðsjón af framansögðu sé ljóst að stefndi geti ekki tekið orðin hvers konar úr lið tvö í upptalningunni og bætt fyrir framan orðið fjallaklifur í lið fjögur í upptalningunni enda um að ræða upptalningu á ótengdum liðum. Stefndi verði að bera hallann af því að hafa ekki útfært og samið ákvæðið á þann veg sem samræmist almennri málnotkun og greinarmerkjasetningu ef markmið þess hafi verið að undanskilja hvers konar fjallaklifur. Þá byggir stefnandi einnig á því að samanburður á skilmálum slysatrygginga sem stefndi bjóði neytendum upp á leiði í ljós að orðin hvers konar eigi eingöngu við um glímu enda séu fyrrnefndu orðin ávallt og eingöngu fyrir framan orðið glímu í skilmálum stefnda. Hið sama eigi við í sambærilegum skilmálum annarra vátryggingafélaga. Stefnandi byggir á því að ákvæði a-liðar 10. gr. skilmála slysatryggingarinnar beri að skýra þröngt og stefnanda sem vátryggðum í hag ef óvissa er um merkingu ákvæðisins. Sé áhætta/háttsemi ekki skýrlega talin upp í ákvæðinu geti stefndi ekki undanþegið sig ábyrgð vegna hennar enda séu skilmálarnir einhliða samdir af stefnda. Í athugasemdum stefnda til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum komi fram sú skoðun stefnda að ómögulegt sé fyrir stefnda að tiltaka í ákvæðinu allar undirgreinar og afbrigði af hinum tilgreindu áhættuiðkunum í ákvæðum skilmálanna en með orðalaginu „hvers konar“ sé einmitt ætlunin að ná yfir hin ólíku afbrigði af þessum áhættuiðkunum. Stefnandi byggir á því að stefndi geti ekki borið fyrir sig ómöguleika í þessu tilviki þar sem um sé að ræða tæmandi upptalningu og einhliða og staðlaða samningsskilmála stefnda. Auk þess geti stefndi ekki notað orðalagið hvers konar við fjallaklifur líkt og áður hafi verið fjallað um. Beri því að túlka ákvæðið með hliðsjón af andskýringarreglu vátryggingaréttar; þ.e. á þann hátt að stefndi beri alla áhættu af óvissu um túlkun vátryggingaskilmálanna, enda séu þeir einhliða samdir og beri því að skýra ákvæði sem sé umdeilanlegt eða óljóst stefnda í óhag. Stefnandi vísar einnig til þess að undantekningarákvæði í skilmálum vátrygginga beri að túlka þröngt samkvæmt almennum túlkunarreglum samninga- og vátryggingaréttar. Stefnandi vísar enn fremur til 36. gr., a- til d-liða, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ásamt síðari breytingum. Stefnandi byggir á því að skýra beri a-lið 10. gr. skilmála slysatryggingarinnar svo, að þar séu hinar undanskildu áhættur slysatryggingarinnar tæmandi taldar og að ekki verði aukið við þær, þrátt fyrir að stefndi geti hugsanlega sýnt fram á að slys hafi orðið við áhættuaukningu, sem ekki sé tíunduð í greininni. Stefnandi telur, með hliðsjón af framangreindu og í ljósi fyrrgreinds mismunar á klettaklifri og fjallaklifri, að stefnda hafi verið í lófa lagið að setja þá sérstöku ábyrgðartakmörkun í skilmála slysatryggingarinnar að tryggingin bæti ekki slys sem verði í hvers konar klifri, líkt og það geri varðandi hvers konar glímu, eða að tiltaka beinlínis íþróttina klettaklifur í upptalningu a-liðar 10. gr. skilmálanna, hafi markmið félagsins verið að undanskilja þá áhættuhegðun sem felist í íþróttinni. Það hafi stefndi hins vegar ekki gert og verði að bera hallann af því. Stefnandi undirstrikar að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að ofangreint slys hennar falli undir umrætt undanþáguákvæði í skilmálum slysatryggingarinnar. Stefnandi telur þá sönnun ekki hafa tekist. Stefnandi telur óumdeilt að stefnandi hafi hlotið varanlegt líkamstjón í slysinu. Um það vísast til framlagðra gagna málsins, læknisvottorðs Björns Péturs Sigurðssonar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi tekur fram að undanþáguákvæði það sem mál þetta snýst um sé hluti af skilmálum vátryggingarinnar Fjölskylduvernd 2, nánar tiltekið í kaflanum Slysatrygging í frítíma, a-lið, 10. gr. sem beri yfirskriftina „Undanskildar áhættur“: Félagið bæti ekki: a. Slys sem verða í hnefaleikum, hvers konar glímu, akstursíþróttum, fjallaklifri, bjargsigi, froskköfun, drekaflugi, svifflugi og fallhlífarstökki. Niðurstaða Óumdeilt er að stefnandi er meðvátryggður samkvæmt 1. gr. skilmála stefnda um Fjölskylduvernd 2 og vátryggingarvernd vátryggingarinnar nær að fullu yfir stefnanda. Ágreiningur málsaðila er sá, hvort skilmáli Fjölskylduverndar 2 nái til þess líkamstjón sem stefnandi varð fyrir í falli sínu 9. mars 2010, það er hvort undanþáguákvæði í a-lið, 10. gr. slysatryggingar í frítíma, sem er hluti af skilmála Fjölskylduverndar 2, eigi við um aðstæður þær sem slys stefnanda orsakaðist af. Í undanþáguákvæðinu segir að stefndi bæti ekki: „Slys sem verða í hnefaleikum, hvers konar glímu, akstursíþróttum, fjallaklifri, bjargsigi, froskköfun, drekaflugi, svifflugi og fallhlífarstökki.“ Fyrir liggur að stefnandi var í klettaklifri í Ástralíu er slysið átti sér stað. Eins og reifað er að framan í lýsingu málavaxta er klettaklifur þannig íþrótt að sá er klifrar notast við reipi og annan búnað til að verjast falli. Klifrarinn festir reipið í þar til gerðum festingum og boltum sem eru til staðar í klettunum (eða veggnum) um leið og hann klifrar áfram. Þá stendur annar aðili í klifurbelti fyrir neðan með tilheyrandi búnað og stjórnar reipinu og tryggir öryggi klifrarans. Dómurinn telur ljóst að fjallaklifur, sem felst í því að klífa fjöll, og klettaklifur er ekki sama háttsemin eða íþróttin, þótt í báðum tilvikum endi orðin á „klifur“. Í undanþáguákvæðinu í 10. gr. eru taldar upp íþróttagreinar og aðrar athafnir sem bera það með sér að vera fremur hættulegar og líklegar til að alvarleg slys geti hlotist af iðkun þeirra, ef illa fer. Það er nokkuð ljóst að tilgangur stefnda er sá að undanskilja sig ábyrgð þegar um hættulegar athafnir og íþróttir er að ræða. Því er hægt að fallast á það með stefnda að fjölskyldutrygging, sem taka á til slysa og óhappa í daglegu lífi fjölskyldna og þar sem reynt er að halda iðgjöldum í skefjum, taki ekki til slysa í svo áhættusömum íþróttum eins og þeim sem taldar eru upp í undanþáguákvæðinu. Það er einnig hægt að taka undir það með stefnda að í ljósi þeirra spurninga um klifur sem lagðar eru fram á eyðublaði um líftryggingar megi gera ráð fyrir að stefnandi hafi gert sér grein fyrir því að vafasamt sé að slys við klifur séu bótaskyld samkvæmt Fjölskyldutryggingunni. Á það er hins vegar að líta að stefndi semur einhliða vátryggingaskilmálana og hann verður að bera hallann af óskýrleika þeirra. Honum var í lófa lagið að hafa upptalninguna ítarlegri, en ganga verður út frá því að stefnda sé kunnur munurinn á fjallaklifri og klettaklifri. Það dugar stefnda skammt að vísa til þess að ákvæðið eigi við „hvers konar“ fjallaklifur með því að klettaklifur og fjallaklifur er sitt hvor hluturinn. Þá skiptir heldur ekki máli tilvitnun stefnda til bjargsigs. Þar er um aðra háttsemi að ræða en í klettaklifri. Bjargsigið, ásamt annarri upptalningu á háttsemi í ákvæðinu, gefur einungs til kynna að um hættulega háttsemi sé að ræða. Með vísan til þess sem að framan greinir er krafa stefnanda tekin til greina og viðurkenndur er réttur hennar til greiðslu bóta úr hendi stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., á grundvelli slysatryggingar í frítíma Fjölskylduverndar 2 hjá stefnda vegna líkamstjóns af völdum slyss stefnanda hinn 9. mars 2010. Eftir þessari niðurstöðu, og með vísan til 131. gr. laga um meðferð einkamála, ber stefnda að greiða málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 kr. og rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og ákveðst 600.000 kr. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Viðurkenndur er réttur stefnanda, Elísabetar Birgisdóttir, til greiðslu bóta úr hendi stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., á grundvelli slysatryggingar í frítíma Fjölskylduverndar 2 hjá stefnda vegna líkamstjóns af völdum slyss stefnanda hinn 9. mars 2010. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði 600.000 kr. í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Erlings Daða Emilssonar hdl., 600.000 krónur.
Mál nr. 232/2016
Kærumál Stefna Kröfugerð Aðild Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
S og E kröfðust þess aðallega að veðskuldabréf sem þau gáfu út árið 2009 yrði ógilt með dómi og að L hf. yrði gert að greiða þeim tilgreinda fjárhæð. Andvirði skuldabréfsins hafði að hluta til verið nýtt til uppgreiðslu á öðru skuldabréfi sem S hafði gefið út árið 2007 í tengslum við kaup á stofnfjárhlutum í SP, en L hf. hafði tekið við réttindum þess félags við samruna árið 2015. Byggðu S og E á því að starfsmenn SP hefðu brotið á margvíslegan hátt gegn lögum þegar þeir hefðu ráðlagt S að kaupa umrædd stofnbréf og þannig bakað þeim tjón. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa S og E í stefnu og rökstuðningur fyrir henni væri óskýr, auk þess sem ekki væri þar gerð viðhlítandi grein fyrir aðild E að sakarefninu, svo sem nauðsynlegt hefði verið. Þrátt fyrir að varakrafa sem höfð var uppi í stefnu væri ekki eins óljós og aðalkrafan, þá væri hún ekki sundurliðuð tölulega, auk þess sem málsástæðum og lagarökum sem að baki henni byggju væri fléttað saman við röksemdir fyrir aðalkröfunni þannig að ómögulegt væri að átta sig á af lestri stefnunnar hvers eðlis varakrafan væri og við hvaða sérstöku rök hún styddist. Uppfyllti stefna S og E í héraði því ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað og var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttirog Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 4. apríl sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. mars 2016 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila varvísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og greinir í héraðsdómsstefnu, sem er 16 blaðsíður að lengd, erusóknaraðilar í hjúskap. Þar kemur fram að árið 1993 hafi sóknaraðilinn SigmarGeorgsson eignast stofnbréf í Sparisjóði Vestmannaeyja að nafnverði 25.000krónur. Á fundi stofnfjáreigenda sparisjóðsins 9. október 2007 hafi veriðsamþykkt að auka stofnfé hans um 350.000.000 krónur og samþykkti stjórnsparisjóðsins að nýta þá heimild 6. nóvember sama ár. Daginn eftir hafi sóknaraðilanum,sem þá var orðinn eigandi stofnfjárhluta í sparisjóðnum að nafnverði 55.000krónur, borist bréf frá stjórninni þar sem honum var boðið að skrá sig fyrirnýjum stofnbréfum að nafnverði 5.000.000 krónur. Í stefnunni segir að íkjölfarið hafi sóknaraðilinn tjáð sparisjóðsstjóra „að hann myndi ekki takaþátt í stofnfjáraukningunni, enda hefði hann ekki fjárhagslegt bolmagn tilþess.“ Sparisjóðsstjórinn hafi hins vegar hvatt hann eindregið til að skipta umskoðun og sagt „að hann myndi ekki bera neinn kostnað af stofnfjáraukningunni“enda stæði honum til boða „lán með veði í bréfunum sjálfum.“ Jafnframt hafistjórnarmenn og starfsmenn sparisjóðsins hvatt sóknaraðilann eins og aðrastofnfjáreigendur til þátttöku í stofnfjáraukningunni. Í kjölfarið hafi hann skráðsig fyrir nýjum stofnfjárhlutum að nafnverði 5.000.000 krónur og greittkaupverð þeirra, sem nam sömu upphæð, með andvirði láns sem sparisjóðurinn hafiveitt honum 13. desember 2007 að fjárhæð 5.150.000 krónur og verið tryggt meðhandveði í hinum keyptu hlutum. Í stefnu er því lýst að áðurgreindursparisjóðsstjóri hafi fallist á að veita sóknaraðilanum nýtt og „hagstæðaralán“ en það sem áður greinir. Hinn 19. júní 2009 hafi báðir sóknaraðilar gefiðút skuldabréf að fjárhæð 6.600.000 krónur með 1. veðrétti í íbúðarhúsnæðiþeirra til tryggingar hinu nýja láni, en jafnframt hafi eftirstöðvar eldralánsins verið greiddar með andvirði þess nýja. Hinn 21. júní 2010 hafi stofnfésparisjóðsins verið lækkað úr 357.000.000 krónum í 100.000.000 krónur og þarmeð hafi hlutur sóknaraðilans Sigmars lækkað í 1.415.971 krónu að nafnverði.Sparisjóðurinn hafi síðan runnið saman við varnaraðila 29. mars 2015 sem þáhafi tekið við öllum réttindum hans og skyldum. Við samrunann hafistofnfjáreigendur sparisjóðsins eignast hlut í varnaraðila og í samræmi við þaðhafi sóknaraðilanum verið tilkynnt með bréfi 4. maí sama ár að virði hluta hansí varnaraðila næmi 242.600 krónum.Samkvæmt héraðsdómsstefnu eru sóknaraðilar stefnendur málsins ogvarnaraðili stefndi. Krefjast sóknaraðilar „þess aðallega að ógilt verði meðdómi skuldabréf“ það, sem gefið var út af þeim báðum 19. júní 2009, auk þesssem varnaraðili „verði dæmdur til að greiða þeim óskipt kr. 3.863.781“ meðnánar greindum dráttarvöxtum „frá þingfestingardegi til greiðsludags.“Sóknaraðilinn „Sigmar krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til aðgreiða honum kr. 4.123.110“ með dráttarvöxtum frá sama tíma. Í stefnunni er gerð svofelld grein fyrir kröfugerðinni: „Stefnandi Sigmarvar sá aðili sem var skráður stofnfjáreigandi og gaf út hið fyrra skuldabréf... sem nýtt var til að kaupa stofnfjárbréfanna 2007. Árið 2009 gaf stefnandiSigmar út annað skuldabréf ... ásamt stefnanda Eddu ... Skuldin samkvæmt hinufyrra skuldabréfi var greidd upp með láni samkvæmt hinu síðara skuldabréfi.Báðir stefnendur eru því aðilar að aðalkröfu þar sem báðir stefnendur eruskuldarar samkvæmt skuldabréfi ... sem krafist er ógildingar á. Að sama skapieru báðir stefnendur rétthafar skaðabótakröfu vegna þeirra afborgana sem þauhafa innt af hendi vegna skuldabréfsins ... Stefnandi Sigmar var einn skráðurfyrir hinu keypta stofnfé. Hann er því einn aðili að varakröfu þar sem krafister skaðabóta vegna þess fjár sem hann greiddi fyrir stofnfjárbréfin aðfrádregnu andvirði þeirra í dag og einni arðgreiðslu sem greidd var vegnaþeirra. Aðild sína byggja stefnendur á heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.“ Samkvæmt stefnunni virðast jafnt aðal- og varakrafabyggðar „á því að starfsmenn stefnda hafi haft milligöngu um að stefnandiSigmar tæki þátt í stofnfjáraukningu í stefnda haustið 2007 ... Meginforsendastefnanda fyrir stofnfjárkaupunum og lántökunni samhliða var ... sú aðstefnendur bæru enga persónulega ábyrgð á skuldbindingunum ... Hefðu starfsmennstefnda veitt stefnanda viðeigandi og fullnægjandi upplýsingar um eðlifjárfestingarinnar hefði hann aldrei tekið þátt í stofnfjáraukningunni“. Samkvæmtþessu hafi „stefndi“ og starfsmenn hans brotið gegn nánar greindum ákvæðum laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að þvíer virðist til stuðnings báðum kröfunum er í stefnunni vísað til rangra ogbrostinna forsendna, ógildingar á grundvelli 29., 30., 33. og 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk þess sem „sú greiðslasem átti að fást gegn greiðslu fyrir stofnfjárbréfin hafi ekki haft þáeiginleika sem stefnendur máttu ætla og starfsmenn stefnda lofuðu að húnhefði“, sbr. 40. og 67. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Í kafla umorsakatengsl og sennilega afleiðingu er meðal annars komist svo að orði:„Stefnendur hafa orðið fyrir tjóni vegna kaupa á stofnfjárbréfunum oglántökunnar samhliða.“ Í upphafi kafla um sérfræðiábyrgð er tekið fram:„Skaðabótaábyrgð stefnda byggir á sakarreglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð.“Loks er í stefnunni gerð grein fyrir því að jafnt aðalkrafa beggja sóknaraðilasem varakrafa sóknaraðilans Sigmars lúti að því að bæta þeim tjón sem þau hafiorðið fyrir og varnaraðili beri ábyrgð á.IIÍ e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið áum að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandibyggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess aðsamhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýrað ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þá gildir sú meginregla íeinkamálaréttarfari að sé málatilbúnaður stefnanda svo óljós að ekki verðilagður dómur á mál beri að vísa því frá dómi.Eins og að framan greinir lýtur aðalkrafa beggjasóknaraðila að því að skuldabréfið, sem þau gáfu út til tryggingar láni fráSparisjóði Vestmannaeyja 19. júní 2009 og tryggt er með veði í húseign þeirra,verði „ógilt“ og varnaraðila auk þess gert að greiða þeim 3.863.781 krónu.Samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991 má ógilda með dómi glötuð eða horfinskuldabréf, svo sem segir í 1. mgr. 120. gr. laganna, en ljóst má vera að ekkier krafist ógildingar þess á þeim grundvelli. Verður því að líta svo á, þóttþað komi ekki fram í héraðsdómsstefnu, að með þessum hluta kröfunnar sé í raunverið að krefjast þess að ógiltur verði samningur beggja sóknaraðila viðsparisjóðinn um umrætt lán þannig að þau séu óbundin af skuldinni samkvæmtskuldabréfinu. Svo sem rakið hefur verið sýnast málsástæður sóknaraðila tilstuðnings þessari kröfu lúta fyrst og fremst að því að starfsmenn sparisjóðsinshafi brotið á margvíslegan hátt gegn lögum þegar þeir hafi ráðlagtsóknaraðilanum Sigmari Georgssyni að kaupa stofnbréf í sparisjóðnum síðarihluta árs 2007, en ekki er vikið að því hvernig sóknaraðilinn EddaAngantýsdóttir tengdist þeim kaupum. Ekki er heldur ljóst af stefnunni hvernigkröfufjárhæðin, 3.863.781 króna, er fundin, en svo virðist sem þar sé um aðræða ætlað „tjón“ beggja sóknaraðila sem nemi „afborgunum, vöxtum og öðrumkostnaði sem þau hafi samtals greitt vegna hvoru tveggja“ skuldabréfsins, semgefið var út af sóknaraðilanum Sigmari 13. desember 2007, og skuldabréfsins,sem gefið var út af þeim báðum 19. júní 2009 „að frádregnu núverandi virðistofnfjárbréfanna ... og arðgreiðslu“. Af stefnunni verður helst ráðið aðaðalkrafa sóknaraðila sé skaðabótakrafa, enda þótt hún virðist sem fyrr segir annarsvegar fela í sér kröfu um ógildingu samnings og hins vegar endurgreiðslu fjár.Þá kemur þar ekki fram hvert hafi verið verðmæti lánsins frá 2007, sem greittvar upp með andvirði lánsins frá 2009, en í greinargerð varnaraðila í héraði erþví haldið fram að það hafi numið 5.585.070 krónum eða 1.014.930 krónum lægrifjárhæð en upphæð síðargreinda lánsins.Samkvæmt framansögðu er aðalkrafa sóknaraðilaí stefnu og rökstuðningur fyrir henni óskýr, auk þess sem ekki er þar gerð viðhlítandigrein fyrir aðild sóknaraðilans Eddu að sakarefninu, svo sem nauðsynlegt hefðiverið. Þótt varakrafan, sem sóknaraðilinn Sigmar teflir fram, sé ekki einsóljós og aðalkrafan er hún ekki sundurliðuð tölulega, auk þess sem málsástæðumog lagarökum, sem að baki henni búa, er fléttað saman við röksemdir fyriraðalkröfunni þannig að ómögulegt er átta sig á af lestri stefnunnar hvers eðlisvarakrafan er og við hvaða sérstök rök hún styðst. Ekki bætir úr skák að ekkier þar heldur gerður greinarmunur á Sparisjóði Vestmannaeyja og varnaraðila frekaren sóknaraðilunum tveimur.Með skírskotun til alls þess, sem að framan greinir, er kröfugerð og annarmálatilbúnaður sóknaraðila svo vanreifaður að staðfesta ber hinn kærða úrskurðum að vísa málinu frá héraðsdómi.Sóknaraðilar greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Sigmar Georgsson og EddaAngantýsdóttir, greiði óskipt varnaraðila, Landsbankanum hf., 350.000 krónur íkærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. mars 2016.IMál þetta, sem tekið var til úrskurðar 16.febrúar sl., að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda, erhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigmari Georgssyni og EdduAngantýsdóttur, báðum til heimilis að Kirkjuvegi 31, Vestmannaeyjum, á hendurLandsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu16. september 2015. Málið var þingfest 17. september 2015.Dómkröfurstefnenda eru aðallega þær að ógilt verði með dómi skuldabréf, áður nr.1167-74-120230, nú nr. 0185-36-94968, útgefið af stefnendum, Sigmari og Eddu,19. júní 2009 að fjárhæð 6.600.000 krónur. Þá krefjast stefnendur þess, aðstefndi verði dæmdur til að greiða þeim óskipt 3.863.781 krónu, aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi Sigmar krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiðahonum 4.123.110 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Í báðum tilvikum gera stefnendur kröfu umgreiðslu málskostnaðar að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndi krefst þess aðallega að málinu verðivísað frá dómi en til vara að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda.Í báðum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnenda, samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Í þessum þætti málsins er einungis tilúrslausnar krafa stefnda um frávísun málsins og málskostnað. Stefnendurkrefjast þess að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að þeim verði dæmdurmálskostnaður. IIÍ stefnu er því lýst að stefnandi Sigmarhafi, að því er virðist á árinu 1993, upphaflega keypt stofnfé í SparisjóðiVestmannaeyja fyrir 25.000 krónur. Með bréfi sparisjóðsins til stefnandaSigmars 7. nóvember 2007 var tilkynnt að stjórn sjóðsins hefði á fundi deginumáður ákveðið að nýta heimild til hækkunar stofnfjár að nafnverði 350.000.000króna. Jafnframt var gerð grein fyrir því að stofnfjáreigendur ættuforgangsrétt á að skrá sig fyrir hækkuninni með þeim hætti að hver þeirra gætiskráð sig fyrir nýjum stofnfjárbréfum í hlutfalli við eign sína við upphafútboðs. Upplýst var að stefnandi Sigmar ætti rétt á að skrá sig fyrir 5.000.000króna að nafnverði. Stefnandi skráði sig fyrir nýjum hlutum að þessu nafnvirði.Hinn 13. desember 2007 gaf stefnandi Sigmarút skuldabréf nr. 1167-74-042363 til Sparisjóðs Vestmannaeyja að fjárhæð5.150.000 krónur. Lánið var verðtryggt og átti að greiðast með 20 afborgunum ásex mánaða fresti og var fyrsti gjalddagi þess 15. júní 2008. Í stefnu er þvílýst að samhliða hafi stefnandi Sigmar undirritað handveðssamning um handveð ístofnfjárhlutunum til tryggingar á greiðslu skuldarinnar. Liggurhandveðssamningurinn frammi í málinu. Með bréfi, dagsettu 2. maí 2008, tilkynntiSparisjóður Vestmannaeyja stefnanda Sigmari sem stofnfjáreiganda um greiðsluarðs af nafnverði stofnfjár að fjárhæð 636.930 krónur sem lögð yrði inn áreikning nr. 1167-05-2489. Hinn 19. júní 2009 undirrituðu báðirstefnendur skuldabréf sem upphaflega bar númerið 1167-74-120230 en fékk síðarnýtt númer 0185-36-94968. Skuldabréfið ber yfirskriftina íbúðalán og var tryggtmeð 1. veðrétti í íbúð stefnenda að Kirkjuvegi 31 í Vestmannaeyjum. Lánið varverðtryggt og bar að greiða það með 480 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn1. ágúst 2009. Í stefnu er því lýst að með útgáfu skuldabréfsins hafieftirstöðvar fyrra skuldabréfs stefnanda Sigmars verið greiddar upp.Hinn 29. mars 2015 kl. 15:00 tók gildisamruni Landsbankans hf. og Sparisjóðs Vestmannaeyja og tók Landsbankinn hf. þáyfir öll réttindi og allar skyldur sparisjóðsins. IIIStefnendur byggja dómkröfursínar á því að röng og villandi ráðgjöf starfsmanna Sparisjóðs Vestmannaeyjatil stefnanda Sigmars hafi valdið því að síðara skuldabréfið nr. 0185-36-94968 sé ógilt eða ógildanlegt á grundvelli almennra reglnasamningaréttarins um brostnar forsendur og ákvæða laga um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga nr. 7/1936. Að sama skapi hafi hinir ógildanlegusamningar og ólögmæt og saknæm háttsemi starfsmanna sparisjóðsins, sem og galliá hinum keyptu stofnfjárbréfum, valdið því að stefnendur urðu fyrirfjárhagslegu tjóni sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Stefnendur vísa til þess að íhvatningu og ráðleggingum starfsmanna sparisjóðsins til stefnanda Sigmars vegnaþátttöku hans í stofnfjáraukningu sparisjóðsins á árinu 2007 hafistarfsmennirnir gengið út frá því og útlistað fyrir stefnanda Sigmari að umtrausta fjárfestingu væri að ræða og að ef svo ólíklega vildi til að arður afstofnfjárbréfunum myndi ekki duga til greiðslu afborgana af láni því, sem tekiðvar vegna hennar, yrði aðeins gengið að stofnfjárbréfunum til fullnustu krafnasjóðsins samkvæmt lánssamningnum. Því hafi meginforsenda stefnanda Sigmarsfyrir stofnfjárkaupunum verið sú að hann bæri enga persónulega ábyrgð áskuldbindingunni. Krafa stefnenda um ógildingu skuldabréfsins byggist því áákvæðum 29., 30., 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefnendur vísa til þess aðháttsemi starfsmanna sparisjóðsins hafi jafnframt brotið gegn almennrivísireglu 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, um góðaviðskiptavenju og jafnframt gegn ákvæðum 14., 15. og 16. gr. laganna umupplýsingagjöf til viðskiptavina, öflun upplýsingaog ráðleggingar vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar og um öflunupplýsinga og mat vegna annarra verðbréfaviðskipta. Þá byggja stefnendur einnig áþví að við útgáfu stofnfjárbréfanna hafi verið brotið gegn ákvæðum laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, og samþykktum stefnda, auk þess sem ekki hafiverið fylgt reglum svonefndrar MiFID-tilskipunar og né reglugerðar nr.995/2007, um upplýsingagjöf til viðskiptavina. Stefnendur byggja á því að brotstarfsmanna stefnda leiði til ógildingar á áðurnefndu skuldabréfi ogskaðabótaábyrgðar stefnda á tjóni stefnenda.Stefnendur byggja einnig á þvíað sú greiðsla, sem átti að fást gegn greiðslu fyrir stofnfjárbréfin, hafiverið gölluð. Yfirlýsingar starfsmanna sparisjóðsins um öryggifjárfestingarinnar hafi falið í sér loforð um tiltekna eiginleika hinna keyptustofnfjárbréfa sem síðar hafi komið í ljós að ekki hafi verið fyrir hendi ogþví beri stefndi ábyrgð á. Vísa stefnendur að þessu leyti til ákvæða laga nr.50/2000, um lausafjárkaup.Loks vísa stefnendur tilsakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð kröfum sínum til stuðnings, auksjónarmiða um sérfræðiábyrgð starfsmanna sparisjóðsins.IVStefndi byggirfrávísunarkröfu sína fyrst og fremst á því að málið sé vanreifað og aðmálatilbúnaður stefnenda sé óljós og í ósamræmi við d-, e- og g-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnendur byggi á því að lán samkvæmtskuldabréfi nr. 0185-36-94968, sem krafist sé ógildingar á, hafi verið nýtt tilað greiða upp eldra lán samkvæmt skuldabréfi nr. 1167-74-042363, upphaflega aðfjárhæð 5.150.000 krónur. Í stefnu sé þó ekki tilgreint uppgreiðsluverðmætieldra lánsins þegar það var greitt upp. Samræmist slíkt ekki áskilnaðieinkamálalaga um skýrleika dómkrafna og málsástæðna í stefnu. Samkvæmtframlagðri skilagrein vegna eldra lánsins virðist uppgreiðsluverðmæti þess hafanumið 5.585.070 krónum hinn 29. júní 2009. Ljóst sé að sú fjárhæð sé 1.014.930krónum lægri en fjárhæð skuldabréfs nr. 0185-36-94968 sem stefnendur krefjistógildingar á samkvæmt aðalkröfu. Engar skýringar séu gefnar á ástæðum fyrirþessum mismun í málatilbúnaði stefnenda, hvorki í stefnu né dómskjölum. Ígögnum málsins liggi því ekki fyrir nauðsynlegar upplýsingar um hvernigfjárhæðinni 1.014.930 krónum hafi verið ráðstafað en þó virðist henni ekki hafaverið ráðstafað til uppgreiðslu á láni vegna skuldabréfs nr. 1167-74-042363.Samkvæmt upplýsingum, sem stefndi hafi aflað, sé seinna skuldabréfið svokallað„íbúðalán“ með veði í íbúðarhúsnæði stefnenda og sé það ástæðan fyrir því aðbæði hjónin séu skuldarar. Lánið hafiverið notað til uppgreiðslu á eldra láni og hugsanlega einhverju fleiru. Ástæðaþess að stefnendur óskuðu eftir íbúðaláni hafi verið verið langur lánstími oglægri vextir vegna góðra trygginga en ein af forsendum „íbúðalána“ hafi veriðfyrsti veðréttur og innan við 80% veðhlutfall. Aðmati stefnda sé aðalkrafa málsins alvarlega vanreifuð og ekki í samræmi viðkröfur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ótækt sé með öllu að krefjastógildingar á skuldabréfi að fjárhæð 6.600.000 krónur þegar fyrir liggi aðþeirri fjárhæð hafi ekki að öllu leyti verið varið til greiðslu á láni semstefnendur byggi á að hafi verið tekið til fjármögnunar stofnfjárkaupa íSparisjóði Vestmannaeyja sem ennfremur sé byggt á að hafi verið ólögmæturgerningur. Beri því að vísa málinu frá dómi á grundvelli vanreifunar. Stefndigerir jafnframt athugasemd við aðild málsins sem samkvæmt stefnu byggist ásamlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þegar stefnendur notiúrræði einkamálalaga um samlagsaðild ,verði hvor stefnandi um sig að hafa uppisjálfstæða kröfu á hendur stefnda, enda sé gengið út frá því við afmörkun á skilyrðumsamlagsaðildar að gerðar séu kröfur sem mætti allt eins hafa uppi sjálfstætt ítveimur málum. Í þessu máli geri stefnendur þó aðalkröfu í einu lagi en sámálatilbúnaður samræmist ekki ákvæðum laga nr. 91/1991. Þá sé umfjöllun ummálsástæður í stefnu villandi að því leyti að þar sé á víxl fjallað umstefnendur eða stefnandann Sigmar í tengslum við stofnfjárkaupin, þótt sáþáttur málsins lúti strangt tiltekið eingöngu að stefnandanum Sigmari og hannstandi einn að varakröfu málsins um skaðabætur vegna þess fjár sem hann greiddifyrir stofnfjárbréfin. Ekki sé því nægilega greint á milli stefnenda málsins íumfjöllun um málsástæður í stefnu. Þábyggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að fjárhæð varakröfu rúmist ekkiinnan aðalkröfu, heldur sé í varakröfu krafist hærri fjárhæðar. Jafnframtbendir stefndi á að bæði aðal- og varakrafa byggi á öllum sömu málsástæðum oglagarökum og virðist því sem kröfugerðin sé í raun valkvæð. Um þetta vísarstefndi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 15. nóvember 1955 í máli réttarins nr.258/1953. Jafnframtbendir stefndi á að umfjöllun og tilvísun til ákvæða 62., 66. og 67. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, í stefnu sé að einhverju leyti villandi ogröng, enda virðist ekki vera samræmi milli umfjöllunarinnar og þeirralagaákvæða sem tilgreind séu. Auki það enn frekar á erfiðleika stefnda umvarnir í málinu og feli í sér vanreifun.Stefnendur mótmæla frávísunarkröfu stefndaog málsástæðum hans. Stefnendur benda á að í stefnu sé umfjöllun um SparisjóðVestmannaeyja og stefnda tvinnað saman sem og málsástæðum beggja stefnenda enþað sé hins vegar skýrt sérstaklega í stefnu. Ljóst sé að lýsingar í stefnueigi við um sparisjóðinn til þess tímamarks þegar hann hafi runnið inn íLandsbankann hf. Þessi framsetning valdi því ekki að stefndi eigi erfitt við aðhalda uppi vörnum.Þá vísa stefnendur til þess að hagsmunirkröfugerðar í aðalkröfu séu meiri en hagsmunir varakröfunnar þar sem íaðalkröfu sé, auk endurgreiðslukröfu, krafist ógildingar á skuldabréfi enheildarlántökukostnaður vegna þess nemi rúmlega 15.000.000 króna. Þá sé ekki umvalkvæða kröfugerð að ræða. Stefnendur vísa jafnframt til þess að gagnaöflun ímálinu sé ekki lokið og mótmæla því að röng tilvísun til ákvæða laga umfjármálafyrirtæki geti varðað frávísun málsins, enda hafi hún verið leiðrétt.Um sjónarmið stefnda um aðild, benda stefnendur á að aðild þeirra sé samaðildsamkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, enda eigi þeirsameiginlega hagsmuni af málinu og beri óskipta skyldu. Telji dómurinn aðskipta beri upp dómkröfum stefnenda, beri að gefa þeim kost á því. VÍ fyrsta lið aðalkröfu í stefnu krefjaststefnendur þess að ógilt verði með dómi skuldabréf nr. 0185-36-94968. Í ídómkröfunni er gerð grein fyrir skuldabréfinu með tilgreiningu númers þess,höfuðstólsfjárhæð, útgáfudegi og skuldurum samkvæmt því. Er það mat dómsins aðþessi tilgreining skuldabréfsins í dómkröfunni sé nægileg og varði það því ekkifrávísun hennar á grundvelli sjónarmiða um vanreifun þótt ekki hafi verið gerðgrein fyrir uppgreiðsluverðmæti eldra láns samkvæmt skuldabréfi nr.1167-74-042363 sem stefnendur byggja á að skuldabréf nr. 0185-36-94968 hafi áttað koma til greiðslu á. Í seinni lið aðalkröfu gera stefnendur bæðisameiginlega skaðabótakröfu á hendur stefnda. Er því lýst í stefnu að báðirstefnendur séu aðilar að þeirri skaðabótakröfu þar sem skuldabréf það, sem þeirséu báðir skuldarar að og krafist sé ógildingar á, hafi verið notað til aðgreiða upp fyrra skuldabréfið, sem stefnandi Sigmar gaf út vegna kaupa hans ástofnfjárbréfum í Sparisjóði Vestmannaeyja 2007. Á sérstöku dómskjali er sett framsundurliðun á skaðabótakröfu stefnenda. Er þar gerð grein fyrir því að hún nemigreiddum afborgunum og kostnaði af bæði fyrra skuldabréfinu nr. 1167-74-042363,sem stefnandi Sigmar gaf út 2007 vegna stofnfjárbréfakaupanna, og síðaraskuldabréfinu sem stefnendur eru bæði útgefendur að. Er tilgreint að greiddarafborganir ásamt vöxtum og öðrum kostnaði af fyrra skuldabréfinu nemi 870.991krónu en 3.869.680 krónum af síðara skuldabréfinu, samtals 4.740.671 króna. Fráþeirri fjárhæð dragist núvirði stofnfjárins 239.960 krónur og arðgreiðsla hinn2. maí 2008 að fjárhæð 636.930 krónur. Nemi tjón stefnenda því 3.863.781 krónu,auk dráttarvaxta. Fjárhæð varakröfu stefnanda Sigmars er sundurliðuð þannig aðhún nemi upphaflegri stofnfjáraukningu að fjárhæð 5.000.000 króna að frádregnunúvirði stofnfjárins, 239.960 krónum, og að frádreginni arðgreiðslu hinn 2. maí2008 að fjárhæð 636.930 krónur. Af framangreindu er ljóst að skaðbótakröfurstefnanda Sigmars, annars vegar í aðalkröfu og hins vegar í varakröfu, byggjastekki á sömu sjónarmiðum og verður því að líta svo á að hann hafi með þessummálatilbúnaði krafist annars tveggja, bóta samkvæmt aðalkröfu eða varakröfu. Erþví um að ræða valkvæða kröfugerð sem á sér ekki stoð í réttarfarsreglum. Þá erfjárhæð skaðabótakröfunnar í varakröfu hærri en fjárhæð skaðbótakröfunnar íaðalkröfu en sú framsetning aðal- og varakrafna er ekki í samræmi við kröfur80. gr. laga nr. 91/1991 um skýra kröfugerð í stefnu. Fullyrðing stefnenda umað heildarlántökukostnaður vegna síðara lánsins, sem krafist er ógildingar á,nemi rúmum 15 milljónum króna breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda er að enguleyti gerð grein fyrir þessu í kröfugerðinni.Stefnendur byggja á því að röng og villandiráðgjöf starfsmanna Sparisjóðs Vestmannaeyja til stefnanda Sigmars hafi valdiðþví að síðara skuldabréfið nr. 0185-36-94968 sé ógilt eða ógildanlegt ágrundvelli almennra reglna samningaréttarins um brostnar forsendur og ákvæðalaga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Að sama skapihafi hinir ógildanlegu samningar og ólögmæt og saknæm háttsemi starfsmannasparisjóðsins, sem og galli á hinum keyptu stofnfjárbréfum, valdið því aðstefnendur urðu fyrir fjárhagslegu tjóni sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Íkafla stefnunnar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu er vísað til þess aðstefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna kaupa á stofnfjárbréfum og samhliðalántöku og tjónið sé afleiðing af hinni ólögmætu og saknæmu háttsemistarfsmanna stefnda. Vísað er til þess að hefðu hinir sérfróðu starfsmennsparisjóðsins, sem verið hafi í yfirburðastöðu gagnvartstefnendum, veitt fullnægjandi og rétta ráðgjöf, hefði stefnandi Sigmar ekkitekið þátt í stofnfjáraukningunni og ekki gefið út fyrra skuldabréfið og þvíhefðu stefnendur ekki í kjölfarið gefið út síðara skuldabréfið og ekki orðiðfyrir umræddu tjóni. Þrátt fyrir lýsingar í stefnu áþeirri ólögmætu og saknæmu háttsemi, sem stefnendur byggja á að hafi valdiðtjóni þeirra, er þar hvorki að finna frekari útlistun á því, hvernig súháttsemi olli stefnanda Eddu umræddu tjóni en fyrir liggur að hún var einungisskuldari samkvæmt síðara skuldabréfinu, né er þar gerð grein fyrir því hvaðagögn málsins liggi þeim málsástæðum til grundvallar. Það er mat dómsins að ístefnu sé ekki með nægilega skýrum hætti greint á milli stefnenda málsins íumfjöllun um málsástæður í stefnu. Telst málið því vera vanreifað. Í ljósi alls framangreinds erþað niðurstaða dómsins að framangreindir annmarkar á málatilbúnaði stefnendaséu svo verulegir að þegar af þeim ástæðum verði að vísa málinu í heild frádómi. Eftir þessari niðurstöðu ogmeð vísan til ákvæða 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,verður stefnendum gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 350.000 krónur. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R OR Ð : Dómkröfumstefnenda, Sigmars Georgssonar og Eddu Angantýsdóttur, er vísað frá dómi. Stefnendurgreiði stefnda, Landsbankanum hf., 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 568/2002
Kærumál Umhverfismat Stjórnvaldsúrskurður Aðild Samaðild Lögvarðir hagsmunir Stjórnarskrá Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
Kærumál. Umhverfismat. Stjórnvaldsúrskurður. Aðild. Samaðild. Lögvarðir hagsmunir. Stjórnarskrá. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta. Gjafsókn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Til vara krefjast þeir þess að héraðsdómi verði gert að taka varakröfu þeirra til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila íslenska ríkisins án tillits til gjafsóknar, sem sóknaraðilunum Guðmundi Páli Ólafssyni og Ólafi S. Andréssyni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Varnaraðilar, íslenska ríkið og Landsvirkjun, krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Fyrir héraðsdómi stefndu sóknaraðilar sveitarfélögunum Fjarðarbyggð og Austur-Héraði til réttargæslu og hafa þau látið málið til sín taka. Fyrir Hæstarétti krefjast þau þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sóknaraðilar dæmdir til að greiða þeim kærumálskostnað. I. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er mál þetta risið af fyrirhuguðum framkvæmdum varnaraðila Landsvirkjunar við svonefnda Kárahnjúkavirkjun. Í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum tilkynnti varnaraðilinn 20. apríl 2001 Skipulagsstofnun um framkvæmdina og afhenti skýrslu um mat á umhverfisáhrifum hennar. Að undangenginni kynningu Skipulagsstofnunar á matsskýrslunni gerðu sóknaraðilar athugasemdir við hana í bréfum til stofnunarinnar 14. og 15. júní 2001. Með úrskurði 1. ágúst 2001 lagðist Skipulagsstofnun gegn framkvæmdinni „vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa og ófullnægjandi upplýsinga um einstaka þætti framkvæmdarinnar og umhverfisáhrif hennar.“ Frestur til að kæra úrskurð Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra stóð til 5. september 2001 og komu fram 122 kærur. Í 115 tilvikum var úrskurðurinn kærður til að fá niðurstöðu stofnunarinnar hnekkt. Meðal þeirra, sem kærðu í þessu skyni, var varnaraðilinn Landsvirkjun, svo og áðurnefnd sveitarfélög, sem stefnt er til réttargæslu í málinu. Í sjö tilvikum var úrskurðurinn á hinn bóginn kærður til staðfestingar og voru sóknaraðilar allir meðal þeirra, sem það gerðu. Með úrskurði 20. desember 2001 felldi ráðherra úrskurð Skipulagsstofnunar úr gildi og féllst á framkvæmdina með nánar tilteknum skilyrðum. Að fenginni þessari niðurstöðu höfðuðu sóknaraðilar mál á hendur íslenska ríkinu 15. febrúar 2002. Þeir kröfðust þess aðallega að úrskurður umhverfisráðherra yrði felldur úr gildi og honum gert að staðfesta úrskurð Skipulagsstofnunar, en til vara að úrskurður ráðherra yrði ómerktur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2002 var fallist á aðalkröfu stefnda í málinu um að því yrði vísað frá dómi og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 12. júní 2002 í máli nr. 231/2002. Sóknaraðilar höfðuðu í framhaldi af því mál þetta gegn varnaraðilum 20. september 2002. Fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilar þess aðallega að varnaraðilum yrði gert að leggja matsskýrslu Landsvirkjunar 20. apríl 2001 um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar á ný undir athugun og úrskurð Skipulagsstofnunar samkvæmt 9. gr., 10. gr. og 11. gr. laga nr. 106/2000. Til vara kröfðust þeir að úrskurður ráðherra yrði ómerktur. Með hinum kærða úrskurði var þessu máli einnig vísað frá dómi. II. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um frávísun aðalkröfu sóknaraðila. Varakrafan, sem sóknaraðilar hafa uppi í máli þessu um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra frá 20. desember 2001, er samhljóða varakröfu þeirra í málinu, sem lauk með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 12. júní 2002. Í þeim dómi var slegið föstu að sóknaraðila skorti ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um varakröfu sína. Málinu var á hinn bóginn vísað frá dómi með því að þeir höfðu ekki gætt þess að beina varakröfu sinni að varnaraðila Landsvirkjun og eftir atvikum öðrum aðilum að fyrrnefndu kærumáli fyrir umhverfisráðherra, sem kynnu að eiga einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn dómstóla um hana. Með hinum kærða úrskurði var varakröfu sóknaraðila nú vísað frá dómi á þeirri forsendu að sóknaraðilum hefði borið að stefna, auk varnaraðila Landsvirkjunar, Þórarni Hrafnkelssyni, eiganda jarðar í Jökulsárhlíð, til varnar í málinu, auk þess sem nauðsynlegt hefði verið að beina jafnframt kröfunni að sveitarfélögunum Fjarðarbyggð og Austur-Héraði. Eins og rakið var í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 12. júní 2002 nýtur sá, sem aðild hefur átt að máli fyrir stjórnvaldi, almennt réttar samkvæmt meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess og úrlausn. Gildi þá einu hvort sá, sem leita vill úrlausnar dómstóla, hafi átt aðild að málinu fyrir stjórnvaldi í skjóli almennrar reglu stjórnsýsluréttar um að sá einn geti átt slíka aðild, sem eigi einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta, eða í skjóli sérreglna eins og þeirra, sem fram koma í 2. málslið 4. mgr. 10. gr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000. Á þessum grunni voru sóknaraðilar taldir í fyrra máli sínu hafa lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um varakröfu sína. Án tillits til þessa verður um aðild til varnar í máli sem þessu á hinn bóginn að fylgja þeirri almennu reglu að ekki verði leyst úr kröfu um gildi stjórnvaldsákvörðunar án þess að þeir eigi hlut að máli, sem hafi einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn kröfunnar. Að þessu gættu verður að meta eftir almennum reglum stjórnsýsluréttar hverjir þeirra fjölmörgu, sem kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra, hefðu getað átt aðild að því kærumáli ef ekki hefði notið við hinnar sérstöku heimildar í 4. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000, en að þeim einum bar sóknaraðilum að beina varakröfu sinni í máli þessu. Í kæru á áðurnefndum úrskurði Skipulagsstofnunar, sem Fjarðarbyggð beindi til umhverfisráðherra, var aðallega vísað til þeirra efnahagslegu áhrifa, sem álver við Reyðarfjörð myndi hafa fyrir sveitarfélagið, en fyrir liggur að varnaraðilinn Landsvirkjun hefur í hyggju að selja raforku frá Kárahnjúkavirkjun til slíkrar verksmiðju. Í kæru Austur-Héraðs til umhverfisráðherra var einnig lögð megináhersla á almenna samfélagslega og efnahagslega hagsmuni af virkjunarframkvæmdum og því að álver yrði reist á framangreindum stað. Varakrafa sóknaraðila lýtur sem fyrr segir að ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Þeir hagsmunir, sem sveitarfélögin tvö vísuðu til í kærum sínum til umhverfisráðherra, varða takmarkað þessa virkjun, heldur fyrst og fremst byggingu og starfrækslu álvers á Austfjörðum. Þessir hagsmunir verða ekki taldir til einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna af úrlausn kröfu um gildi úrskurðar umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Það stendur því ekki efnisdómi um varakröfu sóknaraðila í vegi að umrædd sveitarfélög eigi ekki aðild að málinu. Í hinum kærða úrskurði er réttilega greint frá því að fram hafi komið í kæru áðurnefnds Þórarins Hrafnkelssonar á úrskurði Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra að hann legði áherslu á mótmæli sín við niðurstöðu stofnunarinnar vegna áhrifa fyrirhugaðrar virkjunar á lífríki og veiði í Jökulsá á Dal, en hann sé eigandi jarðar í Jökulsárhlíð og hafi unnið að því að byggja upp veiði í ánni og hliðarám hennar. Þótt þessa hafi verið getið í kærunni verður ekki séð að hún hafi sérstaklega verið reist á þessari forsendu, enda voru þar í níu liðum ítarlega reifaðar röksemdir kærandans af öðrum meiði fyrir því að fella ætti úr gildi úrskurð Skipulagsstofnunar. Gefur kæran því ekki tilefni til að ætla að kærandinn hafi umfram aðra slíka einstaklega, beina og lögvarða hagsmuni af úrlausn þessa máls að aðild hans að því sé nauðsynleg til að efnisdómur geti gengið um varakröfu sóknaraðila. Varnaraðilar hafa ekki sýnt fram á að aðrir, sem kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 til umhverfisráðherra, geti haft þá lögvarða hagsmuni af úrlausn um varakröfu sóknaraðila að nauðsyn beri til að beina henni að þeim. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varðar varakröfu sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnismeðferðar. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðilanna Guðmundar Páls Ólafssonar og Ólafs S. Andréssonar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar er staðfest um frávísun aðalkröfu sóknaraðila, Atla Gíslasonar, Guðmundar Páls Ólafssonar, Náttúruverndarsamtaka Íslands og Ólafs S. Andréssonar, frá héraðsdómi. Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar varakröfu sóknaraðila og er lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðilanna Guðmundar Páls Ólafssonar og Ólafs S. Andréssonar fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, samtals 150.000 krónur.
Mál nr. 3/2002
Fasteignakaup Galli Afsláttur Frávísun frá héraðsdómi Sératkvæði
Aðilar deildu um ábyrgð á göllum á raðhúsi í Hafnarfirði sem D og Þ keyptu af S í desember 1997. Fyrir héraðsdómi kröfðust D og Þ aðallega skaðabóta en til vara afsláttar og var stefnukrafan samansett af viðgerðarkostnaði samkvæmt mati dómkvadds manns og kostnaði við förgun og brottflutning úr húsinu. Með héraðsdómi var vísað frá dómi þeim hluta kröfunnar vegna viðgerðarkostnaðarins, sem varðaði sameign hússins samkvæmt matsgerð. Að öðru leyti var dómur lagður á kröfu þeirra D og Þ og þeim dæmdur afsláttur í héraðsdómi. Talið var að D og Þ hefðu þurft að kæra til Hæstaréttar ákvæði héraðsdóms um frávísun, til að koma fram endurskoðun á þeim hluta málsins. Þar sem þess hafi ekki verið gætt, gæti krafa D og Þ ekki komið að þessu leyti til álita fyrir Hæstarétti og þótti engu breyta að sú ástæða fyrir frávísun, sem fram kom í héraðsdómi, fengi ekki staðist. Eins og málið var lagt fyrir Hæstarétt var eingöngu til úrlausnar hvort D og Þ ættu rétt til afsláttar af kaupverði raðhússins vegna galla. Samkvæmt reglum fjármunaréttar skyldi við það miðað að fjárhæð afsláttar væri mismunur á kaupverði eignar og því verði sem ætla mætti að kaupandi hefði viljað greiða fyrir eignina, hefði honum verið kunnugt um annmarka þá, sem á henni voru. Af þessu leiði að afsláttur verði ekki ákveðinn nema í einu lagi vegna kaupanna. Með því að héraðsdómur hafi ranglega vísað frá kröfu vegna hluta þeirra galla, sem eignin var talin haldin, væru ekki skilyrði til að fella efnisdóm á þann hluta kröfunnar, sem eftir stæði. Hefði héraðsdómi því þegar svo var komið borið að vísa málinu í heild frá dómi. Samkvæmt því taldi Hæstiréttur að ekki yrði komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 2. janúar 2002. Þau krefjast þess að gagnáfrýjandi greiði þeim 3.880.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. júní 2001 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast aðaláfrýjendur þess að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest svo og að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdómi var gagnáfrýjað 18. mars 2002. Gagnáfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjenda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi deila aðilar um ábyrgð á göllum á raðhúsinu að Stekkjarhvammi 17 í Hafnarfirði, sem aðaláfrýjendur keyptu af gagnáfrýjanda fyrir 13.000.000 krónur með kaupsamningi 16. desember 1997. Fyrir héraðsdómi kröfðust aðaláfrýjendur aðallega skaðabóta að fjárhæð 4.265.138 krónur úr hendi gagnáfrýjanda, en til vara afsláttar að sömu fjárhæð. Stefnukrafan var þannig sundurliðuð að 3.880.000 krónur voru reistar á mati dómkvadds manns á viðgerðarkostnaði hússins, en 385.138 krónur voru vegna kostnaðar við förgun og brottflutnings úr húsinu. Með héraðsdómi var vísað frá dómi hluta kröfunnar vegna viðgerðarkostnaðarins, er byggðist á þeim þáttum matsgerðarinnar, sem héraðsdómur taldi varða þá hluta raðhússins sem væru í sameign með öðrum húsum í raðhúsalengjunni, að fjárhæð 1.408.300 krónur. Dómur var að öðru leyti lagður á kröfu aðaláfrýjenda og þeim dæmdur afsláttur. Í áfrýjunarstefnu krefjast aðaláfrýjendur afsláttar samkvæmt framangreindri matsgerð án tillits til þess að málinu var í héraði vísað frá að hluta. Í greinargerð til Hæstaréttar breyttu aðaláfrýjendur kröfugerð sinni og krefjast þess nú að kröfugerð þeirra fyrir héraðsdómi verði teknin til greina. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt því að aðrir þættir kröfu aðaláfrýjenda en varðandi afslátt komist að fyrir Hæstarétti, svo og að þeir hækki kröfu sína frá áfrýjunarstefnu. Verður dómur lagður á málið í Hæstarétti miðað við kröfugerð aðaláfrýjenda í áfrýjunarstefnu. II. Eins og að framan er rakið var með hinum áfrýjaða dómi vísað frá héraðsdómi þeim þáttum í kröfu aðaláfrýjanda, er vörðuðu kostnað við að bæta úr göllum á þeim hlutum hússins að Stekkjarhvammi 17, sem héraðdómur taldi í sameign með öðrum húsum í raðhúsalengjunni, samtals að fjárhæð 1.408.300 krónur. Til að koma fram endurskoðun á þeirri niðurstöðu hefðu aðaláfrýjendur þurft að kæra til Hæstaréttar ákvæði hans um frávísun eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1293 og 2869, svo og dóma 31. maí 2000 í máli nr. 29/2000, 10. maí 2001 í máli nr. 421/2000 og 22. nóvember 2001 í máli nr. 103/2001. Með því að þessa hefur ekki verið gætt getur krafa aðaláfrýjenda ekki komið að þessu leyti til álita fyrir Hæstarétti, en engu fær þá breytt að sú ástæða fyrir frávísun, sem fram kemur í héraðsdómi, fái ekki staðist. Eins og málið hefur verið lagt fyrir Hæstarétt er, eins og að framan er rakið, eingöngu til úrlausnar hvort aðaláfrýjendur eigi rétt til afsláttar af kaupverði Stekkjarhvamms 17 vegna galla. Samkvæmt þeim reglum fjármunaréttar, sem beitt er við ákvörðun afsláttar í fasteignakaupum, fæst fjárhæð afsláttar með því að lækka kaupverð eignarinnar í sama hlutfalli og gallinn hefur rýrt verðgildi hennar. Er þannig við það miðað að fjárhæð afsláttar sé mismunur á kaupverði eignar og því verði, sem ætla mætti að kaupandi hefði viljað greiða fyrir eignina hefði honum verið kunnugt um annmarka þá, sem á henni voru. Af þessu leiðir að afsláttur verður ekki ákveðinn nema í einu lagi vegna kaupanna. Með því að héraðsdómur hefur eins og að framan er rakið ranglega vísað frá kröfu vegna hluta þeirra galla, sem eignin var talin haldin, eru ekki skilyrði til að fella efnisdóm á þann hluta kröfunnar, sem eftir stendur. Hefði héraðsdómi því þegar svo var komið borið að vísa málinu í heild frá dómi. Samkvæmt því verður ekki komist hjá því að vísa málinu eins og það nú liggur fyrir sjálfkrafa frá héraðsdómi. Í ljósi atvika málsins er rétt að aðilar beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hrafns Bragasonar Ég er sammála öðrum dómurum málsins um að afsláttur verður ekki ákveðinn nema í einu lagi vegna kaupa málsaðila um fasteignina, sem um er getið í málinu og um forsendur fyrir því áliti. Ég deili hins vegar ekki skoðunum þeirra um samningu atkvæðisins og niðurstöðu málsins og skila því sératkvæði. I. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram deila aðilar um ábyrgð á leyndum göllum á raðhúsinu að Stekkjarhvammi 17 í Hafnarfirði, sem aðaláfrýjendur keyptu af gagnáfrýjanda fyrir 13.000.000 krónur með kaupsamningi 16. desember 1997. Óumdeilt er að lóðinni var á sínum tíma úthlutað sérstaklega og um hana gerður sérstakur lóðarsamningur. Húsið var reist 1982 og er tveggja hæða með innbyggðum bílskúr. Útveggir snúa í suður og norður en það tengist húsum nr. 19 í austur og nr. 15 í vestur um ystabyrði þaks, en saman snúa steyptir gaflar aðgreindir með svokölluðum þensluskilum. Veggir fyrstu hæðar, sem snúa í suður og norður, eru steyptir en á efri hæð eru þeir úr timbri sem klætt er bárustáli. Plata á milli hæða er steypt. II. Í héraðsdómi kröfðust aðaláfrýjendur aðallega skaðabóta að fjárhæð 4.265.138 krónur, en til vara afsláttar að sömu fjárhæð. Hafa þeir gert sömu kröfur í greinargerð til Hæstaréttar. Í áfrýjunarstefnu gerðu þeir hins vegar kröfu um að héraðsdómi yrði hrundið og breytt á þá leið að krafa þeirra í héraði um afslátt af kaupverði fasteignarinnar væri tekin til greina með 3.880.000 krónum auk dráttarvaxta. Fjárhæð þessi er miðuð við viðgerðarkostnað samkvæmt mati Freys Jóhannessonar, byggingatæknifræðings, sem Héraðsdómur Reykjaness dómkvaddi til þess verks. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt því að aðrir þættir kröfu aðaláfrýenda, en um afslátt, komist að fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur hafa ekki áfrýjað málinu nema til endurskoðunar héraðsdóms á viðurkenndum afslætti frá kaupverði og eru því ekki önnur atriði héraðsdóms til úrlausnar. III. Gagnáfrýjandi krefst sýknu vegna aðildarskorts af hluta afsláttarkröfu aðaláfrýjanda. Reisir hann þá kröfu á því að verulegur hluti viðgerðarkostnaðar samkvæmt matsgerð falli undir sameiginlegan kostnað eftir ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í forsendum héraðsdóms var ekki fallist á þessa sýknukröfu hans en þó talið að hluti viðgerða á raðhúsinu félli undir sameign, samkvæmt 8. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 26/1994. Taldi dómurinn að kröfur vegna sameignarinnar hefði átt að hafa uppi gegn húsfélaginu eða eigendum fasteignanna Stekkjarhvamms 11-19, sem beri óskipta skyldu að þessu leyti. Var niðurstaða dómsins sú að kröfum vegna sameignar ætti að vísa frá dómi samkvæmt 2., sbr. 1. mgr., 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessa er þó ekki getið í dómsorði. Aðilar eru um það sammála að frávísun málsins að þessu leyti sé röng. Halda aðaláfrýjendur því fram að krafa þeirra um afslátt af kaupverði byggist á kaupsamningi aðila og vanefndum stefnda á skyldum sínum samkvæmt honum. Húsfélag eða sameigendur að Stekkjarhvammi 11-19 geti ekki orðið aðilar að því máli. Af hálfu gagnáfrýjanda er haldið fast við að aðildarskortur aðaláfrýjenda að þeim hluta kröfunnar, sem hann telur eiga að beina að húsfélagi eða sameigendum, eigi að leiða til sýknu af hluta kröfunnar en ekki frávísunar. IV. Samkvæmt 4. tl. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 26/1994, sbr. 2. mgr. 3. gr. sömu laga, gilda ákvæði laga um fjöleignarhús, eftir því sem við getur átt, um sambyggð eða samtengd hús þótt þau teljist sjálfstæð hús um þau atriði og málefni, sem eru sameiginleg að öllu leyti eða nokkru, og um útlit og heildarsvip ef því er að skipta. Raðhúsinu að Stekkjarhvammi 17 í Hafnarfirði var úthlutað sem sjálfstæðri byggingareiningu og það reist sem slíkt, svo sem að framan er lýst, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar, H.1995.215, sem dæmdur var samkvæmt ákvæðum laga nr. 59/1976 um fjölbýlishús, en af lögum nr. 26/1994 eða athugasemdum við þau lög verður ekki ráðið að löggjafinn hafi fyrirhugað breytingar á því réttarástandi, sem lýst er í dómnum. Verður að telja að héraðsdómur hafi á allan hátt farið ranglega með málið að þessu leyti. Krafa aðaláfrýjenda byggist á kaupsamningi aðila. Samkvæmt þeim reglum fjármunaréttar, sem beitt er við ákvörðun afsláttar í fasteignakaupum, fæst fjárhæð með því að lækka kaupverð eignarinnar samkvæmt samningi í sama hlutfalli og gallinn hefur rýrt verðgildi hennar. Af þessu leiðir að afsláttur verður ekki ákveðinn nema í einu lagi vegna kaupanna og skal reiknaður af heildarkaupverði eignar. V. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, tók ekki samkvæmt framansögðu kröfu aðaláfrýjenda til efnislegrar úrlausnar nema að hluta. Héraðsdómur hafði, svo sem heimild er til í 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, vísað máli frá að hluta í sama dómi og leyst var úr efni þess að öðru leyti. Á mál sem vísað hefur verið frá í héraði verður ekki lagður efnislegur dómur í Hæstarétti meðan svo stendur. Málinu var áfrýjað til endurskoðunar á héraðsdómi í heild ekki aðeins innan áfrýjunarfrest heldur einnig innan kærufrests og í málflutningi var fjallað um frávísun héraðsdóms. Jafnvel þótt aðaláfrýjendur verði ekki taldir geta krafist endurskoðunar á frávísunarhluta héraðsdóms þar sem þeir hafi ekki kært þá úrlausn, verður Hæstiréttur ekki við það bundinn og getur sjálfkrafa tekið afstöðu til formhliðar dómsins, eins og hér stendur nánar á, enda raski það ekki jafnræði aðila. Verður það ekki talið í andstöðu við þau fordæmi, sem nefnd eru í atkvæði samdómenda minna, sbr. einnig dóma Hæstaréttar, H.1993.603, H.1997.667 og H.1998.4361, þar sem frávísunarþáttur héraðsdóms hefur verið tekinn til meðferðar og hann staðfestur enda þótt hann hafi ekki verið kærður sérstaklega. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að héraðsdómarar hefðu átt að leggja dóm á afsláttarkröfu aðaláfrýjenda í heild. Ekkert skorti á að málatilbúnaður aðila væri með þeim hætti að héraðsdómur gæti lagt efnisdóm á málið að loknum hefðbundum málflutningi. Mér þykir því rétt að dómurinn verði ómerktur í heild og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju, enda er af því augljóst hagræði fyrir aðila máls að fá úrlausn þess sem fyrst og með sem minnstum kostnaði. Rétt er að ákvörðun um málskostnað bíði endanlegs dóms. I. Stefnendur eru Dagur Hilmarsson og Þórdís Þórsdóttir, Stekkjarhvammi 17, Hafnarfirði en stefnda er Sigurborg Margrét Gunnarsdóttir. Stefnendur krefjast þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnendum 4.265.138 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 16. júní 2001 til greiðsludags. Að auki krefjast þau málskostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda en til vara að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Ennfremur krefst hún málskostnaðar. II. Með kaupsamningi dagsettum 16. desember 1997 keyptu stefnendur fasteign að Stekkjarhvammi 17 af stefndu. Kaupverð eignarinnar var 13.000.000 krónur og var hún afhent stefnendum 8. mars 1998. Húsið var reist árið 1982 og er eitt af fimm húsum í raðhúsalengjunni að Stekkjarhvammi 11 - 19. Við lóðarúthlutun fylgdu með teikningar af húsinu og settir skilmálar fyrir efnisnotkun. Útveggir 1. hæðar eru steyptir, múrhúðaðir og málaðir en útveggir rishæðar eru úr timbri og klæddir með „trapisu”stáli. Húsið var byggt af Ólafi Valgeiri Guðjónssyni og bjó hann í því til ársins 1989. Stefnda keypti húsið 1991 og bjó þar í sjö ár. Ágreiningur er með aðilum um það hversu oft stefnendur hafi skoðað húsið en þó liggur fyrir að þau skoðuðu hana að minnsta kosti tvisvar og í annað skiptið með föður stefnanda Dags og Sigurði Þorleifssyni, tæknifræðingi. Að sögn stefnenda fundu þau lykt af reykelsi eða ilmkerti þegar þau skoðuðu eignina og inntu því stefndu sérstaklega eftir hvort vart hefði orðið við leka í húsinu eða hvort þar væri fúkkalykt. Hafi báðum þessum spurningum verið svarað neitandi. Stefnda segir hinsvegar að hún hafi aldrei haft reykelsi á sínu heimili og hún hafi ekki verið spurð um fúkkalykt. Spurningunni um lekann hafi hún svarað þannig að í áveðursátt læki inn í glugga í herbergi á efri hæðinni. Sigurður Þorleifsson kvaðst ekki hafa séð neitt athugavert við eignina þegar hann skoðaði hana fyrir kaupin. Hann hafði ekki heldur fundið neina fúkkalykt enda hefði hann gert stefnendum viðvart um hana, hefði hann fundið fúkkalykt. Eftir afhendingu létu stefnendur mála húsið og slípa og lakka parketið. Þau telja lyktina af málningunni og lakkinu hafa haldið fúkkalyktinni niðri og um haustið 1998 hafi orðið vart við silfurskottur. Hafi þau haft samband við fasteignasöluna og hafi fengið þær ráðleggingar að hafa samband við seljendur. Var þeim ráðlagt að eitra til að byrja með en gengi ekki að losna við skordýrinn yrðu seljendur að koma inn í málið. Stefnendur létu fyrst eitra fyrir meindýrunum á gamlársdag 1998 en þar sem það bar ekki árangur var aftur eitrað um páskana 1999. Þar sem stefnandi Þórdís fann viðvarandi fúkkalykt á neðri hæðinni báðu stefnendur Sigurð Þorleifsson að koma til að athuga hvort hann gæti fundið ástæðu lyktarinnar. Af því tilefni hafi klæðning á vegg í stofunni verið rofin en ekki hafi sést neinn raki. Fleki var svo tekinn úr þvottahússvegg í nóvember 1999 og reyndist þar mjög mikill raki og silfurskottur. Í byrjun janúar 2000 var athuguð orsök lekans í þvottahúsinu og kom í ljós að frárennslisrör frá þvottavél lak. Einnig kom í ljós rakaskemmd í stofuvegg en báðar þessar rakaskemmdir fengust bættar af tryggingum. Að sögn stefnenda létu þau stefndu og Jón Kristinn vita af þessum framkvæmdum í húsinu. Þrátt fyrir þessar viðgerðir hvarf ekki fúkkalyktin úr húsinu. Þegar þvotta­húsið var tekið í gegn voru einnig gerðar endurbætur á eldhúsinu. Þá var meðal annars losaður upp sólbekkur og að sögn stefnenda gaus upp megn fúkkalykt. Leit að orsökum lyktarinnar annarsstaðar í húsinu hafi haldið áfram og hafi verið kallað á pípulagningamann og Sigurð Þorleifsson. Þeir hafi skoðað teikningarnar af húsinu og hafi þá komið í ljós að hvorki hafi verið teiknuð lögn fyrir frárennsli af þaki né drenlögn. Stefnendur rifu upp sólpall við húsið til að grafast fyrir um þetta. Ákveðið var eftir samráð við pípulagningamann og byggingatæknifræðing að setja drenlögn og fengu stefnendur að tengja hana við drenlögn á lóð nágrannans. Leitin að orsökum lyktarinnar innanhúss leiddi til þess að gert var gat á norður­vegginn í stofunni. Í ljós kom mikill raki í kringum niðurfallsrörið í baðher­berginu. Klæðningin á öllum norðurveggnum var rifin burt. Að sögn stefnenda var veggurinn mjög blautur. Einangrunarplastið var á mörgum stöðum mjög dökkt og grindin illa fúin niður við gólf. Ákveðið var að rífa klæðningu niður af öllum stofuveggjum. Af því tilefni var tekið myndband af veggjunum sem hefur verið lagt fram í málinu. Þegar vika var liðin frá því klæðningin var tekin af stofuveggnum og hann hafði þornað nokkuð var haldinn fundur. Á honum voru stefnendur, Sigurður Þorvarðarson, byggingafræðingur, Ólafur Guðjónsson, sem byggði húsið, stefnda og Jón Kristinn Jensson, eiginmaður hennar, lögmaður stefndu og tæknifræðingur á vegum stefndu, Héðinn Hákonar­son. Með sam­þykki stefnenda gerði Héðinn úttekt á vandamálinu. Í skýrslu dagsettri 27. október 2000 segir svo í kafla um orsakir rakans: „Ljóst er að raki/vatn hefur átt greiða leið inn í útveggi 1. hæðar og virðist það hafa gerst með eftirfarandi hætti. Tæknifræðingurinn taldi kostnað við úrbætur á gallanum nema 650.000 krónum. Þegar þarna var komið buðu stefnendur stefndu að málið yrði leyst með því að stefnda greiddi stefnendum 700.000 krónur. Stefnda gerði stefnendum gagntilboð þar sem stefnda bauðst til að greiða 200.000 og 1/3 af kostnaði vegna skýrslu Héðins Hákonarsonar. Stefnendur féllust ekki á þetta tilboð og óskuðu eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta kostnaðinn. Áður en að að því kom fengu stefnendur smiði til að setja tvær túður á þakið til að auka öndunina í því þannig að lyktin næðist úr húsinu. Þá uppgötvaðist að frágangur á þakinu var ekki sem skyldi því klæðning og einangrun lágu víða alveg saman. Freyr Jóhannesson, byggingatæknifræðingur, var dómkvaddur þann 11. janúar 2001 og hóf athugun á vettvangi í febrúar. Eldhúsinnréttingin var tekin niður og klæðning rifin af suðausturvegg. Ennfremur var tekin niður loftklæðning í sjón­varps­herbergi, holi og háalofti. Stefnendum, sem voru með þrjú lítil börn, var þá ráðlagt að flytja úr húsinu og dvöldu þau hjá foreldrum stefnanda Þórdísar í tveimur herbergjum frá 21. febrúar til 20. júní sl. en þá var viðgerð á húsnæðinu lokið. Matsgerðinni var lokið 9. apríl. sl. Þar segir að komið hafi í ljós þegar klæðning, grind og einangrun af útveggjum eldhúss hafi verið fjarlægð að samfelld bleyta var innan á austur- og suðurvegg frá lofti og að gólfi að eldhúsglugga. Einnig hafi verið nær samfelld bleyta á útveggnum undir glugganum. Á austurvegg hafi verið greinileg merki um langvarandi leka. Bleytan undir glugganum gefi til kynna að þétting milli glugga og steinsteypu sé í ólagi. Rakasperra á útvegg sé álfilma og sé hún óþétt við gólf og loft en engin filma sé milli spónaplötuklæðningar veggja og glugga. Þegar ytri klæðning á austurvegg 2. hæðar hafi verið fjarlægð ásamt klæðningu milli kvista við svalir hafi komið í ljós að undir stálklæðningu á austur og suðurveggjum var tjörupappi en ekki vindpappi eða tjörutex eins og teikningar gerðu ráð fyrir. Undirstykki grindar efri hæðar liggi á ósléttum steyptum kanti sem myndi um 10 cm þynningu milli steyptra útveggja og efri og neðri hæðar. Kanturinn hallist víða að vegg efri hæðar og myndi rennu við hann. Leki við loft á eldhúsvegg bendi til þess að samskeyti milli veggja efri og neðri hæðar séu óþétt. Þétting milli undir­stykkis trégrindar og syllu séu einnig óþétt og verulegar líkur séu á að slagregn eigi greiðan aðgang að samskeytum á hæðarskilum. Matsmaðurinn getur þess einnig að loftinntak í þakrými við þakkant sé aðeins brot af stærð nauðsynlegs loftinntaks eða að þvermáli um 15 mm. Skörun stálklæðn­ingar á þaki og veggjum ásamt frágangi áfella sé víðast ábótavant. Frágangur þak­pappa undir stálklæðningunni sé víða óvandaður og regnvatn, sem komist á mörgum stöðum undir klæðninguna, eigi sér víða framrás inn að súðklæðningu þaksins. Þegar stálklæðing þaksins var skoðuð kom í ljós að skörun milli þakjárns og skotrenna var ónóg svo og skörun áfellna og þaks og skörun þakjárns. Þar að auki var þétting sumstaðar engin og annarsstaðar ekki nægjanleg. Ennfremur hafi verið mikill fúi í þaksperrum við mæni að minnsta kosti á 2-3 sperrubilum aðallega í súðklæðn­ingu en einnig í sperrum við mæni. Í niðurstöðu sinni taldi matsmaðurinn að ekki yrði hjá því komist að fjarlægja alla stálklæðninguna og pappa af útveggjum og þaki hússins og endurgera þann frágang. Einnig yrði að endurnýja alla rakavörn, einangrun og vindvörn í þaki og útveggjum á 2. hæð hússins ásamt lofta- og veggjaklæðningu. Ennfremur þyrfti að endurnýja innri frágang á útveggjum austur-, norður- og suðurhliðar 1. hæðar þegar þak, útveggir og gluggar á efri og neðri hæð hefðu verið þétt. Matsmaðurinn taldi ekki unnt að nýta efni úr þessum verkþáttum við endurgerð þeirra nema lagnir. Að auki taldi matsmaðurinn að eðlilegt hefði verið að leggja regnvatns- og jarðvatnslögn þegar húsið var byggt að minnsta kosti sunnanmegin við það. Kostnaðarmat í matsgerð er eftirfarandi: Matsgerðin var afhent stefnendum 9. apríl sl. en stefnendur afhentu hana ekki stefndu fyrr en 21. maí. Eftir ítrekaðar fyrirspurnir stefndu fékk hún það svar 12. júní sl. að viðgerðir væru á lokastigi. Þann 20. júní fluttu stefnendur svo aftur inn í húsið og þann 25. júní er málið höfðað. III. Telji dómurinn skilyrði skaðabóta ekki vera fyrir hendi krefjast stefnendur þess að þeim verði dæmdur afsláttur af kaupverðinu sem nemi sömu fjárhæð og skaðabæturnar enda megi leggja það til grundvallar að söluverðmæti hússins lækki að minnsta kosti um þá fjárhæð sem það kosti að gera við gallana. Stefnendur byggja fjárhæð kröfu sinnar á niðurstöðu matsmannsins. Stefnendur segjast þegar hafa látið vinna nær allt það sem matsmaðurinn lagði til og nemi heildarútgjöld þeirra vegna þeirra framkvæmda nú 8.848.898 krónum. Af þessu sé ljóst að matsmaðurinn hafi farið mjög varlega í verðlagningu sinni, einkum í verðlagningu á endurgjaldi fyrir vinnu. Vegna þessa krefjist stefnendur greiðslu allrar matsfjárhæðarinnar. Þau telja ekki rök til þess að lækka bætur eða afslátt vegna þeirrar endurnýjunar sem hefur orðið við viðgerðina enda sé húsið tiltölulega nýtt þannig að endurnýjun hafi ekki mikil áhrif á verðmæti þess. Að auki benda stefnendur á að það rask sem fylgdi framkvæmdunum hafi rýrt verðmæti hússins að nokkru marki. Þannig hafi verið settir upp vinnupallar, farið hafi verið um húsið með verkfæri og byggingarefni þ.m.t. gifsplötur í loftið. Við þessa flutninga hafi orðið skemmdir á parketi í risi, flísum á jarðhæð og hurðakörmum. Til viðbótar við kröfu um bætur vegna viðgerðarkostnaðar krefjast stefnendur þess að fá bættan kostnað við að farga byggingarefni sem var ónýtt og fjarlægt úr húsinu. Ennfremur segjast þau hafa haft lítil sem engin afnot af íbúðinni í um átta mánuði og hafi þurft að búa annarsstaðar í um fjóra mánuði. Þau gera því kröfu um að þessi röskun verði bætt þeim í formi húsaleigu sem þau meta á um 60.000 krónur á mánuði. Stefnendur sundurliða fjárkröfu sína þannig: Um skaðabótaábyrgð stefndu og skyldu hennar til að veita afslátt af kaupverði að tiltölu vísa stefnendur til 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922 með lögjöfnun, auk almennra reglna kröfu- og samningaréttar um skyldu til réttra efnda. IV. Stefnda byggir sýknukröfu sína á aðildarskorti , sbr. 1. og 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þar sem þeir verkliðir sem matsmaðurinn tekur fyrir í matsgerð sinni varði að stórum hluta til sameign húsfélagsins Stekkjarhvammur 11-19 og því beri að beina kröfum vegna ýmissa liða í matsgerðinni að húsfélaginu en ekki að stefndu. Samkvæmt 4. tl. 3. mgr. 1. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 gildi lögin m.a. um „raðhús og önnur sambyggð og samtengd hús.” Fjöleignarhúsið Stekkjarhvammur 11-19 sé eitt hús í skilningi laganna og því eigi lög nr. 26/1994 við um þær framkvæmdir sem eru sameiginlegar. Þegar gert sé við sameign í fjöleignarhúsi sé húsfélagið greiðsluskyldur aðili og því beri húsfélaginu að sækja þetta mál hvað varðar þá liði í matsgerðinni sem tilheyri sameigninni. Í 8. gr. laga nr. 26/1994 sé nánar tiltekið hvað falli undir sameign fjöleignarhúss. Í 1. og 2. tl. sé þetta talið til sameignar: 1. Allt ytra byrði hússins, útveggir, þak, gaflar og útidyr, þó ekki svaladyr, svo og útitröpppur og útistigar. 2. Allt burðarvirki húss, grunnur, grunnplata, sökklar, burðarveggir og þakburðarvirki. Í 3. tl. 5. gr. laga nr. 26/1994 komi fram að allir milliveggir sem ekki eru jafnframt burðarveggir séu séreign. Af þessu leiði að milliveggir sem séu burðarveggir séu sameign fjöl­eignar­húss, þ.m.t. innra byrði þeirra, s.s. grind, einangrun og rakasperrur. Því verði að sýkna stefndu af verkliðum 1-3 í matsgerð sem varði útveggi í stofu, útveggi í eldhúsi og loftafrágang, svo og af verklið 5 sem varði frágang útveggja á annarri hæð. Allir þessir veggir séu burðarveggir hússins og falli því undir sameign fjöleignarhússins. Verði ekki fallist á sýknu af þesum verk­liðum þá beri að lækka stefnukröfur um 80%. Stefnda vísar til þess að miklu skipti að þær framkvæmdir sem stefnendur hafi þegar framkvæmt hafi verið bornar undir löglega boðaðan húsfund. Hafi það ekki verið gert, þá gæti möguleg endurkrafa stefndu, yrði hún dæmd til að bæta meintan galla, verið töpuð. Stefnda byggir sýknukröfu sína einnig á því að með framgöngu sinni hafi stefnendur komið í veg fyrir að unnt væri að krefjast yfirmats, skv. 64. gr. laga um meðferð einkamála. Matsgerðin hafi verið afhent stefnendum 9. apríl sl. en stefnendur hafi ekki afhent hana stefndu fyrr en 21. maí. Þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir hafi ekki komið endanlegt svar frá stefnendum fyrr en 12. júní þess efnis að viðgerðir væru á lokastigi. Grundvöllur þess að yfirmat geti farið fram sé að matsgögn og matsvettvangur sé enn til staðar þannig að yfirmatsmenn geti metið þetta sjálfstætt. Þar sem viðgerðum hafi nánast verið lokið hafi stefnda verið svipt rétti til þess að óska yfirmats, sem hún hafi ætlað sér vegna umfangs málsins. Þar sem stefnda hafi ekki átt þess kost að óska yfirmats sé ekki hægt að taka til greina þá matsgerð sem liggi til grundvallar í þessu máli og því beri að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Stefnda byggir sýknukröfu sína einnig á ýmsum atriðum sem hún telur að samanlagt varði frávísun. Hinn dómkvaddi matsmaður hafi farið í fjórar vettvangskannanir eftir fyrsta fund með málsaðilum. Þar sem lögmaður stefndu hafi ekki verið boðaður á sumar þessar skoðanir eða boðaður með aðeins fárra klukkustunda fyrirvara hafi honum ekki verið fært að mæta nema í eina slíka skoðun. Þetta hafi komið í veg fyrir að lögmaður stefndu hafi getað haft áhrif á skoðun matsmannsins. Stefnda gerir einnig athugasemd við gagnaöflun matsmannsins og niðurstöður. Stefnda byggir á því að á þeim tíma sem fasteignin var reist hafi gilt aðrar reglur um byggingarlag fasteigna en séu í gildi í dag. Matsmaðurinn haldi því fram að rakasperra hafi verið óþétt við gólf og loft en stefnda telji hana hafa verið lagða eins og venjur gerðu ráð fyrir þegar eignin var byggð. Í matsgerð komi fram að undir stálklæðningu hafi verið tjörupappi. Þetta sé rangt. Af ljósmynd sem tekin var á byggingartíma hússins sjáist að tjörutex hafi verið á útvegg. Mögulegt sé að venjulegur tjörupappi hafi verið á hluta austurveggjar. Stefnda mótmælir þeim vinnubrögðum matsmanns að meta kostnað við viðgerð á vegg af myndum og frásögnum annarra. Samkvæmt matsgerðinni hafi matsmaður skoðað suður- og austurvegg fasteignarinnar, svo og þak hennar en þar sem stefnendur hafi verið nýbúin að klæða og mála norðurvegginn hafi hann ekki átt þess kost að meta ástand hans af eigin raun. Þrátt fyrir þetta telji matsmaðurinn sig bæran til að meta kostnað við viðgerð á þessum vegg að fjárhæð 295.800 krónur. Stefnda telur kostnaðarmat matsmannsins rangt í nokkrum verkliðum. Af þeim sökum hafi verið farið fram á að matsmaður afhenti þær magntölur sem kostnaðarmat hans byggði á en hann hafi ekki talið sér það fært. Þetta telur stefnda koma í veg fyrir að unnt sé að sannreyna og gera sér grein fyrir réttmæti þeirra fjárhæða sem matsmaðurinn setur fram í matsgerð sinni. Stefnda byggir á því að henni beri ekki að greiða þann verðmun sem kemur fram við það að matsmaður kýs að miða endurbæturnar við dýrari efni en voru fyrir. Þannig kjósi hann í kostnaðarmatinu að setja gifsplötur í stað spónaplatna. Þetta sé dýrara vegna meiri efniskostnaðar og aukinnar málningarvinnu. Ennfremur kjósi matsmaður að setja álímdan pappa í innra byrði í stað þess sem var fyrir og sé það dýrara. Að auki þurfi meiri loftun vegna þessarar gerðar af pappa. Stefnda telur einnig að matsmaðurinn hefði átt að tiltaka í matsgerðinni hvort verklag við byggingu fasteignarinnar hafi á einhvern hátt verið frábrugðið því sem tíðkaðist á þeim tíma. Matsmaðurinn kjósi hinsvegar að greina frá lekahættu á nokkrum stöðum en taki ekki fram hvort þar hafi lekið en það síðarnefnda sé einmitt hlutverk matsmannsins. Að auki byggir stefnda á því að matsmaðurinn hafi kosið að rökstyðja ekki verkliði 7 og 8, sem ekki hafi verið óskað eftir mati á, þ.e. bráðabirgðaráðstafanir vegna innréttinga og lagna, ásamt tæknilegri umsjón og eftirliti. Því verði að sýkna stefndu af þessum verkliðum og taka tillit til þess að dýrari efni eru notuð í aðra verkliði. Stefnda byggir einnig á því að samkvæmt núgildandi skattalögum fáist 60% af virðisaukaskatti á vinnu við viðgerðir endurgreiddur. Þar sem stefnendur hafi ekki tekið tillit til þessa í kröfugerð sinni beri að lækka hana sem þessu nemi. Ennfremur byggir stefnda á því að endingartími þess trapisustáls sem sett var á fasteignina sé minni en annars þakjárns. Formið í stálinu sé aðalorsök leka í þökum svipuðum því sem er á Stekkjarhvammi 17. Þetta hafi ekki verið vitað þegar eignin var byggð en byggingaraðili eignarinnar hafi hvorki haft val um teikningu eða byggingarefni. Þeim sem var úthlutað lóðum var gert að nota sömu teikningar og sama byggingarefni, samkvæmt byggingarskilmálum byggingaryfirvalda Hafnar­fjarðarbæjar. Að auki hafi byggingaraðilar fengið þakjárnið afhent tilklippt og frá­gengið og hafi því ekki haft val um hversu mikið þakjárnsplötur sköruðust. Síðar þegar reynsla hafi verið komin á notkun trapisustáls sem þakklæðningar, hafi komið í ljós að það átti til að leka og endingartími þess var mun minni en talið hafði verið. Þetta viti menn sérfróðir um byggingar en stefnda hafi verið grandlaus um þennan annmarka á þakefninu. Verði að telja að stefnendur sem hafi skoðað eignina með aðstoð sérfræðinga á sviði húsbygginga, hafi átt að hafa varann á varðandi endingartíma samskonar þaka. Hafi sá sérfræðingur sem skoðaði húsið með þeim ekki tilkynnt þeim um mögulegan endingartíma þaksins beri þau hallann af því. Stefnda telur endingartíma þess þaks sem var á fasteigninni ekki vera lengri en 10-20 ár enda hafi eigendur annarra eignarhluta í fjöleignarhúsinu farið út í umfangs­miklar endurbætur á þaki og þakjárni, tuttugu árum eftir byggingu eignarhlutanna. Vegna þessa telur stefnda að sýkna beri hana af kröfum um nýtt innra byrði þaks, ásamt nýrri klæðningu. Til viðbótar byggir stefnda á því að þá er fasteignin var byggð hafi ekki verið fyrirmæli í byggingarreglugerð um skyldu til að leggja regn og jarðvatnslagnir meðfram húsum enda hafi ekki verið gert ráð fyrir þeim í teikningum af fasteigninni. Sá sem byggði húsið hafi fylgt teikningunum og þágildandi byggingarreglugerð. Stefnendur hafi ekki spurt um það við skoðun hússins hvort slíkar lagnir lægju meðfram því og sérfræðingurinn sem hafi skoðað með þeim hafi ekki gert það heldur. Ef hann hefði talið þetta annmarka á fasteigninni þá hefði hann átt að gera fyrirvara við það. Stefnda telur að hvorki sé unnt að krefja hana um skaðabætur né afslátt af þessum verklið og því verði að sýkna hana af honum. Stefnda mótmælir bótakröfu stefnenda vegna förgunarkostnaðar þar sem matsmaður hafi tekið tillit til förgunarkostnaðar í mati sínu. Auk þess mótmælir stefnda bótakröfu stefnenda vegna húsaleigu að fjárhæð 60.000 krónur í fjóra mánuði. Engar greiðslukvittanir liggi fyrir um kostnað stefnenda vegna brottflutnings og engin gögn gefi til kynna að nauðsynlegt hafi verið fyrir stefnendur að flytja úr húsinu í fjóra mánuði. Ósannað sé að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni við það að dveljast í foreldrahúsum. Ennfremur byggir stefnda á því að orsakir fúkkalyktar í fasteigninni séu fleiri en gengið sé út frá í matsgerð Freys Jóhannessonar, dómkvadds matsmanns. Í álitsgerð Héðins Hákonarsonar komi fram að lekið hafi inn í fasteignina utanfrá og hafi verið búið að lagfæra þann leka. Gat hafi verið á röri í þvottahúsi og hafi lekið út frá því. Kanna hefði átt hvort sá leki hefði valdið frekari skemmdum en á þvottahúsinu. Þar sem stefnda hafi verið svipt möguleikanum á yfirmati sé þetta þó ekki hægt. Að auki sé mögulegt að leki sem varð frá Stekkjarhvammi 19 yfir í Stekkjarhvamm 17 sé orsök raka og fúamynd­unar í veggjum fasteignarinnar. Þann skaða hefði tryggingarfélag húsfélagsins átt að bæta en ekki stefnda. Með vísan til allra þeirra atriða sem að ofan eru greind telur stefnda að sýkna beri hana af kröfum stefnenda á grundvelli fyrirliggjandi gagna og almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Verði sýknukrafa stefndu ekki tekin til greina byggir hún kröfu sína um verulega lækkun á kröfum stefnenda á sömu rökum og sýknukröfuna. Að auki vísar hún til þess að þar sem endurbætur á eigninni séu verulegar og með dýrari byggingarefnum en voru í fasteigninni verði að taka það til greina til lækkunar á kröfum stefnenda. Stefnendur megi ekki hagnast á endurbótum fasteignar sinnar á kostnað stefndu. Stefnda vísar til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega til IX. kafla þeirra um matsgerðir. Einnig vísar hún til almennra reglna kröfu- og samninga-réttar um loforð og skuldbindingargildi samninga. Að auki vísar hún til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og þá sérstaklega I. kafla laganna. Málskostnaðarkröfu sína styður hún við XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur og stefnda aðilaskýrslu. Ennfremur báru vitni Jón Kristinn Jensson, eiginmaður stefndu, Freyr Jóhannesson, bygginga­tæknifræðingur og dómkvaddur matsmaður, Héðinn Hákonarson, tæknifræðingur, Sigurður Þorvarðarson, byggingafræðingur, Guðbjörn Ólafsson, húsasmíðameistari, Ólafur Valgeir Guðjónsson, sölumaður og Sigurður Þorleifsson, tæknifræðingur. V. Þegar leyst skal úr ágreiningi um skaðabætur eða afslátt vegna galla í fasteigna­kaupum hafa íslenskir dómstólar í áratugi byggt niðurstöður sínar á 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hefur þá annað tveggja verið vísað til þess að greininni verði með lögjöfnun eða sem meginreglu beitt um fasteignakaup. Er í 1. mgr. greinarinnar gerð grein fyrir skilyrðum til afsláttar, auk riftunar, en í 2. mgr. hennar eru tilgreind þau skilyrði sem snúa að rétti til skaðabóta. Í máli þessu krefjast stefnendur fyrst og fremst skaðabóta á þeirri forsendu að hið selda hafi, þá er það var selt, skort áskilda kosti. Stórkostlegir gallar hafi verið á fasteigninni og megi rekja þá flesta ef ekki alla til vansmíði eða lélegs frágangs þegar húsið var byggt. Allir þessir gallar hafi verið stefnendum gjörsamlega leyndir þegar þau hafi keypt fasteignina. Dómurinn lítur svo á að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á að skilyrðum 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 sé fullnægt í máli þessu. Ósannað er að stefndu hafi verið kunnugt um raka í fast­eign­inni. Af því leiðir að hafnað er að stefnendur eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefndu. Óumdeilt er að Stekkjarhvammur 17 í Hafnarfirði er raðhús og skal því beita ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, sbr. 4. tl. 3. mgr. 1. gr. laga um fjöleignarhús við úrlausn málsins. Á það verður fallist með stefndu að þær lagfæringar á fasteign stefnenda sem falla undir sameign, samkvæmt 8. gr. sbr. 6. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús lúta ákvæðum þeirra laga. Eins og mál þetta hefur verið lagt fyrir dóminn verður ekki fallist á sýknukröfu stefndu á grundvelli aðildarskorts. Kröfur vegna sameignar ber að hafa uppi gegn hús­félaginu eða eigendum fasteignanna Stekkjarhvamms 11-19 sem bera óskipta skyldu í máli þessu. Ber því að vísa þeim kröfum frá dómi með vísan til 2. sbr. 1. mgr. 18. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þau verk sem tilgreind eru í verklið 4 frágangur útveggja og þaks, 4.1 – 4.8 í matsgerð hins dómkvadda matsmanns falla undir lagfæringar á sameign samtals 1.408.300 krónur. Ennfremur telst kostnaður sem tilgreindur er í verklið 8 tæknileg umsjón og eftirlit að hluta kostnaður vegna framkvæmda á sameign. Hinir sérfróðu meðdómsmenn meta 38% af kostnaði í verklið 8 vegna framkvæmda á sameign samtals 68.400 krónur. Er þessum kröfum vísað frá dómi með vísan til 2. sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómurinn telur aðra verkliði í matsgerð falla undir lagfæringar á séreign stefnenda eins og séreign er skilgreind í fjöleignarhúsalögum og verður kostnaður vegna lagfæringar á séreign lagður til grundvallar við mat á hæfilegum afslætti. Það er mat hinna sérfróðu meðdómsmanna að ekki sé tilefni til að lækka kostnaðarliði vegna aldurs hússins á þeirri forsendu að stefnendur væru að fá verðmeiri hluti. Hinir sérfróðu meðdómendur telja að mat á kostnaði sé mjög í hóf stillt í matsgerð, enda hafa stefnendur borið fyrir dómi að í reynd hafi kosnaður við lagfæringar numið mun hærri fjárhæðum. Þá bendir dómurinn á að í söluyfirliti var fasteigninni lýst sem mjög vandaðri. Við útreikning á vinnuliðum matsgerðarinnar hefur ekki verið tekið tillit til þess að virðisaukakattur af greiðslu fyrir vinnu manna á byggingarstað fæst að 6/10 hlutum endurgreiddur úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og b-lið 1. gr. reglugerðar nr. 449/1990 um endurgreiðslu virðisauka­skatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 697/1996, sem í máli þessu reiknast 99.839 krónur og kemur hann því til lækkunar.
Mál nr. 545/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur gert þá kröfu að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði á þá leið að X, sem er litháískur ríkisborgari kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. október nk. kl. 16.00. Kærði er talinn hafa brotið gegn a. lið 1. mgr. 57. gr., sbr. 4. mgr. 42. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002. Krafa um gæsluvarðhald er byggð á b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Kærði mótmælir gæsluvarðhaldskröfunni krefst þess að gæsluvarðhaldskröfunni verði hafnað en samþykkir að sæta farbanni. Til vara krefst kærði þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist er. Í greinargerð lögreglustjóra segir að kærði hafi verið stöðvaður af landamæralögreglu við komu með flugi frá Kaupmannahöfn að kvöldi föstudagsins 25. september sl. Með komu sinni til landsins hafi hann brotið gegn ákvörðun Útlendingastofnunar frá 19. september 2007, sem staðfest hafi verið með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þann 16. apríl 2008 um brottvísun kærða frá Íslandi og endurkomubann til landsins næstu 10 ár. Kærði hafi verið dæmdur í Héraðsdómi Reykjaness þann 7. desember 2007 fyrir að rjúfa tilgreint endurkomubann og hafi sá dómur verið staðfestur af Hæstarétti Íslands 18. mars 2008, sbr. dóm réttarins nr. 4/2008. Lögreglustjóri kveður rannsókn málsins á lokastigi og teljist því nauðsynlegt að kærði verði úrskurðaður í gæsluvarðhald til þess að tryggja nærveru hans þar til dómur fellur í máli þessu, þar sem ætla megi að hann muni annars reyna að komast úr landi. Með vísan til framangreinds, b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, a-lið 1. mgr. 57. gr., sbr. 4. mgr. 42. gr. laga nr. 96/2002, telji lögreglustjóri brýna hagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. október 2009 kl. 16:00. Niðurstaða. Með því sem nú hefur verið rakið og með hliðsjón af framlögðum gögnum þykir hafa verið sýnt fram á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn ákvæðum a. lið 1. mgr. 57. gr., sbr. 4. mgr. 42. gr., laga um útlendinga nr. 96/2002. Kærði er erlendur ríkisborgari en hefur þau tengsl við landið að barn hans og barnsmóðir eru búsett hérlendis. Hefur hann skýrt komu sína til landsins með því að hann hafi langað til að dvelja hjá fjölskyldu sinni. Þrátt fyrir þessi tengsl þykir rökrétt að ætla að kærði muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus. Skilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eru því uppfyllt. Vegna eðlis ætlaðs brots kærða, þykir ekki nægilegt að gera kærða að sæta farbanni. Verður því, með vísan til alls framanritaðs og rannsóknargagna málsins, fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.
Mál nr. 667/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. nóvember 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðar úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 404/2005
Iðnaðarlög Atvinnuréttindi
X, sem var ítalskur ríkisborgari, var ákærður fyrir brot gegn iðnaðarlögum með því að hafa starfað að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið rafiðnaði, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Samkvæmt reglugerð um löggiltar iðngreinar var rafiðnaður ekki meðal slíkra greina, en það var á hinn bóginn rafvirkjun. Í héraðsdómi var talið unnt með stoð í 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 að fella dóm á málið eins og iðngreinin hefði verið tilgreind sem rafvirkjun í ákæru. Hæstiréttur taldi að með því hefði verið farið út fyrir heimild ákvæðisins, auk þess sem varhugavert væri að slá því föstu að vörn hefði ekki orðið áfátt vegna þessa, enda yrði ekki séð að málflytjendum hefði í héraði gefist kostur á að tjá sig um þetta efni. Var því talið óhjákvæmilegt við úrlausn málsins að horfa aðeins til orðalags ákæru. Þar sem að háttsemin sem þar var lýst gat ekki fallið undir það ákvæði iðnaðarlaga sem X var borinn sökum um að hafa brotið gegn var talið óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Mál þetta var höfðað með ákæru sýslumannsins á Seyðisfirði 10. febrúar 2005, þar sem ákærða, sem er ítalskur ríkisborgari í þjónustu verktakafélagsins Impregilo S.p.A., var gefið að sök brot gegn iðnaðarlögum nr. 42/1978 með áorðnum breytingum með því að hafa starfað „við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið rafiðnaði, sem verkstjóri í rafmagnsdeild, síðan 10. desember 2003, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum.“ Í 1. gr. reglugerðar nr. 940/1999 um löggiltar iðngreinar, sem sett var með stoð í 1. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga, er rafiðnaður ekki meðal slíkra greina, en það er á hinn bóginn rafvirkjun. Í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari unnt með stoð í 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að fella dóm á málið eins og heiti þeirrar iðngreinar, sem það varðar, hefði verið tilgreint á sama hátt og í fyrrnefndu ákvæði reglugerðar nr. 940/1999. Með því var farið út fyrir þá heimild, sem fram kemur í 2. málslið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 til að dæma ákærða áfall þótt aukaatriði brots séu ekki skýrt eða rétt greind í ákæru, auk þess sem varhugavert var að slá því föstu, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi, að vörn hafi ekki orðið áfátt vegna þessa, enda verður ekki séð að málflytjendum hafi í héraði gefist kostur á að tjá sig um þetta efni. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt við úrlausn málsins að horfa aðeins til þess orðalags, sem fram kemur í ákæru. Háttsemin, sem þar er lýst eftir orðanna hljóðan, getur ekki átt undir 6. tölulið 1. mgr. 15. gr., sbr. 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga, sem ákærði er borinn sökum um að hafa brotið gegn. Vegna þessa annmarka á ákærunni er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, í héraði, Þórarins V. Þórarinssonar héraðsdómslögmanns, og fyrir Hæstarétti, Jónatans Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur handa hvorum. Málið, sem tekið var til dóms 19. maí sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Seyðisfirði, útgefinni 10. febrúar 2005 á hendur X, kt. [...], Laugarási við Kárahnjúka, Fljótsdalshéraði “fyrir brot á iðnaðarlögum, með því að hafa starfað við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið rafiðnaði, sem verkstjóri í rafmagnsdeild, síðan 10. desember 2003, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Telst þetta varða við 6. tl. 15. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978, sbr. 3. mgr. 2. gr. sömu laga, sbr. einnig reglugerð nr. 495/2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst þess að hann verði sýknaður. Þá krefst verjandinn málsvarnalauna úr ríkissjóði. I. Miðvikudaginn 19. janúar 2005 gaf X, ákærði í máli þessu, skýrslu hjá lögreglunni á Seyðisfirði. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslunni var ástæða þess að ákærði var boðaður til skýrslutöku sú að lögreglu höfðu borist upplýsingar um að ákærði hafi verið við störf við Kárahnjúka síðan 10. desember 2003 og á þeim tíma starfað við rafiðn án þess að hafa öðlast viðurkenningu til slíkra starfa hér á landi í samræmi við ákvæði 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga nr. 42 frá 1987. Við skýrslutökuna kvaðst ákærði vera verkstjóri í rafmagnsdeild við virkjunarframkvæmdirnar við Kárahnjúka og hafa hafið störf hjá Impregilio 10. desember 2003. Undir hans stjórn vinni 8 menn við rafiðnaðarstörf. Yfirmaður hans sé A. Hann hafi lokið þriggja ára námi á Ítalíu í rafvirkjun og hafi heimild til að starfa sem rafvirki þar án þess að hafa yfirmann. Hann hafi ekki sótt um viðurkenningu starfsréttinda sinna hér þar sem honum hafi ekki verið kunnugt um að hann þyrfti þess. Rafmenn á Akureyri taki út verkin og séu ábyrgir gagnvart rafmagnseftirliti hér á landi. Í málinu liggur frammi verktakasamningur á milli Rafmanna og Impregilio dagsettur 27. janúar 2005. Samkvæmt 1. gr. samningsins taka Rafmenn að sér rafverktöku í Kárahnjúkum, Kar 11 og 14 fyrir Impregilio. B löggildingu samkvæmt reglugerð um raforkuvirki og A löggildingu til reksturs rafveitu Impregilio þ.e. bæði háspennu og lágspennu dreifikerfi sem rekið er samkvæmt öryggisstjórnunarkerfi Rafmanna. Þá bera Rafmenn ábyrgð á raforkuvirkjum á svæðinu og taka á sig skyldur gagnvart löggildingarstofu. Samkvæmt því sem fram kemur í upplýsingaskýrslu lögreglu lá enginn skriflegur samningur fyrir á milli Rafmanna og Impregilio fyrr en 27. janúar 2005. Hins vegar hafi Rafmenn verið búnir að samþykkja rafverktöku fyrir Impregilio með munnlegu samkomulagi og muni staðfesting þess efnis hafa verið send löggildingarstofu í ágúst 2003 að sögn fulltrúa Rafmanna. Hafi Löggildingarsofa staðfest að í ágúst 2003 hafi borist tilkynning þar sem Rafmenn hafi tilkynnt að þeir önnuðust rafverktöku fyrir Impregilio. Tilkynningin er meðal gagna málsins. Í yfirlýsingu starfsmannadeildar Impregilio kemur fram að ákærði, sem sé ítalskur ríkisborgari, starfi fyrir fyrirtækið á Ítalíu og að hann hafi frá 10. desember 2003 verið staðsettur hérna tímabundið í tólf plús tólf mánuði í útibúi fyrirtækisins á Íslandi í samræmi við reglur Evrópubandalagsins. Hann hafi einungis unnið, sem starfsmaður fyrirtækisins, á vinnusvæði Kárahnjúkavirkjunar. Hann sé ábyrgur fyrir framkvæmd og verkstjórn hóps af þeirra starfsmönnum sem vinni við uppsetningu og viðhald á rafbúnaði fyrir gangaborvélar, við gangagerð þeirra í aðgöngum 3, og heyri beint undir yfirmann rafmagnsdeildar frá Rafmönnum, sem séu faglegir ábyrgðarmenn fyrir rafmagnsvinnu á virkjanasvæðinu gagnvart íslenskum rafiðnaðaryfirvöldum samkvæmt samningi þar um. Framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Við skýrslutöku fyrir dómi kvaðst ákærði vera rafvirki og vera yfirmaður átta manna í rafmagnsdeild við Addit III sem líka séu rafvirkjar. Starfið felist í skipulagningu og því að hann segi verkamönnum fyrir um það hvernig eigi að vinna. Þá sjái hann um aðföng og að gera við þær vélar sem bili á eins fljótlegan hátt og unnt sé. Starfsmaður frá Rafmönnum taki út verkin og segi til um hvort hleypa megi straumi á. Hann sé menntaður rafvirki og hafi unnið hér síðan 10. desember 2003. Hann hafi ekki sótt um staðfestingu lögreglustjóra á starfsréttindum sínum. Vitnið B kvað það sína túlkun að þar sem í samningi um kaup og kjör við virkjunarframkæmdirnar í launaflokk I-1 væri talað um iðnaðarmenn sem ekki uppfylla skilyrði fyrir launaflokk I-2, þ.e. er iðnaðarmenn með sveinspróf og a.m.k. 3 ára starfsreynslu, sé átt við þá sem sem eru iðnaðarmenntaðir eða með mikla starfsreynslu en ekki með íslensk réttindi. Hún myndi flokka ákærða, sem starfi sem rafvirki undir þá skilgreiningu. II. Ákærða í máli þessu, sem er ítalskur ríkisborgari, er gefið að sök brot á iðnaðarlögum nr. 42/1978 með því að hafa starfað við Kárahnjúka, að löggiltri iðngrein hér á landi, nánar tiltekið rafiðnaði, sem verkstjóri í rafmagnsdeild eins og nánar er lýst í ákæru, án þess að hafa aflað sér viðurkenningar á starfsréttindum. Rafiðnaður er ekki meðal löggiltra iðngreina samkvæmt reglugerð nr. 940/1999 um löggiltar iðngreinar. Af verknaðarlýsingu í ákæru þykir hins vegar ljóst að með rafiðnaði sé átt við rafvirkjun sem er löggilt iðngrein. Þykir þessi ágalli á ákæru ekki valda því að dómur verði ekki lagður á málið enda hefur vörnum ekki orðið áfátt vegna þessa, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt 1. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978 taka þau til rekstrar hvers konar iðnaðar í atvinnuskyni, bæði handiðnaðar og verksmiðjuiðnaðar. Fyrir liggur að ákærði vann starf það sem lýst er í ákæru. Samkvæmt því og lýsingu ákærða á starfi sínu og yfirlýsingu Impregilio um störf ákærða í þágu félagsins þykir ljóst að starf ákærða er rafvirkjun og því iðnaðarstarf í skilningi iðnaðarlaganna. Verktakasamningur á milli Impregilio og Rafmanna þykir engu breyta þar um. Í 1. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga er kveðið á um að enginn megi reka iðnað í atvinnuskyni á Íslandi eða í íslenskri landhelgi, nema hann hafi fengið til þess leyfi samkvæmt lögunum. Til að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið um réttindi ríkisborgara eða lögaðila í aðildarríkjunum til að taka upp störf í iðnaði hér á landi á grundvelli starfsreynslu var með breytingarlögum nr. 40/1997 gerð breyting á iðnaðarlögum nr. 42/1978. Við 2. gr. laganna bættust 2. og 3. mgr. Í 2. mgr. er kveðið á um að þrátt fyrir ákvæði laganna hafi ríkisborgarar eða lögaðilar aðildarríkjanna rétt til að starfa í iðnaði á grundvelli skuldbindinga Íslands um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki. Rétturinn nær einnig til ríkisborgara eða lögaðila aðildarríkja stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu í öðru aðildarríki stofnsamningsins eftir gildistöku breytingarlaga nr. 76/2002. Þá er í 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga kveðið á um að ráðherra geti kveðið nánar á um þennan rétt í reglugerð. Í 3. mgr. er síðan kveðið á um að lögreglustjórar skuli staðfesta réttmæti gagna um starf og starfsþjálfun eftir að viðkomandi félagi iðnaðarmanna, m.a. landssamtökum meistara og sveina, hefur verið gefinn kostur á að segja álit sitt. Er slík staðfesting lögreglustjóra ígildi leyfis til starfa í iðnaði. Ágreiningur er um hvernig skýra beri orðin “starfa í iðnaði” í 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga. Heldur verjandi ákærða því fram að ákvæðið eigi ekki við um launþega í iðnaði heldur einugis þá sem starfa sjálfstætt eða reka iðnað. Í athugasemdum við frumvarp til breytingarlaga 40/1997 segir að verði frumvarpið samþykkt, geti ríkisborgarar EES-ríkja öðlast rétt til starfa í iðngreinum á grundvelli starfsreynslu og starfsþjálfunar. Viðkomandi geti þó ekki titlað sig sveina eða meistara. Þá þykir mega geta þessa að í umsögn fjárlagaskrifstofu, Fjármálaráðuneytisins um frumvarpið kemur fram að áformuð breyting miði að því að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. iðnaðarlaga, hafi ríkisborgarar eða lögaðilar aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið rétt til að reka hér iðnað og starfa sjálfstætt eða sem launþegar í iðnaði á grundvelli skuldbindinga um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki. Með hliðsjón af skuldbindingum þeim sem verið var að efna með lögfestingu ákvæðis 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga, orðalagi ákvæðisins og tilvitnuðum athugasemdum þykir ljóst að skýra beri orðin “starfa í iðnaði” í ákvæðinu þannig að það taki til allra starfa í löggiltum iðngreinum hvort sem þau eru unnin af launþegum eða sjálfstætt starfandi. Gildir ákvæðið þannig um ákærða þó að hann sé launamaður. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga má enginn reka iðnað hér á landi í atvinnuskyni nema hann hafi fengið til þess leyfi samkvæmt lögunum. Þó að í 2. mgr. 2. gr. laganna sé ekki kveðið á um að þeir sem málgreinin gildir um skuli afla sér staðfestingar samkvæmt 3. mgr. greinarinnar til að öðlast rétt til starfa hér í iðnaði, verður ekki fram hjá því litið að í áðurnefndri 2. mgr. kemur fram að í reglugerð geti ráðherra kveðið nánar á um rétt þeirra til að starfa hér. Það hefur ráðherra gert með reglugerð nr. 495/2001 um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki sem innleiðir tilskipun Evrópusambandsins nr. 1999/42/EB með breytingum og viðbótum að svo miklu leyti sem hún tekur til starfa í iðnaði. Af ákvæði 1. ml. 3. gr. reglugerðarinnar sem kveður á um að færa skuli fyrir lögreglustjóra hér á landi sönnur um starf og starfsþjálfun í öðru EES-ríki í samræmi við viðkomandi gerðir og ákvæði 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga um staðfestingu lögreglustjóra á réttmæti gagna um starf og starfsþjálfun, er ljóst að staðfesting lögreglustjóra er ígildi leyfis og skilyrði fyrir því að réttur sá til starfa sem 2. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga kveður á um verði virkur. Af því leiðir að þeim sem greinin tekur til er óheimilt að starfa hér á landi nema staðfesting lögreglustjóra skv. 3. mgr. 2. gr. liggi fyrir. Frá þeirri meginreglu 3. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga að þeir einir hafi rétt til iðnaðarstarfa í iðngreinum sem reknar eru sem handiðnaður og löggiltar hafa verið í reglugerð iðnaðarráðherra, hafi meistarar, sveinar og nemendur í greininni er m.a. gerð sú undantekning, sem hér kemur til álita, að óiðnlærðir menn megi vinna að iðnaðarstörfum í sveitum, kauptúnum og þorpum með færri íbúa en 100. Fyrir liggur að mannvirki Kárahnjúkavirkjunar eru byggð á svæðum sem tilheyra Fljótsdalshreppi og Norður-Héraði sem sameinaðist þann 1. nóvember 2004 Austur-Héraði og Fellahreppi þannig að til varð sveitarfélagið Fljótsdalshérað. Þá liggur fyrir að mikill fjöldi þeirra manna sem starfar á virkjanasvæðinu býr að Laugarási á Fljótsdalshéraði við Kárahnjúka og að samkvæmt íbúaskrá Hagstofu Íslands voru 372 með lögheimili þar hinn 1. desember 2004. Ljóst þykir því að undantekningar ákvæðið um heimild ófaglærðra til iðnaðarstarfa í byggðum þar sem íbúar eru færri en 100 getur ekki átt hér við. Það varðar sektum samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 15. gr. iðnaðarlaga ef ríkisborgari eða lögaðili aðildarríkis að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eða að stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu starfar hér án þess að staðfesting skv. 3. mgr. 2. gr. liggi fyrir. Þar sem að í ákvæðinu era ð finna sjálfstæða verknaðarlýsingu brots þykir þar vera um að ræða nægilega skýra refsiheimild að samrýmanleg sé 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir liggur að ákærði, sem er ítalskur ríkisborgari, starfar við löggilta iðngrein eins og áður greinir án þess að hafa aflað sér staðfestingar lögreglustjóra á starfsréttindum sínum, sbr. 3. mgr. 2. gr. iðnaðarlaga og hefur því ekki öðlast rétt til að starfa í iðnaði hér á landi. Hefur ákærði með því gerst brotlegur við ákvæði 6. tl. 1. mgr. 15. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978, sbr. lög nr. 40/1997 og 76/2002. Þykir refsing ákærða, sem ekki hefur sætt refsingu svo kunnugt sé, hæfilega ákveðin 50.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en ella sæti ákærði fangelsi í 4 daga. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Þórarins V. Þórarinssonar hdl. 90.000 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kveður upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð Ákærði, X, greiði 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 4 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Þórarins V. Þórarinssonar hdl., 90.000 krónur.
Mál nr. 562/2011
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr., 1. og 2. mgr. 202. gr., 209. gr. og 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með nánar tilgreindri háttsemi gegn þremur stúlkum og fyrir vörslur á barnaklámi. X var sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök og þóttu brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða. Brot X þóttu mjög gróf og alvarleg. Brot hans gegn stúlkunni B voru margendurtekin en þar á meðal voru sex nauðgunarbrot. Þá voru brot X gagnvart stúlkunum A og B framin í skjóli trúnaðartrausts. Ákærða var metið til refsiþyngingar að hann tók í mörgum tilvikum hreyfimyndir og ljósmyndir af athæfi sínu gagnvart B en af því mátti ráða að brotavilji hans hefði verið mjög styrkur og einbeittur. Með hliðsjón af 77. gr. og 1., 2., 3., 6. og 7. tölulið 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. sama ákvæðis og a. lið 195. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 8 ár. X var gert að greiða A 800 þúsund krónur í miskabætur, B 3.000.000 krónur og C 400.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 7. október 2011. Hann krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt 4. til 9. og 14. lið B. kafla ákæru, en niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu verði að öðru leyti staðfest. Þá er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af A. kafla, 1., 2. og 14. lið B. kafla og C. kafla ákæru. Þá krefst hann þess að refsing verði milduð, fjárhæð einkaréttarkröfu B verði lækkuð og aðallega að kröfum A og C verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.200.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. B krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 5.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. C krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. I Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt A. kafla, 1., 2. og 4. til 14. lið B. kafla og C. kafla ákæru. Þá verður að líta svo á að ákærði hafi verið sakfelldur fyrir það brot sem honum var gefið að sök í D. kafla ákærunnar, en ákærði hefur játað það brot skýlaust og er játning hans í samræmi við önnur gögn málsins. Brot ákærða eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í A. kafla, 1., 2. og 9. til 13. lið B. kafla og C. og D. kafla ákæru. II Í 4. til 8. lið B. kafla ákærunnar var ákærða gefið að sök að hafa framið nánar tiltekin kynferðisbrot gagnvart B þegar hún var sofandi á heimili ákærða að [...]. Þessi brot voru talin varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að því frátöldu að við meðferð málsins í héraði var sú breyting gerð af hálfu ákæruvaldsins á heimfærslu brots í 4. lið ákærukaflans að það var til vara talið varða við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. laganna. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að þessum brotum ákærða væri ekki lýst í ákæru á þann veg að svari til brotalýsingar 194. gr. almennra hegningarlaga, svo sem með því að ákærði hafi notfært sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun brotaþola til þess að hafa við hana áðurnefnd kynmök eða að þannig hafi að öðru leyti verið ástatt um hana að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans. Af því leiði að 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga geti ekki átt við um þessa ákæruliði og voru brot ákærða talin varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. laganna. Með 3. gr. laga nr. 61/2007 var gildissvið 194. gr. almennra hegningarlaga rýmkað verulega. Samkvæmt 2. mgr. síðarnefndu lagagreinarinnar, eins og henni var þar breytt, fellur undir hana sú háttsemi að notfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök eða að þannig sé ástatt um hann að öðru leyti að hann geti ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans. Í frumvarpi því, er varð að fyrrnefndu lögunum, kom meðal annars fram að ætlast væri til að undir þetta ákvæði myndu falla brot, sem áður hafi talist misneyting samkvæmt 196. gr. almennra hegningarlaga, en hið nýja ákvæði tæki til þeirra tilvika þar sem kynmök færu fram án samþykkis þolanda. Þá sagði þar jafnframt að kynmök fullorðins manns við barn væru slík misnotkun á yfirburðastöðu hans gagnvart barninu að í því fælist ofbeldi, hótun og misneyting, þótt svo væri ef til vill ekki ef þolandinn væri fullorðinn. Þegar ákærði framdi framangreind kynferðisbrot gagnvart B var hún sofandi og gat því hvorki spornað við verknaðinum né skilið þýðingu hans vegna aldurs síns. Varðar háttsemi ákærða í áðurnefndum ákæruliðum við 2. mgr. 194. gr., svo og 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í ákæru greina hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og heimfærslu þess til laga. Öll þessi skilyrði eru uppfyllt í ákæru og var vörn ákærða því í engu áfátt um þá háttsemi sem honum var gefin að sök í áðurnefndum ákæruliðum. III Í 14. lið B. kafla ákærunnar var ákærða gefið að sök að hafa í lok maí 2010 sett getnaðarlim sinn inn í kynfæri B og ekki látið af háttseminni þótt telpan bæði hann um það. Af hálfu ákæruvaldsins var þetta brot talið varða við 1. mgr. 194. gr., 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að þessu broti ákærða væri ekki lýst í ákæru á þann veg að svari til brotalýsingar 1. mgr. 194. gr. laganna, svo sem með því að ákærði hafi við kynferðismökin beitt ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung eða sviptingu sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti. Gæti þetta ákvæði því ekki átt við um þennan ákærulið og var brot ákærða talið varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga gerist hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung sekur um nauðgun, en til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti. Eins og áður greinir var efni 194. gr. almennra hegningarlaga rýmkað verulega með 3. gr. laga nr. 61/2007. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi farið með getnaðarliminn inn fyrir skapabarma brotaþola svo að hana kenndi til. Teljist ákærði þannig hafa sett liminn inn í kynfæri stúlkunnar. Eru engin efni til að hagga við þessu sönnunarmati dómsins. Vegna ungs aldurs síns var brotaþoli varnarlaus gagnvart ákærða sem átti alls kostar við hana og notfærði sér yfirburðastöðu sína til að koma fram kynferðislegum vilja sínum gagnvart henni, en í þeirri háttsemi fólst ofbeldi af hans hálfu. Með þessari háttsemi hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 194. gr., svo og 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Á sama hátt og segir í niðurlagi II. kafla dómsins eru öll skilyrði c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt um efni ákæru og var vörn ákærða því í engu áfátt í þessum lið hennar. IV Ákærði, sem hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, er hér sakfelldur fyrir kynferðisbrot gagnvart þremur börnum á aldrinum sjö til ellefu ára og vörslur á miklu magni af grófu barnaklámefni. Brot ákærða samkvæmt A. og B. kafla ákærunnar eru mjög gróf og alvarleg og brot hans gagnvart brotaþola í síðarnefnda ákærukaflanum auk þess margendurtekin, þar af sex nauðgunarbrot. Þá voru brot ákærða gagnvart brotaþolum í A. og B. kafla ákærunnar framin í skjóli þess trúnaðartrausts sem skapaðist milli ákærða og brotaþola vegna náins sambands hans og mæðra þeirra um árabil sem ákærði notfærði sér. Ákærða verður metið til refsiþyngingar að hann tók í mörgum tilvikum hreyfimyndir og ljósmyndir af athæfi sínu gagnvart brotaþola í B. kafla ákærunnar, en af því verður ráðið að vilji hans til að fremja brotin hafi verið mjög styrkur og einbeittur. Ákærði á sér engar málsbætur. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 77. gr. og 1., 2., 3., 6. og 7. tölulið 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. sama ákvæðis og a. lið 195. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 8 ár. Frá refsingunni ber að draga með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 25. júní 2011. Ákvæði héraðsdóms um upptöku, bætur til handa brotaþolum og sakarkostnað verða staðfest. Dæma ber ákærða til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði, en innifalinn í fjárhæð þessa sakarkostnaðar er jafnframt útlagður kostnaður réttargæslumanns vegna vottorðs sálfræðings, sem lagt var fram í Hæstarétti. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 8 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald hans frá 25. júní 2011. Ákvæði héraðsdóms um eignarupptöku, einkaréttarkröfur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.130.560 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur og Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 21. september 2011. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 8. júlí sl. á hendur ákærða, X, [..], tilheimilis að [...],[...], „fyrir eftirfarandi kynferðisbrot: A. Gagnvart A, fæddri [...], dóttur þáverandi sambýliskonu ákærða, með því að hafa í júlí eða ágúst 2001, er A var [..]ára, á þáverandi heimili þeirra að [...], [...], nuddað og sleikt kynfæri hennar og sett fingur inn í þau. Telst þetta varða við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. B. Gagnvart B, fæddri [...], með því að hafa, er telpan var á aldrinum sjö til átta ára, á heimili ákærða að [...], þar sem telpan dvaldi oft vegna tengsla ákærða við móður hennar: Telst þetta varða við 1. mgr. 201. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Telst þetta varða við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 209. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta aðallega varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga en til vara við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. sömu laga. Telst þetta varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta aðallega varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. sömu laga. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 1. mgr. og 2. mgr. 201. gr. og 1. mgr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr., 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. C. Gagnvart C, fæddri [...], með því að hafa að morgni [...], er telpan var gestkomandi á heimili hans að [...], káfað á rassi hennar utanklæða þar sem hún lá í rúmi. Telst þetta varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. D. Haft í vörslu sinni á heimili sínu 8054 ljósmyndir og 623 hreyfimyndir á tveimur Western Digital hörðum diskum, þremur Samsung hörðum diskum, Seagate hörðum diski og tveimur skrifanlegum DVD diskum sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt og í kynferðisathöfnum með dýrum. Lögregla haldlagði framangreind gögn á heimili ákærða þann 31. maí og 30. júní 2010. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig til að sæta upptöku samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á tveimur Western Digital hörðum diskum, þremur Samsung hörðum diskum, Seagate hörðum diski og tveimur skrifanlegum DVD diskum. Einkaréttarkröfur: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð kr. 1.200.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá tjónsdegi til þess dags er mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 6. gr. vaxtalaga. Þá er þess krafist að kærða verði gert að greiða hæfilegan kostnað vegna réttargæslu samkvæmt ákvörðun dómsins, sbr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 217. gr. laga nr. 88/2008. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu D, kennitala [...] og E, kennitala [...], fyrir hönd ólögráða dóttur þeirra, B, kennitala [...], er krafist skaðabætur að fjárhæð kr. 5.000.000 auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29. maí 2010 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi, en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna réttargæslu úr hendi sakbornings, samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun. Af hálfu F, kennitala [...], fyrir hönd ólögráða dóttur hennar, C, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 800.000 auk vaxta auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29.maí 2010 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi, en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna réttargæslu úr hendi sakbornings, samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun.“ Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af ákæruliðum A, 1.,2.,3. og 14. tl. ákæruliðar B og ákærulið C, en hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa fyrir þau brot sem hann hefur viðurkennt og lýst er í 4.-13. tl. í ákærulið B og í ákærulið D. Þá komi gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hafi sætt frá 25. júní sl. til frádráttar dæmdri refsingu. Ákærði krefst þess að einkaréttarkröfum brotaþolanna A og C verði vísað frá dómi en krafa brotaþolans B verði lækkuð. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa sem greiðist úr ríkissjóði. Málavextir. Málavextir eru þeir að mánudaginn 31. maí 2010 kom E á lögreglustöðina í [...] í því skyni að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur sinni, B , en hún er fædd[...]. Kvað hún F, móður brotaþolans C, hafa tjáð sér að hún hafi vaknað við það að morgni [...]sama ár að ákærði hafi verið að klappa henni á rassinn. Kvaðst E í framhaldi af því hafa spurt dóttur sína um þetta og hafi hún þá sagt sér frá sinni reynslu. Hafi verið um tvö tilvik að ræða sem átt hafi sér stað á heimili ákærða að [...]en þar hefði hún verið gestkomandi ásamt börnum sínum. Kvað hún þau ákærða hafa verið að slá sér upp undanfarin ár. Hafi fyrra tilvikið átt sér stað að morgni 29. maí og hafi dóttir hennar lýst því þannig að hún hafi vaknað við það að ákærði hafi verið að káfa á rassi hennar þar sem hún hafi legið í rúmi sem sé í herbergi inn af stofunni. Seinna tilvikið hafi átt sér stað í kjallaraherbergi hússins og hafi dóttir hennar lýst því svo að hún hafi farið þangað niður með ákærða og hafi hann leyft henni að vera í tölvu. Hafi hann síðan klætt hana úr fötunum og sagt að hann væri að gera gott við pjölluna hennar. Kvaðst hún hafa spurt dóttur sína hvort ákærði hafi notað puttana eða typpið og hafi hún þá sagt hann hafa notað typpið. Brotaþolinn B var færð til læknisrannsóknar í Barnahúsi daginn eftir og að kvöldi 31. maí var farið að heimili ákærða í því skyni að handtaka hann og rannsaka vettvang. Hann mun hins vegar ekki hafa verið heima en hann var handtekinn kl. 20:59 sama kvöld þegar hann átti erindi á lögreglustöðina til að nálgast kveikjuláslykla bifreiðar sinnar. Ákærði var færður á [...] til læknisrannsóknar og jafnframt var honum gert að afhenda fatnað sinn. Þá var vettvangur rannsakaður sama kvöld með samþykki ákærða og verjanda hans, en hann taldi ekki þörf á að vera viðstaddur rannsóknina. Vegna gruns um að barnaklám væri að finna í tölvubúnaði ákærða var lagt hald á hann. Samkvæmt lögregluskýrslu var ákærði frjáls ferða sinna kl. 23:58 sama kvöld. Rannsókn á tölvubúnaði ákærða leiddi í ljós fjölda ljósmynda og hreyfimynda sem áttu það sameiginlegt að sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt og jafnframt var þar að finna myndskeið sem sýndu börn í kynferðisathöfnum með dýrum. Mun hafa fundist samtals 8581 mynd og 649 myndskeið sem teljist erlent barnaklám. Heildartímalengd myndskeiðanna er tæpar 64 klukkustundir. Þá fundust 13 myndskeið sem teljast vera íslensk og rannsóknari taldi sýna ákærða og brotaþolann B og er heildartímalengd myndskeiðanna um þrjár og hálf klukkustund en ljóst er að um fleiri en eitt eintak af sama myndskeiði var að ræða. Einnig fundust 26 ljósmyndir sem rannsóknari taldi sýna ákærða og brotaþolann B. Brotaþolinn B gaf tvívegis skýrslu fyrir dómi, í fyrra skiptið 8. júní 2010 í húsnæði Rauða krossins í [...] og í síðara skiptið í Barnahúsi í Reykjavík 26. nóvember 2010. Brotaþolinn C gaf skýrslu fyrir dómi 8. júní 2010 í framangreindu húsnæði í [...]. Sérfræðingar úr Barnahúsi önnuðust yfirheyrslurnar í öll skiptin undir stjórn dómsformanns í máli þessu. Við rannsókn málsins lét ákærði þau orð falla að hann hefði fengið „svona í andlitið áður frá móður brotaþolans A“. Hafði lögreglan í framhaldi af því samband við brotaþolann A, og kvaðst hún geta staðfest að ákærði hefði leitað á hana þegar hún hafi verið 10-11 ára en þá hafi þau verið tvö ein á heimili móður hennar, G. Hafi hún lagst undir sæng hjá ákærða til að kúra hjá honum, enda hafi hún litið á hann sem fósturpabba sinn. Hafi ákærði þá byrjað að leita á hana sem hafi leitt til þess að hann hafi klætt hana úr að neðan. Hafi hann síðan sett fingur inn í kynfæri hennar og jafnframt sleikt þau. Kvaðst hún hafa sagt frænda sínum, H, frá þessu og hafi hann orðið vitni að því er ákærði hafi rétt henni 2.000 krónur og sagt jafnframt „fyrirgefðu“ við hana. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákæruliður A. Ákærði kannaðist við að upp hefði komið eitthvert mál á þessum tíma. Hann kvaðst ekki hafa verið skráður til heimilis með G, móður A, brotaþolans A, en hann hafi mikið verið á heimili þeirra. Bar ákærði að hann og G hefðu verið eitthvað þunn en þau hefðu verið að skemmta sér. Hún hafi á þessum tíma unnið á hóteli. Ákærði kvað þau hafa stundað kynlíf áður en hún hafi farið í vinnuna og hann því verið nakinn. Þar að auki hafi hún viljað að þau væru ekki í fötum þegar þau væru í rúminu og því ekki óalgengt að krakkarnir sæju þau nakin. Þá hafi þau sífellt verið í klofinu hvort á öðru meðan þau sváfu. Ákærða minnti að brotaþoli hefði skriðið upp í rúm til hans þar sem hann svaf, en það hafi ekki verið óvanalegt. Kvaðst ákærði hafa vaknað við að eitthvað væri í gangi hjá stelpunni, sem hafi verið í einhverri fýlu og óhress. Ákærði hafi þó ekki vitað af hverju. Ákærði hafi reynt að tala við stúlkuna um hvað væri í gangi en hún engu svarað. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hafi gerst næst. Ákærði kannaðist ekki við að hafa gefið stúlkunni pening umrætt sinn, þá mundi hann ekki hvort einhver annar hafi verið á heimilinu. Ákærði kannaðist við að frændi brotaþola hafi oft verið á heimilinu, en hann kvaðst ekki muna hvort drengurinn hafi verið þar umrætt sinn. Fljótlega eftir þetta hafi G sakað ákærða um brot gegn barninu og hann í kjölfar þess rætt bæði við lögregluna og sálfræðing. Ákærði mundi þó hvorki hvað honum og lögreglunni fór í milli, né heldur honum og sálfræðingnum, en ákærði kvaðst ekki rengja það sem fram kom um það í dagnótum sálfræðingsins. Ákærði kvaðst hafa átt við þunglyndi að stríða á þessum tíma og því verið hjá sálfræðingi. Hann kvaðst hafa leitað til lögreglu þar sem hann hafi óttast að hann hefði meitt eða sært einhvern, en einnig til að stilla til friðar innan fjölskyldunnar. Ákærði kvaðst hafa upplifað vonleysi og hann brotnað saman en ekki getað gefið neina skýringu á ásökunum stúlkunnar. Ákærði hafi farið heim til móður sinnar eftir þetta og fengið róandi hjá henni. Samband hans og G hafi þó haldið áfram með sama hætti og áður. Þau hafi endanlega hætt saman þegar G hafi farið að vera með öðrum manni, en ákærði hafi þó áfram verið daglegur gestur á heimili hennar þegar sá maður var ekki við. Sérstaklega aðspurður kannaðist ákærði ekki við að hafa gefið G þá skýringu að hann hefði ruglast á henni og stúlkunni. Ákærði kvaðst ekki hafa rætt hið ætlaða brot við stúlkuna, samskipti þeirra hafi ekki verið mikil en þó góð bæði fyrir og eftir atvikið og stúlkan látið sem ekkert hefði í skorist. Ákærði kvað samskipti sín við þær mæðgur hafa fjarað út. G hafi eitthvað hringt eftir að hún flutti úr landi, en hann hafi ekki hitt hana í þau skipti sem hún hafi komið til Íslands. Brotaþoli hafi þó komið til [...] og brosað til hans þar sem hún hafi verið á gangi með frænku sinni. Ákærði kvaðst ekki rengja frásögn hennar, en hann teldi að hið ætlaða brot hefði ekki átt sér stað, hann hafi ekki verið svo sofandi. Sérstaklega aðspurður um hvort hið ætlaða brot gæti hafa átt sér stað meðan ákærði svaf kvaðst hann ekki geta svarað því. Þá kvaðst ákærði ekki vita af hverju stúlkan hefði átt að bera hann þessum sökum fyrst allt hafi verið í góðu á milli þeirra. Þá telur ákærði að rannsóknarlögreglumaðurinn hafi „spólað“ þessu öllu af stað núna, en ákærði hafi sjálfur sagt honum frá hinu ætlaða atviki. Brotaþolinn A skýrði svo frá fyrir dómi að samskipti hennar við ákærða hafi verið góð og ákærði hafi verið góður stjúppabbi. Hún lýsti atvikum þannig að þetta hafi gerst heima hjá móður hennar að [...]. Hún hafi verið ein heima með ákærða, en móðir hennar hafi verið í vinnunni. Ákærði hafi verið uppi í rúmi og vitnið, sem þá var 11 ára, skriðið upp í rúmið til að kúra en það hafi ekki verið svo óvanalegt. Kvað vitnið ákærða ekki hafa verið nakinn umrætt sinn og hún hafi sjálf verið í nærfötum. Ákærði hafi farið að strjúka vitninu um magann, sem henni hafi þótt í lagi, en ákærði hafi síðan fært sig neðar og neðar. Ákærði hafi svo farið að „putta“ hana, þ.e. nudda á henni kynfærin og farið „inn í“ með puttann. Þá hafi ákærði sleikt kynfæri hennar. Þetta hafi hann gert í smá stund. Kvað vitnið að eftir á hafi ákærði sagst hafa haldið að hún vildi þetta. Þá bar vitnið að ákærði hefði ekki verið sofandi meðan á þessu stóð. Vitnið kvaðst ekki hafa talað við ákærða eftir á, hún hefði farið inn til sín og upp í rúm, en hún hafi þá verið í uppnámi. Þá hafi H frændi hennar komið og séð að eitthvað væri að. Kvað vitnið ákærða hafa gefið sér 2000 krónur og beðist fyrirgefningar og minnti vitnið að H hafi orðið vitni að því. Vitnið hafi síðan farið út með H og hann náð upp úr henni hvað gerst hefði, en hún hafi fyrst ekki þorað að segja honum frá atvikinu. Þá kvaðst vitnið einnig hafa sagt frænku sinni frá atvikinu og þau síðan sagt móður hennar frá þessu. Hún kvað samband móður hennar og ákærða ekki hafa breyst eftir þetta og ákærði verið áfram inni á heimilinu. Þá kvað vitnið ákærða hafa útskýrt þetta sem svo fyrir móður hennar að ákærði hefði ruglast á þeim mæðgunum og því hafi móðir hennar trúað allt þar til vitnið hafi sagt henni að ákærði hefði sagt við sig að hann héldi að vitnið vildi þetta. Kvað vitnið að hvorki lögregla né barnaverndaryfirvöld hafi rætt atvikið við sig á umræddum tíma. Bar vitnið að eftir þetta hefði henni liðið illa, hún hefði aldrei notið neins stuðnings og aldrei talað um þetta. Kvaðst hún enn hugsa mikið um þetta og þetta hafi enn áhrif á hana og hennar kynlíf. Undir vitnið var borinn framburður ákærða hjá lögreglu þess efnis að vitnið hefði með ásökunum sínum verið að hefna sín á móður sinni fyrir að hafa drepið föður vitnisins. Kvað vitnið það ekki vera rétt. Vitnið G, móðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði frétt frá I, systur sinni hvað hefði gerst. Hafi vitnið í framhaldi af því rætt við dóttur sína en hún hafi ekki sagt vitninu frá öllu því sem gerst hefði en sagt að ákærði hefði leitað á sig og farið niður í nærbuxur sínar. Kvaðst vitnið hafa rætt þetta við ákærða og hann sagt þetta rétt, en hann hefði haldið að það hefði verið vitnið sem lægi í rúminu. Kvað vitnið þetta hafa verið afgreitt sem slys en stúlkan hefði oft komið upp í rúmið fram að þessu. Vitnið hafi þó tekið eftir því að eftir umrætt atvik hafi stúlkan ekki komið upp í rúmið ef ákærði var þar, en vitnið hafi ekki velt því meira fyrir sér. Kvað vitnið telja að þetta hafi verið á árinu 2000 eða 2001, en þá um verslunarmannahelgi hafi hún verið að vinna á hóteli. Kvað vitnið samband sitt við ákærða hafa verið mjög skrítið eftir þetta, því hafi endanlega lokið í ágúst árið 2002 en vitnið hafi flutt úr landi árið 2003. Kvaðst vitnið þó ekki hafa verið í eiginlegri sambúð með ákærða á þessum tíma, en hann hafi sofið heima hjá henni. Þá neitaði vitnið því að hún og ákærði hafi alltaf sofið nakin, hafi það þó ekki verið óvanalegt. Vitnið H skýrði svo frá fyrir dómi að þegar hann hafi verið um 10 eða 11 ára hafi hann komið heim til brotaþola að leita að bróður hennar, en þeir hafi verið bestu vinir. Hann hafi ekki verið heima og minnti vitnið að brotaþoli hafi verið ein heima. Þegar vitnið hafi komið inn hafi hún verið grátandi og greinilegt að eitthvað var að. Vitnið kvaðst hafa fengið hana til að segja sér hvað komið hefði fyrir, en hann hafi þurft að draga það upp úr henni. Hafi hún tjáð honum að ákærði hafi verið að „fikta þar sem hann hefði ekki átt að fikta“, ákærði hefði verið að fara inn á hana og fleira í þeim dúr, en vitnið vissi ekki hvað þetta hefði gengið langt. Eftir það hefði ákærði átt að hafa gefið brotaþola pening, 1000 eða 2000 krónur til að þagga niður í henni og kvaðst vitnið muna það vel að hún hafi sýnt honum peninginn, en hann hafi ekki séð ákærða gefa henni peninginn. Vitnið kvað hana ekki hafa treyst sér til að segja neinum frá þessu og hafi hann því farið beint til móður hennar og sagt henni frá þessu. Móðursystir brotaþola, I, skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hefði sagt sér frá atvikinu, líklega á árinu 2001. Hafi hún sagt að ákærði hefði haldið að hún væri mamma sín, hann hafi komið upp í rúm til hennar og hann hafi verið að strjúka kynfæri hennar. Kvað vitnið brotaþola hafa verið bæði hissa og hrædda, eins og hún hafi ekki alveg áttað sig á þessu. Þá kvaðst vitnið hafa skrifað um þetta í leyndarmálabókina sína eins og hún komst að orði. Las vitnið umrædda færslu úr leyndarmálabók sinni en þar kemur efnislega fram að ákærði og systir hennar hafi hætt saman sökum þess að hann hafi næstum verið búinn að nauðga brotaþola. Hafi hann verið byrjaður að káfa á henni, hann hafi sleikt einn putta og farið undir nærbuxurnar hennar og strokið á henni pjölluna. Ljósrit úr bókinni var lagt fram og bókin í heild skoðuð í dóminum. Kvaðst vitnið minna að umrædd færsla hafi verið skrifuð fljótlega eftir að brotaþoli sagði henni frá atvikinu. Varðandi merkingar í leyndarmálabókinni kvað vitnið umrædda færslu vera leyndarmál nr. 2, þarna hafi verið fjögur leyndarmál, þó ekki varðandi sömu einstaklinga. Kvaðst vitnið ekki muna hvenær hún hafi byrjað að skrifa í bókina, hún hafi ekki skrifað í hana daglega, kannski á fjögurra til fimm mánaða fresti. Þó taldi vitnið nokkuð víst að hún hafi verið byrjuð að skrifa í bókina á árinu 2001 þar sem umrædd færsla hefði verið skrifuð fljótlega eftir að hún frétti af atvikinu. Vitnið J lögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði á sínum tíma hitt ákærða á förnum vegi þegar vitnið var í fríi, gæti hafa verið í júlí eða ágúst árið 2001. Ákærði hafi viljað ræða einhver útköll sem lögregla hafði þurft að sinna á heimilinu. Ákærði hafi m.a. sagt að sambýliskona hans hefði verið að bera á ákærða að hann hefði verið að leita á dóttur hennar. Kvaðst vitnið ítrekað hafa spurt ákærða hvort eitthvað væri til í því, en ákærði neitað. Þó hafi ákærði sagt að stúlkan svæfi oft upp í rúmi hjá þeim og hann hefði hugsanlega eitthvað ruglast á þeim mæðgum og strokið stúlkunni. Kvaðst vitnið hafa kannað það á lögreglustöðinni hvort einhverjar tilkynningar hefðu borist frá móður stúlkunnar eða öðrum um málið en svo hafi ekki verið, þá hafi hann rætt við aðra lögreglumenn sem sinnt hefðu útköllum á heimilinu, en enginn hafi kannast við neitt. Kvað vitnið málið ekki hafa verið tilkynnt til barnaverndaryfirvalda og þá hafi ekki bókað neitt um málið. K sálfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði verið með ákærða til meðferðar á umræddum tíma. Hafi ákærði fyrst leitað til sín á árinu 2000, m.a. vegna þess að hann hafi þá átt við vanlíðan og depurð að stríða. Hafi vitnið haft ákærða í stuðningsviðtölum allt til ársins 2003. Vitnið kvað lífsmunstur ákærða á umræddum tíma hafa verið þannig að hann hafi snúið sólarhringnum við, verið framtakslaus, stundað vinnu illa og sýnt sterk einkenni depurðar. Þá hafi verið erfiðleikar í samskiptum við sambýliskonu vegna reksturs heimilis og fjármála. Þá hafi verið erfitt að vinna með ákærða, hann hafi skort getu og framtak til að taka á sínum málum. Vitnið lýsti atvikum svo að ákærði hafi hringt í sig og óskað eftir viðtali. Vitnið hafi þá hitt ákærða og hann sagt vitninu frá því atviki er átt hafi sér stað inni á heimilinu. Ákærði hafi sagst hafa verið sofandi uppi í rúmi og eitthvað verið búinn að drekka kvöldið áður. Sambýliskona ákærða hafi verið farin til vinnu og fósturdóttir hans komið upp í til hans. Ákærði hafi síðan vaknað við það að stúlkan hafi snúið í hann bakinu og verið eitthvað fúl. Ákærði hafi síðar frétt að hann hafi leitað á stúlkuna og við það hafi honum brugðið mjög. Kvað vitnið ákærða hafa verið mjög miður sín yfir þessu og talað mikið um það hvað hann væri á móti mönnum sem leituðu á börn og annað slíkt. Þá hafi ákærði verið í vandræðum með hvernig hann skyldi snúa sér í málinu, en hann og G hafi komið sér saman um að hann kæmi heim aftur, en ákærði hefði þá verið farinn til móður sinnar. Vitnið kvaðst jafnvel minna að ákærði hefði viljað leita til lögreglunnar vegna málsins, en G hafi verið viðkvæm fyrir því að málið færi lengra og kvað vitnið þau mögulega hafa komið sér saman um að fara ekki lengra með málið. Þá kvað vitnið samband ákærða við G hafa verið stormasamt og hafi hann vitað til þess að barnaverndaryfirvöld hefðu haft afskipti af heimilinu. Minnti vitnið að hann hefði á sínum tíma rætt málið óformlega við þáverandi félagsmálastjóra. Kvað vitnið að enginn hefði rætt atvikið við stúlkuna á sínum tíma. Vitnið L lögreglufulltrúi kvað ákærða sjálfan hafa veitt upplýsingar um ætlað brot en vitnið hafi í kjölfarið haft samband við brotaþola. Hann hafi ekki hvatt hana til að kæra heldur einungis spurt hvort hún vildi það. Niðurstaða. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa nuddað og sleikt kynfæri brotaþolans A og sett fingur inn í þau. Á því er byggt í ákæru að þetta hafi gerst í júlí eða ágúst 2001 en þá var brotaþoli [...] ára gömul. Ákærði hefur neitað sök en kannast við að hafa verið borinn sökum á þessum tíma um kynferðisbrot gagnvart brotaþola. Ákærða minnti að brotaþoli hefði skriðið upp í rúm til hans þar sem hann svaf, en það hafi ekki verið óvanalegt. Hann hafi vaknað við að hún hafi verið í einhverri fýlu og óhress en hann hafi þó ekki vitað hverju það sætti. Hann kannaðist ekki við að hafa gefið stúlkunni pening umrætt sinn. Móðir brotaþola hafi fljótlega eftir þetta sakað ákærða um brot gegn barninu og hann í kjölfar þess rætt bæði við lögregluna og sálfræðing. Ákærði kvaðst hafa átt við þunglyndi að stríða á þessum tíma og því verið hjá sálfræðingi. Hann kvaðst hafa leitað til lögreglu þar sem hann hafi óttast að hann hefði meitt eða sært einhvern, en einnig til að stilla til friðar innan fjölskyldunnar. Ákærði kannaðist ekki við að hafa gefið móður brotaþola þá skýringu að hann hefði ruglast á henni og stúlkunni. Brotaþoli hefur lýst því fyrir dómi að hún hafi skriðið upp í rúm til ákærða en það hafi ekki verið svo óvanalegt. Ákærði hafi ekki verið nakinn umrætt sinn og hún hafi sjálf verið í nærfötum. Ákærði hafi farið að strjúka vitninu um magann, sem henni hafi þótt í lagi, en ákærði hafi síðan fært sig neðar og neðar. Ákærði hafi svo farið að „putta“ hana, þ.e. nudda á henni kynfærin og farið „inn í“ með puttann. Þá hafi ákærði sleikt kynfæri hennar. Þetta hafi hann gert í smá stund.Kvað vitnið að eftir á hafi ákærði sagst hafa haldið að hún vildi þetta. Hafi H frændi hennar komið eftir þetta og séð að eitthvað væri að. Kvað vitnið ákærða hafa gefið sér 2000 krónur og beðist fyrirgefningar og minnti vitnið að H hafi orðið vitni að því. Vitnið hafi síðan farið út með H og hann náð upp úr henni hvað gerst hefði, en hún hafi fyrst ekki þorað að segja honum frá atvikinu. Þá kvaðst vitnið einnig hafa sagt frænku sinni frá atvikinu og þau síðan sagt móður hennar frá þessu. Vitnið kvað ákærða hafa útskýrt þetta sem svo fyrir móður hennar að ákærði hefði ruglast á þeim mæðgunum og því hafi móðir hennar trúað allt þar til vitnið hafi sagt henni að ákærði hefði sagt við sig að hann héldi að vitnið vildi þetta. Móðir brotaþola skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði frétt frá I, systur sinni hvað hefði gerst. Hafi vitnið í framhaldi af því rætt við dóttur sína en hún hafi ekki sagt vitninu frá öllu því sem gerst hefði en sagt að ákærði hefði leitað á sig og farið niður í nærbuxur sínar. Kvaðst vitnið hafa rætt þetta við ákærða og hann sagt þetta rétt, en hann hefði haldið að það hefði verið vitnið sem lægi í rúminu. Kvað vitnið þetta hafa verið afgreitt sem slys en stúlkan hefði oft komið upp í rúmið fram að þessu. Vitnið hafi þó tekið eftir því að eftir umrætt atvik hafi stúlkan ekki komið upp í rúmið ef ákærði var þar, en vitnið hafi ekki velt því meira fyrir sér. Kvað vitnið telja að þetta hafi verið á árinu 2000 eða 2001, en þá um verslunarmannahelgi hafi hún verið að vinna á hóteli. Vitnið H skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi tjáð honum að ákærði hafi verið að „fikta þar sem hann hefði ekki átt að fikta“, ákærði hefði verið að fara inn á hana og fleira í þeim dúr, en vitnið vissi ekki hvað þetta hefði gengið langt. Eftir það hefði ákærði átt að hafa gefið brotaþola pening, 1000 eða 2000 krónur til að þagga niður í henni og kvaðst vitnið muna það vel að hún hafi sýnt honum peninginn, en hann hafi ekki séð ákærða gefa henni peninginn. Móðursystir brotaþola, I, skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hefði sagt sér frá atvikinu, líklega á árinu 2001. Hafi hún sagt að ákærði hefði haldið að hún væri mamma sín, hann hafi komið upp í rúm til hennar og hann hafi verið að strjúka kynfæri hennar. Kvað vitnið brotaþola hafa verið bæði hissa og hrædda, eins og hún hafi ekki alveg áttað sig á þessu. Þá kvaðst vitnið hafa skrifað um þetta í leyndarmálabókina sína eins og hún komst að orði. Þar kom efnislega fram að ákærði og systir vitnisins hafi hætt saman sökum þess að hann hafi næstum verið búinn að nauðga brotaþola. Hafi hann verið byrjaður að káfa á henni, hann hafi sleikt einn putta og farið undir nærbuxurnar hennar og strokið á henni pjölluna. Vitnið J lögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði á sínum tíma hitt ákærða á förnum vegi þegar vitnið var í fríi, gæti hafa verið í júlí eða ágúst árið 2001. Ákærði hafi m.a. sagt að sambýliskona hans hefði verið að bera á ákærða að hann hefði verið að leita á dóttur hennar. Kvaðst vitnið ítrekað hafa spurt ákærða hvort eitthvað væri til í því, en ákærði neitað. Þó hafi ákærði sagt að stúlkan svæfi oft upp í rúmi hjá þeim og hann hefði hugsanlega eitthvað ruglast á þeim mæðgum og strokið stúlkunni. Kvað vitnið málið ekki hafa verið tilkynnt til barnaverndaryfirvalda og þá hafi ekki bókað neitt um málið. K sálfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði verið með ákærða til meðferðar á umræddum tíma. Hafi ákærði hringt í sig og óskað eftir viðtali. Vitnið hafi þá hitt ákærða og hann sagt vitninu frá því atviki er átt hafi sér stað inni á heimilinu. Ákærði hafi sagst hafa verið sofandi uppi í rúmi og eitthvað verið búinn að drekka kvöldið áður. Sambýliskona ákærða hafi verið farin til vinnu og fósturdóttir hans komið upp í til hans. Ákærði hafi síðan vaknað við það að stúlkan hafi snúið í hann bakinu og verið eitthvað fúl. Ákærði hafi síðar frétt að hann hafi leitað á stúlkuna og við það hafi honum brugðið mjög. Þá hafi ákærði verið í vandræðum með hvernig hann skyldi snúa sér í málinu, en hann og G hafi komið sér saman um að hann kæmi heim aftur. Vitnið kvaðst jafnvel minna að ákærði hefði viljað leita til lögreglunnar vegna málsins, en G hafi verið viðkvæm fyrir því að málið færi lengra og kvað vitnið þau mögulega hafa komið sér saman um að fara ekki lengra með málið. Ákærði hefur kannast við að brotaþoli hafi á umræddum tíma komið upp í rúm til hans þegar hann var sofandi og þá er upplýst að móðir brotaþola bar hann þeim sökum að hafa leitað á dóttur hennar. Staðfest hefur verið fyrir dómi að ákærði hafi á þessum tíma sagt lögreglumanni og sálfræðingi frá atvikinu en ákærði kannast ekki við að hafa gefið þær skýringar að hann kynni að hafa ruglast á brotaþola og móður hennar. Framburður brotaþola fær stoð í framburði H og I móðursystur hennar og þá kannast móðir brotaþola við að brotaþoli hafi sagt að ákærði hefði leitað á sig og farið niður í nærbuxur sínar. Að mati dómsins styrkir það sérstaklega frásögn brotaþola að móðursystir hennar skyldi á sínum tíma hafa skráð hjá sér frásögn hennar eins og að framan er rakið. Að mati dómsins er framburður vitna í máli þessu einkar trúverðugur og verður því að telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið. Telja verður að tengsl ákærða við brotaþola hafi verið slík er í 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga greinir, enda hefur brotaþoli lýst því að hún hafi litið á ákærða sem stjúpföður sinn. Er háttsemi ákærða því rétt lýst í þessum lið ákærunnar og brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Verjandi ákærða hefur byggt vörn sína samkvæmt þessum ákærulið á því að sök ákærða sé fyrnd. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga en brot gegn þeirri lagagrein varðar nú fangelsi allt að 12 árum sé barn yngra en 16 ára. Þá hefur ákærði verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. sömu laga en brot gegn þeirri lagagrein varðar nú fangelsi, ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Þegar brot ákærða var framið sumarið 2001 varðaði brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga fangelsi allt 6 árum og allt að 10 ára fangelsi væri barn yngra en 16 ára og brot gegn 1. mgr. 202. gr. sömu laga varðaði fangelsi allt að 12 árum. Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 82. gr. sömu laga taldist fyrningarfrestur vegna brota samkvæmt 194.-202. gr. laganna eigi fyrr en frá þeim degi er brotaþoli náði 14 ára aldri. Brotaþoli varð 14 ára 22. júlí 2004 og er sök ákærða því ófyrnd. Ákæruliður B. Brotaþolinn B skýrði svo frá í skýrslutöku fyrir dómi 8. júní 2010 að ákærði hafi verið að gera eitthvað við sig þegar brotaþolinn C gisti hjá henni. Hafi C vaknað og þá hafi ákærði verið að káfa eitthvað á henni. Kvað brotaþoli C hafa sagt sér í frímínútunum í skólanum að ákærði hafi verið að káfa á „kyni“ C þegar hún gisti hjá brotaþola og að ákærði hefði nærri verið búinn að girða niður um hana. C hafi vakið hana, en ekki viljað segja sér hvað ákærði hefði gert, C hefði viljað fara heim og hálfpabbi hennar hefði sótt hana. Þá hafi þetta líka komið fyrir systur brotaþola og hafi móðir hennar sagt henni frá því. Þá bar hún að ákærði hefði læst sig niður í kjallara en hún hafi verið í tölvunni. Hana minnti að þetta hefði verið morguninn eftir að C gisti hjá henni. Hafi ákærði svo farið inn í hitt herbergið og vitnið komið þangað. Hafi ákærði sagst ætla að gera eitthvað gott í píkuna á henni. Ákærði hafi tekið hana úr náttbuxunum og nærbuxunum. Kvað brotaþoli að hana hafi ekki langað að hann væri að gera þetta við hana, þetta hafi ekki verið gott, hún hafi ætlað í burtu en ekki þorað það. Hún kvaðst hafa legið á bakinu á bekk, í lyftingaherberginu, og ákærði setið á móti sér, við fætur hennar. Aðspurð um hvað hafi verið vont kvað hún það hafa verið í píkunni og hafi ákærði verið með typpið í píkunni. Hún kvaðst hafa beðið ákærða að hætta og hann svarað því að hann væri að verða búinn. Þegar ákærði hafi hætt hafi hún klætt sig í buxurnar sínar og farið upp. Brotaþola fannst þetta hafa verið langur tími. Þá hafi ákærði sagt henni að hún mætti ekki segja mömmu sinni frá þessu. Kvað hún mömmu sína og systkini hafa verið heima umrætt skipti, systkinin hafi verið sofandi í rúminu og mamma hennar sofandi á sófanum. Í skýrslutöku sem fram fór 26. nóvember 2010 lýsti brotaþoli því að ákærði hefði verið að láta typpið á hendurnar og munninn á vitninu og hafi þetta átt sér stað í tölvuherberginu. Framburður brotaþola var nokkuð á reiki með það hversu oft þetta hafi verið en þetta hafi verið í eitt eða fjögur skipti hvað varðar munninn en eitt eða þrjú, eða fjögur hvað varðar hendurnar. Hún kvað þetta fyrst hafa gerst þegar hún var 7 ára og taldi það hafa verið eftir jól. Brotaþoli lýsti því að í fyrsta skiptið hafi ákærði verið að láta typpið í hendur hennar, sem og annað til „sexta“ og þá í „sjötta“ skiptið hafi ákærði sett typpið í píkuna og verið að sleikja hana. Kvaðst hún viss um að ákærði hefði bara einu sinni sett typpið í píkuna en hitt hefði hún ekki talið, þá kvað hún að hún hefði verið átta ára þegar það gerðist. Lýsti hún því að henni hefði liðið illa í hjartanu. Kvað hún atvikin öll hafa átt sér stað í tölvuherberginu og lyftingaherberginu á neðstu hæðinni á heimili ákærða. Kvaðst hún stundum hafa verið í tölvunni, þá í leikjum og á „youtube“. Hún kvaðst oft hafa gist á heimili ákærða og hafi hún þá sofið upp í hjá ákærða og móður sinni og þá verið í miðjunni. Kvað hún ákærða þó eiginlega aldrei hafa gist heima hjá henni. Hún lýsti atviki þar sem hún gisti ein heima hjá ákærða með honum og kvað hún hann þá hafa verið með typpið eitthvað, hann hafi þó aldrei náð að láta typpið á hana þar sem hún hafi farið undan sænginni. Kvað hún mömmu sína hafa komið um morguninn. Brotaþoli kvað engan hafa orðið vitni að hinu ætluðu brotum nema hundinn. Mamma hennar hafi alltaf verið uppi. Hún kvað ákærða ekki hafa verið með myndavélar á meðan hinum ætluðu brotum stóð. Þá kvað hún ákærða hafa sýnt sér hreyfimyndir í tölvunni er sýndu níu ára stelpu með pabba sínum og hafi þau bæði verið allsber, stúlkan hafi verið með litlum krökkum og pabba þeirra og þau hafi eitthvað verið að fikta í typpinu, stelpan hafi verið að láta munninn á typpið á pabbanum og hann hafi verið að gera eitthvað gott í píkuna á henni. Sérstaklega aðspurð um hvað hún meinti með gott í píkuna kvað hún pabbann hafa verið að sleikja píkuna. Kvaðst hún halda að hún hefði séð fimm eða þrjár svona myndir. Þá lýsti hún annarri hreyfimynd þar sem stelpa hefði verið með pabba sínum og sýndi hvernig stelpan hefði verið að gera við typpið á honum. Kvað hún ákærða hafa bannað sér að segja mömmu sinni frá þessu að þetta hafi verið leyndarmálið þeirra. Kvaðst brotaþoli ekki vita um önnur börn sem hefðu lent í þessu, utan þeirra á myndböndunum. Hún kvað ákærða hafa sýnt sér myndir af stelpunni með pabba sínum þegar hún var sjö ára, en hinar myndirnar hafi hann sýnt henni þegar hún var átta ára, þetta hafi verið fleiri skipti. Þá lýsti hún atviki þar sem ákærði tók hundinn sinn upp til sonar síns, þá hafi hann verið að fela sig fyrir móður brotaþola, en hún hafi verið búin að brjóta hurðina. Ákærði hafi lokað hratt, farið hinum megin og út, þar sem hann hleypti hundinum alltaf út. Hafi hann farið þar upp og lokað hurðinni, labbað upp tröppurnar, bankað og farið inn. Ákærði bar fyrir sig minnisleysi fyrir dómi aðspurður um 1. tl. B-kafla í ákæru. Hann kvað tengsl sín við brotaþola vera í gegnum E, móður stúlkunnar, sem hann hafi átt í sambandi við í um sex ár, en ákærði hafi ekki beint litið á stúlkuna sem stjúpdóttur sína. Stúlkan hafi oft og tíðum verið á heimili ákærða, sem og önnur börn E og hafi þau jafnframt oft sofið þar. Ákærði kvaðst þó ekki hafa viljað að börnin væru á heimili hans á skóladögum, þau hafi þannig átt sitt eigið heimili hjá móður sinni. Þá hafi ákærða ekki líkað vel þegar tilsjónarmaður barnaverndarnefndar hafi komið á heimili hans, enda viðurkenni hann bjórdrykkju sína og að ekki sé spennandi að hafa börn í kringum slíkt. Ákærði kvaðst hafa tekið fyrir að vera barnapía og því ekki verið einn með börnunum þegar móðir þeirra hafi verið í helgarvinnu á skemmtistaðnum Lundanum. Hann kvað þó stúlkuna hafa verið eina hjá honum í einhver skipti, en stúlkan hafi oft komið og verið hjá honum. Kvað ákærði samband sitt við stúlkuna hafa verið nokkuð gott, engin illindi hafi verið á milli þeirra utan stakra fýlukasta eins og börnum sé eðlilegt. Þá kvað ákærði stúlkuna oft hafa verið í tölvu sem verið hafi í kjallaraherbergi á heimili hans. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði ekki geta svarað því hvort hann rengdi framburð barnsins, en ákærði kvaðst ekki muna ekki eftir þessu. Þá kvaðst ákærði engar skýringar hafa á framburði barnsins. Að því er varðar 2. tl. B-kafla ákærunnar kvað ákærði myndir þær sem sá ákæruliður tekur til vel geta verið af brotaþola. Hann kannaðist við að sængurver sem sjáist í geti verið hans sængurver, en hann kvaðst ekki sjá hvort myndirnar væru teknar í hans rúmi. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa tekið myndir þann dag sem umræddar myndir eru vistaðar og telur hann að mögulegt sé að einhver annar hafi tekið þær en það fólk sem verið hafi á heimili hans hafi haft aðgang að myndavélum hans og símum, þ.m.t. E og börn hennar. Þá kvað ákærði myndskeið, sem borið var undir hann, einnig geta hafa verið tekið á heimili hans, en hann muni ekki eftir að hafa sett umrætt myndskeið yfir á stafrænt form og í tölvu sína. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði þó kunna það og almennt hafa gert það við upptökur sínar. Kvað ákærði E og börn hennar hafa haft aðgang að tölvum í hans eigu, en hann eigi fleiri en eina, þá eigi ákærði ógrynni af hörðum diskum, en hann kvaðst ekki vita úr hvaða tölvu sá diskur væri sem umrætt efni fannst á en þó væri klárt að það hefði verið á tölvu eða hörðum diski í hans fórum. Þá kvað ákærði að líklega hafi hann sett efnið sjálfur á tölvu sína, en hann muni þó ekki til þess, en hann hafi almennt séð um að færa slíkt efni yfir á tölvurnar af myndavélum og símum. Hann kvaðst einnig hafa gert þetta fyrir E, en hún hafi hvorki kunnað þetta né átt tölvu sjálf. Myndir hefðu almennt verið færðar á hans tölvu og tölvu elstu dóttur E. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði ekki telja að umræddar myndir væru kynferðislegar eða klámfengnar, en honum þættu þær þó ósæmilegar. Varðandi 3. tl. B-kafla ákærunnar kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa framið þá háttsemi sem honum er þar gefin að sök. Kvaðst ákærði rengja þann framburð brotaþola að hann hafi sýnt henni umrætt efni og bannað henni að segja frá því. Ákærði kvaðst telja að stúlkan hafi þó getað hafa „rambað inn á þetta“ þar sem hún hafi verið í tölvunni, hann viti þó ekki hvort hún hafi færni til að opna skjöl í tölvunni, en hún hafi getað farið á netið án aðstoðar. Þá kvaðst ákærði hafa haft orð á því við lögreglu að hann væri að finna barnaklám og þá verið að velta fyrir sér hvernig bregðast skyldi við því. Kvað ákærði lögreglu hafa sagt sér að láta það vera. Að því er varðar 14. tl. B-kafla ákæru lýsti ákærði atvikum þannig að umræddan morgun, 30. maí 2010, sem hann muni nokkuð vel, hafi hann og E verið nýkomin heim af skemmtistaðnum [...]. Kvað ákærði ástand sitt hafa verið nokkuð gott, en hann hafi þó verið aðeins ölvaður. Þau E hafi farið að rífast og á endanum hafi ákærði farið niður í tölvuherbergið sitt í kjallara hússins í þeim tilgangi að hlusta á tónlist án E. Hún hafi komið niður og sótt tölvu dóttur sinnar og farið upp aftur. Þegar hann hafi farið upp að sækja sér brennivínsleka sem hann átti hafi hann séð að hún hafi verið í tölvunni á samskiptavefnum Facebook. Hann hafi farið aftur niður í kjallara, læst að sér og slökkt á „routernum“ sem hafi verið í tölvuherberginu og E hafi því ekki getað verið á netinu. Við þetta hafi E komið niður og byrjað að banka á hurðina og reyna að ná sambandi við ákærða en hann bara hækkað í hljómflutningstækjunum. E hafi þá farið að sparka í hurðina og hafi ákærði þá í kvikindisskap ákveðið að læðast út hinum megin og upp á loft, þannig að E sæi hann ekki, en barnsmóðir ákærða leigi á hæðinni fyrir ofan. Hafi ákærði vaðið inn á barnsmóður sína, lokað og læst. E hafi fljótlega komið upp en mjög hljóðbært sé og við þetta hafi krakkastóðið allt vaknað. E hafi farið út og gangsett bifreið ákærða en hann þá hringt í lögregluna til að koma í veg fyrir að E æki brott. Lögreglan hafi komið á staðinn og tekið bíllykilinn. Þá kvað ákærði að E hafi verið búin að tína saman dótið sitt og hafi hún sent brotaþola upp til ákærða til að biðja hann að hringja á leigubíl. Það hafi ákærði þó ekki gert. Að lokum hafi hurðinni verið skellt með öskrum, látum og dónaskap og E farið burt með dótið sitt og börnin. Sérstaklega aðspurður kvað ákærði brotaþola ekki hafa verið læsta inni hjá sér, heldur hafi hún verið sofandi á meðan þessu gekk, í herbergi fyrir ofan tölvuherbergið. E, móðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að á mánudeginum 31. maí 2010, er vitnið hafði frétt frá móður C hvað gerst hefði um helgina, hefði hún rætt málið við dóttur sína. Vitnið hafi spurt stúlkuna hvort ákærði hafi eitthvað gert við hana og hún í framhaldi af því sagt vitninu að ákærði hafi ætlað að vera góður við pjölluna hennar með typpinu. Kvað vitnið stúlkuna þó ekki hafa nefnt neinar dagsetningar í þessu samhengi. Hafi vitnið þá farið rakleiðis niður á lögreglustöð og kært ákærða. Hafi vitnið fyrst ætlað að koma við hjá ákærða til að ræða við hann, en hætt við það og farið beint til lögreglunnar. Kvaðst vitnið ekki hafa rætt það við stúlkuna hvort ákærði hafi gert eitthvað við fleiri, þó kunni að vera að stúlkan hafi heyrt samtal vitnisins við eldri dóttur sína, en hún hafi sagt henni frá einu tilfelli er varðaði ákærða, sem þó hafi ekki verið af kynferðislegum toga. Að því er varðar sunnudagsmorguninn 30. maí 2010, kvað vitnið hana og ákærða bæði hafa verið undir áhrifum áfengis. Þau hafi farið að rífast og við það hafi brotaþoli vaknað. Vitnið hafi farið að ræða við stúlkuna en hún svo horfið og vitnið farið að leita hennar en ekki fundið. Hafi ákærði þá verið búin að læsa sig niðri í kjallara með stúlkunni, en vitnið kvaðst hafa haft þetta á tilfinningunni auk þess sem stúlkan hafi staðfest það við vitnið seinna. Vitnið kvaðst hafa orðið mjög reið og hafi hún sparkað upp hurðina að kjallaraherberginu, enda hafi henni ekki þótt eðlilegt að ákærði væri að læsa sig inni með stúlkunni. Í millitíðinni hafi ákærði verið búinn að hleypa stúlkunni út um aðra hurð, sem hafði einnig verið læst þegar vitnið kom niður í kjallarann. Eftir að vitnið hafi sparkað upp hurðinni hafi vitnið orðið vart við að ákærði hafi verið kominn upp á loft til sinnar fyrrverandi. Kvaðst vitnið ekki muna til þess að ákærði hafi slökkt á „routernum“ meðan vitnið hafi verið í tölvunni. Þá kvaðst vitnið ekki hafa beðið brotaþola að biðja ákærða um að hringja á leigubíl, vitnið hafi sjálf hringt í barnsföður sinn, en hann ekki getað skutlað þeim og hún því farið gangandi heim með börnin. Kvaðst vitnið hafa tekið lyklana að bifreið ákærða og gangsett hana, þetta hafi hún gert til að reyna að fá ákærða út úr húsinu til að ræða við sig. Um samband sitt við ákærða bar vitnið að þau væru búin að vera saman í fimm ár með hléum. Þau hafi þó ekki verið í sambúð, en mikið á heimili hvors annars, hún þó meira á hans og þá með börnin. Kvað vitnið brotaþola oft hafa verið eina með ákærða en stúlkan hafi mikið leitað til hans. Hafi það aðallega verið á heimili hans og í tölvuherberginu í kjallaranum. Vitnið kvað ákærða hafa haft aðgang að tölvu í kjallaraherbergi og hann hafi einn séð um að flytja gögn af tækjum yfir á tölvuna. Þá hafi það helst verið brotaþoli sem fengið hafi að fara í tölvuna í kjallaraherberginu. Hin börnin hafi þó einstaka sinnum fengið afnot af þeirri tölvu, en aðgangur brotaþola að tölvunni hafi verið nánast óheftur. Um tölvukunnáttu stúlkunnar bar vitnið að hún gæti ekki farið hjálparlaust í þá leiki er hún spilaði og taldi vitnið að stúlkan hefði ekki færni til að opna möppur og skjöl hjálparlaust. Vitnið kvað eldri systur barnanna oft hafa passað þau er vitnið var á vinna á nóttunni, en þau hafi einnig verið hjá pabba sínum. Kvaðst vitnið ekki muna til þess að stúlkan hafi gist ein á heimili ákærða, hin börnin hafi ávallt verið nálægt. Þá kvaðst vitnið ekki muna til þess að ákærði eigi við minniserfiðleika að stríða, ekki nema að því leyti er tengist drykkju. Um aðgang sinn og barna sinna að myndavélum og símum í eigu ákærða kvað vitnið það helst hafa verið í þau skipti sem hún hafi fengið stafræna myndavél lánaða við sérstök tækifæri. Hafi börnin þá fengið að taka myndir á hana, en þau hafi ekki haft aðgang að síma eða myndbandsupptökuvélum í eigu ákærða, en hægt sé að taka hreyfimyndir á stafrænu vélina er hún nefndi fyrr. Þá kvað vitnið börnin ekki hafa haft aðgang að símum í eigu ákærða. Undir vitnið voru bornar myndir er liggja frammi í málinu og sýna stúlku í fötum. Kvað vitnið þarna vera um brotaþola að ræða. Kvaðst vitnið ekki kannast við myndirnar og hafi hvorki hún né börn hennar tekið þessar myndir. Börnin taki bara myndir af því sem veki áhuga þeirra, t.d. bílum eða náttúrunni, þá taki þau aðeins myndir af andlitunum á sér og ef þau séu að „pósa“ taki þau „fyrirsætupósur“, þau taki ekki myndir fyrir neðan mitti. Um líðan brotaþola bar vitnið að hún væri ekki góð. Stúlkan ætti til í að detta í hugrof og ætti oft og tíðum erfitt með að einbeita sér. Hafi þetta verið svona í um það bil tvö ár. Þá sé stúlkan óörugg og sæki mikið í einveru. Faðir brotaþola, D, skýrði svo frá fyrir dómi að umgengni við stúlkuna á umræddum tíma hafa verið þannig að hún hafi verið viku í senn hjá hvoru foreldri, en því hafi síðan verið breytt þannig að stúlkan væri í mánuð í senn hjá hvoru foreldri, en vitnið kvaðst hafa skilið við móður stúlkunnar fyrir sjö árum. Vitnið kvaðst fyrst hafa orðið vart við breytingar á líðan stúlkunnar haustið sem hún var sjö ára og hafi það lýst sér þannig að erfitt hafi orðið að vekja hana. Hún hafi þannig hvorki opnað augun né svarað þó hún væri vöknuð. Taldi vitnið ekki hafa orðið neinar breytingar í lífi barnsins á umræddum tíma sem útskýrt gæti þetta. Þá kvað vitnið að haustið eftir, þegar stúlkan var 8 ára, hafi hún verið orðin mjög lítil í sér og t.d. hlaupið út í horn eða undir rúm og grátið ef henni var bannað eitthvað. Fram að því hafi stúlkan ávallt staðið upp í hárinu á manni við slíkar aðstæður. Sumarið sem hún varð átta ára hafi vitnið einnig orðið vart við að stúlkan væri farin að draga sig út úr hópum og ekki viljað vera með í leikjum, t.d. þegar þau fóru upp í sveit að leika við önnur börn. Stúlkan hafi áður alltaf verið tilbúin að taka þátt og leika við alla, en þarna hafi hún byrjað að „kúpla sig út úr.“ Um líðan stúlkunnar eftir að málið komst upp, en þá hafi barnið að mestu verið hjá vitninu, kvað vitnið stúlkuna eiga erfiðara með samskipti við aðra og hún dragi sig mikið út úr öllu, en hún hafi áður verið mjög lífsglöð. Þá virki stúlkan dofin, líkt og hún hafi lokað sig af frá svo mörgu. Stúlkan hafi minna sjálfstraust, þurfi meiri hvatningu. Þá hafi vitnið merkt breytingar hjá stúlkunni eftir að ákærði var handtekinn og hnepptur í gæsluvarðhald, stúlkan hafi verið ánægð og henni létt enda hafi hún verið óttaslegin við ákærða, þá hafi hún sagt vitninu að nú gæti hún hætt að upphugsa leynileiðir heim til sín, en hún hafi lýst því fyrir vitninu hvernig hún hafi verið búin að upphugsa ákveðnar leiðir til að fara ef ákærði yrði á vegi hennar. Kvaðst vitnið ekki tengja breytingar á hegðun stúlkunnar við vanrækslu móður hennar. Kvað vitnið stúlkuna ekki hafa rætt ætluð brot við sig en hún hafi sótt stuðningsviðtöl í Barnahús fram á sumar og muni hefja þau á ný í haust. Kvað vitnið ástand stúlkunnar hafa skánað, en hún eigi þó enn langt í land að mati vitnisins. Þá kvað vitnið stúlkuna afar sjaldan hafa talað um ákærða, að öðru leyti en hún hafi nefnt að hann hefði leyft henni að vera í tölvunni. Þá kvaðst vitnið ekki þekkja til tölvukunnáttu stúlkunnar. M, yfirfélagsráðgjafi hjá [...], lýsti fyrir dómi afskiptum barnaverndarnefndar af brotaþola. Bar vitnið að frá vorinu 2005 hafi verið nokkurn veginn samfelld tilsjón á heimili móður brotaþola. Vitnið bar að tilsjónarmaður hefði fylgst með líðan barnsins og þá hefði verið rætt við forsjáraðila. Þá hafi ýmislegt komið fram í skóla sem bent hafi til vanlíðunar barnsins. Hafi þetta verið rakið til vanrækslu sem og þess að rót hafi verið á stúlkunni á milli heimila föður og móður. Tilsjónarmaður hafi rætt við börnin, en þar hafi ekkert komið fram.Vitnið kannaðist ekki við að stúlkan hafi sérstaklega verið spurð út í kynferðislegt ofbeldi, enda hafi engar vísbendingar verið uppi um að slíkt væri fyrir hendi. Kvað vitnið stúlkuna hafa verið viðkvæma fyrir vegna vanrækslunnar, en vanrækt börn eigi erfitt með mörk, traust og samskipti. Þannig sé ólíklegra að barnið hafi tjáð sig um þetta, enda hafi það sýnt sig í viðtölum sálfræðings Barnahúss að mjög erfitt var að fá hana til að opna sig. Þá taldi vitnið mjög hæpið að barn sem hefði búið við svona vanrækslu og lengi við slæman aðbúnað, væri tilbúið til að stíga fram og láta vita hvað væri í gangi. Vitnið N læknir kvaðst hafa skoðað brotaþola 1. júní 2010. Fyrir lá að barnið hafi nokkru síðar lýst því að ákærði hafi „sett typpið inn í píkuna“ og það hafi verið vont. Kvað vitnið algengt að börn lýsi því oft í málum sem þessum að eitthvað sé sett inn í þau þegar í raun sé aðeins verið að snerta barnið, eða farið rétt inn fyrir, þó ekki inn fyrir meyjarhaftið sjálft, sem staðsett sé rétt fyrir innan barmana, kannski um hálfum centimetra fyrir innan. Þannig sé oft einungis um núning að ræða þó barnið upplifi það sem „inn“. Vitnið kvað op við meyjarhaft brotaþola vera það lítið að ólíklegt væri að getnaðarlimur hefði farið þar inn fyrir. Taldi vitnið að líklega væri opið við meyjarhaftið meðfætt. Þá væru kantar jafnir og fínir og því ólíklegt að opið væri til komið af öðrum ástæðum. Engir áverkar hafi verið á stúlkunni, engin bólga eða bjúgur í kringum meyjarhaftið, en þó gæti vel verið að hún hafi meitt sig. Kvað vitnið þetta geta verið eðlilegt ef stöðvað hefði verið þegar stúlkan meiddi sig. Þá kvað vitnið mjög „brútalt“ ofbeldi þurfa til að allt sé rifið. Barnið upplifi engu að síður ofbeldi gegn sér, þá sérstaklega við endaþarmsmök en mjög erfitt sé að greina þar hvort getnaðarlimur hafi farið inn, þar sem hægðir barns geti verið jafnar getnaðarlim að sverleika. Vitnið O læknir staðfesti fyrir dómi að hafa skoðað kynfæri ákærða. Vitnið kvað forhúð vanta sem samsvari því að umskurður hafi átt sér stað. Vitnið P, umsjónarkennari brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að stúlkan hafi sætt vanrækslu af hálfu móður sinnar. Þannig hafi stúlkan t.d. ekki mætt í skólann þegar hún hafi verið hjá móður sinni, hún hafi ekki komið ekki með íþróttadót og nesti hafi vantað. Um færslur hvað barnið varðar í kerfi skólans og ástæðuna fyrir því að enga færslu sé þar að finna frá 15. október 2009 til 7. september 2010, kvað vitnið ákveðna hluti ekki vera færða inn í þetta tiltekna kerfi, enda hafi foreldrar aðgang að þeim upplýsingum sem þar séu færðar inn. Þannig hafi ekki verið skráðar inn í þetta tiltekna kerfi tvö tilvik á fyrri hluta árs 2010 sem vitnið hafi tilkynnt hjúkrunarfræðingi. Vitnið bar að henni og vitninu Q hafi fundist barnið sýna mjög óeðlilega hegðun sem ekki hafi samsvarað aldri. Kvað vitnið stúlkuna hafa verið í tíma hjá Q, sem sé stuðningskennari. Stúlkunni hafi verið heitt og hafi hún því klætt sig úr. Hafi Q þá séð að hún var í gegnsæjum „tígristoppi“ af móður sinni. Við nánari skoðun hafi stúlkan einnig borið leifar af andlitsmálningu, þ.e. maskara og annað. Þetta hafi vitninu og Q þótt óeðlilegt og því sent stúlkuna til hjúkrunarfræðings. Hjúkrunarfræðingurinn hafi þó sagt þeim að stúlkan hafi ekkert viljað segja sér, ekkert vilja gera eða tala. Þá kvað vitnið stúlkuna hafa sýnt kynferðislegar hreyfingar, en þetta séu þau merki sem vitninu hafi verið kennt að leita eftir á námskeiði hjá „Blátt áfram“. Hitt tilvikið kvað vitnið hafa verið í lok maí sama ár. Þá hafi stúlkan meitt sig eitthvað úti. Þegar Q hafi síðan tekið við henni hafi hún ekki mátt sjá. Stúlkan hafi beygt sig og verið öll í kör, og Q ekki mátt sjá. Þetta hafi þeim vitninu og Q þótt óeðlilegt og þær því aftur sent hana til hjúkrunarfræðingsins og beðið um að rætt yrði við stúlkuna um þessi mál, hvort eitthvað væri að heima eða eitthvað í gangi. Þá kvað vitnið þær Q hafa látið hjúkrunarfræðinginn vita af áhyggjum sínum. Ekkert hafi þó komið út úr samtali hjúkrunarfræðingsins við stúlkuna annað en það, sem vitnið kvaðst ekki hafa fengið skilaboð um strax, að stúlkan var í umrætt sitt í bol af ákærða innanundir sínum eigin fötum og hafi það verið það sem hún vildi ekki að Q og vitnið sæju. Þá hafi stúlkan á þessu tímamarki algerlega verið farin að draga sig inn í skel. Hún hafi verið hætt að hafa samskipti við þá einstaklinga sem hún hafði áður haft mikil samskipti við. Stúlkan hafi sýnt einkenni hrikalegrar vanlíðunar og lýsti vitnið því svo að ljósið í augum stúlkunnar hafi slokknað. Þá hafi stúlkan dregið sig undir borð og ruggað sér, en engin leið hafi verið að ná sambandi við hana. Þá hafi stúlkan verið hrædd við að ganga ákveðnar götur. Kvað vitnið að stúlkan hafi aftur orðið fyrir áfalli í byrjun desember sl., en þá hafði hún aðeins verið farin að koma til baka. Samkvæmt upplýsingum frá föður brotaþola kvað vitnið þetta hafa verið á þeim tíma er stúlkunni var sagt frá myndunum. Þá kvað vitnið að nú síðastliðið vor hafi aðeins verið farið að glitta aftur í stúlkuna sem hún þekkti sem brotaþola. Vitnið Q, stuðningskennari brotaþola, kvaðst hafa kennt henni allt frá því að stúlkan byrjaði í skólanum árið 2007. Hafi vitnið strax um áramótin 2008 og 2009 merkt breytingar í hegðun stúlkunnar, en þá hafi borið mikið á einbeitingarskorti og því að stúlkan fór að dragast aftur úr í námi. Hafi þetta verið viðvarandi síðan og ágerst mjög. Þá hafi miklar skapgerðarbreytingar orðið hjá stúlkunni. Kvað vitnið hana hafa breyst úr því að vera hrókur alls fagnaðar, nokkuð vinsæl og örugg með sig í það að einangra sig frá öðrum, fara undir borð, stúlkunni hefði liðið illa og ekki hefði mátt koma við hana. Stúlkan hafi horfið inn í sjálfa sig að mati vitnisins. Kvað vitnið þetta hafa ágerst mjög er stúlkan var í 3. bekk, veturinn 2009 til 2010. Hafi hún og vitnið P haft ýmsar grunsemdir og farið að fylgjast vel með stúlkunni. Nokkur „losung“ hafi verið á heimili barnsins þar sem móðir hennar hafi verið í kvöld- og helgarvinnu og því hafi vitnið mikið spurt barnið út í það hvernig helgarnar væru, hvernig hefði gengið, hvar hún hafi verið o.s.frv. Kvaðst vitninu líða illa með það að móðir stúlkunnar væri að vinna allar helgar og stúlkan væri hjá ákærða. Hafi það verið vegna hegðunarbreytinga sem greinilega mátti merkja hjá stúlkunni, auk þess að ýmislegt hafi bent til þess að ekki væri allt í lagi. Kvað vitnið þær P oft hafa sent stúlkuna til viðtals hjá hjúkrunarfræðingi. Vitnið R, sálfræðingur, skýrði svo frá fyrir dómi að mjög erfitt hefði verið að fá brotaþola til að ræða hin ætluðu kynferðisbrot. Stúlkan hafi verið í miklu áfalli og sýnt gríðarleg einkenni vanlíðunar sem og streitu, því hafi ekki verið talið viturlegt annað en að fara rólega að henni og miða meðferðina við forsendur stúlkunnar og nauðsynlegt hafi verið að byggja upp traust milli hennar og vitnisins. Hvað varðar þá ákvörðun að upplýsa stúlkuna um það að myndir og myndbönd hefðu fundist í fórum ákærða, er sýni stúlkuna á kynferðislegan hátt, kvað vitnið það ekki hafa verið auðvelda ákvörðun, en niðurstaðan hafi verið sú að best væri fyrir barnið að vita af þessu, m.a. að teknu tilliti til þess að hún muni sjálf afla sér upplýsinga um málið þegar hún hefði aldur og þroska til og gæti það orðið mikið áfall fyrir hana að komast að þessu þá. Kvaðst vitnið hafa sagt stúlkunni það beint út að vitnið hefði farið til lögreglu og séð þar myndir sem fundist hefðu í tölvubúnaði ákærða og spurt stúlkuna hvort hún myndi eftir myndatökunum. Hefði stúlkan játað því. Vitnið hafi lýst fyrir henni, þó ekki í smáatriðum, hvað sæist á myndunum og hafi stúlkan þá farið að segja vitninu frá einhverjum atvikum. Kvað vitnið stúlkuna hafa vitað af myndunum en hún hafi munað eftir því að það hefðu verið teknar myndir. Þó hafi stúlkan ekki munað eftir myndbandsupptökum. Varðandi það að fjöldi tilvika er á reiki í framburði stúlkunnar kvað vitnið það vera eðlilegt, en almennt sé það svo að börn geri sér ekki grein fyrir fjölda tilvika óháð því hvort um sé að ræða skemmtileg eða leiðinleg atvik. Að því er líðan brotaþola varðaði kvað vitnið helstu afleiðingar ætlaðra brota vera hugrofseinkenni, áfallastreituröskun og þá sé fyrirsjáanlegt að stúlkan þurfi að glíma við þetta um langt skeið. Kvað vitnið hugrofseinkenni stúlkunnar lýsa sér þannig að hún ætti til að detta út og stara út í loftið. Þá virtist stúlkan tilfinningalega aftengd í minningum um hið ætlaða kynferðisbrot en hugrof sé algengt meðal þolenda kynferðisofbeldis og geti hindrað tilfinningalegan bata eftir áföll. Kvað vitnið stúlkuna vera með þau alvarlegustu hugrofseinkenni sem vitnið hefði séð. Þá kvað vitnið stúlkuna nota hugrofið sem sjálfshjálp eða „self-soothing“, til að komast í gegnum alltof sársaukafulla reynslu. Þannig taldi vitnið hugrofseinkenni stúlkunnar frekar tengd alvarlegu áfalli en þeirri vanrækslu sem stúlkan hefði sætt af hendi móður sinnar. Þá taldi vitnið mögulegt, þó vitnið gæti ekki fullyrt um það, að stúlkan væri ekki sofandi á þeim myndum sem lágu frammi í málinu, heldur væri hún þar í hugrofsástandi. Kæmi það skýrt fram hjá stúlkunni í lýsingum hennar á atvikum hvernig hún sé á öðrum stað í huganum. Kvað vitnið þetta ástand geta skapað hættu fyrir barnið, þannig noti hún hugrof í aðstæðum er það teldi hættulegar og sé hún t.a.m. mjög utan við sig er hún er úti á gangi, þar sem hún telji hættu á að hún hitti ákærða og stafi henni þ.a.l. hætta af umhverfinu, s.s. bílaumferð. Þá kvað vitnið afleiðingar af hugrofi geta verið alvarlegar, eins og sjálfskaði, vímuefnaneysla og þróun alvarlegra persónuleikaraskana. Sé því þörf á frekari meðferð og mikilli eftirfylgni. Þá bar vitnið að vanræksla sú er stúlkan hefði sætt af hendi móður sinnar valdi því að stúlkan hafi verið síður í stakk búin til að takast á við áföll og auki því á önnur einkenni. Hvað það varðar að ástand stúlkunnar hafi versnað verulega, er henni var sagt frá myndunum sem fundist hafi í fórum ákærða, kvað vitnið það vera eðlilegt. Áfallameðferð virki þannig, bæði hjá börnum og fullorðnum, að þegar farið sé að vinna með áfallið eins og í þessu tilfelli, leiða stúlkuna í gegnum þá sársaukafullu reynslu sem hún hefði í raun lokað á og verið að reyna að gleyma, þá aukist áfallastreitueinkenni oft áður en þau síðan dofni. Stúlkunni hafi verið sagt frá myndunum í sjötta viðtali vitnisins við stúlkuna en það hafi verið fyrst þá sem stúlkan byrjaði að opna sig og það hafi því í raun verið fyrst á þeim tímapunkti sem vinna með áfallið hafi hafist. Vitnið L lögreglufulltrúi skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði hefði borið við minnisleysi við skýrslutökur hjá lögreglu, en hann hefði, er myndirnar voru bornar undir hann, hvorki neitað að hann væri á myndunum né að þær væru teknar heima hjá honum. Þá hefði ákærði verið samvinnuþýður við rannsókn málsins, hann hafi m.a. heimilað leit, en hvorki ákærði né þáverandi verjandi hans hefðu verið viðstaddir leitina. Kvað vitnið að fyrst hafi verið lagt hald á tölvubúnað, s.s. tölvur og harða diska, þá hafi verið lagt hald á upptökubúnað, s.s. myndavélar og síma eftir að í ljós hafi komið kom hvaða efni var á tölvubúnaði ákærða. Vitninu fannst klámefni það sem fannst í fórum ákærða hafa verið misjafnlega gróft, sumt hafi verið svakalega gróft að áliti vitnisins, þá sér í lagi erlendu myndskeiðin og myndirnar er sýndu ungabörn. Kvað vitnið að um töluvert magn af efni hafi verið að ræða og langan tíma hafi tekið að fara í gegnum það. Kvað vitnið þar einnig hafa verið að finna „eðlilegt“ klám en efnið hafi verið af svipuðum toga, þannig hafi margt af því verið mjög gróft og meðal annars hafi fundist dýraklám sem og börn með dýrum. Vitnið S lögreglufulltrúi skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði rannsakað rafeindatæki ákærða, s.s. tölvur, myndavélar og síma. Kvaðst vitnið hafa flokkað það klámefni er var á tækjunum niður í íslenskt og erlent efni, og sé þá miðað við skráarheiti og vísbendingar af myndefninu sjálfu um uppruna þess. Kvaðst vitnið hafa leitað að gögnum á tölvubúnaði ákærða, annálum eða „log-skrám“, sem gæfu til kynna hvort efninu hefði verið dreift, en engar vísbendingar hefðu fundist um beina dreifingu efnisins. Kvað vitnið myndskeið þau er voru flokkuð sem íslensk ekki hafa verið send í gagnagrunna erlendis til að kanna hvort þeim hefði verið dreift þar. Um grófleika efnisins bar vitnið að það væri á öllum skalanum, allt frá vægara barnaklámi þar sem athygli sé beint að nekt barna til mjög grófs barnakláms þar sem jafnvel komi fyrir dýraklám. Meiri hluta efnisins kvað vitnið þó vera mjög gróft barnaklám. Þá kvaðst vitnið ekki hafa rannsakað sms-skilaboð á símum ákærða, hann hafi einungis dregið gögn af tækjunum og gert þau birtingarhæf. Þá kvað vitnið það ekki hafa verið rannsakað sérstaklega hvort tilteknar kyrrmyndir hafi verið teknar út úr hreyfimyndaskeiði. Niðurstaða. Eins og að framan er rakið hefur ákærði eftir að aðalmeðferð málsins hófst játað sök samkvæmt þeim ákæruliðum sem tölusettir eru nr. 4-13 í ákærulið B. Játning hans að þessu leyti er í samræmi við gögn málsins og þær ljósmyndir og hreyfimyndir sem ákærði tók af athöfnum sínum og lögð hafa verið fram í málinu. Af hálfu ákæruvalds var heimfærsla til refsiákvæða að því er varakröfu í 4. tl. B-liðar ákærunnar varðaði leiðrétt við flutning málsins. Var brot ákærða samkvæmt þessum tölulið einungis talið varða til vara við 2. mgr. 201.gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Við mat á því hvort 201. gr. almennra hegningarlaga eigi við um þá háttsemi ákærða sem hann hefur játað samkvæmt framansögðu ber að hafa í huga að ákærði og móðir brotaþola munu hafa verið í sambandi í fimm eða sex ár en þau munu þó ekki hafa verið skráð í sambúð. Brotaþoli mun af þeim sökum oft hafa dvalist á heimili ákærða og sofið þar. Verður því að telja að brotaþoli sé barn sem ákærða hafi verið trúað fyrir til uppeldis og fellur háttsemi hans því undir skilgreiningu 201. gr. laganna. Samkvæmt 1. tl. B-liðar ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa ítrekað látið brotaþola nudda lim sinn, sett kynfæri í munn hennar og sleikt kynfæri hennar. Ekki er nánar gerð grein fyrir því hvenær þessi atvik áttu að hafa átt sér stað að öðru leyti en því að þetta hafi gerst er brotaþoli var sjö til átta ára. Að mati dómsins er ekki loku fyrir það skotið að einhverjum þeirra tilvika er þessi ákæruliður tekur til sé lýst í öðrum ákæruliðum B-liðar ákærunnar að því frátöldu að þar er þess ekki getið að ákærði hafi sleikt kynfæri brotaþola. Framburður brotaþola að því leyti er trúverðugur að mati dómsins en ekki verður talið að ákærði hafi framið þá háttsemi oftar en einu sinni og verður ákærði sakfelldur að því leyti. Þeim liðum þessa hluta ákærunnar þar sem ákærða er gefið að sök að hafa ítrekað látið telpuna nudda lim sinn og sett kynfæri sín í munn hennar verður því vísað frá dómi. Ákærði neitar sök samkvæmt 2. tl. B-liðar ákærunnar en samkvæmt þeim ákærulið er honum gefið að sök að hafa í eitt skipti ljósmyndað brotaþola á kynferðislegan og klámfenginn hátt þar sem hún lá klædd í rúmi, en ákærði hafi beint myndavélinni að rassi hennar og kynfærum. Ákærði kvað vel geta verið að myndirnar væru af brotaþola og hann kannaðist við að sængurver sem sjáist í geti verið hans sængurver, en hann kvaðst ekki sjá hvort myndirnar væru teknar í hans rúmi. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa tekið myndir þann dag sem umræddar myndir eru vistaðar og hann taldi mögulegt að einhver annar hafi tekið þær. Umræddar myndir hafa verið lagðar fram í máli þessu og að mati dómsins telst nægilega sannað að þær séu af brotaþola. Þessar myndir fundust í tölvubúnaði ákærða og þar sem ekkert hefur komið fram í máli þessu sem bendir til þess að einhver annar en ákærði hafi tekið myndirnar og vistað þær í tölvubúnaði sínum telur dómurinn sannað að ákærði hafi átt þar hlut að máli. Að hluta til er um að ræða nærmyndir af rassi brotaþola og kynfærum og fer ekki á milli mála að myndirnar sýna hana á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Er brot ákærða að þessu leyti rétt fært til refsiákvæða í ákæruskjali. Ákærði neitar sök samkvæmt 3. tl. B-liðar ákærunnar en samkvæmt þeim ákærulið er honum gefið að sök að hafa tvisvar sýnt brotaþola nokkrar hreyfimyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Ákærði kvaðst telja að stúlkan hafi getað hafa „rambað inn á þetta“ þar sem hún hafi verið í tölvunni, hann viti þó ekki hvort hún hafi færni til að opna skjöl í tölvunni, en hún hafi getað farið á netið án aðstoðar. Brotaþoli segir ákærða hafa sýnt sér hreyfimyndir í tölvunni og lýsir hún efni þeirra með þeim hætti að ekki fer á milli mála að hún hafi séð slíkt efni. Hún kvað ákærða hafa bannað sér að segja mömmu sinni frá þessu að þetta hafi verið leyndarmálið þeirra. Þegar litið er til þess að kynstrin öll af klámefni fundust í tölvubúnaði ákærða verður að telja að ekki sé loku fyrir það skotið að brotaþoli hafi séð þetta efni í tölvu hans án þess að ákærði hafi beinlínis sýnt henni það. Verður því ekki hjá því komist að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ákærði neitar sök samkvæmt 14. tl. B-liðar ákærunnar en samkvæmt honum er honum gefið að sök að hafa sett getnaðarlim sinn inn í kynfæri brotaþola og ekki látið af háttseminni þótt hún bæði hann um að hætta. Ákærði hefur lýst því að umræddan dag hafi hann rifist við móður brotaþola og hafi hann farið niður í kjallara, læst að sér og slökkt á „routernum“ sem hafi verið í tölvuherberginu og E hafi því ekki getað verið á netinu. Við þetta hafi E komið niður og byrjað að banka á hurðina og reyna að ná sambandi við ákærða en hann bara hækkað í hljómflutningstækjunum. E hafi þá farið að sparka í hurðina og hafi ákærði þá í kvikindisskap ákveðið að læðast út hinum megin og upp á loft, þannig að E sæi hann ekki, en barnsmóðir ákærða leigi á hæðinni fyrir ofan. Hafi ákærði vaðið inn á barnsmóður sína, lokað og læst. E hafi fljótlega komið upp en mjög hljóðbært sé og við þetta hafi krakkastóðið allt vaknað. Brotaþoli skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði hefði læst sig niður í kjallara en hún hafi verið í tölvunni. Hana minnti að þetta hefði verið morguninn eftir að C gisti hjá henni. Hafi ákærði svo farið inn í hitt herbergið og vitnið komið þangað. Hafi ákærði sagst ætla að gera eitthvað gott í píkuna á henni. Ákærði hafi tekið hana úr náttbuxunum og nærbuxunum. Kvað brotaþoli að hana hafi ekki langað að hann væri að gera þetta við hana, þetta hafi ekki verið gott, hún hafi ætlað í burtu en ekki þorað það. Hún kvaðst hafa legið á bakinu á bekk, í lyftingaherberginu, og ákærði setið á móti sér, við fætur hennar. Aðspurð um hvað hafi verið vont kvað hún það hafa verið í píkunni og hafi ákærði verið með typpið í píkunni. Hún kvaðst hafa beðið ákærða að hætta og hann svarað því að hann væri að verða búinn. Þegar ákærði hafi hætt hafi hún klætt sig í buxurnar sínar og farið upp. Brotaþola fannst þetta hafa verið langur tími. Þá hafi ákærði sagt henni að hún mætti ekki segja mömmu sinni frá þessu. Móðir brotaþola hefur lýst því fyrir dómi að hún hafi spurt stúlkuna hvort ákærði hafi eitthvað gert við hana og hún í framhaldi af því sagt vitninu að ákærði hafi ætlað að vera góður við pjölluna hennar með typpinu. Hún kvað brotaþola þó ekki hafa nefnt neinar dagsetningar í þessu samhengi. Að því er varðar sunnudagsmorguninn 30. maí 2010 kvað vitnið hana og ákærða bæði hafa verið undir áhrifum áfengis. Þau hafi farið að rífast og við það hafi brotaþoli vaknað. Vitnið hafi farið að ræða við brotaþola en hún svo horfið og vitnið farið að leita hennar en ekki fundið. Hafi ákærði þá verið búin að læsa sig niðri í kjallara með stúlkunni, en vitnið kvaðst hafa haft þetta á tilfinningunni auk þess sem stúlkan hafi staðfest það við vitnið seinna. Vitnið kvaðst hafa orðið mjög reið og hafi hún sparkað upp hurðina að kjallaraherberginu, enda hafi henni ekki þótt eðlilegt að ákærði væri að læsa sig inni með stúlkunni. Í millitíðinni hafi ákærði verið búinn að hleypa stúlkunni út um aðra hurð sem hafði einnig verið læst þegar vitnið kom niður í kjallarann. Fram kom í framburði vitnisins N læknis að op við meyjarhaft brotaþola væri það lítið að ólíklegt væri að getnaðarlimur hefði farið þar inn fyrir. Taldi vitnið að líklega væri opið við meyjarhaftið meðfætt. Þá væru kantar jafnir og fínir og því ólíklegt að opið væri til komið af öðrum ástæðum. Engir áverkar hafi verið á stúlkunni, engin bólga eða bjúgur í kringum meyjarhaftið, en þó gæti vel verið að hún hafi meitt sig. Telja verður nægilega sannað með trúverðugum framburði brotaþola sem fær stoð í framburði móður hennar að ákærði hafi læst stúlkuna inni í kjallaraherberginu og þá hefur brotaþoli gefið greinargóða lýsingu á athöfnum ákærða á bekk í lyftingaherbergi, en samkvæmt gögnum málsins er slíkan bekk að finna í umræddu herbergi. Ljóst er af framburði læknisins N að meyjarhaft stúlkunnar var órofið en jafnljóst er einnig af trúverðugri frásögn brotaþola að ákærði hefur farið með getnaðarliminn inn fyrir skapabarmana svo að hana kenndi til. Telst ákærði þannig hafa sett liminn inn í kynfæri stúlkunnar eins og í ákærunni segir. Samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 skal, auk annars, greina í ákæru „svo glöggt sem verða má“ hver sú háttsemi sé, sem ákært er út af, heiti brotsins að lögum og aðra skilgreiningu. Regla þessi kemur í veg fyrir það að sakborningur verði dæmdur fyrir annað en það sem hann er ákærður fyrir og jafnframt gefur hún sakborningi kost á því að taka til varna. Verður að telja þetta ákvæði vera hornstein ákæruréttarfars og óhjákvæmilegt skilyrði réttlátrar meðferðar sakamáls. Brot ákærða í liðum 4 – 8 og 14 í B-kafla eru ýmist talin varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga (liðir 4-8) eða við 1. mgr. 194. gr. laganna (liður 14) auk þeirra sérákvæða XXII. kafla laganna sem tilfærð eru við þessa ákæruliði og varða kynferðisbrot gegn ungum börnum. Þessum brotum ákærða er hins vegar ekki lýst í ákærunni á þann veg að svari til brotalýsingar 194. gr. laganna, svo sem með því að ákærði hafi við kynferðismökin beitt ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung eða sviptingu sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti (1. mgr.), eða þá að hann hafi notfært sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun barnsins til þess að hafa við það kynferðismökin sem tilgreind eru, eða þá að þannig hafi að öðru leyti verið ástatt um það að það hafi ekki getað spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans (2. mgr.). Af þessu leiðir að 1. eða 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga getur ekki átt við um þessa ákæruliði. Kemur þá heldur ekki til álita hvort 194. gr. hegningarlaganna geti tekið til slíkra kynferðismaka við ung börn eða hvort sérákvæði XXII. kafla laganna tæmi sök í slíkum tilvikum. Brot ákærða sem lýst er í 4. tl. B-liðar ákæru varðar við 1. og 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og brot ákærða sem lýst er í 9. tl. B-liðar ákæru varðar við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202.gr. sömu laga. Að öðru leyti eru brot ákærða sem lýst er í öðrum liðum B-liðar ákærunnar rétt færð til refsiákvæða að undanskildu því er segir hér að framan um 194. gr. laganna. Ákæruliður C. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að því er þennan ákærulið varðar að umræddur morgunn hafi verið dæmigerður helgarmorgunn. Hann hafi verið á skemmtistaðnum [...] ásamt E og hafi þau bæði verið að drekka og hafi þau tekið með sér „nesti“ af skemmtistaðnum. Kvaðst ákærði hafa verið í fínu ástandi, en líklega hafi hann þó verið ölvaður. Ákærði taldi að elsta dóttir E hefði verið að gæta barnanna. Ákærði kvaðst hafa haft það fyrir sið eftir að hann fór að vera með E að kíkja inn til barnanna þegar þau voru heima sofandi til að kanna hvort ekki væri allt í lagi. Kvað ákærði að þegar hann hafi kíkt inn til þeirra hafi hann séð að B hafi verið búin að sparka sænginni af stúlkunum þar sem þær lágu þrjár saman í rúmi, B, brotaþolinn C og elsta elsta dóttir E. Kvað ákærði brotaþola hafa legið yst í rúminu. Kvaðst ákærði hafa teygt sig í sængina, tekið hana undan löppunum á B og verið að draga sængina yfir stúlkurnar þegar brotaþoli vaknaði og reis upp og sagðist vilja fara heim. E hafi þá komið og spurt stúlkuna hvað væri að og þau síðan sest niður með henni. Kvað ákærði það ekki hafa verið óvanalegt að brotaþoli væri í ójafnvægi, en hún vilji hvergi vera nema hjá móður sinni og hafi aldrei liðið vel heima hjá ákærða. Stúlkan hafi síðan hringt í móður sína og verið sótt, en ákærði mundi ekki nákvæmlega klukkan hvað það hafi verið. Ákærði kvaðst telja stúlkuna hafa verið í jafnvægi er hún var sótt. Sérstaklega aðspurður um það hvort ákærði hafi snert barnið er hann hafi verið að draga sængina til kvað ákærði það vel geta verið, hugsanlega hafi hann gert það með hnjánum eða fótunum, en það hafi þá ekki verið vísvitandi. Aðspurður um þann framburð E hjá lögreglu að hún hafi komið inn í herbergið og spurt ákærða hvað hann hafi verið að gera og hann svarað því til að hann væri að skoða, kvaðst ákærði ekki muna hvað þeim E hafi farið í milli umrætt sinn. Brotaþoli skýrði svo frá fyrir dómi í Barnahúsi að þegar hún hafi gist hjá B, vinkonu sinni, hafi hún sofið í rúminu ásamt B og eldri systur hennar, en bróðir B hafi verið í gestarúminu við hliðina á rúminu en hún hafi verið yst í rúminu. Hún kvaðst hafa verið að reyna að sofna og þá hafi ákærði verið eitthvað að horfa á þær. Kvað hún móður B hafa spurt ákærða hvað hann væri að gera og hann svarað að hann væri bara að skoða. Þegar E hafi verið farin hafi ákærði gengið að brotaþola, tekið sængina af henni og nuddað á henni rassinn en hún hafi legið á maganum. Hún kvaðst hafa verið í náttbuxum og nærbol. Hún hafi vaknað hrædd og hann þá borið fingurinn að vörum sér. Eftir þetta hafi hún verið að reyna að sofna en ekki getað það. Hún hafi verið hálfgrátandi. Hún kvað B og systur hennar ekki hafa vaknað við þetta. E og ákærði hafi komið inn og spurt hvort hún vildi horfa á teiknimyndir, hún hafi horft eitthvað. Hún kvaðst hafa vakið B þar sem hún þorði ekki að vera ein, E hafi sofnað á sófanum og brotaþoli því verið ein með ákærða og því vakið B. Hafi ákærði þá verið að halda á þeim, knúsa og kyssa. Svo hafi hún hringt í mömmu sína og T, kærasti mömmu hennar, hafi sótt hana. Hún kveðst hafa farið að gráta þegar hún kom heim og hafi sagt mömmu sinni allt sem gerst hafði. Hún kvaðst síðar hafa sagt B frá því sem gerst hafði í frímínútum í skólanum. B hafi verið reið út í ákærða og hissa og hafi hún sagt brotaþola að hún héldi að ákærði hefði líka gert eitthvað við sig. Kvað hún sér hafa liðið mjög illa og hún hugsi stundum ennþá um þetta, stundum titri hún bara út af þessu. Brotaþolinn B skýrði svo frá í Barnahúsi að þegar brotaþolinn C hafi sofið heima hjá henni hafi C vaknað og hafi ákærði þá verið að gera eitthvað við B. Svo hafi C vaknað við eitthvað og þá hafi hann verið að káfa á henni eitthvað. Vitnið E, móðir brotaþolans B, skýrði svo frá fyrir dómi að laugardagsmorguninn 29. maí 2010, hafi C verið á heimili ákærða ásamt brotaþola. Kvaðst vitnið ekki hafa verið undir áhrifum áfengis umræddan morgun, en það hafi ákærði verið. Vitnið hafi kíkt inn í herbergi til barnanna, þar sem ákærði hafi verið og sagst hafa verið að kanna hvort stúlkurnar væru sofandi, en hann hafi þá verið með höndina undir sænginni hjá stúlkunum, nánar tiltekið hjá C Hafi ákærði setið miðsvæðis og verið með höndina undir sænginni þar sem miðhluti stúlkunnar var og gæti hann hafa numið við rassinn á henni. Kvaðst vitnið hafa spurt ákærða hvað hann væri að gera og hann svarað til því til að hann væri að „tékka“ á því hvort stúlkurnar væru sofandi og laga sængina. Kvað vitnið stúlkuna hafa vaknað við þetta, rokið út í mjög miklu uppnámi en ekkert viljað segja um hvað væri að en hún hafi viljað fara heim. F, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði fengið pössun fyrir brotaþola hjá móður B, en stúlkurnar hefðu verið vinkonur. Hefðu þær sofið heima hjá ákærða. Morguninn eftir, um sjö eða hálf átta leytið að því er vitnið taldi, hafi brotaþoli hringt í kærasta vitnisins sem hafi svarað og rétt vitninu símann. Hann hafi sagt stúlkuna verið voðalega óörugga og vilja koma heim. Hafi hann síðan sótt stúlkuna. Þegar þau hafi komið heim hafi stúlkan algerlega brotnað saman. Vitnið hafi spurt hvað væri að og þá hafi brotaþoli sagt vitninu að ákærði hefði káfað á rassinum á henni. Vitninu hafi brugðið nokkuð og spurt stúlkuna hvað hún væri að segja og stúlkan þá sagt vitninu alla söguna. Kvað vitnið þær mæðgur þá hafa farið inn í stofu og rætt málið við T. Kvað vitnið stúlkuna hafa lýst atvikinu svo fyrir sér að þær hafi sofið í sama rúmi, brotaþoli, B og eldri systir B, en brotaþoli hafi verið alveg yst, næst sófanum. Ákærði hafi komið inn, sest við rúmið og byrjað að káfa á rassi brotaþola. Móðir B hafi gengið framhjá herberginu og spurt ákærða hvað hann væri að gera og hann þá sussað á barnið, þ.e. sett fingur á munn sér og sagt „suss“. Við það hafi brotaþoli alveg tryllst af hræðslu. Kvaðst vitnið hafa frætt stúlkuna um að þetta væri hennar líkami og hafi stúlkan fundið að þetta væri ekki eðlilegt. Þá kvaðst vitnið ekki telja að stúlkan hafi misskilið snertinguna. Þá kvað vitnið stúlkuna vera mjög háða sér og það gæti vel passað að hún hafi áður ætlað að gista á heimili ákærða, en þá grátið og viljað fá móður sína. Kvað vitnið stúlkuna ávallt hafa verið svona háða sér. Um líðan stúlkunnar eftir þetta kvað vitnið hana hafa verið mjög hrædda við ákærða. Hún þori vart að ganga framhjá heimili hans. Kvaðst vitnið einu sinni hafa verið með stúlkunni í verslun þar sem þær hafi hitt ákærða, og hafi stúlkan orðið alveg stíf af hræðslu. Þá hafi stúlkan verið hrædd við að fara út á kvöldin og ganga niður í bæ. Kvaðst vitnið rekja þessar breytingar á hegðun barnsins til hins ætlaða brots. Þá kvað vitnið stúlkuna hafa breyst mjög eftir að þær fluttust í annað bæjarfélag. Vitnið P, umsjónarkennari brotaþola skýrði svo frá fyrir dómi að breytingar hefðu orðið á hegðun brotaþola eftir að mál þetta kom upp. Vitnið kvaðst hafa verið í miklu sambandi við móður stúlkunnar, en atvikið hafi gerst í lok skólaárs og því hafi ekki reynt á samskipti vitnisins við stúlkuna fyrr en um haustið. Sálfræðingur skólans hafi rætt við stúlkuna, en móðir hennar hafi átt í erfiðleikum með hana heima og leitað aðstoðar í skólanum. Stúlkan hafi átt mjög erfitt fyrri hluta síðasta vetrar. Brotist hafi út hjá henni mikil reiðiköst og hún átt til að lenda í útistöðum sem ekki hefði gerst veturinn á undan. Þá hafi vitnið merkt miklar hegðunarbreytingar hjá brotaþola er hún byrjaði í 4. bekk. Vitninu fannst samband stúlkunnar við móður sína vera orðið mjög stirt, en þær höfðu verið miklar vinkonur. Þá virtist vitninu samband stúlkunnar við kærasta móðurinnar vera mjög stirt, miklir erfiðleikar orðið þar og stúlkan vantreyst honum. Kvaðst vitnið ekki vita af hverju þetta hafi stafað, stúlkan hafi þekkt manninn en hann hafi átt í sambandi við móður stúlkunnar þegar ætlað brot hafi átt sér stað. Þá hafi brotaþoli hætt samskiptum við B, en þær hafi verið góðar vinkonur, en síðan dregið sig í sundur. Vitnið taldi að rekja mætti hegðunarbreytingar hjá stúlkunni til áfalls sem hún hafi orðið fyrir og sé þar um að ræða hið ætlaða kynferðisbrot. Vitnið Q, stuðningskennari stúlknanna B og brotaþola skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði haft minna að gera með brotaþola en B, en vitnið hafi þó merkt breytingar í hegðun stúlkunnar í lok síðastliðins skólaárs, vorið 2011, þannig að hún falli ekki eins vel að hópnum og sé meira ein. Kvaðst vitnið ekki hafa orðið vart við aðrar breytingar hjá stúlkunni. T skýrði svo frá fyrir dómi að umræddan morgun hafi brotaþoli hringt snemma heim og beðið vitnið að sækja sig. Hafi vitnið rifið sig á fætur og farið beint að sækja stúlkuna. Kvað vitnið stúlkuna hafa verið nokkuð rólega þegar hún hringdi, en hann hafi þó greint einhverja spennu hjá henni. Kvað vitnið stúlkuna hafa beðið fyrir utan hús ákærða, ásamt honum en hann hafi haldið utan um hana, með hendur krosslagðar á brjósti hennar. Þá kvað vitnið rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu að stúlkan hafi komið hlaupandi að bílnum. Kvað vitnið stúlkuna ekkert hafa sagt við sig á leiðinni heim, en það væri ekki óeðlilegt, hún hafi verið vön að láta svona gagnvart honum. Stúlkan hafi talað grátandi við móður sína, er heim var komið og hafi móðir hennar síðan sagt honum frá atvikinu. Vitnið R sálfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi lagt spurningalista fyrir brotaþola til að meta kvíða og notað hugræna atferlismeðferð þar sem áhersla sé lögð á að fræða stúlkuna um eðli og afleiðingar kynferðisbrota, hjálpa henni að takast á við afleiðingar og læra betri leiðir til að takast á við hugsanir og tilfinningar sem algengar séu hjá þolendum kynferðisbrota. Kvað vitnið það strax hafa komið fram að stúlkan hafi verið kvíðin og viðkvæm vegna hins ætlaða kynferðisbrot. Þá hafi komið fram í fyrsta viðtali með móður barnsins að kvíðaeinkenni hefðu aukist til muna hjá stúlkunni, t.d. hafi hún hangið í móður sinni og ekki þorað út. Kvað vitnið stúlkuna vera mjög tengda tilfinningum sínum og hafa góðan tilfinningaþroska miðað við aldur, stúlkan hafi þó ekki ráðið við þessa hræðslu og hafi það valdið henni mikilli streitu. Kvað vitnið stúlkuna hafa sýnt mikla þekkingu og hún hafi augljóslega verið frædd um hvað sé í lagi og hvað ekki í sambandi við óvelkomnar snertingar. Hafi stúlkan jafnvel verið óvenju vel að sér í þessum efnum miðað við ungan aldur. Um afleiðingar ætlaðs brots kvað vitnið þær eðlilegar miðað við eðli þess en stúlkan hafi verið með undirliggjandi kvíðaröskun fyrir atvikið og það geti valdið því að einkenni brjótist harkalegar út hjá henni en ella. Niðurstaða. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum ákærulið og skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi kíkt inn til barnanna og séð að B hafi verið búin að sparka sænginni af stúlkunum þar sem þær lágu þrjár saman í rúmi, þar á meðal brotaþoli sem legið hafi yst í rúminu. Kvaðst ákærði hafa teygt sig í sængina, tekið hana undan löppunum á B og verið að draga sængina yfir stúlkurnar þegar brotaþoli hafi vaknað, risið upp og sagst vilja fara heim. E hafi þá komið og spurt stúlkuna hvað væri að og þau síðan sest niður með henni. Kvað ákærði það ekki hafa verið óvanalegt að brotaþoli væri í ójafnvægi, en hún vilji hvergi vera nema hjá móður sinni og hafi aldrei liðið vel heima hjá ákærða. Ákærði kvað vel geta verið að hann hefði snert barnið er hann hafi verið að draga sængina til, en það hafi hann þá ekki verið vísvitandi. Brotaþoli skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði hefði gengið að brotaþola, tekið sængina af henni og nuddað á henni rassinn en hún hafi legið á maganum. Hún kvaðst hafa verið í náttbuxum og nærbol. Hún hafi vaknað hrædd og ákærði þá borið fingurinn að vörum sér. Brotaþolinn B hefur skýrt frá því að þegar brotaþolinn C hafi vaknað hafi ákærði verið að káfa á henni. E, móðir B, skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi verið á heimili ákærða ásamt C. Kvaðst vitnið ekki hafa verið undir áhrifum áfengis umræddan morgun, en það hafi ákærði verið. Vitnið hafi kíkt inn í herbergi til barnanna, þar sem ákærði hafi verið og sagst hafa verið að kanna hvort stúlkurnar væru sofandi, en hann hafi þá verið með höndina undir sænginni hjá stúlkunum, nánar tiltekið hjá brotaþola. Hafi ákærði setið miðsvæðis og verið með höndina undir sænginni þar sem miðhluti stúlkunnar var og gæti hann hafa numið við rassinn á henni. Kvaðst vitnið hafa spurt ákærða hvað hann væri að gera og hann svarað til því til að hann væri að tékka á því hvort stúlkurnar væru sofandi og laga sængina. Kvað vitnið stúlkuna hafa vaknað við þetta, rokið út í mjög miklu uppnámi en ekkert viljað segja um hvað væri að en hún hafi viljað fara heim. Móðir brotaþola hefur skýrt svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi verið í miklu uppnámi og sagt að ákærði hefði káfað á rassinum á henni. Þá hafa kennarar stúlkunnar borið fyrir dómi að breytingar hafi orðið á hegðun hennar eftir að mál þetta kom upp. Að mati dómsins er framburður brotaþola þess efnis að ákærði hafi káfað á rassi hennar einkar trúverðugur og hann fær stoð í framburði vitnisins E svo og brotaþolans B. Ljóst er að brotaþoli hefur orðið fyrir áfalli sem allar líkur benda til að rekja megi til þessa atviks. Þegar allt framanritað er virt telst því sannað að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem honum er gefin að sök í þessum ákærulið og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. Ákvörðun viðurlaga. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður sætt refsingu. Hann gekkst undir læknisfræðilega og sálfræðilega rannsókn á þroska og andlegu heilbrigði samkvæmt dómkvaðningu 9. mars sl. Var V geðlæknir fenginn til starfans og er geðheilbrigðisrannsókn hans dagsett 26. apríl sl. Niðurstöður hans voru þær að ákærði væri örugglega sakhæfur og hann hefði engin merki geðrofs, sturlunar eða rugls. Grunnpersónuleiki hans væri vanmetinn, en ekki kæmu fram merki um svo alvarlega persónuleikaröskun, heilaskaða eða greindarskort sem firrtu hann ábyrgð gerða sinna. Hann hefði örugga sögu um þunglyndi og kvíðasjúkdóm og hefði á tímabilum örugglega misnotað áfengi. Hann hefði fyrri sögu um ofvirkni og athyglisbrest en ekki væri um alvarleg einkenni að ræða nú. Geðlæknirinn kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Kvað hann nokkuð ljóst að ákærði hefði einkenni þunglyndis sem og að hann neytti áfengis, en hann hefði sótt áfengismeðferð um áramótin. Kvað vitnið ákærða hafa verið nýbyrjaðan aftur á þunglyndislyfjum. Hafi vitnið einblínt á heilsufars- og geðsögu ákærða, auk þess sem vitnið hafi farið yfir lýsingu ákærða á atburðum eftir því sem hann kvaðst muna. Hafi vitninu verið ljóst að ákærði ætti mjög erfitt með að tjá sig um hin ætluðu brot, vitnið hafi þrýst á ákærða að ræða málin en ákærði verið í gífurlegri vörn. Vitnið taldi þó ljóst að ákærði myndi eitthvað eftir atvikum, en taldi að túlka mætti þetta á þrjá vegu, annars vegar það að ákærði hafi á þessu tímabili verið að drekka talsvert, þá hafi ákærði viðurkennt að hafa neytt lyfja með áfengisneyslu sinni og loks væri ljóst að ákærði væri í mikilli sálfræðilegri vörn gagnvart því að viðurkenna hvað hann hefði gert. Taldi vitnið af þessum sökum til lítils að leggja persónuleikapróf fyrir ákærða þar sem hann myndi gera það ógilt. Vitnið hafi þó lagt fyrir ákærða próf sem væri gott til að ákvarða alvarlegri frávik á minni og greind og hafi ákærði þar fengið fullt hús. Kvað vitnið „intellectual dómgreind“ ákærða eðlilega og ákærði eigi ekki við minniserfiðleika að stríða. Þá kvað vitnið ákærða gera lítið úr barnahneigð sinni og vilji meina að hún sé ekki til staðar en ákærði hafi viðurkennt klámfíkn sína. Það var álit vitnisins, í ljósi atvika máls og magn þess efnis er fannst í fórum ákærða, að ákærði væri haldinn barnagirnd. Ákærði væri þó í mikilli afneitun og réttlætti þetta með því að hann hafi lent í ákveðnum aðstæðum og virtist vitninu ákærði eiga erfitt með að greina á milli þroskaðra kvenna annars vegar og stúlkna hins vegar. Þá kvað vitnið menn, sem haldnir séu barnagirnd, vera hættulega börnum. Kvað vitnið engan vafa leika á sakhæfi ákærða, hann væri þó haldinn einhverri persónuleikaveilu, en bæri engin merki um alvarlegan geðsjúkdóm. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir alvarlegt kynferðisbrot gagnvart dóttur þáverandi sambýliskonu sinnar fyrir um tíu árum, eða þegar brotaþolinn A var [...] ára gömul. Hafa verður í huga að viðurlög fyrir brot gegn 1. mgr. 201. gr. og 1.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga hafa þyngst eftir að brotið var framið, sbr. 10. og 11. gr. laga nr. 61/2007. Á þeim tíma varðaði brot gegn 1. mgr. 201.gr. laganna fangelsi allt að 6 árum og allt að 10 ára fangelsi væri barn yngra en 16 ára og brot gegn 1. mgr. 202.gr. sömu laga varðaði fangelsi allt að 12 árum. Nú varðar brot gegn 1. mgr. 201. gr. laganna fangelsi allt að 8 árum og allt að 12 ára fangelsi sé barn yngra en 16 ára og brot gegn 1. mgr. 202.gr. sömu laga varðar fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Þá hefur aldursmark 1. mgr. 202. gr. laganna verið hækkað úr 14 árum í 15 ár. Líta verður til þess að brot ákærða gagnvart brotaþola var framið í skjóli heimilisins og brást ákærði þannig trúnaðartrausti brotaþola. Þá hefur ákærði verið sakfelldur fyrir mörg mjög alvarleg kynferðisbrot gagnvart brotaþolanum B, dóttur konu sem hann hafði verið í sambandi við um nokkurra ára skeið. Vegna þessara tengsla dvaldi brotaþoli oft á heimili ákærða og hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að tengsl þeirra hafi verið með þeim hætti að 201. gr. almennra hegningarlaga eigi við. Telja verður til sérstakrar refsiþyngingar að ákærði tók í mörgum tilvikum hreyfimyndir og ljósmyndir af athæfi sínu gagnvart brotaþola og vistaði í tölvubúnaði sínum. Ekki hefur verið í ljós leitt að ákærði hafi dreift þessu myndefni til annarra en hann skilur brotaþola eftir í algerri óvissu um það til frambúðar. Ákærði hefur einnig verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot gagnvart brotaþolanum C er hún var gestkomandi á heimili hans og átti því að eiga þar skjól. Þar að auki hefur ákærði verið sakfelldur fyrir að hafa í vörslum sínum gífurlegt magn af ljósmyndum og hreyfimyndum sem sýna barnaklám af ýmsum toga, þar á meðal mjög grófa misnotkun á börnum og jafnvel börn í kynferðisathöfnum með dýrum. Ákærði er fyllilega sakhæfur og á sér engar málsbætur. Með hliðsjón af öllu framansögðu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sjö ár. Frá refsingunni ber að draga með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 25. júní sl. Fallast ber á upptökukröfu ákæruvaldsins með vísan til þeirra lagaákvæða er í ákæru greinir. Einkaréttarkröfur. Brotaþolinn A gerir kröfu um skaðabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 1.200.000 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum auk þóknunar vegna réttargæslu. Ekki er að sjá að bótakrafan hafi verið birt ákærða fyrr en 21. júlí sl. er honum var birt ákæra og fyrirkall. Krafan er rökstudd með þeim hætti að ákærði hafi á þeim tíma er hann braut gegn brotaþola verið stjúpfaðir hennar og hafi hann misnotað það traust og þá ábyrgð sem honum hafi verið falin. Brotaþoli hafi á þessum tíma verið barn og sé ljóst að hún hafi orðið fyrir töluverðu andlegu áfalli. Gerð er krafa um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir meingerð gagnvart þessum brotaþola og er verknaður hans til þess fallinn að valda henni sálrænum erfiðleikum. Þykir brotaþoli með vísan til 26. gr. skaðabótalaga eiga rétt á bótum úr hendi ákærða og þykja þær hæfilega ákveðnar 800.000 krónur og ber sú fjárhæð vexti eins og nánar greinir í dómsorði. Brotaþolinn B gerir kröfu um skaðabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 5.000.000 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum auk þóknunar vegna réttargæslu. Ekki er að sjá að bótakrafan hafi verið birt ákærða fyrr en 21. júlí sl. er honum var birt ákæra og fyrirkall. Bótakrafan er rökstudd með þeim hætti að hann hafi beitt brotaþola grófu kynferðislegu ofbeldi í tvö ár með ófyrirséðum afleiðingum. Hann hafi gengið svo langt að hann hafi myndað barnið meðan hann braut á því.Þrátt fyrir að lögreglu hafi ekki tekist að sanna dreifingu á efninu sé ekki hægt að útiloka að því hafi verið dreift. Ef slíkt efni er komið í dreifingu sé ómögulegt að ná því til baka af veraldarvefnum með tilheyrandi skaða og óöryggi fyrir barnið um alla framtíð. Gögn frá kennurum brotaþola og Barnahúsi sýni hversu alvarlegar afleiðingar brot ákærða hafi haft á hana. Erfitt sé að meta skaðann sem jafn alvarleg brot geti valdið svo ungu barni til framtíðar og geti liðið langur tími þar til afleiðingarnar komi í ljós. Sé ljóst að hún neyðist til að læra að lifa með þessa slæmu reynslu sína og horfast í augu við hana sem sé þungur baggi að bera allt lífið. Hún muni fyrirsjáanlega þurfa á aðstoð sérfræðinga að halda við að vinna úr afleiðingunum í fjölmörg ár ef ekki ævilangt. Gerð er krafa um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir mjög alvarlega meingerð gagnvart þessum brotaþola og er verknaður hans til þess fallinn að valda henni miklum sálrænum erfiðleikum. Þá verður við ákvörðun bóta að horfa til þess miska sem myndatakan hefur valdið henni. Þykir brotaþoli með vísan til 26. gr. skaðabótalaga eiga rétt á bótum úr hendi ákærða og þykja þær hæfilega ákveðnar 3.000.000 krónur og ber sú fjárhæð vexti eins og nánar greinir í dómsorði. Brotaþolinn C gerir kröfu um skaðabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 800.000 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum auk þóknunar vegna réttargæslu. Ekki er að sjá að bótakrafan hafi verið birt ákærða fyrr en 21. júlí sl. er honum var birt ákæra og fyrirkall. Krafan er rökstudd með þeim hætti að ákærði hafi brotið kynferðislega gegn brotaþola með því að strjúka henni óviðurkvæmilega um rasskinnar utanklæða. Hafi hún verið gestkomandi á heimili ákærða og hann brotið það traust sem hún hafi borið til hans. Henni hafi liðið mjög illa eftir þetta og sótt meðferðarviðtöl í Barnahús í eitt ár. Afleiðingar kynferðisbrota séu einkum andlegar og þekkt að börn geti átt erfitt uppdráttar á unglingsárum og geti valdið erfiðleikum í samskiptum við hitt kynið. Gerð er krafa um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir meingerð gagnvart þessum brotaþola og er verknaður hans til þess fallinn að valda henni sálrænum erfiðleikum. Þykir brotaþoli með vísan til 26. gr. skaðabótalaga eiga rétt á bótum úr hendi ákærða og þykja þær hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og ber sú fjárhæð vexti eins og nánar greinir í dómsorði. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hans, Björgvins Þorsteinssonar hrl., 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar verjandans, 137.200 krónur. Ákærða ber einnig að greiða annan útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda, 1.712.712 krónur. Ákærði greiði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans A Torfa Ragnars Sigurðssonar, hdl., 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218. gr. sömu laga, vegna starfa hans á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hans við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Þá greiði ákærði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans B, Páleyjar Borgþórsdóttur, hdl., 527.100 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218.gr. sömu laga, vegna starfa hennar á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hennar við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Ákærði greiði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans C, Páleyjar Borgþórsdóttur, hdl., 288.650 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218.gr. sömu laga, vegna starfa hennar á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hennar við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Ákærði greiði einnig ferðakostnað þessa lögmanns, 27.320 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnum Pétri Guðgeirssyni og Sigurði G. Gíslasyni héraðsdómurum. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómarar og sakflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings, sbr. 1. mgr. 184. gr. laga um meðferð sakamála. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í sjö ár. Frá refsivistinni skal draga með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 25. júní 2011. Ákærði sæti upptöku samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á tveimur Western Digital hörðum diskum, þremur Samsung hörðum diskum, Seagate hörðum diski og tveimur skrifanlegum DVD diskum. Ákærði greiði A miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2001 til 21. ágúst 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 6. gr. vaxtalaga. Ákærði greiði B miskabætur að fjárhæð 3.000.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 29. maí 2010 til 21. ágúst 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 29. maí 2010 til 21. ágúst 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hans, Björgvins Þorsteinssonar hrl., 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar verjandans, 137.200 krónur. Ákærði greiði einnig annan útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda, 1.712.712 krónur. Ákærði greiði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans A, Torfa Ragnars Sigurðssonar, hdl., 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218. gr. sömu laga, vegna starfa hans á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hans við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Þá greiði ákærði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans B, Páleyjar Borgþórsdóttur, hdl., 527.100 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218.gr. sömu laga, vegna starfa hennar á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hennar við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Ákærði greiði einnig þóknun skipaðs réttargæslumanns bótakrefjandans C, Páleyjar Borgþórsdóttur, hdl., 288.650 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, sbr. 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218.gr. sömu laga, vegna starfa hennar á rannsóknarstigi málsins og jafnframt vegna starfa hennar við að halda fram kröfunni fyrir dómi. Ákærði greiði einnig ferðakostnað þessa lögmanns, 27.320 krónur.
Mál nr. 34/2006
Óvígð sambúð Fjárskipti
K og M hófu óvígða sambúð í júní 2000, en slitu henni í september 2003. Fyrir Hæstarétti deildu þau um hvort greiðslur M til K hinn 3. september 2001 að fjárhæð 250.000 krónur og 19. desember sama ár að fjárhæð 1.500.000 krónur hafi verið framlag M til eignamyndunar í fasteign K eða óafturkræft framlag hans til reksturs heimilis þeirra meðan á sambúð stóð. Þá deildu þau um hvort greiðslur M samtals að fjárhæð 101.970 krónur vegna endurbóta á fasteign K væri endurkræfar. Ágreiningslaust var að greiðsla M á 1.500.000 krónum átti að vera innborgun vegna kaupa hans á hlut í fasteign K. Talið var að forsendur þess samkomulags hefðu brostið er sambúð aðila lauk og M þá öðlast rétt til endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Þá var talið að K bæri að endurgreiða M þá fjárhæð sem hann hafði greitt vegna endurbóta á fasteign hennar. K var hins vegar sýknuð af kröfu M um endurgreiðslu á 250.000 krónum. Litið var til þess að umrædd greiðsla hefði farið fram áður en greiðslan sem nam 1.500.000 krónum, en ekki verið tekið tillit til hennar í skuldabréfi sem útbúið hafði verið vegna síðarnefndrar greiðslu. Þá voru gögn málsins ekki talin bera með sér að greiðslan hefði verið framlag M til eignamyndunar aðila fremur en gjöf eða greiðsla vegna framfærslukostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar með stefnu 30. nóvember 2005 til þingfestingar fyrir 11. janúar 2006. Málið varð ekki þingfest þá og skaut áfrýjandi því á ný til réttarins 18. janúar 2006 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti deila málsaðilar um hvort greiðslur stefnda til áfrýjanda 3. september 2001 að fjárhæð 250.000 krónur og 19. desember sama ár að fjárhæð 1.500.000 krónur hafi verið framlag stefnda til eignamyndunar í fasteign áfrýjanda eða óafturkræft framlag hans til reksturs heimilis þeirra meðan á sambúð stóð. Þá deila aðilar um hvort greiðslur stefnda að fjárhæð samtals 101.970 krónur vegna endurbóta á fasteign áfrýjanda sé endurkræf. Ágreiningslaust er að greiðsla stefnda á 1.500.000 krónum 19. desember 2001 hafi átt að vera innborgun vegna kaupa hans á hlut í fasteign áfrýjanda. Er fallist á að forsendur þess samkomulags hafi brostið er sambúð aðilanna lauk og stefndi þá öðlast rétt til endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Samkvæmt því en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans hvað þessa fjárhæð varðar. Með sama hætti er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að áfrýjanda beri að endurgreiða stefnda 101.970 krónur vegna endurbóta á fasteign áfrýjanda. Samkvæmt framanrituðu skulu þessar fjárhæðir bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júní 2004. Aðilar gerðu með sér samkomulag um að stefndi greiddi áfrýjanda vegna sameiginlegs heimilishalds 50.000 krónur á mánuði frá desember 2001. Aðilar höfðu því ekki náð samkomulagi um slíkar reglulegar greiðslur stefnda til áfrýjanda á þeim tíma er stefndi greiddi 250.000 krónur 3. september 2001. Hins vegar hafði stefndi fyrir þann tíma innt af hendi með óreglubundnum hætti greiðslur vegna heimilisreksturs þeirra. Óumdeilt er að útbúið var sérstakt skuldabréf vegna þeirra 1.500.000 króna sem stefndi lét áfrýjanda í té 19. desember 2001. Bréfið mun hafa glatast. Við skýrslugjöf í héraði kvað stefndi bréfið hafa átt að vera tryggingu fyrir greiðslunni þar sem fasteignin hafi verið í „félagslega kerfinu“ og hann ekki getað „keypt sig inn í húsið sem slíkt“. Greiðsla á umþrættum 250.000 krónum fór fram áður en stefndi greiddi framangreindar 1.500.000 krónur. Ekki var tekið tillit til fyrri greiðslunnar er skuldabréfið var útbúið. Gögn málsins bera heldur ekki með sér að umrædd greiðsla hafi verið framlag stefnda til eignamyndunar aðila fremur en gjöf eða greiðsla vegna framfærslukostnaðar. Verður áfrýjandi því sýknuð af kröfu stefnda um endurgreiðslu á þessari fjárhæð. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en rétt er að áfrýjandi greiði stefnda upp í málskostnað hans fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, K, greiði stefnda, M, 1.601.970 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júní 2004 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. október 2005. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefnda verði dæmd til að greiða honum 3.050.000 krónur ásamt vöxtum skv. II. kafla laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 3. september 2001 til 19. desember sama ár og af 1.750.000 krónum frá þeim degi til 8. júní 2004 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. af 3.050.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða 2.633.070 krónur með vöxtum skv. II. kafla laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 3. september 2001 til 19. desember sama ár, af 1.750.000 krónum frá þeim degi til 8. júní 2004 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. af 2.633.070 krónum frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða 1.750.000 krónur ásamt vöxtum skv. II. kafla laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 3. september 2001 til 19. desember sama ár, af 1.750.000 krónum frá þeim degi til 8. júní 2004 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu. Stefnda krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í fyrra tilvikinu er krafist málskostnaðar en verði varakrafa tekin til greina er þess krafist að málskostnaður verði látinn falla niður milli aðila. I. Aðilar hófu sambúð í júní 2000 og varði sambúð þeirra til 1. september 2003. Stefnandi heldur því fram að við slit sambúðar hafi stefnda staðið í skuld við sig og hefur því höfðað mál þetta til innheimtu þeirra skuldar. Stefnandi kveður málavexti að öðru leyti þá að í maí 2001 hafi hann selt eignarhluta sinn í íbúð að [...] í Reykjavík en íbúðin hafi þá verið búin að vera í sölu einhvern tíma. Samkomulag hafi orðið milli aðila um að stefnandi myndi lána stefndu fjármuni svo hún gæti haldið sínu húsnæði að [...], Reykjavík þar sem þau hafi búið saman. Hafi hún átt í erfiðleikum á þessum tíma með greiðslu afborgana og vaxta. Þannig segist stefnandi hafa lánað stefndu 250.000 krónur 3. september 2001 og 1.500.000 krónur 13. desember 2001. Þetta fé hafi verið lagt inn á reikning stefndu. Stefnandi hafi fengið á sínum tíma skuldabréf að fjárhæð 1.500.000 krónur til tryggingar seinna láninu en það skuldabréf hafi glatast, sennilega í bruna sem hafi orðið í íbúð stefndu síðar á sambúðartímanum. Stefnandi, sem er menntaður pípulagningamaður og byggingariðnfræðingur, kveðst fljótlega eftir að hann flutti inn til stefndu hafa hafist handa við umfangsmiklar viðgerðir og endurbætur á fasteigninni [...]. Hann hafi flísalagt forstofu og gert háloftsuppgöngu úr forstofu. Í ljós hafi komið skemmdir á steypu á ytra byrði hússins og hafi hann hafist handa við viðgerðir. Nauðsynlegt hafi verið að háþrýstiþvo húsið og sjá hverjar steypuskemmdir væru og gera við þær. Húsið hafi síðan verið málað. Háþrýstiþvottur hafi farið fram í maí 2001 á ytra byrði útveggja sem og á þaki. Að því búnu hafi eignin verið silanböðuð og máluð, bæði veggir og þak. Stefnandi hefur lagt fram kostnaðarmat Verkfræðistofu Hauks Ásgeirssonar um þennan verkþátt og er hann metinn á 554.800 krónur. Frá áramótum 2001/2002 hafi orðið samkomulag milli aðila að stefnandi greiddi ákveðna upphæð, 50.000 krónur á mánuði, vegna húsnæðiskostnaðar inn á bankareikning stefndu en af þessum reikningi hafi verið greiddir allir reikningar og afborganir af lánum er varðaði fasteignina [...]. Áður hafi stefnandi innt af hendi óreglulegar greiðslur á árinu 2001. Stefnandi kveðst hafa staðið við þessar föstu mánaðargreiðslur út sambúðartímann nema þær hafi fallið niður tvisvar sinnum, í ágúst 2002 og september 2003. Auk ofangreinds hafi stefnandi tekið þátt í kostnaði við venjubundið heimilishald svo sem innkaup á matvörum og heimilisvörum. Rétt fyrir páska 2002 hafi kviknað í húsi stefndu að [...]. Verulegar skemmdir hafi orðið af völdum bruna en aðallega af hita og sóti. Þetta hafi leitt til þess að íbúðin hafi verið óíbúðarhæf og hafi hún verið endurbyggð en bætur hafi fengist úr brunatryggingu. Stefnandi kveðst hafa verið erlendis er bruninn varð en eftir heimkomuna hafi hann tekið verulegan þátt í uppbyggingunni og samningum við tryggingarfélög. Tryggingarfélög hafi gert húsnæðið upp á sinn kostnað nema tjón á gólfefni, eldhúsinnréttingu og eldhústækjum. Hafi aðilar samið við tryggingar­félögin um að það tjón yrði greitt út og hafi þau sjálf séð um framkvæmdir varðandi þessa þætti. Þannig hafi stefnandi tekið að sér að setja upp eldhúsinnréttingu ásamt iðnaðarmönnum, kunningjum sínum, sem hann hafi fengið til verksins í skiptivinnu. Hefur stefnandi tekið saman yfirlit vegna þessa verkhluta en parket hafi skyldmenni stefndu lagt og gerir stefnandi því ekki kröfu vegna þess. Þann 13. mars 2003 kveðst stefnandi hafa greitt fyrir arkitektateikningu vegna bílskúra við [...] að fjárhæð 11.580 krónur. Við sambúðarslit kveðst stefnandi hafa óskað eftir því að fá greitt það sem honum bæri en stefnda hafi sagt að hún gæti ekki greitt honum fyrr en hún væri búin að selja [...]. Hún hafi sett eignina á sölu í október 2003 og í janúar 2004 hafi aðilar hist og hafi stefnandi þá sett fram kröfu að fjárhæð 2.200.000 krónur. Stefnda hafi selt eignina 29. apríl 2004 á 16.500.000 krónur. Stefnandi kveðst hafa haft samband við stefndu 3. maí 2004 og óskað eftir uppgjöri og hafi stefnda sagt að það gæti orðið á næstu vikum. Síðan hafi hún sagt að hún væri ekki tilbúin að greiða stefnanda kröfu hans og vildi athuga sinn gang. Þann 17. maí 2004 hafi stefnandi fengið bréf frá þáverandi lögmanni stefndu sem hafi boðið fram greiðslu að fjárhæð 893.000 krónur. Stefnandi kveðst hafa hafnað þeirri greiðslu og frekari sáttatilraunir hafi ekki borið árangur. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom meðal annars fram að ekki hafi reynst unnt að hann keypti hlut í fasteigninni þar sem hún hafi verið í félagslega kerfinu. Þess vegna hafi verið ákveðið að stefnda gæfi út skuldabréf til tryggingar láni að fjárhæð 1.500.000 krónur. Stefnandi sagði að engin sérstök umræða hafi farið fram um mánaðarlegt framlag hans að fjárhæð 50.000 krónur. Framlagið hafi verið ætlað til reksturs fasteignarinnar og ekki verið ágreiningur um fjárhæðina á þeim tíma. Hann hafi greitt þessar fjárhæðir í góðri trú þar sem hann hafi gert ráð fyrir að sambúðin væri til frambúðar. Þá hafi þau reynt að hafa jafnræði í matarinnkaupum og öðrum almennum innkaupum til heimilisins. Varðandi múrviðgerðir á fasteigninni sagði stefnandi að í ljós hafi komið þegar þau hafi ætlað að fara að mála húsið að steypuhreiður hafi verið í veggjum hússins og steypustyrktarjárn sums staðar staðið út úr húsinu. Það hafi verið farið að ryðga og skemmt út frá sér. Hann hafi sem fagmaður gert sér grein fyrir að það þyrfti að gera við þetta til þess að forða frekari skemmdum á húsinu. Hafi það og verið sameiginlegt álit þeirra beggja. Varðandi uppsetningu á eldhúsinnréttingu sagði stefnandi að hann hafi fengið bróður sinn og vini til aðstoðar, þar á meðal pípulagningarmann og rafvirkja. Stefnandi kvaðst hafa átt sína eigin bifreið og notað hana til allra sinna ferða. Aðalkrafa stefnanda að fjárhæð 3.050.000 krónur sundurliðast þannig: 1. Lán í peningum 3. sept. 2001, 250.000 krónur 2. Lán í peningum 19. des. 2001, 1.500.000 krónur 3. Hlutur stefnanda í verðaukningu fasteignar umfram almennar verðhækkanir á markaði kr. 1.400.000 samkvæmt framansögðu. 4. Frá dragast kr. 100.000, sem eru 2 mánaðargreiðslur vegna húsnæðiskostnaðar. Varakrafa stefnanda að fjárhæð 2.633.070 krónur sundurliðast þannig: 1. Lán í peningum 3. sept. 2001, 250.000 krónur. 2. Lán í peningum 19. des. 2001, 1.500.000 krónur. 3. Framlag í vinnu og efni, 983.070 krónur. Nánar sundurliðast þessi krafa þannnig að 554.800 krónur er kostnaðarmat verkfræðistofu, 326.300 krónur vegna vinnu stefnanda innanhúss, 11.580 krónur vegna teikningar á bílskúr og 90.390 krónur vena útlagðs kostnaðar. 4. Frá dragast 100.000 krónur sem eru tvær mánaðargreiðslur vegna húsnæðiskostnaðar. Þrautavarakrafa stefnanda að fjárhæð 1.750.000 krónur sundurliðast þannig: 1. Lán í peningum 3. set. 2001, 250.000 krónur. 2. Lán í peningum 19. des. 2001, 1.500.000 krónur II. Stefnda kveðst hafa tekið við greiðslu að fjárhæð 1.500.000 krónur frá stefnanda 19. desember 2001. Sú greiðsla hafi upphaflega átt að vera innborgun vegna kaupa stefnanda á hlut í fasteign stefndu. Af kaupunum hafi þó ekki orðið þar sem samkomulag hafi ekki náðst milli aðila um kaupverð. Engin kaupsamningur hafi því verið gerður. Hins vegar hafi skuldabréf verið útbúið til tryggingar greiðslu af þessu tilefni en stefnda hafi aldrei skrifað undir bréfið. Kvaðst hún hafa litið svo á að ekki hafi stofnast til skuldar þar sem að ekkert hafi orðið af kaupunum. Hún hafi litið svo á að stefnandi hafi lagt sitt af mörkum til reksturs heimilisins með þessari fjárhæð enda hafi hann ekki gert neina kröfu um endurgreiðslu fyrr en eftir að sambúð lauk. Þann 3. september 2001 hafi stefnandi afhent henni 250.000 krónur. Stefnda kvaðst hafa litið á þá greiðslu sem framlag stefnanda vegna framfærslu og húsnæðiskostnaðar enda hafi stefnandi á þeim tíma ekki lagt neina fjármuni fram til sameiginlegs heimilisrekstrar frá upphafi sambúðarinnar. Það hafi fyrst verið í janúar 2002 sem stefnandi hafi byrjað að greiða 50.000 krónur mánaðarlega til stefndu vegna sameiginlegs heimilishalds. Stefnda hafi ein staðið straum af öllum kostnaði vegna húsnæðisins, bæði fastan rekstrarkostnað sem og afborganir af veðskuldum. Greiðsla stefnanda hafi runnið inn í svokallaða heimilislínubanka sem stefnda hafi nýtt til greiðslu allra útgjalda sinna og heimilisins svo og til greiðslu rekstrarkostnaðar bifreiðar sinnar. Stefnda mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að hún hafi verið í greiðslu­erfiðleikum í upphafi sambúðar. Greiðslubyrði stefndu af veðlánum hafi að vísu verið þung en hún hafi staðið í skilum með allar afborganir. Aðilar hafi haft aðskilinn fjárhag á sambúðartímanum að öðru leyti en því að stefnandi hafi lagt henni til 50.000 krónur á mánuði. Aðra hverja helgi, í sumarfríum og á stórhátíðum hafi dóttir stefnanda dvalið á heimili málsaðila. Stefnda hafi sinnt henni, haldið afmælisveislur og aðstoðað við fermingarveislu hennar. Stefnda mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda í stefnu að nauðsynlegt hafi verið að ráðast í viðgerðir og endurbætur á fasteign hennar. Það hafi að vísu verið nauðsynlegt að mála húsið að utan og hafi málsaðilar gert það sameiginlega. Stefnandi hafi hins vegar einhliða ráðist í múrviðgerðir á húsinu áður en það var málað en enga nauðsyn hafi borið til þess og hafi það verið gert án samráðs við stefndu. Tjón hafi orðið á fasteign stefndu í eldsvoða 24. mars 2002. Til hafi staðið að A húsasmíðameistari, bróðir stefndu, myndi setja upp nýja eldhúsinnréttingu en stefnandi hafi óskað eindregið eftir að gera það ásamt vinum sínum. Stefnda kveðst sjálf hafa lagt gólfefni ásamt bróður sínum og fleiri skyldmennum. Enginn hafi krafist endurgjalds fyrir vinnu sína, hvorki skyldmenni stefndu né vinir stefnanda. Stefnda telur kostnað vegna bílskúrsteikningar sér óviðkomandi. Í máli stefndu fyrir dómi kom meðal annars fram að til hafi staðið að stefnandi keypti helmingshlut í fasteigninni. Um það leyti hafi hann byrjað að greiða 50.000 krónur á mánuði til stefndu og hafi þær greiðslur beinlínis tengst þeim áformum þeirra að stefnandi eignaðist helmingshlut í fasteigninni. Á þeim tíma hafi heildargreiðslur vegna reksturs á húsinu verið 112.000 krónur á mánuði. Stefnda taldi verðmætaaukningu hússins fyrst og fremst stafa af þeim breytingum sem gerðar voru á eldhúsi eftir brunann. Þá hafi fyrirkomulagi eldhússins verið breytt með því að opna inn í stofu og keypt hafi verið vönduð og glæsileg eldhúsinnrétting. Varðandi framlag stefnanda að fjárhæð 250.000 krónur þann 3. september 2001 sagði stefnda að hún hafi þá verið með þunga greiðslubyrði og hafi stefnandi verið að létta undir með henni. III. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til almennra óskráðra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Krafa stefnanda um endurgreiðslu á láni sé viðurkennd af stefndu í bréfum lögmanns stefndu og jafnframt sönnuð með innleggsnótum á bankareikningi stefndu. Gjalddagi skuldarinnar hafi ekki verið ákveðinn fyrirfram og því beri að greiða vexti skv. II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá stofndegi kröfu til þess tíma er mánuður var liðinn frá því skuldari var sannarlega krafinn um greiðslu, sbr. 3. gr. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Viðurkennt sé að stefnandi hafi sett fram kröfu sína 8. maí 2004. Stefnandi gerir kröfu til að fá verðaukningu á fasteigninni [...]. Hann hafi unnið að endurnýjun íbúðarinnar með eigin vinnuframlagi, vinnuframlagi annarra og einnig greitt kostnað. Krafan sé byggð á því að verðmætaaukning 1. júní 2000 til 21. apríl 2004 sé 2.800.000 krónur umfram sambærilegar eignir. Gerir stefnandi kröfu til þess að fá helming þeirrar fjárhæðar eða 1.400.000 krónur. Þessi verðmætaaukning sé grundvölluð með samanburði á fasteigninni [...] sem sé eins fasteign og fasteignin [...]. Fasteignin [...] hafi verið keypt 31. júlí 2001 á 12.100.000 krónur en seld 28. febrúar 2003 á 13.700.000 krónur. Frá febrúar 2003 til apríl 2004 hafi ekki orðið hækkanir á fermetraverði í sérbýli á Reykjavíkursvæðinu samkvæmt skrám Fasteignamats ríkisins og verði því að telja að hrein verðaukning sé mismunurinn á söluverði [...], 16.500.000 krónur, og söluverði [...], 13.700.000 krónur, eða 2.800.000 krónur. Stefnandi hafi stuðlað að verðaukningu með sínu framlagi fyrir brunann í apríl 2002 og lagt fram fé og vinnu eftir brunann. Krafa stefnanda um helmingshlut í verðaukningu eignarinnar byggist aðallega á sjónarmiðum sifjaréttar um að eignamyndum í sambúð skuli skiptast að jöfnu milli sambúðaraðila. Þá byggir stefnandi til vara á því að hann eigi auðgunarkröfu á hendur stefndu vegna verðaukans. Auðgunarreglan sé óskráð réttarregla í norrænum rétti en hún sé skilgreind þannig að við tilteknar aðstæður verði þeim aðila sem í heimildarleysi en á ósaknæman hátt hefur notað verðmæti annars aðila, og þannig auðgast á hann kostnað, gert að skila andvirði þeirrar auðgunar. Varakrafa stefnanda um endurgreiðslu á framlagi að fjárhæð 983.070 krónur byggist á áðurnefndum sjónarmiðum og lagarökum en einnig á 45. gr. og 49. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Krafa stefndu um húsnæðiskostnað eigi ekki við rök að styðjast fram yfir það sem um hafi verið samið. Stefnda geri kröfu um húsnæðiskostnað frá fyrstu kynnum aðila en eins og rakið sé að framan hafi verið samið um fastar greiðslur frá stefnanda vegna húsnæðiskostnaðar að fjárhæð 50.000 krónur á mánuði frá janúar 2002. Stefnandi hafi staðið við þann samning og því dragi hann frá aðal- og varakröfu þær tvær mánaðargreiðslur sem vantaði upp á. Þær komi aftur á móti ekki til frádráttar þrautavarakröfu þar sem gert sé ráð fyrir í henni að greiðslurnar jafnist upp á móti framlögum stefnanda að öðru leyti. Stefnda byggir kröfu sína um sýknu af því er varðar aðalkröfu stefnanda um endurgreiðslu á 250.000 krónum á því að ekki hafi verið um lán að ræða. Ekkert slíkt samkomulag hafi legið fyrir og stefnandi hafi aldrei rætt um endurkröfu þessarar fjárhæðar fyrr en mörgum mánuðum eftir samvistarslit eða þann 8. maí 2004. Stefnda hafi tekið við greiðslunni í september árið 2001. Þá hafi aðilar búið saman í um það bil eitt og hálft ár án þess að stefnandi hafi nokkuð lagt af mörkum til sameiginlegs heimilishalds. Stuttu síðar, eða í ársbyrjun 2002, hafi stefnandi byrjað að greiða reglulega 50.000 krónur vegna slíks kostnaðar. Framlagið samsvari því fimm mánaða greiðslu samkvæmt því fyrirkomulagi er síðar komst á. Þá krefst stefnda sýknu af kröfum stefnanda um endurgreiðslu á fjárframlagi að fjárhæð 1.500.000 krónur. Stefnda viðurkennir að hún hafi tekið við þessari fjárhæð og hafi hún upphaflega verið ætluð sem innborgun vegna kaupa stefnanda á eignarhlut í fasteign stefndu að [...]. Af þeim kaupum hafi hins vegar ekki orðið þar sem aðilar hafi ekki náð samkomulagi um kaupverð. Þegar ekkert hafi orðið úr kaupunum hafi stefnda litið svo á að með fjárhæðinni væri stefnandi að greiða upp í eigin framfærslukostnað meðan á sambúð stóð. Samkvæmt opinberum tölum frá Hagstofu Íslands hafi meðalneysluútgjöld sambýlisfólks án barna á árunum 2000 til 2003 verið 3.506.520 krónur á ári eða 292.210 krónur á mánuði. Fyrir liggi að á heimilinu hafi verið barn stefnanda aðra hverja helgi og í öllum leyfum. Stefnandi eigi að bera allan kostnað vegna dvalar barnsins á heimilinu þar sem stefnda sé ekki framfærsluskyld gagnvart barninu. Samkvæmt opinberum viðmiðunartölum hafi því framlag stefnanda til heimilisins átt að vera að minnsta kosti 145.000 krónur á mánuði. Stefnandi hafi hins vegar einungis greitt 50.000 krónur á mánuði og einungis hluta af tímabilinu. Stefnda krefst sýknu af aðalkröfu stefnanda um helmingshlutdeild í verðmætaaukningu fasteignarinnar. Stefnandi hafi aldrei orðið eigandi fast­eignarinnar og hafi ekki gert kröfu um hlutdeild í eignarmyndun fasteignarinnar á sambúðartíma. Þá mótmælir stefnda því að stefnandi geti lagt til grundvallar mismun á söluverði tveggja fasteigna við [...]. Ekkert liggi fyrir í málinu um að þessar fasteignir séu sambærilegar að öðru leyti en því að í báðum tilvikum er um raðhús að svipaðri stærð að ræða. Hafi orðið einhver verðmætaaukning á fasteign stefndu umfram aðrar sambærilegar eignir stafi sú verðmætaaukning fyrst og fremst af þeim endurbótum sem unnar hafi verið í kjölfar brunans 2002. Þær endurbætur hafi verið fjármagnaðar að öllu leyti með tryggingarbótum sem stefnda hafi fengið greiddar frá tryggingarfélögum. Ekki sé unnt að rekja meinta verðaukningu á fasteigninni til sprunguviðgerða sem stefnandi hafi séð um árið 2001. Líklegast sé að verðgildi fasteignarinnar hafi aukist við að ný gólfefni voru lögð, lagnir endurnýjaðar og settar upp nýjar innréttingar. Þá beri einnig að líta til þess að fasteign stefndu hafi verið háð ákvæðum laga um félagslegar eignaríbúðir. Breyting hafi orðið á húsnæðiskerfinu að þessu leyti og megi væntanlega rekja hækkun að einhverju leyti til þess. Þá mótmælir stefnda því að vinnuframlag stefnanda við endurbætur í kjölfar brunans geti skapað honum rétt til að krefjast hlutdeildar í meintri verðmætaaukningu eignarinnar. Ítreka verði að stefnandi hafi ekki átt hlut í fasteigninni heldur hafi stefnda átt fasteignina sjálf til margra ára. Þá beri einnig að líta til þess að stefnda hafi ekki þurft á því að halda að stefnandi tæki þessi verk að sér. IV. Aðilar hófu sambúð í júní 2000 er stefnandi flutti inn á heimili stefndu í parhús að [...], Reykjavík. Stefnda hafði þá átt eignina um 10 ára skeið og búið þar. Sambúð aðila lauk 1. september 2003. Aðilar eru sammála um að fjárhagur þeirra hafi verið aðskilinn og töldu þau fram til skatts í sitt hvoru lagi. Þá eru þau einnig sammála um að þau hafi skipt með sér matarinnkaupum og áttu og ráku sitt hvora bifreiðina. Fram hefur komið í málinu að stefnandi hóf að greiða til stefndu framlög á árinu 2001. Greiddi hann á því ári 48.000 krónur í mars, 78.000 krónur í júlí, 73.000 krónur í október og 40.000 krónur í nóvember. Í desember 2001 ákváðu þau að stefnandi greiddi 50.000 krónur á mánuði til stefndu og hélst sú skipan til sambúðarslita að undanskildum tveimur mánaðargreiðslum. Á þennan hátt greiddi stefnandi stefndu samtals 1.254.000 krónur til stefndu meðan á sambúð þeirra stóð. Í málinu gerir stefnandi ekki kröfu til endurgreiðslu þessara fjármuna en aðilar segja að samkomulag hafi verið um þetta framlag stefnanda til reksturs á heimilinu þar á meðal til greiðslu afborgana af skuldum. Ágreiningur er því ekki um þessar greiðslur. Stefnda tók við úr hendi stefnanda 19. desember 2001 greiðslu að fjárhæð 1.500.000 krónur. Aðilar eru sammála um að á þeim tíma hafi staðið til að stefnandi eignaðist helmingshlut í eigninni en þau áform hafi runnið út í sandinn. Segir stefnandi að ástæðan hafi verið sú að húsið hafi verið í félagslega kerfinu og því ekki unnt að skrá hann sem eiganda en stefnda segir aftur á móti að ekki hafi samist um verð. Þegar ljóst var að þessi áform aðila gengju ekki eftir ákváðu þau að stefnda gæfi út skuldabréf til tryggingar þessari greiðslu en það bréf glataðist. Þá liggur einnig fyrir í málinu að stefnandi greiddi stefndu 250.000 krónur 3. september 2001. Telur stefnda að það hafi verið framlag stefnanda til framfærslu og húsnæðiskostnaðar en stefnandi telur að um lán til stefndu hafi verið að ræða. Þá gerir stefnandi kröfu um að honum verði dæmdur hlutur vegna verðmætaaukningar á fasteigninni umfram almennar verðhækkanir. Þessa verðmæta­aukningu telur hann stafa meðal annars af vinnu sinni við eignina. Ekki er unnt að fallast á aðalkröfu stefnanda er lýtur að verðmætaaukningu fasteignarinnar því stefnda þykir hafa sýnt fram á að sú hækkun hafi ekki síst stafað af endurnýun og endurbótum fasteignarinnar eftir brunan sem áður var minnst á. Talið verður að ofangreindar greiðslur stefnanda til stefndu 3. september 2001 að fjárhæð 250.000 krónur og 13. desember 2001 að fjárhæð 1.500.000 krónur hafi verið lán til stefndu. Skuldabréf var útbúið fyrir hluta af láninu þegar ljóst var að kaup stefnanda á hlut í eigninni gengju ekki eftir. Ekki hafa komið fram haldbær rök fyrir því að þessar 1.750.000 krónur hafi verið greiðsla vegna framfærslu stefnanda eins og stefnda heldur fram enda er vandséð við hvaða framfærsla er átt fyrst stefnandi greiddi helming í fæði, rak sína eigin bifreið og greiddi auk þess með sér mánaðarlega eins og framan er rakið. Gjalddagi skuldarinnar var ekki ákveðinn fyrirfram og því ber stefndu að greiða vexti skv. II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá stofndegi kröfunnar til þess tíma er mánuður var liðinn frá því stefnda var sannarlega krafin um greiðslu, sbr. 3. gr. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Viðurkennt er að stefnandi setti fram kröfu sína 8. maí 2004 en ekki verður fallist á með stefndu að í sáttatilraunum aðila hafi falist yfirlýsing um skuldajöfnuð af hálfu stefndu. Fallist verður á með stefnanda að hann hafi lagt fram fé til endurbóta á fasteigninni á þeirri forsendu að aðilar væru í óvígðri sambúð og hann væri að leggja fé af mörkum til eignamyndunar í þágu beggja málsaðila. Stefnandi hefur nægilega sýnt fram á að verðgildi eignarinnar jókst á sambúðartímanum. Viðurkenna ber kröfu stefnanda að þessu leyti að því marki sem hann getur sýnt fram á útlagðan kostnað í þessu skyni en ekki þykir unnt að fallast á kröfu hans vegna eigin vinnu hans og annarra sem ekki ætluðust til endurgjalds eða gerðu kröfu um endurgjald fyrir vinnu sína. Stefnandi hefur lagt fram reikninga samtals að fjárhæð 90.390 krónur vegna kaupa á ýmsu til viðhalds fasteigninni og ber að taka þá kröfu til greina samkvæmt framansögðu ásamt kostnaði við teikningu á bílskúr að fjárhæð 11.580 krónur eða samtals 101.970 krónur. Að teknu tilliti til kröfugerðar stefnanda í varakröfu þykir rétt að þessi fjárhæð beri dráttarvexti frá 8. júní 2004 til greiðsludags. Niðurstaða málsins verður því sú að varakrafa stefnanda verður tekin til greina með ofanrituðum breytingum. Verður stefndu gert að greiða stefnanda 1.851.970 krónur (1.500.000 + 250.000 + 101.970) ásamt vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 3. september 2001 til 19. desember 2001, af 1.750.000 krónum frá þeim degi til 8. júní 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.851.970 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnda dæmd til þess að greiða stefnanda 450.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefnda, K, greiði stefnanda, M, 1.851.970 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 af 250.000 krónum frá 3. september 2001 til 19. desember 2001, af 1.750.000 krónum frá þeim degi til 8. júní 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.851.970 krónum frá þeim degi til greiðsludags og 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 500/2015
Samningur Erfðafesta Ógilding samnings
Ágreiningur aðila laut að því hvert skyldi vera leigugjald H ehf. fyrir lóð sem hann hafði á leigu í landi jarðar S og eftir hvers konar reglu leigugjaldið ætti að taka breytingum til frambúðar. Samkvæmt leigusamningnum, sem var ótímabundinn og óuppsegjanlegur erfðafestusamningur frá árinu 1967, var leigugjaldið 500 krónur á ári og átti að hækka eða lækka til samræmis við hækkun fasteignamats jarðarinnar. Í málinu krafðist S þess að viðurkennt yrði að árlegt leigugjald fyrir lóðina skyldi vera 80.000 krónur sem tæki breytingum miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs. Reisti hann kröfu sína á niðurstöðu dómkvadds manns og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að engin gögn lægju fyrir í málinu um hvort upphaflegt leigugjald á árinu 1967, sem svaraði nú til 5 króna, hefði verið ósanngjarnt. Þá væri ósannað að þær verðbreytingar, sem S hélt fram að hefðu orðið á árunum 1967 til 1970, ættu að leiða til þess að nú teldist ósanngjarnt að bera fyrir sig samningsákvæðið um leigugjaldið. Ekkert lægi fyrir um hvort framangreindar verðbreytingarnar hefðu síðar haft áhrif til hækkunar á matsverð fasteigna svo sem líklegt væri og hefði þannig leitt til hækkunar á leigugjaldinu. Þá væri ósannað að sú regla um hækkun leigugjalds, sem S krefðist að viðurkennd yrði til frambúðar, hefði leitt til meiri hækkunar leigugjaldsins en gildandi samningsákvæði. Væri ekki útilokað að sú hækkun hefði orðið minni en um þetta væri ekkert upplýst í gögnum málsins. Loks var talið að samanburður við leigusamninga um lóðir, sem gerðar höfðu verið á síðustu árum og vísað hafði verið til í forsendum matsgerðar, gæti ekki ráðið úrslitum við mat á því hvort leigugjaldið fyrir hina umþrættu lóð væri hæfilegt eða ekki, enda yrði mat á því hvort sanngjarnt væri að bera fyrir sig samningsákvæðið um leigugjaldið ekki með öllu slitið úr samhengi við tilurð og annað efni samningsins. Var H ehf. sýknað af kröfu S.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2015. Hann krefst þess aðviðurkennt verði að árlegt leigugjald samkvæmt samningi 15. október 1967 fyrirleigulóð stefnda að Hnúksnesi í landi jarðarinnar Hnúks í Dalabyggð skuli vera80.000 krónur og það skuli framvegis breytast til samræmis við breytingar ávísitölu neysluverðs frá grunnvísitölunni 411,3 stig í maí 2013. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IMálsaðilar deila um hvert vera skuli leigugjald stefnda fyrir 1500fermetra lóð, sem hann hefur á leigu að Hnúksnesi í landi jarðar áfrýjanda,Hnúks í Dalabyggð og eftir hvers konar reglu leigugjaldið eigi að takabreytingum til frambúðar. Í samningi 15. október 1967 um leigu lóðarinnar sagðiað hún væri leigð á erfðafestu. Um leigugjaldið og hækkun þess sagði svo:,,Leigugjald skal vera kr. 500,00 ... á ári og miðast við fasteignamat það, semnæst verður framkvæmt og/eða gefið út eftir fasteignamat 1956-57. Leigugjaldiðhækkar eða lækkar miðað við fasteignamat jarðarinnar framvegis.“ Jafnframtsagði um gjalddaga: ,,Leiga fellur í gjalddaga 1. júní ár hvert.“ Stefndi, semfékk 26. febrúar 1972 afsalað réttindum til lóðarinnar og fasteignum sem áhenni stóðu, hefur greitt leigu fyrir lóðina samkvæmt eigin útreikningi áleigugjaldinu frá 2003. Fram til þess tíma var leigugreiðslan innt af hendi meðþví að áfrýjandi hafði afnot af frystihólfi hjá stefnda, en rekstri frystihólfahans var hætt á fyrri hluta árs 2003. Áfrýjandi kveður stefnda hafa greitt5.228 krónur í leigugjald fyrir 2007, 5.809 krónur fyrir 2008, 6.103 krónurfyrir 2009, 9.888 krónur fyrir 2010, 6.985 krónur fyrir 2011 og 7.595 krónurfyrir 2012.Kröfu sína um viðurkenningu á því að árlegt leigugjald fyrir lóðina skulivera 80.000 krónur og það skuli til frambúðar breytast til samræmis viðbreytingar á vísitölu neysluverðs styður áfrýjandi við matsgerð dómkvadds manns17. september 2013. Í matsbeiðni 10. júní sama ár lýsti áfrýjandi því aðannmarkar væru á að miða leiguverð við upphaflegan samning þar sem ,,grunnurverðtryggingar“ samkvæmt honum virtist vera á reiki og að ágreiningur hafistaðið um hann. Þessi viðmiðun sé einnig ófullkomin og ekki til þess fallin aðendurspegla yfir lengri tíma eðlilegar verðbreytingar á lóðarleigu. Um tilgangmeð matinu segir í matsbeiðni að það sé ,,að fá álit matsmanns á því hvað ersanngjarnt og hæfilegt endurgjald fyrir leigu lóðarinnar burt séð frá ákvæðumupphaflega leigusamningsins eða annarra samninga frá því lóðin var leigðmatsþola þann 15. október 1967.“ Til samræmis við þetta leitaðist matsmaður viðað finna sambærilega leigusamninga, sem í gildi væru þegar matið fór fram ogupplýsingar ,,um almenna fjárhæð lóðarleigu í dreifbýli“. Á þessum grundvellitaldi matsmaðurinn að ,,eðlileg ársleiga fyrir lóðina sé nú ... 80.000“ krónurog ,,að eðlilegt verðtryggingarviðmið við endurmat á leigu sé vísitalaneysluverðs.“IIKrafa áfrýjanda um hækkun leigugjalds til samræmis við niðurstöðu hinsdómkvadda manns er reist á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga. Samkvæmt því ákvæði sé heimilt að víkja samningi til hliðarí heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við matið á ósanngirni eigi að líta tilþeirra atriða sem vísað sé til í 2. mgr. greinarinnar en þar séu meðal annarstilgreind atvik sem komu til eftir að samningur var gerður. Áfrýjandi telur þaðstyðja beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 í þessu tilviki, á þann hátt sem krafahans felur í sér, að um sé að ræða samning sem sé ótímabundinn ogóuppsegjanlegur. Sá munur sem sé á leigugjaldinu og því sem matsmaður teljihæfilegt eigi einn og sér að leiða til þess að núverandi leigugjald teljistósanngjarnt, enda sé gjaldið aðeins 8,7% af eðlilegri leigugreiðslu fyrirlóðina. Þá bendir áfrýjandi á að ýmsar breytingar hafi orðið á aðstæðum semleiði til þess að leigugjaldið sé ósanngjarnt. Hnúkur sé ekki lengur nýtt tillandbúnaðar heldur frístundaafnota og beri húsakostur, ræktun og annar búnaðurá jörðinni keim af því. Þess vegna sé fasteignamat jarðarinnar mun lægra enella væri og leigugjaldið samkvæmt efni samningsins þar með líka. Af þeim sökumsé ósanngjarnt að nota þá viðmiðun sem sé í samningnum um hækkunleigugjaldsins. Áfrýjandi bendir á að nær hálf öld sé frá því að samningurinnvar gerður og ákvæði hans um hækkun leigugjalds hafi ,,gengið úr sér í árannarás“. Hann kveður viðmiðunina vera þannig að hún brenglist með tímanum og hanaþurfi því að endurskoða. Þá kveður hann ófyrirséðar breytingar á verðlagi áárunum 1967 til 1970 hafa leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu um leigugjaldið,en ágreiningur sé með aðilum um þá afstöðu stefnda að vilja miða við ,,verðlag“ársins 1970 sem grunn.Áfrýjandi telur að matsgerðin sé fullnægjandi sönnun um hvað telja berihæfilegt leigugjald fyrir lóðina og að breytingar leigugjalds skuli framvegisvera til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunninum 411,3eins og hann var í maí 2013.IIIVið mat á því hvort ósanngjarnt sé, eða andstætt góðri viðskiptavenju, afhálfu stefnda að bera fyrir sig ákvæði samningsins 15. október 1967 umleigugjald og hækkun þess, ber að líta til fjögurra atriða, sbr. 2. mgr. 36.gr. laga nr. 7/1936.Í fyrsta lagi ber að líta til efnis samnings. Engin gögn liggja fyrir ímálinu um hvort upphaflegt leigugjald á árinu 1967, sem var 500 gamlar krónur,en það svarar nú til 5 króna, hafi verið ósanngjarnt. Þótt skilja megi málatilbúnaðáfrýjanda svo að þar sem þáverandi eigandi Hnúks hafi, þegar samningurinn vargerður, haft mikla hagsmuni af því að starfrækt væri verslun, sláturhús ogfrystihús á Hnúksnesi og þess vegna hafi umsamið leigugjald verið lægra enella, þá er ekki á því byggt af hálfu áfrýjanda að samningurinn hafi í upphafi veriðósanngjarn að efni til.Í öðru lagi ber samkvæmt 2. mgr. 36. gr. að líta til stöðu samningsaðila.Áfrýjandi hefur ekki uppi málsástæðu um að ójafnræði hafi verið meðsamningsaðilum, sem leitt gæti til þess að samningurinn yrði talinn ósanngjarn.Í þriðja lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Ekkert er framkomið um að samningurinn hafi verið gerður við óeðlilegar aðstæður eða tilálita geti komið að efni hans hafi ekki verið í fullu samræmi við vilja þeirrasem gerðu hann. Kemur þetta atriði ekki til frekari athugunar.Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Áfrýjandi reisireinkum kröfu sína á því að hann hafi með matsgerð sýnt fram á að ýmis tilgreindatvik, sem komu til eftir samningsgerð og voru þá ekki fyrirsjáanleg, hafileitt til þess að ósanngjarnt sé að bera fyrir sig efni samnings umleigugjaldið og hækkun þess. Það verði að meta í því ljósi að samningurinn séótímabundinn og óuppsegjanlegur. Áfrýjandi tiltekur einkum í þessu sambandimiklar verðbreytingar á árunum 1967 til 1970, gallað ,,verðtryggingarákvæði“ ísamningnum og breytta notkun á jörðinni Hnúki og mannvirkjum á Hnúksnesi.Ekkert liggur fyrir um hvort þær verðbreytingar á framangreindu tímabili, semáfrýjandi tiltekur, hafi síðar haft áhrif til hækkunar á matsverð fasteigna svosem líklegt er og þannig leitt til hækkunar á leigugjaldinu. Er ósannað að þærverðbreytingar, sem áfrýjandi heldur fram að orðið hafi á tímabilinu, ogstefndi hefur ekki andmælt sérstaklega, eigi að leiða til þess að nú teljistósanngjarnt að bera fyrir sig samningsákvæðið um leigugjaldið. Ákvæðisamningsins um hækkun leigugjaldsins kveður á um að það hækki eða lækki tilsamræmis við hækkun fasteignamats jarðarinnar. Ákvæðið hefur leitt til þess aðleigugjaldið, sem var 5 krónur á árinu 1967, hækkaði í 7.595 krónur á árinu2012. Ósannað er að sú regla um hækkun leigugjalds, sem áfrýjandi krefst aðviðurkennd verði til frambúðar, hefði leitt til meiri hækkunar leigugjaldsins,en gildandi samningsákvæði. Er ekki útilokað að sú hækkun hefði orðið minni enum þetta er ekkert upplýst í gögnum málsins. Þá verður ekki talið að nýtingmannvirkja á Hnúksnesi eigi að hafa sérstaka þýðingu við mat á því hvort ákvæðisamningsins um leigugjaldið sé nú sanngjarnt eða ekki. Loks getur samanburðurvið leigusamninga um lóðir, sem gerðir hafa verið á síðustu árum, og vísað ertil í forsendum matsgerðar ekki ráðið úrslitum við mat á því hvort leigugjaldiðfyrir lóðina á Hnúksnesi sé hæfilegt eða ekki, enda verður mat á því hvortsanngjarnt sé að bera fyrir sig samningsákvæðið um leigugjaldið ekki með ölluslitið úr samhengi við tilurð og annað efni samningsins. Samkvæmt öllu framansögðu hefur ekki verið sýnt nægilega fram á að fullnægtsé skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til þess að víkja til hliðar ákvæðumsamningsins 15. október 1967 um leigugjaldið og hækkun þess. Verður hinnáfrýjaði dómur því staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verðuráfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sveinn Skúlason, greiði stefnda, Hnúksnesi ehf., 500.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Vesturlands 20. maí 2015.I.Mál þetta, sem dómtekið var 27.apríl sl., er höfðað af Sveini Skúlasyni, Flókagötu 67, Reykjavík, á hendurHnúksnesi ehf., Geirmundarstöðum, Búðardal, með stefnu birtri 31. október 2013.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðvikið verði til hliðar 3. grein í lóðarleigusamningi aðila frá 15. október1967, er kveður á um leigugjald og útreikning þess fyrir leigulóð stefnda íHnúksnesi í landi jarðarinnar Hnúks, Fellsströnd, Dalabyggð, og að viðurkenntverði að framvegis skuli árlegt endurgjald fyrir leigu lóðarinnar vera aðfjárhæð 80.000 krónur og að sú fjárhæð skuli vera verðtryggð miðað við vísitöluneysluverðs 411,3 stig, sem reiknuð var og útgefin af Hagstofu Íslands fyrirmaí mánuð 2013.Stefnandi krefst jafnframtmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.Stefndi krafðist þess ígreinargerð sinni aðallega að málinu yrði vísað frá dómi en til vara að hannyrði sýknaður af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar úr hendi stefnanda að matidómsins. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 21. júlí 2014 var fallist á aðalkröfustefndu um frávísun málsins en með dómi Hæstaréttar hinn 9. september 2014 varsá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir dóminn að taka málið tilefnismeðferðar.II.Hinn 15. október 1967 gerðuJóhannes Sigurðsson, þáverandi eigandi jarðarinnar Hnúks á Fellströnd íDalasýslu, og Sigurður Ágústsson, Stykkishólmi, með sér samning um leigu á lóðúr landi jarðarinnar Hnúks. Í samningnum kom fram að lóðin væri 1.500 m2 aðstærð og ætluð undir verslunarhús, sláturhús o.fl. Væri lóðin leigð áerfðafestu og var leigugjaldið 500 krónur á ári, bundið fasteignamatijarðarinnar „sem næst verður framkvæmt og/eða gefið út eftir fasteignamat1956-57. Leigugjaldið hækkar eða lækkar miðað við fasteignamat jarðarinnarframvegis“. Samhliða leigusamningnum gaf Jóhannes Sigurðsson, eigandijarðarinnar, út byggingayfirlýsingu þar sem fram kom að á leigulóðinni værisláturhús með viðbyggðu verslunarhúsi og frystihús sem leigutaki, SigurðurÁgústsson, hefði reist og væri eigandi að. Var bæði leigusamningnum ogbyggingayfirlýsingunni þinglýst og lóðin tilgreind sem sérstök eign íþinglýsingabókum.Með afsali 26. febrúar 1972 seldiSigurður Ágústsson lóðarréttindin í Hnúksnesi og mannvirki á lóðinni, ásamtvélum og tækjum, til stefnda. Stefnandi eignaðist fyrst helming jarðarinnar áárinu 1989 en eignaðist hana að fullu með kaupsamningi og afsali, dags. 27.júní 1994. Í fyrstu eftir að stefnandieignaðist jörðina mun lóðarleiga hafa verið greidd í formi afnota af hólfi ífrystigeymslu, sem starfrækt var allt til febrúarmánaðar 2003 á leigulóðstefnda í Hnúksnesi. Á árinu 1996 fóru fram viðræður milli málsaðila um viðhaldmannvirkja í Hnúksnesi o.fl. án þess að sameiginleg niðurstaða fengist. Meðsímskeyti hinn 21. ágúst 2002 sögðu stefnendur síðan upp leigusamningi umlóðina með 12 mánaða fyrirvara. Kom fram í skeytinu að lok samningsins miðuðustvið 1. september 2003. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi, dags. 31. ágúst2002, þar sem uppsögn samningsins var mótmælt og hún talin ólögmæt.Þar sem ekki náðist um þettasamkomulag milli aðila höfðuðu stefnandi og eiginkona hans mál fyrir héraðsdómií nóvember 2004 og kröfðust þess að viðurkennt yrði að afnotaréttur stefndasamkvæmt framangreindum samningi hefði fallið niður í síðasta lagi 1. september2003. Með dómi uppkveðnum 25. október 2005 var stefndi sýknaður af kröfumstefnenda og var sá dómur staðfestur með dómi Hæstaréttar 15. júní 2006 í málinr. 43/2006. Í dóminum kemur m.a. framað eftir að frystingu í Hnúksnesi hafi verið hætt á árinu 2003 hafi leigugreiðslaekki verið innt af hendi. Áður en hægt væri að greiða leigu með peningum ísamræmi við leigusamninginn hefði þurft að reikna út fjárhæð leigunnar ísamræmi við breytingar á fasteignamati jarðarinnar í tæplega hálfa öld. Eftiralmennum reglum kröfuréttar kæmi það í hlut stefnenda sem kröfuhafa að aflaslíks útreiknings og krefja síðan stefnda á grundvelli hans. Samkvæmt þessuhafi leiga frá febrúar 2003 ekki fallið í eindaga þannig að greiðsluskyldastefnda yrði virk.Í kjölfar niðurstöðu Hæstaréttarí framangreindu máli endurreiknaði stefnandi leigugreiðslu stefnda og sendihonum reikning fyrir leigu áranna 2003 til 2006. Hefur stefnandi síðan árlegaendurreiknað fjárhæð lóðarleigunnar og sent stefnda reikning, síðast fyrir árið2013. Stefndi hefur hins vegar ítrekað mótmælt þessum útreikningum ogreikningum stefnanda og lagt fram sína útreikninga máli sínu til stuðnings, semstefnandi hefur sömuleiðis mótmælt. Með beiðni, dags. 10. júní 2013,fór stefnandi fram á það við Héraðsdóm Vesturlands að dómkvaddur yrði sérfróðurmatsmaður til að svara því annars vegar hvað teldist hæfilegt og sanngjarntárlegt endurgjald fyrir leigu umræddrar lóðar og hins vegar hvert væri eðlilegtverðtryggingarviðmið til endurmats á þeirri leigu. Var Pétur Kristinsson, héraðsdómslögmaðurog löggiltur fasteignasali, dómkvaddur hinn 21. júní 2013 til að framkvæma hiðumbeðna mat og er matsgerð hans dagsett 17. september 2013. Kemur þar fram aðmatsmaðurinn telji að eðlileg ársleiga fyrir lóðina sé 80.000 krónur og aðeðlilegt verðtryggingarviðmið við endurmat á leigunni sé vísitala neysluverðs.Við aðalmeðferð málsins gáfuskýrslur stefnandi, stjórnarformaður stefnda, Magnús Ástvaldsson, og vitniðHalldór Þorgils Þórðarson.III.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi byggir á því aðendurgjald það sem stefndi hafi talið sér skylt að greiða sé allt of lágt ogjafnframt að verðtryggingarviðmið það sem tilgreint sé í samningi aðilaendurspegli ekki réttilega þær breytingar á eðlilegu endurgjaldi fyrirlóðarleigu lóðarinnar þann tíma sem liðinn sé frá því að lóðarleigusamninguraðila hafi verið gerður árið 1967. Þannig komi fram í 3. gr. samningsins aðbyggja skuli endurútreikning lóðarleiguverðsins á breytingum á fasteignamatijarðar leigusala. Endurútreikningsgrundvöllur og endurmat á lóðarleigunni séþví ekki byggt á fasteignamati hinnar leigðu lóðar og sé því um að ræðaafleiðu, enda sé endurmatið ekki byggt á neinum forsendum um lóðina sjálfaheldur á annarri eign, þ.e.a.s. jörðinni Hnúki. Stefnandi fari því fram á að 3.gr. lóðarleigusamningsins frá 15. október 1967 verði vikið til hliðar ágrundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr.7/1936, þar sem ákvæði greinarinnar í heild séu ósanngjörn gagnvart stefnanda.Bent sé á að skv. 2. mgr. 36. gr. sé heimilt sé að líta til atvika sem komi tileftir að samningur hafi verið gerður.Stefnandi vísi til þess aðumræddur leigusamningur aðila sé óuppsegjanlegur og ótímabundinn og þegar svohátti til eigi leigusali ekki að vera bundinn um ófyrirsjáanlega framtíð afákvæðum samningsins um leiguverð. Hafi almennt verið talið heimilt aðendurskoða endurgjald samkvæmt slíkum samningi á grundvelli matsgerðar þar semmetið hafi verið hvert eðlilegt endurgjald fyrir lóðarleigu skuli vera.Stefnandi eigi því ekki að þurfa að sæta því til ófyrirséðrar framtíðar að ekkisé unnt að endurskoða endurgjald samkvæmt leigusamningi aðila sem teljistósanngjarnt.Stefnandi byggi á því að sá miklimunur sem sé annars vegar á þeirri leigugreiðslu sem stefndi hafi greitt, oghann telji sér skylt að greiða, og hins vegar á niðurstöðu matsmanns umeðlilegt leigugjald leiði einn og sér til þess að núverandi leigugreiðslateljist vera ósanngjörn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Núverandileigugreiðsla sé einungis 8,7% af eðlilegri leigugreiðslu fyrir lóðina samkvæmtniðurstöðu matsmanns, sem geti því engan veginn talist sanngjarnt endurgjaldfyrir afnot lóðarinnar. Á grundvelli þessa, eins og sér, séu lagaskilyrðiuppfyllt til að víkja til hliðar 3. gr. lóðarleigusamningsins frá 15. október1967.Stefnandi byggi og á því að þærgrundvallarbreytingar sem orðið hafi á afnotum jarðarinnar Hnúks hafi leitt tilþess að fasteignamat hennar sé nú mun lægra en það hefði verið ef jörðin værienn nýtt til landbúnaðar, á sama hátt og verið hefði bæði á árinu 1967 og árinu1970, með þeim húsakosti og ræktunarlandi sem slíkum rekstri myndi fylgja.Jörðin sé nú, og hafi verið a.m.k. allt frá árinu 1989, aðeins nýtt tilfrístundaiðkunar og skráð sem eyðijörð. Sé á því byggt að framangreindarbreytingar á afnotum stefnda af lóð hans, frá þeim tíma þegarlóðarleigusamninginn var gerður 15. október 1967 og til dagsins í dag, hafileitt til þess að ósanngjarnt verði að teljast að byggja endurútreikninglóðarleigugjaldsins á 3. gr. samningsins og því verðtryggingarviðmiði sem þarsé kveðið á um. Breyting þessi hafi leitt til þess að stefnandi hafi nú hvorkihagræði né hlunnindi af starfsemi stefnda á lóðinni. Á það sé bent að mjög langt, eðarétt tæp hálf öld, sé síðan umþrættur lóðarleigusamningur hafi verið gerður.Liggi fyrir að verðtryggingarviðmið samningsins hafi gengið úr sér í árannarás, sérstaklega í ljósi þess að um afleitt verðtryggingarviðmið sé að ræða.Sérstaklega sé þetta reyndin þegar langt sé um liðið frá því að samningur hafiverið gerður, eins og um sé að ræða í þessu máli. Ljóst sé að ófyrirséðarbreytingar á verðlagi áranna 1967 til 1970, sem nemi um 59,8%, hafi leitt tilófyrirséðrar og ósanngjarnar niðurstöðu um leigugjald vegna lóðarinnar íHnúksnesi. Stefndi hafi viljað byggja endurútreikning leigugjaldsins á verðlagiársins 1970, sem sé verulega frábrugðið verðlagi ársins 1967 þegarlóðarleigusamningurinn hafi verið gerður og leiði til ósanngjarnar niðurstöðu.Stefnandi telji að víkja beri 3.gr. lóðarleigusamningsins til hliðar og að þess í stað verði viðurkennt aðbyggja skuli lóðarleiguna og verðtryggingarviðmið samningsins á framlagðrimatsgerð í málinu. Á því sé byggt að umrædd matsgerð sé fullnægjandi sönnunfyrir sanngjörnu og hæfilegu endurgjaldi fyrir lóðarleigu og því verðtryggingarviðmiðisem miða skuli árlegan endurútreikning lóðarleiguverðs við. Sé þess því krafistað viðurkennt verði að sanngjörn og hæfileg leiga fyrir árið 2013 sé 80.000krónur og að miða skuli þá fjárhæð við vísitölu neysluverðs í maí mánuði 2013,sem verið hafi 411,3 stig. IV.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi kveður sýknukröfu sínabyggjast á því að í gildi sé leigusamningur milli aðila þar sem kveðið sé á umhvernig reikna skuli út leigufjárhæð. Stefnandi hafi ekki leitt nein rök að þvíað víkja eigi leigusamningnum að einhverju leyti til hliðar vegna þess að hannsé ósanngjarn eða af öðrum ástæðum.Stefndi hafi látið reikna útleiguna fyrir lóðina í Hnúksnesi í samræmi við gildandi lóðarleigusamning ogmegi nefna að samkvæmt þeim útreikningum sé t.d. leigan fyrir árin 2008 til2011 samtals 23.921 króna en stefnandi hafi talið að leigufjárhæðin fyrir þessiár eigi að vera 919.822 krónur.Stefnandi hafi ekki lagt framnein gögn til stuðnings þeim reikningum sem hann hafi gefið út fyrirlóðarleigunni árin 2007 til 2013. Stefndi hafi ítrekað mótmælt fjárhæðleigugjaldsins sem stefnandi hafi reiknað út. Hann hafi hins vegar greittstefnanda leigugjald samkvæmt útreikningi sem hann hafi sjálfur látið gera ísamræmi við leigusamninginn. Stefnandi hafi hins vegar ekki uppfyllt skyldusína í því efni.Stefndi ítreki að í gildi séleigusamningur milli aðila um umrædda lóð í Hnúksnesi og í honum komi framhvernig reikna skuli út leigu fyrir lóðina. Stefndi hafi staðið viðleigusamninginn fyrir sitt leyti og greitt umsamda leigu eftir þeimútreikningum sem hann telji að eigi að beita við ákvörðun á leigufjárhæð. Séuengar þær aðstæður uppi í málinu sem leitt geti til þess að breyta eigiumsaminni leigufjárhæð.Öllum málatilbúnaði stefnanda sémótmælt í heild sinni. Í stefnu séu miklar málalengingar sem stefndi átti sigekki að öllu leyti á. Telji stefndi að þar sé ýmsu ofaukið og að þar sé í raunað finna umfjöllun sem komi ágreiningi máls þessa ekkert við. Sérstaklega sémótmælt fullyrðingum stefnanda um breytingar á aðstæðum og landnotkun frá 15.október 1967. Engu máli skipti fyrir stefnda þótt einhverjar forsendur hafibreyst hjá stefnanda. Í gildi sé lóðarleigusamningur um hina umdeildu lóð ogþað sé sú staðreynd sem skipti máli. Stefndi bendi sérstaklega á aðstefnandi hafi ekki fært nein rök fyrir því að umræddur leigusamningur séósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Öllum fullyrðingum stefnanda hvað það varði sé mótmæltsérstaklega. Mótmælt sé þeirri staðhæfingustefnanda að í gildi sé meginregla sem segi að leigusali sé ekki bundinn afóuppsegjanlegum og ótímabundnum leigusamningum um ófyrirsjáanlega framtíð hvaðleiguverð varði. Slíka reglu þekki stefndi ekki en hins vegar sé það meginreglasamningaréttar að gerða samninga skuli halda.Á það sé bent að framlögðmatsgerð í málinu breyti því ekki að umræddur leigusamningur sé í fullu gildi.Matsgerðin valdi því ekki heldur að víkja skuli gildandi leigusamningi tilhliðar hvað leigufjárhæðina varði og hafi hún því enga þýðingu í málinu.Engu máli skipti í þessu tillitiþótt um það hafi verið samið tímabundið að lóðarleigan væri greidd í öðru formien peningum, eða með afnotum af frystihólfi. Þar hafi verið um tímabundnabreytingu að ræða. Að þeim tíma liðnum hafi ákvæði lóðarleigusamningsins tekiðvið að nýju samkvæmt orðanna hljóðan.Þá eigi engar ,,hliðrunarreglur“við í þessu máli, eins og stefnandi haldi fram. Engin þörf sé á að breytagildandi leigusamningi um lóðina í Hnúksnesi, enda hafi ekki verið sýnt fram áað hann sé ósanngjarn. Telji stefndi engu máli skipta um gildilóðarleigusamningsins þótt breytingar hafi orðið á notkun jarðarinnarHnúks. Bollaleggingar um það hvað hefðigerst ef jörðin Hnúkur hefði verið nýtt öðruvísi skipti engu máli gagnvartstefnda, enda eigi fullyrðingar sem byggist á ef og hefði illa við í dómsmáliþar sem málatilbúnaður þurfi að vera skýr þannig að stefndi geti tekið tilvarna á fullnægjandi hátt. Engu máli skipti heldur að þessu leyti þótt um hálföld sé liðin síðan lóðarleigusamningurinn hafi verið gerður. Hann sé enn ígildi þrátt fyrir það. Stefnandi hafi ekki leitt nein rök að því að rétt sé ogeðlilegt að víkja efni lóðarleigusamningsins til hliðar fyrir aldurs sakir eðaaf öðrum ástæðum.V.NiðurstaðaStefnandi byggir kröfu sína, umað 3. gr. lóðarleigusamningsins frá 15. október 1967 verði vikið til hliðar, á36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, þar semþetta ákvæði samningsins sé í heild sinni ósanngjarnt gagnvart stefnanda. Vísarstefnandi hvað það varðar til þess að heimilt sé skv. 2. mgr. 36. gr. að lítatil atvika sem komi til eftir að samningur hafi verið gerður. Leigugjaldiðsamkvæmt ákvæðinu sé allt of lágt og að verðtryggingarviðmið sem þar sétilgreint endurspegli ekki réttilega þær breytingar á eðlilegu endurgjaldifyrir leigu lóðarinnar þann tíma sem liðinn sé frá því aðlóðarleigusamningurinn hafi verið gerður árið 1967.Í 1. og 2. gr. samningsins kemurfram að um sé að ræða 1.500 m2 lóð sem leigð sé á erfðafestu og í 3.gr. samningsins segir að leigugjaldið skuli vera 500 krónur á ári „og miðastvið fasteignamat það sem næst verður framkvæmt og/eða gefið út eftirfasteignamat 1956-57. Leigugjaldið hækkar eða lækkar miðað við fasteignamatjarðarinnar framvegis“. Ekkert liggur fyrir um hvaða forsendur lágu tilgrundvallar framangreindri leigufjárhæð, sem aðilar samningsins komust aðsamkomulagi um að leigutaki skyldi greiða árlega. Leigusalinn var á þeim tímahreppstjóri en leigutakinn alþingismaður svo að draga verður þá ályktun aðjafnræði hafi að mestu verið með þessum aðilum.Með kaupum sínum á jörðinniHnjúki gekk stefnandi inn í það réttarsamband sem seljandinn hafði stofnað tilgagnvart leigutaka með umræddum samningi. Er stefnandi við hann bundinn oggetur ekki borið fyrir sig aðrar mótbárur gagnvart leigutakanum en seljandinnsjálfur gat gert. Eins og áður segir er í 3. gr. samningsins kveðið á um hækkunog/eða lækkun leigugjaldsins með hliðsjón af breytingum á fasteignamatijarðarinnar sem umrædd spilda var seld út úr. Verður því ekki annað séð en aðaðilarnir hafi talið slíka viðmiðun þá heppilegustu svo verðgildileigugreiðslunnar gæti sem best haldið sér. Verður ekki talið að stefnandi hafisýnt fram á að einhver ófyrirséð atvik hafi leitt til þess að væntingaraðilanna þar um hafi brugðist í einhverju verulegu. Verður þannig ekki séð aðbreytingar sem orðið hafi á landnotum og aðstæðum leigusala eigi að breytaþarna nokkru um, enda mátti báðum aðilum samningsins vera það ljóst að viðmiðiðvið fasteignamat jarðarinnar gat óhjákvæmilega haft í för með sér að allarbreytingar á nýtingu jarðarinnar, og þeim húsakosti sem henni fylgdi, gætuleitt til breytinga á fjárhæð matsins. Þá verður heldur ekki talið að miklarbreytingar á verðlagi áranna 1967 til 1970 breyti hér nokkru, enda völduaðilarnir eins og fyrr segir að miða fjárhæð leigunnar við þær breytingar semyrðu á fasteignamati jarðarinnar, væntanlega með það í huga að slík viðmiðunmyndi endurspegla á sanngjarnan hátt verðlagsbreytingar á þessu sviði. Meðhliðsjón af því sem að framan er rakið verður ekki fallist á þá staðhæfingustefnanda að umrædd 3. gr. samnings aðilanna teljist nú ósanngjörn gagnvartstefnanda. Verður því að hafna kröfu stefnanda um að víkja henni til hliðar meðvísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Leiðir og af því að hafna ber kröfustefnanda um að viðurkennt verði að framvegis skuli árlegt endurgjald fyrirleigu lóðarinnar vera að fjárhæð 80.000 krónur, sem verðtryggt skuli vera meðtilgreindum hætti, í samræmi við niðurstöður fyrirliggjandi matsgerðar. Verðurstefndi því sýknaður af kröfum stefnanda.Stefnandi greiði stefnda 400.000krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon dómstjóri kveðurupp dóm þennan, en hann tók við rekstri málsins er hann var skipaður dómstjórihinn 1. mars 2015.Dómsorð:Stefndi, Hnúksnes ehf., er sýknaf kröfu stefnanda, Sveins Skúlasonar.Stefnandi greiði stefnda 400.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 585/2017
Lánssamningur Gengistrygging
Ú ehf. krafðist þess að viðurkennt yrði að lánssamningur milli hans og LÍ hf., forvera L hf., hafi verið bundinn ólögmætri gengistryggingu samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var um að ræða fjölmyntalán „að jafnvirði“ 104.000.000 krónur í fjórum erlendum gjaldmiðlum sem skiptust í tilteknum hlutföllum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að slík tilgreining á fjárhæð lánsins nægði ekki ein og sér til að komast að niðurstöðu um hvort hann tæki til láns í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum bundið gengi erlendrar myntar heldur yrði að líta til þess hvernig aðilar efndu aðalskyldur sínar samkvæmt samningnum. Var tekið fram að andvirði lánsins hefði verið ráðstafað að ósk Ú ehf. inn á gjaldeyrisreikninga, en með því móti hefði stofnast samsvarandi krafa í erlendum myntum á hendur bankanum vegna reikninganna. Talið var að þegar lánveitandi efni aðalskyldu sína með því móti hefði fé í erlendum gjaldmiðlum í reynd skipt um hendur. Var því fallist á það með héraðsdómi að um hafi verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum og L hf. því sýknað af kröfu Ú ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og SímonSigvaldason dómstjóri.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 18. september 2017. Hann krefst þess að viðurkennt verðiað lánssamningur milli áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. 17. febrúar 2004 sébundinn ólögmætri gengistryggingu samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Við úrlausn umhvort samningur sé um lán í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum bundið gengierlendra mynta hefur í fjölmörgum dómum Hæstiréttar verið lagt til grundvallarað fyrst og fremst verði byggt á skýringu á texta viðkomandi samnings þar semlýst er skuldbindingunni sem lántaki gengst undir. Þegar sú textaskýring tekurekki af skarið um efni lánssamningsins hefur verið litið til atriða sem lúta aðþví hvernig hann hefur verið efndur og framkvæmdur að öðru leyti.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sagði í fyrrgreindum lánssamningiað um væri að ræða fjölmyntalán „að jafnvirði“ 104.000.000 krónur í fjórumerlendum gjaldmiðlum sem skiptust í tilteknum hlutföllum. Hæstiréttur hefurítrekað slegið því föstu að slík tilgreining á fjárhæð láns í texta samningsnægi ekki ein og sér til að komast að niðurstöðu um hvort hann taki til láns íerlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum bundið gengi erlendrar myntar, sbr.meðal annars dóm Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012. Verður því aðlíta til þess hvernig lánveitandinn og lántakinn efndu aðalskyldur sínarsamkvæmt samningnum. Svo sem rakið er í héraðsdómi var andvirði lánsinsráðstafað að ósk áfrýjanda inn á gjaldeyrisreikninga, en með því mótistofnaðist samsvarandi krafa í erlendum myntum á hendur bankanum vegnareikninganna. Þegar lánveitandi efnir aðalskyldu sína með því móti hefur veriðtalið að fé í erlendum gjaldmiðlum skipti í reynd um hendur, sbr. meðal annarsdóma réttarins 11. september 2014 í máli nr. 90/2014 og 15. janúar 2015 í málinr. 409/2014. Samkvæmt þessu verður fallist á það með héraðsdómi að um hafiverið að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Verður dómurinn því staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir, en fjárhæð hans tekur mið af því að samhliða er rekiðannað mál um samkynja sakarefni.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Útgerðarfélagið Haukur ehf., greiði stefnda, Landsbankanumhf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur, 27. júní 2017, í máli nr. E-2160/2015:Mál þetta, sem dómtekið var 17. maí sl., varhöfðað með stefnu áritaðri um birtingu 12. júní 2015, af Útgerðarfélaginu Haukihf., Ennisbraut 8, Ólafsvík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11,Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verðimeð dómi að lánssamningur milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., nr. 455,frá 17. febrúar 2004, að fjárhæð 104.000.000 króna, sé bundinn ólögmætrigengistryggingu samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Stefnandi krefst einnig málskostnaðar að skaðlausuúr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda. Þá krefststefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun.IIStefnandi, sem er útgerðarfyrirtæki, gerði samningvið Útgerðarfélagið Tjald, 17. febrúar 2004, um kaup stefnanda á aflahlutdeildskipsins Tjalds SH-270. Kaupverðið varákveðið 108.000.000 króna og bar stefnanda að leggja fjárhæðina inn áfjárvörslureikning Magnúsar Helga Árnasonar hdl., nr. 0101-26-27175, en honumbar svo að flytja fjárhæðina inn á reikning Útgerðarfélagsins Tjalds, nr.190-26-200058, þegar Fiskistofa hefði staðfest að flutningur aflahlutdeildannaog aflamarksins hefði farið fram.Stefnandi kveður að vegna framangreindra kaupahafi hann óskað eftir því að Landsbanki Íslands hf. lánaði honum íslenskarkrónur, sem bundnar væru gengi erlendra gjaldmiðla.Sama dag, 17. febrúar 2004, gerðu stefnandi ogLandsbanki Íslands hf. með sér lánssamning nr. 445 að fjárhæð 104.000.000króna. Umdeilt lán er á forsíðulánssamningsins tilgreint í íslenskum krónum en í upphafsorðum samningsinssegir að aðilar geri með sér lánssamning um „fjölmyntalán að jafnvirði“104.000.000 króna „í neðanskráðum myntum og hlutföllum: EUR 44%, CHF 10%, JPY16%, USD 30%“. Síðan segir: „Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekkifyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind meðfjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti ogdráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmtsölugengi bankans á gjalddaga.“Í grein 1.1 segir meðal annars að lántaki, þ.e.stefnandi, lofi að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. að lána umsamdalánsfjárhæð. Í grein 1.2 segir aðlántaki sendi bankanum beiðni um útborgun með að minnsta kosti tveggja virkrabankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skulilánshlutann inn á. Form aðútborgunarbeiðni sé viðauki 1 við samninginn.Í útborgunarbeiðni óskar stefnandi eftir því aðlánið verði greitt út 19. febrúar 2004, „í þeim myntum sem lánið er tekið íbeint til Útgerðarfélagsins Tjalds ehf.“, inn á reikning sem félagiðtilgreini. Þá segir að stefnandi heimiliLandsbanka Íslands hf. að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxta og annarra gjaldasamkvæmt lánssamningnum af reikningi hans nr. 190-26-30039.Samkvæmt framlögðu tölvuskeyti fór ÚtgerðarfélagiðTjaldur ehf. fram á að andvirði kvótasölu félagsins til Útgerðarfélaganna Hauksog Dvergs yrði „að eins miklu leyti og hægt er“ greitt í erlendum myntum inn ágjaldeyrisreikninga félagsins í bandaríkjadölum, evrum, sterlingspundum,japönskum jenum og svissneskum frönkum.Eftirstöðvar skyldu greiðast inn á tékkareikning félagsins í íslenskumkrónum.Í grein 2.1 í lánssamningnum segir að lánið skuligreiða með tíu afborgunum á sex mánaða fresti, fyrst 2. júní 2004. Skyldu þá greiðast 2/31 hlutar lánsins, síðan1/31 hluti á hverjum gjalddaga en á lokagjalddaga, 2. desember 2008, skyldu21/31 hluti lánsins greiddir. Í grein2.2 kemur fram að lántaki óski eftir því að reikningur hans nr. 190-26-30039hjá bankanum verði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum.Í grein 2.3 segir meðal annars að lántaka séheimilt að greiða lánið hraðar eða að fullu áður en að lokagjalddaga komi enþað sé þó háð samþykki bankans. Sé þessiheimild nýtt skuli „lágmarksgreiðsla nema a.m.k. jafnvirði 10 milljónaíslenskra króna hverju sinni“.Í grein 2.5 er kveðið á um að komi til vanefnda afhálfu lántaka skuldbindi hann sig til þess að greiða bankanum, auk vaxta ogdráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, allan kostnað sem bankinnleggi út vegna vanefndanna.Í grein 3.1 segir að lántaki lofi að greiðabankanum vexti sem skuli vera breytilegir vextir jafnháir sex mánaðaLIBOR-vöxtum, auk 2,75% vaxtaálags.Í grein 4.1 er kveðið á um að sé skuldin í skilumgeti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að myntsamsetningulánsins verði breytt, þannig að eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leytieða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og íöðrum hlutföllum en upphaflega var um samið.Síðan segir: „Við myntbreytingu skal við umreikning nota sölugengi þessgjaldmiðils sem hætt er að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegisskal miða við, samkvæmt gengisskráning Landsbanka Íslands hf. á íslenskukrónunni, tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna nema um annað sésérstaklega samið.“Í grein 7.1 er kveðið á um að standi lántaki ekkiskil á greiðslu vaxta eða afborgunar beri honum að greiða dráttarvexti afgjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags samkvæmt ákvæðum laga nr.38/2001. Bankinn hafi um það val, hvorthann krefjist dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt, eða af skuldinnibreyttri í íslenskar krónur.Í grein 10.1 kemur fram að til tryggingarskilvísri og skaðlausri greiðslu allra skuldbindinga samkvæmt samningnum hafilántaki afhent bankanum tryggingarbréf með veði í skipinu Gunnari BjarnasyniSH-122, skipaskrárnr. 1244, að fjárhæð 115.000.000 króna.Í grein 11.2 er kveðið á um að sé samningurinngjaldfelldur á grundvelli ákvæða í grein 11.1 í samningnum, sé bankanum heimiltað umreikna skuldina í íslenskar krónur á gjalddaga eða uppsagnardegi miðað viðskráð sölugengi bankans á þeim myntum sem hver lánshluti sé í og krefja lántakaum greiðslu hans í samræmi við ákvæði samningsins. Samkvæmt grein 11.3 bera allar skuldir ítilvikum gjaldfellingar dráttarvexti í samræmi við III. kafla laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð.Samkvæmt framlögðum kaupnótum millifærði forveristefnda inn á reikninga Útgerðar­félagsins Tjalds ehf., 18. febrúar 2004,528.712 evrur inn á reikning nr. 190-38-710006, 189.298 svissneska franka inn áreikning nr. 190-38-600558, 25.866.626 japönsk jen inn á reikning nr.190-38-670058 og 459.635 bandaríkjadali inn á reikning nr. 190-38-100058.Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslandshf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var stofnaður NýiLandsbanki Íslands hf., nú Landsbankinn hf., stefndi þessa máls. Tók stefndi við ýmsum réttindum og skyldumeldri bankans og er óumdeilt að hann hafi þar á meðal tekið yfir kröfu á hendurstefnanda samkvæmt lánssamningnum frá 17. febrúar 2004.Af hálfu stefnanda og stefnda var undirritaðurviðauki við umþrættan lánssamning 31. desember 2008. Í viðaukanum segir að samningurinn hafi veriðum fjölmyntalán að jafnvirði 104.000.000 króna, „í eftirtöldum myntum oghlutföllum: EUR 44%, USD 30%, CHF 10% og JPY 16%“. Eftirstöðvar lánsins, 2. júní 2008, erutilgreindar 23.122.247 japönsk jen, 202.802,90 svissneskir frankar, 225.463,58evrur, 194.960,14 bandaríkjadalir og 336.495,01 kanadadalur. Lánstímanum var breytt þannig aðlokagjalddaginn færðist aftur til 2. desember 2013 og vaxtaálag á LIBOR-vextivar hækkað í 3,50%.Af hálfu aðila var undirrituð skilmálabreyting viðlánssamninginn 17. febrúar 2010. Ískilmálabreytingunni er vísað til lánssamnings aðila sem samkomulag umlangtímalán að fjárhæð 104.000.000 króna, „í eftirtöldum myntum og hlutföllum:EUR 44%, USD 30%, CHF 10% og JPY 16%“.Fól skilmálabreytingin í sér að á tímabilinu frá 2. júní 2009 til og með2. desember 2010 skyldi lántaki greiða bankanum fasta greiðslu að fjárhæð6.143.277 krónur á sex mánaða fresti.Sérstaklega er tekið fram að lántaki skuli inna greiðslur af hendi ííslenskum krónum. Fjárhæðinni skyldifyrst ráðstafað til greiðslu áfallinna vaxta og síðan til greiðslu höfuðstólslánsins. Sá hluti af greiðslum semfrestaðist samkvæmt þessu, frá upphaflegum skilmálum, skyldi leggjast viðhöfuðstól lánsins. Lánstíminn skyldihaldast óbreyttur og frá og með 2. júní 2010 skyldi lántaki greiða afborganirog vextir í samræmi við upphaflega skilmála lánssamningsins. Þá var vaxtaálag á LIBOR-vexti hækkað í3,75%.Í framlagðritilkynningu um gjalddaga frá stefnda, dagsettri 25. maí 2007, eru fjárhæðirafborgana og vaxta tilgreindar í kanadadölum, svissneskum frönkum,bandaríkjadölum, norskum krónum, japönskum jenum og evrum. Í annarri tilkynningu um gjalddaga, dagsettri22. maí 2008, eru fjárhæðir afborgana og vaxta tilgreindar í evrum, svissneskumfrönkum, kanadadölum, sænskum krónum og japönskum jenum. Samkvæmt framlögðum kvittunum, útgefnum 1.september 2015, greiddi stefnandi af láninu 4. júní 2007 í evrum, japönskumjenum, norskum krónum, bandaríkjadölum, svissneskum frönkum og kanadadölum og2. júní 2008 í evrum, svissneskum frönkum, kanadadölum, sænskum krónum ogjapönskum jenum.Stefnandi kveðurstefnda ekki hafa samþykkt ítrekuð erindi hans þess efnis að lán hans verðileiðrétt í samræmi við niðurstöður dóma Hæstaréttar Íslands sem kveða á umólögmæti lána í íslenskum krónum, sem bundin séu við gengi erlendra gjaldmiðla,líkt og ágreiningur aðila stendur nú um.IIIStefnandi byggirkröfur sínar á því að lánssamningurinn frá 17. febrúar 2004, nr. 445, sé um lánsem verðtryggt hafi verið við gengi erlendra mynta og að slík verðtrygging farií bága við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 13. og 14. gr.laganna, eins og dómstólar hafi margsinnis staðfest. Stefnandi heldur því fram að samningur þessi sésams konar og fjallað var um í dómi Hæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011, ímáli nr. 155/2011, þar sem staðfest hafi verið að samhljóða samningur væri umlán í íslenskum krónum, bundinn með ólögmætum hætti við gengi erlendragjaldmiðla.Stefnandi vísar tilforsíðu lánssamningsins og að hvergi sé þar að finna tilgreiningu á láninu íerlendum myntum. Hafi það verið ætlunstefnda að veita lán í erlendri mynt hefði slíkt vitaskuld verið tekið fram áforsíðu samningsins. Í upphafsorðumsamningsins sé lánsfjárhæðin jafnframt aðeins tilgreind í íslenskumkrónum. Hvorki þar né annars staðar ílánssamningnum sé að finna ákvæði um hversu há lánsfjárhæðin sé í erlendummyntum en slíkt er, að mati stefnanda, forsenda þess að skuldbinding getitalist vera í erlendum myntum. Aðeinshlutföll hinna erlendu mynta séu tilgreind.Að mati stefnanda gefi þetta bersýnilega til kynna að lánið sé í raun ogveru í íslenskum krónum og bundið við gengi umræddra gjaldmiðla í tilgreindumhlutföllum. Þá komi fram í aðfaraorðumsamningsins að fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðist ekki fyrr en tveimur virkumbankadögum fyrir útborgunardag lánsins.Með öðrum orðum ákvarðist „viðmiðunargengið“ ekki fyrr en tveimurbankadögum fyrir útborgunardag lánsins.Þetta ákvæði þjóni vart öðrum tilgangi en að binda skuld­bindinguna, semsé í íslenskum krónum, við gengi gjaldmiðlanna á þeim tiltekna degi. Vísar stefnandi um þetta til dóma HæstaréttarÍslands frá 9. júní 2011, í máli nr. 155/2011, frá 14. febrúar 2011, í máli nr.603/2010, og frá 8. mars 2011, í máli nr. 30/2011. Í ljósi þess að skuldbinding aðila séeingöngu tilgreind í íslenskum krónum geti lánið ekki hafa verið í erlendummyntum. Af þeim sökum blasi við aðumþrætt lán hafi verið gengistryggt lán.Stefnandi vísarjafnframt í grein 4.1 í lánssamningnum um heimild lántaka til þess að óskaeftir því að myntsamsetningu lánsins verði breytt þannig að eftirstöðvarskuldarinnar miðist að öllu leyti eða hluta við aðrar erlendar myntir enupphaflega hafi verið samið um. Ákvæðiðgefi það bersýnilega til kynna að verið sé að gengistryggja lán í íslenskumkrónum enda komi það beinlínis fram í ákvæðinu að hægt sé að greiðaeftirstöðvar skuldarinnar þannig að þær „miðist“ við aðrar myntir. Stefnandi fái ekki séð hvers vegna erlent lánætti að miðast við aðrar myntir, hafi það í raun verið í erlendum myntum. Lántaka hafi verið veitt heimild til þess aðbreyta „vísitölu“ lánsins meðan á lánstíma stæði og sýni það glöggt að lániðhafi aldrei verið í erlendum myntum heldur í íslenskum krónum með tengingu viðgengi erlendra gjaldmiðla. Hefði lánið íreynd verið í erlendum myntum hefði heimildarákvæði um breytingu á andlagilánsfjárhæðar ekki kveðið á um breytingu á viðmiðum heldur beinlínis um sölueins gjaldmiðils og kaup annars. Í grein4.1 sé jafnframt útfært með hvaða hætti skuli staðið að myntbreytingu. Þar segi að við umreikning skuli notasölugengi þess gjaldmiðils sem hætt sé að miða við og kaupgengi þessgjaldmiðils sem framvegis skuli miða við, samkvæmt gengisskráningu bankans áíslensku krónunni. Að mati stefnandastaðfesti framangreint ákvæði enn betur að verið sé að miða lánið við erlendarmyntir, þ.e. gengistryggja það. Þástaðfesti ákvæðið einnig, að við slíka breytingu á „myntvísitölu“ eðagengistryggingu, sé höfuðstóll lánsins ávallt reiknaður í íslenskumkrónum. Þýðingarlaust hefði verið aðvísa til gengisskráningar íslensku krónunnar, hefði höfuðstóllinn ekki verið ííslenskum krónum, t.d. ef umbreyta ætti láni sem í raun væri í evrum í japönskjen. Vísar stefnandi um þetta tilfyrrgreinds dóms Hæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011, í máli nr.155/2011. Samkvæmt dóminum hafi ákvæði4. gr. samningsins verulegt vægi við mat á því hvort lán sé gengistryggt eða íerlendum myntum.Í grein 2.2 ílánssamningi aðila komi sérstaklega fram að lántaki óski eftir því að íslenskurreikningur hans nr. 190-26-30039 verði skuldfærður fyrir afborgunum og/eðavöxtum. Þá liggi fyrir í málinu beiðnium útborgun, dagsett 17. febrúar 2004, þar sem vísað sé til lánssamningsins og,með vísan til greinar 1.2 í lánssamningi aðila, óskað eftir því að lánið verðigreitt út 18. febrúar 2004. Þess séóskað að útborgunarfjárhæð lánsins verði greidd Útgerðarfélaginu Tjaldi ehf.beint, inn á reikninga sem félagið tilgreini, í þeim myntum sem lánið sé tekiðí. Í útborgunarbeiðninni sé einnigtiltekið að stefnandi heimili bankanum að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxtaog annarra gjalda samkvæmt lánssamningnum af reikningi stefnanda nr.190-26-30039.Samkvæmt framlögðumtölvupósti hafi, af hálfu Útgerðarfélagsins Tjalds ehf., verið óskað eftir þvíað andvirði kvótasölu félagsins yrði greitt að eins miklu leyti og hægt væri íerlendum myntum inn á tilgreinda reikninga félagsins í bandaríkjadölum, evrum,sterlingspundum, japönskum jenum og svissneskum frönkum, og að eftirstöðvaryrðu greiddar inn á tékkareikning félagsins nr. 0106-26-1055. Á grundvelli þeirrar beiðni hafi veriðákveðið að nýta lánsfjárhæðina, sem stefnandi hafi tryggt sér í íslenskumkrónum, til þess að kaupa erlendan gjaldeyri.Kaupnótur þar að lútandi, dagsettar 18. febrúar 2004, hafi verið útbúnarog stílaðar á stefnanda. Í kaupnótunumsegi: „Við höfum keypt af yður erlent lán.“Stefnandi hafi hins vegar aldrei átt erlendir myntir eða erlendangjaldeyrisreikning og erlendur gjaldeyrir hafi ekki verið færður millistefnanda og Landsbanka Íslands hf.Stefnandi skilji því ekki hvernig ætluð gjaldeyrisviðskipti eigi að hafafarið fram eða hvernig bankinn geti hafa „keypt“ lán af stefnanda.Tilefnilánveitingarinnar hafi verið kaup stefnanda á aflahlutdeild af ÚtgerðarfélaginuTjaldi ehf. Í kaupsamningi vegna þeirraviðskipta hafi kaupverðið eingöngu verið tilgreint í íslenskum krónum og í raunhafi átt að leggja það inn á íslenskan tékkareikning, þ.e. fjárvörslureikning íeigu Magnúsar Helga Árnasonar hdl. Þaðhafi hins vegar ekki verið gert vegna óska Útgerðarfélagsins Tjalds um að fákaupverðið greitt í erlendri mynt.Bankinn hafi orðið við þeirri beiðni og því hafi erlendur gjaldeyrirverið lagður inn á gjaldeyrisreikninga Útgerðarfélagsins Tjalds. Að mati stefnanda geti krafa þriðja aðila umútborgun, og þaðan af síður útborgunarbeiðni eða kaupnótur, ekki breytt eðlilánssamningsins sem kveði á um skuldbindingu í íslenskum krónum. Stefnandi leggi áherslu á að túlka verðiákvæði samningsins eins og þau komi fram í samningnum sjálfum og að beita berihefðbundinni textaskýringu þeirra ákvæða.Sú leið hafi enda verið farin í dómum Hæstaréttar Íslands og vísarstefnandi í því samhengi til dóms réttarins frá 17. janúar 2013, í máli nr.386/2012. Í málinu hafi verið deilt umhvort lánssamningur væri gengistryggður eða í erlendi mynt. Líkt og í þessu máli hafi lánssamningur aðilaaðeins kveðið á um skuldbindingu í íslenskum krónum. Í útborgunarbeiðni, eða lánsumsókn, hafi hinsvegar verið tilgreind tiltekin fjárhæð erlendrar myntar. Lánveitandi hafi talið að slík umsókn værihluti af samningi aðila en því hafi Hæstiréttur Íslands hafnað og talið aðeinungis bæri að líta til orðalags lánssamningsins sjálfs. Að virtri niðurstöðu framangreinds dóms séljóst að útborgunarbeiðni geti aldrei breytt efni samningsins, sem sé um lán ííslenskum krónum með verðtryggingu í erlendri mynt.Hafa beri í huga aðlánssamningur aðila hafi verið saminn einhliða af forvera stefnda. Af þeim sökum beri að beita andskýringarregluvið túlkun ákvæða samningsins. Samkvæmtþeirri túlkunarreglu skuli óljós samningsákvæði, sem ágreiningi valda, skýrðþeim aðila í óhag sem hafi samið þau einhliða eða ráðið þeim atriðum til lykta. Löggerninga skuli, í samræmi við þetta, túlkaþeim aðila í óhag sem hefði átt að hlutast til um skýrara form samningsins eðatjá sig skýrar um viðkomandi ágreiningsatriði.Stefndi beri þar af leiðandi hallann af óljósum ákvæðum samningsins.Stefnandi hafi greittallar afborganir lánsins með íslenskum krónum, í samræmi við skýr ákvæði ígrein 2.2 í lánssamningnum, sem kveði á um að tékkareikningur stefnanda skuliskuldfærður fyrir afborgunum. Það sýni,svo ekki verði um villst, að lánið hafi verið gengistryggt.Í ljósi allsframangreinds sé þess krafist að viðurkennt verði með dómi að lánssamninguraðila nr. 445 kveði á um lán bundið ólögmætri gengistryggingu samkvæmt 14. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Til grundvallar viðurkenningakröfu stefnanda liggi fyrir útreikningarDeloitte sem sýni að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins.Verði ekki fallist áframangreind sjónarmið byggir stefnandi á því að umþrætt lán hafi verið greittút í íslenskum krónum en fært í þann búning að það hafi verið millifært inn áinnlenda gjaldeyrisreikninga Útgerðarfélagsins Tjalds. Frá árinu 1960 hafi almennt verið óheimilt aðbinda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Þessi almenna regla hafi verið tekin upp ílög nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o.fl.Með setningu reglugerðar um gengisbundin inn- og útlán í bönkum ogsparisjóðum, sem sett hafi verið með heimild í 3. mgr. 65. gr., sbr. b-lið 4.töluliðar 1. mgr. 39. gr. laganna, hafi bönkum og sparisjóðum verið heimilað aðtaka við innlánum sem tengd hafi verið við ECU, sem sé evrópsk reiknieining, ogSDR, sem sé reiknieining Alþjóða gjaldeyrissjóðsins. Eftir setningu reglugerðarinnar hafi innstæðaí bönkum og sparisjóðum því getað breyst eftir gengi íslensku krónunnar gagnvartECU og SDR. Með setningu laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, hafi þessi heimild fjármálastofnanna veriðfelld úr gildi. Í sérstökum athugasemdumvið 13. og 14. gr. í frumvarpi til laganna segir orðrétt: „Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr.frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum viðdagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar aðlútandi.“Eins og alkunna séhafi Hæstiréttur Íslands margstaðfest að óheimilt sé að gengistryggjalánssamninga og vísast um það m.a. til dóma réttarins frá 16. júní 2010, ímálum nr. 92/2010 og 153/2010. Lög nr.38/2001 banni hins vegar ekki einungis gengistryggingu lánssamninga heldureinnig sparifjár og innlánsreikninga. Aðmati stefnanda sé einsýnt að þeir reikningar sem forveri stefnda hafi lagtlánsféð inn á, á grundvelli umþrætts lánssamnings, hafi verið ólögmætirgengistryggðir reikningar samkvæmt lögum nr. 38/2001 og því óhjákvæmilegt aðlíta svo á að umþrætt lán hafi verið ólögmætt gengistryggt lán.Stefnandi byggir áþví að þegar lán sé lagt inn á reikning með höfuðbók 38 felist ekki í þvíafhending á erlendum gjaldeyri heldur íslenskum krónum með gengistryggingu,þ.e. tengingu við erlenda gjaldmiðla.Innlendir viðskiptabankar hafi til marga ára boðið upp á sparireikningaí erlendum myntum, svokallaða IG-reikninga.Höfuðbók IG-reikninga sé einkennd með númerinu 38. Um það sé ekki deilt. Hins vegar sé nákvæmlega sami texti íumþrættum lánssamningi og í þeim samningi sem Hæstiréttur Íslands hafi þegardæmt um að feli í sér ólögmæta gengistryggingu, sbr. dóm réttarins frá 9. júní2011, í máli nr. 155/2011. Það liggi þvífyrir að lánssamningurinn sjálfur kveði á um ólögmæta gengisviðmiðun.Að mati stefnanda séþað útbreiddur misskilningur að með því að fá millifærslu inn á slíka gjaldeyrisreikninga,sem að framan greini, flytjist gjaldeyrir til Íslands. Gjaldeyrir þjóðarinnar sé aldrei geymdur áÍslandi heldur sé hann í því landi eða löndum sem gefi út viðkomandigjaldmiðil. Til dæmis séu öll japönskjen ávallt geymd í Japan og svissneskir frankar í Sviss. Stefnandi byggir á því að afhending ágjaldeyri felist ekki í því að „leggja inn“ gjaldeyri á reikninga nr. 38 hér álandi, heldur sé þar einungis um færslu á blaði að ræða. Eina leiðin til þess að afhenda gjaldeyri íraun sé að leggja hann inn á reikning í eigu lántakans í banka í því landi semgefi út viðkomandi gjaldeyri, eða að afhenda gjaldeyrinn í seðlum hjágjaldkera. Hvorugt eigi við í tilvikiþessu og þar sem viðskiptin hafi farið fram innan sömu bankastofnunar, LandsbankaÍslands hf., forvera stefnda þessa máls, hafi ekki farið fram neinar færslur af„nostro“ reikningum Landsbanka Íslands hf. hjá erlendum bankastofnunum.Stefnandi kveðurreglur Seðlabanka Íslands um gjaldeyrisjöfnuð taka af öll tvímæli í þessumefnum. Í reglum um gjaldeyrisjöfnuð ogum flokkunarlykla Seðlabanka Íslands komi fram að það sé afstaða SeðlabankaÍslands að íslenskar krónur með gengisviðmiðun séu innstæður á innlendumgjaldeyrisreikningum, IG-reikningum, eins og höfuðbók 38. Millifærsla stefnda inn á IG-reikninga feliþví ekki í sér að erlendur gjaldeyrir skipti um hendur heldur séu það íslenskarkrónur sem miðist við gengi erlendra gjaldmiðla, sem stefnda sé ekki heimilt aðlána viðskiptamönnum. Lög séu því brotinþegar lán sé greitt út með millifærslu inn á reikning þar sem innstæðan sé ííslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla.Innstæður á innlendumgjaldeyrisreikningum, IG-reikningum, eins og höfuðbók 38, teljist samkvæmtreglum um gjaldeyrisjöfnuð til eignaliða og skuldaliða, þegar nústaðagjaldmiðla í eignaliðum og skuldaliðum sé metin í gjaldeyrisjöfnuði, samanberreglur Seðlabanka nr. 387 frá 22. maí 2002, sem í gildi hafi verið viðundirritun umþrætts lánssamnings. Reglurum gjaldeyrisjöfnuð, hafi að mestu haldist óbreyttar allt til ársins 2010. Reglur um gjaldeyrisjöfnuð frá árinu 2010tilgreini í fyrsta sinn „nostro“ reikninga bindisskyldra lánastofna, við mat áopinni gjaldeyrisstöðu til gjaldeyrisjöfnunar.Innstæður “nostro“ reikninga stefnda séu erlendar myntir enda séu þeirreikningar í banka í því landi sem gefi út þá mynt sem sé innstæða slíkrareikninga. Hlutverki íslenskra króna,sem bundnar séu við gengi erlendra gjaldmiðla, sem eignir og skuldir ígjaldeyrisjöfnuði þjóðarinnar, hafi lokið með setningu Seðlabankans á reglumnr. 950 frá 6. desember 2010 um gjaldeyrisjöfnuð.Stefnandi byggirkröfur sínar á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum á 13. og14. gr. laganna, reglum Seðlabanka Íslands frá 22. maí 2002, nr. 387/2002, um gjaldeyrisjöfnuð,og á almennum reglum kröfu- og samningaréttarins. Um heimild til að höfða viðurkenningarmálvísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ogum málskostnaðarkröfu til XXI. kafla sömu laga, einkum 1. mgr. 130. gr.laganna.IVStefndi mótmæliröllum málsástæðum, lagarökum og dómatilvísunum stefnanda og telur að enginþeirra eigi að leiða til þess að dómkröfur hans verði teknar til greina. Sýknukrafa stefnda sé byggð á því að meðundirritun lánssamnings nr. 445 hafi stefnandi skuldbundið sig til þess að takalán í erlendum gjaldmiðlum. Stefnandaberi að efna gerða samninga og virða skuldbindingar sínar. Stefndi telur að krafa hans á hendurstefnanda samkvæmt umþrættum lánssamningi sé skuldbinding í erlendri mynt ogfalli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. sömu laga.Stefndi byggir á því að láns­samningurinn og framkvæmdlánveitingarinnar, m.a. útgreiðsla lánsins, beri það með sér að skuldbindinginsé í erlendri mynt og vísar um það m.a. til dómaframkvæmdar HæstaréttarÍslands.Áður en stefnandihafi tekið lán nr. 445 hjá Landsbanka Íslands hf. hafi hann tekið nokkur lánhjá bankanum í erlendri mynt. Stefnandihafi, 16. júlí 1998, gefið út veðskuldabréf, fjölmyntakörfulán, til LandsbankaÍslands hf. og 19. febrúar 1998 gefið út fjögur skuldabréf í erlendum myntum,eins og framlögð skjöl beri með sér. Þáhafi stefnandi jafnframt tekið erlend lán hjá Landsbanka Íslands hf. eftir aðhann hafi tekið lán nr. 445, sbr. framlögð skjöl þar um.Í stefnu málsins sé áþví byggt að lán samkvæmt lánssamningi aðila nr. 445 sé í íslenskum krónum,bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, þar sem lánsfjárhæðin sé tilgreind ííslenskum krónum og aðeins getið um hlutfall hinna erlendu mynta. Lögð sé áhersla á að í fyrirsögnlánssamningsins segi „lánssamningur um fjölmyntalán“ og vísað til þess að talaðsé um „jafnvirði“ íslenskra króna, sem ekki geti talist vera tilgreining á skuldbindinguí íslenskum krónum. Stefndi vísar hinsvegar til þess að skuldbindingin sé, í öðrum skjölum sem tengd séulánssamningnum órjúfanlegum böndum, tilgreind í hinum erlendu myntum. Í báðum skilmálabreytingum lánsins hafiskuldbindingar stefnanda einungis verið tilgreindar í hinum erlendu myntum ogsama eigi við um tilkynningu um gjalddaga og kvittanir fyrir greiðslu hversgjalddaga. Stefnandi hafi fengið öllframangreind skjöl send til sín og aldrei gert athugasemd við efni þeirra. Það liggi því fyrir að skuldbinding stefnandahafi í öllum skjölum, frá og með útgreiðslu lánsins, verið tilgreind í þeimerlendu gjaldmiðlum sem hún hafi verið tilgreind í, en ekki í íslenskum krónum.Í dómum HæstaréttarÍslands frá 16. júní 2010, í málum nr. 92/2010 og 153/2010, hafi því veriðslegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði ísamningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengierlends gjaldmiðils. Frá þeim tíma hafirétturinn kveðið upp marga dóma, þar sem á það hafi reynt hvort skuldbindingsamkvæmt lánssamningi teljist vera um fjárhæð í íslenskum krónum, sem á þennanóheimila hátt hafi verið gengistryggð, eða fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum,einum eða fleiri, sem fyrrnefnt lagaákvæði taki ekki til. Af þeim meiði séu meðal annarra dómarHæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011, í máli nr. 155/2011, frá 15. júní 2012, ímáli nr. 3/2012, frá 1. nóvember 2012, í máli nr. 66/2012, og frá 14. nóvember2013, í máli nr. 337/2013. Í þeim öllumhafi verið deilt um samninga um lán, sem tilgreind hafi verið sem jafnvirðitiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í tilteknum gjaldmiðlum, og hafi þessþá einnig verið getið hvert hlutfall hvers erlends gjaldmiðils ætti að vera affjárhæð lánsins. Í þessum tilvikum hefiverið litið svo á að orðalag í samningi um skuldbindingu í þessari mynt dygðiekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu heldur yrði jafnframt að líta tilþess hvernig aðilar samnings hefðu í raun efnt hann, hvor fyrir sittleyti. Að framangreindu virtu, hafi ífyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011, í máli nr. 155/2011,verið litið svo á að samningur hafi verið um lán í íslenskum krónum, bundið meðólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla.Í hinum dómunum, sem að framan greini, hafi verið komist að þeirriniðurstöðu að samningar væru um lán í erlendum gjaldmiðlum, sem væruskuldbindandi fyrir lántaka.Í dómum HæstaréttarÍslands, í málum nr. 3/2012, 66/2012 og 337/2013, hafi orðalag þeirralánssamninga, sem til umfjöllunar hafi verið, í öllum meginatriðum verið þaðsama og í umþrættum samningi. Í málumnr. 3/2012 og 66/2012 hafi lánin verið greidd út með því að bankinn hafi lagttilteknar fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum inn á gjaldeyrisreikninga lántaka íþeim sömu gjaldmiðlum en í máli nr. 337/2013 hafi verið lagt til grundvallar aðlánsfjárhæðin hafi verið greidd út í evrum.Fé í erlendum gjaldmiðlum hafi því í reynd skipt um hendur þegarlánveitandi hafi efnt aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningnum. Í máli nr. 3/2012 hafi verið komist að þeirriniðurstöðu að samningsaðilar hefðu báðir efnt skyldur sínar með því aðfjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum hafi skipt um hendur. Í máli nr. 66/2012 hafi hins vegarsérstaklega verið vísað til þess að að það breytti ekki niðurstöðunni þóttlántaki hafi ekki greitt afborganir af skuld sinni, þ.e. efnt aðalskyldu sína,með fé í sömu erlendu gjaldmiðlum, enda hafi borið að endurgreiða lánið eftirhljóðan samningsins „í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“. Í samningnum hafi því verið kveðið á um að„fé í erlendum gjaldmiðlum myndi einnig skipta um hendur við efndir [lántaka] áaðalskyldu sinni, þótt svo hafi ekki verið í raun“. Þá hafi það ekki verið látið ráða úrslitum ímáli nr. 337/2013 að lántaka hafi verið heimilt samkvæmt samningi að inna afhendi afborganir í íslenskum krónum og sé vísað til dóms í máli nr. 66/2012 tilstuðnings þeirri niðurstöðu. Þvert ámóti sé í niðurstöðu réttarins sérstaklega vísað til þess að efndir áaðalskyldu lánveitanda hafi farið fram í hinum umsömdu erlendugjaldmiðlum. Stefndi vísar einnig tildóma Hæstaréttar Íslands frá 6. mars 2014, í máli nr. 602/2013, og frá 11.september 2014, í máli nr. 90/2014. Íþeim málum hafi orðalag lánssamninga í öllum meginatriðum verið það sama og íumþrættum samningi og hafi þá verið litið til þess hvernig aðilar hefðu efntsamninginn. Komist hafi verið að þeirriniðurstöðu að efndir samningsaðila á aðalskyldum sínum samkvæmt hinum umdeildusamningum hefðu að verulegu en ekki öllu leyti falið í sér að erlendirgjaldmiðlar hafi skipt um hendur. Hafiþví verið talið að um gild erlend lán væri að ræða.Eins og í þeim dómumsem að framan greini telji stefndi að leggja verði til grundvallar að umþrætturlánssamningur sé um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Óumdeilt sé í málinu að lánið hafi veriðgreitt út í erlendum gjaldmiðlum. Íútborgunarbeiðni, sem sé hluti af lánssamningnum, hafi stefnandi farið fram áað lánið yrði greitt út í þeim myntum sem það hafi verið tekið í og aðÚtgerðarfélaginu Tjaldi ehf. yrði greitt beint, inn á reikninga sem félagiðskyldi tilgreina. ÚtgerðarfélagiðTjaldur ehf. hafi tilgreint gjaldeyrisreikninga sína í þeim myntum sem lániðhafi verið tekið í og hafi lánið verið greitt út í þeim myntum inn á reikninga,eins og framlagðar kaupnótur beri með sér.Það sé ekki rétt sem fram komi í stefnu að lánið hafi verið greitt út íþeim myntum af því að Útgerðarfélagið Tjaldur ehf. hafi farið fram á greiðslu íerlendum myntum. Stefnandi sjálfur hafifarið fram á að lánið yrði greitt út í erlendum myntum inn á reikninga semÚtgerðarfélagið Tjaldur ehf. myndi tilgreina.Stefnandi vísi til framlagðs kaupsamnings sem kveði á um það hvernigstefnandi skyldi greiða Útgerðarfélaginu Tjaldi ehf. fyrir aflahlutdeild íþorski. Stefndi hafi ekki verið aðili aðþessum samningi og sé því ekki bundinn af efni hans. Hvorugur samningsaðila hafi farið eftirákvæði samningsins um greiðslu kaupverðsins þegar þeir hafi óskað eftir því aðlán nr. 445 yrði greitt út í erlendum myntum þess.Stefndi mótmælirfullyrðingum stefnanda um að hann hafi, þegar hann hafi tekið lánið í febrúar2004, talið að heimilt væri að tengja lán í íslenskum krónum við gengi erlendragjaldmiðla og talið gengistryggð lán lögleg.Á árinu 2004 hafi engin umræða verið um að þessi lán værugengistryggð. Sú umræða hafi ekki komiðfram fyrr en í júní 2010 þegar fyrstu dómarnir þar um hafi verið kveðnir upp íHæstarétti Íslands. Þá hafi stefnandiþegar tekið fimm erlend lán hjá Landsbanka Íslands hf., árið 1998, og greitt afþeim og hafi hann ekki greint á um lögmæti þeirra lána við stefnda. Stefnandi hafi því verið vanur erlendumlánum, enda hafi hann sótt um erlent lán hjá Landsbanka Íslands hf. í febrúar2004 og skrifaði undir lán nr. 455 og óskað eftir því að lánið yrði greitt út íerlendum myntum. Stefndi leyfi sér aðbenda á að ársreikningar stefnanda bendi ótvírætt til þess að hann hafi taliðskuldbindingarnar í erlendum gjaldmiðlum, sbr. framlagða ársreikninga fyrirárin 2004-2007. Þá hafi stefnandi gertnokkra lánssamninga við Landsbanka Íslands hf. árin 2005-2007, sem séusambærilegir umþrættum lánssamningi nr. 455.Þar af leiðandi sé ljóst að vilji stefnanda hafi staðið til þess að takaerlend lán.Greiðsla afborgana ogvaxta af láni nr. 455 hafi verið í samræmi við beiðni stefnanda um að íslenskurtékkareikningur hans skyldi skuldfærður.Erlendar myntir lánsins hafi verið keyptar fyrir íslensku krónurnar ogerlendu myntirnar greiddar inn á lánið.Í meginatriðum hafi samningsaðilar því efnt aðalskyldur sínar samkvæmtlánssamningnum með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum hafi skipt umhendur, eins og skýrlega hafi verið gengið út frá í lánssamningnum.Því sé ranglegahaldið fram í stefnu að stefnandi hafi tryggt sér lánsfjárhæðina í íslenskumkrónum og því hafi íslenskar krónur verið notaðar til að kaupa hinar erlendumyntir lánsins og þær millifærðar inn á gjaldeyrisreikninga ÚtgerðarfélagsinsTjalds ehf. Landsbanki Íslands hf. hafiátt gjaldeyrisreikninga í framangreindum myntum lánsins og hafi millifært afþeim inn á gjaldeyrisreikninga Útgerðarfélagsins Tjalds ehf. af því aðstefnandi hafi óskað eftir því að sá háttur yrði hafður á varðandi útgreiðslulánsins en ekki að erlendu myntirnar yrðu færðar inn á hans eigingjaldeyrisreikninga. Því hafi erlendarmyntir ekki verið keyptar, eins og stefnandi haldi fram, heldur hafi LandsbankiÍslands hf. millifært af eigin gjaldeyrisreikningum. Framlagðar kaupnóturnar staðfesti þessaframkvæmd. Í kaupnótunum staðfestibankinn að hann hafi keypt lánssamninginn, erlent lán, af stefnanda og greittlánið út í erlendri mynt. Með vísan tilframangreinds telji stefndi ljóst að form og meginefni lánssamningsins bendieindregið til þess að skuldbindingin hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Því sé ekki tilefni til að líta svo á aðsamningsskilmálar séu svo óskýrir eða óljósir að beita eigi einhvers konar„andskýringarreglu“, svo sem stefnandi vísi til. Einnig sé til þess að líta að umþrættursamningur sé í eðli sínu gagnkvæmur. Viðskýringu hans beri að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi mannatil að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningarteljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegarreglur í settum lögum. Þá verði aðtelja, hvað sem öðru líði, að stefnandi hafi með athafnaleysi sínu viðurkenntað umþrættar skuldbindingar séu að sönnu í erlendum gjaldmiðlum og í öllu falliað hann hafi fyrirgert rétti til að bera öðru við.Samkvæmt ákvæði 3.1 ílánssamningnum hafi stefnandi átt að greiða stefnda breytilega vexti, jafnháasex mánaða LIBOR-vöxtum, auk 2,75% vaxtaálags.Stefnandi hafi því ekki átt að greiða vexti á íslenskar krónur. Ef svo hefði verið hefði skuldbinding stefnandaað grunni til byggst á svokölluðum REIBOR-vöxtum og vextirnir orðið umtalsverthærri en þeir hafi í raun verið enda séu LIBOR-vextir ekki ákvarðaðir áíslenskar krónur. Skuldbinding stefnandahafi því án alls vafa verið í erlendum myntum.Samkvæmt ákvæðumsamningsins hafi stefnanda verið heimilt að greiða afborganir, vexti og dráttarvexti,eða aðrar greiðslur, í íslenskum krónum en þá skyldi hann greiða samkvæmtsölugengi bankans á gjalddaga. Því séljóst að aðalskylda stefnanda hafi verið að greiða í viðeigandi mynt en honumhafi verið heimilt að greiða í íslenskum krónum samkvæmt samningnum. Engin þörf hefði verið á að kveða á um slíkanrétt hefði lánið verið að öllu leyti í íslenskum krónum.Stefnandi byggi á þvíað orðalag myntbreytingarheimildar í ákvæði 4.1 bendi ótvírætt til þess aðverið sé að gengistryggja lán í íslenskum krónum. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnda. Myntbreytingarákvæðið sé ákvæði sem veitiskuldara heimild til að breyta hinni erlendu mynt sem lánið hafi upphaflegaverið tekið í, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Beiðni um breytingu mynta skyldi setja frammeð ákveðnum fyrirvara til þess að gera bankanum kleift að kaupa viðkomandimyntir eða eftir atvikum gera skiptasamning við annan aðila um viðkomandimyntir, til að geta veitt skuldara þau vaxtakjör sem umræddar myntir bjóði uppá. Skýrlega megi ráða af ákvæðinu að viðhugsanlega myntbreytingu á láni fari fram viðskipti með viðkomandi myntir. Orðrétt segi:„[g]eti bankinn ekki útvegað lántaka einhverja tiltekna mynt eða útvegunhennar myndi hafa í för með sér verulegan kostnað fyrir bankann er honum heimiltað nota USD í stað þeirrar myntar.“Hefði ætlunin verið að miða íslenska fjárhæð við gengi myntar væriframangreint orðalag óþarft enda ljóst að þá þyrfti ekki að útvega neina mynt. Í orðalaginu felist að gert sé ráð fyrir þvíað við hugsanlega myntbreytingu sé raunveruleg umsýsla með þær myntir semlántaki kunni að óska eftir að umbreyta láninu í.Stefnandi hafi áðurtekið erlend lán hjá stefnda. Á þvítímabili hafi hann séð að greiðslubyrði þeirra lána hafi verið mun lægri enhefði stefnandi tekið lán í íslenskum krónum.Í því samhengi vísi stefndi til þess að LIBOR-vextir hafi veriðumtalsvert hagstæðari fyrir stefnanda en REIBOR-vextir á íslenskar krónur á þvítímabili sem hann hafi innt vaxtagreiðslur af hendi, frá árinu 1998 til ársins2004.Málatilbúnaðurstefnanda virðist byggður á því að þrátt fyrir að stefndi hafi millifært hinarerlendu myntir lánsins af eigin gjaldeyrisreikningum inn á gjaldeyrisreikningaÚtgerðarfélagsins Tjalds ehf. breyti það engu um lögmæti samningsins þar semerlendur gjaldeyrir hafi ekki í reynd skipt um hendur. Að mati stefnanda hafi allar greiðslur, jafntútgreiðsla lánsins sem og endurgreiðslur, verið í íslenskum krónum. Um þennan málatilbúnað stefnanda, sem stefndimótmæli, vísast til allrar framangreindrar og jafnframt eftirfarandiumfjöllunar.Málatilbúnaðurstefnanda um að „IG reikningar séu í raun ekki annað en gengistryggðirinnlánsreikningar í íslenskum krónum“, sé ekki studdur neinum haldbærum rökumeða gögnum. Fráleitt sé, m.a. í ljósitilvísaðrar dómaframkvæmdar, að halda því fram að á IG-reikningum hvíli ekkiraunverulegur gjaldeyrir. Við úrlausnþessa ágreinings geti ekki skipt máli hverjir flokkunarlyklar SeðlabankaÍslands séu eða hvernig hann líti á skuldbindingar á innlendumgjaldeyrisreikningum. Því sé jafnframtmótmælt að Seðlabanki Íslands líti á þær sem skuldbindingar í íslenskum krónummeð gengisviðmiðun. Þá sé því hafnað að„greiðslur inn og út af IG reikningum geti ekki falið í sér yfirfærslu erlendsgjaldeyris milli aðila í reynd“. Áréttaberi í þessu sambandi að andvirði lánsins í erlendum gjaldmiðlum hafi veriðráðstafað inn á gjaldeyrisreikninga þriðja aðila, Útgerðarfélagsins Tjaldsehf., í samræmi við beiðni stefnanda.Samkvæmtafdráttarlausri dómaframkvæmd hér á landi teljist innlendirgjaldeyrisreikningar, með höfuðbók 38, fela í sér innstæðu í erlendumgjaldmiðlum, með sama hætti og innstæður á reikningum í íslenskum krónumteljast í íslenskum krónum. Stefndivísar um þetta m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands frá 1. nóvember 2012, í málinr. 66/2012, þar sem sérstaklega hafi verið tekið fram að lánveitandi í þvítilviki hefði lagt tilteknar fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum „inn á fjóragjaldeyrisreikninga [lántaka] í þeim gjaldmiðlum“ og að „[f]é í erlendumgjaldmiðlum skipti því í reynd um hendur þegar [lánveitandi] efndi aðalskyldusína samkvæmt lánssamningnum“. Stefndivísar um þetta einnig til dóms Hæstaréttar Íslands frá 11. september 2014, ímáli nr. 90/2014.Í öllu falli sélangsótt að halda því fram, í ljósi fyrirliggjandi dóma­framkvæmdar sem aðframan sé vísað til, að erlendur gjaldeyrir geti aðeins „talist hafa skipt umhendur“ ef framkvæmdin sé með þeim hætti sem stefnandi lýsi, þ.e. meðafhendingu erlends gjaldeyris í „seðlum og mynt“ og endurgreiðslu með samahætti eða með því að tilgreina lánið í erlendri mynt í samningi og greiða þaðsvo út í sömu mynt eða myntum „inn á bankareikninga í fjármálafyrirtækjum íþeim löndum þar sem viðeigandi myntir væru gefnar út (svonefnda „nostro“reikninga)“.Stefndi byggir kröfursínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar, um skuldbindingargildi samningaog efndir kröfuréttinda, og á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,einkum 13. og 14. gr. laganna. Kröfu ummálskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, og kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr.50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi séekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn á að fá dóm fyrir þessumskatti úr hendi stefnanda.VVið aðalmeðferð komu oggáfu skýrslu vitnin Ásgeir Brynjar Torfason og Halldór Hildimundarson.Ágreiningur málsþessa lýtur að því hvort skuldbinding stefnanda samkvæmt umþrættum lánssamningisé um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum bundið viðgengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti.Í málinu liggur fyrirmatsgerð dómkvaddra matsmanna, dagsett 31. október 2016.Í máli þessu erkrafist viðurkenningar á því að lánssamningur aðila nr. 445 sé um lán ííslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, meðvísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Byggir stefnandi á því að lán samkvæmtlánssamningnum sé í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla íandstöðu við 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og þar afleiðandi ekki skuldbindandi fyrir stefnanda.Um lögvarða hagsmuni af viðurkenningarkröfunni vísar stefnandi tilminnisblaðs frá Deloitte, dagsett 7. maí 2015, sem lagt er fram í málinu.Samkvæmtframangreindu minnisblaði var lán samkvæmt umþrættum samningi gert upp 6. mars2012. Af útreikningum á minnisblaðinu,sem og af málatilbúnaði aðila að öðru leyti, er ekki skýrt hvað stefnandi hafðisamtals greitt stefnda í raun við uppgjör lánsins 6. mars 2012 og hvað hannhefði þá átt að hafa greitt stefnda miðað við að lánið hefði veriðendurútreiknað í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, og niðurstöður dóma Hæstaréttar Íslands þar um. Hins vegar má ráða af útreikningumminnisblaðsins að miðað við að endurreikna beri lán samkvæmt samningi nr. 445hafi stefnandi ofgreitt af láninu sem nemi 89.036.288 krónum. Að því gefnu, og þar sem því hefur ekki veriðmótmælt af hálfu stefnda, verður fallist á að stefnandi hafi af því lögvarðahagsmuni að fá greitt úr viðurkenningarkröfu sinni.Ákvæðum samningsinser lýst hér að framan. Í samræmi viðdóma Hæstaréttar Íslands, meðal annars í máli nr. 602/2013, gefa ákvæðisambærilegra samninga ekki skýrt til kynna hvort skuldbinding aðila sé ííslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og þarf þá að meta heildstætt, meðalannars eftir efndum aðila, hvort samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlumeða íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti.Þegar litið er tilefnda aðila á skyldum sínum samkvæmt umdeildum lánssamningi nr. 445, eróumdeilt að útborgunarfjárhæð lánsins var ráðstafað inn á reikninga ÚtgerðarfélagsinsTjalds ehf. í samræmi við beiðni um útborgun lánsins, sem er hluti aflánssamningnum, samkvæmt grein 1.2 í samningnum. Hvergi í lánssamningi nr. 445 eða íútborgunarbeiðninni er vísað í kaupsamning stefnanda og ÚtgerðarfélagsinsTjalds ehf., dagsettan 17. febrúar 2004, en óumdeilt er að lán samkvæmtlánssamningi nr. 445 var notað til að greiða Útgerðarfélaginu Tjaldi ehf.kaupverð samkvæmt kaupsamningnum. Íframangreindri útborgunarbeiðni segir eingöngu að óskað sé eftir því aðútborgunarfjárhæð lánsins verði greidd Útgerðar­félaginu Tjaldi ehf. „í þeimmyntum sem lánið er tekið í“ inn á reikninga sem félagið tilgreini.Í framlögðutölvuskeyti frá 18. febrúar 2004 er, af hálfu Útgerðarfélagsins Tjalds ehf.,óskað eftir því að kaupverðið verði greitt að eins miklu leyti og hægt sé íerlendum myntum inn á meðfylgjandi gjaldeyrisreikninga félagsins, semtilgreindir eru í bandaríkjadölum, evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkumog sterlingspundum. Samkvæmt framlögðumkaupnótum voru eftirfarandi fjárhæðir lagðar inn á reikninga ÚtgerðarfélagsinsTjalds ehf. þann sama dag, 18. febrúar 2004:528.712 evrur, 189.298 svissneskir frankar, 25.866.626 japönsk jen og459.635 bandaríkjadalir. Sé miðað viðskráð gengi Seðlabanka Íslands þann dag voru hlutföll framangreindra gjaldmiðlaaf heildarlánsfjárhæðinni, 104.000.000 króna, þannig að evrur voru um 44%,svissneskir frankar um 10%, japönsk jen um 16% og bandaríkjadalir um 30%. Er það í fullu samræmi við tilgreind hlutföllí lánssamningi aðila nr. 445 og eru efndir bankans, forvera stefnda, áaðalskyldu sinni samkvæmt samningnum því að fullu leyti í hinum erlendugjaldmiðlum og í þeim hlutföllum sem í samningnum eru tilgreind. Að mati dómsins og í samræmi við það sem aðframan er rakið verður ekki talið að framangreint tölvuskeyti hafi breytteinhverju um efndir aðila á samningnum heldur hafi skeytið, samkvæmt efni sínu,aðeins verið til upplýsinga um þau reikningsnúmer Útgerðarfélagsins Tjalds ehf.sem óskað var eftir að kaupverðið, þ.e. lánsfjárhæðin, yrði lagt inn á.Í málinu eru ekkilögð fram ítarleg gögn um greiðslur stefnanda á afborgunum og vöxtum af lánisamkvæmt lánssamningi nr. 445. Stefnandikveðst hafa greitt af láninu í íslenskum krónum og er því ekki mótmælt af stefndaað tékkareikningur stefnanda í íslenskum krónum hafi verið skuldfærður fyrirafborgunum og vöxtum af láninu. Kveðurstefndi hins vegar að erlendir gjaldmiðlar hafi verið keyptir fyrir íslenskukrónurnar og notaðir til uppgreiðslu lánsins.Samkvæmt tveimur kvittunum fyrir greiðslum, útgefnum 1. september 2015,sem lagðar eru fram í málinu, greiddi stefnandi af láninu 4. júní 2007 í evrum,japönskum jenum, norskum krónum, bandaríkjadölum, svissneskum frönkum ogkanadadölum og 2. júní 2008 í evrum, svissneskum frönkum, kanadadölum, sænskumkrónum og japönskum jenum. Þautakmörkuðu gögn sem liggja fyrir um uppgreiðslu lánsins bera því með sér aðlánið hafi verið gert upp í erlendum gjaldmiðlum þannig að stefndi skuldfærðitékkareikning stefnanda fyrir afborgunum og vöxtum og notaði svo íslenskukrónurnar til þess að kaupa erlendan gjaldmiðil til uppgjörs á láninu.Af dómum HæstaréttarÍslands, meðal annars í máli nr. 66/2012, má ráða að rétturinn gerir ekkifortakslausa kröfu til þess að skuldbindingar aðila á grundvelli samninga, einsog þeirrar sem deilt er um í þessu máli, séu að öllu leyti efndar með greiðslumí erlendum gjaldmiðlum til þess að lán verði talin í þeim gjaldmiðlum. Þegar efndir á hinum umdeilda samningi eruvirtar í heild verður að telja að þær hafi að svo verulegu marki falist í þvíað erlendir gjaldmiðlar skiptu um hendur, að leggja verði til grundvallar aðsamið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum.Það styðurframangreinda niðurstöðu að í viðauka við lánssamning nr. 445, dagsettum 31.desember 2008, og undirrituðum af hálfu beggja aðila, eru eftirstöðvar lánsinsaðeins tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum.Gefur það vísbendingu um að aðilar hafi litið svo á að lán samkvæmtsamningnum væri í hinum erlendu gjaldmiðlum.Með síðari viðauka, dagsettum 17. febrúar 2010, sömdu aðilar umtímabundna breytingu á endurgreiðslum, frá 2. júní 2009 til 2. desember 2010,og var þá sérstaklega tekið fram að greiðslur á þeim tíma skyldi inna af hendií íslenskum krónum. Frá og með 2. júní2010 skyldi stefnandi greiða afborganir og vexti í samræmi við upphaflegaskilmála lánssamningsins.Loks verður, meðhliðsjón af niðurstöðu dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 602/2013, ekki litiðfram hjá því að stefnandi færði hið umdeilda lán sem skuldir í erlendumgjaldmiðlum í framlögðum ársreikningum félagsins. Í ársreikningi félagsins frá 2004 er lániðfært inn sem ný lántaka og er sundurliðuð í samræmi við samninginn, í evrur,bandaríkjadali, svissneska franka og japönsk jen. Í ársreikningi félagsins frá 2005 er vísaðtil skulda í erlendum gjaldmiðlum og í ársreikningum félagsins frá 2006 og 2007eru skuldir í erlendum gjaldmiðlum sundurliðaðar eftir hverjum og einumgjaldmiðli. Gefur það einnig vísbendinguum að samningsvilji stefnanda hafi staðið til þess að umdeilt lán væri íerlendum gjaldmiðlum.Í samræmi við dómaHæstaréttar Íslands ræðst niðurstaða um það hvort lán séu í erlendumgjaldmiðlum eða íslenskum krónum af ákveðnu heildarmati, sér í lagi séu ákvæðilánssamninga ekki skýr hvað það varðar.Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að slíkt heildarmat leiðitil þess að umdeilt lán teljist hafa verið í erlendum gjaldmiðlum.Þá byggir stefnandimál sitt á því að þeir reikningar sem stefndi lagði lánsféð inn á séureikningar með ólögmætri gengistryggingu samkvæmt lögum nr. 38/2001 og þvíóhjákvæmilegt að líta svo á að umþrætt lán hafi verið ólögmætt gengistryggtlán. Byggir stefnandi jafnframt á því aðmillifærsla á innlenda gjaldeyrisreikninga geti ekki falið í sér færslu áerlendum gjaldmiðli og vísar um það m.a. til reglna Seðlabanka Íslands.Í matsgerð dómkvaddramatsmanna, dagsettri 31. október 2016, kemur fram að niðurstaða matsins sé að„líta verði svo á að lánveiting [stefnda] til [stefnanda] hafi í raun veriðskuldbindingar í formi innistæðna í íslenskum krónum sem bundnar voru gengierlendra gjaldmiðla“. Jafnframt segir ísamantekt matsins:Þessi niðurstaða byggir á því að banki getur með lánveitingu sinni aukiðpeningamagn í umferð, en aðeins í eigin gjaldmiðli, eða nánar tiltekið ígjaldmiðli þess lands sem bankinn starfar í, banki getur ekki aukið peningamagní umferð í öðrum gjaldmiðli en þeim sem seðlabanki sá sem yfir honum vakirræður yfir. Þó að lánveiting geti veriðskráð í eða bundin erlendri mynt, þá verður sú lánveiting ávallt að hafa að bakisér erlenda gjaldeyrisstöðu bankans.Loks segir að það sésamdóma álit matsmanna „að greiðslukerfi íslenskra banka hafi ekki getað í raunmillifært erlendan gjaldeyri inn á bankareikninga á Íslandi og að viðútgreiðslu [stefnda] á lánsfjárhæð inn á reikning [stefnanda] þá hafi enginfjárhæð færst af öðrum reikningi í eigu [stefnda] heldur hafi innistæðan orðiðtil við lánveitinguna og því ekki verið um aðrar færslur að ræða“.Í dómum HæstaréttarÍslands hefur ítrekað verið komist að þeirri niðurstöðu að hér á landi hafi lánverið veitt í erlendum gjaldmiðlum, m.a. með millifærslu banka inn ágjaldeyrisreikninga, eins og atvik voru til að mynda í dómum réttarins frá 1.nóvember 2012, í máli nr. 66/2012, og frá 11. september 2014, í máli nr.90/2014. Með hliðsjón af dómumHæstaréttar Íslands í málum sem varða lán í erlendum gjaldmiðlum geturniðurstaða matsmanna því ekki breytt framangreindri niðurstöðu um að umdeiltlán teljist vera lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum.Að öllu framangreinduvirtu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Eftir þessariniðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem telsthæfilega ákveðinn 800.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dómþennan.D Ó M S O R Ð :Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Útgerðarfélagsins Hauks hf.Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 139/2012
Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir Endurgreiðslukrafa
V hf. krafðist riftunar á greiðslu skuldar félagsins við T hf., sem fram fór 24. nóvember 2009, með afsali til T hf. á hlutum V hf. í N ehf., auk endurgreiðslu á því sem greitt hafði verið. Byggði V hf. riftunarkröfu sína m.a. á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri. T hf. byggði sýknukröfu sína m.a. á því að V hf. hafi ekki orðið fyrir fjártjóni þar sem félagið hafi með samkomulagi 9. nóvember 2009, sama dag og samningur um kaup T hf. á hlutum V hf. í N ehf. var gerður, fellt niður eftirstöðvar og áfallna vexti af nánar greindum kröfum á hendur V hf. og aflétt veði af tiltekinni fasteign og veðskuldabréfum. Hæstiréttur taldi T hf. ekki hafa fært sönnur á að ráðstafanir samkvæmt samkomulaginu hafi dregið úr tjóni því sem löglíkur væru á að V hf. hafi orðið fyrir við sölu á umræddum hlutum og T hf. notið samsvarandi auðgunar. Með vísan til þessa staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að uppfyllt væru skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um riftun á greiðslu skuldarinnar og 1. mgr. 142. gr. laganna um endurgreiðslu þess sem greitt hafði verið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, til vara að viðurkennd verði krafa hans „um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf.“, en að því frágengnu að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hefur heiti stefnda breyst úr VBS fjarfestingarbanka hf. í VBS eignasafn hf. Áfrýjandi reisir kröfur sínar um sýknu og lækkun á kröfu stefnda meðal annars á því að með samkomulagi 9. nóvember 2009, sama dag og samningur um kaup áfrýjanda á hlutum stefnda í Nesvöllum ehf. var gerður, hafi hann fellt niður eftirstöðvar og áfallna vexti af nánar greindum kröfum á hendur stefnda og aflétt veði af tiltekinni fasteign og veðskuldabréfum. Með þessu hafi stefndi ekki orðið fyrir fjártjóni af því að selja áfrýjanda fyrrgreinda hluti eða að minnsta kosti hafi tjón hans af þessum sökum orðið minna en ella og því beri að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda eða lækka hana, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Áfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að ráðstafanir samkvæmt áðurnefndu samkomulagi aðila hafi dregið úr því tjóni sem löglíkur eru á að stefndi hafi orðið fyrir við sölu á umræddum hlutum og áfrýjandi hafi notið samsvarandi auðgunar. Er þá óþarft að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnda að áfrýjanda hafi verið kunnugt um riftanleika kaupanna á hlutunum. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnda, VBS eignasafni hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 18. janúar sl. var höfðað 27. janúar 2011. Stefnandi er VBS fjárfestingarbanki hf., Suðurlandsbraut 22, Reykjavík. Stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., Síðumúla 24, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að rift verði með dómi greiðslu á skuld stefnanda við stefnda að fjárhæð 160.250.000 krónur sem fór fram með afsali á hlutum stefnanda í Nesjavöllum ehf., kt. 600905-1980, til stefnda hinn 24. nóvember 2009, að nafnvirði 160.250.000 krónur. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 160.250.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. nóvember 2009 til 1. nóvember 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga, sbr. 6. gr. og 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að tekið verði tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að krafa hans um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf. verði viðurkennd með dómi. Til þrautavara krefst stefndi lækkunar á fjárkröfum stefnanda. Í öllum tilvikum krefst stefndi þess að sér verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, þ.m.t. vegna kostnaðar af virðisaukaskattskyldu lögmannsþjónustu og verði þá tekið tillit til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur. Málavextir Hinn 3. mars 2010 skipaði Fjármálaeftirlitið bráðabirgðastjórn í VBS fjárfestingarbanka hf. (VBS) með heimild í 100. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009. Hinn 9. apríl 2010 var VBS tekið til slitameðferðar og skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Telst 3. mars 2010 vera frestdagur í skilningi 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti, sbr. 101. gr. i.f. laga um fjármálafyrirtæki. Í samræmi við 2. mgr. 102. gr. laga um fjármálafyrirtæki var gefin út innköllun til kröfuhafa og var lýst kröfum í slitabú stefnanda. Kveður stefnandi að kröfum að fjárhæð um 48 milljarðar króna hafi verið lýst í búið, þar af hafi sérstakar og veðsettar kröfur numið um 33 milljörðum. Lýstar almennar kröfur séu taldar vera um það bil 900 milljónir króna miðað við ætlað markaðsvirði óveðsettra eigna bankans. Sé því ljóst að stefnandi eigi ekki fyrir þeim skuldbindingum sem á honum hvíli. Hinn 9. nóvember 2009 gerðu VBS fjárfestingarbanki hf. og Tryggingamiðstöðin hf. með sér kaupsamning um kaup stefnda á öllum hlutum VBS í Nesvöllum ehf. fyrir 160.250.000 krónur og skyldi stefnandi afhenda stefnda hina seldu hluti veðbanda- og kvaðalausa við undirritun afsals. Á þessum tíma átti stefnandi aðeins óbeinan eignarétt í hlutunum í Nesjavöllum ehf. á grundvelli handveðssamnings og var framsal hlutanna því háð innlausn hlutanna frá veðsala en sá var í skuld við stefnanda. Sagði í kaupsamningnum að stefndi skyldi í tengslum við kaupin samþykkja afléttingu veðrétta sem stefndi hefði í 32 skuldabréfum í eigu stefnanda sem útgefin voru af Stórási ehf. og tryggð voru með 2. veðrétti í þeirri fasteign, en stofnað hafði verið til þeirrar veðsteningar hinn 30. september 2009 til tryggingar eldri skuld stefnanda við stefnda. Kaupverð hins selda var 160.250.000 krónur og skyldi greiða „ með lækkun skuldar við kaupanda, skv. gr. 1.1 samkomulags milli seljanda og kaupanda, dags. 18. maí 2009, sbr. viðauki dags. 30. september 2009, upphaflega að fjárhæð 197.500.000 “ Stefndi hafði um langt skeið reynt að innheimta kröfur á hendur stefnanda sem eru til komnar vegna lánveitingar til hans í ársbyrjun 2008 sem slitastjórn stefnanda telur að hafi tengst samkomulagi stjórnenda VBS og FL group hf. um að stefnandi skyldi kaupa hlutabréf í FL group hf. sem skráð voru í kauphöll. Stefndi er og var þá í eigu FL group hf. Hafi samkomulagið frá 18. maí 2009 sem vísað sé til í kaupsamningnum um uppgjör á þeirri skuld verið gert til uppgjörs á framlagi stefnda til stefnanda sem nýtt hafi verið til kaupa stefnanda á hlutabréfum í FL group hf. Þá sagði í kaupsamningnum að stefndi hefði kynnt sér eigna- og skuldastöðu Nesvalla ehf. miðað við 30. júní 2009. Í framhaldinu hafi stefnandi leyst til sín hlutina í Nesvöllum ehf. og afsalað þeim hinn 24. nóvember 2009 til stefnda í samræmi við ákvæði kaupsamningsins., Stefndi greiddi því stefnanda ekki kaupverðið,160.250.000 krónur, heldur tók undir sig hlutina í Nesvöllum ehf. sem greiðslu á samsvarandi skuldum stefnanda við stefnda, eins og kaupsamningurinn kvað á um. Í kjölfar þessa tók fulltrúi stefnda sæti í stjórn Nesvalla ehf. og kom stefnandi því aldrei að rekstri þess félags. Í ljósi slitameðferðar stefnanda og ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. og XX. kafla laganna ákvað slitastjórn stefnanda að rifta framangreindri greiðslu með bréfin hinn 1. október 2010 á þeim grundvelli að greiðslan félli undir ákvæði 134. gr. gjaldþrotalaganna, sbr. og 141. gr. s.l. og að í raun hefði falist í þessum löggerningi greiðsla á skuld með óvenjulegum greiðslueyri, sbr. og að stefnda hefði verið fullkunnugt um bága fjárhagsstöðu stefnanda á þeim tíma er greiðslan fór fram. Stefndi, sem móttók riftunarbréfið 1. október 2010, hafnaði riftunarkröfu stefnanda með bréfi, dags. 15. október 2010. Áttu lögmenn aðila sáttafundi án árangurs. Með bréfi hinn 30. desember 2010 krafðist stefndi þess að mega skila stefnanda hlutunum í Nesvöllum ehf. til stefnanda með vísan til 144. gr. laga nr. 21/1991 og sagði m.a. í bréfinu að ljóst væri að „ ef jafna skuli greiðslur eftir því sem þarf með peningagreiðslum sbr. niðurlag 144. gr. l. 21/1991, á TM kröfu á hendur VBS, en ekki öfugt,vegna þess kostnaðar sem TM hefur haft af eignarhaldinu “ Túlkar stefnandi þessa kröfu þannig að þrátt fyrir afstöðu sína í bréfi 15. október 2010 hafi stefndi fallist á riftunarkröfu stefnanda og geri því ekki ágreining um annað en hvort skila megi bréfunum aftur til stefnanda og losna þannig undan kröfum stefnanda. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda. Með bréfi 7. janúar 2011 hafnaði stefnandi kröfu stefnda um skil á hlutunum í Nesvöllum ehf., m.a. með þeim rökum að í tilkynningu sinni, dags. 1. október 2010, til stefnda hefði stefnandi lýst yfir riftun á þeirri ráðstöfun sem fór fram með afsali hlutanna til TM ehf., en í riftunartilkynningunni hafi ekki falist krafa um skil á hlutunum sem slíkum heldur krafa um að endurgjald fyrir hlutina yrði greitt til stefnanda. Þá benti stefnandi á að hlutirnir í Nesvöllum ehf. hefðu rýrnað verulega á tímabilinu. Af hálfu stefnanda var bent á að samkvæmt ársreikningi Nesvalla ehf. fyrir árið 2009, sem dags. er 17. mars 2010, hafi hlutafé félagsins verið aukið á árinu 2009 á genginu 1:0 um 80 milljónir króna og verði því ályktað að nafnverð hlutanna, 160.000.000 króna, hafi endurspeglað sannvirði bréfanna er þeim var afsalað til stefnda ehf. Þá hafi stefnandi haft upplýsingar um það frá Ingva Jónassyni stjórnarformanni Nesvalla ehf. að félagið væri í talsverðum rekstrarerfiðleikum og ef ekki fengist nýtt fé til félagsins myndi það að líkindum fara í gjaldþrot. Með hliðsjón af víðtækri þekkingu stefnda á málefnum Nesvalla ehf., m.a. í gegnum fulltrúa sinn í stjórn þess, geti stefndi fráleitt borið fyrir sig að verðmæti hlutanna hafi ekki rýrnað frá árinu 2009 er stefndi eignaðist þá. Raunar megi álykta að ákvörðun TM hf. um að freista skilum á hlutunum staðfesti vitneskju félagsins um bága stöðu Nesvalla ehf. Að endingu hafi því verið lýst yfir að vegna afstöðu stefnda væri stefnandi knúinn til að vísa málinu til dómstóla. Þessu svaraði stefndi engu. Stefnandi telur að með því að stefndi hafi í raun viðurkennt riftun stefnanda á framangreindri greiðslu en neitað greiðslu á endurgjaldi hlutanna til stefnanda, sé hann knúinn til þess að höfða mál þetta á hendur stefnda til staðfestingar á riftun greiðslunnar og heimtu endurgjaldsins úr hendi stefnda auk vaxta og málskostnaðar. Í greinargerð stefnda er lýst aðdraganda kaupsamnings er stefndi gerði við VBS fjárfestingarbanka hf. 9. nóvember 2009. Í kjölfar sölu stefnda á hlutabréfum á árunum 2007 og 2008 og vegna sterkrar lausafjárstöðu kveðst stefndi hafa leitað eftir tilboðum frá fjármálafyrirtækjum á Íslandi um innlánakjör sem leitt hafi til þess að stefndi hafi lagt inn skammtímainnlán hjá stefnanda. Sú ákvörðun stefnda að leggja peningamarkaðsinnlán til stefnanda hafi verið reist á þeirri trú fyrirsvarsmanna stefnda að staða stefnanda væri traust samanborið við önnur innlend fjármálafyrirtæki. Um og eftir bankahrun í október 2008 reyndist stefnanda ekki unnt að greiða stefnda til baka umrædd peningamarkaðsinnlán, þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir stefnda og hafi stefndi þá hafið lögfræðiinnheimtu á hendur stefnanda. Í kjölfar samkomulags stefnanda við ríkissjóð um skuldbindingar stefnanda, hafi aðilar leitað leiða til að fá efndir kröfu stefnda á hendur stefnanda með samkomulagi aðila. Ljóst hafi verið á þeim tíma að stefnandi gat ekki, frekar en fjármálafyrirtæki almennt, gert upp allar skuldbindingar sínar með handbæru fé. Hafi því verið gert samkomulag með aðilum um uppgjör á skuldbindingum stefnanda við stefnda hinn 18. maí 2009. Viðaukar við þetta samkomulag hafi verið gerðir 30. september og 9. október 2009. Samkomulagið hafi miðað að því að hámarka verðmæti eigna stefnanda til lengri tíma litið og hafi það verið í samræmi við samkomulag við ríkissjóð um skuldbindingar stefnanda, sem allt hafi miðað að því að tryggja hagsmuni stefnanda til lengri tíma litið til sameiginlegra hagsbóta fyrir stefnanda sjálfan, viðskiptavini, hluthafa og kröfuhafa. Á þeim tíma hafi ekki litið út fyrir annað en að rekstur stefnanda væri tryggður til frambúðar, en fram komi í tilkynningu frá stefnanda, sem gefin var út í tilefni samkomulags við ríkissjóðs, að samkomulagið tryggi langtímafjármögnun á meginhluta skulda stefnanda og renni þar með styrkum stoðum undir framtíð hans, hagsmuni viðskiptavina, hluthafa og starfsfólks. Í tilkynningu fjármálaráðuneytisins, sem gefin var út af sama tilefni, komi m.a. fram að stefnandi starfi undir eftirliti FME og Seðlabanka Íslands og beri að viðhalda viðunandi lausafé og rekstrarhæfi að mati þeirra stofnana. Segi þar jafnframt að verði lausafjárstaða stefnanda óviðunandi að mati Seðlabankans eða CAD-hlutfall stefnanda fari undir 10% á lánstímanum, geti fjármálaráðuneytið sem lánveitandi krafist þess að láninu, eins og það standi þá ásamt vöxtum og kostnaði, verði breytt í hlutafé, m.v. skiptihlutfallið 1. Vegna þess hafi stefndi talið að rekstur stefnanda stæði traustum fótum, m.a. vegna atbeina ríkissjóðs, og ef út af brygði þá myndi ríkissjóður breyta lánum sínum í hlutafé og taka þannig yfir rekstur stefnanda. Í ljósi þessa hafi fyrrgreint samkomulag um uppgjör skulda verið gert. Í trausti fyrrgreinds samkomulags hafi ráðstöfun sú, sem krafist er riftunar á, einnig verið gerð. Kaupsamningur hafi síðan verið gerður 9. nóvember 2009 um kaup stefnda á öllum hlutum stefnanda í Nesvöllum ehf., en á þeim tíma hafi stefnandi átt veðrétt í nefndum hlutum, samkvæmt handveðssamningi við Fasteignafélagið Þrek ehf. og Eignarhaldsfélagið Þrek ehf., sem voru eigendur hlutanna, en stefnandi hafi þá átt kröfu á hendur Húsanesi ehf., sem tryggð var með veði í umræddum hlutum. Vegna þessa séu ákvæði í kaupsamningi aðila um að stefnandi muni leysa til sín hið selda samkvæmt handveðsyfirlýsingu þar að lútandi. Krafa stefnanda á hendur Húsanesi ehf., sem tryggð var með handveði í hlutum í Nesvöllum ehf. hafi hins vegar verið veðsett Seðlabanka Íslands samkvæmt veðsamningi sem stefnandi hafði gert við Seðlabankann. Vegna þessa segi í kaupsamningi aðila, sjá grein 3.2. c, að stefnda sé kunnugt um að lánssamningur í eigu stefnanda sé tryggður meðal annars með handveði í hinu selda og að stefnandi hafi lagt framangreindan lánssamning fram sem tryggingu skuldar við ríkissjóð Íslands. Segi jafnframt í umræddri grein: „Í þeim tilgangi að ríkissjóður Íslands gefi út yfirlýsingu til seljanda mun seljandi annars vegar leggja fram eignir þær sem kaupandi afléttir skv. b) lið greinar 3.2. kaupsamnings þessa til tryggingar framangreindri skuld seljanda við ríkissjóð Íslands og aðrar eignir sem kaupandi hefur aflétt skv. samkomulagi milli kaupanda og seljanda dags. 9. 11. 2009.“ Áður en stefnandi framseldi hluti í Nesvöllum ehf. til stefnda hafi hann því þurft að aflétta veði Seðlabanka Íslands vegna kröfu stefnanda á hendur Húsanesi ehf., sem tryggð var með veði í hlutum í Nesvöllum ehf., sbr. yfirlýsing Seðlabanka Íslands, dags. 6. nóvember 2009, en sú staðreynd hafi að mati stefnda grundvallarþýðingu fyrir úrlausn þessa máls. Gegn því að fá fyrrgreindu veði aflétt og hlutina í Nesvöllum ehf. framselda í kjölfarið, hafi stefnda verið gert að aflétta veði af samtals 32 samhljóða veðskuldabréfum, útgefnum af Stórási ehf., tryggðum með 2. veðrétti í fasteigninni Stórási 4-6, Garðabæ, hverju að fjárhæð 5.000.000 króna. Í tengslum við fyrrgreindan kaupsamning aðila hafi stefndi jafnframt aflétt veðrétti sínum yfir fasteigninni Borgarbraut 57, Borgarnesi, samkvæmt tryggingarbréfi, útgefnu af stefnanda að fjárhæð 50.000.000 króna, sem tekin hafði verið að veði til tryggingar lánveitingu stefnda til stefnanda að fjárhæð 20.000.000 króna hinn 30. september 2009. Auk þessa hafi stefndi aflétt veðréttindum yfir þremur samhljóða veðskuldabréfum, útgefnum af Leiguliðum ehf., tryggðum með 1. veðrétti í fasteigninni Ferjuvaði 13-15, Reykjavík, hverju að fjárhæð 4.500.000 krónur, auk þess að fella niður eftirstöðvar fyrrgreindrar lánveitingar að fjárhæð 20.000.000 króna, auk lánveitingar að fjárhæð 197.500.000 krónur, ásamt áföllnum vöxtum af lánveitingunni. Hafi nefnt samkomulag verið háð þeim fyrirvara að kaupsamningur milli stefnanda og stefnda um hluti stefnanda í Nesvöllum ehf. gengi eftir. Af framangreindu sé ljóst að stefndi hafi bæði fallið frá veðrétti sínum yfir tilgreindum eignum samhliða framsali hluta í Nesvöllum ehf. til hans, sem síðan skyldu veðsettir Seðlabanka Íslands samkvæmt fyrrgreindri grein 3.2.c) í kaupsamningi aðila, auk þess að gefa eftir önnur réttindi sín til fjárkrafna á hendur stefnanda. Þannig liggi fyrir að umræddir hlutir í Nesvöllum ehf. hefðu ekki verið til reiðu fyrir kröfuhafa stefnanda þar sem þeir voru veðsettir Seðlabanka Íslands og að í raun hafi verið skipt á veðum eða tryggingarréttindum, þar sem Seðlabanki Íslands hafi fengið veðrétt yfir eignum sem áður voru veðsettar stefnda gegn því að falla frá veðréttindum sínum yfir kröfu sem tryggð var með handveði í hinum framseldu hlutum í Nesvöllum ehf. Hinir framseldu hlutir í Nesvöllum ehf. hefðu þannig ekki verið til reiðu fyrir almenna kröfuhafa stefnanda, auk þess sem stefndi hafi fallið frá bæði kröfu- og veðréttindum sínum í tengslum við kaupsamningsgerð um hluti í félaginu. Stefndi kveðst hafa mótmælt riftunarkröfu stefnanda með bréfi, dags. 15. október 2010. Samningaviðræður sem aðilar áttu í kjölfarið hafi reynst árangurslausar. Með bréfi, dags. 30. desember sl., hafi stefndi krafist þess að skila umræddum hlutum í Nesvöllum ehf., með vísan til 144. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í umræddri kröfu hafi ekki falist viðurkenning á riftunarkröfu stefnanda heldur hafi þvert á móti verið tekið fram í bréfinu að ekki væri fallist á að fullnægt væri skilyrðum til riftunar, auk þess sem fjárkröfu stefnanda hafi verið sérstaklega mótmælt þar sem fyrir lægi að auðgun stefnda vegna umræddrar kaupsamningsgerðar um hluti í Nesvöllum ehf. væri engin og að tjón þrotabúsins vegna þessa væri augljóslega ekkert. Var jafnframt áskilinn allur réttur vegna þessa. Í framhaldi af umræddri kröfu um skil hafi fulltrúar stefnda sagt sig úr stjórn Nesvalla ehf. Kröfu stefnda um skil var hafnað af hálfu stefnanda með bréfi, dags. 7. janúar sl., eins og áður greinir. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst vera fjármálafyrirtæki í slitameðferð samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 9. apríl 2010. Áður, eða hinn 3. mars 2010, hafði stefnandi verið tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu sem skipaði stefnanda bráðabirgðastjórn á grundvelli 100. gr. a laga nr. 161/2002 Samkvæmt 102 gr. laganna gildi meginreglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. í slitameðferð fjármálafyrirtækis og samkvæmt 4. mgr. 103. gr. megi krefjast riftunar á ráðstöfunum eftir sömu reglum og gildi um ráðstafanir þrotamanns við gjaldþrotaskipti, ef sýnt þykir að eignir fyrirtækisins nægi ekki fyrir skuldum þess. Sé málshöfðunarfrestur 24 mánuðir. Frestdagur við skiptin sé 3. mars 2010, þ.e. sama dag og stefnanda var skipuð bráðabirgðastjórn, sbr. 5. mgr. 101 gr. laga nr. 161/2002. Fyrir liggi að stefnandi eigi ekki fyrir skuldum og sé því heimilt í slitameðferð stefnanda að beita ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til riftunar á ráðstöfunum stefnanda sem falli undir þann kafla. Stefnandi byggir á því að greiðsla stefnanda til stefnda með hlutum í Nesvöllum ehf. sé riftanleg á grundvelli ákvæða 1. mgr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti og 141. gr. sömu laga. Kaupsamningur aðila sé dags. 9. nóvember 2009, um það bil 4 mánuðum fyrir frestdaginn sem hafi verið 3. mars 2010. Samkvæmt samningnum hafi stefnandi skuldbundið sig til að greiða skuld sína við stefnda að fjárhæð 160.250.000 krónur með framsali á hlutum í Nesvöllum ehf. að nafnvirði 160.250.000 krónur þegar stefnandi hefði innleyst þau á grundvelli veðréttar síns. Kaupsamningurinn hafi því verið til málamynda og hafi í raun snúist um að stefnandi skyldi afhenda hluti sína í Nesvöllum ehf. til greiðslu á framangreindri skuld sinni við stefnda. Greiðslan hafi átt sér formlega stað 24. nóvember 2009 er afsal hlutanna til stefnda hafi verið undirritað og þeir afhentir honum til eignar án kvaða. Stefnandi byggir á því að framsal hlutanna í Nesvöllum ehf. til greiðslu á skuld stefnda fari í bága við 1. mgr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti sem kveði á um að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamanns verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Ágreiningslaust sé að framsal hlutanna í Nesvöllum hafi átt sér stað innan við sex mánuði frá frestdegi við slitameðferð stefnanda og eigi tímafrestir 1. mgr. 124. gr. laga um gjaldþrotaskipti því við. Hluti í Nesvöllum ehf. verði að telja óeðlilegan greiðslueyri í þessum viðskiptum aðila enda verði greiðsla á peningakröfum með hlutabréfum, eða andvirði þeirra, ekki almennt talin venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum. Þá hafi ekki verið um það samið að skuldina skyldi greiða með hlutum í einkahlutafélagi, eða eftir atvikum, í öðru en reiðufé, þá er til hennar var stofnað. Greiðsla stefnanda geti því ekki talist venjuleg eftir atvikum og alls ekki í ljósi þess að um langa hríð hafði stefnda verið kunnugt um bága fjárhagsstöðu stefnanda. Fari gerningurinn því einnig gegn almennu riftunarreglunni í 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti þar sem greiðslan hafi verið í senn ótilhlýðileg og mismunað einstökum kröfuhöfum stefnanda. Á grundvelli þessa, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti, beri stefnda að greiða stefnanda það endurgjald sem hann hafi tekið undir sig samkvæmt framangreindum kaupsamningi, auk vaxta eins og krafist er. Málsástæður stefnda og lagarök Til vara geri stefndi þá kröfu að viðurkennd verði krafa hans um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf., með vísan til 144. gr. gjaldþrotalaga. Samkvæmt 144. gr. getur annar hvor aðila krafist skila á greiðslum í þeim mæli sem þær eru enn til, enda verði það gert án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Þá segir að jafna skuli greiðslur eftir því sem þarf með peningagreiðslum. Telur stefndi að skilyrðum umræddrar greinar sé fullnægt og ef komist verði að þeirri niðurstöðu að skilyrði séu til riftunar sé rétt að fallast á kröfu hans um skil og stefnandi og stefndi verði þannig eins settir og greiðsla vegna kaupsamnings frá því í nóvember 2009 hefði aldrei farið fram. Þar sem samningaviðræður stefnanda og stefnda í kjölfar riftunaryfirlýsingar stefnanda reyndust árangurslausar hafi stefndi krafist þess með bréfi til stefnanda, dags. 30. desember 2010, að umræddum hlutum í Nesvöllum ehf. væri skilað til stefnanda og aðilar þannig eins settir og greiðsla hefði aldrei farið fram. Jafnframt hafi verið áskilinn allur réttur til að halda uppi vörnum vegna riftunarkröfu og fjárkröfu stefnanda, myndi stefnandi ekki fallast á kröfu stefnda um skil á nefndum hlutum. Með bréfi, dags. 7. janúar sl., hafnaði stefnandi kröfu um skil á umræddum hlutum í Nesvöllum ehf. Geri stefnandi því þá kröfu fyrir dómi að viðurkennd verði krafa hans um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf. Líkt og áður segi telur stefndi að fullnægt sé skilyrðum um að skila umræddri greiðslu á hlutum í Nesvöllum ehf., enda verði það gert án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta, þar sem fyrrgreindir eignarhlutir í Nesvöllum ehf. eru með öllu óskertir og því unnt að skila þeim án rýrnunar. Skipti engu máli í því tilliti þótt verðmæti umræddra hluta kunni að hafa lækkað vegna efnahagsaðstæðna og erfiðra aðstæðna á fasteignamarkaði, ekki hvað síst á Reykjanesi, sem óhjákvæmilega hafi haft áhrif á rekstur Nesvalla ehf., en tilgangur félagsins sé þróun, uppbygging og rekstur byggðar fyrir eldri borgara á Reykjanesi; kaup, sala og útleiga fasteigna. Eins og kunnugt er hafi aðstæður í íslensku hagkerfi, og þá sérstaklega á fasteignamarkaði, verið erfiðar á síðustu misserum og hafi Nesvellir ehf. ekki farið varhluta af þeirri staðreynd, án þess að stefnda verði þar kennt um. Þvert á móti hafi stefndi unnið að bættum hag og viðgangi Nesvalla ehf. eftir undirritun kaupsamnings og afsals, m.a. með því að skrá sig fyrir hlutafjáraukningu á genginu 1,0 í lok árs 2009, til að tryggja Nesvöllum ehf. aukið rekstrarfé og greiða til félagsins 30 milljónir króna vegna þessa. Þá sé, hvað sem því líði, ljóst að unnt sé að skila greiðslum, þ.e. afhenda stefnanda hluti í Nesvöllum ehf., án þess að það hafi í för með sér nokkra rýrnun verðmæta, þ.e. hlutanna sem slíkra. Ef ekki verði fallist á sjálfsagða og eðlilega kröfu stefnda um skil á hlutunum, og aðilar verði þar með eins settir og greiðsla hefði aldrei farið fram, kunni sú niðurstaða að leiða til þess að stefnda verði gert að greiða sömu fjárhæð tvisvar til stefnanda, fyrir eign sem í besta falli sé óljóst hvers virði er, þar sem stefndi greiddi fyrst fyrir eignina í nóvember 2009 með því að lækka kröfur sínar á hendur stefnanda og aflétta veðtryggingum, en stefnandi krefji stefnda nú aftur um greiðslu sömu fjárhæðar. Muni sú niðurstaða augljóslega leiða til ósanngjarnrar og óeðlilegrar niðurstöðu fyrir stefnda, sem ekki sé í samræmi við þau meginsjónarmið sem búi að baki ákvæðum gjaldþrotalaga um riftun á ráðstöfunum þrotamanns, sem séu að tryggja að þrotamaður og riftunarþoli verði eins settir fjárhagslega og ráðstöfunin hefði aldrei átt sér stað. Megi í því samhengi vísa til dóms Hæstaréttar 1996:892 (nr. 410/1994), þar sem fallist var á kröfu riftunarþola um skil á greiðslu skuldar sem greidd hafði verið með kröfum þrotamanns á hendur öðrum aðilum. Verði fallist á að skilyrði sé til riftunar telur stefndi því, með hliðsjón af þeim röksemdum sem fram komi hér að framan, að rétt sé að fallast á kröfu hans um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf., með vísan til 144. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Með vísan til þess sem áður hafi fram komið um huglæga afstöðu stefnda til sakarefnisins á þeim tíma sem kaupsamningur og afsal var gert við stefnanda, sem þá starfaði sem lánastofnun samkvæmt sérstakri heimild laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands, sé ljóst að stefnda hafi ekki, og hafi ekki getað, verið kunnugt um meintan riftanleika ráðstöfunarinnar. Eftir standi þá krafa stefnanda um auðgun stefnda af umræddum viðskiptum, sem skuli þó aldrei nema hærri fjárhæð en sem nemi tjóni stefnanda af viðskiptunum, sbr. 1. málslið 1. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Þá sé ljóst að verðmæti umrædds 45,7% hlutar í Nesvöllum ehf. sé mun lægra en nafnvirði félagsins sem lagt hafi verið til grundvallar kaupum í nóvember 2009, þar sem miðað hafi verið við gengið 1,0 samkvæmt samkomulagi aðila. Vegna efnahagsaðstæðna og erfiðra aðstæðna á fasteignamörkuðum sé framtíð Nesvalla ehf., sem rekið hafi verið með umtalsverðu tapi um árabil, óvissu háð og ljóst að félagið þurfi á auknu eiginfjárframlagi að halda til að teljast rekstrarhæft. Auðgun stefnda vegna fyrrgreindrar ráðstöfunar sé því augljóslega mun minni en sem nemi fjárkröfu stefnanda. Verði þannig ekki fallist á sýknukröfu stefnda eða kröfu um skil sé gerð krafa um verulega lækkun á fjárkröfu stefnanda. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt, bæði kröfu um vexti af skaðabótakröfu samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem og kröfu um dráttarvexti. Stefnandi byggi fjárkröfu sína á 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga, en samkvæmt nefndu ákvæði verði ekki greiddar tjónsbætur nema sannað sé að stefnda hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunar. Líkt og áður komi fram sé ljóst að stefnda var hvorki né mátti vera kunnugt um meintan riftanleika ráðstöfunar frá því í nóvember 2009 og séu því ekki skilyrði til greiðslu skaðabóta. Sé þá heldur ekki unnt að reikna vexti af skaðabótakröfu með vísan til 8. gr. laga nr. 38/2001. Þá telur stefndi jafnframt að ekki séu lagaskilyrði til greiðslu vaxta af fjárkröfu stefnanda þar sem ekki sé um bótaskylt tilvik að ræða auk þess sem sú eign sem hin meinta riftanlega ráðstöfun lúti að, þ.e. hlutir í Nesvöllum ehf., sé ekki vaxtaberandi heldur hafi eignarhaldinu þvert á móti fylgt fjárútlát fyrir stefnda. Dráttarvaxtakröfu og upphafsdegi dráttarvaxtakröfu er jafnframt mótmælt. Stefndi byggir kröfur sínar og málsástæður meðal annars á niðurlagi 1. mgr. 134. gr., 1. mgr. 142. gr. og 144. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið var VBS fjárfestingarbanki hf. tekinn til slitameðferðar hinn 9. apríl 2010 og skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Óumdeilt er að 3. mars 2010 teljist vera frestdagur í skilningi 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti, sbr. 101. gr. i.f. laga um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gilda meginreglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. í slitameðferð fjármálafyrirtækis. Í 4. mgr. 103. gr. laganna segir að ef ekki er sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu má krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Stefnandi krefst í máli þessu riftunar á greiðslu á skuld stefnanda við stefnda sem fór fram með afsali á hlutum stefnanda í Nesvöllum ehf. til stefnda hinn 24. nóvember 2009. Ágreiningslaust er að greiðslan átti sér stað innan við sex mánuði frá frestdegi. Stefnandi heldur því fram að í bréfi sínu til stefnanda, dags. 30 desember 2010, hafi stefndi fallist á riftunarkröfu stefnanda. Gegn andmælum stefnda er ekki fallist á að í tilvitnaðri setningu úr nefndu bréfi félist afdráttarlaust samþykki stefnda á riftunarkröfu stefnanda. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri. Þá hafi gerningur aðila farið gegn almennu riftunarreglunni í 141. gr. laga nr. 21/1991 þar sem greiðslan hafi í senn verið ótilhlýðileg og mismunað einstökum kröfuhöfum stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á greiðslu á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamanns verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Teljast skilyrði þessi sjálfstæð og nægir að einu þeirra sé fullnægt svo riftun nái fram að ganga, að því gefnu að greiðslan hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum. Fyrir liggur, sbr. greinargerð stefnda, að stefndi lagði peningamarkaðsinnlán til stefnanda sem stefnanda reyndist ekki unnt að greiða eftir bankahrunið í október 2008, þrátt fyrir innheimtutilraunir stefnda. Hinn 9. nóvember 2009 gerðu aðilar með sér samkomulag um uppgjör skulda stefnanda við stefnda, eins og nánar greinir í samkomulaginu. Sama dag gerðu aðilar með sér kaupsamning þar sem stefnandi lofar að selja stefnda 45,7% hlut í Nesvöllum ehf. að nafnvirði 160.250.000 krónur. Afsal fyrir hlutunum var gefið út 24. nóvember 2009. Stefndi heldur því fram að þessir gerningar hafi miðað að því að tryggja hagsmuni stefnanda til lengri tíma litið og hafi samkomulagið verið til hagsbóta fyrir stefnanda, viðskiptavini, hluthafa og kröfuhafa. Ekki hefur komið fram í málinu að í viðskiptum aðila hafi verið samið um að greitt yrði með öðrum greiðslueyri en peningum. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að slíkt hafi tíðkast í viðskiptum þeirra. Greiðsla á peningakröfum með hlutabréfum eða andvirði þeirra getur almennt ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum. Eins og áður er lýst var kröfum að fjárhæð 48 milljarðar lýst í þrotabú stefnanda. Hefur stefndi ekki sýnt fram á í málinu að umræddar ráðstafanir aðila hafi verið til hagsbóta fyrir stefnanda eða kröfuhafa hans eða verið til þess að auka jafnræði kröfuhafa við skiptin. Er því ósannað að greiðslan, með þeim hætti sem hún fór fram, hafi mátt virðast venjulegur greiðslueyrir eftir atvikum. Samkvæmt framansögðu telst fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/199 til þess að riftunarkrafa stefnanda nái fram að ganga. Á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 krefst stefnandi þess að stefndi endurgreiði sér kaupverð hlutanna í Nesvöllum ehf., 160.250.000 krónur. Varakrafa stefnda lýtur hins vegar að því að krafa hans um skil á 160.250.000 hlutum í Nesvöllum ehf. verði viðurkennd með dómi. Stefnandi hafnar þessari kröfu stefnda. Samkvæmt 144. gr. laga nr. 21/1991 skal, ef annar hvor aðila krefst þess, skila greiðslum í þeim mæli sem þær eru enn til enda verði það gert án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Jafna skal greiðslur eftir því sem þarf með peningagreiðslum. Samkvæmt kaupsamningi aðila, er gerður var 9. nóvember 2009 keypti stefndi hlut stefnanda í Nesvöllum ehf. sem nam að nafnvirði 160.250.000 krónum. Eins og áður er rakið greiddi stefndi ekki stefnanda kaupverðið heldur tók undir sig hlutina í Nesvöllum ehf. sem greiðslu á samsvarandi skuldum stefnanda við stefnda. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að nafnverð hlutanna á árinu 2009 hafi endurspeglað sannvirði bréfanna á þessum tíma. Fyrir liggur að fulltrúi stefnda tók sæti í stjórn Nesvalla ehf. Þá heldur stefndi því fram að hann hafi unnið að bættum hag og viðgangi félagsins, m.a. með því að skrá sig fyrir hlutafjáraukningu á genginu 1,0 í lok árs 2009 til að tryggja félaginu aukið rekstrarfé og hafi greitt til félagsins 30 milljónir vegna þessa. Af hálfu stefnda var Sigurður Kiernan verkfræðingur dómkvaddur til þess að vinna verðmat á 45,7% hlut í Nesvöllum ehf. Skyldi verðmatið annars vegar miðað við núverandi stöðu og hins vegar stöðuna 1. október 2010, þ.e. á þeim tíma er riftun fór fram. Í matsgerð hans kemur fram að þar sem skuldastaða Nesvalla ehf. sé langt umfram verðmat eignanna sé hlutaféð einskis virði hvort sem miðað sé við 1. október 2010, þegar riftun fór fram, eða daginn í dag. Í ljósi framangreinds þykir sýnt fram á að umræddur 45,7% hlutur í Nesvöllum ehf. hafi rýrnað á þeim tíma sem stefndi fór með hann og ber að fallast á með stefnanda að sú rýrnun sé á ábyrgð stefnda. Samkvæmt framansögðu ber því að fallast á kröfu stefnanda um að stefnda beri að endurgreiða stefnanda 160.250.000 krónur sem nam verði þeirra hlutabréfa í Nesvöllum ehf. er stefndi keypti af stefnanda samkvæmt kaupsamningi 9. nóvember 2009. Er þá jafnframt hafnað varakröfu stefnda um skil á umræddum hlutum enda liggur fyrir, sbr. það sem áður er rakið, að verðmæti hlutafjárins hafði rýrnað verulega á þeim tíma frá því kaupsamningur var gerður og þar til riftunar var krafist, sbr. 144. gr. laga nr. 21/1991. Til þrautavara krefst stefndi lækkunar á fjárkröfu stefnanda. Er sú krafa reist á því að tjón stefnanda og meint auðgun hans vegna viðskiptanna hafi verið minni en stefnufjárhæð hljóði upp á þar sem stefndi hafi, samhliða gerð kaupsamningsins, aflétt veðréttindum sínum yfir eignum stefnanda sem numið hafi hærri fjárhæð en fjárkrafa stefnanda hljóði upp á. Mál þetta lýtur einvörðungu að riftun afsals á hlutum stefnanda í Nesvöllum ehf. til stefnda, dags. 24. nóvember 2009. Aðrir samningar er gerðir voru samhliða kaupsamningi í skuldauppgjöri aðila eru máli þessu óviðkomandi enda er engin grein gerð fyrir þeim viðskiptum er þar lágu að baki. Ber því að hafna þrautavarakröfu stefnda. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af endurgreiðslukröfu sinni. Þar sem krafan er ekki skaðabótakrafa er ekki fallist á að hún beri slíka vexti. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti og upphafsdegi dráttarvaxtakröfu. Þau mótmæli eru órökstudd og ber því að fallast á dráttarvaxtakröfu stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 1.000.000 króna. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Rift er greiðslu á skuld stefnanda, VBS Fjárfestingarbanka hf., við stefnda, Tryggingamiðstöðina hf., að fjárhæð 160.250.000 krónur sem fór fram með afsali á hlutum stefnanda í Nesvöllum ehf. til stefnda hinn 24. nóvember 2009, að nafnvirði 160.250.000 krónur. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnanda, VBS fjárfestingarbanka hf., 160.250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 41/1999
Fuglaveiði Landamerki Eignarréttur
S og E voru ákærðir fyrir að hafa verið við rjúpnaveiðar án leyfis landeiganda. Landsvæðið sem um var að ræða var í um 500 metra hæð og var einkum notað til sumarbeitar. Þar sem engum gögnum var til að dreifa um að land þetta hefði verið numið í öndverðu eða hvernig það hefði síðar orðið undirorpið beinum eignarrétti landeigandans voru ákærði sýknaðir, enda þótti þinglýst landamerkjabréf jarðarinnar frá 1884 ekki nægilega styrk heimild um eignarhald hans að umræddu landsvæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu að fengnu áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar 11. janúar 1999 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd, en ákvæði héraðsdóms um upptöku veiðifangs staðfest. Ákærðu krefjast sýknu af kröfum ákæruvaldsins. I. Ákærðu er gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæði 2. mgr. 8. gr. laga nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum með því að hafa verið við rjúpnaveiðar 29. október 1997 án leyfis landeigenda „austan í 500 metra háu felli norður af Sauðafellsmúlum, í landi Sandfellshaga I og II, Öxarfjarðarhreppi ...”, eins og í ákæru segir. Í málinu liggur fyrir landamerkjabréf fyrir Sandfellshaga, sem var lesið á manntalsþingi 25. júní 1884. Óumdeilt er hvar ákærðu voru við veiðar umrætt sinn og að það hafi verið innan merkja jarðarinnar samkvæmt nefndu bréfi. Var þetta nánar tiltekið á hálendi á Öxarfjarðarheiði, tæpum þremur kílómetrum frá eystri mörkum Sandfellshaga I og II, en rúmum ellefu kílómetrum frá bæjarhúsum, sem eru nærri vestur mörkum jarðarinnar. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt að ákærðu hafi verið óheimil veiði á þessum stað, enda njóti landeigendur einkaréttar til dýraveiða á landareign sinni, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 64/1994. Samkvæmt 1. gr. laganna sé landareign í þessum skilningi jörð eða annað landsvæði, sem sé háð beinum eignarrétti einstaklings eða lögaðila. Í ljósi lögskýringargagna verði að skýra þetta hugtak með tilliti til fyrirmæla, sem áður voru í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 33/1966 um fuglaveiðar og fuglafriðun, um að landamerki jarðar hverrar skyldu ráða fuglaveiðum á landi, þótt þetta sé ekki tekið fram í núgildandi lögum. Landamerki Sandfellshaga I og II samkvæmt áðurnefndu þinglýstu landamerkjabréfi séu ekki umdeild. Hafi ákærðu því unnið til refsingar með háttsemi sinni. Ákærðu reisa kröfur sínar á því að ekkert hafi komið fram í málinu, sem sanni að veiðislóð þeirra á Öxarfjarðarheiði sé háð fullkomnum eignarrétti. Veiðin hafi því verið þeim heimil samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 64/1994. II. Eins og greinir í héraðsdómi er því lýst í Landnámu að Einarr Þorgeirsson hafi helgað sér allt land í Öxarfirði austan Jökulsár. Því er og lýst að Ketill Þistill hafi numið Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Um nánari mörk landsvæðanna, sem voru numin samkvæmt þessu, mun ekki njóta við heimilda. Í lýsingu umboðsjarða Munkaþverárklausturs í Skinnastaðahreppi 1. maí 1878 sagði meðal annars eftirfarandi um Sandfellshaga: „Heiðarland mikið fylgir jörðinni og er það líka að blása upp. Beitiland þarf einnig á stundum að fá að á vetrum. Þess má geta að skilríki eigna jörðinni Klifshaga 2ja mánaða selstöðu á landareigninni í svokölluðu Mýrarseli ...“. Mýrarsel mun vera nærri austurmörkum jarðarinnar eins og þeim er lýst í fyrrnefndu landamerkjabréfi, sem er annars elsta gagnið í málinu um land hennar. Á því svæði munu á síðustu öld hafa verið reist þrjú nýbýli. Meðal þeirra var Melur, þar sem aðeins mun hafa verið búið um eins árs skeið frá 1861 til 1862. Það nýbýli mun hafa verið innan merkja Sandfellshaga, svo sem þeim er lýst í landamerkjabréfinu. Engin gögn hafa verið lögð fram um að eigendur Sandfellshaga hafi heimilað að það nýbýli yrði reist eða að þeim hafi verið afsalað land þess þegar byggð lagðist þar af. Verulegur hluti landsins á Öxarfjarðarheiði, sem telst til Sandfellshaga samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar, er í 300 til 500 metra hæð yfir sjávarmáli. Í gögnum málsins er því lýst að land þetta sé að mestu nýtt til sumarbeitar fyrir sauðfé. Hafi eigendur annarra jarða nýtt landið á þennan hátt til jafns við eigendur Sandfellshaga án þess að leita til þess sérstakra heimilda. Þeir síðastnefndu hafi jafnframt nýtt landið til berja, grasa og rjúpnaveiða, svo og eigendur annarra jarða með heimild þeirra. Frá Sandfellshaga hafi landið að austanverðu einnig verið áður fyrr nýtt til slægna að einhverju leyti. Fyrir héraðsdómi greindi Sigurður Jónsson, sem var bóndi að Sandfellshaga frá um 1940 til 1967, frá því að heiðarland hafi lítillega verið nýtt þaðan til vetrarbeitar ef tíð var góð, stundum allt til jóla. Heiðin hafi verið eitt leitarsvæði og fjallskil sameiginleg. Hann lýsti heiðinni sem afrétti, en staðnum, þar sem skil heimalands og afréttarlands hafi verið, á svæði, sem ráðið verður af gögnum málsins að sé um þremur kílómetrum austan við bæjarhús Sandfellshaga. Grímur Jónsson, bóndi á Klifshaga, sem er jörð vestan við Sandfellshaga, sagði á sama hátt fyrir héraðsdómi frá fjallskilum og mörkum heimalands síðarnefndu jarðarinnar og afréttarlands. III. Landsvæðið, þar sem ákærðu voru við rjúpnaveiðar 29. október 1997, er sem áður segir í um 500 metra hæð yfir sjávarmáli. Af ljósmyndum, sem liggja fyrir í málinu, verður ráðið að land sé þar lítt gróið. Ekkert hefur komið fram um að land þetta hafi í öndverðu verið numið eða hvernig það geti annars hafa orðið háð beinum eignarrétti. Heimildir um eignarhald Sandfellshaga yfir landinu eru í reynd ekki aðrar en landamerkjabréfið, sem var þinglýst 25. júní 1884, enda verður ekki ráðið með vissu af því, sem segir í fyrrnefndri lýsingu umboðsjarða Munkaþverárklausturs frá árinu 1878, að land á Öxarfjarðarheiði hafi þá verið talið eignarland jarðarinnar. Fyrrnefndar upplýsingar um nýtingu landsins og fjallskil styðja ekki að það sé háð beinum eignarrétti. Ekki eru efni til að fallast á þá lögskýringu ákæruvalds að heimildir um landamerki jarðar geti einar nægt til þess að almenningi séu vegna ákvæðis 2. mgr. 8. gr. laga nr. 64/1994 óheimilar fuglaveiðar á landi án sérstaks leyfis, algerlega óháð því hvort aðrar heimildir styðji að það sé háð beinum eignarrétti. Þegar litið er til þess, sem að framan greinir um heimildir fyrir eignarrétti að landinu þar sem ákærðu voru við veiðar umrætt sinn, verður að telja slíkan vafa vera um að stofnast hafi að lögum til beins eignarréttar eigenda Sandfellshaga yfir því að sýkna verður ákærðu af kröfum ákæruvaldsins í málinu, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Stefán Örvar Hjaltason og Einar Einarsson Sigurðsson, eru sýknir af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu í héraði og fyrir Hæstarétti, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 225.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. desember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var þann 3. nóvember sl. að lokinni aðalmeðferð, var höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans á Húsavík, útgefnu 12 maí 1998 á hendur Stefáni Örvari Hjaltasyni, kt. 250842-3689, Vogsholti 7, Raufarhöfn og Einari E. Sigurðssyni, kt. 130267-3789, Vogsholti 12, Raufarhöfn; „ fyrir veiðilagabrot með því að hafa hinn 29. október 1997 verið á rjúpnaveiðum austan í 500 metra háu felli norður af Sauðafellsmúlum, í landi Sandfellshaga I og II, Öxarfjarðarhreppi, staðsetning samkvæmt GPS N. 66 07 020 – W. 16 08 585, án leyfis landeiganda. Telst þetta varða við 2. mgr. 8. gr., sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 64, 1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Með framhaldsákæru útgefinni 29. júní 1998, var þess krafist af hálfu lögreglustjórans á Húsavík að ákærða Stefáni Örvari yrði gert að sæta upptöku á 22 rjúpum og ákærða Einari á 29 rjúpum og var vísað til 3. mgr. 19. gr. laga nr. 64/1994. Við aðalmeðferð málsins krafðist saksóknari hæfilegra saksóknarlauna. Ákærðu hafa haldið uppi vörnum og krafðist skipaður verjandi þeirra Ólafur Sigurgeirsson, héraðsdómslögmaður, að þeir yrðu sýknaðir af kröfum ákæruvalds og að málskostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun, greiddist úr ríkissjóði. I. Málavextir. 1. Fyrir dómi hafa ákærðu, Stefán Örvar og Einar E. Sigurðsson, skýlaust játað að hafa verið við rjúpnaveiðar austan í 500 metra háu felli norður af Sauðafellsmúlum á Öxarfjarðarheiði hinn 29. október 1997, líkt og lýst er í ákæruskjali, en veiðisvæðið er einnig nefnt Þverfell af staðkunnugum. Fyrir liggur í málinu að ábúendur og þinglýstir eigendur að Sandfellshaga I og II kærðu veiðar ákærðu og að lögregla hafði afskipti af þeim nefndan dag og tók veiðifang þeirra í sínar vörslur. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt að ákærðu hafi brotið gegn 2. mgr. 8. gr. laga nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum með því að hafa skotið rjúpur í landi Sandfellshaga án leyfis landeiganda. Samkvæmt nefndu lagaákvæði er landeiganda einum heimil fuglaveiði á landareign sinni nema lög mæli öðru vísi fyrir. Samkvæmt orðskýringu í 1. gr. laganna er landareign í þessum skilningi jörð eða annað landsvæði, sem háð er beinum eignarrétti. Af hálfu ákærðu er vísað til 1. mgr. 8. gr. nefndra laga en þar er kveðið á um að öllum íslenskum ríkisborgurum og erlendum ríkisborgurum með lögheimili hér á landi sé heimil fuglaveiði í almenningum og á afréttum utan landareignar lögbýla enda geti enginn sannað eignarrétt sinn til þeirra. 2. Samkvæmt Landnámu nam Einarr, sonur Þórdísar Torf-Einars jarls og Þorgeirs Klaufa, Öxarfjörð, austan Jökulsár. Þá nam Ketill Þistill Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Vísbendingar um mörk nefndra landsvæða eða einstakra lögbýla verða ekki dregnar af Landnámu. Af gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn af hálfu ákæruvalds verður ráðið að Sandfellshagi hafi fyrr á öldum líkt, og fleiri jarðir í Öxarfirði, verið umboðsjörð Munkaþverárklausturs, sbr. Ferðabók Eggerts og Bjarna frá 1703, jarðamat frá 1849 og umboðslýsingu frá 1878. Fyrir liggur og virðingargjörð jarðarinnar frá árinu 1906, sem gerð var samkvæmt lögskipan frá 20. október 1905, en þar segir þar m.a.: „Bærinn í Sandfellshaga stendur við Öxarfjarðarheiði og byrja heiðarbrekkurnar rétt ofan við bæinn. Land jarðarinnar takmarkast á þrjár hliðar af jörðunum: Þverá að norðan, Klifshaga að vestan og sunnan af landi eyðijarðanna Leifstaða og Skeggjastaða (eyðijarðar frá Klifshaga). Frá suðri til norðurs er breidd Sandfellshagalands um 6-700 faðmar þar sem bærinn stendur, frá honum og vestur að Klifshagalandamerkjum eru rúmir 200 faðmar, en austan til heiðarinnar verður þessi landtunga, er jörðinni fylgir um 2 ½ míla, er hún nokkru breiðari á parti en mjókkar aftur er austar dregur. Hefir því jörðin mjög lítið land til beitar að vetrarlagi, því bæði er landið sem næst liggur mjög lítið, og svo kemur það oft fyrir að strax á haustin, eða þegar harðnar veðrátta, leggur snjóþunga undir hlíðarhallann, svo að beit missist þá þegar.“ „Lítið engi er í landi jarðarinnar. Það sem helst má nefna er engjablettur á heiðinni, austur við landamerki sem mætti fá um 40 hesta af annað hvort ár, er hey þaðan lítil en ekki óholl ef það verkast vel. Líka hefir ábúandinn getað slegið fáeina hesta af svonefndum „fimmungi“ og lyngi við og við í heiðarhöllunum, og er það hey lélegt fóður og sinumikið.“ Í ritsafni Þingeyinga frá árinu 1959 í kaflanum „Lýsing Þingeyjarsýslu“ er landsháttum í Sandfellshaga lýst þannig: „Bærinn er stutt norðvestur af Sandfelli, norðan við Skeggjastaðaá. Er hann næsti bær við Öxarfjarðarheiði.“ „Frá Sandfellshaga hallar landinu jafnt uppá heiðina. Þar eru ásar nokkuð blásnir að ofan, einkum sunnan við ána, en annars grösugar hlíðar, vaxnar kjarri á stöku stað. Heiðarland er mikið og gott, en heimahagar á láglendi til vetrarbeitar eru litlir. Tún eru grasgefin og hallar vel mót suðvestri. Útengi er ekkert í heimahögum. Skammt frá eyðibýlinu Mel á heiðinni heitir Mýrarsel. Þangað mun hafa verið selför frá Sandfellshaga í fyrri daga, og heyjað hefur verið þar oft fram á síðustu ár.“ 3. Í landamerkjalýsingu fyrir Sandfellshaga frá 16. janúar 1883, sem þinglesin var á manntalsþingi 25. júní 1884 er merkjum jarðarinnar lýst svofellt: „Að sunnan milli Klifshaga, Leifsstaða, Hafrafellstfungu og Sandfellshaga. Úr Skeggjastaðaárkrók og þaðan beina stefnu í Jónsvörðu, þaðan beint í Sjónarhól og síðan beint í Arnarþúfu, svo í Fjórðungshól og þaðan í vörðu í Langás austur í Búrfellsheiði. Að austan: Úr vörðu í Langás í Djúpá og eftir henni í gil, sem liggur milli Djúpárbotna og Mýrarsels og þaðan í vörðu við Ormarsá. Að norðan: Úr vörðunni við Ormarsá og beina línu vestur í Kálfhól og þaðan í Vörðuhól, og síðan í Sandskarðið í jarðbakkanum í Skeggjastaðakrók.“ Undir ofangreinda merkjalýsingu rituðu samþykki sitt eigendur og umboðsmenn aðliggjandi jarða, að norðan, vestan og sunnan, þ.e. Leifsstaða, Klifshaga, Þverár og Hafrafellstungu. Undir rekstri þessa máls voru framangreind merki dregin á kort í stærðarhlutföllunum 1:50.000 og árituðu núverandi jarðeigendur um að merkin væru ágreiningslaus. Þá er á kortinu áritun oddvita Svalbarðshrepps í Þistilfirði um að austurmörk landareignarinnar væru ágreiningslaus. Loks er á kortinu merki lögreglu þar sem lögreglumenn höfðu afskipti af ákærðu þann 27. október 1997. 4. Við meðferð málsins var framburður ákærðu samhljóða um að þeir hefðu ekki þekkt landamerki Sandfellshaga, en veiðisvæðinu lýstu þeir þannig að gróður hafi verið upp undir efstu hlíðar Þverfellsins, en þar ofar melar og sandur. Er lýsing ákærðu í samræmi við ljósmyndir lögreglu sem teknar voru á vettvangi þann 29. október 1997. Fyrir dómi hafa ákærðu og viðurkennt að þeir hafi við veiðarnar verið innan óskipts lands Sandfellshaga I og II, ef mið væri tekið af landamerkjalýsingu jarðarinnar frá árinu 1883. Ákærðu hafa á hinn bóginn borið brigður á að landamerkjalýsingin sé næg sönnun fyrir beinum eignarrétti landeigenda með vísan til þess að landssvæðið sé hálendi og því utan landareigna lögbýla. Að auki hafi landamerkjalýsingin frá 1883 ekki verið samþykkt af fyrirsvarsaðilum sem land áttu að austurmerkjum Sandfellshaga. Við meðferð málsins hafa gefið vitnaskýrslur núverandi ábúendur svo og þinglýstir eigendur Sandfellshaga I og II, þeir Gunnar Björnsson, fæddur 1965, Björn Víkingur Björnsson, fæddur 1968, Björn Benediktsson, fæddur 1930 og Þórarinn Björnsson, fæddur 1933, en einnig Sigurður Jónsson, fæddur 1917, fyrrverandi bóndi. Samkvæmt vætti þeirra eru bæjarhúsin í Sandfellshaga við vesturmörk landareignarinnar, í um 150 m hæð yfir sjávarmáli. Vitnin báru að mörk heimalands og afréttar væru harla óljós, en heiðarlandið kváðust þeir einkum hafa nýtt til sumarbeitar, en einnig kváðust þeir hafa beitt þar á vetrum í góðu árferði. Þá kváðu þeir búfénað frá lögbýlum í nágrenninu einnig hafa haft sumarbeit á heiðinni og vísuðu til þess girðingar hindruðu ekki aðgang að landinu. Þeir kváðu fjallskil og hafa verið sameiginleg með öðrum býlum. Vitnin báru að land jarðarinnar hefði verið nytjað allt að austurmörkum landareignarinnar, t.d. slægjur í Mýrarselsbotnum og grasatekja í Djúpárbotnum, en einnig til rjúpnaveiði, berjatínslu og malarnáms. Vitnið, Grímur Jónsson, bóndi í Klifshaga, fæddur 1922, bar fyrir dómi að hann hefði á árum áður aðstoðað ábúendur í Sandfellshaga við heyskap í Mýrarselsbotnum. Þá kvaðst hann hafa rekið búfénað sínn til sumarbeitar á heiðarland Sandfellshaga, en ekki haft önnur not af landinu nema með samþykki landeiganda. Vitnið, Kristján Benediktsson, bóndi að Þverá, fæddur 1917, kvaðst fyrir dómi hafa stundað rjúpnaveiðar í heiðarlandi Sandfellshaga með samþykki landeiganda. Niðurstaða. Samkvæmt landamerkjalýsingu Sandfellshaga, sem þinglýst var 25. júní 1884, fylgja merki jarðarinnar að austan Ormarsá, suður um Mýrarselsbotna og Botnagil. Um Botnagil eru vatnaskil milli Ormarsá og Djúpár. Liggja landamerkin síðan suður með Djúpánni um Djúpárbotna og þaðan suðvestur að vörðu yst á Langás, við mót Svalbarðsár. Samkvæmt gögnum málsins eru nefnd landamerki austasta leitarsvæði Öxfirðinga. Óumdeilt er að ákærðu voru við rjúpnaveiðar í landi Sandfellshaga sé mið tekið af ofangreindum landamerkjum. Var veiðisvæði þeirra nánar tiltekið 2-2,5 km. vestan við nefnd austurmörk landareignarinnar, á landi sem er um 450-500 m. hæð yfir sjávarmáli samkvæmt framlögðum landamerkjakortum. Samkvæmt eigin frásögn ákærðu, sem er í samræmi við önnur gögn, var gróður á veiðisvæðinu nálægt efstu hlíðum. Austan veiðisvæðisins, í Mýrarsels- og Djúpárbotnum, og vestan þess, á svonefndum Urðum, lækkar landið í 300-400 m. Af gögnum málsins er og nægjanlega upplýst að ábúendur í Sandfellshaga hafa frá fornu fari nýtt nefnt landsvæðið við búrekstur sinn, þ.á.m. slægjur, en einnig til grasatekju og berjatínslu, og síðar til malarnáms, auk beitar. Landamerki Sandfellshaga eru ágreiningslaus, en afmarkast auk þess að austanverðu af glöggum landfræðilegum merkjum. Er og ekkert það komið fram í málinu að landsvæðið sé ekki undirorpið fullkomnum eignarétti. Breytir upprekstrarréttur annarra lögbýla og fjallskil þar engu um. Voru ákærðu því óheimilar fuglaveiðar á landinu án leyfis landeiganda. Telst því sannað, að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem greind er í ákæru og þar réttilega færð til refsiákvæða. II. Samkvæmt vottorðum sakaskrár ríkisins hefur ákærði Einar E. Sigurðsson ekki fyrr sætt refsingu, þá hefur sakarferill ákærða Stefáns Örvars ekki áhrif í máli þessu. Þykir refsing ákærðu hvors um sig hæfilega ákveðin 25.000. kr. sekt til ríkissjóðs og komi 5 daga fangelsi í stað sektarinnar greiði þeir hana ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Samkvæmt þeim lagaákvæðum sem vísað er til í ákæru er fallist á upptöku á veiðifangi ákærða Stefáns Örvars, 22 rjúpum, og veiðifangi ákærða Einars, 29 rjúpum. Loks ber að dæma ákærðu til að greiða allan kostnað sakarinnar óskipt, þar með talin saksóknarlaun til ríkissjóðs, sem ákveðast 60.000 kr., en málið flutti af hálfu ákæruvalds Snædís Gunnlaugsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans á Húsavík og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Ólafs Sigurgeirssonar, héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 75.000 kr. Við ákvörðun málsvarnarlauna er tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalög verjandans vegna reksturs málsins Dómsuppkvaðning hefur dregist nokkuð vegna starfsanna dómara. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Dómsorð: Ákærðu, Stefán Örvar Hjaltason og Einar E. Sigurðsson, greiði hvor um sig 25.000 kr. sekt til ríkissjóðs og komi 5 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði Stefán Örvar sæti upptöku á 22 rjúpum og ákærði Einar á 29 rjúpum, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærðu greiði sakarkostnað óskipt, þar með talin saksóknarlaun til ríkissjóðs 60.000 kr. og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Ólafs Sigurgeirssonar, héraðsdómslögmanns, 75.000 kr.
Mál nr. 719/2009
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem mál L gegn S hafði verið fellt niður með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991. S var gert að greiða L kærumálskostnað, en við ákvörðun hans var tekið tillit til þess að kæra S var algjörlega að ófyrirsynju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. nóvember 2009, þar sem fellt var niður mál varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að kæra sóknaraðila er algjörlega að ófyrirsynju. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Símvirkinn ehf., greiði varnaraðila, Lýsingu hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 17. nóvember sl., var þingfest 30. október sl. Dómkrafa gerðarbeiðanda í aðfararbeiðni var á þann veg, að bifreiðin Ford F350 með fastanúmeri MT-841 árgerð 2004 yrði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Í greinargerð krafðist gerðarþoli þess að hafnað yrði með úrskurði að gerðin næði fram að ganga. Til vara var þess krafist að gerðinni yrði frestað þar til niðurstaða æðri dóms lægi fyrir. Í báðum tilvikum krafðist gerðarþoli málskostnaðar. Við þingfestingu málsins 30. október sl. mótmælti gerðarþoli kröfu gerðarbeiðanda með vísan til þess að það ríkti óvissa um lögmæti þess samnings, sem lægi fyrir, í fyrsta lagi þegar til hans var stofnað auk þess sem fyrir lægi forsendubrestur jafnvel þótt talið yrði að samningurinn hefði verið lögmætur í upphafi. Þá var jafnframt byggt á ákvæðum 36. gr. samningalaga. Fór gerðarþoli fram á frest til þess að leggja fram greinargerð og var sá frestur veittur til 17. nóvember sl. Þann 9. nóvember sl. barst dómara málsins og lögmanni gerðarþola tölvupóstur frá lögmanni gerðarbeiðanda þar sem upplýst var að gerðarbeiðandi hefði endurheimt bifreiðina Ford F350 með fastanúmerinu MT-841. Af þeim sökum var óskað eftir niðurfellingu málsins. Við fyrirtöku málsins 17. nóvember sl. lýsti lögmaður gerðarbeiðanda því yfir að gerðarbeiðandi afturkallaði kröfu sína í málinu og óskaði eftir því að málið yrði fellt niður. Af hálfu gerðarþola var því mótmælt að málið yrði fellt niður og þess krafist að dómari tæki kröfu gerðarbeiðanda til efnislegrar úrlausnar þar sem gerðarþoli hefði lögvarða hagsmuni af því að fá efnisúrlausn í málinu við þessar sérstöku og óvæntu aðstæður þegar fyrir lægi að gerðarbeiðandi, sem væri fjármálafyrirtæki og með starfsleyfi sem slíkt, hefði einhliða tekið sér þann rétt sem var til efnisúrlausnar undir rekstri málsins. Gerðarbeiðandi mótmælti málskostnaðarkröfu gerðarþola sérstaklega. Í 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför segir að beita skuli almennum reglum um meðferð einkamála um mál samkvæmt 13. kafla laganna sem fjallar um meðferð aðfararmála fyrir héraðsdómi. Eins og rakið er hér að framan óskaði gerðarbeiðandi eftir því að málið yrði fellt niður þar sem hann hefði endurheimt bifreiðina, sem hann hafði krafist innsetningar í. Samkvæmt greinargerð gerðarþola var það aðalkrafa hans að innsetningarkröfu gerðarbeiðanda yrði hafnað. Af hálfu gerðarþola hefur því allt að einu verið haldið fram, að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá efnisúrlausn í málinu. Þeir hagsmunir hafa hins vegar ekki verið skýrðir frekar. Þegar litið er til kröfugerðar gerðarbeiðanda í aðfararbeiðni annars vegar og kröfugerðar gerðarþola í greinargerð hins vegar, sem áður eru raktar, virðist ljóst að með afturköllun á kröfu gerðarbeiðanda og niðurfellingu málsins hafi í raun verið uppfyllt aðalkrafa gerðarþola í greinargerð. Verður því ekki séð að gerðarþoli hafi lögvarða hagsmuni af því að fá efnisúrlausn í málinu. Verður málið því fellt niður með vísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur þá til úrlausnar krafa gerðarþola um málskostnað. Gerðarþoli hefur lagt fram ódagsetta greinargerð ásamt frekari gögnum og hefur haldið því fram að greinargerðin hafi verið unnin áður en tölvupóstur barst frá lögmanni gerðarbeiðanda 9. nóvember sl. um afturköllun innsetningarkröfunnar. Er það niðurstaða dómsins að beita beri meginreglu 130. gr. laga nr. 91/1991 við úrlausn á ágreiningi aðila um málskostnað. Samkvæmt því ber gerðarbeiðanda að greiða gerðarþola málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ:
Mál nr. 304/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. maí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X fd. [...], rúmenskum ríkisborgara, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 6. júní 2008, kl. 16.00, en til vara að henni verði gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 20. júní 2008, kl. 16:00. Kærða mótmælir kröfum sækjanda og krefst þess að þeim verði hafnað. Til vara er þess krafist að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglu segir að kærða hafi ásamt samferðamanni sínum og unnusta verið stöðvuð í tollhliði við reglubundið eftirlit er þau komu til landsins með flugi frá London sunnudaginn 18. maí s.l. Við leit í farangri kærðu hafi lögregla og tollgæsla fundið 60 óútfyllt kort, samskonar og greiðslukort, sem höfðu að geyma segulrönd. Hafi kortin verið vandlega falin innan um klæðnað í ferðatöskum kærðu og samferðamanns hennar. Rannsókn máls þessa er í fullum gangi. Telur lögreglan rökstuddan grun fyrir því að kærða og samferðarmaður hennar hafi ætlað að nota þau kort sem haldlögð voru í vörslum þeirra í ólögmætum tilgangi með því að koma þeim í umferð hér á landi. Þá hefur við rannsókn málsins komið fram að eitt kortanna var notað á Hótel Loftleiðum hér á landi þann 16. þessa mánaðar af lögmætum handhafa eða aðeins tveimur dögum áður en kærða og samferðarmaður hennar komu með kortin til landsins. Þá hefur komið í ljós að lögmætur handhafi þess greiðslukorts sem farmiðar kærðu og samferðarmanns hennar voru greiddir með er í vörslum hennar í Rúmeníu sem kveðst ekki hafa greitt farmiða til Íslands. Því telur lögreglustjóri að það kort kunni að vera falsað sem notað var við greiðslu farmiðanna. Með vísan til þessa telur lögreglustjóri að ætluð brot kærðu og samferðarmanns hennar kunni að vera mun umfangsmeiri og kunni að tengjast aðilum og skipulagðri glæpastarfsemi víða um heiminn. Þann 23. maí sl. kom samlandi kærðu og samferðarmanns hennar til landsins og hafði þann 27. maí sl. samband við lögmann í því skyni að grenslast fyrir um kærðu og samferðarmann hennar. Sá var handtekinn hér á landi í morgun og var yfirheyrður í dag. Ljóst er að verulegs ósamræmis gætir í framburði aðila í málinu. Þá er jafnframt ljóst að kærða og samferðarmaður hennar hafa ekki liðsinnt lögreglu í því að upplýsa málið og eru framburðir þeirra afar ótrúverðugir að mati lögreglu. Staðfest hefur verið af greiðslukortafyrirtækjum að 50 af kortum þeim sem kærða og samferðarmaður hennar höfðu undir höndum höfðu að geyma greiðslukortaupplýsingar sem greiðslukortafyrirtæki hafa gefið út, all flest á Bretlandseyjum. Vísar lögreglustjóri jafnframt til meðfylgjandi gagna málsins þar sem fram koma peningafærslur, annars vegar til samferðarmanns kærðu frá manni í USA og hins vegar tvær færslur frá kærðu og samferðarmanni hennar til manns, hvora færsluna upp á 1.600,00 €. Meðal þess sem rannsaka þarf er aðdragandi ferðar kærðu til landsins og tengsl kærðu við hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi og eða erlendis, þar á meðal þann aðila sem kom hingað til lands þann 23. maí sl auk annarra atriða. Þá hefur samferðarmaður kærðu eigi fallist á að heimila lögreglu að skoða síma sinn og þarf lögregla því að beita sérstakri rannsókn í því skyni en þar kunna að vera upplýsingar sem þörf er á að bera undir kærðu og samferðarmann hennar áður en þau ná að samræma framburði sína. Lögreglustjóri telur fram kominn rökstuddan grun til að ætla að kærða og samferðarmaður hennar hafi brotið gegn ákvæðum XVII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 155. gr., með því að afrita kort og gefa út samskonar kort með greiðslukortaupplýsingum til notkunar og gegn XXVI. kafla sömu laga, einkum 248. og 249. gr. með því að hafa notað og ætlað að nota afrituð greiðslukort til greiðslu farmiða þeirra hingað til lands og til frekari úttekta og notkunar hér á landi. Kann ætluð háttsemi kærðu að varða fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Lögregla telur að ætla megi að kærða kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka gangi hún laus. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, rannsóknarhagsmuna, a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og XVII. og XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærðu verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2008 kl. 16.00. Kærða hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Rannsókn málsins er ekki lokið og er ekkert fram komið annað en að henni sé hraðað eins og unnt er. Telja verður að enn séu fyrir hendi skilyrði téðs ákvæðis til að kærðu verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærða, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2008, kl. 16.00.
Mál nr. 40/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. janúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. febrúar 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 855/2014
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Riftun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H um að krafa hans í þrotabú K yrði annars vegar tekin inn á kröfulýsingarskrá og hins vegar samþykkt, þ.e. að fallist yrði á riftun á kaupsamningi milli H og K um tiltekna fasteign sem K seldi síðar G. Hæstiréttur taldi að eins og kröfugerð H væri háttað hefði hann ekki lögvarða hagsmuni af því að sérstaklega yrði leyst úr fyrri þætti hennar. Að því er varðaði kröfu H um að fallist yrði á riftun á kaupsamningnum taldi Hæstiréttur að þrotabú K hefði á skiptafundi ákveðið að nýta heimild sína samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að taka við réttindum og skyldum K samkvæmt samningnum og hefði H verið bundinn af þeirri ákvörðun. Hefði H þannig ekki verið heimilt að slíta samningnum á grundvelli 1. mgr. 93. gr. sömu laga. Var kröfu H um riftun á kaupsamningnum því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. desember 2014 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila „um að krafa hans samkvæmt kröfulýsingu 21. janúar 2014 verði tekin inn á kröfuskrá og samþykkt, það er að fallist verði á riftun á kaupsamningi 10. nóvember 2010 um fasteignina Baugholt 14 í Reykjanesbæ“. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt framansögðu er kröfugerð sóknaraðila tvíþætt. Lýtur fyrri þáttur hennar að því að krafa hans um riftun á kaupsamningi 10. nóvember 2010 um fasteignina Baugholt 14 í Reykjanesbæ verði tekin á skrá um lýstar kröfur á hendur varnaraðila, en sá síðari að krafan verði samþykkt. Eins og kröfugerð sóknaraðila er háttað hefur hann ekki lögvarða hagsmuni af því að leyst sé sérstaklega úr fyrri þætti hennar. Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir keypti Kristjana Heiður Gunnarsdóttir áðurgreinda fasteign af sóknaraðila samkvæmt kaupsamningi 10. nóvember 2010. Með kaupsamningi 6. apríl 2011 seldi Kristjana Heiður eignina Guðmundu Pálsdóttur. Á þeim samningi er að finna samþykki sóknaraðila sem þinglýsts eiganda eignarinnar, staðfest með eiginhandarundirritun hans sjálfs. Þar sem ekki hafa verið færðar sönnur á að undirritunin sé fölsuð, eins og sóknaraðili heldur fram, verður litið svo á að hann hafi samþykkt söluna fyrir sitt leyti. Sóknaraðili reisir kröfu sína um riftun á kaupsamningnum frá 10. nóvember 2010 á því að varnaraðili hafi ekki nýtt sér rétt til að ganga inn í samninginn þrátt fyrir áskorun sína þess efnis 27. desember 2013. Því telur varnaraðili sig hafa rétt til að slíta samningnum á grundvelli 1. mgr. 93. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 91. gr. þeirra laga var varnaraðila heimilt að taka við réttindum og skyldum þrotamanns samkvæmt kaupsamningnum. Á skiptafundi 30. apríl 2014 lýsti skiptastjóri varnaraðila því yfir að krafa sóknaraðila yrði ekki tekin á skrá yfir lýstar kröfur „að svo stöddu“, en taldi engu að síður rétt „að ná samkomulagi“ við hann um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt samningnum. Með þessu verður talið að varnaraðili hafi ákveðið að nýta heimild sína til að taka við réttindum og skyldum þrotamanns samkvæmt samningnum og hafi sóknaraðili verið bundinn af þeirri ákvörðun eins og atvikum var háttað. Verður kröfu hans um riftun samningsins því hafnað. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað í héraði skal vera óraskað. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu sóknaraðila, Halldórs Péturssonar, um riftun á kaupsamningi 10. nóvember 2010 um fasteignina Baugholt 14 í Reykjanesbæ er hafnað. Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað í héraði. Sóknaraðili greiði varnaraðila, þrotabúi Kristjönu Heiðar Gunnarsdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 122/2009
Eignarréttur Fasteign Vatnsréttindi Ítak Hefð Tómlæti
S krafðist þess að viðurkennt yrði að hann væri eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni A, þar með talið orkunýtingarrétti sem næmi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. S eignaðist jörðina með afsali árið 1990. Jörðin hafði verið eigu Í en verið seld og afsöluð árið 1918. S byggði meðal annars á því af nánar tilgreindum ástæðum að afsalið gæti ekki falið í sér að vatnsafli hefði verið haldið eftir í eigu Í. Ekki var fallist á fyrrgreinda málsástæðu S þar sem afsalið bæri það skýrlega með sér að kveðið hefði verið á um vatnsafl og notkun þess í landi jarðarinnar væri undanskilið við söluna. Þá var ennfremur hafnað málsástæðu S um að vegna 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 ættu réttindi afsalshafa að ganga framar réttindum íslenska ríkisins. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Taldi Hæstiréttur að vatnsréttindi, sem fjallað væri um í þessu máli, væru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins var niðurstaða hans staðfest og Í og L sýknuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2009. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hann sé eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni Arnórsstaðaparti, þar með talið orkunýtingarrétti sem nemi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. Til vara krefst áfrýjandi að viðurkennt verði að réttur hans samkvæmt afsali fyrir jörðinni frá 1990, sem þinglýst var 7. júní 2007, gangi framar rétti stefnda íslenska ríkisins samkvæmt afsali frá 10. september 1918, sem þinglesið var 25. júlí 1923. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að hann sé eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni, þar á meðal sem nemi skertu vatnsrennsli um hana vegna Kárahnjúkavirkjunar, að öðru leyti en því sem vatnsafl er í fossum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir að héraðsdómur gekk í máli þessu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur 14. maí 2009 í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Vatnsréttindi, sem fjallað er um í þessu máli, eru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins verður niðurstaða hans staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Stefán Ólason, greiði stefndu, íslenska ríkinu og Landsvirkjun, hvorum fyrir sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 26. nóvember 2008, var höfðað 23. maí 2008 gegn stefnda íslenska ríkinu, og 27 sama mánaðar gegn stefnda Landsvirkjun. Stefnandi er Stefán Ólason, Merki, Jökuldal, Fljótsdalshéraði. Stefndu eru íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík og Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hann sé eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni Arnórsstaðaparti, þar með töldum orkunýtingarrétti sem nemi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þá krefst hann þess til vara að stefndu verði gert að þola viðurkenningardóm á því, að réttur stefnanda skv. afsali fyrir Arnórsstaðaparti frá 1990 sem þinglýst hafi verið 7. júní 2007 gangi framar rétti stefnda, íslenska ríkisins, skv. afsali frá 10. september 1918, sem þinglesið hafi verið 25. júlí 1923. Að framangreindum kröfum frágengnum krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að hann sé eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni Arnórsstaðaparti, þar með töldum orkunýtingarrétti sem nemi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar, að öðru leyti en því sem vatnsafl sé í fossum. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefndu krefjast hvor um sig sýknu og málskostnaðar. Í stefnu var höfð uppi krafa um þinglýsingu hennar en stefnandi féll frá kröfunni undir rekstri málsins. I. Stefnandi kveður atvik máls þau að hann, eigandi jarðarinnar Arnórsstaðaparts, hafi fengið upplýsingar um það í tengslum við eignarnámsmál Landsvirkjunar gegn landeigendum við Jökulsá á Dal, að íslenska ríkið teldi sig vera eiganda að vatnsréttindum fyrir landi Arnórsstaðaparts, landnr. 156-888. Hafi þetta verið um áramótin 2005/2006. Farið hafi svo að íslenska ríkið hafi undirritað samning við Landsvirkjun, dags. 13. desember 2005, þar sem gert hafi verið ráð fyrir framsali vatnsréttinda jarðarinnar til Landsvirkjunar í samræmi við ákvörðun sérstakrar matsnefndar um umfang réttinda og verðmæti þeirra. Samningurinn hafi í raun verið rammasamningur sem einstakir vatnsréttarhafar hafi getað gerst aðilar að. Stefnandi hafi ekki gerst aðili að samningnum vegna jarðar sinnar. Á þessum tíma hafi stefnandi verið afsalshafi að jörðinni, en jörðin hafi verið þinglýst eign dánarbús Stefáns Benediktssonar f.v. ábúanda í Merki sem látist hafi 1954. Með afsali árið 1990 hafi Arnórsstaðaparti verið afsalað til stefnanda frá eftirlifandi börnum Stefáns Benediktssonar. Vegna skilyrða um það að afsal stafaði frá þinglýstum eiganda hefði afsalinu verið vísað frá þinglýsingu á sínum tíma, enda hafi eigninni Arnórsstaðaparti ekki verið skipt við lát Stefáns Benediktssonar. Stefnandi hafi leitað til Árna Halldórssonar hrl. um lögfræðilega aðstoð við að fá afsalinu þinglýst, þ.e. upp úr árinu 1990. Árni hafi látist áður en verkinu hafi lokið. Stefnandi hafi síðar, þ.e. upp úr árinu 2000, leitað til Ólafs Sigurgeirssonar hrl, um lögfræðilega aðstoð við að fá afsalinu þinglýst. Ólafur hafi látist áður en verkinu hafi lokið. Árið 2006 hafi stefnandi fengið Jón Jónsson lögmann til að fá afsalinu þinglýst. Hafi það verið gert um vorið 2007, eftir að dánarbú Stefáns Benediktssonar og tveggja barna hans hafi verið endurupptekin. Í skjóli athugasemdarlausrar þinglýstrar eignarheimildar á jörðinni sæki stefnandi mál þetta, en skv. afsalinu frá 1990 sé hann eigandi að jörðinni með öllum gögnum og gæðum. Í ljósi yfirlýsinga íslenska ríkisins um eignarhald á vatnsréttindum Arnórsstaðaparts hafi stefnandi viljað standa á rétti sínum. Sjónarmið íslenska ríkisins hafi komið stefnanda mjög á óvart, enda hafi ætlaður réttur íslenska ríkisins, aldrei komið fram á þinglýsingarvottorðum fyrir jörðina og stefnandi hafi enga vitneskju haft um að slíkur réttur gæti verið til staðar, sbr. t.d. þinglýsingarvottorð dags. 2. mars2007 og 6. júní 2007. Helstu málavextir varðandi Arnórsstaðapartinn verði hér raktir. Jörðin Arnórsstaðir á Jökuldal hafi verið kirkjujörð í eigu Hofteigskirkju. Á fyrri hluta 20. aldar hafi Þorkell Jónsson verið ábúandi jarðarinnar. Jörðin liggi vestan (norðan skv. málvenju) megin Jökulsár á Dal og eigi land upp á Jökuldalsheiði. Jörðinni hafi fylgt sérstakur jarðarpartur, s.k. Arnórsstaðapartur, en þar sé um að ræða land sem liggi handan Jökulsár á Dal, þ.e. austan megin, milli lands Gauksstaða og Merkis. Nýting jarðarpartsins hafi verið háð því að lítið væri í Jökulsánni, áin lögð ísi og/eða kláfur á ánni. Heimildir um það að ,,Parturinn“ hafi fylgt Arnórsstöðum megi rekja allt til vitnisburðar Árna Þorsteinssonar og Þorvarðar Kolbeinssonar frá 13. febrúar 1719, sem fyrir liggi í gögnum málsins. Ábúandinn á Arnórsstöðum hafi óskað eftir því að fá jörðina keypta árið 1915. Í samræmi við ákvæði laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða hafi hann sent beiðni til Sýslunefndar Norður-Múlasýslu. Á fundi nefndarinnar 19. maí 1915 hafi erindið verið tekið fyrir, sbr. fundargerð á dómsskjali nr. 5. Þar segi um afstöðu Sýslunefndar: ,,Sýslunefndin sá ekkert því til fyrirstöðu, að sala þessi fari fram samkvæmt lögum um sölu kirkjujarða 16. nóv 1907.“ Ósk Þorkels um kaup á jörðinni komi fram á bréfi, dags. 7. maí 1915. Í kjölfar fundar sýslunefndar hafi verið kvaddir til matsmenn til að meta verð jarðarinnar, sbr. beiðni um dómkvaðningu og dómkvaðningu á manntalsþingi Jökuldalshrepps 8. júlí 1915. Á sama fundi Sýslunefndar hafi fleiri samskonar beiðnir komið fram frá fjölmörgum ábúendum kirkju- og þjóðjarða, s.s. jarðarinnar Vaðbrekku í Hrafnkelsdal. Sú jörð hafi verið seld til ábúanda 1917, af stjórnarráðinu, án þess að nokkur vatnsréttindi hafi verið undanskilin við söluna. Matsgjörð á Arnórsstöðum hafi farið fram í samræmi við ákvæði laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Þannig hafi farið fram virðingargjörð dags. 4. júlí 1915. Virðingargjörðin hafi verið send hreppstjóra Jökuldalshrepps, sbr. bréf dags. 11. ágúst 1915. Þá liggi fyrir bréf hreppsstjórans, dags. 28. ágúst 1915, þar sem kvatt sé til sölu jarðarinnar. Hafi allt virst stefna í frágang sölunnar og liggi fyrir umboð frá Þorkeli Jónssyni, dags. 5. október 1915 til Gunnlaugs Einarssonar, um að skrifa undir öll nauðsynleg skjöl. Sala á jörðinni Arnórsstöðum hafi tafist. Óljóst sé um ástæður þess en m.v. bréfaskriftir virðist mega rekja það til þess að til skoðunar hafi verið tekið hvort að við sölu á Arnórsstöðum ætti að selja Arnórsstaðapartinn til ábúandans í Merki, enda hafi ,,Parturinn“ verið leigður af honum. Skýrist þetta að mati stefnanda af því að ,,Parturinn” hafi legið handan Jökulsár á Dal frá Arnórsstöðum og hafi því vegna vaxandi rennslis árinnar verið ill- eða ónýtanlegur fyrir ábúanda Arnórsstaða. Hann hafi hins vegar legið við land Merkis. M.v. bréfaskipti virðist það ekki hafa verið talið vænlegt að selja Arnórsstaðapartinn til ábúandans í Merki, enda hafi Merki verið kristfjárjörð og óheppilegt fyrir ábúandann þar að kaupa Arnórsstaðapartinn án þess að vitað væri hvort hann gæti keypt kristfjárjörðina. Um þessi bréfaskipti vísist til bréfs hreppstjóra dags. 3. nóv 1915. Ábúandinn á Arnórsstöðum hafi sent stjórnarráðinu bréf, dags. 10. nóv 1917, þar sem hann óski eftir framgangi málsins. Þá virðist ábúandinn hafa leitað til sveitunga síns, Jóns Jónssonar á Hvanná, þv. Alþingismanns, um liðsinni við að fá jörðina keypta, sbr. bréf Jóns til Stjórnarráðsins, dags. 13. maí 1918. Virðist hafa komist hreyfing á málið í kjölfarið. Í gerðarbók stjórnarráðsins, Dóms- og kirkjumáladeildar, sé greint frá umsókn um jarðarkaupin. Þar séu m.a. álitaefni varðandi s.k. Arnórsstaðapart rakin. Þá sé vísað til virðingargjörðarinnar frá 1915 og fasteignamats jarðarinnar. Fram komi að fasteignamat jarðarinnar hafi verið 3.412 kr. og sé þar vísað til mats undirfasteignamatsnefndar, dags. 29. ágúst 1918. Í gerðarbók sé tilgreint að með tilliti til fasteignamats og 2ja ærkúgilda virðist mega selja jörðina á 3.700 kr. Sé sú fjárhæð í samræmi við kaupverð jarðarinnar. Í gerðarbókinni sé tilgreint að Jón á Hvanná óski að kaup fari fram og sé dagsetningin 7.9.1918 rituð undir skráninguna. Í gögnum málsins liggi fyrir að ritað hafi verið undir skuldabréf þann 10. september 1918, vegna 90% kaupverðs í samræmi við lög um sölu kirkjujarða (þ.e. 3.333 kr.). Jón Jónsson skrifi undir skuldabréfið f.h. Þorkels Jónssonar. Skuldabréfinu hafi verið þinglýst á manntalsþingi á Skjöldólfsstöðum 16. júlí 1919. Við umrædd kaup hafi ekki verið gerður kaupsamningur. Skýrist það fyrirkomulag að mati stefnanda af því að réttindi aðila hafi verið bundin í lög. Einungis hafi verið gefið út einhliða afsal af hálfu Stjórnarráðsins, dags. 10. september 1918, sbr. afrit stjórnarráðsins sem fyrir liggi í gögnum málsins og endurrit í þinglýsingarbók. Í umræddu afsali segi m.a. að jörðin Arnórsstaðir sé seld og afsöluð samkvæmt þeirri heimild, sem ráðherra hafi verið gefin með lögum um sölu kirkjujarða og jörðin sé seld með öllum gögnum og gæðum án nokkurs álags. Í beinu framhaldi segi orðrétt: Þó eru undanskildir námar, sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar, svo og alt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Í kaupunum er meðtalinn Arnórsstaðapartur í Merkislandi. Undir afsalið sé ritað fyrir hönd ráðherra, en engin áritun sé á það af hálfu Þorkels Jónssonar og/eða umboðsmanns hans. Umræddu afsali hafi ekki verið þinglýst fyrr en 25. júlí 1923 og því ekki samhliða skuldabréfinu frá 10. september 1918. Að mati stefnanda beri það þess merki að afsalið hafi ekki verið afhent til Þorkels Jónssonar, kaupanda, fyrr en staðfest hafi verið að skuldabréfinu hefði verið þinglýst. Í kjölfar þess að Þorkell Jónsson hafi fengið upplýsingar um að jörðin Arnórsstaðir hafi verið seld honum á grundvelli heimildar í lögum um sölu kirkjujarða, hafi hann selt hluta jarðarinnar, sbr. afrit skjalanna á síðum 418-420 í þinglýsingarbók. · Þann 24. ágúst 1918 hafi Þorkell gert kaupsamning um jarðarhlutann Ármótasel (land ofan Víðidalsár, þ.e. upp á Jökuldalsheiði) við Sigurð Benediktsson, sem hafi þá byggt jörðina upp, eftir að hún hefði verið í eyði í um 10 ár. Afsal hafi verið gefið út þann 15. október 1918. · Þá hafi Sigurður Benediktsson afsalað jörðinni Ármótaseli til Stefáns Benediktssonar, Merki, með afsali dags. 25. júlí 1923. · Þann 13. janúar 1922 hafi Þorkell Jónsson gert afsalssamning við Stefán Benediktsson, Merki, þar sem eignarétti yfir Arnórsstaðaparti hafi verið afsalað með öllum gögnum og gæðum til þess síðarnefnda. Þorkell Jónsson hafi látist 6. desember 1922 og hafi eiginkona hans Bergþóra Bergsdóttir tekið við búi hans. · Með afsali dags. 12. júlí 1923, hafi Arnórsstöðum verið afsalað til Stefáns Benediktssonar Merki. Undir afsalið riti Björn Þorkelsson, Hnefilsdal, skv. sérstöku umboði frá Bergþóru Bergsdóttur. Arnórsstaðapartur hafi eftir þetta verið eign Stefáns Benediktssonar, Merki, og síðar dánarbús hans, allt fram til þess að stefnandi hafi fengið afsal fyrir jörðinni 1990 undirritað af öllum erfingjum Stefáns, sem þinglýst hafi verið vorið 2007, sbr. fyrri umfjöllun. Eignarhald á jörðinni Arnórsstöðum eftir þennan tíma sé óskylt máli þessu og verði ekki fjallað frekar um það hér. Með vísan til framangreinds samnings, dags. 13. desember 2005, hafi starfað sérstök matsnefnd að því að fjalla um umfang þeirra vatnsréttinda sem látin væru af hendi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, vegna Kárahnjúkavirkjunar. Úrskurður hafi verið kveðinn upp þann 22. ágúst 2007. Í forsendum úrskurðarins komi fram að umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld hafi verið til Landsvirkjunar skuli miðast við innrennsli í Kelduárlón (Hraunaveitu), Ufsarlón og Hálslón og svara til þess vatnsrennslis, sem Landsvirkjun geti nýtt til raforkuframleiðslu á hverjum tíma í aflstöð Fljótsdalsstöðvar. Í samræmi við þetta sé eignarhald á vatnsréttindum jarða við Jökulsá á Dal, almennt óbreytt vegna vatnsréttinda sem fylgi rennsli árinnar að frátaldri þeirri rennslisskerðingu sem verði vegna Kárahnjúkavirkjunar. Á grundvelli þess að stefnandi véfengi eignarrétt íslenska ríkisins á vatnsafli fyrir landi jarðarinnar, hafi Landbúnaðarráðuneytinu verið sent bréf. dags. 21. júní 2007, þar sem krafist hafi verið viðurkenningar á eignarrétti stefnanda að vatnsréttindum jarðarinnar. Afrit bréfsins hafi verið sent til Landsvirkjunar. Með bréfi Landbúnaðarráðuneytisins, dags. 26. júlí sl. hafi ráðuneytið hafnað kröfum stefnanda. Vegna þessa sé stefnanda nú nauðsynlegt að höfða dómsmál þetta til viðurkenningu á réttindum sínum. Með kröfum sínum hafi stefnandi einnig vefengt hvers kyns rétt íslenska ríkisins til ráðstöfunar á umræddum réttindum. Með yfirlýsingu landbúnaðarráðherra, dags. 11. desember 2007, hafi verið staðfest að íslenska ríkið féllist á ákvörðun um umfang framseldra vatnsréttinda og bótagreiðslur vegna vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar í samræmi við úrskurð sérstakrar matsnefndar frá 22. ágúst 2007. Íslenska ríkið hafi þannig staðfest framsal á hluta þeirra vatnsréttinda sem um sé deilt til Landsvirkjunar, í samræmi við samninginn frá 13. desember 2007. Þá er í stefnu rakinn ágreiningur sem reis milli málsaðila vegna þinglýsingar framangreindrar yfirlýsingar á eignirnar Arnórsstaði I og II og Arnórsstaðapart. Reyndist það svo að íslenska ríkið var ekki skráð eigandi vatnsréttinda á nefndum jörðum og afsal íslenska ríkisins frá 10. september 1918 var ekki fært sem frumheimild eignarréttar að jörðunum. Leiðrétti sýslumaður þinglýsingabók með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 79/1978 með því að færa efnisatriði umrædds afsals inn í bókina. Þá þinglýsti sýslumaður einnig skjölum er vörðuðu framsal vatnsréttinda jarðanna frá íslenska ríkinu til Landsvirkjunar. Var réttmæti þessara leiðréttinga sýslumanns á þinglýsingabók staðfest endanlega með dómi Hæstaréttar 2. september 2008 í máli nr. 404/2008: Þorsteinn Snædal, Guðrún Ragna Einarsdóttir og Stefán Ólason gegn íslenska ríkinu og Landsvirkjun. Í greinargerð stefnda íslenska ríkisins greinir að í dómsmáli þessu sé fjallað um tiltekin vatnsréttindi sem stefndi hafi átt að og í Jökulsá á Dal í landi Arnórsstaða á Jökuldal (Arnórsstaðir I og II, landnúmer 156889) og í svokölluðum Arnórsstaðaparti (landnúmer 156888). Stefndi hafi selt jörð þessa ásamt Arnórsstaðaparti, með afsali dags. 10. september 1918 eins og rakið sé í stefnu málsins. Við söluna hafi stefndi undanskilið vatnsréttindi jarðarinnar og Arnórsstaðaparts á eftirfarandi hátt í afsali: „þó eru undanskildir námar, sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar, svo og alt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Í kaupunum er meðtalinn Arnórsstaðapartur í Merkislandi.“ Afsali þessu hafi verið þinglýst þann 25. júlí 1923, sbr. endurrit úr afsalsbók Norður Múlasýslu. Afsalið sé handskrifað inn í afsalsbókina. Textinn sé sá sami og greini í afsalinu á sem liggi fyrir í málinu en þó með einni undantekningu. Bætt sé við orðunum „fossar svo og“ á undan orðinu námar við skilgreiningu á hvað væri undanskilið við sölu jarðarinnar. Stefndi geti ekki útskýrt þessa textaviðbót en telji að hún skipti engu máli. Stefndi kunni enga skýringu á því hvers vegna umræddu afsali hafi ekki verið þinglýst fyrr en á árinu 1923. Það hafi verið í verkahring kaupanda að þinglýsa afsali sínu og sé vísað til þess í afsalinu sjálfu. Stefndi hafi því enga ábyrgð borið á drættinum. Stefndi hafi áfram átt vatnsréttindi/vatnsafl jarðarinnar og Arnórsstaðaparts þar til hann hafi framselt meðstefnda, Landsvirkjun, réttindin gegn greiðslu með yfirlýsingu, dags. 11. desember 2007, vegna fyrirhugaðs reksturs Kárahnjúkavirkjunar. Í yfirlýsingunni komi fram nánari forsendur framsalsins. Yfirlýsingu þessari hafi verið þinglýst af hálfu meðstefnda eins og dómskjalið beri með sér. Í stefnu séu rakin viðbrögð stefnanda við þinglýsingunni og tilraunir hans til að hnekkja henni. Í stuttu máli hafi sýslumaðurinn á Seyðisfirði fallist á að meðstefndi gæti þinglýst yfirlýsingunni. Stefnandi hafi skotið þeirri niðurstöðu til dómstóla ásamt eigendum Arnórsstaða. Héraðsdómur Austurlands hafi fallist á sjónarmið stefndu með úrskurði dags. 2. júlí 2008. Sú niðurstaða hafi verið staðfest í Hæstarétti 2. september 2008. Framangreind yfirlýsing stefnda til meðstefnda, dags. 11. desember 2007, sé byggð á samningi um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau. Með samningnum hafi fylgt viðaukar I-III. Í viðaukunum komi skýrlega fram að stefndi sé eigandi vatnsréttinda Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts. Samningurinn hafi verið gerður í desember 2005. Að samningi þessum hafi komið með öðrum Félag landeigenda við Jökulsá á Dal og undirriti umboðsmenn þeirra samninginn fyrir þeirra hönd. Stefndi veki sérstaka athygli á ákvæðum undir liðum 2.1. og 9.1. í samningnum. Undir lið 2.1. séu framseld vatnsréttindi skilgreind en undir lið 9.1. séu fyrirvarar um gildistöku samningsins skilgreindir nánar. Í kafla 9.1. komi fram að samningurinn taki gildi þegar fyrir liggi undirritanir eigenda eða fyrirsvarsmanna þeirra, annars vegar 75% þeirra jarðeigna sem teljist geta átt vatnsréttindi sem nýtt verði vegna Karahnjúkavirkjunar, og taldar séu upp á fylgiskjölum I. og II., og hins vegar 75% þeirra réttinda sem um ræði, miðað við þær bráðabirgðaupplýsingar sem fram komi á listum á fylgiskjölum I og II. Fyrir liggi að meira en 75% vatnsréttarhafa á vatnasvæði því sem samningurinn taki til hafi samþykkt samning þennan og sé hann því í fullu gildi. Í dómsmáli þessu sé deilt um hver sé og hafi verið eigandi að orkunýtingarrétti vatns á Arnórsstaðaparti frá því að stefndi hafi afsalað jörðinni Arnórsstöðum og Arnórsstaðparti til Þorkels Jónssonar með afsali dags. 10. september 1918. Stefndi haldi því fram að hann hafi áfram verið eigandi vatnsaflsins eftir útgáfu afsalsins þar til hann hafi framselt meðstefnda réttinn með yfirlýsingu dags. 11. desember 2007. Stefnandi sé ósammála þessu og telji sig eiganda réttindanna og rökstyðji það á tiltekinn hátt í stefnu málsins. Stefndi mótmæli kröfugerð stefnanda í heild sinni og telji kröfugerð hans í fullkomnu ósamræmi við réttarstöðu stefnda á tímabilinu frá útgáfu afsalsins 1918 til 11. desember 2007 þegar stefndi hafi framselt rétt sinn og eign til meðstefnda. Stefndi telji sig án vafa hafa átt þessi réttindi þar til meðstefndi hafi eignast þau á lögmætan hátt og að stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á að eignarréttindin hafi færst úr hendi stefnda til stefnanda. Stefndi Landsvirkjun kveðst í greinargerð sinni mótmæla einhliða og ófullkominni málsatvikalýsingu stefnanda. Óumdeilt sé í málinu að íslenska ríkið hafi verið eigandi vatnsréttinda fyrir landi Arnórsstaðaparts frá því réttindin hafi verið skilin frá jörðinni þegar Arnórsstaðir ásamt Arnórsstaðaparti hafi verið seld Þorkeli Jónssyni, ábúanda Arnórsstaða, árið 1918. Eins og fram komi í málavaxtalýsingu í stefnu hafi jörðin Arnórsstaðapartur áður fyrr verið sérstakur partur sem fylgt hafi jörðinni Arnórsstöðum og megi rekja þá sögu langt aftur í tímann. Um sé að ræða land sem liggur handan Jökulsár á Dal, þ.e. austan megin, milli lands Gauksstaða og Merkis. Nýting jarðarpartsins hafi verið örðug og háð aðstæðum. Í málinu liggi fyrir ljósrit úr þinglýsingarbók, þar sem sé að finna afsal íslenska ríkisins á jörðinni Arnórsstöðum, til þáverandi ábúanda hennar, Þorkels Jónssonar frá 10. september 1918, og sé það ritað upp í heild. Komi þar m.a. fram að undanskilið við söluna séu fossar svo og námar, sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar, svo og allt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Í afsalinu komi skýrt fram að Arnórsstaðapartur fylgi með í kaupunum, sbr. orðlagið í afsali: ,,Í kaupunum er meðtalinn Arnórsstaðapartur í Merkislandi.“ Samkvæmt áritun í þinglýsingabókina hafi afsalinu verið þinglýst án athugasemda hinn 25. júlí 1923. Óumdeilt sé af gögnum málsins, að afsalinu frá 1918 hafi verið þinglýst og það skráð í register fyrir jörðina Arnórsstaði. Hinn 13. janúar 1922 hafi Þorkell Jónsson gert afsalssamning við Stefán Benediktsson í Merki, þar sem eignarrétti að Arnórsstaðaparti hafi verið afsalað með öllum gögnum og gæðum. Þá hefði afsali Þorkels fyrir Arnórsstöðum ekki verið þinglýst. Þegar Þorkell Jónsson hafi látist hinn 6. desember 1922 hafi eiginkona hans Bergþóra Bergsdóttir tekið við búinu. Með afsali dags. 12. júlí 1923, hafi Arnórsstöðum einnig verið afsalað til Stefáns Benediktssonar í Merki. Framangreindum afsölum hafi öllum verið þinglýst 25. júlí 1923. Í samningi frá desember 2005 um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau sem gerður hafi verð milli stefnda og vatnsréttarhafa eða fulltrúa þeirra hafi komið fram í viðauka III að íslenska ríkið væri eigandi vatnsréttinda jarðarinnar Arnórsstaðaparts. Ágreiningur þessa máls snúist því fyrst og fremst um hvort vatnsréttindi sem hafi verið skilin frá jörðinni Arnórsstöðum og þar með Arnórsstaðaparti, hafi með einhverjum hætti færst frá meðstefnda íslenska ríkinu til stefnanda án endurgjalds og að stefnandi geti síðan brigðað þeim úr hendi stefnda sem fengið hafi þau löglega framseld gegn greiðslu í desember 2007. Stefndi telji að eins og mál þetta sé vaxið að stefnandi ætti öðru fremur að beina kröfum sínum að seljendum jarðarinnar Arnórsstaðarparts, erfingjum Stefáns Benediktssonar í Merki sem hann kveðist hafa eignast með afsali árið 1990. Þrátt fyrir það hafi liðið um 17 ár uns eignarheimild stefnanda hafi verið þinglýst eins og fram komi í málavaxtalýsingu stefnanda. Þá kveðst stefndi taka undir málavaxtalýsingu í greinargerð meðstefnda íslenska ríkisins. II. Stefnandi kveðst byggja á því að jörðinni Arnórsstaðaparti fylgi öll vatnsréttindi, sem venju og lögum samkvæmt fylgi eignarlandi, sbr. ákvæði vatnalaga nr. 15/1923, einkum 2. gr. laganna. Eignarhaldi á jörðinni fylgi þannig orkunýtingarréttur sem fylgt geti rennandi vatni jarðarinnar, sbr. V. kafli laganna, þ.e. rétturinn til að vinna orku úr vatni sem renni um landareignina. Þetta gildi í samræmi við meginreglur íslensks eignarréttar, ákvæði vatnalaga og eldri réttarreglur um réttindi landeigenda yfir vatni á þeirra jörðum. Stefnandi sé þar með jafnframt eigandi að þeim orkunýtingarrétti jarðarinnar sem hafi fylgt því vatnsrennsli sem skerst hafi vegna Kárahnjúkavirkjunar, enda hafi hann með engu móti framselt það eða látið það af hendi á grundvelli eignarnáms. Stefndi, Landsvirkjun, geti ekki öðlast betri rétt en stefndi, íslenska ríkið, vegna framsals til hans og ætluð réttindi hans séu því háð þeim takmörkunum sem byggt sé á um rétt íslenska ríkisins. Þá geti stefndi Landsvirkjun ekki talist vera grandlaus enda hafi umrædd réttindi ekki verið skráð eign íslenska ríkisins í opinberum skrám, sbr. m.a. það sem fram komi á þinglýsingarvottorðum, sbr. 25. gr. þinglýsingarlaga, og þá hafi fyrirtækinu verið kunnugt um ágreining aðila þegar gengið hafi verið frá yfirlýsingu, dags. 11. desember 2007. Á því sé byggt að þegar stefnandi hafi fengið jörðinni afsalaðri til sín árið 1990, frá erfingjum Stefáns Benediktssonar, hafi jörðinni verið afsalað með öllum gögnum og gæðum án nokkurra takmarkana varðandi vatnsréttindi, sbr. skýrt orðalag afsalsins. Þá hafi afsal Stefáns Benediktssonar frá 1922 verið skráð frumheimild Arnórsstaðaparts í þinglýsingarbókum, og þess með engu getið að nokkrar takmarkanir væru á vatnsréttindum sem jörðinni hafi fylgt, sbr. þinglýsingarvottorð. Um þetta sé einnig vísað til afrits úr afsalsbók Sýslumannsembættisins á Seyðisfirði, sem fyrir liggi í málinu. Engar þinglýstar kvaðir séu á jörðinni sem feli í sér að takmarkanir séu gerðar á þeim vatnsréttindum sem jörðinni fylgi. Hafi þær verið skráðar, þá hafi þær verið afmáðar af þinglýsingarstjóra. Nauðsynlegt hafi verið að færa kvaðir sem hvíla hafi átt á jörðinni á þinglýsingarblað og veðbandablöð fyrir Arnórsstaðapart. Það hafi ekki verið gert og stefnandi hafi verið grandlaus um tilvist slíkra kvaða þegar hann hafi fengið afsal fyrir Arnórsstaðaparti. Þá sé á því byggt að sá sem stefnandi sæki rétt sinn til, f.v. eigandi Arnórsstaðapartsins, Stefán Benediktsson, hafi keypt jörðina með öllum gögnum og gæðum af Þorkeli Jónssyni, án þess að nokkurra takmarkana varðandi vatnsréttindi væri getið, sbr. afsals samningur dags. 13. janúar 1922, þinglesinn 25. júlí 1923. Á því sé byggt að Stefán hafi verið grandlaus um hvers kyns kvaðir á jörðinni Arnórsstaðaparti varðandi vatnsréttindi, teldust slíkar kvaðir hafa verið til staðar og þær gildar. Í þessu samhengi sé jafnframt byggt á því að Þorkell Jónsson hafi verið grandlaus um að nokkrar kvaðir hefðu hvílt á Arnórsstaðapartinum, þegar fallist hafi verið á kaup á hans á Arnórsstöðum, nema þá að því leyti sem lögskylt hafi verið að undanskilja náma, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1907. Réttindi hans sem kaupanda kirkjujarðar hafi verið lögbundin en ekki valkvæð. Þá sé byggt á því að afsal ráðherra frá 10. september 1918 geti ekki falið í sér að vatnsafli hafi verið haldið eftir í eigu stefnda, þegar jörðin hafi verið seld og afsalað til Þorkels Jónssonar. Þannig hafi Þorkell Jónsson verið búinn að fá vilyrði fyrir kaupum á jörðinni, og gildur kaupsamningur stofnast um jörðina fyrir útgáfu afsalsins 10. september 1918 og í öllu falli áður en afsalið hafi borist Þorkeli Jónssyni. Efni kaupsamningsins hafi verið í samræmi við réttindi og skyldur Þorkels og stjórnarráðs Íslands, samkvæmt ákvæðum laga nr. 50/1907. Þannig sé vísað til þinglýsingar skuldabréfs vegna kaupanna á árinu 1919, þar sem ekkert komi fram um skerðingu á réttindum jarðarinnar umfram lagaáskilnað. Ákvæði afsalsins um að halda eftir vatnsafli jarðarinnar hafi þannig verið þýðingarlaus og þau ógild og marklaus. Með vísan í afgreiðslu sýslunefndar og matsgerða á jörðinni hafi Þorkell Jónsson ekki getað haft nokkurn grun um að stefndi myndi halda eftir einhverjum réttindum jarðarinnar við sölu til hans, umfram það sem lögskylt hafi verið. Þá sé jafnframt byggt á því að ákvæði afsalsins hafi gengið í berhögg við ákvæði laga nr. 50/1907, og þau séu því marklaus varðandi ætlaðan rétt ríkisins til vatnsafls. Þannig hafi lögin skilyrt möguleika þess að halda eftir vatnsafli í fossum við það að sýslunefnd legði það til, sbr. lokamgr. 6. gr. laganna. Þá hafi í samræmi við umsögn sýslunefndar þurft að koma til þess að jörð yrði metin í heild og án þeirra réttinda sem hugsanlega ætti að undanskilja, sbr. lokamgr. 7. gr. laganna. Sýslunefnd hafi ekki lagt til að nokkrum réttindum yrði haldið eftir, sbr. fundargerð dags. 19. maí 1915. Þá hafi jörðin aldrei verið metin sérstaklega án þeirra réttinda sem haldið hafi verið eftir, sbr. matsgerð sem liggur fyrir í málinu og einnig álit undirfasteignamatsnefndar sem lagt hafi verið til grundvallar við ákvörðun söluverðs jarðarinnar. Í ljósi þessa hafi Þorkell Jónsson greitt kaupverð fyrir jörðina eins og hún hafi verið metin með öllum gögnum og gæðum, þ.m.t. vatnsafli. Byggt sé á því að lög nr. 50/1907 hafi falið í sér lögákveðinn kauprétt að Arnórsstöðum sem ráðherra hafi einungis haft heimild til að takmarka að uppfylltum sérstökum skilyrðum, sbr. meginreglur um eðli kaupréttar og lögbundna stjórnsýslu. Þau hafi ekki verið uppfyllt og ráðstöfunin því marklaus. Á því sé byggt að reglur um vanheimild leiði til þess að ráðherra Íslands hafi einungis verið heimilt að selja jörðina í heild, nema að því marki sem ráðuneytið hefði lagaheimild til að undanþiggja réttindi og/eða hlunnindi skv. lögum nr. 50/1907. Eignarráð ráðherra Íslands yfir kirkjujörðum hafi þannig verið takmörkuð skv. lögum og ráðherra hafi þannig ráðstafað réttindum án tilskilinna eignarráða, og það teljist til vanheimildar. Þannig hafi heimild til að undanþiggja vatnsréttindi verið bundin í lögum við það skilyrði að sýslunefnd mælti með því og að matsgerðir hefðu verið gerðar á verði jarðarinnar, með og án vatnsréttinda. Að þessum skilyrðum óuppfylltum hafi ráðherra Íslands brostið heimild til að undanþiggja vatnsréttindi við sölu jarðarinnar og sé sú undanþága því ógild eða markaleysa. Þessi málsástæða samræmist einnig eðli máls og sanngirnisreglum enda ljóst að kaupverð jarðarinnar hafi miðast við verðmæti jarðarinnar ásamt öllum gæðum, þ.m.t. vatnsréttindum, sbr. matsgerðir um verðmæti jarðarinnar. Verði ekki fallist á að reglur um vanheimild eigi við sé byggt á því að ákvörðun ráðherra Íslands hafi verið tekin af valdþurrð, þ.e. ráðherra hafi ekki haft valdbærni til að undanþiggja vatnsréttindi við sölu jarðarinnar. Valdbærni ráðherra til að undanskilja vatnsréttindi hafi verið háð því að formskilyrðum um umsögn sýslunefndar og varðandi matsgerðir hafi verið fullnægt. Vegna þessar valdþurrðar sé ákvörðunin sjálfkrafa ógild eða ógildanleg. Ógildanleikinn sé fyllilega réttmætur í samræmi við það að ekki sé raskað hagsmunum sem íslenska ríkið hafi byggt á um langan tíma, heldur aðeins þar til nýlega þegar ríkið hafi uppgötvað ætluð réttindi sín yfir vatnsréttindum Arnórsstaðapartsins. Í samræmi við íslenskan rétt séu til staðar heimildir til að ógilda ákvarðanir íslenskra stjórnvalda sem séu í andstöðu við lagafyrirmæli. Á því sé byggt að ákvæði laga nr. 50/1907 hafi reist verulegur skorður við heimildum íslenska ríkisins til að skilja vatnsréttindi frá kirkjujörðum við sölu þeirra. Slík ráðstöfun hafi því aðeins verið heimil að undangengnu því álitsgjafar- og matsferli sem lögin hafi kveðið á um, en að öðrum kosti væri slík aðgreining óheimil, með þeim réttaráhrifum að slík ákvörðun teljist marklaus og/eða ógild, enda gerningurinn andstæður lögum. Þannig sé t.a.m. ljóst að litið yrði á varanlega aðgreiningu veiðiréttar frá jörð sem markleysu enda slík aðgreining óheimil. Af lögum nr. 50/1907 sé ljóst að undanfarandi mat á jörð, með og án vatnsréttinda, hafi verið skilyrði þess að vatnsafl yrði undanþegið við jarðasölu, og hefði stjórnarráðinu því borið að krefjast yfirmats á jörðinni, vildi það ekki una við álit Sýslunefndar Norður-Múlasýslu. Þá sé jafnframt byggt á því að í afsali ráðherra, f.h. stjórnarráðsins, dags.10. september 1918, hafi ekki falist nægilega skýr undantekning á því að vatnsréttindum væri haldið eftir við sölu á jörðinni. Lagaleg þýðing þess að undanskilja vatnsafl sé í raun óljós og sá óskýrleiki leiði til þess að orðalag afsalsins sé í raun merkingarlaust. Undanþáguna verði að skýra á þá leið að hún hafi miðast við nýtingu vatnsafls á þeim forsendum að orkan væri nýtt í samræmi við tækniþekkingu manna árið 1918, en ekki eftir þeirri gjörólíku hugmyndafræði sem vatnsréttindi séu nýtt við nú, eins og t.a.m. Kárahnjúkavirkjun sé dæmi um. Þá leiði ætlaður réttur stefnda til þeirrar ósamrýmanlegu réttarstöðu stefndu og stefnanda að stefndu ættu rétt til að nýta vatnsafl tiltekins vatnsrennslis en stefnandi rétt til hvers kyns annarra vatnsnota af sama rennsli. Slíkt fyrirkomulag sé í raun markleysa og verði með vísan til meginreglna að líta svo á að réttur eiganda jarðarinnar gangi fyrir. Um þetta sé jafnframt vísað til 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 sem geri ráð fyrir því að unnt sé að skilja vatnsréttindi frá jörð. Ákvæðið feli í sér að ekki sé unnt að skilja einstakar nýtingarheimildir vatns sérstaklega frá jörð. Byggt sé á því að afsalinu frá 10. september 1918, hafi ekki verið haldið rétt til þinglýsingar, og íslenska ríkið hafi glatað rétti sem það hafi getað fengið skv. því annars. Jafnvel þótt kaupanda hafi verið skylt að færa afsalið til þinglýsingar, þá hafi stefnda staðið það nær að tryggja skýra þinglýsingu réttinda til vatnsafls jarðarinnar, s.s. með skýrri yfirlýsingu um það sem undanskilið væri. Staða íslenska ríkisins sem handhafa þinglýsingarvalds og ætlaðs eiganda umdeildra vatnsréttinda skuli samsömuð, enda í raun sama lögpersónan. Þannig beri að líta á þinglýsingarvottorð fyrir eigninni, sem útgefin séu af Sýslumanninum á Seyðisfirði, sem viðurkenningu á óskorðuðum eignarrétti stefnanda. Vísað sé til þess að orðlag afsalsins frá 10. september 1918 og afsalsskjals Þorkels Jónssonar á Arnórsstaðaparti árið 1922 hafi í raun verið ósamræmanlegt og hefði átt að vísa frá þinglýsingu á árinu 1923, enda sé þar ekki getið takmarkana á gæðum jarðinnar. Það sama gildi um síðari framsalsskjöl. Þá sé vísað til 33. gr. þinglýsingarlaga og þess að stefnandi hafi tekið rétt sinn eftir fyrri eiganda jarðarinnar. Heimildarbréf fyrri eiganda hafi í engu getið nokkurra takmarkana, kvaða eða ítaka, á jörðinni. Stefnandi þurfi því ekki að sæta því að réttindi hans séu skert vegna gildisleysis heimildarskjals fyrri eiganda að því leyti að þau byggi á því að vatnsafl jarðarinnar fylgi. Þá sé varðandi aðalkröfu stefnanda vísað til grunnraka 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og byggt á því að framsetning aðalkröfu feli í sér fullnægjandi kröfugerð skv. ákvæðinu, varðandi umdeild réttindi yfir vatnsafli. Vísist að öðru leyti til málsástæðna við varakröfu. Þá sé vísað til þess að íslenska ríkið hafi tapað rétti sínum yfir eigninni sökum tómlætis og/eða vanlýsingar, enda hafi það með engu móti sinnt því að fá eign sína skráða almennri eignaskráningu í þinglýsingarbókum og/eða skv. fasteignarskráningu. Þannig sé vísað til þess að ætluð eign íslenska ríkisins hafi aldrei verið metin til jarða- eða fasteignamats. Það hefði átt að gera samkvæmt gildandi lögum á hverjum tíma, sbr. t.d. lög um jarðamat nr. 22/1915, þar sem segir m.a: Ennfremur skal meta sjerstaklega allar lóðir og lendur, ásamt mannvikjum, ítök og fasteignarrjettindi, sem ekki fylgja neinni jörð eða húseign Einnig sé vísað til 4. mgr. 4. gr. laga um fasteignamat nr. 3/1938: Ennfremur skal meta sérstaklega allar lóðir og lendur, ásamt mannvirkjum, ítök og fasteignarréttindi, sem ekki fylgja neinni ákveðinni jörð eða húseign, svo sem vatnsréttindi, námuréttindi, veiðiréttindi, sem seld hafa verið undan jörðum og fylgja þeim því ekki lengur. Íslenska ríkið hafi ekki metið umrædd réttindi og hafi að því er virðist aldrei talið umrædd vatnsréttindi sem sérstaka eign. Jafnframt sé vísað til laga um landamerki nr. 41/1919, einkum 2. gr. þar sem kveðið sé á um að í landamerkjabréfi sé getið ítaka og hlunninda í landi jarðar. Landamerkjabréf fyrir Arnórsstaðapart hafi verið gert 30. nóvember 1921 og þinglesið á manntalsþingi 27. júlí 1922. Í bréfinu sé með engu móti getið réttar íslenska ríkisins til vatnsafls í landi jarðarinnar. Réttindin hafi því verið fallin niður fyrir vanlýsingu auk þess sem ætluð réttindi yfir vatnsafli skv. afsalinu frá 10. september 1918 hafi því verið orðin ósamrýmanleg þinglýstu landamerkjabréfi, þegar afsalið hafi verið fært til þinglýsingar árið 1923. Þinglýst landamerkjabréf hafi opinbert trúgildi og hafi stefnandi mátt sem grandlaus kaupnautur treysta því að ákvæði þess um landamerki, ítök og önnur hlunnindi, væri rétt að efni til, í öllu falli varðandi réttindi sem stofnast hafi fyrir þinglýsingu bréfsins, sbr. t.d. Hæstaréttardóm H 1971.16. Í samræmi við þetta sé byggt á því að stefnandi og þeir sem hann taki rétt sinn eftir hafi öðlast eignarrétt yfir vatnsréttindum jarðarinnar sökum hefðar, sbr. hefðarlög nr. 46/1905. Eigendur jarðarinnar hafi haft óslitið eignarhald á jörðinni ásamt öllu því sem jörðinni fylgi og fylgja beri í áratugi. Jörðin ásamt öllum fasteignartengdum réttindum hennar hafi þannig verið nýtt af þeim sem andlag veðsetningar og hún gengið kaupum og sölum, m.t.t. þess að öll venjuleg fasteignarréttindi fylgi henni. Þá komi huglæg afstaða hefðanda ekki í veg fyrir að hefðun myndist, enda hafi hefðandi og þeir sem hann taki rétt sinn eftir aldrei gengist undir samninga um takmörkun á vatnsréttindum jarðarinnar eða mátt vita af þeim. Þá sé byggt á því að skv. lögum nr. 113/1952 um lausn ítaka hafi íslenska ríkinu verið skylt að halda við réttindum sínum, hafi það á annað borð getað átt þau. Réttur til nýtingar vatnsafls og/eða vatnsréttinda tiltekinnar jarðar feli í sér ítak, sbr. viðurkenndar meginreglur eignarréttar, sbr. t.d. umfjöllun Ólafs Lárussonar í ritinu Eignarréttur. Þá sé byggt að á því að umrædd réttindi séu byggð á heimild einkaréttarlegs eðlis, enda hafi sala jarðarinnar á sínum tíma byggt á einkaeignarrétti opinbers aðila á jörðinni, og því í raun á einkaréttarlegri heimild. Réttur til þess að halda eftir vatnsafli við sölu kirkjujarða hafi verið valkvæður og því í raun háður meðferð einkaeignarréttar. Þetta sé sérstaklega skýrt þar sem við afsalið árið 1918 hafi fyrirmælum laga um það hvernig halda ætti eftir vatnsafli ekki verið fylgt. Með vísan til 4. gr. laga nr. 113/1952, hafi íslenska ríkinu verið nauðsynlegt að lýsa rétti sínum til ítaks í land og réttindi jarðarinnar með tilteknum hætti, en ella glata rétti sínum. Ekkert liggi fyrir um að það hafi verið gert. Um framkvæmd laganna sé vísað til áskorunar Sýslumannsins á Seyðisfirði í Lögbirtingablaði, 46, árg., tbl. 40, 43 og 44. Í öllu falli sé byggt á því af hálfu stefnanda, að ef ákvæði afsalsins frá 10. sept. 1918, teldust hafa gildi að lögum þrátt fyrir allt framangreint og leiða til þess að stefndu teldust eigendur vatnsafls í landi Arnórsstaða, þá sé sýnt að undantekningarákvæði afsalsins varðandi vatnsréttindi taki ekki til Arnórsstaðaparts. Þannig sé ljóst skv. venjulegri skýringu afsalsins að undantekningarákvæðið taki til jarðarinnar Arnórsstaða. Hins vegar komi þar á eftir fram að jörðin Arnórsstaðapartur sé meðtalin og því sýnt að ákvæðið taki ekki til þess jarðarhluta. Þá sé í öllu falli ljóst að ef undanþiggja eigi vatnsréttindi frá jörð eða jarðarhluta þá þurfi það að vera gert með skýrum og afgerandi hætti. Það hafi staðið stefnda, íslenska ríkinu, nær en kaupanda að tryggja skýrt orðalag þess efnis. Þá hvíli sönnunarbyrði um aðra þýðingu orðalagsins á stefndu, enda ljóst að Arnórsstaðaparturinn hafi alla tíð verið sérstök eign eða jarðarpartur, þótt hún hafi fylgt Arnórsstöðum um langan tíma. Til stuðnings varakröfu sinni kveður stefnandi að verði ekki fallist á aðalkröfu hans og talið að umdeild réttindi hafi gildi gagnvart stefnanda sé vísað til 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Á því sé byggt að framangreint ákvæði og meginregla þess geti átt við þótt skjal sem víkja eigi til hliðar hafi verið fært í þinglýsingarbók fyrir gildistöku laganna. Á því sé byggt að stefnandi hafi verið grandlaus um það að vatnsafl hafi verið undanþegið með afsalinu 10. september 1918, allt þar til sú umræða hafi komið upp vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þá hafi hann sýnt af sér fulla aðgæsluskyldu við kaup á fasteigninni. Hann hafi talið sig þekkja vel til hennar og við kaupin aflað þinglýsingarvottorðs, eins og greint sé í afsalinu frá 1990. Kaupin hafi verið frágengin af hæstaréttarlögmanni á sínum tíma, sem hafi annast alla skjalagerð. Þá sé ljóst að stefnandi verði fyrir óverðskulduðu tjóni þar sem umrædd þinglýsing rýri verulega eignir hans og skerði möguleika til nýtingar þeirra. Stefnandi hafi þannig getað átt bótarétt úr hendi afsalsgjafa, sbr. Hrd í máli nr. 388/2005, en sá bótaréttur sé án efa fyrndur enda afsalið frá 1990. Stefnandi verði jafnframt af bótum vegna vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, sem hann hafi talið sig eiga tilkall til í góðri trú. Þær hafi verið metnar á um 9 milljónir króna, sbr. úrskurðarorð, sérstakrar matsnefndar vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar. Jafnframt sé ljóst að þeir fjármunir sem um ræði nemi stórum hluta af eignum stefnanda en séu einungis brot af eignum stefnda, íslenska ríkisins, sem jafnframt hafi ekki látið sig varða eignina í 90 ár. Það væri því mun bagalegra fyrir stefnanda að bera tjónið en stefnda. Þannig virðist ætluð eign stefnda, íslenska ríkisins, ekki hafa verið skráð nokkurs konar eignaskráningu í fasteignmati eða þinglýsingarbókum, sbr. umfjöllun í aðalkröfu. Ætlað eignarhald hafi jafnframt komið í ljós eftir ítarlega eftirgrennslan vegna vatnsréttindamála vegna Kárahnjúkavirkjunar. Í öllu falli sé ljóst að stefnandi verði fyrir bersýnilegu og óverðskulduðu tjóni. Um það vísist til þess að um 90 ára gömul þinglýsingarmistök sé að ræða og að líta megi til sjónarmiða sem gildi um eigin sök, stefnda íslenska ríkisins, varðandi umhirðu um eign þess, skipulag þinglýsinga o.fl þætti. Stefnandi byggi á því að efni skjals hafi verið fært ranglega í þinglýsingarbók og vísi þar einkum til 6. gr. Tilskipunar um afsalsbrjef og pantsetingar á Íslandi frá 24. apríl 1833. Þar segi m.a.: Til þess að rjettarins þjenari með nákvæmni geti athugað það, hvartil hann þannig skyldast, og annars geti meðdeilt sjerhverjum hlutaðeigandi áreiðanlegan vitnisburð um heimild að eign nokkurri, og um þær þar á hvílandi veðsetningar, eiga nákvæm register að haldast yfir öll lesin skjöl. Þau eiga að nokkru leyti að vera uppteiknanir í stafrófsröð yfir þær persónur, er afhenda eður útvega eignir, eður hverra eignarráð takmarkast með þeim lesnu skjölum og innihalda tilvísanir til þeirra staða, hvar skjölinn finnast í bókinni, og undirreins, að öðru leyti register yfir sjerhvern eigindóm, sem afhendist eður veðsetst, á þann hátt, að tilvísun til alls, sem lesið er á þingi um slíkan eigndóm finnist til samans á einum stað. Með ákvæðinu hafi sú réttarskipan verið bundin í lög að registur þinglýsingarbóka greindu hver væri eigandi eignar og hvaða takmarkanir væru á eignum. Hafi sú réttarskipan haldist til dagsins í dag. Með vísan til skráningar í þinglýsingarbækur hafi afsalsins frá 10. september 1918 ekki verið getið með öðrum hætti en að um fullkomna afsölun á jörðinni Arnórsstöðum hafi verið að ræða. Þá hafi á grundvelli sömu réttarreglna verið skráð um Arnórsstaðapartinn, að afsalið frá 13. janúar 1922, væri eignarheimild fyrir jörðinni, en engar takmarkanir á eiginleikum jarðarinnar skráðar. Það hefði átt að vera tiltekið í registri þinglýsingarbókar, þegar eignin Arnórsstaðapartur hafi verið stofnuð í þinglýsingarbókum, skv. afsalinu. Með vísan til tilskipunarinnar hefði réttilega átt að skrá eignarhald á vatnsafli jarðarinnar, sem sérstakt ítak um takmörkun eignarráða jarðarinnar eða sem sjálfstæða eign. Skráning ætlaðs réttar íslenska ríkisins hafi því ekki verið færð réttilega inn í þinglýsingarbók í skilningi 18. gr. þinglýsingarlaga. Ljóst sé að með ákvörðun þinglýsingarstjóra frá 15. maí 2008, hafi í öllu falli verið viðurkennt að um mistök hafi verið að ræða í þinglýsingu. Á það skuli sérstaklega bent að í raun hafi afsal Stefáns Benediktssonar frá 1922 haft sambærilega stöðu enda mistökin komin fram við þinglýsingu þess afsals. Með vísan til þess sé ljóst að afleiðing mistakanna á rétt stefnanda beri að skilja sem röskun á síðar þinglýstum réttindum í skilningi 18. gr. þinglýsingarlaga. Byggt sé á því að öll skilyrði, skv. 18. gr. þinglýsingarlaga séu til staðar til þess að réttur stefnda víki fyrir eignarheimild stefnanda að Arnórsstaðaparti, þar sem eignin hafi verið seld kvaðalaus. Þá vísist til þess að réttur stefnda, Landsvirkjunar, sé háður því að ætlaður réttur stefnda, íslenska ríkisins, skv. hinu þinglýsta afsali standi. Þá megi einu gilda fyrir Landsvirkjun til hvers félagið sæki rétt til vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, en óefað muni Landsvirkjun fá eignarnámsheimild fyrir þeim réttindum. Um þrautavarakröfu kveðst stefnandi byggja á því að ákvæði afsalsins frá 10. september 1918 verði að skýra í samræmi við lög nr. 50/1907 og þar með feli orðalag afsalsins í sér að allt vatnsafl í fossum hafi verið undanskilið, enda hafi lögin einungis heimilað að undanskilið væri vatnsafl í fossum, sbr. orðalag lokamgr. 6. gr. laganna. Sé á því byggt að það hafi verið forsenda laganna að með heimild til að undanþiggja vatnsafl að nokkru leyti, gæti það einungis átt við um vatnsafl í fossum. Sé það í samræmi við orðalag laganna um undanþáguheimild, sbr. 6. gr. laganna. Víðtækari undanþága vatnsafls við afsal jarðar sé því ekki gild og því marklaus. Þá sé vísað til þess að forsendur lagasetningar á þessum tíma um nýtingu vatnsafls hafi verið að fossar yrðu nýttir, sbr. ákvæði laga um takmörkun á eignar- og umráðarjetti á fossum á Íslandi, um eignarnám á fossum o.fl., frá 22. nóv. 1907, sem og ákvæði laga um sölu þjóðjarða nr. 31/1905 og ákvæði laga um sölu kirkjujarða nr. 50/1907. Á því sé byggt að orðalag afsalsins frá 1918 verði að skýra með hliðsjón af ákvæðum gildandi laga á þeim tíma, þannig að með tilvísun í vatnsafl sé einungis átt við vatnsafl fossa. Á jörðinni séu nokkrir fossar og tæki undanþágan til þeirra og vatnsafls þeirra. Hins vegar yrði vatnsafl í öðrum hlutum vatnsfalla jarðarinnar eign stefnanda, s.s. í flúðum, straumum og lygnara rennsli. Þá vísi stefnandi sérstaklega til fyrri málsástæðu um gildi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka og framangreindrar reglu laga nr. 50/1907 um heimild til að undanskilja vatnsafl í fossum. Að því marki sem möguleikar hafi verið til þess að undanskilja vatnsafl í ríkara mæli en gert hafi verið ráð fyrir í lögum um sölu kirkjujarða, með gildum hætti, hafi það byggt á heimild sem almennt felist í einkaeignarrétti. Að því marki sem vatnsafl jarðarinnar hafi verið undanskilið í ríkara mæli en framangreint heimildarákvæði hafi tekið til, sé um að ræða stofnun ítaks byggða á einkaréttarlegri heimild. Því hafi ekki verið lýst skv. ákvæðum laga nr. 113/1952 og það sé því fallið niður. Stefnandi kveðst vísa um varnarþing til 34. gr. laga nr. 91/1991 en um aðild sé vísað til 19. gr. eml. nr. 91/1991, en stefndi, íslenska ríkið, hafi undirritað yfirlýsingu um framsal afmarkaðs hluta þeirra ætluðu réttinda sem um sé deilt, til Landsvirkjunar. Stefnandi kveðst vísa til meginregla eignarréttar s.s. um að vafa um hvort takmörkuð eignarréttindi séu til staðar yfir fasteign skuli skýra út frá meginreglum um að almennt skuli öll venjulega fasteignarréttindi fylgja grunneignarrétti. Þá sé vísað til annarra meginregla eignarréttar, s.s. um eðli ítaka o.fl. Vísað sé til laga um sölu kirkjujarða nr. 50/1907. Vísað sé til þinglýsingarlaga nr. 39/1978, og fyrri réttarheimilda á sviði þinglýsingar, s.s. þinglýsingarlaga nr. 30/1928, og eldri laga, s.s. Tilskipunar um afsalsbrjef og pansetningar á Íslandi frá 24. apríl 1833 og 3. kapítula Dönsku laga, 5. bók um kaup og sölu og makaskipti. Einnig sé vísað til reglugerða settra á grundvelli þinglýsingarlaga. Vísað sé til laga um lausn ítaka af jörðum nr. 113/1952. Vísað sé til vatnalag nr. 15/1923. Vísað sé til meginreglna stjórnafarsréttar og stjórnskipunarréttar um lögbundna stjórnsýslu, sbr. t.d. ákvæði stjórnarskrár um hin sjerstaklegu málefni Íslands frá 5. jan 1874, sbr. stjórnskipunarlög um breytingar, frá 3. okt. 1903. Um málskostnaðarkröfu stefnanda vísist til 130. gr. laga nr. 91/1991. III Stefndi íslenska ríkið byggir kröfur sínar á því að í dómsmálinu liggi fyrir samningur milli Félags landeigenda við Jökulsá á Dal, vatnsréttarhafa í Fljótsdal, Prestsetrasjóðs, stefnda og meðstefnda sem gerður hafi verið í desember 2005. Í samningnum séu vatnsréttindi Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts talin eign stefnda. Undir þennan samning riti umboðsmenn Félags landeigenda við Jökulsá á Dal fyrirvaralaust um ætluð eignarréttindi stefnanda. Stefndi verði að gera ráð fyrir að umboðsmenn Félags landeigenda við Jökulsá á Dal hafi haft umboð stefnanda til að skuldbinda félagið, og um leið þá sjálfa, enda sé enginn fyrirvari í samningnum um samningsumboð undirskriftaraðila Félags landeigenda við Jökulsá á Dal. Fyrirvari um gildistöku samkvæmt 9. kafla samningsins eigi ekki lengur við vegna þess að skilyrði um gildistöku samningsins muni hafa verið uppfyllt af hálfu þeirra eigenda og réttindahafa sem um ræði í 9. tl. samningsins. Í ljósi þessa sé því haldið fram af hálfu stefnda að stefnandi sé bundinn af samningnum í desember 2005 og þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna stefndu af öllum dómkröfum stefnanda. Aðalkrafa stefnanda sé byggð á því að þrátt fyrir að afsal stefnda frá 10. september 1918 hafi skýrlega undanskilið allt vatnsafl við sölu Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts til kaupanda hafi öll vatnsréttindi og orkunýtingarréttur þess þrátt fyrir það fylgt hinu selda. Af þessari ástæðu telji stefnandi sig vera réttan eiganda vatnsréttindanna en ekki meðstefndi sem sæki rétt sinn að mati hans ranglega til stefnda, íslenska ríkisins. Dómkröfu þessari mótmæli stefndi alfarið svo og þeim málsástæðum sem dómkrafan sé byggð á. Það liggi fyrir að stefnandi hafi átt Arnórsstaðapart frá árinu 1990. Hann telji sig hafa eignast partinn með vatnsréttindum og án nokkurra kvaða. Þetta sé ekki rétt vegna þess að stefndi hafi aldrei afsalað þessum réttindum fyrr en til meðstefnda á árinu 2007 eins og áður sé getið. Afsalið frá 1918 sé skýrt og afsalinu hafi verið þinglýst á árinu 1923 og um það sé ekki deilt. Þessi heildarmynd breytist ekki þótt þinglýsing afsalsins hafi í tímans rás fallið úr þinglýsingarbókum um tíma vegna einhverra mistaka. Eignarréttur stefnda umhverfist ekki við slík mistök og auðvitað af og frá að hann geti við þessar aðstæður færst yfir til annars eiganda þegjandi og hljóðalaust eins og stefnandi virðist halda fram. Fyrir slíku séu ekki til neinar lagalegar forsendur. Að mati stefnda skipti grandsemi jarðeigenda og væntingar um eignir sem ekki hafi verið fyrir hendi engu máli. Eignarrétturinn hverfi ekki frá lögmætum eiganda þótt skráning í þinglýsingabækur hafi fallið niður um tíma vegna mistaka. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi ekki getað undanskilið vatnsafl frá jörðinni í afsalinu 1918. Sé undanskilnaðurinn því marklaus að mati stefnanda. Með þessari fullyrðingu stefnanda sé búin til saga um ætlaða huglæga afstöðu kaupandans til kaupanna og undanskilnaðinn án þess að nokkuð liggi fyrir um afstöðu hans til kaupanna, að öðru leyti en því sem standi í afsalinu sjálfu. Auk þess vísi stefnandi til þess að kaupsamningur hafi stofnast um jörðina, fyrir tilkomu afsals, jafnvel þótt vitað sé að enginn kaupsamningur hafi verið gerður um jörðina fyrir afsalsgerð. Stefndi mótmæli þessum málatilbúnaði og telji hann haldlausan. Stefnandi telji að ákvæði afsalsins frá 1918 hafi gengið í berhögg við ákvæði laga nr. 50/1907 og sé því marklaus varðandi rétt ríkisins til vatnsafls jarðarinnar. Stefndi mótmæli þessu og telji fullyrðinguna ranga. Áður en lengra sé haldið sé rétt að halda til haga að enginn af fyrri eigendum Arnórsstaðaparts hafi haldið þessari fullyrðingu stefnanda fram svo vitað sé. Auk þess séu lögin úr gildi fallin og á þeim verði ekki lengur byggt. Ekkert liggi heldur fyrir um að kaupandi jarðarinnar á árinu 1918 hafi gert athugasemdir við skilmála og forsendur afsalsins. Afsalinu hafi verið þinglýst 1923 eins og áður hafi komið fram og engar athugsemdir gerðar þá við þinglýsingu skjalsins. Að mati stefnda sé stefnandi í engri aðstöðu til að byggja nú á því að ekki hafi verið fylgt skilmálum laga nr. 50/1907. Stefnandi vísi fyrst og fremst til ákvæða 6. gr. og 7. gr. laganna. Þessu sé aftur mótmælt. Samkvæmt 6. gr. laganna skyldi sýslunefnd segja álit sitt um hvort undan sölu ætti að skilja m.a. fossa eða önnur jarðargögn. Álit sýslunefndar sé ekki bindandi heldur eins konar ábending eða ráðgjöf til ráðherra. Stefndi viti ekki hvers vegna sýslunefnd hafi ekki tjáð sig um vatnsréttindi jarðarinnar við undirbúning afsals til væntanlegs kaupanda. Á því kunni að vera skýringar en útilokað sé að átta sig á því í dag, ef engar skriflegar skýringar fyrirfinnist. Að mati stefnda skipti vangaveltur um þetta engu máli fyrir réttarstöðu stefnanda. Fyrst kaupandinn hafi ekki gert athugasemdir um þetta atriði á sínum tíma, þá nái réttur stefnanda ekki til þess níutíu árum seinna auk þess sem lögin sjálf séu fyrir löngu niður fallin. Réttur stefnanda sé ekki meiri nú en kaupandans við afsalsgerð 1918. Afsalið standi fyrir sínu og því hafi verið þinglýst án nokkurra athugasemda. Rétt sé hér að halda því til haga að lög nr. 50/1907 hafi skýrlega gert ráð fyrir því að hægt væri að afsala kirkjujörðum án tiltekinna jarðargagna svo sem fossa, sbr. 2. mgr. 6. gr. laganna. Fullyrðingar stefnanda um annað séu því rangar. Að mati stefnda sé ljóst að stefnandi oftúlki lög nr. 50/1907 þegar því sé haldið fram að forsenda þess að undanskilja vatnsréttindi við sölu jarða hafi verið meðmæli sýslunefndar. Þetta sé ekki rétt, eins og fyrr sé rakið, því hlutverk sýslunefndar hafi einungis verið að láta uppi álit eða ráðgjöf um slíkt. Samkvæmt 1. gr. laganna hafi það verið á valdsviði ráðherra Íslands að taka ákvörðun um hvort undanskilja skyldi vatnsréttindi jarðarinnar. Ráðherra hafi því ekki verið bundinn af áliti sýslunefndar. Andstætt sjónarmið komi hvergi fram í lögunum. Jafnvel þótt sýslunefnd hafi ekki látið ráðherra í té álit á undanskilnaði vatnsréttinda þá breyti það ekki því að ráðherra hafi verið heimilt samkvæmt lögunum að selja jörðina en undanskilja jafnframt, eins og í þessu tilviki, allt vatnsafl og notkunaraðstöðu þess í landi Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts. Á annan hátt sé ekki hægt að túlka lögin. Stefnandi byggi á því að í afsali stefnda frá árinu 1918 „hafi ekki falist nægilega skýr undantekning á því að vatnsréttindum væri haldið eftir við sölu á jörðinni.“ Þessu mótmæli stefndi alfarið. Texti afsalsins kveði á um allt vatnsafl og aðstöðu á landi til að nýta það. Að mati stefnda sé ekkert óskýrt við þetta orðalag og án nokkurs vafa ljóst hver merkingin sé. Stefndi geri skýran greinarmun á rétti jarðeiganda til vatnsnotkunar til heimilisþarfa og búsrekstrar annars vegar, og vatnsréttindum að öðru leyti til orkuframleiðslu. Vatnalögin nr. 15/1923 geri þetta líka, sbr. 15. og 16. gr. laganna. Réttur jarðeiganda til vatnsnotkunar samkvæmt 15. gr. vatnalaga sé óumdeildur og verði ekki frá jarðareiganda tekinn. Vatnsréttindi að öðru leyti geti gengið kaupum og sölum eins og 16. gr. laganna geri ráð fyrir. Það sé því rangt sem stefnandi haldi fram að fyrirkomulagið sé markleysa og að lagagreinin heimili ekki að unnt sé skilja einstakar nýtingarheimildir vatns sérstaklega frá jörð. Fjölmörg dæmi séu um það fyrirkomulag sem stefnandi telji markleysu. Stefnandi telji að afsalinu frá 10. september 1918 hafi ekki verið haldið rétt til þinglýsingar og þar af leiðandi hafi stefndi glatað rétti sínum. Þessari málsástæðu sé mótmælt. Eins og áður hafi verið rakið hafi það verið hlutskipti kaupanda jarðarinnar að tryggja þinglýsingu afsals ekki stefnda. Ákvæði um þetta séu í afsalinu sjálfu. Stefndi mótmæli sérstaklega þeirri málsástæðu stefnanda sem hann sjálfur kenni við samsömun og útskýri á sinn hátt. Stefndi sjálfur átti sig engan veginn á því hvernig hægt sé að tengja þessa kenningu við íslenska lögfræði. Að mati stefnda sé fáránlegt að byggja á því að ófullnægjandi þinglýsingarvottorð sýslumanns sé bein og óafturkallanleg yfirlýsing um eignarrétt stefnanda á vatnsréttindum, af því að í þessu tilviki eigi í hlut íslenska ríkið. Réttaráhrifum þinglýsinga sé lýst í þinglýsingalögum. Þar sé hvergi gert ráð fyrir að hægt sé að túlka þinglýsingarvottorð á þennan sérkennilega hátt. Stefndi kannist heldur ekki við neinar aðrar lagaheimildir sem stefnandi gæti vísað til í þessu samhengi. Aðalatriðið sé hér sem áður; stefndi hafi átt vatnsréttindin þar til hann hafi afsalað þeim til meðstefnda. Það sýni þó þinglýstar heimildir. Stefnandi vísi til afsals Þorkels Jónssonar frá 12. janúar 1922 og telji það afsal ósamrýmanlegt afsalinu frá 1918 þar sem ekki hafi verið getið um takmarkanir afsalsins frá 1918. Stefndi beri að sjálfsögðu ekki ábyrgð á efni afsalsins frá 1922. Þegar af þeirri ástæðu geti efni þess ekki leitt til réttarspjalla fyrir stefnda. Sama eigi við þótt talið yrði að sýslumaður hefði átt að gera athugasemdir vegna skorts á upplýsingum um fyrirliggjandi takmarkanir jarðarpartsins. Í þessu sambandi sé þó rétt að nefna að ekki sé víst að sýslumanni hafi borið að gera athugasemdir við afsalið eins og það hafi verið orðað. Samkvæmt afsalinu hafi jarðarpartinum verið afsalað „með öllum gögnum og gæðum er nefndum jarðarparti hafa fylgt,..“ Nefndur Þorkell Jónsson hafi ekki getað selt meira en hann hafi áður eignast. Vatnsréttindin hafi verið undanskilin við fyrri kaup hans og væntanlega hafi hann hér verið að vísa til eignarréttarlegra takmarkana jarðarpartsins. Stefndi mótmæli því að hann hafi tapað rétti sínum yfir eigninni sökum tómlætis og/eða vanlýsingar. Áður hafi því verið lýst að eignarheimild stefnda að vatnsréttindum Arnórsstaðaparts hafi fallið út úr þinglýsingarbókum fyrir mistök. Það liggi þó óumdeilt fyrir að eignarheimildinni hafi verið þinglýst með afsali jarðarinnar og jarðarpartsins 1923. Mat á vatnsréttindum stefnda á grundvelli laga um jarðamat og fasteignamat komi stefnanda ekkert við. Þaðan af síður geti skortur á mati eða mötum leitt til þess að eignarréttur vatnsréttindanna yfirfærðist til eigenda jarðarinnar á hverjum tíma. Stefndi átti sig ekki á því hvernig stefnandi geti haldið þessu fram. Engin lagaheimild sé borin fyrir þessari fullyrðingu. Sömu sjónarmið eigi við tilvísun stefnanda til laga um landamerki nr. 41/1919. Lög þessi hafi tekið gildi eftir að stefndi hafi selt Arnórsstaðapartinn 1918. Stefndi geri ráð fyrir að Þorkell Jónsson, kaupandi jarðarpartsins 1918, beri sjálfur ábyrgð á því að vatnsréttindin hafi ekki verið nefnd í landamerkjabréfinu enda hafi hann átt að vita um þau. Landamerkjabréf jarðarpartsins sé dags. 30. nóvember 1921, en á þeim tíma hafi Þorkell Jónsson enn verið eigandi hans. Hins vegar skrifi Stefán Benediktsson, Merki, undir landamerkjabréfið þótt hann hafi ekki eignast partinn fyrr en í janúar 1922. Ekki sé vitað hvers vegna þetta fyrir komulag hafi verið haft við. Þess beri þó að geta að vatnsréttindi stefnda hafi á engan hátt verið ósamrýmanleg landamerkjabréfi jarðarpartsins andstætt því sem stefnandi haldi fram. Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi öðlast eignarrétt yfir vatnsréttindum Arnórsstaðaparts á grundvelli hefðarlaga nr. 46/1905. Að mati stefnda eigi hefðarlög ekki við um ágreining dómsmáls þessa. Stefnandi hafi eignast Arnórsstaðapart árið 1990 samkvæmt upplýsingum sem fram komi í stefndu málsins. Skilyrði fyrir hefð sé óslitið eignarhald á fasteign í tuttugu ár, sbr. 2. gr. hefðarlaga. Stefnandi uppfylli ekki þetta skilyrði og forverar hans ekki heldur. Stefnandi og fyrri eigendur partsins hafi aldrei farið með eignarhald þeirra réttinda sem hér sé deilt um að öðru leyti en því sem 15. gr. vatnalaga heimili til heimilis- og búsþarfa eða til jarðræktar. Um þá notkun sé ekki deilt enda sé sú notkun lögbundin. Vatnsréttindi jarðarpartsins að öðru leyti hafi ekki verið nýtt fyrr en nú með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar. Enn verði að minna á að réttindi stefnda hafi verið þinglesin eign hans og engar athugasemdir hafi komið fram á síðustu níutíu árum um eignarhald stefnda að þessu leyti. Hefðarlög eigi því ekki við, sem fyrr segi, um ágreining dómsmáls þessa. Stefnandi byggi á því að vatnsréttindi stefnda hafi fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Stefndi mótmæli þessu. Að mati stefnda eigi ofangreind lög alls ekki við um vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð á grundvelli 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Í nefndri lagagrein segi að séu vatnsréttindi látin af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, skuli fara eftir reglum um landkaup. Stefndi telji að túlka verði ákvæði þetta á þann hátt að vatnsréttindi jarða í skilningi 16. gr. vatnalaga séu undirorpin beinum eignarrétti, á sama hátt og fasteignir almennt, og séu því ekki ítak í skilningi laga nr. 113/1952. Samkvæmt þessum skilningi eigi lög nr. 113/1952 því ekki við hér. Í lögum nr. 113/1952 sé hvergi gert ráð fyrir að vatnsréttindi, sem skilin hafi verið frá jörð með samningi, séu ítak í skilningi laganna. Þessi fullyrðing eigi við lagatextann sjálfan, öll finnanleg lögskýringargögn og síðast en ekki síst framkvæmd laganna. Hvergi sé að finna heimildir sem bendi til þess skilnings sem stefnandi byggi hér á. Að mati stefnda hefði þurft skýr ákvæði í lög nr. 113/1952 um að vatnsréttindi sem undanskilin hefðu verið jörð teldust til ítaka í skilningi laganna. Svo sé ekki eins og áður segi. Í 1. gr. greinargerðar með frumvarpi til laga um lausn ítaka af jörðum segi eftirfarandi: „Hér er fylgt hinni venjulegu fræðilegu skýringu á því, hvað ítak sé. Að þess er getið sérstaklega, að afnotarétturinn skuli byggður á heimild einkaréttareðlis, er gert til þess að taka af allan vafa um það, að lögin taki eigi til afnota, sem almennar reglur laganna leyfa.“ Stefndi telji að óhjákvæmilegt sé að skýra 1. gr. laga nr. 113/1952, sbr. 1. gr. greinargerðar með frumvarpinu, á þann hátt að lögin taki ekki til vatnsréttinda jarða vegna þess að 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 heimili að vatnsréttindi jarða séu látin af hendi. Skipti hér ekki máli hvort vatnsréttindi í skilningi 16. gr. vatnalaga séu talin ítök í fræðilegum skilningi. Lög nr. 113/1952 eigi því einungis við einkaréttarlega ítakssamninga um efnisatriði sem löggjöfin hefur ekki sérstaklega látið til sín taka. Varakrafa stefnanda byggi á 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Sú krafa sé studd þeim rökum að stefnandi hafi verið grandlaus um að vatnsafl hafi verið undanskilið með afsalinu 10. september 1918. Enn séu rifjuð upp þau mistök sýslumannsins á Seyðisfirði sem leitt hafi til þess að niður hafi fallið úr þinglýsingarbókum þinglesinn réttur stefnda til vatnsafls á jörð stefnanda. Enn á ný sé því haldið fram að mistök þessi skapi ekki eignarrétt fyrir stefnanda í vatnsréttindum stefnda sem framseld hafi verið meðstefnda árið 2007. Stefndi fullyrði að engin heimild sé til í lögum sem leyfi eignartilfærslu á þennan hátt. Stefndi mótmæli túlkun stefnanda á 18. gr. þinglýsingarlaga. Að mati stefnda eigi hún alls ekki við enda fjalli greinin um allt önnur atriði en við eigi í dómsmálinu Að gefnu tilefni í þessu samhengi sé því harðlega mótmælt að efni afsalsins frá 1918 hafi verið fært ranglega í þinglýsingarbækur. Þetta sé einfaldlega rangt eins og sjá megi á endurriti úr þinglýsingarbók. Efni alls afsalsins komi þar skýrt fram. Bótahugleiðingar varakröfu stefnanda séu því byggðar á röngum forsendum. Við þetta sé að bæta að stefnandi geti ekki hafa orðið fyrir tjóni vegna eignar sem hann hafi haldið að hann ætti en hafi í reynd aldrei átt. Óraunsæjar væntingar geti aldrei orðið grundvöllur skaðabótakröfu. Það eigi vel við um varakröfu stefnanda. Það sé rétt hjá stefnanda að skráning vatnsréttinda stefnda hafi líklegast fallið niður í registri þinglýsingarbókar sýslumannsins á Seyðisfirði þegar eignin Arnórsstaðapartur hafi verið afmörkuð frá Arnórsstöðum í þinglýsingarbók embættisins. Afsalið hafi þá ranglega verið tilgreint sem frumeignarheimild jarðarinnar. Þetta hafi verið augljós mistök og það sé viðurkennt af öllum sem að málinu hafi komið. Þessi mistök hafi nú verið leiðrétt eins og lýst hafi verið í málsskjölum og enn sé ítrekað að þetta hafi ekki verið mistök í skilningi 18. gr. þinglýsingarlaga. Þrautavarakrafa stefnanda byggi á því að skýra verði ákvæði afsalsins frá 10. september 1918 í samræmi við lög nr. 50/1907. Stefnandi haldi þessu sama fram eða sambærilegu með aðalkröfu sinni. Stefndi vísi almennt til rökstuðnings síns gegn kröfu þessari þar, sbr. hér að framan. Sem fyrr oftúlki stefnandi lög nr. 50/1907 sem auk þess séu fallin úr gildi fyrir löngu síðan. Stefndi undirstriki að lögin takmarki á engan hátt rétt jarðeiganda til að undanskilja vatnsréttindi jarðar til orkunýtingar. Enginn greinarmunur sé gerður í lögunum á vatnsafli annars vegar og fossum hins vegar eins og stefnandi virðist halda fram. Að mati stefnda sé dómkrafa þessi, og þær málsástæður sem henni fylgi, afar langsótt og rökstuðningur stefnanda vísi ekki til eðlilegra lagasjónarmiða. Orðalag afsalsins frá 1918 sé skýrt og fram hjá því verði ekki gengið. IV Stefndi Landsvirkjun kveðst byggja sýknukröfu sína aðallega á eftirfarandi málsástæðum. Stefndi krefst sýknu af aðalkröfu stefnanda og hafnar því alfarið að stefnandi sé eða hafi verið eigandi að orkunýtingarrétti vatns fyrir jörðinni Arnórsstaðaparti. Vatnsréttindi séu flokkuð sem sérstök eignarréttindi að fasteignum. Vatnalögin fjalli um þær heimildir fasteignareiganda sem beinlínis lúti að umráðum og hagnýtingu vatns á landareign og fjalli um allar helstu hagnýtingarheimildir vatns sem máli skipti og nefnist einu nafni vatnsréttindi. Þau vatnsréttindi (nýtingarréttindi) sem vatnsréttarhafinn hafi samkvæmt vatnalögum, séu fjölmörg og mismunandi. Þeim sé lýst með jákvæðum hætti í lögunum þannig að talin séu upp þau réttindi sem vatnsréttarhafi hafi að öllu óbreyttu, sbr. 15. gr. vatnalaga. Samkvæmt því ákvæði sé að finna takmarkanir á þeim nýtingarheimildum sem landeigendum sé heimilt að framselja, en þar sé átt við vatn til heimilisþarfa, s.s. til drykkjar, þvotta, böðunar, til að vökva garða og til varnar við eldsvoða, búsþarfa og jarðræktar. Annar flokkur vatnsréttinda varði orkunýtingarréttindi, virkjunarréttindi eða fallréttindi. Samkvæmt þeirri flokkagreiningu séu orkunýtingarréttindin hluti þeirra vatnsréttinda sem fylgi landareign hverri samkvæmt V. kafla vatnalaganna nr. 15/1923. Þennan hluta vatnsréttinda sé unnt að skilja frá landareign án þess að eignarréttur af landi sé jafnframt látinn af hendi, skv. heimild í 1. mgr. 16. gr. laganna. Vatnsréttindin séu því undirorpin reglum um beinan eignarrétt en ekki afnotarétt, sbr og Hrd. 388/2005. Meðstefndi, íslenska ríkið, sem verið hafi eigandi réttindanna, hafi því haft fullan rétt til að afsala þeim til stefnda með yfirlýsingunni frá 11. desember 2007 . Þá sé byggt á því í stefnu að stefnandi sæki rétt sinn til f.v. eigenda Arnórsstaðaparts og hafi keypt jörðina árið 1990 með öllum gögnum og gæðum án allra kvaða. Með vísan til sölu á jörðinni í gegnum tíðina, byggi stefnandi á því að kaupendur að Arnórsstaðaparti hafi allir verið grandlausir um þær takmarkanir varðandi vatnsréttindin sem getið hafi verið um í afsalinu frá 10. september 1918, allt þar til sú umræða hafi komið upp vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þá hafi stefnandi sýnt af sér fulla aðgæsluskyldu við kaup á fasteigninni, þekkt vel til hennar, aflað þinglýsingarvottorðs auk þess sem kaupin hafi verið frágengin af fasteignasala sem annast hafi um alla skjalagerð. Hvergi hafi komið fram að vatnsréttindi væru undanskilin. Stefndi bendi á að í málavaxtalýsingu stefnanda segir að ,,[í] kjölfar þess að Þorkell Jónsson fékk upplýsingar um að jörðin Arnórsstaðir hafi verið seld honum á grundvelli heimildar í lögum um sölu kirkjujarða, seldi hann hluta jarðarinnar, sbr. afrit skjalanna á síðum 418-420 í þinglýsingarbók, sbr. dskj. nr. 22.“ Þannig hafi jörðinni verið afsalað til Stefáns Benediktssonar í Merki með afsali dags. 12. júlí 1923. Með hliðsjón af framansögðu, mótmæli stefndi því alfarið sem ósönnuðu að fyrrum kaupendur að jörðinni Arnórsstöðum hafi allan þennan tíma verið grandlausir um réttarstöðu sína og að vatnsréttindin hefðu verið skilin frá jörðinni í ljósi þess að Þorkell Jónsson hlyti að hafa vitað um réttindi sín þegar hann hafi hafið að selja hluta úr jörðinni þá þegar og hann hafi fengið upplýsingar um að jörðin hefði verið seld honum. Þá verði eins að telja harla ólíklegt að viðsemjendur Þorkels Jónssonar hafi ekki rannsakað heimildarbréf hans til jarðarinnar þegar kaup hafi gerst en fyrir liggi að Stefán Benediktsson hafi sjálfur keypt jörðina Arnórsstaði 1923. Með vísan til þess sem að framan sé rakið geti grandleysi stefnanda um að vatnsréttindin hafi verið undan skilin ekki eitt og sér stofnað eignarrétt á kostnað meðstefnda íslenska ríkisins. Afsali meðstefnda íslenska ríkisins hafi verið þinglýst 1923 og hafi ekki verið ógilt með dómi. Þar með hafi eignarréttur að þeim réttindum sem skilin hafi verið frá jörðinni í öndverðu ekki fallið niður og sé í fullu gildi. Vanheimild viðsemjenda stefnanda til vatnsréttindanna hafi ekki áhrif á beinan eignarrétt meðstefnda íslenska ríkisins og heimild þess til ráðstöfunar réttindanna með löggerningi. Þá verði ekki fram hjá því litið með hvaða hætti Arnórsstaðaparti hafi verið ráðstafað frá því jörðin hafi verið skilin frá Arnórsstöðum, en hún virðist hafa verið í eigu sama manns og síðar dánarbús hans og erfingja uns stefnandi leysi hana til sín frá erfingjum. Stefnandi byggi á því að afsal ráðherra frá 10. september 1918 geti ekki falið í sér að vatnsafli hafi verið haldið eftir í eigu stefnda þegar jörðin Arnórsstaðir hafi verið seld og afsalað til Þorkels Jónssonar enda hafi Þorkell Jónsson verið búinn að fá vilyrði fyrir kaupum á jörðinni, og gildur kaupsamningur hafi stofnast um jörðina fyrir útgáfu afsalsins 10. september 1918 og í öllu falli áður en afsalið hafi borist Þorkeli Jónssyni. Þá byggi stefnandi á því að ákvæði afsalsins hafi gengið í berhögg við ákvæði laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Stefndi mótmæli því sérstaklega sem ósönnuðu að um annað hafi verið samið en fram komi í afsali til Þorkels Jónssonar. Kaupin hafi verið fullnuð og afsal gefið út. Ekkert bendi til að Þorkell Jónsson hafi síðar vefengt efni eða gildi afsals fyrir jörðinni. Stefndi hafni alfarið þeim lagaskilningi stefnanda að lög nr. 50/1907, sem fallið hafi brott fyrir áratugum síðan, hafi falið í sér lögákveðinn kauprétt til handa ábúanda. Þvert á móti veiti lögin ráðherra heimild til að selja tilteknar eignir ríkisins að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ábúandi eigi ekki skv. lögunum lögvarinn rétt til að kaupa eign ef honum sýnist svo. Ákvörðunarvaldið sé skýrlega á hendi ráðherra, sbr. 1. gr. laganna. Samkvæmt 3. gr. laganna hafi ávallt verið skylt að undanskilja náma við sölu jarðar en ráðherra sem farið hafi með eignarráð kirkjujarðanna hafi tvímælalaust verið heimilt að ákveða hvaða réttindi jarðarinnar hafi verið seld á hverjum tíma. Sýslunefnd hafi skv. 6. gr. laganna verið lögbundinn umsagnaraðili sem jafnframt hafi tekið við umsókn væntanlegs kaupanda f.h. landsstjórnarinnar. Ákvæði laganna um umsögn sýslunefndar sé ótvírætt. Sýslunefnd hafi verið umsagnaraðili og umsögnin liður í undirbúningi töku stjórnvaldsákvörðunar. Ráðherra hafi farið með valdið skv. 1. gr. laganna en það hafi ekki verið framselt sýslunefnd sem sé staðbundið stjórnvald. Samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum í stjórnsýslurétti bindi umsögn umsagnaraðila ekki hendur stjórnvalds nema skýrt sé kveðið á um það í lögum. Fráleitt sé að álykta sem svo að annað hafi gilt í upphafi 20. aldar. Þá bendi orðalag lokamálsliðar 2. mgr. 6. gr. laganna ótvírætt til þess að um tillögu nefndarinnar sé að ræða. Engin rök standi til þess að fallast á þann skilning stefnanda á lögunum að þar sem sýslunefnd hafi ekki lagt til að önnur fasteignaréttindi en námar yrðu undanskilin við sölu jarðarinnar Arnórsstaða væru hendur ráðherra bundnar. Þá séu ákvæði 14. gr. laganna skýr um að ráðherra hafi farið með ákvörðunarvald um söluverð og verðmat matsmanna hafi einungis verið lágmarksverð. Ráðherra hafi því getað vikið frá mati matsmanna til hækkunar. Stefnandi byggi á því að reglur um vanheimild leiði til þess að ráðherra hafi einungis verið heimilt að selja jörðina í heild, nema að því marki sem ráðherra hefði lagaheimild til að undanþiggja réttindi og/eða hlunnindi skv. lögum nr. 50/1907. Jafnframt byggi stefnandi á því að ákvörðun ráðherra hafi verið tekin af valdþurrð, þ.e. ráðherra hafi ekki haft valdbærni til að undanþiggja vatnsréttindi við sölu jarðarinnar. Stefndi mótmæli þessu og telji um rangtúlkun á lögunum að ræða. Íslenska ríkið hafi áður verið eigandi kirkjujarðarinnar skv. inntaki hins beina eignarréttar þannig að það hafi haft heimild til hvers konar ráðstafana og umráða yfir jörðinni, að svo miklu leyti sem ekki hafi verið gerðar sérstakar takmarkanir í lögum. Ráðherra hafi haft valdheimild til að selja Arnórsstaði skv. skýru ákvæði 1. gr. laga nr. 50/1907. Ákvæði laganna hafi ekki miðað að því að færa vald frá ráðherra til lægra setts stjórnvalds enda hafi sýslunefnd verið umsagnaraðili en ekki ákvörðunaraðili. Lögin verði ekki skilin þannig að valdi hafi verið skipt milli þessara tveggja stjórnsýslustiga. Stefndi mótmæli alfarið þeim staðhæfingum sem komi fram í stefnu að ógildanleiki sé réttmætur þar sem ekki sé raskað hagsmunum sem íslenska ríkið hafi byggt á um langan tíma. Áður hafi komið fram að íslenska ríkið hafi verið þinglýstur eigandi vatnsréttindanna frá því jörðin hafi verið seld. Stefndi hafni alfarið þeim skilningi stefnanda að óheimilt hafi verið að skilja vatnsréttindi frá kirkjujörð við sölu hennar án álitsgjafar og matsferlis sem lögin hafi gert ráð fyrir. Hvort slíkt mat hafi farið fram eða um ástæður þess að svo hafi ekki verið liggi engar upplýsingar fyrir. Áður hafi komið fram að ráðherra hafi ekki verið bundinn af umsögn sýslunefndar og hafi getað ráðið verði sjálfur. Þótt ekki hafi farið fram mat á verðmæti jarðar án þeirra gæða sem undan hafi verið skilin valdi það því ekki að ákvörðun um söluna sé ógild eða ógildanleg. Þá byggi stefnandi á því að sökum óskýrleika í orðalagi í afsali ráðherra frá 10. september 1918, hafi í því ekki falist nægilega skýr undanskilnaður vatnsréttinda við sölu á jörðinni. Lagaleg þýðing þess að undanskilja vatnsafl væri í raun afar óljós sem leiddi til þess að orðalag afsalsins væri í raun merkingarlaust. Stefndi hafni þessari málsástæðu sem órökstuddri og rangri. Íslenska ríkið hafi selt jörðina Arnórsstaði í Jökuldal til fyrrum ábúanda með afsali dags. 10. september 1918, sbr. 1. gr. laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Í afsalsbréfinu, sem þinglýst hafi verið hinn 25. júlí 1923 sé að finna svohljóðandi ávæði: ,,þá eru undanskilin ... allt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Jafnframt segi orðrétt: ,,Í kaupunum er meðtalinn Arnórsstaðapartur í Merkislandi.“ Ákvæði afsalsins gæti ekki verið skýrara um að parturinn fylgdi sölunni og að vatnsafl fyrir landi jarðarinnar fylgdi ekki með við söluna og þar að auki hafi verið áskilin notkunaraðstaða vatnsaflsins í landi jarðarinnar. Orkunýtingarréttur, sé hluti af vatnsréttindum sem fylgi hverri landareign samkvæmt V. kafla vatnalaga nr. 15/1923. Þennan hluta vatnsréttinda sé unnt að skilja frá landareign og framselja í hendur annarra aðila ef því hafi verið að skipta, sbr. heimild í 1. mgr. 16. gr. laganna sbr. og Hrd. 388/2005. Með orðinu vatnsafl í afsalinu frá 1918 sé orkunýtingarrétturinn skilinn frá jörðinni Arnórsstöðum samkvæmt framansögðu. Í afsalinu frá 10. september 1918, sem og yfirlýsingu íslenska ríkisins frá 11. desember 2007, hafi því falist framsal á orkunýtingarrétti. Önnur vatnsréttindi, s.s. vatn til heimilisþarfa, eins og til drykkjar, suðu, þvotta, böðunar, til að vökva garða og til varnar eldsvoða skv. 15. gr. vatnalaga séu þar af leiðandi ekki hluti af hinum framseldum vatnsréttindum. Stefndi hafni því alfarið að heimild til orkunýtingar þess vatnsafls sem undan hafi verið skilið við sölu jarðarinnar 1918 takmarkist við tækniþekkingu manna árið 1918 eins og stefnandi haldi fram. Eignarráð stefnda takmarkist ekki að öðru leyti en samkvæmt gildandi lögum á hverjum tíma. Stefndi hafni alfarið þeirri túlkun stefnanda að vatnsréttindi sem frá jörðinni hafi verið skilin leiði til ósamrýmanlegrar niðurstöðu fyrir landeiganda og vatnsréttarhafa. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga, sbr. 49. gr., sé ótvírætt gert ráð fyrir að orkunýtingarréttur sé nýttur sjálfstætt og samhliða öðrum nýtingarrétti, sbr. m.a. 15. gr. vatnalaga. Stefndi hafni alfarið þeirri málsástæðu að afsalinu frá 1918 hafi ekki verið haldið rétt til þinglýsingar. Samkvæmt skýru ákvæði afsalsins hafi kaupanda, Þorkeli Jónssyni, borið að annast um þinglýsingu þess. Afsalið hafi verið þinglesið og fært inn í þinglýsingarbók 25. júlí 1923. Í hinu þinglýsta afsali komi skýrt fram hvað undanþegið hafi verið sölunni. Þá sé þeirri málsástæðu einnig hafnað að ósamræmi hafi verið milli heimildarbréfs Þorkels Jónssonar og síðar útgefinna afsala og þar sem skjölunum hafi ekki verið vísað frá þinglýsingu hafi réttindi meðstefnda íslenska ríkisins fallið niður. Stefndi bendi á að í afsali Bergþóru Bergsdóttur frá 12. júlí 1923, sem stefnandi vísi til komi fram að eignin sé seld „með öllum gögnum og gæðum er jörðinni fylgir og fylgja ber, eins og nefnd Bergþóra hefur eignast hana.“. Orðalag afsalsins gefi þannig ótvírætt til kynna að ekki sé verið að selja önnur réttindi en seljandi áður hafi átt, þ.e. jörðina án náma og vatnsréttinda, sbr. heimildarbréf Þorkels Jónssonar frá 10. september 1918. Stefnandi byggi á því að hann hafi tekið rétt sinn eftir fyrri eiganda jarðarinnar. Heimildarbréf fyrri eiganda hafi í engu getið nokkurra takmarkana, kvaða eða ítaka, á jörðinni. Stefnandi eigi því ekki að þurfa að sæta því að réttindi sín séu skert vegna (ætlaðs) gildisleysis heimildarskjals fyrri eiganda, að því leyti að þau tilgreini ekki annað en að vatnsréttindi fylgi við jarðasöluna. Stefndi mótmæli alfarið þessari málsástæðu. Þá bendi stefndi á að ekki verði framhjá því litið að stefndi reki eignarheimild sína til erfingja Stefáns Benediktssonar í Merki, viðsemjanda Þorkels Jónssonar, og síðar eiganda Arnórsstaða. Stefndi telji að ákvæði 33. gr. þinglýsingarlaga eigi ekki við í máli þessu enda sé afsal íslenska ríkisins til Þorkels Jónssonar frá 1918 gilt skv. efni sínu, sbr. og 4. mgr. 51. gr. þinglýsingarlaga. Þá byggi stefnandi á þeirri málsástæðu að jafnvel þótt kaupanda hafi verið skylt að færa afsalið til þinglýsingar, þá hafi stefnda verið nær að tryggja skýra þinglýsingu réttinda til vatnsafls jarðarinnar, s.s. með skýrri yfirlýsingu um það sem undanskilið væri. Staða meðstefnda íslenska ríkisins sem handhafa þinglýsingarvalds og ætlaðs eigenda umdeildra vatnsréttinda, skv. orðalagi í stefnu, skuli samsömuð, enda í raun um sömu lögpersónu að ræða. Í ljósi þessa telji stefnandi að líta beri á þinglýsingarvottorð fyrir eigninni sem útgefin séu af Sýslumanninum á Seyðisfirði, sem viðurkenningu á óskorðuðum eignarrétti stefnanda. Stefndi hafni alfarið málsástæðu stefnanda um samsömun íslenska ríkisins sem „handhafa þinglýsingarvalds“ og eiganda vatnsréttinda sem aftur leiði með einhverjum hætti til viðurkenningar á eignarrétti stefnanda. Stefndi bendi í þessu sambandi á viðurkennt grundvallaratriði í almennri lögfræði sem sé skipting fræðikerfisins í tvo höfuðstofna, allsherjarrétt og einkarétt. Íslenska ríkið sem eigandi vatnsréttinda sé einkaréttarlegur aðili en komi ekki fram sem handhafi allsherjarvalds. Af þeim sökum sé fráleitt að halda því fram að þinglýsingarvottorð sem þinglýsingarstjóri á Seyðisfirði kunni að hafa gefið út samkvæmt embættisskyldu feli á nokkurn hátt í sér viðurkenningu af hálfu íslenska ríkisins á eignarréttarlegri stöðu manna. Stefndi hafni þeirri málsástæðu stefnanda að meðstefndi íslenska ríkið hafi ekki talið vatnsréttindi sín sérstaka eign og tapað rétti sínum yfir eigninni sökum tómlætis og/eða vanlýsingar þar sem vatnsréttindin hafi ekki verið skráð almennri eignaskráningu í þinglýsingabókum og/eða skv. fasteignaskráningu. Samkvæmt þeim lagaákvæðum sem stefnandi vísi til hafi engin frumkvæðisskylda hvílt á eigendum fasteignaréttinda að láta meta þau til fasteignamats, hvað þá að vanræksla á slíku opinberu mati ætti að hafa þau réttaráhrif sem stefnandi haldi fram. Sjónarmið um tómlætisáhrif verði því ekki byggð á tilgreindum ákvæðum. Jafnframt vísi stefnandi til stuðnings ofangreindum kröfum sínum til þess að landamerkjabréf fyrir Arnórsstaðapart hafi verið gert 30. nóvember 1921 og þinglesið á manntalsþingi 27. júlí 1922, sbr. dskj. nr. 26. Í bréfinu sé með engu móti getið réttar íslenska ríkisins til vatnsafls í landi jarðarinnar. Réttindin hafi því verið fallin niður fyrir vanlýsingu auk þess sem ætluð réttindi yfir vatnsafli skv. afsalinu frá 10. september 1918 hafi því verið orðin ósamrýmanleg þinglýstu landamerkjabréfi, þegar afsalið hafi verið fært til þinglýsingar árið 1923. Stefndi hafni alfarið þessari málsástæðu stefnanda. Íslenska ríkið hafi gefið út afsal til Þorkels Jónssonar þar sem námar og vatnsréttindi hafi verið undanþegin sölu Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts. Kveðið hafi verið á um að kaupandi skyldi annast þinglýsingu afsalsins en það hafi þó ekki verið gert fyrir en fimm árum síðar eins og áður hafi komið fram. Samkvæmt 2. gr. landamerkjalaga sem stefnandi vitni til hvíli skylda til gerðar landamerkjabréfs á eiganda jarðar, þ.e. skyldan hafi hvílt á Þorkeli Jónssyni sem sjálfur hafi annast gerð landamerkjabréfsins í félagi við eigendur nágrannajarða sinna. Sú ályktun stefnanda að þar sem landeigandinn hefði ekki sinnt lagaskyldu sinni um að tilgreina að vatnsréttindi hans hefðu verið frá jörðinni skilin, með afsali nokkrum árum áður, geti það valdið seljanda jarðarinnar réttarspjöllum sé fráleit lagatúlkun og geti ekki haft þýðingu við úrlausn þessa máls. Þá bendi stefndi á að í 2. gr. laganna sé kveðið á um að geta skuli ítaka og hlunninda í viðkomandi jörð og í aðrar jarðir. Stefndi telji vatnsréttindi sem fjallað sé um í máli þessu ekki falla undir framangreind hugtök og þegar af þeirri ástæðu hafi ekki borið að tilgreina þau í landamerkjabréfi. Stefnandi byggi á því að hann hafi eignast vatnsréttindi fyrir hefð. Í stefnu komi ekki fram á hvaða lagagreinum hefðarlaganna stefnandi byggi og því ekki hægt að taka afstöðu til hvers konar réttindi hann telji vatnsréttindi vera samkvæmt þessari grein. Málsástæður stefnanda séu að þessu leyti verulega vanreifaðar. Stefndi telji hefðarlög ekki koma til álita við úrlausn þessa máls. Hefðarlögin geri það að skilyrði fyrir hefð, að óslitin notkun eða óslitið eignarhald af hálfu hefðanda hafi haldist um tiltekinn tíma. Samkvæmt 2. gr. hefðarlaga sé skilyrði eignarhefðar óslitið eignarhald á fasteign í 20 ár. Stefnandi hafi ekki farið með óslitið eignarhald á umræddri jörð í áratugi eins og nefnt sé í stefnu auk þess sem ljóst sé að stefnandi hafi ekki farið með eignarhald á vatnsréttindum jarðarinnar frá útgáfu afsalsins 10. september 1918. Ekki sé heldur vitað til þess að þeir hafi nytjað þau að öðru leyti en samkvæmt lögbundnum afnotarétti sbr. 15. gr. vatnalaga, nr. 15/1923. Óumdeilt sé að landeigendur fari með réttindi skv. 15. gr. vatnalaga. Notkun þeirra réttinda geti hins vegar ekki veitt landeigendum víðtækari rétt, þ.e. eignarrétt yfir vatnsréttindum að fullu, og gildi þá einu á hvaða ákvæðum hefðarlaganna sé byggt. Meðstefndi, íslenska ríkið, hafi aftur á móti verið þinglýstur eigandi vatnsréttindanna frá öndverðu og því farið með óslitið eignarhald á réttindunum á því tímabili sem hér skipti máli. Stefndi mótmæli því eindregið að stefnandi geti samkvæmt framansögðu hafa öðlast eignarréttindi á grundvelli hefðarlaga. Loks byggi stefnandi á þeirri málsástæðu að skv. lögum nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum hafi íslenska ríkinu verið skylt að halda við réttindum sínum með lýsingu ítaksins skv. ákvæðum laganna en ella glata þeim. Stefndi hafna því alfarið að vatnsréttindi íslenska ríkisins geti talist til ítaksréttinda í skilningi þessara laga eða fallið undir gildissvið þeirra að öðru leyti. Að mati stefnda falli vatnsréttindi, sbr. 16. og 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, ekki undir gildissvið laga nr. 113/1952. Í eignarrétti hafi beinn eignarréttur verið skilgreindur með neikvæðum hætti þannig að hann sé einkaréttur ákveðins aðila, eigandans, til hvers konar umráða og ráðstafana yfir tilteknum líkamlegum verðmætum, innan þeirra takmarka sem þessum rétti séu sett í lögum og af takmörkuðum eignarréttindum. Takmörkuðum (óbeinum) eignarréttindum séu aftur á móti mörk sett með jákvæðum hætti gagnvart öðrum rétthöfum, sérstaklega þeim aðila, sem verði eftir sem áður talinn eiga eignarrétt. Takmörkuð (óbein) eignarréttindi veiti rétthafanum aðeins tiltekin not eða umráð hlutarins sem lýsi sér í takmörkun á hinum víðtækari rétti eigandans og til takmarkaðra eignarréttinda teljist m.a. afnotaréttindi, ítök, veð og haldsréttur. Óbeins eignaréttar get handhafinn aðeins notið í skjóli eiganda hins beina eignaréttar, því óbeinu eignaréttindin verði aðeins talin hluti hans. Ef hluti hins beina eignaréttar hafi verið skilinn varanlega frá eign með lögum eða samningi sé eðli máls samkvæmt ekki lengur um óbein eignaréttindi að ræða, þeirra verði notið sjálfstætt. Þá hafi í eignarrétti verið byggt á því að unnt sé að stofna til ýmis konar afnotaréttinda yfir fasteignum og fari það eftir efni þeirra hvers eðlis þau séu. Til slíkra réttinda megi m.a. telja veðsetningu, afnotaréttindi, leiguréttindi, ítök, ískyldur, ítölu, kvaðir o.s.frv. Þannig sé fráleitt að álykta og ekki í samræmi við viðurkennd sjónarmið í eignarrétti að öll óbein eignarréttindi að jörðum teljist ítaksréttindi í skilningi laga. Ítök séu einungis ein afmörkuð tegund afnotaréttinda sem unnt sé að stofna yfir fasteign en í þeim felist mjög afmarkaðar og þröngar heimildir til tiltekinna afnota af jörð annars manns. Fjölmargar kvaðir hvíli á fasteignum og jörðum án þess að um ítök sé að ræða s.s. vegna vega og girðinga án þess að unnt sé að segja að rétthafinn eigi ítak í viðkomandi jarðir. Jafnvel þótt túlkun á hugtakinu ítak sé rýmkuð og það talið ná til hvers konar kvaða sem hvíla á fasteignum, sé ljóst að gildissvið laga nr. 113/1952 sé mun þrengra og bundið við ákveðna tegund ítaka. Við setningu vatnalaga, nr. 15/1923, hafi vísvitandi verið látið liggja milli hluta, að ákveða hvaða nafni réttur landeiganda yfir vatni væri nefndur, hvort hann skyldi talinn eignarréttur í lagamerkingu eða einhverju öðru nafni nefndur. Lögfræðinni hafi verið eftirlátið að svara því. Látið hafi verið nægja að ákveða að landareign fylgdi réttur til að hagnýta sér vatn, sem á henni liggi, innan þeirra takmarka sem lög, venjur eða aðrar heimildir hefðu í för með sér. Með 2. gr. vatnalaga hafi því verið ákveðið að vatnsréttindi fylgdu landinu eða eignarrétti að því, nema þau væru sérstaklega frá skilin. Vatnsréttindi hafi verið skilgreind sem rétturinn til að nytja grunnvatn, vatnsfall eða stöðuvatn. Í 1. mgr. 16. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, komi fram að séu vatnsréttindi látin af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, fari eftir reglum um landkaup. Af þessu leiði að vatnsréttindi önnur en þau sem fram komi í 15. gr. vatnalaga verði varanlega skilin frá eignarrétti að fasteign. Séu vatnsréttindi skilin frá fasteign teljist þau ekki lengur sem hluti hennar og þar með ekki takmörkuð eignarréttindi, heldur sjálfstætt andlag beins eignarréttar. Mikilvægur hluti vatnsréttinda og sá sem fjallað sé um í þessu máli sé orkunýtingarrétturinn, sbr. 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923. Í 1. gr. laga nr. 113/1952 segi, að ítak merki hvers konar afnot fasteignar, sem eigi eru samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar, sem afnotin taka til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttareðlis. Í athugasemdum við þessa grein sem fylgt hafi frumvarpi að lögunum komi fram að fylgt væri hinni venjulegu fræðilegu skýringu á ítaki. Í hinum almennum athugasemdum með frumvarpinu komi fram að flest ítök í jarðir hér á landi séu alda gömul og þau séu ítakshafanum að litlu eða engu gagni. Í skýringum með 4. og 5. gr. frumvarpsins sé tekið fram að stefnt sé að því að hreinsa jarðir af ítökum sem hætt sé að nota og að slík hreinsun sé æskileg. Tilgangur laganna hafi því augljóslega verið að losa eigendur jarða úr viðjum aldagamalla og úreltra búskaparhátta með því að losa þá undan oft á tíðum óljósum ítökum í jarðir þeirra er misst hefðu í raun alla fjárhagslega þýðingu. Með engu öðru móti gætu lögin talist samræmast ákvæðum þá 67. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, nú 72. gr. hennar. Þá beri að túlka vísun 1. gr. laganna til „heimildar einkaréttareðlis“ með þeim hætti að ítak falli ekki undir gildissvið laganna, ef um það sé fjallað í öðrum lögum. Í athugasemdum við 1. gr. laganna segi um þetta: Að þess er getið sérstaklega, að afnotarétturinn skuli byggður á heimild einkaréttareðlis, er gert til að taka af allan vafa um það, að lögin taki eigi til afnota, sem almennar reglur laganna leyfa. Vísan til almennra reglna laganna sé vísan til annarra laga almennt, þ.e.a.s. sé kveðið á um afnot í öðrum lögum sé lögum nr. 113/1952 ekki ætlað að ná til þeirra. Í athugasemdum við 3. gr. laganna segi að ekki þyki ástæða til að hagga við ákvæðum laga um lausn ítaka sem þar greini. Í skýringum með 4. og 5. gr. komi svo fram að með ákvæðum þessum sé stefnt að því að fá fullkomið yfirlit yfir ítök þau sem talin séu vera í jarðir í landinu. Ljóst sé að helstu heimildir séu landamerkjaskrár og önnur „jarðaskjöl“ þ.e.a.s. heimildir einkaréttareðlis en ekki einkaréttarlegir samningar sem byggi á ákvæðum almennra laga, eða almenn lög hafi verið sett um, eins og t.d. vatnsréttindi, sbr. lög nr. 15/1923. Við lestur almennra athugasemda með frumvarpinu verði þessi skilningur vafalaus en þar segi m.a.: Það er og bannað með lögum að skilja sum hlunnindi, sem fasteign fylgja, frá henni, ..., rétt til vatns, sem á fasteign er, til heimilis- eða búsþarfa, eða jarðræktar á henni, sbr. l. nr. 15 20. júní 1923, ... og ber þetta allt vott um þá stefnu löggjafans að tryggja það, að eðlileg gæði fasteigna fylgi þeim sjálfum og séu nytjuð í sambandi við notkun þeirra. Heimild sú, sem frumvarp þetta veitir til lausnar ítaka af jörðum, er spor í þessa sömu átt. Með öðrum orðum, lögunum sé á engan hátt ætlað að hrófla við öðrum gildandi lögum um fasteignaréttindi, s.s. ákvæðum vatnalaga. Það hafi því ekki verið takmark löggjafans að færa fram nýja víðtækari skilgreiningu á ítakshugtakinu en í gildi hefði verið. Hvergi sé í lögunum tekið fram að þau nái til vatnsréttinda, líkt og stefnandi haldi fram. Gildissvið laganna sé takmarkað og vegna hins sérstaka eðlis þeirra beri að túlka það þröngt þannig að það nái einvörðungu til ákveðinna ítaka er tengist hefðbundnum landbúnaðarnotum fyrri tíma. Stefndi telji að vatnsréttindi hafi ekki verið talin til ítaka samkvæmt venjulegri fræðilegri skilgreiningu á þeim tíma er lögin hafi verið samþykkt og að beinn eignarréttur að fasteignaréttindum, eins og vatnsréttindum, sem löglega hafi verið skilin frá jörðum, geti eftir það ekki talist ítök í skilningi laga. Ljóst sé að orðalag 1. gr. ítakslaganna sé alltof rúmt ef það sé túlkað samkvæmt þeirri víðtæku skýringu sem stefnandi leggi til grundvallar og mundi þannig nánast ná til hvers konar afnotaréttinda sem stofnað sé til yfir jörðum. Af forsögu ákvæðisins sem rakin hafi verið hér að framan sé ljóst að vilji löggjafans hafi ekki staðið til að fella öll óbein eignarréttindi að jörðum undir hugakið ítak. Þvert á móti verði að draga þá ályktun að löggjafinn hafi haft í huga hin hefðbundna skilning á þessari tegund óbeinna eignarréttinda, þ.e. þau sem almennt hefðu tíðkast innan landbúnaðarins s.s. beit, slægjur, eggjataka, reki o.þ.h. Áður sé minnst á að lögin hafi mikla sérstöðu er komi að túlkun þeirra gagnvart nú 72. gr. stjórnarskrárinnar. Væntanlega hafi ekki verið talið að ákvæði laganna hefðu í för með sér bótalausa eignaupptöku þar sem þeim hafi verið beint eins og áður segi að hefðbundnum ítökum jarða í aðrar jarðir er í flestum tilfellum hefðu misst gildi sitt og fjárhagslega þýðingu. Beri af framangreindum ástæðum að túlka ákvæði laganna þröngt og öndvert við það sem stefnandi haldi fram. Réttur sá sem ítaki fylgi sé bundinn við tiltekna fasteign. Því til staðfestingar megi vísa til 1.-2. málsl. 1. mgr. 2. gr. laga um landamerki o.fl., nr. 41/1919, en þar segi: Eigandi lands eða fyrirsvarsmaður skal gera glöggva skrá um landamerki, eins og hann veit þau réttust. Skal þar og getið ítaka og hlunninda í land það, svo og þeirra ítaka og hlunninda, er því landi fylgja í lönd annarra manna. Minnt sé á framangreinda skilgreiningu á ítaki við meðferð málsins á Alþingi en þar hafi sagt: Það kallast ítak í lögum þessum, er jörð á land eða rétt til landsnytja ... utan landamerkja sinna, en innan landamerkja annarra jarðar eða fyrir landi hennar. Hin hefðbundnu ítök sem lögin nái til byggi þannig fyrst og fremst á einhliða viðurkenningu ítaksþola en ekki tvíhliða samningum líkt og framsal vatnsréttinda eða þegar þau hafi verið undanskilin við sölu jarða. Vatnsréttindi við Arnórsstaði I og II og Arnórsstaðapart hafi verið þinglýst eign íslenska ríkisins og hafi verið það bæði fyrir og eftir gildistöku ítakslaganna. Vatnsréttindunum hafi verið haldið eftir við sölu jarðanna árið 1918 og hafi aldrei verið eign þeirra sem stefnandi leiði rétt sinn frá. Stefndi minni á að á öndverðri 20. öld hafi verið mikil umræða um orkunýtingarrétt íslenskra fallvatna og allur aðdragandi setningar vatnalaga nr. 15/1923 beri þess skýr merki. Það hafi því ekki verið tilviljun að íslenska ríkið hafi undanskilið vatnsréttindi Arnórsstaða við sölu jarðarinnar árið 1918. Í þessu sambandi megi benda á að kaup íslenska ríkisins á vatnsréttindum Títan-félagsins árið 1952 hafi ekki verið tilviljunum háð eða gerð með skammtímasjónarmið í huga. Þvert á móti hafi þau byggst á vandlegum undirbúningi svonefndrar Þjórsárnefndar, sem skilað hafi skýrslu árið 1949, og hafi verið í fullu í samræmi við bæði ákvæði þágildandi raforkulaga, nr. 12/1946, og fjárlög fyrir árið 1952. Samkvæmt lögum nr. 102/1951, fjárlög fyrir árið 1952, hafi 1.570.000 kr. verið veitt til kaupa á vatnsréttindum Títan hf. Við 1. umræðu um fjárlagafrumvarpið á Alþingi síðari hluta árs 1951 hafi fjármálaráðherra, Eysteinn Jónsson, gert grein fyrir í framsöguræðu sinni að gert væri ráð fyrir fjárveitingu vegna kaupa á réttindum Títanfélagsins, sbr. eftirfarandi: „[S]ett er inn fjárveiting til kaupa á vatnsréttindum í Þjórsá, 1570 þús. kr. Íslendingar verða að eiga vatnsréttindi sín sjálfir, og hafa tekizt samningar við erlenda eigendur þessara réttinda um sölu á þeim fyrir þetta verð.“ Enginn þingmaður hafi gert þessa tillögu að umfjöllunarefni við umræðuna eða síðari umræður um fjárlagafrumvarpið og því rökrétt að álykta að einhugur hafi ríkt um hana. Ljóst sé því að farið hafi verið með vatnsréttindin sem bein eignarréttindi í eigu Títanfélagsins og með kaupsamningi hafi íslenska ríkið eignast beinan eignarrétt að þessum réttindum. Ákvörðun um kaupin hafi byggst á vinnu Þjórsárnefndar undir forustu raforkumálastjóra sem hafi haft hlutverk og skyldur skv. 49. gr. raforkulaga, nr. 12/1946, en 2. mgr. hafi verið svohljóðandi: „Raforkumálastjóri gerir tillögur til ríkisstjórnarinnar um kaup á vatnsréttindum og jarðhitasvæðum sem hann telur nauðsynlegt eða hagkvæmt að ríkið eignist.“ Alþingi og ríkisstjórn Íslands hafi því verið fullkunnugt um eðli og tilvist réttindanna og alltaf hafi legið ljóst fyrir að ríkið væri að kaupa beinan eignarrétt að réttindunum en ekki væri verið að stofna ítak í jarðir. Skýrt komi fram að réttindin hafi verið í eigu útlendinga og nauðsynlegt hafi þótt að tryggja Íslendingum yfirráð þeirra. Fjarstæðukennt sé að halda því fram að íslenska ríkið hafi lagt gríðarlega mikla vinnu við að meta hvort kaupa skyldi vatnsréttindin af Títanfélaginu og meta hvað greiða skyldi fyrir þau, afla verulegrar fjárheimildar úr ríkissjóði til greiðslu fyrir þau og svo strax næsta ár setja lög sem sviptu það sjálft eign sinni bótalaust og innan mjög skamms tíma. Eðli máls samkvæmt gangi slík lagatúlkun ekki upp, burtséð frá orðalagi laganna. Vilji löggjafans hafi fráleitt staðið til þess að lögin yrðu skilin á þann veg sem stefnandi byggi á. Samkvæmt gildandi raforkulögum á þeim tíma þegar ítakslögin hafi verið sett hafi legið ljóst fyrir að löggjafinn liti svo á að vatnsréttindi væru beinum eignarrétti háð og ráð fyrir því gert að íslenska ríkið eignaðist þau. Raforkulögin verði ekki skilin svo að um stofnun ítaksréttinda sé að ræða heldur sé ráð fyrir því gert að ríkið eignist réttindin beinum eignarrétti. Í afsali ráðherra Íslands til Þorkels Jónssonar, sé ótvírætt kveðið á um að jörðin sé seld án allra vatnsréttinda. Þessum samningi hafi verið þinglýst og hvernig sem á málið sé litið, sé ekki unnt að telja að vatnsréttindi stefnda íslenska ríkisins geti talist ítak í jörðina Arnórsstaði. Þá bendi stefndi á að þrátt fyrir mikla leit hafi stefndi ekki fundið nein dæmi þess að vatnsréttindi, sem skilin hafi verið frá jörðum, hafi verið afmáð úr þinglýsingabókum í kjölfar gildistöku laga um lausn ítaka af jörðum, nr. 113/1952. Stefnandi hafi heldur ekki lagt fram nein gögn þess efnis. Byggi stefndi á því að gildissvið laga nr. 113/1952 nái ekki til vatnréttinda sem löglega hafa verið skilin frá jörðum. Í athugasemdum við 1. gr. laga nr. 113/1952 sé tekið fram að þau gildi ekki um afnot sem almenn lög leyfa. Ákvæði 1. mgr. 16. gr., sbr. og 49. gr., vatnalaga sé slík heimild og þegar af þeirri ástæðu nái lögin ekki til vatnsréttinda, hvort sem til slíkra eignarréttinda hafi verið stofnað fyrir eða eftir gildistöku laga nr. 15/1923. Það sé augljóst að lögum nr. 113/1952 hafi ekki verið ætlað að hafa nein áhrif á almenn ákvæði laga um vatnsréttindi eða t.d. námaréttindi sem skilin séu frá jörðum samkvæmt ákvæðum almennra laga. Öll síðari tíma réttarþróun styðji þessa skoðun en rúm hálf öld sé síðan lög nr. 113/1952 hafi verið sett til hagsbóta fyrir þá landeigendur sem hafi verið í óvissu um réttmæti aldagamalla ítaka annarra jarða í jarðir sínar. Stefndi byggi einnig á því að gildissvið 1. gr. laganna verði að skýra með hliðsjón af lagaáskilnaðarreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttinda. Það sé viðurkennt sjónarmið við túlkun laga að skýra beri með þröngum hætti öll þau lagaákvæði sem fela í sér frávik frá almennum reglum, sbr. Hrd. 118/1972, Hrd. 128/1985 og Hrd. 519/2006. Framangreint lögskýringarsjónarmið eigi sér í lagi við um lög sem þrengi mannréttindi og verði að gera þá kröfu að slík ákvæði séu skýr og ótvíræð, sbr. Hrd. 239/1987. Í þessu máli sé um að ræða lög sem mæli fyrir um bótalausa eignaupptöku. Slík lagaákvæði orki tvímælis og verði að túlka afar þröngt. Þá sé ljóst að á Alþingi hafi orðið uppi efasemdir um stjórnskipulegt gildi ítakslaganna. Í málinu hafi verið lagt fram álit Ólafs Jóhannessonar, dags. 23. janúar 1963, þar sem fram komi efasemdir hans um gildi laganna, einkum hvað varði þinglýst réttindi manna. Í kjölfar þess hafi Alþingi samþykkt þingsályktun 10. apríl 1963 um athugun á framkvæmd laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum, Í greinargerð sem fylgt hafi þingsályktunartillögunni hafi komið skýrt fram hinn yfirlýsti tilgangur lagasetningarinnar sem hafi verið sá að lögin „voru sett til að koma reglu á ítök í bújarðir og gefa jarðeigendum tækifæri til að leysa þau af, ef svo bæri undir“. Þá komi fram í greinargerðinni að talið hafi verið eðlilegt að fram færi athugun á framkvæmd laganna og ef í ljós kæmi að einhverjir hefðu orðið fyrir óeðlilegri réttarskerðingu yrði leitað ráða til að bæta hlut þeirra. Í svörum bæjarfógeta og sýslumanna við bréfi atvinnumálaráðuneytisins sem fyrir liggi í málinu komi skýrt fram hvers konar réttindi um hafi verið að ræða en það hafi einkum verið beitarréttur, hagaganga, upprekstrarréttur, reki, saltfjara, sölvafjara, eggjataka, hvalskurður, torfrista, selveiði o.s.frv. Greinilegt sé að hér sé um hin hefðbundnu landbúnaðarítök að ræða sem lögunum hafi verið stefnt gegn og gildisvið þeirra hafi takmarkast við. Eins og að framan sé bent á verði við túlkun laga nr. 113/1952 að taka mið af ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um vernd eignarréttar. Vatnsréttindi við Arnórsstaði hafi verið löglega skilin frá jörðinni með afsali og því þinglýst. Frá öndverðu hafi vatnsréttindin verið þinglýst eign íslenska ríkisins, fyrst á meðan jörðin hafi verið í eigu ríkisins og eftir 1918 þegar þau hafi verið frá henni skilin við sölu. Ekki sé heimilt að túlka ákvæði laga nr. 113/1952 svo rúmt að þau nái til orkunýtingarréttar vatnsfalla, sem löglega hafi verið frá þeim skilinn með samningi á grundvelli heimildar í 16. og 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, með þeim réttaráhrifum að eigandi réttindanna glati þeim bótalaust hafi hann ekki lýst þeim innan tiltekins skamms tíma fyrir stjórnvaldi. Slík túlkun fái ekki staðist gagnvart ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þar að auki verði að hafa í huga þá aðstöðu að síðari eigandi, stefnandi þessa máls, væri með því að auðgast með óverðskulduðum hætti á kostnað löglegs eiganda réttindanna, meðstefnda íslenska ríkisins og nú stefnda, sbr. sjónarmið um óréttmæta auðgun. Því telji stefndi að ef talið yrði að lög nr. 113/1952 gildi um vatnsréttindi þá brjóti ákvæði laganna í bága við ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, (áður 67. gr.) og af þeim sökum verði að víkja þeim til hliðar. Samkvæmt nefndu stjórnarskrárákvæði sé eignarrétturinn friðhelgur og enginn verði sviptur eignarrétti sínum án lagaheimildar og greiðslu fullra bóta. Með lögum 113/1952 hafi verið gert ráð fyrir að óbein eignarréttindi féllu niður ef þeim væri ekki lýst fyrir héraðsdómara innan 12 mánaða. Eins og mál þetta sé byggt upp af hálfu stefnanda, geti dómurinn ekki vikist undan því að taka afstöðu til gildis laga nr. 113/1952 gagnvart nefndu ákvæði stjórnarskrárinnar. Um vandkvæði sem skapast hafi vegna þessarar sérkennilegu lagasetningar megi vísa til erindis Guðmundar Kristjánssonar, bónda á Núpi í Axarfirði til forsætisráðherra árið 1962, minnisblaðs J.S, dags. 30. október 1962, umfjöllunar Ólafs Jóhannessonar og þingsályktunar Alþingis um athugun á framkvæmd laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum frá 10. apríl 1963, en gögn þessi liggi öll frammi í málinu. Af öllum framangreindum ástæðum beri að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda byggist á því að stefnda verði gert að þola viðurkenningardóm á því, að réttur stefnanda skv. afsali fyrir Arnórsstaðaparti frá 1990 sem þinglýst hafi verið hinn 7. júní 2007 gangi framar rétti stefnda, íslenska ríkisins, skv. afsali frá 10. september 1918 sem þinglesið hafi verið hinn 25. júlí 1923. Stefndi mótmæli alfarið þeirri túlkun stefnanda á 18. gr. þinglýsingalaga sem fram komi í stefnu. Eins og að framan greini hafi íslenska ríkið verið eigandi vatnsréttinda við Arnórsstaði frá því jörðin hafi verið seld og afsalið hafi skilmerkilega verið fært inn í þinglýsingarbækur. Í registri komi fram um skráningu afsalsins. Samkvæmt skýringum sýslumannsins á Seyðisfirði sem fram komi í úrskurði Héraðsdóms Austurlands í málinu nr. T-2/2008, virðist efnisatriði skjala eða athugasemdir almennt ekki hafa verið skráð í registrin. Efni afsalsins hafi því ekki verið ranglega fært í þinglýsingabækur. Þótt athugasemd hafi ekki verið skráð í registur sé því alfarið mótmælt að eignarréttur geti fallið niður fyrir þær sakir. Afsalið frá 1922 sem talið sé stofnskjal eignarinnar í registri hafi að geyma svofelldan texta: „....sel og afsala eignarjetti yfir þeim jarðarparti úr eignar- og ábýlisjörð minni Arnórsstöðum ....með öllum gögnum og gæðum er nefndum jarðarparti hafa fylgt...” Vatnsréttindin hafi verið frá jörðinni skilin og hafi því ekki fylgt við söluna. Þess megi og geta að kaupandi Arnórsstaðaparts, Stefán Benediktsson að Merki, hafi ári síðar keypt Arnórsstaði. Samkvæmt ákvæði 15. gr. þinglýsingalaga sé það afhending skjals til þinglýsingar sem ráði úrslitum um réttarvernd þess, en ekki færsla þinglýsingarstjóra í þinglýsingabók. Sé það því meginregla að ekki skipti það sköpum þótt að mistök verði í framhaldinu af hálfu þinglýsingarstjóra. Mistök af þessu tagi sem framan greini geti ekki fallið undir ákvæði 18. gr. þinglýsingalaga. Jafnframt sé því alfarið hafnað sem ósönnuðu að stefnandi verði fyrir óverðskulduðu tjóni og að tjón hans verði bagalegra en íslenska ríkisins sem hafi verið eigandi réttindanna. Stefnandi hafi aldrei verið eigandi vatnsréttindanna og geti því ekki hafa orðið fyrir tjóni. Þar að auki hafi stefnandi ekki lagt fram neinar upplýsingar um kaupverð jarðarinnar en stefndi telji líklegt að vatnsréttindi þau sem stefnandi freisti að brigða úr hendi stefndu hafi ekki haft nokkra þýðingu við ákvörðun söluverðs og þegar af þeirri ástæðu geti ekki hafa verið um tjón að ræða. Þá bendi stefndi á að stefnandi virðist ekki hafa látið reyna á rétt sinn gagnvart seljanda jarðarinnar. Að lokum mótmæli stefndi þeirri túlkun sem stefnandi leggi til grundvallar varðandi ákvæði tilskipunar um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi frá 24. apríl 1833. Eins og kunnug sé hafi áreiðanleiki þinglýsingabóka á Íslandi verið takmarkaður fram að setningu laga nr. 39/1978, þótt að einhverju leyti hafi verið bætt úr með lögum nr. 30/1928 sem leyst hafi tilskipunina af hólmi. Þannig hafi ávallt legið ljóst fyrir að registur þau sem færð hafi verið í gildistíð eldri laga hafi verið takmörkuð og við þau hafi ekki verið bundinn fullkominn áreiðanleiki að lögum. Samkvæmt framangreindu beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Stefnandi byggi á því varðandi þrautavarakröfu sína að ákvæði afsalsins frá 10. september 1918 verði að skýra í samræmi við lög nr. 50/1907, en lögin hafi einungis heimilað að undanskilja vatnsafl í fossum, sbr. 6. gr. laganna og að forsendur lagasetningar á þessum tíma um nýtingu vatnsafls hefðu verið að fossar væru hinn nýtanlegi hluti vatnsafls. Stefndi hafni alfarið þessum málsástæðum stefnanda. Orðalag afsalsins sé skýrt um að allt vatnsafl hafi verið undanþegið sölunni. Stefndi vísi til umfjöllunar um aðalkröfu til nánari rökstuðnings en taki fram að engin gögn styðji þá lögskýringu sem stefnandi haldi fram. Stefndi vilji geta þess í þessu samhengi að hugtakið fossar virðist hafa verið notað öðrum þræði við upphaf 20. aldarinnar, sem e.k. samheiti yfir vatnsorku eða fallréttindi á þeim árum sem unnið hafi verið að undirbúningi vatnalaganna nr. 15/1923, sbr. m.a. ummæli í Hrd. 1997, bls. 1162, sbr. einnig álit svokallaðrar Fossanefndar sem hafi skilað nefndarálitum sínum árið 1919. Með hugtakinu fossar hafi ávallt verið átt við vatnsaflið, þ.e. þá orku sem rennandi vatn láti í té þegar það falli af hærri stað til lægri staðar. Í ákvæði 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 sé áréttað að hver sá sem eigi landareign að vatni, straumvatni eða stöðuvatni hafi rétt til þess að nýta þau réttindi í ákveðnum tilgangi og með ákveðnum hætti. Nefnist þessi réttindi einu nafni vatnsréttindi og sé þar átt við vatnsafl fossa, og einnig vatnsafl í þeim hluta vatnsfalla jarðarinnar Arnórsstaða, sem renni í flúðum, straumum og lygnara rennsli. Stefndi vísi einnig til þess að orðalag 2. mgr. 6. gr. laga 50/1907 sem stefnandi vísi til sé ekki tæmandi um þau gæði jarðar sem undanskilja mætti og áður hafi komið fram að ráðherra Íslands hafi verið bær til þess að undanþiggja vatnsréttindi jarðar við sölu hennar. Loks hafni stefndi því alfarið að lög nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum, geti átt við um þau réttindi sem hér um ræði og vísi til málsástæðna og frekari rökstuðnings með umfjöllun um aðalkröfu. Stefndi árétti tilvísun til helstu lagaraka í umfjöllun um málsástæður en vísi sérstaklega til eftirfarandi laga: Tilskipunar um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi, 24. apríl 1833 (brottfallin), laga um hefð nr. 46/1905, laga um sölu kirkjujarða nr. 50/1907 (brottfallin), vatnalaga nr. 15/1923, þinglýsingarlaga nr. 30/1928 (brottfallin), þinglýsingarlaga nr. 39/1978, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 15/1923, raforkulaga nr. 12/1946 (brottfallin), laga um lausn ítaka af jörðum nr. 113/1952, laga nr. 42/1983 um Landsvirkjun, með síðari breytingum, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en stefndi styðji málskostnaðarkröfu sína við XXI. kafla þeirra laga, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, raforkulaga nr. 65/2003, jarðalaga nr. 81/2004 og meginreglur eignarréttar og kröfuréttar. V Í máli þessu deila aðilar um það hver skuli nú teljast réttur eigandi orkunýtingarréttar vatns í landi jarðarinnar Arnórsstaðaparts. Samhliða máli þessu er rekið annað mál um sambærilegt álitaefni milli eiganda jarðarinnar Arnórsstaða I og II og stefndu. Umræddar jarðir voru báðar hluti af landi kirkjujarðarinnar Arnórsstaða, en ráðherra Íslands seldi jörðina fyrir hönd stefnda íslenska ríkisins árið 1918 til Þorkels Jónssonar ábúanda jarðarinnar, samkvæmt heimild í lögum nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða. Samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu gaf Þorkell út skuldabréf fyrir 90% kaupverðsins þann 10. september 1918 og er í skuldabréfinu getið um að afsal fyrir jörðinni sé gert sama dag. Skuldabréfinu var þinglýst árið 1919 en afsalinu ekki fyrr en 25. júlí 1923. Þann sama dag var þinglýst eignaryfirfærslugerningum um hluta úr landi jarðarinnar, sem nánar eru raktir í málsatvikalýsingum aðila hér að framan. Var þar á meðal afsalssamningur Þorkels til Stefáns Benediktssonar vegna Arnórsstaðaparts dags. 13. janúar 1922. Eftir þinglýsingu umræddra skjala sýndi þinglýsingabók að Stefán Benediktsson væri orðinn eigandi alls þess lands sem íslenska ríkið hafði afsalað til Þorkels Jónssonar. Fór eignarréttur að jörð þeirri sem nú heitir Arnórsstaðir, sem og jörðinni Arnórsstaðaparti því á framangreindum tíma um hendur þess sama Stefáns Benediktssonar. Verður ekki af gögnum málsins annað ráðið en að Stefáni hafi verið nauðsynlegt að láta þinglýsa öllum þessum skjölum til að þinglýsingabók sýndi eignarrétt hans í réttri framsalröð. Er því ekki unnt að telja að Stefáni hafi ekki mátt vera kunnugt um efni afsals ráðherra Íslands til Þorkels Jónssonar, þar á meðal um undanskilnað „alls vatnsafls og notkunaraðstöðu þess í landi jarðarinnar“. Eins og fyrr greinir var Arnórsstaðapartur hluti umræddrar jarðar, en síðar var hann gerður að sérstakri jörð. Eru því engin efni til að telja að umræddur fyrirvari hafi ekki einnig náð til Arnórsstaðaparts eins og stöðu þess hluta jarðarinnar var háttað á þeim tíma sem um ræðir. Verður þeirri áréttingu sem fram kemur í afsali um að „með fylgi í sölunni Arnórsstaðapartur í Merkislandi“ ekki gefin frekari merking. Þá er þeim röksemdum stefnanda að Þorkeli Jónssyni hafi verið ókunnugt um ákvæði afsalsins um undanskilnað vatnsafls hafnað. Afsalið greinir fyrirvarann með skýrum hætti og ósannað er að samkomulag hafi náðst milli stjórnarráðsins og Þorkels um sölu jarðarinnar með öðrum skilmálum en þar greinir. Stefnandi byggir einnig á því að ekki hafi verið staðið að sölunni í samræmi við málsmeðferðarreglur laga nr. 50/1907 og ráðherra hafi því verið óheimilt að gera afsalið með skilmála um að vatnsafl væri undanskilið. Í 1. gr. laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða greinir að Ráðherra Íslands veitist heimild til að selja ábúendum er á kirkjujörð sitji ábýli þeirra með þeim takmörkunum og á þann hátt sem lögin mæli fyrir. Rekur stefnandi í málatilbúnaði sínum ítarlega hvernig hann telur að við söluna hafi ekki verið gætt réttra málsmeðferðarreglna og telur hann ýmist að ákvörðun ráðherra um undanskilnað vatnsréttinda við söluna, sé ógild, ógildanleg eða markleysa. Þá byggir hann og á að reglur um vanheimild eigi að leiða til þess að umræddur undanskilnaður réttinda við söluna hafi verð óheimill og að því frágengnu að um valdþurrð ráðherra hafi verið að ræða þar sem sýslunefnd hafi ekki mælt með því að undan sölunni skyldi skilja vatnsafl. Þá byggir hann og á að ábúandinn Þorkell Jónsson hafi á grundvelli laganna átt kauprétt á jörðinni sem ráðherra hafi ekki verið heimilt að skerða nema að gættum málsmeðferðarreglum laganna, þ.e.a.s. um reglur um matsferli sem gæta skyldi, sem og að fyrir lægi það álit sýslunefndar að undan sölunni væri rétt að skilja tiltekin jarðargæði. Ekki er unnt að fallast á röksemdir stefnanda sem að þessu lúta. Í lögum nr. 50/1907 er ráðherra veitt heimild til sölu kirkjujarða. Verður 1. gr. laganna ekki skilinn á annan hátt en þann að ráðherra hafi átt sjálfstætt mat á því hvort það þjónaði hagsmunum ríkisins að selja viðkomandi jörð. Verða fyrirmæli laganna um að sýslunefnd skuli láta uppi álit sitt á því hvort við söluna skyldi undanskilja skóglendi, fossa eða önnur jarðargögn ekki skilin á þann veg að slíkt álit væri skilyrði þess að ráðherra beitti slíkum takmörkunum við sölu einstakra jarða. Þá er ekki lagagrundvöllur fyrir því að telja að stefnandi geti að réttu vísað til sjónarmiða um það hvernig söluverð jarðarinnar hafi verið ákvarðað með þeim réttaráhrifum að litið yrði framhjá umræddum skilmála. Þá verður ekki hjá því litið að umrædd sala fór fram á jörðinni fyrir um 90 árum síðan og ekkert bendir til að kaupandi jarðarinnar á þeim tíma hafi gert athugasemdir við kaupverð hennar eða það að vatnsafl fyrir landi jarðarinnar hafi ekki fylgt með í kaupunum. Verður röksemdum stefnanda um að formgallar sem verið hafi á málsmeðferð ráðherra við söluna eigi að leiða til þess að undanskilnaður vatnsafls fyrir landi jarðarinnar teljist ógildur, ógildanlegur eða markleysa því hafnað. Þá er ekki fallist á að ráðherra hafi farið út fyrir valdheimildir sínar. Vandséð er hvernig reglur um vanheimild geta átt við í málinu. Þá telur stefnandi að orðalag afsalsins um undanskilnað „vatnsafls“ sé of óskýrt til að á því verði byggt, eins og rökstutt er nánar í málsástæðukafla hans hér að framan. Á þetta sjónarmið er ekki unnt að fallast. Er að mati dómsins enginn vafi á því að í orðinu „vatnsafl“ í afsalinu sé vísað til vatnsréttinda sem skilin verða frá jörð með heimild í 2. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Þá er í 49. gr. sömu laga mælt fyrir um heimild til notkunar vatns sem um landareign rennur til að vinna úr því orku, enda sé enginn með því sviptur þeim vatnsréttindum sem óheimilt er að skerða samkvæmt lögunum. Er hér skýrlega byggt á því meginsjónarmiði að vatn sé ekki eign tiltekins manns sem slíkt en tilteknar nýtingarheimildir þess geti verið háðar einstaklingseignarrétti. Verður talið að íslenska ríkið hafi réttilega haldið eftir nýtingarrétti vatnsins að þessu leyti og orðalag afsalsins geti ekki valdið réttmætum vafa um það hvað í því felst. Þá verður hafnað í einu lagi málsástæðum stefnanda um að íslenska ríkið hafi glatað eignarhaldi á nefndum vatnsréttindum vegna tómlætis eða vanlýsingar þar sem þeirra hafi ekki verið getið í landamerkjabréfum, eða þau hafi verið metin fasteigna- eða jarðamati. Verður ekki séð að fyrir því séu nokkrar lagaforsendur að eignarréttur samkvæmt þinglýstum skjölum geti fallið niður vegna vanrækslu á að meta réttindin fasteignamati, eða vegna þess að réttinda sé ekki getið í landamerkjabréfum sem viðkomandi rétthafi hefur ekki samþykkt. Þá verður ekki séð að sjónarmið um tómlæti geti leitt til þeirrar niðurstöðu að eignarréttur færist af einni hendi yfir á aðra eins og hér stendur á. Stefnandi byggir einnig á því að réttur stefnda íslenska ríkisins hafi fallið niður vegna vanlýsingar vegna ákvæða laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Samkvæmt 1. gr. nefndra laga telst ítak í skilningi laganna, hvers konar afnot fasteignar, sem eigi séu samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar, sem afnotin taki til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttareðlis. Mæla lögin fyrir um skyldu þeirra sem telja sig eiga ítök í jarðir í skilningi laganna til að lýsa ítakinu innan tiltekins frests en glata því ella. Telur stefnandi að réttur íslenska ríkisins til vatnsafls fyrir landi jarðarinnar sé ítak í þessum skilningi. Með setningu vatnalaga 1923 var kveðið á um reglur um eignarhald á vatnsréttindum og verður að telja að lögin séu sérlög um þessa tegund eignarréttinda. Með fyrrgreindum lögum nr. 113/1952 voru settar almennar reglur um lausn ítaka af jörðum. Gátu síðastnefnd lög ekki haggað við réttindum sem stofnað var til eða voru varin af ákvæðum vatnalaga, en samkvæmt almennum lögskýringareglum hagga almenn lög ekki gildi sérlaga þótt yngri séu, nema ásetningur löggjafans til slíks komi skýrlega fram í lögunum sjálfum. Þegar af framangreindum ástæðum er ekki unnt að fallast á röksemdir stefnanda sem að þessu lúta og varðar þá engu hvort vatnsréttindi sem menn eiga í landi annars manns falli að fræðilegum skilningi lögfræðinnar á því hvað telst ítak. Þó fallist sé á með stefnanda að landareign hverri fylgi almennt réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni sem á henni er, sbr. 1. mgr. 2. gr. vatnalaga, verður ekki talið að reglur þessar leiði til þess að stefnandi geti talist hafa farið með eignarráð hinna umdeildu vatnsréttinda í skilningi 1. mgr. 2. gr. hefðalaga nr. 46/1905 þegar svo háttar til að réttindin hafi verið skilin frá jörðinni með samningi í öndverðu. Liggur enda ekkert fyrir um það í málinu að þessi réttindi hafi verið nýtt af stefnanda þannig að framangreindu skilyrði hefðarlaga teldist fullnægt. Ber þegar af þessari ástæðu að hafna málsástæðum stefnanda sem á því byggjast á að hann hafi unnið hefð á umræddum vatnsréttindum. Eins og fyrr er rakið er stefnandi eigandi Arnórsstaðaparts samkvæmt afsali frá árinu 1990, sem ekki var þinglýst fyrr en árið 2007 af ástæðum sem nánar eru raktar í málavaxtalýsingu hans. Fyrir liggur að þegar stefnandi keypti jörðina báru þinglýsingarvottorð ekki með sér að vatnsréttindi hefðu verið skilin frá jörðinni. Þá var margnefnt afsal 10. september 1918 ekki greint í þinglýsingavottorði sem frumeignarheimild, heldur afsal frá árinu 1922, en óumdeilt er að í því afsali var ekki getið um rétt íslenska ríkisins til vatnsréttinda. Verður því ekki við annað miðað en stefnandi hafi er hann festi kaup á jörðinni verið grandlaus um rétt íslenska ríkisins til vatns á jörðinni. Stefnandi krefst þess að réttur hans samkvæmt nefndu afsali til fullra eignarráða yfir jörðinni Arnórsstaðaparti skuli víkja til hliðar rétti íslenska ríkisins samkvæmt margnefndum afsali frá 10. september 1918. Vísar stefnandi um þetta til 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Í nefndri lagagrein segir: Nú er efni skjals fært ranglega í þinglýsingabók, láðst hefur að færa skjalið í þinglýsingabók innan frests þess, er greinir í 7. gr. 5. mgr., eða skjal sem samrýmist ekki öðru skjali, er fyrr barst til þinglýsingar, er fært í þinglýsingabók á undan því. Er þá kostur að kveða svo á með dómi, að réttur sá, er skjal þetta veitir, skuli víkja fyrir rétti, sem síðar er þinglýst og styðst við samning, enda sé rétthafi grandlaus um þessi atvik. Er þá í greininni kveðið á um nánari skilyrði þess að þetta verði gert. Afsal íslenska ríkisins þar sem kveðið var á um að haldið væri eftir vatnsréttindum var fært inn í þinglýsingabók orðrétt þann 25. júlí 1923 eins og að framan er rakið. Er þess áður getið að þetta var gert sama dag og þinglýst var afsalssamningi sem Stefán Benediktsson gerði við Þorkel Jónsson um kaup á Arnórsstaðaparti og dagsettur er 13. janúar 1922. Var afsal íslenska ríkisins til Þorkels því ekki fært ranglega í þinglýsingabók. Á hér heldur ekki við sú aðstaða eða jafngildi hennar að skjalið hafi ekki verið fært í þinglýsingabók innan frests samkvæmt 5. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga eða að skjal er fyrr barst til þinglýsingar hafi verið fært í þinglýsingabækur á undan því. Eru því ekki fyrir hendi frumskilyrði þess að ákvæði afsals íslenska ríkisins sem undanskildu vatnsréttindi við sölu jarðarinnar verði látið víkja fyrir afsali til stefnanda. Verður þegar af framangreindum ástæðum að hafna málsástæðum stefnanda sem reistar eru á 18. gr. þinglýsingalaga. Breytir hér engu þó sýnt þyki að mistök hafi orðið við framkvæmd þinglýsingar í tengslum við jörðina og er hér engin afstaða tekin til hugsanlegs bótaréttar stefnanda samkvæmt VIII. kafla þinglýsingalaga af því tilefni, enda gefur kröfugerð hans ekki tilefni til slíks. Verður á grundvelli þeirra röksemda sem að framan eru raktar að hafna aðal-, og varakröfum stefnanda. Í þrautavarakröfu krefst stefnandi viðurkenningar á því að hann sé eigandi orkunýtingarréttar vatns á jörðinni að öðru leyti en því sem vatnsafl sé í fossum. Um nánari röksemdir fyrir þessari kröfu vísast til umfjöllunar hér að framan þar sem raktar eru málsástæður stefnanda. Í 6. gr. laga nr. 50/1907 er kveðið á um að sýslunefnd skyldi láta uppi við ráðherra álit sitt á því hvort undan sölu skuli skilja skóglendi, fossa eða önnur jarðargögn, önnur en náma. Ekki verður talið að upptalning þessi sé tæmandi um það hvað skilja hafi mátt frá við sölu, sbr. orðalagið „eða önnur jarðargæði“. Er það niðurstaða dómsins að ekki verði talið að orðið „vatnsafl“ sem fram kemur í afsali íslenska ríkisins verði skilið svo þröngum skilningi að ná aðeins til vatnsafls í fossum eins og stefnandi heldur fram. Þá eru ekki efni til að fallast á með honum að takmarka beri þýðingu afsalsins með vísan til fyrirliggjandi tækniþekkingar á þeim tíma sem um ræðir. Fallist er á með stefndu að orðalag afsalsins sé skýrt og valdi ekki vafa um hvað hafi verið undanskilið við söluna. Verður þessari kröfu stefnanda því einnig hafnað. Með vísan til þeirra röksemda sem að framan eru raktar verður öllum kröfum stefnanda á hendur stefnda íslenska ríkinu hafnað. Þá verður og með sömu röksemdum hafnað kröfum á hendur stefnda Landsvirkjun, enda leiðir sá stefndi réttindi sín af samningi við stefnda íslenska ríkið um framsal hluta þeirra vatnsréttinda sem samkvæmt framansögðu eru í eigu þess síðarnefnda. Verða stefndu því sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Halldór Björnsson dómstjóri kveður upp dóminn, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið og Landsvirkjun, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Stefáns Ólasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 148/2008
Sjómaður Ráðningarsamningur
S, sem starfað hafði sem stýrimaður á skipinu E í útgerð F, krafði félagið um laun í uppsagnarfresti. Skriflegur ráðningarsamningur hafði ekki verið gerður og deildu aðilar um hvort S hefði verið ráðinn tímabundið eða ótímabundið og áhrif þess á rétt til uppsagnarfrests. Í niðurstöðu héraðsdóms var vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 183/2006 um að óvissu um ráðningarkjör S hefði þar verið eytt en í því máli gerði skipsfélagi S kröfu á hendur F á sama grunni og af sama tilefni. S hélt því fram að málin væru frábrugðin að því leyti að nú væri sannað með framburði vitna að ráðningin hefði verið ótímabundin. Hæstiréttur taldi hins vegar að það væri staðfest með vætti þeirra sem komu fyrir dóminn að menn hefðu verið ráðnir munnlega á skipið og framkvæmd ráðningarsamnings S hefði verið með þeim hætti að hann þáði ekki föst laun hjá F milli úthalda í samræmi við gildandi kjarasamning heldur hefðu laun hans miðast við störf á tilteknum veiðitímabilum. S hafði ekki gert athugasemd við þessa framkvæmd fyrr en eftir að hann lauk störfum hjá F. Þá hafði hann tvisvar á árinu 2002 verið lögskráður á annað skip utan veiðitímabila E og tekið til starfa á öðru skipi skömmu eftir að síðustu veiðiferð E lauk fyrir afskráningu skipsins í mars 2004. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að S hefði verið ráðinn á skipið E hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2008. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 829.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2004 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í niðurstöðu héraðsdóms er vísað til dóms Hæstaréttar 2. nóvember 2006 í máli nr. 183/2006 um að óvissu um ráðningarkjör áfrýjanda hafi þar verið eytt. Í því máli gerði skipsfélagi áfrýjanda á nótaveiðiskipinu Erni KE 13, sem var stýrimaður á skipinu eins og áfrýjandi, kröfu á hendur stefnda á sama grunni og af sama tilefni og áfrýjandi gerir í þessu máli. Ágreiningurinn snýst um hvort áfrýjandi hafi verið ráðinn tímabundið eða ótímabundið og áhrif þess á rétt til uppsagnarfrests. Í máli nr. 183/2006 taldi Hæstiréttur að útgerðin hefði sannað með framlögðum gögnum um veiðar skipsins og lögskráningu skipshafnar að ráðning þess skipverja sem þar átti hlut að máli hefði verið tímabundin. Áfrýjandi kveðst ósammála þessari niðurstöðu Hæstaréttar og kveður jafnframt mál þetta frábrugðið að því leyti að nú hafi vitni verið leidd fyrir héraðsdóm, þar á meðal skipstjóri sá sem réð áfrýjanda til starfa. Telur hann sannað með framburði þessara vitna að ráðningin hafi verið ótímabundin. Þá leggur hann áherslu á að ráðning og lögskráning séu ekki eitt og hið sama. Skipið var gert út á nótaveiðar, síld og loðnu. Voru þrjú veiðitímabil á árinu, fyrri hluta vetrar, síðari hluta vetrar og um sumar. Aðilum ber ekki saman um hvort þeim hafi verið skylt að mæta til skips á næstu vertíð, en þeir munu að jafnaði hafa verið látnir vita. Með vætti þeirra sem komu fyrir dóminn er staðfest að menn voru ráðnir munnlega og var framkvæmd ráðningarsambands áfrýjanda með þeim hætti að hann þáði ekki föst laun hjá stefnda milli úthalda í samræmi við gildandi kjarasamning heldur miðuðust laun hans við störf á tilteknum veiðitímabilum. Áfrýjandi kom fyrst á skipið 2001 og gerði ekki athugasemd við þessa framkvæmd fyrr en eftir að hann lauk störfum hjá stefnda. Mun hann tvisvar á árinu 2002 hafa verið lögskráður á annað skip utan fyrrgreindra veiðitímabila og tekið til starfa á öðru skipi skömmu eftir að loðnuveiðum á nótaveiðiskipinu Erni KE 13 lauk í mars 2004. Í ljósi þessa en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi verið ráðinn á skipið hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sveinbjörn Orri Jóhannsson, greiði stefnda, Festarfelli ehf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 14. febrúar 2008. I. Mál þetta, sem dómtekið var 17. janúar sl., er höfðað af Sveinbirni Orra Jóhannssyni, kt. 010856-4269, Múlavegi 13, Seyðisfirði, með stefnu áritaðri um birtingu 15. ágúst 2007 á hendur Festarfelli ehf., kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að hinu stefnda félagi verði gert að greiða honum 829.500 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda, Festarfells ehf., er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. Stefnandi höfðaði mál vegna sama ágreiningsefnis með stefnu birtri 6. janúar 2005. Var málið látið bíða þar til niðurstaða Hæstaréttar Íslands í samkynja máli lægi fyrir. Þegar niðurstaða í því máli lá fyrir breytti stefnandi dómkröfum sínum í fyrra málinu, sem leiddi til þess að því var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 27. apríl 2007. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 6. júní 2007. II. Málavextir. Í stefnu segir að skipstjóri á nótaveiðiskipinu Erni KE 13 (1012) hafi ráðið stefnanda til starfa sem stýrimann á skipinu hinn 16. ágúst 2001. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, sem hvorki hafi verið ráðinn til ákveðins tíma né til ákveðinna vertíða eða veiðiúthalda. Kveðst stefnandi hafa unnið milli úthalda skipsins þegar honum hafi verið gefinn kostur á því. Hinn 19. mars 2004 hafi skipinu verið lagt við bryggju og skipverjar afskráðir af skipinu 22. sama mánaðar. Hafi stefndi hætt útgerð skipsins frá og með þeim tíma. Með bréfi 26. mars 2004 hafi stefndi tilkynnt stefnanda og hinum stýrimanninum á skipinu, Gunnlaugi Sævarssyni, sem og báðum stýrimönnunum á öðru nótaskipi stefnda, Sunnutindi SU 59, að útgerð á þessum skipum myndi breytast vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda. Jafnframt hafi þeim verið tilkynnt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða. Í lok bréfsins standi síðan orðrétt: “Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.” Stefnandi kveðst hafa óskað eftir skýringum á bréfinu hjá framkvæmdastjóra stefnda en engar fengið. Með bréfi, dagsettu 31. mars 2004, hafi stefndi sagt yfirmönnum skipsins upp störfum, öðrum en stýrimönnum, þ.e. skipstjóra og vélstjórum. Hafi stefndi greitt vélstjórunum kauptryggingu á þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna riftunarinnar en ekki stýrimönnum skipsins á þeim forsendum að þeir hefðu verið ráðnir tímabundið, gagnstætt öðrum yfirmönnum skipsins, og að stefnandi og aðrir stýrimenn hefðu ekki unnið á milli úthalda skipsins. Stefnandi kveðst þó hafa unnið við skipið milli úthalda þess þegar honum hafi verið gefinn kostur á slíkri vinnu. Hinn 26. apríl 2004 hafi lögmaður stefnanda sent stefnda bréf vegna fyrsta stýrimanns á skipinu, Gunnlaugs Sævarssonar, þar sem áréttað hafi verið að Gunnlaugur hefði verið ráðinn ótímabundið á Örn KE 13. Í svarbréfi stefnda, dagsettu 26. maí 2004, sem einnig hafi verið sent stefnanda, enda hafi hann verið í sömu sporum og Gunnlaugur, hafi verið áréttuð sú skoðun stefnda að skipverjar á Erni KE og Sunnutindi SU hafi ekki verið ráðnir ótímabundið heldur tímabundið til ákveðinna veiða hverju sinni. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 11. júní 2004, hafi verið krafist vangreiddra launa og launa í uppsagnarfresti. Bréfinu hafi ekki verið svarað. Málsaðilar eru ekki að öllu leyti sammála um atvik málsins. Stefndi segir það rétt, að stefndi hafi af og til verið ráðinn til starfa á mb. Örn KE 13, en mótmælir því að um ótímabundna ráðningu hafi verið að ræða. Þvert á móti hafi stefnandi greinilega litið svo á sjálfur að hann væri ráðinn til ákveðinna úthalda eða veiðiferða í senn, en það beri framlögð afrit af lögskráningargögnum hans vitni um. Stefnandi hafi starfað á ýmsum skipum á þeim árum sem yfirlitið nái til og hjá ýmsum útgerðum og hafi hann þar af leiðandi ekki talið sig bundinn í fastráðningu hjá stefnda. Stefnandi hafi starfað hjá stefnda á árinu 2004, þ.e. frá 4. janúar til 22. mars 2004, með úrtökum þó. Hafi ofangreint skip verið gert út til loðnuveiða óslitið frá áramótum til 19. mars 2004, er því hafi endanlega verið lagt og skipverjar afskráðir skömmu síðar. Stefnandi hafi verið annar stýrimaður þennan tíma, en virðist þó hafa leyst fyrsta stýrimann af í einum túr. Við starfslok hafi verið gert upp við hann að fullu miðað við vinnuframlag hans og stöðu á skipinu. Ekki sé rétt að skipið hafi verið selt undan stefnanda, heldur hafi Festi hf. verið skipt upp í nokkur félög í eigu sömu hluthafa og öll með sömu stjórnarmönnum. Við uppskiptinguna hafi mb. Örn KE orði eign hlutafélagsins Hvanneyjar. Þessi skipting hafi ekki breytt réttarstöðu skipverja. Hvanney hf. hafi ekki gert skipið út, en það hafi hinn 11. nóvember 2004 verið selt Gjögri hf. sem hluti af stærri viðskiptum. Gjögur hf. hafi heldur ekki gert skipið út til fiskveiða og muni það nú hafa verið selt úr landi. Ástæðan fyrir þessu sé vafalaust sú að umrætt skip sé ekki lengur talið hentugt til uppsjávarveiða þar sem það skorti grundvallarbúnað til slíkra veiða. Ákvörðun um að leggja skipinu hafi byggst á málefnalegum ástæðum, sem tekið hafi mið af breyttum tæknikröfum til uppsjávarveiða. Stefndi hafi ætíð átt gott samstarf við starfsmenn sína. Því hafi stefndi talið það til góðra siða að senda sjómönnum orðsendingu um að ekki væri ljóst hvort skipinu (og Sunnutindi SU, sem stefndi hafi leigt tímabundið) yrði haldið til veiða í framtíðinni, sbr. dskj. nr. 8, þannig að sjómennirnir gætu gert sínar ráðstafanir. Stefndi hafi litið svo á og líti enn svo á að sjómenn á þessum skipum hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn og að fullu hafi verið gert upp við þá samkvæmt ráðningar- og kjarasamningum. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveðst byggja mál sitt á því að hann hafi verið ráðinn ótímabundið sem stýrimaður á Örn KE 13 (1012) hinn 16. ágúst 2001 af skipstjóra skipsins. Í framlögðu endurriti af munnlegum skýrslum í málinu komi skýrt fram hjá skipstjóra skipsins að ráðning stefnanda hafi verið með tíðkanlegum hætti, þ.e. til óákveðins tíma. Ráðningin hafi ekki verið tímabundin eða til ákveðinna veiðiúthalda, sbr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Öllum fullyrðingum framkvæmdastjóra stefnda um tímabundna ráðningu stefnanda sé mótmælt sem ósönnuðum og er á það bent að framkvæmdastjóri stefnda hafi ekki komið að ráðningu hans, enda hafi hann ekki verið byrjaður í starfi sínu hjá stefnda þegar stefnandi hafi ráðið sig til starfa hjá stefnda. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. stýrimanna sé þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 3. mgr. 1.21 kjarasamnings FFSÍ. og LÍÚ. Stefnanda hafi ekki verið sagt formlega upp störum og greidd laun á uppsagnarfresti eins og vélstjórum skipsins og skipstjóra. Samkvæmt 2. mgr. 1.21 kjarasamnings aðila sé heimilt að ákveða ráðningartíma yfirmanna, enda sé það tekið fram þegar lögskráð sé, en það sé þá skilyrði tímabundinnar ráðningar. Ráðningu stefnanda hafi lokið fyrirvaralaust þegar stefndi hafi hætt útgerð skipsins og afskráð áhöfn skipsins. Þar með hafi stefndi rift ótímabundinni ráðningu stefnanda. Ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur eins og stefnda hafi verið lögskylt skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. auglýsingu nr. 503/1997 um gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/553/EBE frá 14. október 1991 um skyldu vinnuveitanda um að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og grein 1.21 kjarasamnings FFSÍ og LÍÚ. Stefndi beri sem útgerðaraðili skipsins sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að stefnandi hafi eingöngu verið ráðinn tímabundið á skipið eða til ákveðinna verkefna og eigi því ekki rétt á uppsagnarfresti. Bendir stefnandi á að þessi fullyrðing stefnda sé í andstöðu við framburð skipstjóra skipsins og stefnanda. Verði stefndi að bera hallann af því að hafa vanrækt að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda svo sem lögskylt sé. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands: HR 1948.455, 1949.27, 1972.206, 1986.757, 1987.729, 2000.3867, 2001.293, 2001.333, 2001.657 og 2002.2984. Stefnandi kveðst einnig benda á lög nr. 139/2003 um tímabundna ráðningu starfsmanna. Forsenda fyrir gildi tímabundinna ráðninga sé alltaf sú að við upphaf ráðningar liggi skýrt fyrir hvenær lok tímabundinnar eða verkefnabundinnar ráðningar verði. Í bréfi stefnda til stýrimanna skipanna dags. 26. maí 2004 segi m.a.: “Af hálfu Festis hf. liggur fyrir sú afdráttarlausa afstaða að þeir einstaklingar, sem starfað hafa um borð í framangreindum skipum félagsins, hafi undir engum kringumstæðum verið ráðnir ótímabundinni ráðningu. Af hálfu Festis hf. er á því byggt að ráðning hlutaðeigandi einstaklinga hafi verið bundin tilteknum tímamörkum sem tóku mið af veiðitímabili hverju sinni. Í ljósi þessa upplýsti Festi hf. umrædda einstaklinga í bréfi dags. 26. mars s.l. að ekki væri gert ráð fyrir endurráðningu þeirra vegna komandi úthalda skipanna.” Stefnandi kveður þessa fullyrðingu stefnda engan veginn fá staðist því öllum yfirmönnum skipanna, nema stýrimönnum, hafi verið sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara hinn 31. mars 2005 og greidd laun á uppsagnarfresti. Er vísað til framburðar stefnanda, skipstjóra skipanna og annarra skipstjóra, sem gefið hafi skýrslu við meðferð málsins, sbr. framlagt endurrit skýrslnanna. Ráðningarsamningur verði ekki sjálfkrafa tímabundinn, án þess að sérstaklega sé um það samið, ef skipið stundar nótaveiðar, er leiguskip eða kvótalítið eða kvótalaust. Tímabundinn ráðningarsamningur sé tvíhliða löggerningur. Er stefnandi hafi verið ráðinn til starfa hinn 16. ágúst 2001 hafi aldrei verið minnst á tímalengd ráðningar, skilyrði hennar eða forsendur. Þegar af þeim ástæðum hafi ráðning stefnanda verið ótímabundin. Það sé fráleit röksemdafærsla að einungis þeir yfirmenn skipsins, sem vinni við skipið á milli úthalda, eigi rétt á uppsagnarfresti, en ekki þeir, sem ekki sé gefinn kostur á slíkri vinnu. Stefnandi kveðst krefjast launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna riftunar stefnda á ótímabundnum ráðningarsamningi stefnanda. Kveðst stefnandi byggja á því að með bréfi fyrirsvarsmanns stefnda, dags. 26. mars 2004, hafi stefndi tilkynnt honum að hann yrði ekki lengur í áhöfn Arnar KE 13 og að ráðningu hans væri þar af leiðandi lokið. Þetta hafi stefndi staðfest formlega með bréfi, dagsettu 26. maí 2004, þar sem fram hafi komið að stefndi myndi ekki framar gera skipin út. Kveðst stefnandi leggja áherslu á það að eftir að veiðum skipsins var hætt og skipinu lagt hinn 19. mars 2004 hafi stefnandi engin svör fengið við því hvers vegna útgerð skipsins væri hætt og hvers vegna hann ætti ekki rétt á uppsagnarfresti. Stefnandi kveðst vísa til dóms H. 1986.1252 þar sem fram komi að tilkynni útgerð skipverja að hann sé ekki lengur í áhöfn skips jafngildi það riftun ráðningarsamningsins. Einnig sé vísað til H. 2001.293 þar sem útgerðin hafi rift ráðningu skipverja með því að tilkynna honum að útgerð skipsins væri hætt. Með því að lýsa því yfir að útgerð skipsins væri hætt, eins og fram hafi komið í bréfi stefnda dags. 26. mars 2004, hafi forsendur ráðningar stefnanda brostið, sbr. H. 2001.2963. Yfirmenn á skipum að frátöldum skipstjóra eigi rétt á óskertum launum á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. t.d. H. 1976.578 og H. 2001.293, og í óskertan uppsagnartíma, sbr. H. 1990.1246. Stefnda sé því óheimilt að draga frá launum stefnanda á uppsagnarfresti tekjur, sem hann kunni að hafa unnið sér inn annars staðar á sama tíma. Stefnandi kveðst miða kröfur sínar um laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 25. gr. sjómannalaga, við kauptryggingu og tilheyrandi launaliði kjarasamnings aðila. Um sé að ræða þær greiðslur, sem vélstjórar skipsins hafi fengið þegar útgerð skipsins hafi verið hætt og skipinu lagt. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar þannig: Kauptrygging, 190.564 kr. á mán. x 3 571.692 krónur Fast kaup, 3.015 kr. á mán. x 3 9.045 krónur Fatapeningar, 2.833 kr. á mán. x 3 8.499 krónur Starfsaldursálag 7.623 kr. á mán. x 3 22.869 krónur Fæðispeningar, 945 kr. á dag x 90 85.050 krónur Samtals 697.155 krónur Orlof, 10,17% af 697.155 kr. 70.901 krónur Samtals 768.056 krónur Framlag atv.rek. í lífeyrissjóð, 8% af 759.657 kr. 61.444 krónur Samtals 829.500 krónur Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 6. gr., 9. gr., 22. gr., 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987 og um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst fullyrða að stefnandi og flestir aðrir skipverjar á Erni KE hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/veiðitímabils í senn. Aldrei hafi stefnandi fengið greiðslur frá stefnda milli úthalda á Erninum, sem sé óræk sönnun þess að stefnandi hafi einnig litið svo á að ráðning hans væri tímabundin hverju sinni, sbr. dskj. 17, sem sýni að greiðslur til hans fari nákvæmlega saman við úthald skipsins til veiða. Hann hafi sýnt það í verki að hann væri ekki í ráðningarsambandi við stefnda eftir 22. mars 2004 með því að hann réð sig því sem næst strax til starfa sem skipverji á bv. Beiti NK, eign Síldarvinnslunnar hf., og virðist hafa verið í skipsrúmi þar það sem eftir lifði árs 2004. Hann hafi ekki leitað samþykkis stefnda fyrir þessari ráðningu. Sama hátt hafi hann haft á fyrri árum. Þá bendir stefndi á að starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða, enda loðnuvertíð lokið. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Stefnandi hafi þannig ekki boðið fram vinnu sína eftir úthaldið, sem lokið hafi 22. mars 2004, sem þó sé forsenda fyrir greiðslu launa á milli úthalda. Ekki hafi heldur verið leitað eftir vinnuframlagi hans, enda hafi stefndi talið sig þegar hafa gert upp við hann að fullu og að ekkert ráðningarsamband væri milli aðila eftir þann dag. Stefnandi hafi heldur ekki verið fær um að selja stefnda vinnukraft sinn því hann hafi verið í vinnu annars staðar á þessu tímabili. Það sé grundvallaratriði í vinnurétti að báðir aðilar inni af hendi sitt framlag, þ.e. launþeginn leggi til vinnuframlag sitt og þá og því aðeins beri launagreiðanda að leggja fram fjármuni til endurgjalds fyrir það vinnuframlag. Í þessu máli hafi stefnandi ekki innt af hendi neitt vinnuframlag í þágu stefnda fyrir umkrafið tímabil. Því sé launagreiðanda, þ.e. stefnda, ekki skylt að inna af hendi sitt framlag. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir launamissi á þessum tíma, enda hafi hann fengið laun annars staðar. Þá bendir stefndi á að starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða, enda loðnuvertíð lokið. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Málefnalegar ástæður hafi ráðið því að mb. Erni hafi verið lagt. Skipið hafi í grunninn verið u.þ.b. 40 ára gamalt. Gerðar hafi verið endurbætur á því á árinu 1996, en því miður hafi þær ekki náð nógu langt. Þannig hafi skipið ekki verið búið togbúnaði sem sé grundvallaratriði í allri veiði uppsjávarfiska nú til dags. Það séu því tæknilegar ástæður sem hafi ráðið ákvörðun um að leggja skipinu, en ekki breytingar sem orðið hafi við uppskiptingu félagsins. Sjómenn eigi ekki kröfu til þess að útgerðarmenn haldi úreltum skipum til veiða, enda hvorugum aðila til hagsbóta. Þá geti stefnandi ekki byggt á því að hann hafi sagt upp störfum vegna breyttra útgerðarhátta skipsins skv. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga. Slík tilkynning hafi aldrei borist stefnda, enda sé augljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi litið svo á að hann hafi aðeins verið ráðinn til þessarar tilteknu loðnuvertíðar. Einnig sé vakin athygli á að breytingar á eignaraðild á hlutafé í stefnda eða uppskipting félagsins horfi ekki til breytinga á stöðu skipverja á skipum stefnda og geti skipverjar engar kröfur átt á hendur stefnda vegna þessara atvika. Þótt ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda þá sé ljóst af dómum Hæstaréttar að skriflegur ráðningarsamningur sé ekki forsenda fyrir því að ekki sé hægt að færa sönnur á efnisatriði ráðningarsamningsins með öðrum hætti. Líti Hæstiréttur þar til annarra atvika í málinu, sjá t.d. H. 2000.3867, H. 2001.2963 og H. 183 og 184/2006. Rétt sé að vekja athygli á því einnig að þrátt fyrir áratugagömul lagafyrirmæli um annað virðist ekki tíðkast að gera skriflega ráðningarsamninga á þessu sviði vinnuréttarins, sbr. skýrslur vitna sem þegar hafi verið lagðar fram í málinu, og verði að telja að sú framkvæmd hafi vikið lagafyrirmælunum til hliðar vegna notkunarleysis. Í máli nr. 183/2006 hafi málsatvik verið nákvæmlega þau sömu og í þessu máli, þ.e. varðað sömu atvik og sömu stöðu annars manns á sama skipi. Í þessum dómi Hæstaréttar segi m.a.: “Í málinu hafa verið lögð fram gögn um lögskráningu skipverja, þar með töldum stefnda, á umrætt skip á árabilinu frá 2000 til 2004, svo og yfirlit frá fiskistofu um löndum afla þess á sama tímabili. Af þessum gögnum verður ráðið að frá upphafi fiskveiðiársins 2001-2002 hefur skipið í meginatriðum árlega verið við síldveiðar frá september til nóvember eða desember, en því síðan ekki haldið aftur til veiða fyrr en á loðnuvertíð frá janúar til mars. Eftir annað hlé að lokinni þeirri vertíð virðist skipið hafa árlega til og með 2003 verið í júní og júlí við loðnuveiðar og að einhverju leyti síldveiðar, en þar með hafi veiðum verið lokið á viðkomandi fiskveiðiári. Lögskráning stefnda á skipið hefur í nær öllum atriðum verið bundin við þau tímabil, sem það hefur verið gert út til veiða samkvæmt þessu, en bæði á árinu 2001 og 2003 var hann lögskráður á önnur skip utan þessara tímabila. Þegar þetta er virt ásamt því að stefndi tók sem fyrr segir til starfa á öðru skipi skömmu eftir að loðnuveiðum var lokið á nótaveiðiskipinu Erni í mars 2004 verður að telja áfrýjanda hafa sýnt nægilega fram á að stefndi hafi verið ráðinn á það hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.” Stefndi kveðst ítreka það að stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið til hvers úthalds í senn og að öll þau sömu atvik og sama réttarstaða eigi við um stefnanda og skipsfélaga hans sem tilvitnað hæstaréttarmál fjalli um. Því eigi að sýkna stefnda alfarið af öllum kröfum stefnanda. Stefndi kveðst telja sig hafa gert að fullu upp laun við stefnanda í samræmi við kjarasamninga og ráðningarsamning og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur stefnda. Því beri að sýkna stefnda alfarið. Til vara krefjist stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar og þá litið til þess að stefnandi hafi, hvað sem öðru líði, sjálfur rift ráðningu sinni þegar hann réði sig á bv. Beiti NK hinn 19. apríl 2004. Stefnandi byggi kröfu sína nú upp með þeim hætti að hann krefjist kauptryggingar í þrjá mánuði, auk ýmissa aukagreiðslna og orlofs. Varakrafan lúti að því að stefnukrafan verði lækkuð og stefnda verði einungis gert að greiða fyrir dagana 23. mars til 18. apríl 2004, sem hlutfall af heildarkröfunni. Ekki liggi heldur fyrir nein gögn um það hvort og þá hvar stefnandi hafi verið í vinnu milli þessara dagsetninga og sé skorað á hann að leggja fram yfirlit úr staðgreiðsluskrá fyrir hluta ársins 2004. Ef upplýst verður að hann hafi haft laun annars staðar á umræddu tímabili beri að lækka kröfu hans sem þeim nemi einnig. Vaxtakröfum stefnanda sé mótmælt sérstaklega, m.a. með tilliti til niðurstöðu í fyrri málsókn hans á hendur stefnda, sem lokið hafi með frávísun. Vexti, ef til kæmi, ætti fyrst að dæma að liðnum 15 dögum frá dómsuppsögu. Með tilliti til niðurstöðu úr fyrra dómsmáli stefnanda á hendur stefnda og með tilliti til þess að málsókn þessi sé að ófyrirsynju, þar sem fyrir liggi dómur um atvik þau sem um sé deilt í málinu og sé þar átt við dóm Hæstaréttar í máli 183/2006, þá beri að leggja allan málskostnað á stefnanda. IV. Niðurstaða Samkvæmt gögnum málsins hóf stefnandi störf sem stýrimaður á nótaveiðiskipinu Erni KE 13 hinn 16. ágúst 2001. Kveðst stefnandi hafa verið fastráðinn á skipið og hafa gegnt stöðu stýrimanns á því til ársins 2004. Fyrir liggur að skipið var gert út af stefnda á þessu tímabili, sem þá hét Festi hf. Stefndi heldur því hins vegar fram að stefnandi hafi verið ráðinn á skipið tímabundið til hverrar vertíðar eða veiðitímabils í senn. Óumdeilt er að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Fyrir liggur að skipið hélt til loðnuveiða í byrjun janúar 2004 og lauk síðustu veiðiferð á þeirri vertíð 19. mars sama ár. Áhöfn skipsins var afskráð 22. sama mánaðar. Með bréfi, dagsettu 26. mars 2004, tilkynnti stefndi skipverjum, þar á meðal stefnanda, að vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda væri ljóst að útgerð skipanna myndi breytast. Jafnframt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða og að af þeim sökum væri ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi hreyft athugasemdum við þessu bréfi en tæpum mánuði síðar réð hann sig til starfa á öðru skipi, sem hann var lögskráður á frá 19. apríl 2004 og nokkuð samfellt til júlíloka það ár. Í tilefni af bréfi, dagsettu 26. apríl 2004, sem ritað var af hálfu Gunnlaugs Sævarssonar, sem einnig var stýrimaður á Erni KE 13, sendi stefndi skipverjum á áðurgreindu skipi og skipinu Sunnutindi SU 59 bréf hinn 26. maí 2004 þar sem áréttuð er sú afstaða stefnda að skipverjar á þessum skipum hafi ekki verið fastráðnir heldur ráðnir til hvers veiðitímabils fyrir sig. Jafnframt er tilkynnt að stefndi muni ekki framar gera út umrædd skip og staðfest að ekki verði um endurráðningu skipverjanna að ræða. Óumdeilt er að með bréfi, dagsettu 11. júní 2004, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu á vangreiddum launum og launum í uppsagnarfresti, en umrætt bréf hefur ekki verið lagt fram í málinu. Mál vegna sama ágreiningsefnis var höfðað með stefnu, birtri 6. janúar 2005, en því var vísað frá dómi eins og áður greinir. Í málinu hafa verið lögð fram gögn um lögskráningu stefnanda á hin ýmsu skip, þar á meðal nótaveiðiskipið Örn KE 13, á árabilinu frá 2001 til 2004, yfirlit frá Fiskistofu um löndun Arnar KE 13 á tímabilinu 19. september 2003 til 19. mars 2004, svo og launaseðlar stefnanda vegna vinnu á skipinu frá janúar 2003 til og með mars 2004. Af þessum gögnum og framlögðum skýrslum aðila og vitna verður ráðið að skipið hafi verið gert út á haust-, vetrar- og sumarvertíð, þ.e. á síldveiðar í september og fram í nóvember eða desember, á loðnuveiðar frá janúar til mars og loks á loðnu- eða síldveiðar í júní og júlí og stundum fram í ágúst. Lögskráning stefnanda á skipið og launagreiðslur frá stefnda hafa í nær öllum atriðum verið bundnar við þau tímabil, sem skipið hefur verið gert út til veiða samkvæmt þessu, en á árinu 2002 var stefnandi lögskráður á önnur skip utan þessara tímabila. Af framlagðri vitnaskýrslu Ísaks Valdimarssonar, fyrrverandi skipstjóra á Erni KE 13, verður ráðið að ráðningartími stefnanda hafi ekki komið sérstaklega til tals við ráðningu hans á skipið, en vitnið sagðist hafa annast ráðninguna í samráði við framkvæmdastjóra stefnda. Í skýrslu vitnisins kemur hins vegar fram að stýrimennirnir hafi ekki verið í vinnu hjá stefnda á milli úthalda. Stefnandi hefur sjálfur borið um það að hann hafi aðeins fengið greidd laun á milli úthalda ef honum bauðst vinna hjá stefnda á þeim tíma. Hið sama kemur fram í skýrslu Gunnlaugs Sævarssonar, sem einnig var stýrimaður á Erni KE 13. Af skýrslum Sigurgeirs Þráins Jónssonar og Sigurðar Ágústs Jónssonar verður og ráðið að skipverjar, aðrir en skipstjóri og vélstjórar, hafi verið lausir úr vinnu hjá stefnda á milli úthalda og þar af leiðandi launalausir. Að þessu virtu hlaut stefnanda að vera ljóst að ráðning hans væri tímabundin, þ.e. til hverrar vertíðar í senn. Með hliðsjón af framangreindu og sérstaklega með vísan til þess að stefnandi hóf störf á öðru skipi skömmu eftir að loðnuveiðum var lokið á nótaveiðiskipinu Erni KE 13, svo og með vísan til dóms Hæstaréttar 2. nóvember 2006 í máli nr. 183/2006, verður að telja að stefndi hafi sýnt nægilega fram á að stefnandi hafi verið ráðinn á skipið hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili. Samkvæmt því verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Stefndi vanrækti skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnda og hefur það leitt til þess að ekki hafa legið fyrir óyggjandi gögn um ráðningarkjör hans. Telja verður hins vegar að óvissu um ráðningarkjör stefnanda hafi verið eytt með dómi Hæstaréttar í máli nr. 183/2006 þar sem reyndi á sömu atvik og í þessu máli. Með hliðsjón af framangreindu og úrslitum málsins verður stefnanda því gert að greiða stefnda 149.400 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Festarfell ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Sveinbjörns Orra Jóhannssonar. Stefnandi greiði stefnda 149.400 krónur í málskostnað.
Mál nr. 323/2015
Vinnusamningur Laun Aðilaskipti
P krafði KH ehf. um greiðslu vangoldinna launa á tímabilinu frá og með nóvember 2011 til og með júlí 2012. Hafði F ehf., sem síðar fékk heitið KH ehf., keypt allan rekstur K ehf. í apríl 2012. Talið var að réttindi og skyldur K ehf. samkvæmt ráðningarsambandi P við félagið hefðu færst yfir til KH ehf. á framsalsdegi, þar á meðal vanefndir félagsins á skyldum sínum gagnvart honum fyrir aðilaskiptin, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Þá var ekki talið að KH ehf. hefði fært haldbær rök fyrir því að P hefði unnið að því í lok starfstíma síns hjá K ehf. að koma á samkeppni við félagið og þar með fyrirgert rétti sínum til að gerast starfsmaður KH ehf. Loks var talið sannað að um hefði samist milli hans og K ehf. að hann fengi greidda tvo tíma dag í fasta yfirvinnu, auk unninnar yfirvinnu. Á hinn bóginn hefði hann hvorki sýnt fram á að hann ætti rétt á launum í uppsagnarfresti í maí, júní og júlí 2012 né að samið hefði verið um að hann skyldi fá greiddan ökutækjastyrk frá félaginu. Var KH ehf. gert að greiða P nánar tilgreinda fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. maí 2015. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 22. júlí 2015.Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verðigert að greiða sér 5.924.134 krónur, en til vara 5.566.688 krónur, í báðumtilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. desember 2011 tilgreiðsludags. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Lokskrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. IMeð kaupsamningi 20. apríl 2012 keypti Fígaróehf., sem síðar fékk heiti aðaláfrýjanda, allan rekstur Kemis ehf., hverjunafni sem nefndist, þar með talin viðskiptavild, viðskiptasambönd, vörulager,rekstrartæki og lausafé, nafn félagsins, heimasíða, netföng og veffang og alltannað sem rekstrinum tilheyrði, þar með talin sprengiefnageymsla á Hólmsheiði.Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins er ljóst að með honum fóru fram aðilaskipti áskipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, sbr. 4.tölulið 2. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti aðfyrirtækjum. Jafnframt er óumdeilt í málinu að gagnáfrýjandi var starfsmaðuraðaláfrýjanda á kaupsamningsdegi. Færðust réttindi og skyldur Kemis ehf.samkvæmt ráðningarsambandi gagnáfrýjanda við félagið því yfir til aðaláfrýjandaá framsalsdegi, þar á meðal vanefndir félagsins á skyldum sínum gagnvartgagnáfrýjanda fyrir aðilaskiptin, sbr. 1. mgr. 3. gr. fyrrgreindra laga, einsog henni var breytt með 2. gr. laga nr. 81/2010. Að þessu gættu, en að öðruleyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um aðaðaláfrýjandi hafi orðið vinnuveitandi gagnáfrýjanda við aðilaskiptin og þátekið við skyldum Kemis ehf. gagnvart honum, svo og að ákvæði 5. mgr. 3. gr.laga nr. 72/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 103/2011, eigi hér ekki við. Þá erstaðfest sú niðurstaða dómsins að aðaláfrýjandi hafi ekki fært haldbær rökfyrir því að gagnáfrýjandi hafi unnið að því í lok starfstíma síns hjá Kemisehf. að koma á samkeppni við félagið og þar með fyrirgert rétti sínum til aðgerast starfsmaður aðaláfrýjanda. Loks verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómsað gagnáfrýjandi hafi leitt nægar líkur að því að um hafi samist milli hans ogKemis ehf. að hann fengi greidda tvo tíma á dag í fasta yfirvinnu, auk unninnaryfirvinnu. Á hinn bóginn hefur gagnáfrýjandi hvorki sýnt fram á að hann eigirétt á launum í uppsagnarfresti í maí, júní og júlí 2012 né að umsamið hafiverið að hann skyldi fá greiddan ökutækjastyrk frá félaginu.IIFallist er á með héraðsdómi að miða beri kröfugagnáfrýjanda við laun hans á árinu 2008. Hann hefur lagt fyrir Hæstaréttlaunaseðil sinn frá mars 2008, þar sem grunnlaun hans voru tilgreind 315.000krónur. Miðar gagnáfrýjandi kröfu sína samkvæmt því við kjarasamningsbundnarlaunahækkanir á þeirri fjárhæð frá og með nóvember 2009 til og með júlí 2012 ognemi hún samkvæmt því að lágmarki 5.600.701 krónu. Þá er innifalinn í þeirrifjárhæð ökutækjastyrkur að fjárhæð 198.000 krónur, sem kemur til frádráttar kröfugagnáfrýjanda, þar sem ósannað er samkvæmt framansögðu að hann hafi átt rétt áslíkri greiðslu. Jafnframt hefur áður verið komist að þeirri niðurstöðu aðgagnáfrýjandi eigi ekki rétt á launum í maí, júní og júlí árið 2012. Samkvæmtþessu nemur krafa gagnáfrýjanda um laun á tímabilinu frá nóvember 2011 tilapríl 2012 samtals 3.420.853 krónum.Af hálfu aðaláfrýjanda voru lögð fram í héraðsdómigögn, sem unnin voru af hálfu löggilts endurskoðanda upp úr bókhaldi Kemisehf., er eiginkona gagnáfrýjanda færði frá árinu 2008 undir bókhaldslyklinum„ógreidd laun.“ Þar kom fram að hann hafi á tímabilinu frá og með nóvember 2011 tilog með apríl 2012 fengið greiddar samtals 1.573.630 krónur inn á laun sín hjáfélaginu með eftirtöldum sjö greiðslum: 250.000 krónur 29. nóvember 2011,350.000 krónur 3. janúar 2012, 100.000 krónur 23. sama mánaðar, 250.000 krónur14. febrúar sama ár, 100.000 krónur 3. maí sama ár, 261.815 krónur 13. samamánaðar og aftur sömu fjárhæð sama dag. Staðfesti endurskoðandinn fyrir dómi aðhafa unnið þessi gögn upp úr bókhaldinu. Verður því að leggja til grundvallarútreikningi kröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda áðurnefndar greiðslurKemis ehf. inn á laun hans samkvæmt bókhaldi félagsins. Önnur viðskiptigagnáfrýjanda og fyrrgreinds félags koma ekki til álita í máli þessu, sem rekiðer sem vinnulaunamál.Samkvæmt þessu og að teknu tilliti tilframangreindra innborgana á laun gagnáfrýjanda samkvæmt bókhaldi Kemis ehf.,samtals 1.573.630 krónur, og að frádregnum ökutækjastyrk að fjárhæð 198.000krónur, er fallist á með gagnáfrýjanda að ógreidd krafa hans á henduraðaláfrýjanda nemi 1.649.223 krónum, sem beri vexti eins og dæmdir voru íhéraði. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjandamálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir og hefur þá verið tekið tillit til þess að samhliða máliþessu er rekið annað samkynja mál. Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Kemis-heildverslun ehf., greiðigagnáfrýjanda, Pétri Hlöðverssyni, 1.649.223 krónur með vöxtum eins og dæmdirvoru í héraði.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2015. Mál þetta höfðaði PéturHlöðversson, Iðavöllum, Vogum, með stefnu birtri 28. mars 2014 á hendurKemis-heildverslun ehf., Breiðhöfða 15, Reykjavík. Málið var dómtekið 19. desember sl. Stefnandi krefst greiðslu ávangoldnum launum og orlofi að fjárhæð 5.875.693 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001af 226.290 krónum frá 1. desember 2011 til 1.janúar 2012, af 884.728 krónumfrá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 1.470.204 krónum frá þeim degi til 1.mars sama ár, af 2.046.557 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af2.622.950 krónum frá þeim degi til 3. maí sama ár, af 3.218.629 krónum frá þeimdegi til 1. júní sama ár, af 3.403.759 krónum frá þeim degi til 1. júlí samaár, af 3.999.438 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 4.591.170 krónumfrá þeim degi til 1. september sama ár, en 5.875.693 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara krefst stefnandigreiðslu á vangoldnum launum og orlofi að fjárhæð 5.566.688 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 188.495 krónum frá 1. desember 2011 til 1. janúar 2012, af809.138 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 1.358.575 krónum fráþeim degi til 1. mars sama ár, af 1.917.564 krónum frá þeim degi til 1. aprílsama ár, af 2.493.591 krónu frá þeim degi til 3. maí sama ár, af 2.642.031 krónufrá þeim degi til 1. júní sama ár, af 3.201.020 krónum frá þeim degi til 1.júlí sama ár, af 3.760.009 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af4.318.378 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, en af 5.566.688 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess aðdráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, fyrst 1. desember2012. Loks krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, til vara að kröfur hans verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðarað mati dómsins. Stefnandi var starfsmaður Kemisehf. Ágreiningur málsins snýst um þaðhvort laun stefnanda hafi verið að fullu greidd og hvort hann eigi rétt álaunum í uppsagnarfresti frá 1. maí 2012 að telja. Inn í þetta blandast einnig ágreiningur umhvaða laun hafi verið umsamin. Samhliðaþessu máli hefur verið rekið sambærilegt mál Margrétar R. Dahl-Christiansen,eiginkonu stefnanda, á hendur stefnda.Voru skýrslur teknar samtímis í báðum málunum, en fyrir dóminn komu þauhjónin, Elías Kristjánsson, sem var framkvæmdastjóri og eigandi Kemis ehf.,Hörður Hermannsson, eigandi stefnda, Theodór Sigurbergsson endurskoðandi ogHelgi Tómas Gunnarsson, sem fyrrum var starfsmaður Kemis ehf. Rétt er að hefja atvikalýsingu áþví að skýra aðild stefnda að málinu.Hana byggir stefnandi á lögum nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna viðaðilaskipti að fyrirtækjum. Hann varstarfsmaður Kemis ehf. Með samningidags. 20. apríl 2012 keypti stefndi, sem þá hét Fígaró ehf., allan reksturKemis. Í samningnum segir að allurrekstur Kemis sé seldur stefnda. Stefndiandmælir því að hér hafi orðið aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Byggir hann það einkum á því að hann hafiekki hafið starfsemi þá sem hann tók við af Kemis ehf. fyrr en í júlímánuði2012, þegar hann fékk leyfi til að versla með sprengiefni o.fl. Þá telur hann að stefnandi hafi verið hætturstörfum þegar aðilaskiptin áttu sér stað.Verður nánar fjallað um þetta og aðrar málsástæður stefnda í þessusambandi síðar. Stefnandi hóf störf hjá Kemisehf. í ágúst 2005. Hann vann ýmis störf,einkum við sölu og meðhöndlun sprengiefnis sem fyrirtækið flutti inn. Fram kom í skýrslutökum aðsíðustu árin hafi rekstur Kemis ehf. dregist mjög saman. Var svo komið í árslok 2011 aðframkvæmdastjórinn, Elías Kristjánsson, íhugaði að hætta rekstri fyrirtækisins. Sagði hann öllum starfsmönnum upp fyriráramótin. Er það óumdeilt. Stefnandi hætti hins vegar ekki störfum í lokmars 2012 eins og uppsögnin miðaði við, heldur starfaði hann áfram tilaprílloka. Stefnandi heldur því fram aðhann hafi verið beðinn um að halda áfram starfi sínu. Sama kom fram í skýrslu eiginkonu hans,Margrétar R. Dahl-Christiansen. Sagðistefnandi að þau hefðu samið um þetta við Sigurð Gíslason, hann hefði beðið þaubæði að vera áfram. Þetta hefði ekkiverið framlenging uppsagnarfrests eða tímabundin ráðning. Sigurður Gíslason kom ekki fyrir dóm, en hannmun vera tengdafaðir Harðar Hermannssonar, forsvarsmanns stefnda. Fyrirtæki sem hann stýrir mun hafa keyptfasteign Kemis ehf. og leigt stefnda. Hörður Hermannsson, eigandistefnda, bar á annan veg. Hann sagði aðhann hefði sjálfur samið við þau hjónin um að þau ynnu í einn eða tvo mánuði íviðbót. Elías Kristjánsson kvaðst hafaverið viðstaddur þegar Hörður samdi um að þau yrðu í tvo mánuði í viðbót. Stefnandi og eiginkona hans fóruí leyfi í lok apríl. Þau komu ekki tilstarfa aftur. Kom í ljós að aðgangiþeirra að húsnæðinu og tölvuaðgangi hafði verið lokað. Segjast þau hafa fundið að þau væru ekkivelkomin lengur, þau hafi mætt óskemmtilegu viðmóti. Þau hafi heyrt að sagt hefði verið að þauværu hætt störfum. Hörður Hermannssonkvaðst ekki hafa viljað fá þau aftur til starfa. Lokað hefði verið á allan aðgang þeirra aðfyrirtækinu. Það hefði komið í ljós aðekki var allt með felldu. Allarupplýsingar um fjárhagsstöðu fyrirtækisins hefðu verið rangar. Stefnandi segir að laun hanshafi ekki verið greidd að fullu frá því í nóvember 2011. Þá hafi hann ekki fengið umsamdarlaunahækkanir í kjarasamningum. Eftir aðreksturinn hafði verið seldur stefnda hafi kröfu hans verið hafnað af fyrrieigendum Kemis og stefnda. Hafi þeirsagt að laun samkvæmt útgefnum launaseðlum væru of há, ekki hefði verið samiðum svo há laun. Hafi stefndi útbúið nýjalaunaseðla og sent skattyfirvöldum. Þeirhafi sýnt lægri laun en hinir fyrri.Þetta hafi verið gert án samráðs við hann. Stefnandi reiknar sér tvoyfirvinnutíma á dag, óunna. Bæði hann ogeiginkona hans báru að samið hefði verið um tvo óunna yfirvinnutíma á dag,unnin yfirvinna hefði verið greidd til viðbótar. Elías Kristjánsson sagði á hinn bóginn aðekki hefði verið greidd óunnin yfirvinna.Leiddur var sem vitni Helgi Tómas Gunnarsson, en hann vann hjá Kemisehf. á árunum 2006 til 2008. Hann bar aðsér hefðu verið greiddir tveir óunnir yfirvinnutímar á dag. Í greinargerð stefnda erstuttlega lýst aðdragandanum að því sem hann kallar „... ákvörðun um að kaupaþað sem eftir stóð af lausafé félagsins og leita eftir að endurvekja viðskiptivið birgja félagsins sem höfðu að mestu lagst af“. Komið hafi í ljós við skoðun endurskoðanda aðutanumhaldi í fjármálum fyrirtækisins hafi verið verulega ábótavant. Launaseðlar hafi ekki verið gerðirmánaðarlega og skilagreinum ekki verið skilað.Þá hafi komið í ljós að laun hefðu hækkað án þess að hækkunin hefðiverið borin undir Elías Kristjánsson.Þrátt fyrir hækkun á launaseðlum hefðu laun ekki verið greidd í samræmivið hækkunina. Laun hafi verið greiddstefnanda mjög óreglulega og því hafi verið ómögulegt að sjá hvaða laun hefðuverið greidd. Eiginkona stefnanda hafi séðum launagreiðslur. Vegna þessa, sem stefndi kallarrangfærslur, hafi endurskoðandi verið fenginn til að fara yfir launaseðlana ogleiðrétta fyrir tímabilið frá 1. janúar 2011 til 30. apríl 212. Hafi þá verið byggt á þeim launum sem framkvæmdastjórihefði samið um við stefnanda. Leiðréttarskilagreinar hafi verið sendar til innheimtumanns ríkissjóðs, lífeyrissjóða ogstéttarfélags. Stefndi segir að skoðun árekstrargrundvelli Kemis hafi sýnt að félagið hafi verið ógjaldfært. Samið hafi verið um kaup á lausafé Kemis þann20. apríl. Samhliða hafi félag í eiguaðila sem séu tengdir eigendum stefnda keypt fasteignina að Breiðhöfða 15 afKemis. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi segir að þegar stefnditók yfir rekstur Kemis ehf. hafi starf hans verið lagt niður og honum sagt uppstörfum. Vinnuframlagi hans hafi veriðhafnað. Stefnandi kveðst hafa fengiðgrunnlaun og tvo fasta yfirvinnutíma á dag, óunna. Þá hafi tilfallandi yfirvinna verið greidd,auk ökutækjastyrks. Þegar nýr eiganditók við rekstrinum hafi verið gefnir út nýir launaseðlar og þannig reynt aðsýna að stefnandi hefði verið í skuld við stefnda. Þeir launaseðlar séu tilbúningur. Hið rétta sé að hann hafi hvorki fengiðgreidd full laun samkvæmt launaseðlum né launahækkanir sem samið hafi verið umí kjarasamningum. Stefnandi segir að grunnlaun sínhafi verið 332.325 krónur í ársbyrjun 2008.Þau hafi átt að hækka sem hér segir: 1. febrúar 2008 5,5% hækkun 350.603kr. 1. nóvember 2009 3,5% hækkun 362.874 kr. 1. júní 2010 2,5% hækkun 371.946 kr. 1. júní 2011 4,25% hækkun 387.754 kr. 1.febrúar 2012 3,5% hækkun 401.325 kr. Stefnandi kveðst krefjastvangoldinna launa frá nóvember 2011 að teknu tilliti til almennra launahækkanasamkvæmt kjarasamningum.Kjarasamningsbundnar launahækkanir séu lágmarkskjör samkvæmt 1. gr. laganr. 55/1980. Stefnandi kveðst eiga að fá laun íuppsagnarfresti til loka ágústmánaðar 2012.Frá dregur hann innborganir að fjárhæð samtals 772.248 krónur. Þá krefst hann ógreidds orlofs, sem er nánarsundurliðað, og desemberuppbótar samkvæmt kjarasamningi. Krafan sundurliðast sem hér segir:Vangreidd laun fyrir nóvember 2011588.038,00Vangreidd laun fyrir desember 2011658.438,00Vangreidd laun fyrir janúar 2012585.476,00Vangreidd laun fyrir febrúar 2012576.373,00Vangreidd laun fyrir mars 2012576.373,00Vangreidd laun fyrir apríl 2012595.679,00Vangreidd laun vegna maí 2012595.679,00Orlofsuppbót 2011/201220.300,00. mán. í uppsögn v/júní 2012595,679.002. mán. í uppsögn v/ júlí 2012595.679,003. mán. í uppsögn v/ ágúst 2012595.679,0030 orlofsdagar 2011/2012550,320.007,5 orlofsdagar 2012/201337.580,00Orlofsuppbót 2012/20135,400.00Desemberuppbót 201233.425,00Innborgun-772.279,00Samtals5.875.693.00 Stefnandi gerir varakröfu umgreiðslu launa samkvæmt útgefnum launaseðlum fram til marsmánaðar 2012, launa íapríl og maí 2012 og launa í uppsagnarfresti.Þessi laun hafi ekki verið greidd.Launin hafi verið samþykkt af þáverandi eiganda og gerð upp í bókhaldistefnda og ársreikningum þótt þau hafi ekki verið greidd að fullu. Laun hafi hækkað samkvænt kjarasamningi ífebrúar 2012 í 375.531 krónu. Þá sévangoldið orlof af föstum launum vegna orlofsársins 2011 til 2012 en stefnandivar með 30 daga orlofsrétt, svo og vegna orlofsársins 2012 til 2103 samtals 7,5daga, auk orlofs og desemberuppbótar samkvæmt kjarasamningi. Varakrafan sundurliðast svo:Laun í nóvember 2011550,243.00Laun í desember 2011 og desemberuppbót620,643.00Laun í janúar 2012549,437.00Laun í febrúar 2012558,989.00Laun í mars 2012576,027.00Laun í apríl 2012558.989.00Laun í maí 2012558.989.00. mán. í uppsögn v/júní 2012558.989.002. mán. í uppsögn v/ júlí 2012558.989.003. mán. í uppsögn v/ ágúst 2012558.369.0030 orlofsdagar 2011/2012 (375.531/21,67 x30)519.886.007,5 orlofsdagar 2012/201329.971.00Orlofsuppbót 2012/20135,400.00Desemberuppbót 201233.425,00Innborgun-772.279,00Samtals5.566.688.00 Stefnandi vísar til laga nr.28/1930 um greiðslu verkkaups, orlofslaga nr. 30/1987, meginreglna kröfuréttar,laga nr. 55/1980 og laga nr. 72/2002, meginreglna vinnuréttar og kjarasamningaVR og vinnuveitenda. Málsástæðurog lagarök stefndai Í fyrsta lagi telur stefndi sigekki geta borið ábyrgð á vanefndum Kemis ehf., nú S13 ehf. sem nú er tilgjaldþrotaskipta. Ráðningu stefnandahafi verið slitið fyrir aðilaskiptin eða í síðasta lagi í tengslum við þau, aukþess sem stefnandi hafi ákveðið að starfa ekki hjá stefnda heldur hefja eiginrekstur í samkeppni við stefnda. Það sé skilyrði þess að réttindiog skyldur færist milli aðila við aðilaskipti að ráðningarsamningur sé enn ígildi. Ráðningarsamningi stefnanda hafiverið slitið áður en aðilaskiptin urðu.Stefnandi hafi hætt störfum 30. apríl 2012. Aðilaskipti að fyrirtækinu hafi í fyrsta lagiorðið í maí 2012, en stefndi kveðst byggja á því að aðilaskipti að rekstrinumhafi ekki orðið fyrr en þann 11. júlí 2012, þegar hann fékk leyfi til þess aðversla með sprengiefni og hvellhettur. Stefndi byggir á því aðmálatilbúnaður stefnanda um að hann hafi tekið starf hjá stefnda, eða hafi áttrétt til þess að fá starf hjá stefnda, ásamt eiginkonu sinni, sé ekki í samræmivið háttsemi þeirra í aðdraganda og kjölfar starfsloka. Þau hafi unnið að því að koma á fótsjálfstæðum atvinnurekstri í samkeppni við Kemis á þeim tíma sem þau voru aðljúka störfum hjá fyrirtækinu. Þetta staðfestiþað samkomulag að hann léti af störfum hjá Kemis og tæki ekki starf hjástefnda. Stefndi hefur lagt fram afrittölvupóstsamskipta eiginkonu stefnanda við einn af birgjum Kemis, dags. 9. júlí2012. Þá reki stefnandi ásamt eiginkonusinni fyrirtækið Iðavelli, en á heimasíðu þess félags sé skrá um alla fyrribirgja Kemis. Stefndi vísar til yfirlýsingarendurskoðanda félagsins sem sýni að stefnandi hafi unnið að því að eyðileggjaviðskiptasambönd Kemis. Þetta hafi veriðalvarlegt brot gegn trúnaðarskyldum hans og samrýmist ekki þeirri málsástæðuhans að hann hafi orðið eða ætlað að verða starfsmaður stefnda. Með háttsemi sinni hafi hann fyrirgerthugsanlegum rétti til að ráðningarsamningur hans yrði tekinn yfir afstefnda. ii Í öðru lagi byggir stefndi á þvíað stefnandi hafi ekki átt neina launakröfu á hendur Kemis ehf. Ekki hafi verið samið um að hann fengi þaulaun sem hann krefjist. Stefndi segir að launakrafan séekki í samræmi við það sem um hafi samist milli stefnanda og forsvarsmannsKemis. Stefnandi og eiginkona hans hafieinhliða skammtað sér laun sem hafi verið mun hærri en samið hafi veriðum. Þegar framkvæmdastjóri félagsinshafi komist á snoðir um hækkunina hafi hann fengið endurskoðanda hjá GrantThornton til að leiðrétta rangfærslurnar.Hafi þá verið tekið mið af þeim kjörum sem samið hafði verið um viðstefnanda og að stefnandi hafi átt rétt til launa til loka aprílmánaðar. Þegar dregnar hafi verið frá þær greiðslursem greiddar hafi verið til innheimtumanns ríkissjóðs og laun sem stefnandahafi verið greidd, megi sjá að stefndi hafi ekki vanefnt, heldur hafi stefnandifengið of mikið greitt. Í greinargerðstefnda er sundurliðun á þessum greiðslum og er niðurstaða stefnda sú að hannhafi ofgreitt 307.626 krónur. Því beri aðsýkna hann af launakröfu stefnanda. iii Í þriðja lagi byggir stefndi áþví að ekki hafi átt sér stað aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Samkvæmt 4. tl. 2. gr. laganna séuaðilaskipti samkvæmt lögunum talin aðilaskipti þar sem efnahagsleg eining haldieinkennum sínum, þ.e. sem skipuleg heild verðmæta sem notuð verði í efnahagslegumtilgangi. Líta beri til þess hvers konarfyrirtæki sé um að ræða, hvort áþreifanleg verðmæti eins og fasteignir eðalausafé, séu framseld, hvert sé verðmæti óhlutbundinna verðmæta, hvortmeirihluti starfsmanna flytjist til nýja fyrirtækisins og hvort framsalshafihaldi viðskiptavinum framseljanda. Sátími sem rekstur fyrirtækis liggur niðri þar til reksturinn hefst að nýju getureinnig haft áhrif á þetta mat, svo og að hve miklu leyti reksturinn er sambærilegurfyrir og eftir aðilaskiptin. Stefndi hafi keypt allan reksturKemis ehf., þ.m.t. viðskiptavild, viðskiptasambönd, vörulager, rekstrartæki oglausafé, nafn félagsins, heimasíðu, netföng og veffang og sprengiefnageymslu áHólmsheiði. Hann hafi ekki keyptfasteignina að Breiðhöfða 15 þar sem meginrekstur fyrirtækisins var. Þótt viðskiptavild hafi verið keypt hafiflest viðskiptasambönd Kemis ehf. verið ónýt þegar kaupin fóru fram. Engir starfsmenn hafi flust yfir tilstefnda. Stefndi kveðst hafa þurft aðvinna upp traust á markaðnum til að fá viðskipti, félagið hafi í raun verið áupphafsreit. Reksturinn hafi ekki veriðsambærilegur fyrir og eftir hin ætluðu aðilaskipti. Þá hafi starfsemi Kemis ehf. í raun lokið ídesember 2011, en hann hafi ekki getað hafi starfsemi fyrr en hann fékktilskilin leyfi þann 11. júlí 2012.Reksturinn hafi því legið niðri í rúmlega hálft ár. Af þessu telur stefndi ljóst aðekki hafi farið fram aðilaskipti að rekstri í skilningi laga nr. 72/2002. iv Loks hafi réttindi og skyldursamkvæmt ráðningarsamningi ekki færst yfir til stefnda þar sem jafna megi stöðuKemis ehf. við það að félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandi vill skýra 5. mgr. 3.gr. laga nr. 72/2002 rúmt þar sem Kemis ehf., síðar S13, hafi verið ógjaldfærter salan fór fram og verið tekið til gjaldþrotaskipta skömmu síðar. Því eigi ekki að leggja á hann ábyrgð ákröfum sem ella hefðu fengist greiddar að mestu úr ábyrgðarsjóði launa. Lögum nr. 72/2002 hafi ekki verið ætlað aðtaka til þeirrar aðstöðu sem sé í þessu máli. Verði ekki á þetta fallistbyggir stefndi á því að hann ábyrgist aðeins þá greiðslu sem ekki hefði fengistgreidd úr þrotabúi S13 og að því frágengnu úr ábyrgðarsjóði launa. Nægar eignir séu í búinu til að greiða kröfustefnanda. Stefnandi beri áhættuna ogtjón af því að hann fylgdi ekki eftir kröfu sinni gagnvart þrotabúinu ogábyrgðarsjóði launa. v Varakrafa stefnda byggist á þvíað stefnandi eigi ekki rétt á greiðslu yfirvinnu, orlofs af yfirvinnu,ökutækjastyrks og dagpeninga. Þessirliðir séu ekki í samræmi við samning stefnanda og Kemis. Engar skýringar séu gefnar á yfirvinnu ogfastri yfirvinnu. Þá sé reiknað meðdagpeningum þótt ekkert liggi fyrir um ferðalög stefnanda erlendis á vegumKemis. Þá sé ósannað að samið hafi veriðum ökutækjastyrk. Telur stefndi að lækkaverði kröfu stefnanda sem nemi þessum liðum. Þá segir stefndi að stefnanditaki aðeins tillit til innborgana að fjárhæð 963.279 krónur. Þær hafi numið 2.243.095 krónum á þessutímabili. Telur hann að allarinnborganir eigi að koma til frádráttar.Þá eigi að draga frá staðgreiðslu opinberra gjalda, iðgjöld tillífeyrissjóða og félagsgjöld.Sundurliðar hann þessar greiðslur í greinargerð sinni, en á tímabilinufrá nóvember 2011 til apríl 2012 nam staðgreiðsla opinberra gjalda 523.040krónum og iðgjöld og félagsgjöld 146.425 krónum, auk þess sem hann hafi greittsamtals 1.573.630 krónur. Þá byggir stefndi á því aðstefnandi eigi ekki rétt til launa í maí, júní og júlí eins og hannkrefjist. Honum hafi verið sagt upp oghann starfað út uppsagnarfrestinn. Íþessu sambandi skoraði stefndi á stefnanda að leggja fram skattframtal sittfyrir árið 2012. Draga yrði frá kröfuvegna þessa tímabils allar launagreiðslur sem stefnandi kunni að hafa fengiðfrá öðrum á sama tímabili. Stefndi vísar til laga nr.72/2002, tilskipunar 77/187/EBE, almennra reglna samninga- og kröfuréttar,meginreglu um trúnaðarskyldu starfsmanna í ráðningarsamningi, laga nr. 21/1991og laga nr. 88/2003 um ábyrgðarsjóð launa. Niðurstaða Rétt er að leysa fyrst úr þvíhvaða laun stefnandi hafi átt að fá í starfi sínu hjá Kemis ehf. Aðilar gefa upp þrjá valkosti. Stefnandi gerir aðalkröfu þar sem hannreiknar hækkanir samkvæmt kjarasamningum á laun sem hann fékk í ársbyrjun2008. Segir hann að þau hafi ekki veriðhækkuð réttilega Þá gerir hann varakröfusamkvæmt úgefnum launaseðlum. Stefndiheldur því fram að stefnandi hafi haft tiltekin laun, lægri en hann heldur framsjálfur, en stefndi hefur ekki annað fyrir sér en orð Elíasar Kristjánssonar, forsvarsmannsKemis ehf. Útreikningar endurskoðanda álaunum hans byggjast á þessum upplýsingum.Útreikningurinn getur ekki styrkt sönnunargildi þessara upplýsinga. Vitni hafa ekki verið leidd umþetta atriði og gögn eru fátækleg. Þegarsönnunarstaðan er metin hallar á stefnda.Hann verður að bera hallann af því að hafa ekki gert skriflegan samningvið starfsmann sinn þar sem launakjör væru ákveðin. Stefndi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfinguað laun hafi ekki verið hækkuð í samræmi við kjarasamninga eins og stefnandibyggir á í aðalkröfu. Verður að fallastá útreikning launa í samræmi við aðalkröfuna. Stefnandi heldur því fram aðsamið hafi verið um tvo óunna yfirvinnutíma á dag. Þessu mótmælir stefndi og segir ElíasKristjánsson að ekki hafi verið samið um óunna yfirvinnu. Í samræmi við framburð stefnanda erframburður eiginkonu hans, sem rekur nú sambærilegt mál á hendur stefnda. Þá kom fram í skýrslu vitnisins Helga TómasarGunnarssonar að greiddir hefðu verið tveir óunnir yfirvinnutímar hjáfyrirtækinu. Að þessum framburði virtumverður að telja sannað að stefanandi hafi átt að fá greidda tvo yfirvinnutíma ádag, til viðbótar við greiðslur fyrir unna tíma. Stefndi hefur ekki sannaðnægilega frekari launagreiðslur til stefnanda en hann tilgreinir sjálfur. Niðurstaðan um yfirvinnutímana leiðir einnigtil þess að líta verður á fullyrðingar stefnanda um önnur atriði tilútreiknings launanna sem líklegri en fullyrðingar stefnda um hið gagnstæða. Stefnandi var ráðinn til starfahjá Kemis ehf. og hafði ráðningu ekki verið slitið þann 20. apríl 2012 þegarstefndi keypti allan rekstur Kemis.Ráðningarsambandið var enn til staðar, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr.72/2002. Stefndi varð vinnuveitandistefnanda sama dag og hann keypti rekstur Kemis. Engu skiptir í þessu sambandi hvenær stefndifékk leyfi til að versla með sprengiefni og hvellhettur, það er ekki forsendaþess að hann geti ráðið starfsmenn. Þákeypti hann reksturinn samkvæmt skýrum ákvæðum í samningi og getur ekki boriðfyrir sig að verðmætin sem hann fékk hafi verið lítils eða einskis virði. Þá hafði Kemis ehf. ekki verið tekið tilgjaldþrotaskipta þegar aðilaskiptin urðu og því getur stefndi ekki byggt á 5.mgr. 3. gr. áðurnefndra laga. Ákvæðið áekki við þótt fyrirtæki sé ógjaldfært.Þar sem stefndi tók á sig skyldur Kemis ehf. gagnvart stefnanda er hannkeypti reksturinn, getur hann ekki krafist lækkunar vegna þess að hann hafiekki lýst kröfum í þrotabú Kemis ehf. Fullyrðingar í greinargerðstefnda um að stefnandi hafi ásamt eiginkonu sinni unnið að því að koma á fótstarfsemi í samkeppni við Kemis eru ekki studdar haldbærum gögnum. Skráningar á heimasíðu fyrirtækisins Iðavallaeftir að hann hætti störfum geta ekki komið að haldi. Þá er í gögnum málsins að finna ýmsar fullyrðingarElíasar Kristjánssonar um misgjörðir þeirra hjóna. Málið hefur að litlu leyti verið flutt umþessi atriði og tilraun hefur vart verið gerð til að sanna nokkuð af því semfullyrt er. Loks í skýrslu sinni fyrirdómi sagði Elías Kristjánsson að á tímabili hefði nafngreindur maður veriðframkvæmdastjóri fyrirtækisins, en að eiginkona stefnanda hefði ekki leyfthonum að sjá launaseðla. Frásagnirþessar eru með nokkrum ólíkindablæ og er ekki unnt að draga af þeim ályktanirsem máli skipta um niðurstöðu málsins. Í bréfi endurskoðanda, dags. ínóvember 2012, sem vann fyrir aðila við söluna á rekstrinum kemur fram aðágreiningur hafi risið milli stefnda og seljandans. Er þar einnig að finna ýmsar fullyrðingar ummisgjörðir stefnanda og eiginmanns hennar.Ekki hefur heldur verið gerð tilraun til að styðja þessar fullyrðingarhaldbærum gögnum og er ekki unnt að líta til þeirra við niðurstöðumálsins. Stefnandi krefst launa í þrjámánuði frá lokum apríl 2012 að telja, en hann telur að sér hafi þá verið sagtupp störfum. Stefndi byggir á því aðsamið hafi verið um framlengingu uppsagnarfrests, eða tímabundna ráðningu. Þegar þetta er metið verður að horfa til þessað stefnanda var ekki sagt upp störfum með beinum hætti í lok apríl. Hann fór í leyfi að eigin sögn, en kom ekkiaftur til starfa. Gögn málsins styðja þáfullyrðingu að hann hafi verið óvelkominn í fyrirtækið þegar hér var komiðsögu, en ekki er hægt að draga þá ályktun að hann hafi bókstaflega verið hrakinná brott. Þá er ósannað að SigurðurGíslason hafi haft umboð til að ráða stefnanda til starfa hjá stefnda. Verður að byggja niðurstöðu á því aðstefnandi hafi í raun hætt störfum í lok apríl og eigi ekki rétt á launumlengur en til þess tíma. Einsog að framan er getið verður að dæma stefnanda laun reiknuð í samræmi viðaðalkröfu hans. Aðilar eru sammála um að ógreidd laun stefnanda á tímabilinufrá því í nóvember 2011 til loka apríl 2012 nemi 3.624.136 krónum. Verður stefndi dæmdur til að greiða þessafjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir frástefnubirtingardegi. Vegna ákvæðis 1.mgr. 12. gr. vaxtalaga þarf ekki að mæla fyrir um höfuðstólsfærslu vaxta. Stefndaverður gert að greiða stefnanda 850.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Málskostnaður bervexti samkvæmt skýrum ákvæðum laga frá 15. degi eftir dómsuppkvaðningu og áekki við að mæla fyrir um þann útreikning. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðninghefur dregist vegna anna dómara. Lögmennaðila voru sammála honum um að endurflutningur væri óþarfur. D ó m s o r ðStefndi,Kemis-heildverslun ehf., greiði stefnanda, Pétri Hlöðverssyni, 3.624.136 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2014til greiðsludags og 850.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 419/2015
Samkeppni Stjórnsýsla Stjórnvaldssekt Málsgögn Aðfinnslur
Árið 2007 gerðu V hf. og S sátt þar sem sá fyrrnefndi viðurkenndi að hafa í starfsemi sinni á greiðslukortamarkaði hér á landi brotið gegn 10. og 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. og 54. gr. EES-samningsins, auk þess sem félagið féllst á að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 385.000.000 krónur. Á grundvelli sáttarinnar tók S ákvörðun í máli nr. 4/2008 þar sem V hf. var gert að hlíta nánar tilgreind skilyrði í starfsemi sinni. Árið 2009 barst S kvörtun frá B hf. um misnotkun V hf. á markaðsráðandi stöðu hans fyrir færsluhirðingu og markaði fyrir posaleigu. Að undangenginni rannsókn og með ákvörðun nr. 8/2013 komst S að þeirri niðurstöðu að V hf. hefði á nánar tilgreindu tímabili gerst brotlegur gegn 1. og 7. töluliðum 1. greinar ákvörðunar S í máli nr. 4/2008, auk þess sem félagið hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins. Þá var V hf. einnig gert að greiða 500.000.000 krónur í stjórnvaldssekt. Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 4/2013 var ákvörðun S staðfest. V hf. höfðaði mál þetta til ógildingar á framangreindum úrskurði og ákvörðunar S, en til vara niðurfellingar og til þrautavara lækkunar sektar sem þar var ákveðin. Í hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfu V hf. um ógildingu úrskurðarins, en sektin á hinn bóginn lækkuð í 400.000.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar var öllum málsástæðum V hf. til stuðnings framangreindum kröfum hafnað. Ekki var fallist á að annmarkar hefðu verið á rannsókn og annarri málsmeðferð samkeppnisyfirvalda, svo sem að úrlausnir S eða áfrýjunarnefndar samkeppnismála hefðu að einhverju leyti verið reistar á gögnum sem aflað hefði verið með ólögmætum hætti. Þá var ekki talið að S hefði brotið á rétti V hf. samkvæmt 13. og 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Talið var að V hf. hefði gerst brotlegur gegn 1. og 7. tölulið 1. greinar ákvörðunar S nr. 4/2008 og að V hf. hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína fyrir færsluhirðingu á Íslandi á umræddum tíma, sbr. 11. gr. laga nr. 44/2005 og 54. gr. EES-samningsins. Hvað varðaði fjárhæð stjórnvaldssektarinnar vísaði Hæstiréttur til þess að brot V hf. hefðu snert allan almenning í landinu og að fjárhagslegur styrkleiki hans og ávinningur af starfseminni á brotatímabilinu hefði verið verulegur. Þá hefðu brot V hf. að hluta verið gegn skilmálum ákvörðunar nr. 4/2008 sem reist hefðu verið á samkomulagi hans við S og tekin í því skyni að tryggja samkeppni á framangreindu sviði til frambúðar. Brot V hf. hefðu því verið ítrekun á fyrri brotum hans, auk þess sem brotatímabilið hefði spannað um tvö og hálft ár. Þegar litið væri til þessa og þeirrar stjórnvaldssektar sem á V hf. hefði verið lögð með ákvörðun nr. 4/2008, en hefði þó ekki skilað þeim árangri að hann léti af samkeppnisbrotum, var honum gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 500.000.000 krónur. Loks voru gerðar aðfinnslur við vinnubrögð S við gerð málsgagna fyrir Hæstarétti. Samkvæmt framansögðu var S sýknað af kröfu V hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og ÓlafurBörkur Þorvaldsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 23. júní 2015. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildiúrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 5. október 2013 í máli nr. 4/2013 og ákvörðungagnáfrýjanda 12. apríl 2013 í máli nr. 8/2013, til vara að fellt verði úrgildi ákvæði úrskurðarins og ákvörðunarinnar um að honum verði gert að greiða stjórnvaldssektað fjárhæð 500.000.000 krónur, en að því frágengnu að sektin verði lækkuð. Í öllumtilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 16. september 2015.Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda umlækkun stjórnvaldssektar samkvæmt fyrrnefndum úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála og ákvörðunar hans, en að öðru leyti að héraðsdómur verðistaðfestur um annað en málskostnað, sem gagnáfrýjandi krefst í héraði og fyrirHæstarétti. IAðaláfrýjandi starfaði á þeim tíma sematvik málsins gerðust á greiðslukortamarkaði, einkum á Íslandi. Verkefnifélagsins hér á landi hafa aðallega verið tvíþætt. Annars vegar hefur félagið stundaðsvonefnda færsluhirðingu og hins vegar hefur það verið vinnsluaðili ígreiðslukortaútgáfu. Færsluhirðing mun fara fram á grundvelli samnings semfærsluhirðir gerir við söluaðila vöru og þjónustu um að sá síðarnefndi taki viðtilgreindum greiðslukortum, til dæmis VISA debet- og kreditkortum, annarrihvorri tegundinni eða báðum eins og algengast mun vera, í viðskiptumsöluaðilans við korthafa. Að uppfylltum umsömdum skilyrðum ábyrgistfærsluhirðirinn uppgjör til söluaðilans á þeim greiðslum sem korthafar inna afhendi með debetkortum sínum eða hafa skuldbundið sig til að greiða með notkunkreditkorta sinna. Uppgjörstímabil færsluhirðis við söluaðila er breytilegt ogfer eftir samningsskilmálum þeirra. Hlutdeild aðaláfrýjanda ígreiðslukortaútgáfu felst í því að hann starfar að vissum þáttum, sem tengjastútgáfu VISA greiðslukorta, sem annars er á hendi einstakra banka og sparisjóða.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðuaðaláfrýjandi, sem þá hét Greiðslumiðlun hf., og gagnáfrýjandi sátt 29.nóvember 2007 í kjölfar rannsóknar gagnáfrýjanda á ætluðum brotum félagsins ásamkeppnisreglum. Í sáttinni viðurkenndi aðaláfrýjandi að hafa í starfsemisinni brotið gegn 10. og 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. og 54. gr.EES-samningsins. Féllst félagið á að greiða stjórnvaldssekt sem viðurlög vegnabrotanna. Gagnáfrýjandi tók á grundvelli sáttarinnar ákvörðun 10. janúar 2008 ímáli nr. 4/2008. Sú ákvörðun tók einnig til Borgunar hf., sem áður bar heitiðKreditkort hf., og Fjölgreiðslumiðlunar hf. en með ákvörðuninni var þessumfélögum einnig gerð stjórnvaldssekt vegna brota þeirra. Í 1. grein ákvörðunarorða,sem vörðuðu þátt aðaláfrýjanda, sagði meðal annars: ,,Með sátt, dags. 29.nóvember 2007, er gengist við því að Greiðslumiðlun hf. ... hafi brotið gegn10. og 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. og 54. gr. EES-samningsins ogfallist er á að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð kr. 385.000.000. Til aðstuðla að virkri samkeppni á þeim mörkuðum sem Valitor hf. starfar á fellstfélagið á að hlíta eftirfarandi í starfsemi sinni: 1. Valitor er óheimilt aðnota upplýsingar sem félagið býr yfir um söluaðila í viðskiptum við keppninautatil markaðsaðgerða gegn keppinautunum. 2. Valitor er óheimilt að beita sértækumverðlækkunum og kjörum gagnvart söluaðilum sem eru í viðskiptum hjá keppinautumfélagsins. Þetta skilyrði fellur úr gildi ef Valitor telst ekki lengur ímarkaðsráðandi stöðu ... 7. Valitor er óheimilt að óska eftir því aðReiknistofa bankanna afli eða miðli hvers konar viðskiptalegum upplýsingum umnúverandi eða mögulega keppinauta félagsins. Valitor er óheimilt að taka við ognýta sér upplýsingar frá Reiknistofu bankanna um keppinauta Valitor ... Brot áþessum skilyrðum varða stjórnvaldssekt skv. samkeppnislögum.“Gagnáfrýjanda barst 18. júní 2009kvörtun frá Borgun hf. um misnotkun aðaláfrýjanda á markaðsráðandi stöðu hans fyrirfærsluhirðingu og markaði fyrir posaleigu. Posar eru, samkvæmt því sem framkemur í málinu, rafrænn búnaður sem virkjar greiðslukort í rauntíma íviðskiptum korthafa við söluaðila. Í gegnum posann er leitað eftirúttektarheimild korthafans vegna einstakra viðskipta og verði af viðskiptumfara fjárhagslegar færslur um posann í kerfi færsluhirðisins og jafnframt íkerfi útgefanda kortsins. Að undangenginni rannsókn komst gagnáfrýjandi aðþeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandi hefði á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til30. júní 2009 gerst brotlegur gegn 1. og 7. töluliðum 1. greinar ákvörðunarhins fyrrnefnda nr. 4/2008, auk þess sem félagið hefði brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins. Meðferð málsins hjá gagnáfrýjandalauk 12. apríl 2013 með ákvörðun nr. 8/2013 þar sem aðaláfrýjanda var einniggert að greiða 500.000.000 krónur í stjórnvaldssekt. Aðaláfrýjandi undi ekki framangreindriniðurstöðu gagnáfrýjanda og skaut málinu til áfrýjunarnefndar samkeppnismála.Nefndin lauk málinu með úrskurði 5. október 2013 þar sem hin kærða ákvörðun varstaðfest. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta til þess að hnekkja framangreindumniðurstöðum. IIÁgreiningslaust er í málinu aðmarkaðshlutdeild í útgáfu greiðslukorta á Íslandi í lok árs 2007 var sú aðaðaláfrýjandi hafði [...]% en Borgun hf. [...]%, í lok árs 2008 hafði aðaláfrýjandi[...]% markaðshlutdeild en Borgun hf. [...]% og 30. júní 2009 varmarkaðshlutdeild aðaláfrýjanda [...]% en Borgunar hf. [...]%. Þá er einnigágreiningslaust að markaðshlutdeild af veltu í færsluhirðingu hjá innlendumsöluaðilum var á árinu 2006 sú að aðaláfrýjandi var með [...]%, Borgun hf. [...]%og PBS, sem starfaði með Kortaþjónustunni hf., [...]%. Á árinu 2007 varmarkaðshlutdeild sömu fyrirtækja í sömu röð, [...]%,[...]% og [...]%, á árinu 2008[...]%,[...]% og [...]% og á fyrri hluta árs 2009 [...]%,[...]% og [...]%. IIIAðaláfrýjandi reisir kröfur sínarannars vegar á því að verulegir annmarkar hafi verið á rannsókn og annarrimálsmeðferð gagnáfrýjanda og hins vegar á því að hann hafi ekki gerst brotlegurvið 1. tölulið 1. greinar ákvörðunar nr. 4/2008 og háttsemi sem gagnáfrýjanditelur að fari í bága við 7. tölulið ákvörðunarinnar eigi ekki hvað sem öðrulíður að leiða til viðurlaga. Auk þess hafi hann hvorki brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga né 54. gr. EES-samningsins. Þeir annmarkar, sem aðaláfrýjanditelur að hafi verið á rannsókn og annarri málsmeðferð gagnáfrýjanda, felasteinkum í því að hann hafi við húsleit farið út fyrir húsleitarheimild eins oghún var mörkuð í úrskurði héraðsdóms og aflað gagna sem ekki hafi tengstrannsókn málsins. Þá hafi gagnáfrýjandi við rannsóknina haldlagt, skoðað ogprentað út trúnaðarsamskipti aðaláfrýjanda við utanaðkomandi lögmenn hans, aukþess sem þessum gögnum hafi ekki verið eytt. Hann telur að annmarkar árannsókninni eigi að leiða til þess að fella eigi ákvörðun gagnáfrýjanda, sem áhenni var reist, úr gildi. Í 1. mgr. 20. gr. samkeppnislaga er kveðiðá um að gagnáfrýjandi geti við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir ástarfsstað fyrirtækis og samtaka fyrirtækja og lagt hald á gögn þegar ríkarástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum eða ákvörðunumsamkeppnisyfirvalda. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal við framkvæmd aðgerðafylgja ákvæðum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um leit og hald muna. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2009 var gagnáfrýjanda heimiluðhúsleit hjá aðaláfrýjanda og Valitor Holding hf. Samkvæmt úrskurðarorði náðiheimildin til þess að leita og leggja hald á muni og gögn í húsnæði og læstumhirslum og til að taka afrit gagna, sem geymd væru á tölvutæku formi. Aðaláfrýjandineytti ekki heimildar 3. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 til þess að bera þaðundir dómstóla hvort lagt hefði verið hald á muni umfram það sem heimilað var íúrskurðinum. Hann gerði á hinn bóginn kröfu um að afritum af tilteknum gögnum, semtekin voru í húsleitinni og fólu í sér tölvupóstsamskipti, yrði eytt og bar þákröfu undir dómstóla. Var á kröfuna fallist með dómi Hæstaréttar 26. nóvember2009 í máli nr. 633/2009, en tölvupóstsamskiptin voru meðal annars millilögmanna aðaláfrýjanda og fyrirsvarsmanna félagsins. Ekki verður séð að úrlausnirgagnáfrýjanda eða áfrýjunarnefndar samkeppnismála séu að einhverju leyti reistará þeim gögnum, sem hér um ræðir. Þá telur aðaláfrýjandi að gagnáfrýjandihafi brotið á rétti hans samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 tilaðgangs að gögnum málsins. Gögnum hafi verið haldið frá honum um þriggja áraskeið. Hafi hann af þessum sökum ekki getað neytt andmælaréttar síns samkvæmt13. gr. sömu laga. Aðaláfrýjandi lét reyna á rétt sinn til þess að fáupplýsingar úr erindi Borgunar hf. til gagnáfrýjanda, þar sem kvartað var undanætluðum brotum aðaláfrýjanda, sem meðal annars eru til úrlausnar í málinu. Meðdómi Hæstaréttar 23. febrúar 2012 í máli nr. 72/2011 var staðfest sú niðurstaðahéraðsdóms að aðaláfrýjandi ætti rétt til þeirra upplýsinga, sem hann krafðist.Fékk hann þannig aðgang að þeim áður en hann þurfti að bregðast viðandmælaskjali gagnáfrýjanda 15. mars 2012. Aðaláfrýjandi telur að hann hafi þóekki átt þess kost að neyta réttar til að tjá sig um málið þar sem íandmælaskjalinu hafi gagnáfrýjandi þegar verið búinn að taka afstöðu tilætlaðra brota hans á ákvörðun nr. 4/2008, 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr.EES-samningsins. Í 2. gr. reglna nr. 880/2005 ummálsmeðferð Samkeppniseftirlitsins er mælt fyrir um að gagnáfrýjandi anniststjórnsýslu í samkeppnismálum og undirbúi og taki ákvarðanir í málum sem varðasamkeppnislög og eftir atvikum 53. og 54. gr. EES-samningsins. Í því felistmeðal annars að gagnáfrýjanda sé ætlað að rita andmælaskjal sem leggi grundvöllað frekari málsmeðferð. Í 17. gr. reglnanna eru nánari ákvæði umandmælaskjalið, meðal annars efni þess. Þar segir í 2. mgr. að andmælaskjaliðsé ritað í því skyni að stuðla að því að málið verði að fullu upplýst áður enákvörðun sé tekin og í því skyni að auðvelda aðila máls að nýta sér andmælaréttsinn. Þá segir: ,,Andmælaskjal er liður í meðferð máls og felur ekki í sérbindandi stjórnvaldsákvörðun.“ Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á aðgagnáfrýjandi hafi með andmælaskjali því sem hann ritaði við meðferð málsinssamkvæmt reglum nr. 880/2005 brotið gegn fyrirmælum reglnanna um slíkt skjal.Svo sem fram er komið er tilgangur andmælaskjals meðal annars sá að auðveldaaðila samkeppnismáls að neyta andmælaréttar síns. Með þessum athugasemdum, en að öðruleyti með vísan til forsendna, verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um aðhafna því að þeir ágallar hafi verið á meðferð málsins hjá gagnáfrýjanda aðleiða eigi til þess að kröfur aðaláfrýjanda verði teknar til greina.IVMeð vísan til forsendna héraðsdómsverður staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi brotið gegn 1. og 7.tölulið 1. greinar ákvörðunar gagnáfrýjanda nr. 4/2008.Þá verður staðfest sú niðurstaðadómsins að hinn landfræðilegi markaður fyrir færsluhirðingu sé Ísland og aðaðaláfrýjandi hafi haft markaðsráðandi stöðu á þessum markaði á árunum 2007 og2008 og að hann hafi jafnframt misnotað þessa stöðu á þann hátt sem í dóminumgreinir. Svo sem fram er komið varmarkaðshlutdeild aðaláfrýjanda af veltu í færsluhirðingu á fyrri hluta árs 2009[...]%, en Borgun hf., sem var með næst mesta markaðshlutdeild, hafði [...]%.Þótt samkeppni hafi aukist á fyrri hluta árs 2009 og fyrir hafi legið aðaðaláfrýjandi myndi missa eitthvað af markaðshlutdeild sinni var hann þó enn áþessu tímabili með meira en 60% markaðshlutdeild. Við ákvörðun um það hvorthann hafi verið með markaðsráðandi stöðu á þessu tímabili eins og á hinum fyrriverður að meta stöðuna eins og hún var þá, en ekki á grundvelli þess sem síðargerðist, sbr. dóm Hæstaréttar 14. mars 2013 í máli nr. 355/2012. Eru engin efnitil að líta svo á að staða aðaláfrýjanda hafi að þessu leyti breyst á fyrrihluta árs 2009 frá því sem áður var. Hann hélt áfram á því tímabili að beitaaðferðum í starfsemi sinni sem ekki samrýmast eðlilegri samkeppni með því aðverðleggja færsluhirðingu hjá tilteknumsöluaðilum, IKEA, fyrirtækjum í Leifsstöð og Rúmfatalagernum, undir breytilegumkostnaði sem hann hafði af færsluhirðingu fyrir þá. Verður því einnig fallist áað aðaláfrýjandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á þessu tímabili og misnotaðþá stöðu þannig að í bága fór við 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr.EES-samningsins, eins og gagnáfrýjandi hefur haldið fram. Gagnáfrýjandi lagði stjórnvaldssekt áaðaláfrýjanda í ákvörðun sinni nr. 8/2013 að fjárhæð 500.000.000 krónur, sbr.b., h. og j. liði 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga. Í 2. mgr. 37. gr. segir aðsektir geti numið allt að 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárs hjá hverjuþví fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eigi að broti. Við ákvörðun áfjárhæð sekta skuli hafa hliðsjón af eðli og umfangi brota, hvað þau hafistaðið lengi og hvort um ítrekuð brot sé að ræða. Í málinu liggur fyrir að heildarveltaaðaláfrýjanda á árinu 2012 var um 8.400.000.000 krónur. Markaður sá, sem aðaláfrýjandi starfar á og varvettvangur þeirra brota sem hann hefur gerst sekur um, hverfist um miklarfjárhæðir. Ómótmælt er að heildarvelta á markaði fyrir greiðslukort á árunum2007 og 2008 hafi verið nálægt 500.000.000.000 krónur hvort árið og aðhlutdeild aðaláfrýjanda í markaðnum hafi verið um [...] krónur. Vegna mikillarnotkunar greiðslukorta á Íslandi snerta brot aðaláfrýjanda allan almenning ílandinu. Hagnaður aðaláfrýjanda á árinu 2007 var um 48.000.000 krónur, en takaverður tillit til þess að á því ári greiddi hann 385.000.000 krónur ístjórnvaldssekt samkvæmt samkomulagi því sem hann gerði við gagnáfrýjanda.Hagnaður hans á árinu 2008 nam á hinn bóginn um 2.212.000.000 krónum.Fjárhagslegur styrkleiki hans og ávinningur af starfseminni á brotatímabilinuvar því verulegur. Þá eru brot aðaláfrýjanda að hluta gegn skilmálum íniðurstöðu ákvörðunar gagnáfrýjanda nr. 4/2008, sem var reist á samkomulagiþeirra frá því í nóvember 2007 og tekin í því skyni að tryggja samkeppni áþessu sviði til frambúðar. Brot aðaláfrýjanda voru því að hluta ítrekun á fyrribrotum hans, auk þess sem brotatímabilið spannaði meira en tvö og hálft ár.Þegar litið er til framangreindra atriða og þeirrar stjórnvaldssektar sem áaðaláfrýjanda var lögð með ákvörðun nr. 4/2008, en skilaði þó ekki þeim árangriað hann léti af samkeppnisbrotum, verður honum gert að greiða stjórnvaldssektað fjárhæð 500.000.000 krónur, eins og ákveðið var í úrlausnum gagnáfrýjanda ogáfrýjunarnefndar samkeppnismála.Aðaláfrýjandi verður dæmdur til aðgreiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinnverður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir.VMálsgögn, sem aðaláfrýjandi hefur lagtfyrir Hæstarétt í málinu eru í 10 bindum og spanna 3528 síður. Í málsgögnum, oggögnum sem afhent voru Hæstarétti og fela í sér trúnaðarupplýsingar, er aðfinna öll skjöl málsins í heild sinni, sem lögð voru fram í héraði. Ígreinargerðum málsaðila til Hæstaréttar og við flutning málsins fyrir réttinumvar einungis vísað til fáeinna skjala í málsgögnum. Í 1. gr. reglna nr. 601/2014 ummálsgögn í einkamálum er mælt fyrir um að til málsgagna teljist einungis þaumálskjöl og önnur gögn sem áfrýjandi hyggst byggja mál sitt á fyrir Hæstaréttiog liggja þegar fyrir, auk skjala sem stefndi reisti mál sitt á í héraði ogáfrýjandi má með réttu telja nauðsynleg vegna varna stefnda fyrir réttinum. Þáskulu endurrit þinghalda í héraði og önnur þau gögn, sem mælt er fyrir um íreglunum, vera í málsgögnum. Í 3. mgr. 2. gr. reglnanna segir meðal annars svo:,,Málsaðilum er skylt að gæta þess að ekki séu í málsgögnum, sem þeir afhendaHæstarétti, skjöl sem engu skipta við úrlausn málsins fyrir réttinum“.Í greinargerð aðaláfrýjanda tilHæstaréttar segir að bróðurpartur gagna málsins í héraði hafi verið lagður framaf hálfu gagnáfrýjanda, en aðaláfrýjandi hafi talið stórum hluta þeirraofaukið. Við samráð lögmanns aðaláfrýjanda við lögmann gagnáfrýjanda hafi komiðfram sú afstaða hins síðarnefnda að leggja ætti öll skjöl málsins fyrirHæstarétt. Hafi það því verið gert að ósk lögmanns gagnáfrýjanda. Við þessalýsingu hefur gagnáfrýjandi ekki gert athugasemdir.Samkvæmt reglum nr. 601/2014 baraðaláfrýjandi ábyrgð á gerð málsgagna í málinu. Lögmanni hans var samkvæmtframansögðu skylt, að hafa samráð við lögmann gagnáfrýjanda um það hvaða gögnteldust óþörf vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti og ættu því að vera utanmálsgagna. Bar honum að taka sanngjarnt tillit til óska lögmanns gagnáfrýjandaum þetta. Lögmanni gagnáfrýjanda var skylt að leggja mat á það, hvaða skjölværi nauðsynlegt að hafa í málsgögnum og reisa þá afstöðu á málefnalegumsjónarmiðum í samræmi við það sem kveðið er á um í 3. mgr. 2. gr. reglnanna. Ljóster að krafa lögmanns gagnáfrýjanda um að öll skjöl héraðsdómsmálsins væru ímálsgögnum var ekki reist á slíkri athugun og fór í bága við framangreindantilgang reglnanna. Við svo búið átti lögmaður aðaláfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 2.gr. reglnanna að útbúa málsgögn með þeim gögnum einum, sem leiddi af reglunum.Hefði það þá komið í hlut lögmanns gagnáfrýjanda að útbúa málsgögn með öðrum skjölum,ef hann teldi þau nauðsynleg. Verður að átelja þau vinnubrögð sem viðhöfð voruaf hálfu gagnáfrýjanda við gerð málsgagna. Dómsorð:Gagnáfrýjandi,Samkeppniseftirlitið, skal vera sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, Valitor hf.Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals4.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2015. Mál þetta höfðaði Valitor hf.,Dalshrauni 3, Hafnarfirði, með stefnu birtri 31. mars 2014 á hendurSamkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26, Reykjavík. Málið var dóm­tekið 17. mars sl. Stefnandi krefst þess aðallegaað felldur verði úr gildi úrskurðuráfrýjunar­nefndar samkeppnismála frá 5. október 2013 í máli nr. 4/2013, Valitor hf. gegnSamkeppniseftirlitinu, þar sem staðfest var ákvörðun stefnda nr. 8/2013, dags.12. apríl 2013, um að stefnandi hefði brotið skilyrði 1. og 7. tl. 1. gr. íákvörðunarorðum í ákvörðun stefnda nr. 4/2008, sbr. sátt dags. 29. nóvember2007, og brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr.EES-samningsins, og stefnda gert að greiða 500.000.000 króna ístjórnvaldssekt. Jafnframt krefststefnandi þess að ákvörðun stefnda nr. 8/2013 verði felld úr gildi. Til vara krefststefnandi þess að það ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málinr. 4/2013 um að stefnandi skuli greiðastjórnvaldssekt að fjár­hæð 500.000.000króna verði fellt úr gildi að öllu leyti, eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega,svo og ákvæði ákvörðunar stefnda í ákvörðun nr. 8/2013 um sektir. Í báðum tilvikumer þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Inngangur Stefnandi starfar ágreiðslukortamarkaði. Hann kveðst annarsvegar vera vinnsluaðili í greiðslukortaútgáfu og annist hann vinnslugreiðslukortanna sjálfra, fjár­mögnun kreditkortafærslna o.fl. Þá annist hann það sem kallað er hópaðildútgefenda VISA korta hér að VISA EU.Þetta sé gert í umboði VISA Ísland ehf., sem fari með aðildina. Einstakir bankar og sparisjóðir séuútgefendur greiðslukorta. Hins vegar erstefnandi færsluhirðir. Í því segir hannað felist að semja við þá sem selja vöru eða veita þjónustu og gera þeim kleiftað taka við greiðslu með greiðslukortum. Stefnandi segir að færsluhirðarveiti söluaðilum þjónustu og taki af þeim þóknun. Síðan greiði þeir útgefendum greiðslukortaákveðið gjald af hverri færslu, svokallað milligjald. Milligjald þetta sé annað hvort samræmt gjaldsem ákveðið sé af VISA EU þar sem ekki hafi verið um annað samið, eða gjald semhver færsluhirðir og útgefandi semji um. Í gögnum málsins er því lýst aðallt til haustsins 2002 hafi tveir aðilar starfað við færsluhirðingu hér álandi, stefnandi og Borgun. Í nóvember2002 hóf danskt greiðslukortafyrirtæki, PBS, að bjóða færsluhirðingu ísamstarfi við Kortaþjónustuna.Fyrirtækið kvartaði til samkeppnisyfirvalda og kvaðst sæta ólögmætumsamkeppnis­hindrunum. Hófsamkeppniseftirlitið rannsókn af þessu tilefni. Málinu var lokið með sátt semstefnandi staðfesti 29. nóvember 2007.Niður­staðan var birt sem ákvörðun samkeppniseftirlitsins nr.4/2008. Í henni fólst að stefnandiviðurkenndi að hann hefði brotið 10. og 11. gr. samkeppnislaga og greiddi385.000.000 króna sekt. Stefnandi vartalinn hafa misnotað markaðsráðandi stöðu sína með aðgerðum sem ætlað var aðhindra að samkeppnisaðili næði fótfestu í færslu­hirðingu hér á landi. Jafnframt féllst áfrýjandi á að hlítaákveðnum skilyrðum í starf­semi sinni. Íþessu máli reynir á tvö skilyrðanna, sem stefndi telur að stefnandi hafibrotið. Annars vegar er skilyrði í 1.tl. 1. gr. ákvörðunarinnar sem hljóðar svo: „Valitor er óheimilt að notaupplýsingar sem félagið býr yfir um söluaðila í viðskiptum við keppinauta tilmarkaðsaðgerða gegn keppinautunum.“ Hins vegar er skilyrði í 7. tl.sem hljóðar svo: „Valitor er óheimilt að óskaeftir því að Reiknistofa bankanna afli eða miðli hvers konar viðskiptalegumupplýsingum um núverandi eða mögulega keppinauta félagsins. Valitor er óheimiltað taka við og nýta sér upplýsingar frá Reiknistofu bankanna um keppinautaValitors.“ Rannsóknog málsmeðferð Rannsókn þessa máls hófst hjástefnda er honum barst kvörtun Borgunar hf., dags. 12. júní 2009, um misnotkunstefnanda á markaðsráðandi stöðu á markaði fyrir færsluhirðingu og markaðifyrir posaleigu. Leitaði stefnandi eftirheimild til húsleitar og haldlagningar gagna á starfsstöð stefnanda, en súheimild var veitt með úrskurði 30. júní 2009.Var húsleit framkvæmd 1. júlí 2009 og lagt hald á umtalsvert magn afgögnum. Gerði stefnandi athugasemdir viðframkvæmd húsleitarinnar og afhenti starfsmönnum stefnda þegar að lokinnihúsleit. Haldlögð gögn voru afrituð ogþeim skilað til stefnanda 8. júlí.Rannsókn gagnanna hófst 30. september 2009 og var þá fulltrúi stefnandaviðstaddur. Stefnandi fékk afrit af kvörtunBorgunar, en felld hafði verið út m.a. öll um­fjöllun um þá háttsemi semstefnanda var gefin að sök. Krafðiststefnandi þess að fá nánari upplýsingar, en því erindi var hafnað með bréfidags. 13. október 2009. Þessi höfnun varfelld úr gildi með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og var stefnda gertað taka nýja ákvörðun. Sendi stefndistefnanda með bréfi, dags. 5. janúar 2010, kafla sem áður höfðu verið fjarlægðirúr kvörtun Borgunar, en nöfn viðskipta­vina og verð voru afmáð. Var þessari ákvörðun skotið tiláfrýjunarnefndar, sem staðfesti hana. Stefnandi undi ekki þessariniðurstöðu og höfðaði mál fyrir héraðsdómi.Var úrskurður áfrýjunarnefndar felldur úr gildi með hæstaréttardómi 23.febrúar 2012. Stefnandi hafði krafist þess 2.október 2009 að stefndi stöðvaði skoðun til­tekinna gagna og að þeim yrðiskilað og afritum eytt. Þessu hafnaðistefndi. Leitaði stefnandi þá tildómstóla og með dómi Hæstaréttar 26. nóvember 2009 var stefnda gert að eyðaþessum gögnum. Rannsókn stefnanda lauk með þvíað hann gaf út svokallað andmælaskjal og sendi stefnanda þann 15. mars2012. Samtímis sendi hann þau gögn semhonum hafði verið gert að afhenda stefnanda með áðurgreindum hæstaréttardómifrá 23. febrúar 2012. Aðilar áttu nokkur samskipti íkjölfarið, en stefnandi óskaði eftir frekari gögnum. Honum voru send frekari gögn 25. júní2012. Honum var síðan sendviðbótarumfjöllun um tiltekin atriði 16. október 2012. Gerði hann athugasemdir við andmælaskjaliðmeð bréfi dags. 12. nóvember 2012. Íkjölfarið var ákvörðun stefnda tekin þann 12. apríl 2013 sem ákvörðun nr.8/2013. Stefnandi kærði ákvörðun stefndatil áfrýjunarnefndar samkeppnismála með bréfi dags. 10. maí 2013. Var málið tekið til meðferðar hjá nefndinniog úrskurður kveðinn upp 5. október 2013 eins og áður segir. Ákvörðunstefnda. Formhlið. Í ákvörðun stefnda er fyrsthafnað þeim staðhæfingum stefnanda að hann hafi gerst sekur um ólögmæta notkungagna og ólögmæta rannsókn. Því ereinnig hafnað að brotið hafi verið gegn 68. og 72. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Í ákvörðuninni erbyggt á því að rafræn afrit teljist ekki haldlögð gögn í skilningilaganna. Því næst er vikið að þeirriröksemd stefnanda að brotið hafi verið gegn 1. mgr. 68. gr. með því að leggjahald á samskipti fyrirtækisins við utanaðkomandi lögmenn. Segir í ákvörðun stefnda að úrskurðurhéraðsdóms hafi heimilað honum að leita og leggja hald á gögn og taka afrit aftölvutækum gögnum hjá stefnanda. Hvorkií úrskurðinum né í 20. gr. samkeppnislaga sé að finna takmarkanir á því hverskonar gögn megi leggja hald á eða afrita.Ákvæði um trúnað eða þagnarskyldu í sérlögum komi almennt ekki í vegfyrir að Samkeppniseftirlitið fái gögn í hendur. Þá teljist stefnandi ekki sakborningur ískilningi laga um meðferð sakamála, enda fari rann­sóknin fram eftir ákvæðumsamkeppnis- og stjórnsýslulaga. Brotgegn 11. gr. samkeppnislaga og skilyrðum ákvörðunar stefnda varði stjórnvaldssektum. Því séu lögmenn sem átt hafitölvupóstsamskipti við stefnanda ekki skipaðir eða tilnefndir verjendursamkvæmt lögum um meðferð sakamála. Þá hafnar stefndi því að meðferðmálsins hafi verið óréttlát gagnvart stefnanda.Hann hafi fengið tækifæri og nýtt sér það til að gera ítarlegarathugasemdir við andmælaskjalið. Þessu næst er fjallað um þámálsástæðu stefnanda að gagnaöflun hafi ekki verið í samræmi viðhúsleitarheimild. Telur stefndi aðstefnandi telji rannsóknina mun þrengri en hún hafi í raun verið og að hanntelji húsleitarúrskurðinn sömuleiðis vera þrengri en hann hafi verið í raun. Vísað sé bæði til kvörtunar Borgunar ogannarra ábendinga. Komi fram að ætlaðbrot kunni að felast í óeðlilega lágri verð­lagningu og að um geti verið aðræða brot gegn 11. gr. samkeppnislaga og þeim skil­yrðum sem stefnanda vorusett með ákvörðun nr. 4/2008. Er þvíekki fallist á það að aflað hafi verið eða notuð ólögmæt sönnunargögn. Þá er í ákvörðuninni fjallað umþær fullyrðingar stefnanda að brotið hafi verið gegn rétti hans til aðgangs aðgögnum og því hafi hann ekki getað notið lögmælts andmælaréttar, sbr. 15. og13. gr. stjórnsýslulaga. Rakinn erítarlega ágreiningur um aðgang að gögnum, en Borgun hafði þegar í kvörtun sinnikrafist trúnaðar um tilteknar upplýsingar.Er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi fengið afrit af öllumgögnum þegar hann fékk andmælaskjal til að svara og því hafi hann fengiðtækifæri til að svara öllu sem þar komi fram.Þá var ekki fallist á að sú staðreynd að stefnandi hafi þurft að leitatil dómstóla til að fá viðurkennt að hann ætti að fá afhent öll gögn hefði faliðí sér brot gegn ákvæðum stjórnsýslulaga. Umfjöllun um formhlið ogmálsmeðferð lýkur með því að stefndi hafnar þeirri staðhæfingu að íandmælaskjali hans hafi falist fyrir fram ákveðin afstaða til niður­stöðumálsins. Segir stefndi að þessi gagnrýnistefnanda byggi á misskilningi á eðli og tilgangi andmælaskjala ísamkeppnisrétti. Andmælaskjali sé ætlaðað stuðla að því að mál sé að fullu upplýst áður en ákvörðun er tekin og aðauðvelda aðila að nýta andmælarétt sinn. Umfjöllunum meint brot í ákvörðun stefnda Fyrsti hluti umfjöllunar ummeint brot stefnanda fjallar um hvort hann hafi haft markaðsráðandi stöðu og íþví sambandi eru skýrgreindir þeir markaðir sem hann starfar á. Í ákvörðuninni segir m.a.: Færsluhirðing er leyfisskyldstarfsemi sem felst í að færsluhirðir gerir samning við söluaðila vöru ogþjónustu um að söluaðilinn taki við tilgreindum greiðslukortum, debetkortum ogkreditkortum, í viðskiptum við korthafa. Tiltekur samningurinn þau greiðslukortsem söluaðili samþykkir en hér á landi eru þau helstu VISA kreditkort, Electrondebetkort, MasterCard kreditkort, Maestro debetkort og American Expresskreditkort (AmEx). Að uppfylltum ákveðnum skilmálum og reglum sem söluaðilisamþykkir ábyrgist færsluhirðir greiðslu til söluaðila og fer uppgjör fram innantiltekins tíma. Frá upphafi notkunar greiðslukortahér á landi og til ársins 2002 önnuðust tvö félög nánast alla færsluhirðinguhjá íslenskum söluaðilum. Þessi félög eru Valitor (áður Greiðslumiðlun hf.) ogBorgun (áður hluti af Kreditkorti hf.). Sammerkt þeim báðum var og er að annasteinnig kortaútgáfu í verktöku fyrir banka og sparisjóði á Íslandi. Annað semeinkenndi starfsemi þessara félag var að Valitor var aðili að útgáfu VISAkreditkorta og Electron debetkorta og annaðist eingöngu færsluhirðingu vegnaþeirra korta. Borgun var aðili að útgáfu MasterCard kreditkorta og Maestrodebetkorta og annaðist jafnframt færsluhirðingu vegna þeirra auk annarra minnanotaðra greiðslukorta hér á landi, t.d. vörumerkin AmEx, JCB og Diner´s Club. Milligjald vegna greiðslukorta erskilgreint sem greiðsla færsluhirðis til útgefenda greiðslukorta fyrir þjónustuþeirra síðar nefndu við söluaðila í greiðslukortaviðskiptum. Þar sem ekki er umað ræða samningssamband milli söluaðila og kortaútgefenda eru færsluhirðarmilliliðir í uppgjöri fyrir þessa þjónustu útgefenda. Þetta milligjald er síðangrunnur að þeirri þóknun sem Valitor innheimtir hjá söluaðilum vegnafærsluhirðingar. Þá er starfsemistefnanda lýst og hún sögð skiptast í megindráttum í fjóra þætti. Í fyrsta lagi hafi stefnandi aðalleyfi fráVISA Europe og heimili íslenskum bönkum og sparisjóðum að gefa út greiðslukortmeð vörumerkinu VISA. Í öðru lagi séhann vinnsluaðili í útgáfu kreditkorta fyrir hönd banka og sparisjóða. Í þriðja lagi annist hann færsluhirðingu þarsem greiðslukort séu notuð í viðskiptum hjá söluaðilum. Loks í fjórða lagi leigi félagið söluaðilumposa, en það séu jaðartæki sem tengd séu við rafræna greiðsluráskortafyrirtækja og útgefenda. Í þessufelist m.a. að stefnandi sé í samningssambandi bæði við útgefendur VISAgreiðslukorta á Íslandi og söluaðila um færsluhirðingu vegna notkunarkorta. Í ákvörðun stefndaer vísað til fyrri úrlausna og sagt að útgáfa greiðslukorta sé sérstakurmarkaður. Stefnandi starfi á þessummarkaði. Bankar og sparisjóðir séuformlegir útgefendur greiðslukorta og sé samningur milli þeirra ogkorthafa. Aðkoma stefnanda að útgáfugreiðslukorta sé mismikil eftir tegundum korta.Hann sé beinn aðili að útgáfu VISA kreditkorta sem verktaki fyrir höndbanka og sparisjóða. Hlut­verk hans viðútgáfu Electron debetkorta sé óbeint, en til staðar, þar sem hann heimilibönkum og sparisjóðum að gefa út kortin og ákveði milligjald til útgefendavegna notkunar þeirra hjá söluaðilum með sama hætti og varðandi notkunkreditkorta. Þá er lýst þeirriskoðun að hlutverk stefnanda á markaði með útgáfu VISA greiðslukorta og ámarkaði fyrir færsluhirðingu vegna sömu korta og ákvörðun um milligjald, tengiþessa tvo undirmarkaði mjög saman.Stefnandi hafi árin 2007 og 2008 annast færsluhirðingu á um 90-95% afviðskiptum með íslensk VISA krot hjá íslenskum söluaðilum. VISA kort séu um 65-70% af útgefnum íslenskumgreiðslu­kortum. Síðan er rökstuddnánar sú niðurstaða stefnda að færsluhirðing vegna notkunar greiðslukorta hjásöluaðilum sé einn þjónustumarkaða málsins.Hins vegar sé það mat stefnda að fyrirtæki í færsluhirðingu bjóðisöluaðilum tvo mismunandi þjónustuþætti á þeim markaði. Annars vegarfærsluhirðingu vegna kreditkorta og hins vegar færslu­hirðingu vegna debetkorta. Helstu rökin séu mismunandi virkni sem leiðiaf notkun kortanna sem um leið endurspegli mismunandi verðlagningu gagnvartsöluaðilum. Segir að stefnandi hafi gertathugasemd við þetta sjónarmið og vilji hafna þeirri niður­stöðu að um sé aðræða tvo aðgreinda þjónustuþætti. Þá er talið aðlandfræðilegur markaður sé landið allt, en tekið fram að stefnandi hafi mótmæltþví. Telji hann að færa megi haldbær rökfyrir því að markaðurinn nái til allrar Evrópu, en ekki aðeins til Íslands. Umstöðu stefnanda á markaðnum. Stefndi tók til skoðunar íákvörðun sinni hvort stefnandi hefði verið í markaðs­ráðandi stöðu í skilningi4. tl. 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga á árunum 2007 og 2008 og fyrri helmingiársins 2009. Er vísað til fyrriákvarðana sem sýni að mestu skipti að huga að markaðshlutdeild og því skipulagisem ríki á markaðnum. Fyrst er farið yfir tölur ummarkaðshlutdeild hvers vörumerkis í kortaútgáfu. Er komist að þeirri niðurstöðu að sterkarvísbendingar séu um að stefnandi hafi á rannsóknartímabilinu haftmarkaðsráðandi stöðu í útgáfu greiðslukorta á Íslandi. Þessi staða hafi einnig styrkt stöðu hans ámarkaði fyrir færsluhirðingu. Farið er yfir stöðuna á markaðifyrir færsluhirðingu og bent á að þetta sé leyfisskyld starfsemi samkvæmt lögumnr. 161/2002. Þá sé færsluhirðing háðleyfi frá alþjóðlegu kortasamsteypunum, í þessu tilviki VISA EU og MasterCardInternational. Til ársloka 2008 hafifyrirkomulagið verið þannig að stefnandi hefði annast færslu­hirðingu VISAkorta, en Borgun hefði færsluhirt MasterCard kort. PBS hefði færslu­hirt báðar tegundir. Markaðshlutdeild stefnanda hefði verið 65-70%árið 2007, en 60-65% 2008 og 2009.Markaðshlutdeild PBS hafi verið innan við 5% árið 2007, en síðan innanvið 10%. Markaðshlutdeild stefnanda ífærsluhirðingu VISA korta var því eðlilega mjög mikil. Þá taldi stefndi að atriði semtengdust skipulagi markaðarins drægju ekki úr vægi markarðshlutdeildarinnar viðmat á því hvort stefnandi hefði markaðsráðandi stöðu. Fjárhagsstaða stefnanda er sögðsterk og lögð áhersla á að PBS hafi ekki eigin starfsstöð á Íslandi og sé ekkieignaraðili að íslensku félagi. Vartalið að Korta­þjónustan hefði ekki þann styrk að geta veitt stefnanda ogBorgun raunverulega sam­keppni í markaðssetningu og öðrum markaðsaðgerðum. Fjárhagsstyrkur stefnanda var því talinnstyðja þá ályktun að hann hefði haft markaðsráðandi stöðu á rannsóknar­tímanum. Stefndi telur í ákvörðun sinniað á rannsóknartímanum hafi verið verulegar lagalegar hindranir fyrir starfsemií færsluhirðingu. Sú staðreynd aðtilkoma nýs aðila á markaðinn hafi ekki haft þau áhrif að markaðshlutdeildstefnanda minnkaði sýni að stefnandi hafi haft markaðsráðandi stöðu. Aðild stefnanda að útgáfu greiðslukorta meðvörumerkinu VISA hafi einnig verið aðgangshindrun. Þá er tekið fram að markaðurinnsé ekki þannig að um sé að ræða fáa öfluga kaupendur, sem dragi úr vægiframangreindra atriða við mat á markaðsráðandi stöðu. Sterk staða PBS í færsluhirðingu í Danmörkuog Noregi skipti ekki máli þar sem land­fræðilegur markaður málsins séÍsland. Umbrot gegn 1. og 7. tl. 1. mgr. ákvörðunar nr. 4/2008 Í máli því sem lauk með greindriákvörðun viðurkenndi stefnandi að hafa mis­notað upplýsingar sem honum bárustvegna stjórnar hans á aðild að VISA EU til aðgerða á markaði fyrirfærsluhirðingu. Fram kemur að yfirmenn á sviðinuFyrirtækjalausnir hafi gengið eftir því að þeir fengju í hendur lista umsöluaðila sem voru í viðskiptum við aðra færsluhirða. Hafi verið útbúinn listi um allar færslur meðíslenskum VISA kortum sem stefnandi hirti ekki.Á þessum lista hafi komið fram auðkenni færsluhirðis og upplýsingar umsöluaðila. Þessum lista hafi verið komiðtil yfirmanns Fyrirtækjalausna hjá stefnanda. Stefndi kemst að þeirriniðurstöðu að stefnandi hafi með háttsemi sinni eftir 29. nóvember 2007 brotiðmeð alvarlegum hætti gegn skilyrði 1. tl. 1. mgr. ákvörðunarinnar. Brotin hafi átt sér stað á árunum 2008 og 2009. Meginástæða þess að þettaskilyrði 7. tl. var sett var sú að heimildarleit og fjár­hagslegar færslurvegna notkunar íslenskra debetkorta fara fram í kerfum Reiknistofubankanna. Stefndi segir að tölvupóstarsem liggi frammi sýni að starfsmenn stefnanda hafi óskað eftir upplýsingum fráReiknistofu bankanna þann 9. mars 2009.Var beðið um að tilteknum lista yrði breytt þannig að hann gæfi frekariupplýsingar. Stefndi telur að þessi breytinghafi átt að auðvelda stefnanda að fylgjast með árangri keppi­nauta hans ífærsluhirðingu. Í ákvörðun stefnda segir aðljóst sé að stefnandi hafi óskað eftir sundurliðuðum upplýsingum um keppinautasína frá Reiknistofu bankanna.Reiknistofan varð ekki við beiðninni.Stefndi telur að beiðnin hafi falið í sér brot og engu skipti þóttstefnandi hafi ekki fengið umbeðnar upplýsingar. Þá er hafnað öllum sjónarmiðum um að beiðninhafi verið nauðsynleg vegna daglegs reksturs stefnanda. Þá beri stefnandi ábyrgð á starfsmönnumsínum. Svohljóðandi niðurstaða erdregin saman um þessi brot: Öll vinnsla og framsetning álistunum sem hér eru til umfjöllunar og dreifing þeirra innan Valitors, bæðifyrir og eftir 29. nóvember 2007, sýnir að mati Samkeppniseftirlitsins aðtilgangurinn með gerð þeirra og dreifingu hafi verið óbreyttur, og þar meðólögmætur, eftir gerð sáttarinnar á milli Valitors og Samkeppniseftirlitsins.Með hliðsjón af því að Fyrirtækjalausnir fengu með reglubundnum hætti viðkvæmarupplýsingar um keppinautana í færsluhirðingu, þ.e. nöfn söluaðila í viðskiptumvið þá, fjölda færslna og upphæð viðskipta, er ljóst að þessar upplýsingar voruáfram notaðir í markaðslegum tilgangi gegn keppinautum Valitors. Eruframangreindar kringumstæður og háttsemi Valitors til marks um að félagið hafibrotið þau ákvæði framangreindra skilyrða. Eru skilyrðin skýr. Annars vegar umað Valitor væri óheimilt að nota upplýsingar sem félagið býr yfir um söluaðilaí viðskiptum við keppinauta til markaðsaðgerða gegn keppinautunum. Hins vegarað Valitor væri óheimilt að óska eftir viðskiptalegum upplýsingum fráReiknistofu bankanna um núverandi eða mögulega keppinauta félagsins. Samagildir um að taka við og nýta sér upplýsingar frá Reiknistofu bankanna umkeppinauta félagsins. Þessi framkvæmd fól í sér að sústarfsemi Valitors sem tengist útgefendum og útgáfu VISA greiðslukorta miðlaðimikilvægum markaðsupplýsingum um keppinauta til þess starfssviðs Valitors semsinnir færsluhirðingu og semur við söluaðila um þjónustuna. Hefur t.d.PBS/Kortaþjónustan ekki sambærilegar upplýsingar um söluaðila í viðskiptum viðValitor í færsluhirðingu. Með þessu móti fylgdistfærsluhirðingarhluti Valitors mjög nákvæmlega með starfsemi og framgangikeppinauta og öllum umsvifum í færsluhirðingu vegna notkunar VISA greiðslukortahjá íslenskum söluaðilum og notað upplýsingarnar til að skipuleggja og undirbúamarkaðsaðgerðir gagnvart þessum söluaðilum. Þá má benda á það að með þessu mótifylgdist Valitor ekki aðeins með framgangi keppinauta í færsluhirðingu heldurgat félagið einnig fylgst með viðskiptum hjá söluaðilum og þróun þeirra, þarsem íslensk VISA greiðslukort voru notuð hjá PBS og VISA kreditkort hjá Borgun. Að ofangreindu virtu er þaðniðurstaða Samkeppniseftirlitsins að Valitor hafi á rannsóknatíma þessa málsbrotið með alvarlegum hætti gegn skilyrðum 1. og 7. tl. 1. gr. ákvörðunarorðsákvörðunar Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2008. Undirverðlagningá færsluhirðingu debetkorta Í ákvörðun stefnda er fjallað umþað sjónarmið stefnanda að hann hafi verið að selja þjónustu sem hafi veriðfærsluhirðing greiðslukorta. Hagnaðurhafi orðið af þeirri starfsemi hans bæði árið 2007 og 2008. Vill hann ekki greina á milli debet- ogkreditkorta í þessu sambandi. Þá ervikið að þeim sjónarmiðum hans að hann hafi misst talsvert mikið af viðskiptumí færsluhirðingu til Borgunar eftir að fyrirtækin tóku að færsluhirða öll kort. Í ákvörðuninni er ítrekuð súafstaða að greina verði á milli færsluhirðingar debetkorta og kreditkorta. Ljóst sé að færsluhirðing debetkorta hjástefnanda hafi verið undirverðlögð á árunum 2007 og 2008. Yfirstjórn fyrirtækisins hafi vitað afþessari undirverðlagningu og ekki gripið til neinna aðgerða. Þá hafi sú staðhæfing stefnanda aðtilgangurinn hafi ekki verið að hindra keppinaut enga þýðingu. Öll hátt­semi stefnanda, bæðiundirverðlagning og lækkun milligjalda til banka, sýni að brota­vilji stefnandahafi verið einbeittur. Þá er talið að háttsemin ogstaða stefnanda hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á möguleika Borgunarþegar fyrirtækin hófu að færsluhirða öll kort.Hafi verið erfiðara fyrir samkeppnisaðilann að ná viðskiptum þegarþjónusta stefnanda var undir­verðlögð.Þróun síðar segi ekki að stefnandi hafi ekki beitt skaðlegri undir­verðlagninguá árunum 2007 og 2008. Í ákvörðuninni er niðurstöðulýst orðrétt: Sterk tengsl eru á millifærsluhirðingar vegna debetkorta annars vegar og kreditkorta hins vegar. Þettanána samband gerir það að verkum að færsluhirðir sem býður og semur viðeinstaka söluaðila um lága þóknun fyrir færsluhirðingu debetkorta er líklegurtil þess að semja einnig um færsluhirðingu kreditkorta fyrir sama söluaðila.Við slíkar aðstæður getur færsluhirðir talið það þjóna heildarhagsmunum sínumað verðleggja þjónustu sína með tilteknum hætti. Í því getur falist aðverðleggja einn tiltekinn þjónustuþátt undir kostnaði til þess að halda eða náviðskiptum um aðra tiltekna þjónustu. Í samkeppnisrétti eru gerðar strangarkröfur til þess að markaðsráðandi fyrirtæki beiti ekki stöðu sinni með slíkumhætti. Verðlagning einstakra þjónustuþátta verður að vera málefnaleg og byggjaá rekstrarlegri frammistöðu og má ekki vera til þess fallin að raska eða koma íveg fyrir samkeppni eða starfsemi keppinauta með minni markaðshlutdeild. Auk þess að ákvarða milligjaldið með þeimhætti sem lýst hefur verið þá samdi Valitor við fjölda söluaðila um þóknunfyrir færsluhirðingu á debetkortum sem var lægri en milligjald félagsins tilútgefenda og því undir breytilegum kostnaði eins og rakið er í umfjöllun umtöflur 4 og 6 hér að framan. Mátti fyrirtækinu vera ljóst að umundirverðlagningu hafi verið að ræða gagnvart þeim söluaðilum. Var þessiháttsemi til þess fallin að útiloka t.d. PBS frá viðskiptum við stóran hlutaíslenskra söluaðila á árunum 2007 og 2008. Er það mat Samkeppniseftirlitsins aðValitor hafi með þessari háttsemi beitt skaðlegri undirverðlagningu í samningumvið tiltekna söluaðila og haft með þeim hætti útilokandi áhrif á möguleikanýrra keppinauta á að hasla sér völl á markaðnum, auk þess sem háttseminhamlaði því að núverandi keppinautar gætu keppt við fyrirtækið. Verður ekki séðað eðlilegar rekstrarlegar forsendur standi til þess að fyrirtæki geti kepptvið Valitor um færsluhirðingu við aðstæður eins og lýst hefur verið hér aðframan. Háttsemi Valitors varðandiviðskipti við einstaka söluaðila um færsluhirðingu vegna debetkorta var tilþess fallin að raska samkeppni í færsluhirðingu debetkorta. Einnig er líklegtað afleiðingin af þeirri háttsemi hafi haft hliðstæð skaðleg áhrif áfærsluhirðingu vegna kreditkorta og þar með á markaðinn fyrir færsluhirðingu íheild sinni. Er þessi háttsemi sérstaklega alvarleg þar sem félaginu mátti veraljóst, og var ljóst, að þóknun félagsins fyrir þjónustuna var lægri enbreytilegur kostnaður við að veita hana. Á sú niðurstaða, eins og fyrr segir,við um þjónustuna við mikinn fjölda söluaðila, sem samtals höfðu á bilinu 54%til 61% af veltu þar sem greitt var með debetkortum. Á þetta við um bæði árin2007 og 2008. Kemur það m.a. fram í gögnum málsins að félaginu var ljóst aðafkoman af færsluhirðingu vegna debetkorta var ekki ásættanleg ... Þegar allt framangreint er virt erljóst að árunum 2007 og 2008 seldi Valitor fjölmörgum söluaðilum þjónustu sínaí færsluhirðingu á verði sem stóð ekki undir breytilegum kostnaði við að veitaþjónustuna. Bæði var um ræða tilvik þar sem þóknun Valitors dugði ekki fyrirbreytilegum kostnaði við færsluhirðingu debetkorta og tilvik þar sem Valitorundirverðlagði þjónustuna af færsluhirðingu í heild sinni, þ.e. bæði vegnadebetkorta og kreditkorta. Til viðbótar þessu var færsluhirðing vegnadebetkorta hjá íslenskum söluaðilum á árunum 2007 og 2008 í heild sinni rekinmeð tapi hjá Valitor. Þessi háttsemi Valitors var tilþess fallin að raska samkeppni með alvarlegum hætti á markaði fyrir færsluhirðingu.Undirverðlagning á færsluhirðingu hjá fjölda söluaðila hafði alvarleg áhrif ámöguleika keppinauta til þess að ná viðskiptum hjá mikilvægum söluaðilum fyrirfærsluhirðingu debetkorta og þar af leiðandi einnig fyrir færsluhirðingukreditkorta. Hið sama gildir þegar undirverðlagning tók til færsluhirðingu bæðidebet- og kreditkorta. Var þessi háttsemi Valitors augljóslega til þess fallinað hindra minni keppinaut í að ná fótfestu og eflast á markaði fyrirfærsluhirðingu hjá íslenskum söluaðilum vöru og þjónustu. Skiptir í þessusambandi einnig máli hin afar sterka staða sem Valitor naut vegna m.a. tengslasinna við útgefendur greiðslukorta, sbr. umfjöllun hér að framan. Engareðlilegar rekstrarforsendur standa til þess að þóknun Valitors dugi ekki fyrirmilligjöldum ... Samkvæmtþessu er það niðurstaða Samkeppniseftirlitsins að Valitor hafi brotið gegn 11.gr. samkeppnislaga með undirverðlagningu á færsluhirðingamarkaði á árunum 2007og 2008. Er þetta brot Valitors bæði alvarlegt í eðli sínu og umfangsmikið. Aðgerðirgagnvart tilteknum söluaðilum Í ákvörðun stefnda segir að hanntelji að markaðsaðgerðir stefnanda varðandi færsluhirðingu debetkorta geti hafahaft áhrif á ákvörðun söluaðila um færsluhirðingu vegna kreditkorta. Hafi hann tekið til athugunar hvernigstefnandi hafi beitt sér gagnvart þremur tiltölulega stórum söluaðilum. Segir að stefndi telji þessar aðgerðir fela ísér brot gegn 11. gr. samkeppnislaga. IKEA/Miklatorghf. Í ákvörðun stefnda er fjallaðítarlega um tilboð og samninga sem stefnandi gerði um færsluhirðingu viðIKEA/Miklatorg hf. Sagt er frá því að í apríl 2008hafi IKEA samið um VISA kreditkort með 1,65% þóknun fyrir daglegt uppgjör og0,18% fyrir debetkort. Á þeim tíma hafiviðmiðunarverðskrá stefnanda verið 0,90-1,99% fyrir kreditkort, auk 1% álagsfyrir daglegt uppgjör, en 0,35-0,8% fyrir debetkort. Stefndi taldi að stefnandi hefði hér samið umþóknun sem var umtalsvert undir verðskrá.Þetta hafi verið veruleg undir­verðlagning á þjónustu vegna debetkorta semhafi gert það að verkum að keppinautar stefnanda hafi ekki átt möguleika á aðná samningi við IKEA um færsluhirðingu.Þar sem stefnandi samdi við IKEA um daglegt uppgjör vegna kreditkortahafi hann þurft að fjármagna uppgjörið.Samkvæmt verðskrá hafi álag fyrir tíðari uppgjör en mánaðarleg verið ábilinu 0,85-0,9% í febrúar 2008, sem gefi til kynna að álagið fyrir daglegtuppgjör hafi verið nær 0,90%. Í ákvörðun stefnda erniðurstöðunni lýst með þessum orðum: „Aðteknu tilliti til þess sem að framan er rakið er það mat Samkeppniseftirlitsinsað Valitor hafi beitt ólögmætri undirverðlagningu í viðskiptum við IKEA þegarfélagið samdi um færslu­hirðingu í apríl 2008 vegna kreditkorta. Á það einnigaugljóslega við um færslu­hirðingu fyrir debetkort ...“ Þá segir að í september 2008hafi stefnandi gert nýjan samning við IKEA, en þar hafi þóknun fyrirmánaðarlegt uppgjör verið 0,9%, en áfram 0,18% fyrir debetkort. Þann 2. júní 2009 samdistefnandi við IKEA um uppgjör vegna allra korta­tegundanna. Þóknun var 0,8% vegna kreditkorta oguppgjörið mánaðarlega. Þóknun vegnadebetkorta var áfram 0,18%. Fram kemur í ákvörðuninni aðValitor hafi sagt að miðað hefði verið við stýri­vexti Seðlabankans þegarvaxtaálag fyrir daglegt uppgjör vegna kreditkorta var ákveðið. Hafi stefndi fallist á að miða við það. Telur hann að í apríl 2008 þegar stýri­vextirvoru 15% hefði álag vegna daglegs uppgjörs kreditkortafærslna átt að vera1,21%. Þetta sé mun hærra álag en birthafi verið í verðskrá stefnanda á þessum tíma.Þá hafi útgefendum VISA kreditkorta verið greitt 0,75% milligjald afupphæð hverrar færslu. Því hafibreytilegur kostnaður stefnanda verið 1,96%.Þá eigi eftir að taka tillit til annars breytilegs kostnaðar vegnaþjónustunnar hjá stefnanda. Var það mat stefnda að stefnandi hefði verðlagtfærsluhirðingu sína hjá IKEA á árinu 2008 undir breytilegum kostnaði en ekki ágrundvelli rekstrarlegrar frammistöðu. Því er enn lýst að í gögnum semlagt hafi verið hald á hjá stefnanda komi fram að á tímabilunum frá nóvember2006 til febrúar 2007 og í maí og júní 2007 hafi stefandi tapað verulega áfærsluhirðingu fyrir IKEA. Hafi tapið þóverið minna á síðara tímabilinu, en þá hafi uppgjör kreditkorta farið framvikulega, en ekki daglega eins og á fyrra tímabilinu. Þá hafi vextir lækkað. Þá segir í ákvörðun stefnda að ítilboði stefnanda til IKEA í maí 2009 hafi falist ólögmæt undirverðlagning,bæði varðandi debetkort og kreditkort.Gögn frá stefnanda sýni að færsluhirðing vegna debetkorta hjá IKEA hafiverið undirverðlögð á árinu 2009. Séþetta til marks um að stefnandi hafi ekki hegðað sér á grundvellirekstrarlegrar frammistöðu á árinu 2009 og því sé hér einnig um brot gegn 11.gr. samkeppnislaga að ræða. Fyrirtæki í Leifsstöð Þau fyrirtæki sem hér er fjallaðum í ákvörðun stenda eru Fríhöfnin ehf., Flug­stöð Leifs Eiríkssonar ohf. ogKeflavíkurflugvöllur ohf. Fríhöfnin vardótturfélag Flugstöðvarinnar, nú Keflavíkurflugvallar ohf., sem tók viðstarfsemi Flugmála­stjórnar á Keflavíkurflugvelli og Flugstöðvar LeifsEiríkssonar í ársbyrjun 2009. Í ákvörðun stefnda er lýstsamningum sem voru í gildi milli stefnanda og Frí­hafnarinnar um VISA kort, ená árinu 2009 kom til samkeppni stefnanda og Borgunar um færsluhirðingu beggjakortategundanna, VISA og MasterCard. Íákvörðuninni er komist að þessari niðurstöðu: Samkvæmtþví sem hér er lýst er ljóst að Valitor hefur verið með samning á árinu 2007við Fríhöfnina um þóknun fyrir færsluhirðingu debetkorta sem var langt undiropinberri verðskrá fyrirtækisins og verulega lægri en milligjaldið... Kemurfram í töflu 4 að Valitor hefur innheimt lægri þóknun vegna þessara viðskiptaen félagið greiddi útgefendum kortanna sem milligjald vegna sömuviðskipta. Á árinu 2008 gerði Valitorsamning við Fríhöfnina um þóknun vegna færsluhirðingar fyrir kreditkort sem fólí sér lægri þóknun en opinber verðskrá sýndi og óbreyttri þóknun fyrirdebetkortin og undirverðlagningu vegna þeirra eins og fram kemur í töflu6. Í júní 2008 samþykkti Fríhöfnintilboð Valitors í færsluhirðingu vegna kreditkorta ... Á þessum árum mátti Valitor vera ljóst aðfélagið var að undirbjóða keppinaut (PBS) með þessari undirverðlagningu sinni,og gera honum með því erfiðara um vik að keppa um viðskipti við Fríhöfninafyrir færsluhirðingu. Gefur þessi umfjöllun til kynna að Valitor hafi beittundirverðlagningu vegna færsluhirðingar debetkorta á árinu 2007. Gildir það sama um tilboð Valitors og samningvið Fríhöfnina í júní 2008 um færsluhirðingu vegna kreditkorta og óbreyttaþóknun fyrir debetkort. Er það mat Samkeppniseftirlitsins að með þessariháttsemi hafi Valitor ekki hegðað sér á grundvelli rekstarlegrar frammistöðu áárunum 2007 og 2008. Síðan er fjallað í ákvörðuninnium samningaumleitanir um færsluhirðingu beggja kortategundanna á fyrri hlutaárs 2009. Segir að stefnandi hafi gertsamning við Fríhöfnina þar sem þóknun hafi verið mun lægri fyrir báðarkortategundirnar en samkvæmt gjaldskrá.Taldi stefndi að þessi samningur hefði verið alvarleg undir­verðlagningvegna debetkorta með sama hætti og árin 2007 og 2008. Loks er fjallað um auglýsingarsem stefnandi keypti af Flugstöðinni.Því er lýst að sem hópaðili að VISA EU stýri stefnandi allrimarkaðssetningu á vörumerkinu gagnvart korthöfum og samstarfsaðilum hér álandi. Telur stefndi að öll markaðs­setningog auglýsingastarfsemi tengd vörumerkinu VISA á vegum stefnanda, tilheyriútgáfuhlutverki hans og hópaðildinni að VISA EU, en ekki hlutverki hans semfærslu­hirðis. Segir í ákvörðuninni að ítengslum við samningaumleitanir við Fríhöfnina hafi verið beitt tilboðum ummarkaðssamstarf, sem hafi greinilega verið ætlað að hafa áhrif á val á færsluhirði. Hafi sölumenn stefnanda tengt saman tilboð ífærsluhirðingu og leigu á auglýsingarými í byggingunni, á handfarangurskerrumog innkaupapokum. Er niðurstaða stefnda sú aðstefnandi hafi með samningum um kaup á auglýsingarými beitt stöðu sinni til aðhafa áhrif á val Fríhafnarinnar á færsluhirði, í þeim tilgangi að viðhalda ogefla markaðsráðandi stöðu og þannig brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Rúmfatalagerinnog tengd fyrirtæki Fram kemur í ákvörðun stefnda aðþrjú fyrirtæki, Rúmfatalagerinn, ILVA og Pier hafi verið í eigu sömu aðila áárinu 2008. Því tilheyri þau sömufyrirtækja­samstæðu í skilningi 4. gr. samkeppnislaga. Rúmfatalagerinn hafði samningvið stefnanda frá 2005 um færsluhirðingu VISA korta. Pier var ekki í viðskiptum við stefnanda fyrren eftir tilboð stefnanda á árinu 2008.ILVA gerði samning við stefnanda 28. ágúst 2008. Mál þróuðust þannig að fyrirtækin þrjú áttu ísameiginlegum viðræðum við stefnanda og var gert samkomu­lag á grundvellitilboðs stefnanda 19. september 2008.Telur stefndi að þar hafi stefnandi verið kominn talsvert undir opinbertviðmið í verðskrá. Í janúar og febrúar2009 var samningurinn einnig látinn ná til MasterCard korta, með litlumbreytingum á þóknun. Í ákvörðun stefnda segir aðumsamin þóknun stefnanda hafi verið undir breytilegum kostnaði þótt allir liðirhans séu ekki teknir með. Tilboðstefnanda sem hafi verið samþykkt hafi verið undir viðmiðum í verðskrá hvaðvarði þóknun fyrir kreditkort og debetkort, en einnig fyrir lágmarks þóknunfyrir debetkort. Einnig sé ljóst aðþóknun fyrir debetkortin hafi verið lægri en stefnandi greiddi útgefendumkortanna á þessum tíma. Hér hafi þvíverið um að ræða skaðlega undirverðlagningu fyrir færsluhirðingu á árinu2008. Sé ljóst að þóknun fyrir debetkortskipti miklu máli og hafði áhrif á val á færsluhirði fyrir allafærsluhirðingu. Brotá 54. gr. EES-samningsins Í ákvörðun stefnda er fjallað umheimfærslu til 54. gr. EES-samningsins.Er það skýrt með því að samkvæmt 1. mgr. 21. gr. samkeppnislaga skulihann beita 53. og 54. gr. samningsins eftir því sem kveðið sé á um ílögunum. Nánar segi í 26. gr. að þegarákvæðum laganna sé beitt vegna misnotkunar á markaðsráðandi stöðu sem bönnuð sésamkvæmt 54. gr. EES-samningsins, þá skuli einnig beita því ákvæði. Telur stefndi að brotið hafiverið gegn 54. gr., stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína hér álandi og Ísland teljist verulegur hluti af Evrópska efnahagssvæðinu. Misnotkunin hafi verið til þess fallin aðhindra mögulega keppinauta frá öðrum EES-ríkjum í að ná fótfestu á íslenskamarkaðnum. Hafi að­gerðir stefnandaverið til þess fallnar að hafa áhrif á viðskipti milli EES-ríkja í skilningi54. gr. Verði því að beita ákvæðinu ímálinu. Hafi brot gegn 11. gr.samkeppnislaga með undirverðlagningu á markaði fyrir færsluhirðingu háíslenskum söluaðilum því brotið gegn 54. gr. EES-samningsins. Ákvörðunviðurlaga Um sektir er í ákvörðun stefndavísað fyrst til 37. gr. samkeppnislaga um brot gegn sáttum sem gerðar hafaverið við stefnda, eða ef brotið hefur verið gegn 11. gr. laganna og 54. gr.EES-samningsins. Samkvæmt 37. gr. getisektir numið allt að 10% af veltu síðasta almanaksárs hjá því fyrirtæki eðasamtökum fyrirtækja sem eiga aðild að brotunum.Taka beri tillit til þess hversu lengi samkeppnishömlur hafi staðið ogþá skipti einnig máli hvort brot sé ítrekað. Síðan eru brotin afmörkuð, enþau eru í tveimur hlutum: a)Brot gegn skilyrðum sem félagið undirgekkst í sátt við Samkeppniseftirlitiðí nóvember 2007, sbr. 1. og 7. tl. 1. gr. ákvörðunarorða ákvörðunar nr. 4/2008.b) Brot á 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES.Brotin fólust í umfangsmikilli undirverðlagningu á færsluhirðingamarkaði semm.a. tók til aðgerða gagnvart mikilvægum söluaðilum. Síðan segir að miklu skipti aðöll verðmyndun sé eðlileg á sviði greiðslukorta­starfsemi. Er sagt hver veltan á þessum markaði sé, enhún er umtalsverð. Undir­verðlagningstefnanda hafi varðað gríðarlega mikil viðskipti og samsvarandi hagsmuni fyrirkeppinaut félagsins í færsluhirðingu og neytendur. Brotið sé í eðli sínu alvarlegt og fullástæða til að beita sektarheimild 37. gr. samkeppnislaga. Langur brotatími horfi til þyngingarviðurlaga. Þá sé brot ítrekað sem leiðieinnig til þyngingar viður­laga. Þá taldi stefndi að stefnandigæti ekki borið fyrir sig reynslu- eða þekkingar­leysi. Er dregin sú ályktun að stefnandi hafi haftásetning til að raska samkeppni og það horfi til þyngingar viðurlaga. Gerð er grein fyrir heildarveltustefnanda á árinu 2011 og sagt síðan: Valitor er dótturfélag Arion banka hf. ogtelst félagið því hluti af mjög efnahagslega öflugri fyrirtækjasamstæðu. Brúttórekstrartekjur Arion banka á árinu 2012 voru um 82,5 milljarðar króna oghreinar rekstrartekjur um 44,8 milljarðar króna og hagnaður um 17,1 milljarðurkróna. Heildareign bankans í árslok var um 901 milljarður króna. Meðvísan til alls framangreinds telur Samkeppniseftirlitið að brot Valitors séumjög alvarleg. Telur Samkeppniseftirlitið hæfilegt að leggja 500.000.000 kr. sekt á Valitor vegna brotafyrirtækisins á skilyrðum 1. og 7. tl. 1. gr. í ákvörðunarorðum í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins nr. 4/2008 og gegn 11. gr. samkeppnislag og 54. gr.EES-samningsins. Málsskotog niðurstaða áfrýjunarnefndar Eins og áður segir var ákvörðunstefnda skotið til áfrýjunarnefndar í samkeppnismálum. Kæra stefnanda til nefndarinnar var dagsett10. maí 2013. Svar stefnda barstnefndinni 24. maí sama ár og svör og gagnsvör 5. og 12. júní sama ár. Þá skiluðu Borgun hf., Greiðsluveitan ehf. ogKortaþjónustan athugasemdum til nefndarinnar.Málið var flutt munnlega fyrir nefndinni 6. september 2013. Úrskurður var kveðinn upp 5. október samaár. Í niðurstöðu nefndarinnar er fyrstfjallað um athugasemdir stefnanda varðandi málsmeðferð hjá stefnda. Þar segir nefndin: Samkvæmt öllu framangreindu verðurekki fallist á að málsmeðferð Samkeppniseftirlitsins hafi farið gegnfyrrnefndum ákvæðum sakamálalaga, stjórnsýslulaga, stjórnarskrá,Mannréttindasáttmála Evrópu eða reglum EES-réttar svo varði ógildinguákvörðunarinnar ... Þvert á móti verður að telja aðumrætt andmælaskjal hafi leitt til þess að réttindi áfrýjanda samkvæmt 10. og13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið enn frekar tryggð. Að auki hefur áfrýjandiátt þess kost að koma sínum sjónarmiðum að fyrir áfrýjunarnefndinni og hefurhann ekki bent á nokkurt atriði sem hann hefur ekki átt kost á að koma áframfæri við málsmeðferð Samkeppniseftirlitsins. Samkvæmt því verður ekki fallistá að málsmeðferð Samkeppniseftirlitsins hafi farið gegn 10., 13. og 15. gr.stjórnsýslulaga. Meðvísan til alls framangreinds eru engin efni til að fallast á það með áfrýjandaað slíkir annmarkar séu á málsmeðferð Samkeppniseftirlitsins að fella beriákvörðunina úr gildi. Er þannig ekkert því til fyrirstöðu að áfrýjunarnefndintaki kæru áfrýjanda til efnislegrar úrlausnar. Um brot gegn 1. tl. skilyrðissem sett var með ákvörðun nr. 4/2008 segir nefndin: Fyrirliggur í málinu að á árunum 2008 og 2009 var með skipulögðum hætti unnið að þvíá vegum áfrýjanda að ítarlegar upplýsingar um söluaðila í viðskiptum viðkeppinauta hans væru teknar saman og þeim miðlað til fyrirtækjalausna, semannast þá samkeppnisstarfsemi félagsins sem felst í færsluhirðingu. Þar meðhöfðu fyrirtækjalausnir undir höndum upplýsingar sem vörðuðu starfsemikeppinauta og öll umsvif þeirra í færsluhirðingu vegna notkunar VISAgreiðslukorta hjá íslenskum söluaðilum. Hefur áfrýjandi ekki náð að sýna fram áað eðlilegar samkeppnislegar forsendur eða aðrar málefnalegar ástæður hafistaðið til þess að farið var með þessar upplýsingar á þennan hátt. Með vísantil þessa, forsendna hinnar kærðu ákvörðunar og gagna málsins er staðfest súniðurstaða Samkeppniseftirlitsins að áfrýjandi hafi notað þessar upplýsingartil markaðsaðgerða í þeim skilningi sem að framan greinir gegn keppninautumsínum í færsluhirðingu og þannig brotið gegn skilyrði 1. töluliðar 1. gr.ákvörðunar eftirlitsins nr. 4/2008. Er þess þá sérstaklega að gæta að svo sem Samkeppniseftirlitiðafmarkar brot áfrýjanda í þessum þætti málsins samkvæmt hinni kærðu ákvörðunnær það ekki til þess að félagið hafi sett sig í samband við viðskiptavinikeppinautanna og boðið þeim betri kjör. Um brot gegn 7. tl.ákvörðunarinnar segir nefndin: Í ákvæði fyrri málsliðar 7.töluliðar 1. gr. ákvörðunarinnar felst annars vegar að lagt er bann við því aðáfrýjandi óski eftir því að RB afli eða miðli hvers konar viðskiptalegumupplýsingum um núverandi eða mögulega keppinauta félagsins. Samkvæmt seinnimálslið ákvæðisins er áfrýjanda síðan óheimilt að taka við og nýta sérupplýsingar frá RB um keppninauta hans. Óumdeilt er að starfsmaður áfrýjandaóskaði eftir upplýsingum frá RB sem falla undir þetta ákvæði. RB varð ekki viðþeirri beiðni. Samkvæmtframansögðu er það ekki áskilið samkvæmt 7. tölulið 1. gr. ákvörðunarinnar aðbrot gegn skilyrðinu felist í því áfrýjandi taki við og nýti sér þærupplýsingar sem þar er getið og hann hefur óskað eftir, heldur nægir það eittað slík beiðni sé sett fram. Ástæða þess að áfrýjandi tók ekki viðupplýsingunum og notaði þær helgast af því að RB varð ekki við beiðni hans. Ermeð vísan til þessa fallist á það með Samkeppniseftirlitinu að fyrir liggi brotaf hálfu áfrýjanda gegn fyrri málslið 7. töluliðar ákvörðunar þess nr.4/2008. Þá féllst nefndin á að hinnlandfræðilegi markaður fyrir færsluhirðingu væri bundinn við Ísland. Enn fremur var fallist á þá niðurstöðustefnda að stefnandi hefði verið í markaðsráðandi stöðu á færsluhirðingarmarkaði. Þá er fjallað um hvort greina megi á millifærsluhirðingar fyrir debetkort og kreditkort, eða hvort líta beri á hvorttveggja sem eina heild. Í hinni kærðu ákvörðun bendirSamkeppniseftirlitið réttilega á að um ólögmæta undirverðlagningu geti verið aðræða þrátt fyrir að hún taki ekki til allrar vöru/þjónustu sem hiðmarkaðsráðandi fyrirtæki selur á hinum skilgreinda markaði. Þetta sé rökréttþar sem markaðsráðandi fyrirtæki hafi hag af því að undirverðlagningin sé ekkivíðtækari en nauðsynlegt sé til að ná hinu samkeppnishamlandi markmiði. Færþessi skilningur ótvíræða stoð í framangreindum dómi Hæstaréttar frá 18.nóvember 2010 ... Þegar þær tvær tegundirgreiðslukorta sem hér um ræðir eru bornar saman og litið framhjá því að kortinmá nota til að greiða fyrir kaup á vöru og þjónustu af söluaðilum er um flestólíku saman að jafna. Fyrir það fyrsta má nefna að uppgjör vegna notkunarþessara tveggja kortategunda á sér stað með mismunandi hætti og fjárhagsfærslurog heimildaröflun fara um mismunandi kerfi. Þegar debetkort er notað er umstaðgreiðslu að ræða í viðskiptum korthafa og söluaðila, en lánsviðskipti ítilfelli kreditkorta. Í lánsviðskiptum í þessu samhengi felst víðtækariþjónusta en við á um debetkort. Uppgjör við söluaðila vegna kreditkorta geturfarið fram mánaðarlega og allt niður í það að viðskipti með slíkum kortum séugerð upp daglega. Verðmyndun fyrir færsluhirðingu endurspeglar þennan mun.Einnig er skýr munur á undirliggjandi kostnaði og veltutengdri þóknunmismunandi kortategunda. Því bera færsluhirðar skýrt afmarkaðan lágmarks beinanbreytilegan kostnað af hvorum þjónustulið. Að öðru leyti en að framan greinirer látið við það sitja að vísa hvað þetta varðar til forsendna hinnar kærðuákvörðunar. Í málinu hefur ekki verið hnekktþeirri staðhæfingu áfrýjanda að samningar hans við söluaðila um færsluhirðingutaki ávallt til beggja kortategunda að því gefnu að viðsemjandinn taki á mótiþeim báðum við sölu á vöru og þjónustu. Þetta breytir því á hinn bóginn ekki aðþað er alfarið komið undir ákvörðun söluaðila hvort hann samþykkir að taka ámóti báðum kortategundum. Kjósi söluaðili að gera það er það með sama hættialfarið í höndum hans hvort hann semur við einn færsluhirði eða tvo. Er tekiðfram í hinni kærðu ákvörðun að dæmi séu um það að söluaðili hafi samið við tvofærsluhirða þannig að annar þeirra annist færsluhirðingu debetkorta og hinnfærsluhirðingu kreditkorta. Sé þetta raunin hjá þeim söluaðilum sem samið hafivið PBS/Kortaþjónustuna hf. um færsluhirðingu VISA greiðslukorta og Mastercard kreditkorta,en þeir hafi samið við Borgun hf. um færsluhirðingu Maestro debetkorta. Eruengar forsendur til annars en að leggja þessa lýsingu til grundvallar viðúrlausn málsins. Framangreind atriði breyta því ekkiað sterk tengsl eru á milli færsluhirðingar vegna notkunar debetkorta annarsvegar og kreditkorta hins vegar. Þetta samband gerir það að verkum aðfærsluhirðir sem semur við tiltekinn söluaðila um lága þóknun fyrirfærsluhirðingu debetkorta er líklegur til að ná einnig samningi um færsluhirðingukreditkorta fyrir sama söluaðila. Svo sem Samkeppniseftirlitið bendir á geturfærsluhirðir við þessar aðstæður talið það þjóna heildarhagsmunum sínum aðverðleggja færsluhirðingu debetkorta undir þeim kostnaði sem á hann fellur viðað veita hana í þeim tilgangi að ná til sín færsluhirðingu kreditkorta, semóumdeilanlega og fyrir margra hluta sakir er eftirsóknarverðari þjónusta. Meðvísan til þess sem að framan er rakið og sérstakri hliðsjón af dómi Hæstaréttar18. nóvember 2010 í máli nr. 188/2010 er fallist á það meðSamkeppniseftirlitinu að brot gegn 11. gr. samkeppnislaga geti falist íundirverðlagningu í færsluhirðingu debetkorta einni og sér og engu breyti þóttsamningur við söluaðila hafi tekið til beggja kortategunda og að sú þjónusta íheild hafi skilað færsluhirði tekjum umfram þann breytilega kostnað sem hannhafði af því að veita hana. Því næst er fjallað umundirverðlagningu á færsluhirðingu: Með vísan til þess sem rakið hefurverið í þessum kafla úrskurðarins og með skírskotun til umfjöllunar í kafla 6.3er fallist á þá niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins samkvæmt hinni kærðu ákvörðunað á árunum 2007 og 2008 hafi áfrýjandi selt fjölmörgum söluaðilum þjónustusína í færsluhirðingu á verði sem ekki stóð undir breytilegum kostnaði við þaðað veita hana. Var bæði um að ræða tilvik þar sem þóknun áfrýjanda dugði ekkifyrir breytilegum kostnaði við færsluhirðingu debetkorta og tilvik þar semfélagið undirverðlagði færsluhirðingarþjónustu sína í heild. Þessu til viðbótarvar færsluhirðing vegna debetkorta hjá íslenskum söluaðilum í heild rekin meðtapi á þessum árum. Með vísan til dóma Hæstaréttar 2.október 2008 í máli nr. 550/2007 og 18. nóvember 2010 í máli nr. 188/2010 erfallist á það með Samkeppniseftirlitinu að brot á 11. gr. samkeppnislaga eigisér stað ef markaðsráðandi fyrirtæki grípur til aðgerða sem eru til þessfallnar að raska samkeppni og fela ekki sér samkeppni á grundvellirekstrarlegrar frammistöðu. Hvað varðar útreikningaSamkeppniseftirlitsins á milligjöldum fyrir debetkort telur áfrýjandi að ekkihafi verið tekið tilliti til þess að viss skekkja hafi verið í uppgjörifélagsins við kortaútgefendur hvað varðar debetkort sem ekki hafi veriðleiðrétt fyrr en í byrjun árs 2009. Skekkjan hafi falist í því að hámark oglágmark á færslum sem samið hafi verið um við söluaðila á færsluhirðingudebetkorta hafi ekki endurspeglast í milligjöldum sem greidd voru útgefendumgreiðslukorta sem þar með hafi fengið óeðlilega há milligjöld þegar söluaðilarmeð háar debetkortafærslur áttu í hlut, svo sem sýslumenn, bifreiðaumboð ogfasteignasalar. Hvað þessa málsvörn varðar tekur áfrýjunarnefndin undir rökSamkeppniseftirlitsins og fellst þar með á að hún sé með öllu haldlaus ... Aðþví virtu sem að framan er rakið er það mat áfrýjunarnefndarinnar að engin efniséu til að hnekkja þeirri niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins samkvæmt hinnikærðu ákvörðun að áfrýjandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga meðundirverðlagningu á færsluhirðingarmarkaði á árunum 2007 og 2008. Er það þannigniðurstaða nefndarinnar að þessi háttsemi áfrýjanda hafi verið til þess fallinað raska með alvarlegum hætti samkeppni á markaði fyrir færsluhirðingu.Beindist hún einkum gegn PBS/Kortaþjónustunni hf. og var aðallega til þessfallin að hafa áhrif á starfsemi þess félags, enda voru áfrýjandi og Borgun hf.ekki í beinni samkeppni á markaðnum nema í stuttan tíma í lok þess tímabils semtil rannsóknar var. Undir það er aftur á móti tekið með Samkeppniseftirlitinuað sú háttsemi áfrýjanda sem hér um ræðir hafi verið til þess fallin að hafasamkeppnislega röskun í för með sér gagnvart Borgun hf. í upphafi árs2009. Þá er fjallað umundirverðlagningu gagnvart þremur aðilum, Rúmfata­lagernum, fyrirtækjum íLeifsstöð og IKEA. Um þann þátt segirnefndin: Aðöðru leyti og með vísan til forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er niðurstaðaSamkeppniseftirlitsins varðandi háttsemi áfrýjanda í tengslum við tilboð ogsamninga um færsluhirðingu greiðslukorta við framangreinda þrjá söluaðilastaðfest. Loks er fjallað umsektarákvörðun: Samkvæmt b. og j. liðum 1. mgr. 37.gr. samkeppnislaga leggur Samkeppniseftirlitið stjórnvaldssektir á fyrirtækieða samtök fyrirtækja sem brjóta gegn banni samkvæmt 11. gr. laganna og 54. gr.EES-samningsins. Þá nær sektarheimild Samkeppniseftirlitsins ennfremur tilbrota á sátt sem aðili gerir við eftirlitið á grundvelli ákvæðis 17. gr. f.hinna tilvitnuðu laga, sbr. h. lið 1. mgr. 37. gr. þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 37.gr. laganna geta sektir numið allt að 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárshjá hverju því fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að broti. Efbrot fyrirtækja tengjast starfsemi aðila þeirra skal fjárhæð sektar ekki verahærri en 10% af heildarveltu hvers aðila þeirra sem er virkur á þeim markaðisem brot samtakanna tekur til. Við ákvörðun sekta skal hafa hliðsjón af eðli ogumfangi brota, hvað brot hafa staðið lengi og hvort um ítrekað brot er aðræða. Ákvæði 37. gr. samkeppnislaga felurekki í sér tæmandi talningu á þeim sjónarmiðum sem horfa skal til við tökuákvörðunar um fjárhæð sektar. Það leiðir hins vegar af meginreglunni umskyldubundið mat stjórnvalda að Samkeppniseftirlitinu ber a.m.k. að byggja áframangreindum sjónarmiðum við töku slíkrar ákvörðunar, sbr. álit umboðsmannsAlþingis frá 27. mars 2012 í máli nr. 6110/2010. Eins og lögskýringargögn berameð sér er einnig eðlilegt að túlka ákvæðið með hliðsjón afEES/ESB-samkeppnisrétti. Að því er ólögfest sjónarmið varðar verða þau að veramálefnaleg auk þess sem gæta verður jafnræðis og meðalhófs. Þannig hefuráfrýjunarnefndin svo dæmi sé tekið talið það skipta máli að samræmi sé ísektarákvörðunum í samkeppnismálum að því marki sem unnt er, sbr. úrskurðihennar í málum nr. 3/2011 og 1/2012. Í því sambandi er þess þó sérstaklega aðgæta, svo sem Samkeppniseftirlitið vísar til í hinni kærðu ákvörðun, aðviðurlagaákvörðun í samkeppnismálum getur byggst á fjölda breyta sem horfaólíkt við í hverju einstöku máli. Til grundvallar sáttinni semáfrýjandi gerði við Samkeppniseftirlitið 29. nóvember 2007 lá meðal annars aðhann hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Eftir það tímamark braut áfrýjandigegn sama lagaákvæði með því að beita undirverðlagningu á markaði fyrirfærsluhirðingu. Var þar um ítrekun brots að ræða, sbr. meginreglu 1. mgr. 71.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í heild stóðu þau brot áfrýjandagegn samkeppnislögum, sem þetta mál tekur til, yfir í langan tíma, eða tvö oghálft ár. Svo sem að framan greinir getasektir numið allt að 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárs hjá hverju þvífyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að broti. Er engum vafaundirorpið að mati áfrýjunarnefndarinnar að leggja beri þann skilning í ákvæði2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga að veltuviðmið taki til síðasta almanaksárs áðuren sektarákvörðun er tekin. Óumdeilt er að notkun greiðslukortaí viðskiptum með vöru og þjónustu er mjög almenn og víðtæk hér á landi... Er undir það tekið með Samkeppniseftirlitinuað í ljósi þessa og mikilvægis þessa markaðar fyrir neytendur og atvinnulífiðskipti miklu að öll verðmyndun sé eðlileg og minni keppinautar séu ekki meðóeðlilegum hætti hindraðir í að veita samkeppnislegt aðhald. Svo sem áfrýjunarnefndin hefur áðurbent á er stjórnvaldssektum samkvæmt samkeppnislögum m.a. ætlað að hafavarnaðaráhrif og er fjárhæð sekta mikilvæg í því sambandi. Í þessu máli erljóst að sektin sem áfrýjandi gekkst undir að greiða samkvæmt sáttinni, en húnnam 385.000.000 króna, hafði ekki áhrif til varnaðar frekari brotumfélagsins. Í sektarákvörðun sinni í þessu málibyggir Samkeppniseftirlitið á því að áfrýjandi sé dótturfélag Arion banka hf.og teljist félagið því hluti af mjög efnahagslega öflugri fyrirtækjasamstæðu,sbr. 3. tölulið 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga, en samkvæmt því sem fram erkomið í málinu fer bankinn í dag með yfirráð í áfrýjanda með um 60% eignarhlut.Var þá horft til þess að eigi stjórnvaldssektir samkvæmt samkeppnislögum aðhafa tilætluð áhrif verði að taka mið af styrkleika hins brotlega fyrirtækis,en þar komi styrkleiki þeirrar samstæðu sem það tilheyrir meðal annars tilskoðunar. Með vísan til úrskurða áfrýjunarnefndarinnar í málum nr. 4/2006 og2/2010 og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 2. október 2008 í máli nr. 550/2007er á það fallist með Samkeppniseftirlitinu að hér sé um málefnalegtviðurlagasjónarmið að ræða. Þær forsendur sem liggja hér að baki samkvæmtframansögðu leiða ennfremur til þeirrar niðurstöðu að matiáfrýjunarnefndarinnar að ekki fái staðist að við sektarákvörðun sé því aðeinsheimilt að líta til styrkleika samstæðunnar að eignaraðild að hinu brotlegafyrirtæki sé að öllu leyti bundin við hana. Á hinn bóginn er ekki óeðlilegt aðtekið sé mið af stærð eignarhlutarins við mat á vægi þessa sjónarmiðs þegarsekt er ákveðin. Að framangreindu virtu en að öðruleyti með vísan til þeirra sjónarmiða sem liggja til grundvallar ákvörðunSamkeppniseftirlitsins um fjárhæð stjórnvaldssektar á hendur áfrýjanda er þaðmat áfrýjunarnefndarinnar að ekki séu efni til þess að hrófla við henni. Verðurhún því staðfest. Málsástæður og lagarök stefnanda Málsástæðurvarðandi málsmeðferð samkeppnisyfirvalda Stefnandi byggir á því að fella verði umræddarstjórnvaldsákvarðanir úr gildi þar sem rannsókn hafi verið haldin slíkumannmörkum að réttarvernd stefnanda og réttur hans til réttlátrar málsmeðferðarhafi ekki verið tryggður. Skipta máumfjöllun stefnanda um málsmeðferð á stjórnsýslustigi í þrennt. Hann segir að stefnandi hafi lagt hald á ogskoðað trúnaðarsamskipti sín við utanaðkomandi lögmenn. Þá hafi verið lagt hald á gögn umfram heimildí húsleitarúrskurði og þeim ekki eytt.Loks hafi verið brotið gegn andmælarétti 13. gr. stjórnsýslulaga ogupplýsingarétti 15. gr. laganna. Skoðunog útprentun samskipta stefnanda við utanaðkomandi lögmenn Stefnandi segir að lagt hafi verið hald á samskiptihans við utanaðkomandi lögmenn og hafi stefndi prentað þau út og skoðað viðrannsókn málsins. Þetta brjóti gegnákvæðum 1. og 2. ml. 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, auk72. gr. laganna, meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og 70. og 71. gr.stjórnarskrárinnar, eins og þær verði að túlka með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr.og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefnandi segir að samkvæmt 2. mgr. 20. gr. laga nr.44/2005 skuli við hús­leitir samkeppnisyfirvalda og framkvæmd aðgerða fylgjaákvæðum laga um meðferð sakamála. Þar sévísað til 68. gr. laga nr. 88/2008, en í 1. mgr. 68. gr. sé takmarkað hvaðleggja megi hald á við rannsókn máls.Meðal annars sé vísað til 2. mgr. 119. gr. laganna, sem taki tilupplýsinga um einkahagi manns sem aðila hafi verið trúað fyrir í starfi, m.a.sem lögmaður. Því hafi stefnda veriðóheimilt að leggja hald á, prenta út og skoða samskipti hans við lögmenn sína. Þetta sé raunar grundvallar­reglaréttarríkisins. Stefnandi byggir á því að túlka verðigagnaöflunarheimildir stefnda til sam­ræmis við Evrópurétt, en túlka beriákvæði laga nr. 44/2005 til samræmis við Evrópurétt. Segir stefnandi að haldlagning á samskiptumaðila við utanaðkomandi lögmenn sé ólögmæt í Evrópurétti. Ísland sé aðili að EES-samningnum, sbr. lögnr. 2/1993, og hafi skuldbundið sig til að túlka löggjöf sína til samræmis viðhann svo sem frekast er unnt, sbr. 3. gr. samningsins. Þá brjóti þessi haldlagning og skoðun gegn 6.og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Ákvörðun stefnda kveði á um refsingu í skilningi 1. mgr. 6. gr.sáttmálans. Vegna þessarar haldlagningar sé útilokað að stefnandihafi notið réttlátrar málsmeðferðar í skilningi 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Engu skipti hvort þessi samskipti hafibeinlínis verið lögð til grundvallar niðurstöðu stefnda. Mótmælir hann því að sú röksemd áfrýjunar­nefndarað hann hafi ekki bent á nein ólögmæt sönnunargögn sé haldlaus. Haldlagt á gögn umfram húsleitarheimild og þeim ekki eytt þrátt fyrir lagaskyldu Stefnandi byggir á því að stefnda hafi einungis veriðheimilt að leggja hald á gögn í samræmi við húsleitarúrskurð. Ekki hafi verið heimilt að leggja hald á gögnsem kynnu að varð annars konar brot en lýst hafi verið í beiðni umhúsleit. Telur stefnandi að þetta felistí dómi Hæstaréttar í máli nr. 633/2009, að umsvifalaust hafi borið að afléttahaldi á þeim gögnum sem ekki tengdust efnisatriðum málsins eins og það hafiverið afmarkað í húsleitarbeiðni.Stjórnvaldi sé jafnframt óheimilt að nýta slík gögn til að afmarka nýjanmálsgrundvöll og undirbúa þannig málatilbúnað sem ekki var lagður íhúsleitarbeiðni. Þá telur stefnandi að það leiði af lögmætisreglustjórnsýsluréttar að stefndi geti ekki krafist þess að aðili leiti ítrekað tildómstóla til að tryggja að stjórnvöld fari eftir réttum leikreglum. Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gegn 1. ml. 1.mgr. 68. gr. og 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008 og meðalhófsreglu 12. gr. laganr. 37/1993. Byggir hann á því að slíkítrekuð og alvarleg brot stjórnvalda undir rekstri máls verði að hafa einhverréttaráhrif. Óhjákvæmilegt sé að fellaúr gildi umþrættar stjórnvaldsúrlausnir.Í öllu falli hljóti þessi ítrekuðu brot að hafa áhrif áviðurlagaákvörðun. Brotgegn andmælarétti upplýsingarétti stefnanda Stefnandi byggir á því aðvið meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum hafi verið brotið gegnandmælarétti stefnanda sem honum sé tryggður með 13. gr. stjórnsýslulaga, meðþví að brjóta gegn upplýsingarétti hans, sbr. 15. gr. laganna. Það sé forsenda þess að andmælaréttur sévirtur að aðili eigi þess kost að kynna sér öll gögn málsins. Stefnandisegir að í tæp þrjú ár hafi mikilvægum upplýsingum úr þeim gögnum sem húsleitvar byggð á verið haldið leyndum fyrir sér.Með þessu hafi verið brotið gegn andmælarétti hans. Telur stefnandi að úr þessum annmarkaverði ekki bætt með útgáfu andmælaskjals.Stefnandi byggir á því að þegar við ritun andmælaskjals hafi stefndiverið búinn að gera upp hug sinn um ætluð brot stefnanda, en á því stigi hafistefnandi ekki átt neinn kost á að gæta andmælaréttar síns, enda hafi hannvantað til þess nauðsynleg gögn. Stefnandirekur nokkur dæmi úr andmælaskjali stefnda sem hann telur að sýni að stefndi hafi þáþegar tekið afstöðu til hinnar umdeildu háttsemi. Almennt orðaður fyrirvari í byrjun breyti þvíekki. Fram til þess að andmælaskjaliðvar gefið út hafi stefnandi ekki haft neina möguleika á að koma fram andmælumþar sem hann hafi ekki fengið aðgang að gögnum málsins. Þetta séu verulegir ágallar á um­ræddumstjórnvaldsákvörðunum og verði því að fella þær úr gildi. Um ákvörðun nr. 4/2008 Stefnandikveðst með ákvörðun þessari hafa gengist undir umfangsmikil skilyrði og greittháa sekt. Ákvörðunin hafi verið verulegaíþyngjandi. Slíkar ákvarðanir segir hannverða að vera skýrar og ótvíræðar og þær verði ekki túlkaðar rúmt. Þá verði að orða skyldur skýrt íákvörðunarorðum, en ummæli í forsendum dugi ekki til. Meint brot gegn 1. tl. 1.gr. Stefnandisegir að í 1. tl. ákvörðunarinnar hafi sagt að honum væri óheimilt að notaupplýsingar sem hann byggi yfir um söluaðila í viðskiptum við keppinauta tilmarkaðsaðgerða gegn keppinautunum.Skilyrðið hafi verið sett vegna þess að stefnandi hefði nýtt sérupplýsingar um viðskipti PBS til markaðsaðgerða gegn þeim aðila. Stefnandibendir á að skilyrðið hafi ekki lagt bann við því að hann hefði þessarupplýsingar. Honum hafi hins vegar veriðóheimilt að hafa samband við þá aðila sem höfðu skipt um færsluhirði og bjóðaþeim betri kjör eða hafa áhrif á þá með öðrum hætti. Stefnanditelur að skilyrðið sé túlkað of vítt í ákvörðun stefnda. Stefndi virðist byggja á því að sviðinuFyrirtækjalausnum hafi verið óheimilt að hafa þessar upplýsingar. Stefnandi kveðst mótmæla því að unnt sé aðtúlka ákvörðunina með þeim hætti. Þámótmælir hann því einnig að hann hafi notað þessar upplýsingar tilmarkaðsaðgerða gegn keppinautum. Þávísar stefnandi til þess að í kvörtun Kortaþjónustunnar, dags. 9. júlí 2009,segi að stefnandi hafi að mestu hætt að hafa beint samband við viðskiptavinifyrir­tækisins. Þetta staðfesti aðstefnandi hafi látið af þessari háttsemi. Stefnandimótmælir því að þau tölvupóstsamskipti starfsmanna sinna sem vísað sé til íákvörðun stefnda, sýni fram á að hann hafi brotið gegn skilyrðinu. Í einum tölvupósti sé talað um söluaðila íC-flokki, en þar sé vísað til viðskiptavina stefnanda sjálfs. Þá hafi verið óskað eftir breytingum á listumvegna þess að „dual“ færsluhirðingar hafi verið að hefjast og honum því veriðnauðsynlegt að fylgjast með brotthvarfi viðskiptavina. Ekki komi fram í þessum samskiptum að notahafi átt upplýsingarnar til markaðsaðgerða af neinu tagi, enda hafi það ekkiverið gert. Stefnandisegir að áfrýjunarnefndin hafni því sem fram komi í ákvörðun stefnda, aðstefnandi hafi haldið áfram með óbreyttum hætti eftir að sáttin var gerð. Þá segi nefndin að stefnandi hefði ekki notaðupplýsingarnar til beinna aðgerða gegn keppinautum sínum. Nefndin túlki skilyrðið hins vegar mun rýmraen stefnandi telur að sé heimilt.Mótmælir stefnandi því að sú háttsemi sem áfrýjunarnefndin byggi á aðhann hafi viðhaft, feli í sér notkun upplýsinganna til markaðsaðgerða gegnkeppi­nautum samkvæmt skilyrðinu. Stefnandidregur umfjöllun sína saman með því að hann hafi ekki brotið gegn skilyrði 1.tl. og því verði að fella umræddar stjórnvaldsákvarðanir úr gildi. Meint brot gegn 7. tl. 1.gr. Stefnandibyggir á því að túlka verði skilyrði 7. tl. með hliðsjón af þeim til­gangiákvörðunarinnar að koma í veg fyrir að stefnandi nýtti sér upplýsingar umkeppinauta sína gegn þeim. Ætlaðbrot hafi verið beiðni eins starfsmanns um að Reiknistofan breytti svonefndum„DK lista 860“ þannig að upplýsingar um veltu yrðu sundurliðaðar eftirfærsluhirðum. Þessi staka beiðni einsstarfsmanna hans sem ekki hafi komið til framkvæmda, geti ekki talist brot gegnskilyrði 7. tl. Jafnframtbyggir stefnandi á því að lesa verði 1. og 2. málslið skilyrðisins saman,þannig að beiðnin feli ekki í sér fullframið brot, heldur verði stefnandi aðhafa tekið við upplýsingunum og nýtt þær. Verðiekki á þetta fallist sé brotið a.m.k. ekki alvarlegt og þá hafi það ekki komiðtil framkvæmda. Hvort stefnandi hafi verið ímarkaðsráðandi stöðu Stefnandimótmælir því að hann hafi verið í markaðsráðandi stöðu. Stefnandivísar til skýrgreiningar 4. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 44/2005 ámarkaðsráðandi stöðu. Um hana sé að ræðaþegar fyrirtæki hafi þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virkasamkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það geti að verulegu leyti starfaðán þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og neytenda. Í umdeildum stjórnvaldsúrlausnum sé litiðfram hjá þeirri staðreynd að samkeppnisaðilinn, PBS, hafi verið margfaltsterkari fjárhagslega en stefnandi. Þaðsé ekki réttmætt að líta fram hjá þessum styrk PBS með því að segja aðfyrirtækið hafi ekki haft starfsstöð hér á landi. Telur stefnandi að PBS hafi verið hinnstarfandi færsluhirðir, en Kortaþjónustan aðeins þjónustuaðili. Stefnandibyggir á því að hann hafi ekki getað hagað sér án tillits til PBS, enfjárhagslegur styrkur þess fyrirtækis sé margfaldur á við stefnanda. Þess vegna geti hann ekki hafa verið ímarkaðsráðandi stöðu á ætluðu brotatímabili og því ekki getað hafa brotið gegn 11.gr. samkeppnislaga. Stefnandisegir að markaðshlutdeild sín hafi minnkað úr 65-70% í 40%. Það veiti skýra vísbendingu um að hann hafiekki verið í markaðsráðandi stöðu. Lítaverði til þess hversu vel fyrirtæki takist að halda markaðshlutdeild viðbreytingar á markaðnum. Breytingar hafiorðið í byrjun árs 2009 þegar Borgun hafi byrjað að færsluhirða VISA kort. Hafi stefnandi þá misst marga viðskiptavini áskömmum tíma. Þetta hrun ímarkaðshlutdeild sýni að hann hafi ekki á ætluðu brotatímabili haft þannfjárhagslega styrk að geta hindrað virka samkeppni. Misnotkun markaðsráðandi stöðu Stefnandimótmælir því að hann hafi misnotað ætlaða markaðsráðandi stöðu með því annarsvegar að beita skaðlegri undirverðlagningu í færsluhirðingu debet­korta áárunum 2007 og 2008, hins vegar með aðgerðum gegn tilteknum söluaðilum á árinu2008 og fyrri hluta árs 2009. Um túlkun 11. gr. laga nr. 44/2005 Stefnandi gerir athugasemdir við það hvernig 11. gr.laga nr. 44/2005 er túlkuð í ákvörðun stefnda og úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar. Segir hann að viðtúlkun ákvæðisins verði að hafa í huga þá meginreglu að markaðsráðandi fyrir­tækjumsé að meginstefnu til frjálst og raunar skylt að taka þátt í verðsamkeppni ogað gæta verði varúðar við alla íhlutun í verðstefnu markaðsráðandi fyrirtækja,einkum lágt verð. Verðlagning brjótiekki gegn 11. gr. fyrr en hún sé orðin samkeppnishamlandi og leiði tilútilokunar. Stefnandi segir að verðlagning markaðsráðandifyrirtækis undir meðaltali breytilegs kostnaðar sé ekki sjálfkrafamisnotkun. Sýna verði fram á aðfyrirækið sé í raun að selja á markaði með tapi til skamms tíma til þess aðútiloka keppinauta. Vísar stefnandi hértil 63. mgr. í leiðbeiningum framkvæmdastjórnar Evrópu­sambandsins. Telur stefnandi að túlkunin á 11. gr. íumræddum ákvörðunum sé misvísandi og röng. Aðlíta beri til tekna af hverjum einstökum færsluhirðingarsamningi Stefnandi byggir á því að við mat á því hvort ummisnotkun sé að ræða verði að skoða hvaða þjónusta sé veitt. Ef um er að ræða fleiri en einn þjónustuþáttverði að skoða verðlagninguna heildstætt, en ekki megi skoða hvern liðsérstaklega, enda sé hann almennt ekki veittur sjálfstætt. Meta þurfi hvort selt sé undir meðaltalibreytilegs kostnaðar í einstöku tilviki.Í þessu máli verði að skoða hvort tekjur af viðkomandi samningi umfærsluhirðingu nái upp í meðaltal breytilegs kostnaðar af viðkomandisamningi. Ef framlegð af samningi erjákvæð geti ekki verið um skaðlega undirverðlagningu að ræða, enda sétilgangurinn með gerð samningsins að skila hagnaði. Mótmælir stefnandi þeim röksemdum stefnda aðverðlagning á færsluhirðingu debet- og kreditkorta sé aðskilin í samningum ogað ekki sé kunnugt um að stefnandi hafi boðið eitt verð fyrir færsluhirðingubeggja kortategundanna. Þetta telurstefnandi ekki geta haft áhrif á mat á því hvort um skaðlega undir­verðlagningusé að ræða. Stefnandi bendir á að í ákvörðun stefnda sé raunar áeinum stað tekið undir með honum, en þar segi stefndi að það sé bæði viðeigandiog málefnalegt að líta til afkomu af viðskiptum við hvern söluaðila fyrir sigvið mat á mörgulegri undir­verðlagningu. Stefnandi byggir á því að jafn skilvirkur keppinauturgæti mætt verðlagningu stefnanda og skilað hagnaði affærsluhirðingarsamningi. Ekki geti komiðtil úti­lokunaráhrifa af færsluhirðingarsamningum með jákvæðri framlegð, óháðþví hver framlegð kunni að vera af einstökum þjónustuþáttum hans. Líta beri til allra tekna af viðkomandisamningi, það sé sú eining sem sé seld. Stefnandi segir að þegar litið sé til tekna af báðumkortategundum í hverjum samningi séu þau tilvik þar sem tekjur sé lægri engjöld 156, en ekki 658, á árinu 2007.Sömuleiðis séu þau 132 á árinu 2008, en ekki 636. Þetta sé 1,76% viðskipta­vina árið 2007,1,52% árið 2008. Skekkjaí samningum stefnanda Stefnandi heldur því fram að viss skekkja hafi veriðí samningum hans á um­ræddu brotatímabili.Tilgangurinn hafi ekki verið að raska samkeppni. Í samningum við söluaðila hafi verið kveðið áum lágmark og hámark þóknunar af hverri færslu.Í samningum við útgefendur hafi hins vegar ekkert hámark veriðákveðið. Þessu hafi verið breytt áður enrannsókn þessa máls hófst. Stefnandi segir að í stórum hluta samninga þar semhann á að hafa brotið af sér árin 2007 og 2008 hafi verið lág fjárhæð og þvíólíklegt að samkeppni væri raskað. Þarsem munurinn sé óverulegur geti verðlagningin ekki talist misnotkun ámarkaðsráðandi stöðu. Verðlagning undirmeðaltali breytilegs kostnaðar sé ekki ólögmæt ef enginn ásetningur hafiraunverulega verið til útilokunar. Í öllu falli sé brot þetta ekki alvarlegt og ekkiframið af ásetningi. Markaðsaðgerðirgagnvart tilteknum söluaðilum Stefnandi mótmælir því að hann hafi brotið gegn 11.gr. laga nr. 45/2005 með aðgerðum gagnvart þremur tilgreindum söluaðilum. Stefnandi vísar til þess sem áður segir að hann hafiekki verið í markaðs­ráðndi stöðu á árinu 2009.Verði ekki á það fallist byggir hann á því að tilboð sín til þessaraþriggja aðila hafi verið heimil til að mæta fordæmalausum samkeppnis­aðstæðumsem hann hafi staðið frammi fyrir.Borgun hafi gert nánast öllum viðskiptavinum stefnanda tilboð ífærsluhirðingu, sem hafi verið með betri kjörum en þeir nutu hjástefnanda. Stefnandi byggir á því aðhann hafi mátt verja hagsmuni sína.Segir hann að viðurkennt sé að markaðsráðandi fyrirtækjum sé heimilt aðverja viðskiptahagsmuni sína ef á þá er ráðist.Þetta sé hlutlæg réttlætingarástæða sem heimili hegðun sem ella yrðitalin ólögmæt. Megi jafnvel verðleggjaþjónustu undir meðaltali breytilegs kostnaðar.Byggir stefnandi á því að þau tilboð hans sem hér um ræðir hafi veriðeðlileg og hófleg viðbrögð við þeim samkeppnisaðstæðum sem hann hafi staðiðframmi fyrir. Líta skuli tilmeðaltals breytilegs kostnaðar Stefnandibyggir á því að ósannað sé að hann hafi beitt skaðlegri undir­verðlagningu ítilviki söluaðilanna þriggja. Stefndi ogáfrýjunarnefndin hafi beitt rangri aðferð við mat á broti. Telur hann að ranglega sé litið til beinsbreytilegs kostnaðar að baki hvers samnings, í stað meðaltals breytilegskostnaðar. Stefnandi kveður kostnað afhverjum söluaðila hafa verið ólíkan á þessum tíma. Hann hafi hagað verðlagningu sinni þannig aðmeðaltal breytilegs kostnaðar var reiknað og þess gætt að verðlagning væri ekkilægri. Þetta sé í samræmi við allarréttarheimildi samkeppnisréttar og raunar umfjöllun stefnda sjálfs í almennahluta ákvörðunar hans. Stefnandi byggir samkvæmt framansögðu á því að lítaberi annars vegar til allra tekna af samningnum, bæði vegna debet- ogkreditkorta, og hins vegar reikna allan breytilegan kostnað við færsluhirðinguog deila í með veltu. Það sé í samræmivið viðurkennda aðferð við útreikning meðaltals breytilegs kostnaðar. Aðgerðirgagnvart IKEA Stefnandi mótmælir því að verðlagning hans í samningivið IKEA hafi falið í sér skaðlega undirverðlagningu. Hann hafi reiknað út að tekjur af samningnumyrðu yfir meðaltali breytilegs kostnaðar.Hann hafi byggt á 12 mánaða stýrivaxtaspá Seðlabankans. Þegar gerður sé samningur um viðvarandiviðskiptasamband sé eðlilegt að líta til spár um allan samningstímann. Stefnandi segir það aðfinnsluvert að áfrýjunarnefndhafi ekki gert athuga­semdir við útreikninga stefnda á vaxtaálagi, þótt nefndinhafi sagt að málefnalegt væri að nota spár Seðlabankans. Stefnandi segir að það hvor aðferðin sé notuð getihaft úrslitaáhrif á niður­stöðu. Viðtöku íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana skuli velja þann skýringarkost sem sé sístíþyngjandi fyrir hinn brotlega.Áfrýjunarnefndin hafi enda talið aðferð stefnanda málefnalega. Þar sem stefnandi hafi vænst jákvæðrarframlegðar af til­boðinu hafi hann ekki gerst sekur um skaðlegaundirverðlagningu. Aðgerðirgagnvart fyrirtækjum í Leifsstöð Stefnandi mótmælir niðurstöðum stefnda um brot gegn11. gr. samkvæmt þessum lið. Hann kveðstekki hafa undirverðlagt debetkort á árinu 2007.Tekur hann fram að þetta brot sé tvítalið í ákvörðun stefnda, en það séeinnig meðal þeirra tilvika sem vikið sé að í umfjöllun um undirverðlagningutil fjölda söluaðila á árinu 2007. Vísarhann til þess sem áður segir um að líta beri til framlegðar af hverjumfærsluhirðingarsamningi fyrir sig. Þvísé þetta ekki brot. Þá mótmælir stefnandi því að tilboð hans tilFríhafnarinnar í júní 2008 hafi falið í sér ólögmæta undirverðlagningu. Fríhöfnin hafi ekki tekið upp daglegt upp­gjörþótt tilboðinu hafi verið tekið, umrætt verð hafi því ekki tekið gildi. Þá sé ekki tekið tillit til álags vegnaerlendra korta í ákvörðun stefnda, en það hafi verið lagt á alla samningasamkvæmt verðskrá á þessum tíma. Stefnandi mótmælir því að hann hafi stundað skaðlegaundirverðlagningu í færsluhirðingu debetkorta á árinu 2009. Ítrekar hann það sem áður segir um að hannhafi ekki verið í markaðsráðandi stöðu og hann hafi verið að mæta samkeppni,svo og að líta verði á framlegð af samningnum í heild. Þá mótmælir hann því að hann hafi beitt stöðu sinnitil að hafa áhrif á val Frí­hafnarinnar á færsluhirði á árinu 2009 með því aðkaupa auglýsingu. Þótt hann hefði veriðí markaðsráðandi stöðu á þeim tíma hefðu kaup á auglýsingum ekki getað falið ísér misnotkun þeirrar stöðu. Kaupin áauglýsingaplássi og færsluhirðingar­samningurinn hafi ekki tengst, en Fríhöfninhafi haft frumkvæði að því að bjóða stefnanda þetta auglýsingapláss. Auglýsingaplássið sé verðmætt, en milljónirfari um flugstöðina í hverju ári.Fráleitt sé að draga greiðslur fyrir auglýsingaplássið frá þóknun affærsluhirðingarsamningnum við Fríhöfnina.Auglýsingaplássið hafi haft gríðarlegt fjárhagslegt gildi fyrirfélagið. Aðgerðirgagnvart Rúmfatalagernum ehf. Stefndi mótmælir því að hann hafi undirverðlagtþjónustu sína gagnvart Rúmfatalagernum og tengdum fyrirtækjum. Vísar hann til áðurgreindra sjónarmiða. Segir hann að munurinn á meðaltali breytilegskostnaðar og þóknun hafi verið jákvæð og því hafi ekki verið um skaðlegaundirverðlagningu að ræða. Varakrafastefnanda Varakrafa stefnanda er byggð áþví að hin ákveðna sekt sé úr öllu hófi og ekki í samræmi við viðurlög ísambærilegum málum. Stefnandi vísarfyrst til alls sem áður er rakið um brotin, en síðan til þess sem rakið verðurhér á eftir. Stefnandi byggir á því aðstjórnvaldssekt samkvæmt 37. gr. laga nr. 44/2005 sé refsikennd viðurlög og aðhún teljist refsing í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Þá byggir hann á því að ítrekuðog alvarleg brot stefnda á réttindum hans undir rekstri málsins leiði til þessað fella beri sektir niður eða lækka verulega, verði ekki fallist á ógildinguhinna umdeildu ákvarðana. Stefnandi fjallar stuttlegaalmennt um ákvörðun viðurlaga. Hannfjallar um 37. gr. laga nr. 44/2005.Hann bendir á að sektir geti numið allt að 10% af heildar­veltu síðastarekstrarárs hjá fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem eigi aðild að broti. Þá beri við sektarákvörðun að byggja ámálefnalegum sjónarmiðum og gæta samræmis í framkvæmd. Sektin í þessu máli sé hæsta sekt sem um getivegna brots gegn 11. gr. samkeppnislaga og sú hæsta miðað við veltu. Telur stefnandi sektina of háa. Stefnandi mótmælir þeimskilningi stefnda að brotatími sé langur.Segir hann þvert á móti að hann geti ekki talist langur, 24 mánuðir sétímabilið, hugsanlega 30 mánuðir. Stefnandi mótmælir því að unntsé að líta til ítrekunaráhrifa við ákvörðun sektar. Hann bendir á að hér sé sektað fyrir brotframin frá 2007 fram á mitt ár 2009.Hann hafi gengist undir sátt á árinu 2008. Því geti ítrekun ekki komið til. Í öllu falli geti ítrekunaráhrifa ekki gættnema um hluta af brotunum. Stefnandi mótmælir því að honumhafi áður verið gerð sekt fyrir sambærileg brot. Eldri sektarákvörðun hafi að mestu veriðvegna brots gegn 10. gr. samkeppnis­laga.Sá þáttur sem í því máli varðaði 11. gr. hafi ekki lotið að skaðlegriundirverð­lagningu. Brotin séu því ekkisambærileg, en það sé í Evrópurétti skilyrði þess að ítrekunaráhrifum sébeitt. Vegna þessara atriða telurstefnandi að lækka beri sektina verulega. Stefnandi mótmælir því að brothans hafi verið framin af ásetningi.Telur hann að röksemdir stefnda um að þekkingu hans á stöðu sinni ogreglum um undir­verðlagningu sýni að brot sé framið af ásetningi ekkiréttar. Telur hann ekki unnt að vísa tilþess að aðili eigi að þekkja til réttarframkvæmdar í samkeppnisrétti, enda séuþær aðferðir sem beitt sé í þessu máli ekki í samræmi við fyrriréttarframkvæmd. Þá liggi engin gögnfyrir um huglæga afstöðu stefnanda. Umveltu og fjárhæð sektar Stefnandi telur rangt að takatillit til þess við ákvörðun sektar að fyrirtækið sé nú dótturfélag Arionbanka. Hann bendir á að hugtakiðfyrirtækjasamstæða, sem sé skilgreint í 3. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 44/2005,sé ekki notað í 2. mgr. 37. gr. laganna.Hugtakið eigi við um Arion banka og stefnanda núna, en svo hafi ekkiverið á stærstum hluta brotatímabilsins. Stefnandi segir að samkvæmt 37.gr. skuli ekki líta til veltu fyrirtækja­samstæðu við ákvörðun sektar. Því hljóti það að vera óheimilt. Þá fari Arion banki nú með yfirráð yfirstefnanda í skilningi laga nr. 44/2005, en hlutur hans sé þó aðeins60,78%. Skipi hann þrjá af fimmstjórnarmönnum, þar af einn óháðan bankanum. Stefnandi byggir á því aðóheimilt sé að telja veltu Arion banka með veltu stefnanda þegar sekt erákveðin. Það sé ekki heimilt að lögum ogværi óeðlilegt og ósanngjarnt gagnvart öðrum hluthöfum stefnanda. Vísar hann til 72. gr. stjórnar­skrárinnar íþessu sambandi. Stefnandi telur að Kaupþingbanki hafi náð yfirráðum yfir stefnanda 19. maí 2008. Síðar komi Arion banki til sögunnar, en aðildþessara tveggja banka verði ekki jafnað saman.Segir hann að í evrópskri réttarframkvæmd sé m.a. horft til þess viðálagningu sekta á móðurfélag hvort það hafi á brotatímabili haft afgerandiáhrif á stjórn dótturfélagsins. Viðurlögverði aðeins lögð á það félag eða þann einstakling sem fremur brot. Arion banki hafi engin áhrif haft á reksturstefnanda á meginhluta brotatímabilsins. Stefnandi segir að það séviðurkennt í evrópskum samkeppnisrétti að þegar fyrirtæki skipti um hendur séekki heimilt að leggja sektir á félagið sem eignast hið brotlega fyrirtæki nemafyrir brotatímabilið eftir kaupin.Sektarákvörðun stefnda sé ekki í samræmi við þetta. Þá telur stefnandi rangt að miða við veltu2011 og 2012, telur hann að skýra verði 2. mgr. 37. gr. svo að átt sé viðrekstrarár er brot stóð yfir. Drátturá málsmeðferð o.fl. Stefnandi telur líta verði tilþess að rannsókn máls tók að hans mati óhæfilega langan tíma. Fjögur ár hafi liðið frá húsleit og þar tilákvörðun stefnda var tekin. Stefnandaverði ekki kennt um þennan drátt. Stefnandi byggir á því að það sérangt í niðurstöðu stefnda og áfrýjunar­nefndar samkeppnismála að brotin sem umræðir séu alvarleg. Þetta álit sé heldurekki rökstutt. Stefnandi krefst þess aðsektarfjárhæð verði lækkuð og vísar til alls sem að framan hefur verið rakið ummálsástæður hans. Telur hann að brotinséu mun færri og minni en stefndi hafi talið.Það skipti ekki máli um sektarfjárhæð þótt greiðslukortastarfsemi sémikilvæg fyrir neytendur og atvinnulífið.Engin gögn liggi fyrir um áhrif brotanna á vöruverð, en undirverðlagningætti að hafa leitt til lægra vöruverðs.Þá skipti máli að færsluhirðing sé ekki þjónusta við neytendur. Stefnandi segir að stefndi hafieinatt sagt að samráð væri alvarlegasta brot gegn samkeppnislögum. Stefnandi segir að brotin sem rætt sé um íþessu máli séu þau minnst alvarlegu gegn 11. gr. samkeppnislaga. Samt sé sekt ákveðin hærri en fordæmi séu tilum. Verulega skorti á að fylgt séalmennum viðmiðunum um mat á viðurlögum í umræddum ákvörðunum. Lagatilvitnanir Í lok greinargerðar sinnargreinir stefnandi frá þeim lagaákvæðum sem hann styðji mál sitt við. Það eru samkeppnislög nr. 44/2005, einkum 11.gr., meginreglur stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 10.,11., 13. og 15. gr., lög um meðferð sakamála, einkum 68. og 72. gr. Þá vísar hann til 70. og 71. gr. stjórnar­skrárinnar,mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og EES-samningsins, sbr. lögnr. 2/1993. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á þvíað stefnandi hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákvörðun stefnda ogúrskurði áfrýjunarnefndarinnar gerst sekur um brot gegn 1. og 7. tl. 1. gr.ákvörðunar stefnda nr. 4/2008 og 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr.EES-samningsins. Þá hafi málsmeðferðstefnda og áfrýjunarnefndarinnar verið í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga ogmeginreglur stjórnsýsluréttar. Ætluð ólögmæthaldlagning og notkun gagna Stefndi mótmælir málsástæðustefnanda um brot gegn tilteknum ákvæðum með því að leggja hald á og skoðasamskipti stefnanda við lögmenn. Þessimáls­ástæða sé vanreifuð, en stefnandi hafi ekki lagt fram umrædd gögn. Þá byggir stefndi á því að honumhafi verið heimilt að gera húsleit og leggja hald á umrædd gögn. Við húsleitina hafi verið tekið afrit aföllum gögnum sem farið höfðu um og verið vistuð á póstþjóni í tölvumstefnanda. Því hafi verið óhjákvæmilegtað tekin væru afrit af gögnum sem ekki tengdust rannsókninni beint. Ágreiningur hafi staðið um það hvort stefndabæri að eyða gögnum sem vörðuðu sam­skipti stefnanda við lögmenn. Hæstiréttur hafi leyst úr þeim ágreiningi meðdómi 26. nóvember 2009 og kveðst stefndi hafa farið eftir þeirri niðurstöðu. Stefndi bendir á að í 6. gr.mannrétttindasáttmála Evrópu felist réttur þess sem borinn sé sökum umrefsiverða háttsemi til að halda uppi vörnum með aðstoð verjanda. Í því felistm.a. að hann geti ráðfært sig í einrúmi við verjandann og að sam­skipti þeirraséu í trúnaði. Samskiptin við lögmannnjóti hins vegar því aðeins verndar að þau tengist því máli sem sé tilúrlausnar. Stefnandi hafi sagt að umræddgögn varði ekki rannsókn stefnda. Þvígeti hann ekki hafa brotið gegn rétti stefnanda með því að leggja hald ágögnin. Af sömu ástæðu geti stefnandiekki byggt hér á 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008. Stefndi byggir á því að brotgegn 11. gr. samkeppnislaga varði hvorki fyrirtæki né starfsmenn þeirrarefsingu. Stjórnvaldssektir samkvæmtsamkeppnislögum séu ekki taldar til refsinga.Því hafi stefnandi ekki verið sakborningur í skilningi laga um meðferðsakamála. Án tillits til þess hvort 2.mgr. 119. gr. laganna hafi tekið til þessara gagna kveðst stefndi byggja á þvíað ætlað brot sitt geti ekki hafa haft nein áhrif á gildi ákvörðunar hans. Enn síður geti það haft áhrif á gildiúrskurðar áfrýjunar­nefndarinnar.Nefndin geti bætt úr annmörkum sem kunni að hafa verið á máls­meðferð álægra stjórnsýslustigi. Umhaldlagningu og eyðingu gagna Stefndi mótmælir því að honumhafi einungis verið heimilt að rannsaka hvort stefnandi hefði beitt sértækriverðlækkun á færsluhirðingu eftir að Borgun hóf sam­keppni í færsluhirðinguVISA greiðslukorta. Lagt hafi verið haldá gögn og starfsemi stefnanda rannsökuð í samræmi við bærði húsleitar- oghaldlagningarbeiðni stefnda og úrskurð héraðsdóms. Rannsóknin hafi leitt í ljós að stefnandihefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína á færsluhirðingarmarkaði. Þá hafi komið í ljós brot gegn ákvörðun nr.4/2008. Grunur um mismunun og ólögmætaraðgerðir á markaði fyrir posa hafi aftur á móti virst ástæðulaus. Stefndi kveðst mótmæla því að hann hafi veriðí „veiðiferð“. Stefndi mótmælir þeirrifullyrðingu stefnanda að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 633/2009 hafihonum borið að eyða gögnum sem ekki tengdust efnisatriðum málsins eins og þaðhefði verið afmarkað í húsleitarbeiðni. Þá byggir stefndi á því aðsynjun hans um að eyða tilteknum gögnum geti ekki haft áhrif á gildi ákvörðunarhans, því síður á gildi úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar. Stefnandi hafi ekki bent á nein gögn semstuðst hafi verið við án heimildar í lögum. Ætluðbrot á andmæla- og upplýsingarétti stefnanda Stefndi mótmælir því að brotiðhafi verið gegn andmælarétti stefnanda.Þá mótmælir hann því að hann hafi verið búinn að gera upp hug sinn umætluð brot stefnanda þegar andmælaskjal málsins var skrifað. Stefndi segir að stefnanda hafiverið afhent öll gögn málsins og veittur langur frestur til að geraathugasemdir. Hann hafi ekki bent á neinatriði sem hann hafi ekki átt kost á að tjá sig um eða koma að. Deilt hafi verið um hvort tilteknar blaðsíðurí kvörtun Borgunar hafi verið bundnar trúnaði og leyst hafi verið úr þeimágreiningi með dómi Hæstaréttar. Stefndi segir að stefnanda hafiverið veittur ríkari andmælaréttur en felist í stjórnsýslulögum þegar honum varafhent ítarlegt andmælaskjal þar sem rökstutt hafi verið frummat stefnda ámálinu. Ítrekað hafi verið bent á að þaðfæli ekki í sér bindandi stjórnvaldsákvörðun.Efnistök andmælaskjalsins hafi borið með sérað ekki hafi verið um að ræða endanlega afstöðu stefnda. Enda hafi athugasemdir stefnanda leitt tilþess að ekki var talið að brot stefnanda hefði falið í sér ólögmæta mismunun. Þá hafi stefnandi fengið og nýttsér tækifæri til að tjá sig við meðferð málsins hjá áfrýjunarnefnd. Brotstefnanda gegn skilyrðum ákvörðunar nr. 4/2008 Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi með þeim aðgerðum sem lýst er í ákvörðuninni brotið gegn 1. tölulið og 7. tölulið 1. gr. í ákvörðunstefnda nr. 4/2008. Þar hafi verið tekinupp níu tölusett fyrirmæli sem stefnandi hafi fallist á fara eftir með sátt semhann gerði við stefnda. Skilyrðunum hafiverið ætlað að efla virka sam­keppni og koma í veg fyrir að sams konar brot yrðuframin á ný. Tekið hafi verið fram aðbrot á skilyrðum ákvörðunarinnar varðaði stjórnvaldssektum samkvæmtsamkeppnislögum. Brotgegn 1. tölulið Stefndi segir að í ákvörðuninnihafi verið kveðið á um að stefnanda væri óheimilt „að nota upplýsingar semfélagið býr yfir um söluaðila í viðskiptum við keppinauta til markaðsaðgerðagegn keppinautunum“. Þetta hafi veriðsett vegna þess að stefnandi hefði notað upplýsingar um viðskipti keppinautarsíns í færsluhirðingu í því skyni að styrkja markaðsráðandi stöðu sína ámarkaðinum. Hann hafi vegna stöðu sinnarsem hópaðila að VISA Europe fengið ítarlegar upplýsingar um nöfn söluaðila,fjölda færslna og heildarfjárhæð viðskipta.Vegna þessa hafi hann getað setið um viðskiptavini keppinautarsíns. Keppinauturinn hafi ekki haftsambærilegar upp­lýsingar um viðskiptavini stefnanda. Leikurinn hafi verið ójafn og stefnanda þvísett skilyrði til að tryggja virka samkeppni á markaðnum. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi á brotatímabilinu notað upplýsingarnar til markaðsaðgerða gegnkeppinautum og þannig brotið gegn 1. tl. ákvörðunarinnar. Hann hafi unnið lista með nákvæmumupplýsingum um viðskipti söluaðila keppi­nautanna og notað á sviðifyrirtækisins sem nefnist Fyrirtækjalausnir, en það svið annist starfsemistefnanda við færsluhirðingu, þar á meðal samninga við söluaðila. Þessum brotum sé annars lýst ítarlega íákvörðun stefnda. Listar sem hafi verið útbúnirfyrir Fyrirtækjalausnir hafi verið alveg sambærilegir við þá sem höfðu veriðgögn í málinu sem lauk með sátt.Stefnandi hafi haldið áfram sömu aðgerðum. Ekki hafi verið deilt um það í fyrra málinuað listarnir hefðu haft markaðslegan tilgang og verið notaðir í aðgerðum gegnsöluaðilum sem voru í viðskiptum við keppinauta stefnanda. Skilyrðið hafi haft þann tilgang að koma íveg fyrir að upplýsingarnar væru nýttar á þennan hátt. Eina leiðin til þess hafi verið að koma í vegfyrir að Fyrirtækjalausnir hefðu aðgang að þessum upplýsingum. Þrátt fyrir þetta hafi Fyrirtækjalausniraflað vikulega, jafnvel oftar, upplýsinga um notkun VISA greiðslukorta hjáviðskiptavinum annarra færsluhirða. Þáhafi sviðið látið breyta listunum fyrir sig eftir að Borgun hóf færsluhirðinguVISA korta á fyrri hluta árs 2009.Sviðið hafi haft undir höndum upplýsingar um starfsemi keppinauta. Stefndi byggir á því aðstefnanda hafi ekki getað dulist að sér væri þetta óheimilt. Með skilyrðinu hafi verið lagðar hömlur ámarkaðsaðgerðir af ýmsum toga sem stefnandi myndi nýta upplýsingar þessar við. Í skilyrðinu sé talað um markaðs­aðgerðir ánnánari afmörkunar. Eigi að skýra þettasvo þröngt sem stefnandi kjósi hefði þetta skilyrði nánast sama inntak ogskilyrði 2. tl, sem hafi kveðið á um að stefnanda væri „óheimilt að beitasértækum verðlækkunum og kjörum gagnvart sölu­aðilum sem eru í viðskiptum hjákeppinautum félagsins“. Stefndi mótmælir þeimstaðhæfingum stefnanda að upplýsingarnar hafi ekki verið notaðar ímarkaðsaðgerðum gegn keppinautum. Viðhúsleit hafi fundist gögn sem staðfestu slíka notkun. Bendir hann á tölvupóstsamskipti sem rakinhafi verið í ákvörðun stefnda. Rekurhann efni nokkurra tölvuskeyta um þetta efni.Þá hafi það ekki þýðingu þótt keppinautur stefnanda hafi í kvörtun tilstefnda, dags. 9. júlí 2009, lýst því yfir að stefnandi hefði „að mestu leyti“látið af þeirri háttsemi að hafa beint samband við viðskiptavinikeppinautarins, enda hafi brotatímabilið þá verið á enda. Stefndi mótmælir þeirristaðhæfingu að upplýsingar þessar hafi verið nauðsynlegar til að staðfesta„minnkandi tekjur“ og að nauðsynlegt hefði verið að afla upplýsinganna vegnaáhættustýringar. Starfsmenn á sviðiFyrirtækjalausna hafi ekki annast áhættustýringu og við hana hafi nöfnsöluaðila ekki verið nauðsynleg. Til­gangurinnmeð svo ítarlegum listum hafi ekki getað verið annar en sá að undirbúamarkaðsaðgerðir gegn keppinautum stefnanda. Stefndi mótmælir fullyrðingumstefnanda um að umfjöllun um tölvupóst­samskipti í ákvörðun stefnda hafi faliðí sér misskilning eða mistúlkun.Tölvupóstur sem stefnandi geri að umtalsefni frá 29. ágúst 2009 sýni ogstaðfesti með lista sem fylgi honum að stefnandi hafi greint og flokkaðsöluaðila sem voru í viðskiptum við keppinauta hans. Þá telur stefndi að það sé ekkirétt hjá stefnanda að breytingar hafi verið gerðar á listunum vegna svonefndrar„dual“ færsluhirðingar sem hafi hafist á þessum tíma. Fyrirtækjalausnir hafi ekki þurft að fá svoviðamiklar og viðkvæmar upplýsingar um keppinauta til að meta eiginframmistöðu. Hin mikla eftirfylgniFyrirtækjalausna við að listarnir bærust sýni að tilgangurinn hafi veriðannar. Fyrirtækjalausnir hafi átt þesskost að fylgjast með árangri stefnanda á hinum skilgreinda markaði án þess aðafla þessara upplýsinga.Fyrirtækjalausnir sinni samskiptum við söluaðila, selji þjónustustefnanda við færsluhirðingu og hafi allar upplýsingar um eigin árangur. Þvígeti til­gangurinn með listunum ekki hafa verið annar en sá að nota þá viðmarkaðsaðgerðir gegn keppinautum. Brotgegn 7. tölulið Stefndi segir að samkvæmt 7. tl.ákvörðunarinnar hafi stefnanda verið óheimilt „að óska eftir því að Reiknistofabankanna afli eða miðli hvers konar viðskiptalegum upplýsingum um núverandi eðamögulega keppinauta félagsins“. Heimildaleit og fjárhagslegar færslur vegnanotkunar íslenskra debetkorta fari fram í kerfum Reikni­stofu bankanna. Stefndi byggir á því að stökbeiðni eins starfsmanns um þessar upplýsingar feli ekki í sér brot gegn þessuskilyrði. Beiðnin hafi verið send aðbeiðni deildarstjóra Hugbúnaðardeildar stefnanda og hafi framkvæmdastjóriFyrirtækjalausna vitað af fyrirspurninni.Send hafi verið beiðni um upplýsingar um keppinauta og í því felistskýrt brot gegn ákvæðinu. Brotstefnanda á 11. gr. samkeppnislaga og54. gr. EES-samningsins Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína á markaði fyrirfærsluhirðingu hér á landi. Með því hafihann brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins. Stefnandi hafi gerst sekur um skaðlegaundirverðlagningu á færsluhirðingu debetkorta á árunum 2007 og 200 og á fyrrahluta árs 2009. Ummarkaðsráðandi stöðu stefnanda Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á því tíma­bili sem rannsakaðvar. Við mat á því hafi hann fyrst og fremstlitið til markaðs­hlutdeildar við færsluhirðingu, fjárhagslegan styrk ogaðgangshindranir og til annarra aðstæðna á markaðnum. Þá hafi verið litið til fyrri úrlausna umstöðu stefnanda og stöðu hans á markaði fyrir útgáfu greiðslukorta. Stefnandi hafi viðurkennt ímargnefndri sátt að hann væri í markaðsráðandi stöðu. Við mat á stöðu PBS A/S verði að líta tilþess að fyrirtækið hafi ekki verið með starfsstöð hér á landi og engin merkiséu um að það hafi beitt fjárhagslegum styrk sínum í samkeppni viðstefnanda. Markaðshlutdeild stefnanda hafiverið um 65-70% á árinu 2007 og 60-65% á árinu 2008 og fyrri hluta ársins2009. Litlar breytingar hafi orðið ámarkaðs­hlutdeildinni árin á undan. Áþví tímabili sem rannsókn stefnda hafi beinst að hafi markaðshlutdeild Borgunarverið 30-35%. Aðrar aðstæður hafi einnigbent til þess að stefnandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á tímabilinu. Við mat á því hvort fyrirtæki séí markaðsráðandi stöðu beri einkum að líta til markaðshlutdeildar og þróunar hennar. Sé hlutdeildin meiri en 50% séu löglíkurfyrir því að fyrirtækið sé í markaðsráðandi stöðu, nema sterkar vísbendingarséu um annað. Þá séu líkur á aðfyrirtæki sé markaðsráðandi ef mikill munur sé á markaðshlutdeild þess og þesssem næst kemur. Markaðshlutdeildstefnanda hafi verið vel yfir 50%, en þess næst stærsta 20-25%. Þá hafi upplýsingar um stærðarhagkvæmni ogfjárhagslegan styrk staðfest þetta álit enn frekar. Þá byggir stefndi á því að viðþetta mat verði að miða við aðstæður á þeim tíma sem brot voru framin. Minnkandi markaðshlutdeild síðar skipti hérekki máli. Umbeitingu stefnda á 11. gr. samkeppnislaga Stefndi byggir á því aðniðurstaða sín og áfrýjunarnefndarinnar um 11. gr. samkeppnislaga sé rétt og ísamræmi við dóma Evrópudómstólsins. Þaðsé ekki rétt hjá stefnanda að nauðsynlegt sé að sýna fram á raunveruleg áhrifaf aðgerðum markaðsráðandi fyrirtækja. Stefndi mótmælir tilvísunstefnanda til leiðbeiningarreglna framkvæmda­stjórnar Evrópusambandsins. Hún sé haldlaus. Í reglunum sé einungis að finna um­fjöllun umhvernig framkvæmdastjórnin hyggist forgangsraða málum sem hún taki tilrannsóknar. Stefndi byggir á því aðmarkaðsráðandi fyrirtæki megi ekki grípa til aðgerða sem eru til þess fallnarað raska samkeppni og feli ekki í sér samkeppni á grundvelli rekstrarlegrarframmistöðu. Slíkar aðgerðirmarkaðsráðandi fyrirtækis geti t.d. falist í því að það selji vörur eðaþjónustu á verði sem er lægra en meðaltal breytilegs kostnaðar. Í ákvörðuninni og úrskurði áfrýjunarnefndarinnarhafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi í fjölmörgum tilvikumselt færsluhirðingarþjónustu sína á verði sem stóð ekki undir meðaltalibreytilegs kostnaðar. Þetta hafi falistí því að þóknun stefnanda hafi verið lægri en svokallað milligjald sem hannhafi greitt út­gefendum greiðslukorta vegna færslunnar. Stefnandi hafi beittundirverðlagningu gagnvart 658 söluaðilum vegna færslu­hirðingar á debetkortumog 158 söluaðilum vegna færsluhirðingar í heild sinni á árinu 2007. Á árinu 2008 hafi hann beittundirverðlagningu gagnvart 636 söluaðilum vegna færsluhirðingar á debetkortumog gagnvart 123 söluaðilum vegna færsluhirðingar í heild. Við þetta mat sé eingöngu stuðst viðmilligjald sem breytilegan kostnað og sé þá annar breytilegur kostnaður viðþjónustuna ótalinn. Á þessu tímabilihafi færslu­hirðing stefnanda á debetkortum í heild verið rekin með tapi. Byggir stefndi á því að þessi háttsemi hafiverið til þess fallin að raska með alvarlegum hætti samkeppni á markaði fyrirfærsluhirðingu og brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Umað líta beri til tekna af hverjum einstökum samningi um færsluhirðingu Stefndi mótmælir því að við matá skaðlegri undirverðlagningu á færslu­hirðingarmarkaði skuli líta tilheildartekna af hverjum samningi, þ.e. til tekna fyrir færsluhirðingu bæðidebet- og kreditkorta. Um ólögmætaundirverðlagningu geti verið að ræða þrátt fyrir að hún taki ekki til alls semhið markaðsráðandi fyrirtæki selur á hinum skilgreinda markaði. Þessi regla sé rökrétt því að hiðmarkaðsráðandi fyrirtæki hafi hag af því að hafa undirverðlagninguna ekkivíðtækari en nauðsynlegt er til að ná markmiði sínu. Stefndi segir að þóttfærsluhirðing á debet- og kreditkortum feli í sér tvo að­skilda þjónustuþættiséu sterk tengsl á milli þeirra.Tengslin geti stuðlað að því að söluaðilar kjósi að eiga viðskipti viðeinn færsluhirði um báða þjónustuþætti.Líkur séu á að söluaðili sem fái tilboð um lága þóknun fyrirfærsluhirðingu debetkorta semji við sama færsluhirði um færsluhirðingukreditkorta. Því geti færsluhirðir taliðþað þjóna hagsmunum sínum að verðleggja færsluhirðingu debetkorta undir þeimkostnaði sem á hann fellur við þjónustuna, í þeim tilgangi að ná til sínfærsluhirðingu kredit­korta, sem sé eftirsóknarverðari þjónusta fyrirfærsluhirði. Þannig hafi undir­verðlagningstefnanda almennt skilað hagnaði. Þettahafi þó ekki verið einhlítt. Stefndi kveðst mótmæla því aðreikna beri framlegð af hverjum og einum samningi þar sem samningar stefnandaum færsluhirðingu taki bæði til debet- og kreditkorta, að undanskildumsamningum við söluaðila sem taki aðeins við einni kortategund. Það sé ákvörðun söluaðila hvort hann eigiviðskipti með báðar korta­tegundir.Ákveði hann að taka við báðum kortategundum sé það í höndum hans hvorthann semji við einn færsluhirði eða tvo. Með vísan til framangreindsbyggir stefndi á því að stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína meðundirverðlagning á færsluhirðingu debetkorta. Um„skekkju“ í samningum stefnanda Stefndi mótmælir þeirrimálsástæðu stefnda að undirverðlagning á árunum 2007 og 2008 hafi stafað afskekkju í samningum hans. Telur stefndiað stefnandi hafi langa reynslu af færsluhirðingu og jafnframt reynslu af samkeppnismálum. Ætla verði að stefnanda hafi verið ljós sámunur sem var á þóknun söluaðila annars vegar og milligjaldi til útgefendadebetkorta hins vegar. Ótrúverðugt sé aðum smávægilega skekkju hafi verið að ræða. Umaðgerðir stefnanda gagnvart ákveðnum söluaðilum Stefndi mótmælir því að aðgerðirstefnanda gagnvart IKEA, fyrirtækjum í Leifsstöð og Rúmfatalagernum ehf. ogtengdum fyrirtækjum hafi byggst á heimild hans til að mæta samkeppni. Stefndi byggir á því að viðbrögðmarkaðsráðandi fyrirtækis við samkeppni verði að byggja á rekstrarlegriframmistöðu þess, vera í samræmi við hagsmuni neytenda og taka mið afefnahagslegum styrk fyrirtækisins. Vísarhann hér til for­dæmis í dómi Hæstaréttar í máli nr. 188/2010 þar sem því hafiverið hafnað að markaðsráðandi fyrirtæki gæti réttlætt verðlagningu undirbreytilegum kostnaði með því að það væri verið að verjast samkeppni. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á neinarhlutlægar réttlætingarástæður. Stefndi byggir á því aðundirverðlagning stefnanda hafi orðið til þess að hann hafi samið umfærsluhirðingu vegna MasterCard kreditkorta og Maestro debetkorta, m.a. viðIKEA og söluaðila í Leifsstöð.Verðlækkun stefnanda til að mæta aukinni samkeppni hafi ekki byggst áhlutlægum og málefnalegum sjónarmiðum, heldur verið til þess fallin að raskasamkeppni með ólögmætum hætti. Stefndi gerir athugasemd viðumfjöllun í stefnu um meðaltal breytilegs kostnaðar. Bendir hann á að við mat á því hvortstefnandi hafi stundað undir­verðlagningu á árunum 2007 og 2008 hafi eingönguverið miðað við svonefnt milli­gjald, sem sé minnsti mögulegi kostnaður viðþjónustuna. Á þessu tímabili hafimeðaltal breytilegs kostnaðar verið jafnt beinum breytilegum kostnaði. Stefnandi hafi lækkað milligjald vegnatiltekinna vöruflokka á fyrri hluta ársins 2009. Vegna þessarar lækkunar sé ekki hægt að miðavið árið 2009 við útreikning á breytilegum kostnaði. Um aðgerðir stefnanda gagnvartIKEA Stefndibyggir á því að verðlagning stefnanda í samningi við IKEA hafi falið í sérskaðlega undirverðlagningu. Fyrir liggiað stefnandi hafi greitt útgefendum debet­korta 0,36% af fjárhæð viðskipta, semsé beinn breytilegur kostnaður, en innheimt hjá IKEA 0,18% af sömu upphæð meðtilteknu lágmarki og hámarki. Þá séannar breytilegur kostnaður ekki tekinn með.Þetta sé alvarleg undirverðlagning. Varðandikreditkort byggir stefndi á því að málefnalegt sé að líta til gildandistýrivaxta Seðlabankans. Í byrjun apríl2008 hafi þeir verið 15%. Álag vegnadaglegs uppgjörs hefði átt að vera 1,21% vegna notkunar íslenskra kreditkortahjá IKEA. Þetta sé mun hærra álag enbirt hafi verið í verðskrá stefnanda á þessum tíma. Þá hafi stefnandi ekki getað búist við lækkunstýrivaxta næstu mánuði. Á þessum tímahafi stefnandi greitt útgefendum VISA kreditkorta milligjald, 0,75% af upphæðhverrar færslu. Af því leiði að beinnbreytilegur kostnaður hans hafi numið um 1,96% af upp­hæð hverrar færslu aðteknu tilliti til vaxtakostnaðar fyrir daglegt uppgjör og greiðslumilligjalds. Stefnandi hafi samið viðIKEA um 1,65% þóknun fyrir daglegt uppgjör. Stefndikveðst telja að miðað við veltu í færsluhirðingu stefnanda hjá IKEA á árinu2007 hefði þessi samningur leitt til um 8,2 milljóna króna taps af þjónustunniá einu ári. Þá sé annar breytilegurkostnaður og fastur kostnaður ekki reiknaður með. Stefnandi hafi verðlagt færsluhirðingu hjáIKEA á árinu 2008 undir breytilegum kostnaði, en ekki á grundvellirekstrarlegra frammistöðu. Stefndikveðst telja að tilboð stefnanda í færsluhirðingu hjá IKEA í maí 2009 hefði leitttil taps að fjárhæð 5,3 milljónir króna á einu ári. Stefndi vill taka fram að stefnandi geti ekkijöfnum höndum eyrnamerkt tilteknum söluaðilum lækkun milli­gjalds tilútgefenda, til að réttlæta þá þóknun sem þeir greiði og notað þær aftur til aðfá fram útreiknaða lækkun á breytilegum kostnaði við að veita öðrum söluaðilumþjónustu. Við mat á skaðlegriundirverðlagningu sé málefnalegt að miða við greitt milligjald vegna hverssöluaðila. Um aðgerðir stefnanda gagnvartsöluaðilum í Leifsstöð Stefndibyggir á því að verðlagning stefnanda til fyrirtækja í Leifsstöð hafi falið ísér skaðlega undirverðlagningu. Hannhafi undirverðlagt færsluhirðingu vegna debetkorta á árinu 2007. Þóknun hans hafi verið 0,25%, en milligjaldsem var greitt útgefendum 0,36%. Þaðsama eigi við um árin 2008 og 2009. Varðandiháttsemi stefnanda við gerð samnings um kreditkort á árinu 2008 skipti ekkimáli þó að samningurinn hafi ekki komið til framkvæmda. Stefnandi hafi undirverðlagt þjónustu sína ítilboði og samningi vegna færsluhirðingar bæði debet­korta og kreditkorta hjáLeifsstöð/Fríhöfninni á árinu 2008. Stefndisegir að í ákvörðun sinni hafi ekki verið gert ráð fyrir álagi vegna erlendrakorta, en hvorki í tilboðum né samningum sem í gildi voru á árunum 2007 og 2008hafi verið getið um slíkt álag. Jafnvelþótt álagið sé eingöngu reiknað með á tekjuhlið verði þóknunin ekki hærri enbeinn breytilegur kostnaður. Telurstefndi ekki ástæðu eða rök til þess að breyta fyrri aðferð. Varðandikaup á auglýsingarými byggir stefndi á því að ekki skipti máli hvor aðili hafifrumkvæði að viðskiptum. Tilboð ogsamningur um færsluhirðingu og kaup á auglýsingarými tengist beint. Stefnandi hafi lýst sig tilbúinn í þriggjaára markaðs­samstarf til þess að ná samningi um færsluhirðingu, þar með taliðfærsluhirðingu sem Borgun hf. hafði sinnt.Tölvupóstinum hafi fylgt tvö viðhengi, annars vegar tilboð umfærsluhirðingu, hins vegar tilboð í kaup á auglýsingarými. Telur stefndi að ekki fari á milli mála aðviðskiptin tengjast. Það sé áherslastefnanda á að ná samningi um færsluhirðingu sem hér ráði för. Markaðssetning VISA vörumerkisins tilheyrisviði greiðslukortaútgáfu hjá stefnanda og hópaðildinni að VISA Europe, en ekkihlutverki hans sem færsluhirðis. Um aðgerðir stefnanda gagnvartRúmfatalagernum Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi undirverðlagt þjónustu sína gagnvart Rúmfatalagernum. Umsekt og sektarfjárhæð Stefndi krefst sýknu af varakröfu stefnanda um lækkunsektar. Við ákvörðun sektar hafi verið litiðtil brotanna, þess að brotin hafi staðið um langan tíma, mikil­vægismarkaðarins og ítrekunaráhrifa.Stefnandi hafi áður gengist undir sátt vegna sambærilegra brota. Þá hafiverið litið til fjárhagsstyrks stefnanda og þeirrar samstæðu sem hann tilheyri,svo og veltu á umræddum markaði. Alltséu þetta málefnaleg sjónarmið. Stefndi mótmælir tilvísunum stefnanda tilsektarákvarðana í öðrum óskyldum málum sem órökstuddum. Telur hann að stefnanda hafi ekki getaðdulist að aðgerðir hans væru til þess fallnar að raska samkeppni á alvarleganhátt og að í þeim fælist mis­notkun á markaðsráðandi stöðu, auk þess að brjótagegn skýrum skilyrðum í ákvörðun nr. 4/2008. Stefndi byggir á því að brothafi verið framið af ásetningi.Stefnanda hafi mátt vera ljóst að aðgerðir hans brutu gegnákvörðuninni. Þá sýni gögnmálsins að stjórnendum stefnanda hafi verið ljóst að færsluhirðing ádebetkortum var rekin með tapi. Sé þvíum að ræða aðgerðir sem framkvæmdar voru að yfirlögðu ráði og með það aðmarkmiði að verja eða styrkja markaðsráðandi stöðu. Loks verði að hafa í huga að háttsemistefnanda hafi varðað marga af stærstu söluaðilum vöru og þjónustu hér álandi. Þannig varði háttsemin smásölunánast allrar vöru og þjónustu. Stefndi segir að heildarvelta stefnanda hafi numið9,5 milljörðum króna á árinu 2011 og 8,4 milljörðum á árinu 2012. Miða skuli hámark sektar við síðastarekstrarár fyrirtækis áður en ákvörðun er tekin, sbr. 37. gr.samkeppnislaga. Stjórnvaldssektstefnanda sé því langt innan við tilgreind mörk. Þá bendir hann á að í dómum hafi einatt veriðlitið til heildarveltu viðkomandi fyrirtækjasamstæðu. Rekstrartekjur Arion banka hafi numið 82,5milljörðum króna á árinu 2012 og hreinar rekstrartekjur 44,8 milljörðum. Hagnaður hafi numið 17,1 milljarðikróna. Málefnalegt sé að hafa hliðsjónaf styrk þeirrar samstæðu sem stefnandi tilheyri við ákvörðun sektar. Álögð sekt nemi aðeins 0,61% af heildarveltusamstæðunnar á árinu 2012. Niðurstaða 1 Um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda Stefnandi telur einkum þrjú atriði varðandi meðferðsamkeppnisyfirvalda á málinu eiga að leiða til þess að ákvörðun stefnda ogúrskurður áfrýjunarnefndar verði felld úr gildi. Í fyrsta lagi telur hann að starfsmenn stefnda hafieftir húsleit í starfsstöð stefnanda skoðað tölvupóstsamskipti hans við lögmennsem starfa utan fyrirtækisins. Hannvísar fyrst og fremst til 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008. Hafna verður því með skírskotun til forsendnaáfrýjunarnefndar að þessi skoðun hafi verið óheimil. Í öðru lagi telur stefnandi að lagt hafi verið hald ágögn sem ekki hafi varðað málið eins og það hafi verið afmarkað íhúsleitarúrskurði. Hann rökstyður þessastaðhæfingu ekki nákvæmlega.Málsástæðunni verður að hafna.Stefnda var skylt að rannsaka þau brot sem rökstuddur grunur vaknaði umog getur afmörkun sakar­efnis í húsleitarúrskurði ekki takmarkað skyldu hans ogheimild til rannsóknar eða haldlagningar.Stefnda var veitt heimild til húsleitar með úrskurði dómstóls og voruaðgerðir hans því heimilar að lögum.Ekki er nauðsynlegt að leysa úr því í þessu máli hvort hald hafi veriðlagt á gögn umfram nauðsyn eða þeim haldið í vörslu stefnda of lengi. Þótt svo hafi verið getur það ekki breyttniðurstöðu um meint samkeppnislagabrot stefnanda. Þá hefur stefnanda ekki verið gert erfittfyrir með þessu eða starfsemi hans raskað svo að taka yrði tillit til þess viðákvörðun viðurlaga. Í þriðja lagi telur stefnandi að hann hafi ekki notiðlögmælts andmælaréttar þar sem mikilvægum upplýsingum úr gögnum málsins hafiverið haldið leyndum fyrir honum.Stefnanda var ekki veittur aðgangur að hluta af gögnum málsins þegar viðupphaf rannsóknar. Eins og lýst er aðframan var leyst úr ágreiningi um afhendingu hluta gagnanna fyrirdómstólum. Sú staðreynd að stefnandináði fram fyrir dómstólum viðurkenningu á að afhenda ætti honum frekari gögn engert hafði verið, haggar ekki gildi rannsóknarinnar eða ákvörðun stefnda. Stefnandi fékk rúma fresti til andmæla eftirað gögn höfðu verið afhent. Þá hafðihann öll gögn málsins þegar hann hafði fengið andmælaskjal í hendur og fékk þánægan tíma til andmæla. Hafði hannfengið næg tækifæri til að koma öllum sínum sjónarmiðum á framfæri þegarákvörðun stefnda var tekin. Hefur ekkiverið brotið gegn 13. gr. stjórnsýslu­laga gagnvart stefnanda. Loks telur stefnandi að stefndi hafi þegar veriðbúinn að taka afstöðu til málsins þegar andmælaskjal var sent. Á þetta verður ekki fallist. Almennur fyrirvari var settur við allan textaandmælaskjalsins og getur stefnandi ekki með réttu haldið því fram aðniðurstaða málsins hafi þá þegar verið ráðin. Samkvæmt þessu verður öllum mótbárum stefnandavarðandi málsmeðferð á stjórnsýslustigi hafnað. 2 Brot gegn skilyrðum ákvörðunar nr. 4/2008 Með ákvörðun nr. 4/2008 gekkst stefnandi undirákveðin skilyrði. Hann hafði veriðstaðinn að því að misnota markaðsráðandi stöðu og þá aðstöðu sem hann var í semumboðsaðili VISA Europe hér á landi.Skilyrðin voru ströng, en á hitt ber einnig að líta að stefnanda varheimilað að halda áfram óbreyttri starfsemi og þess ekki krafist að fyrirtækinuyrði skipt upp. Í 1. tl. 1. gr. ákvörðunarinnar var lagt bann við þvíað stefnandi notaði upp­lýsingar sem hann byggi yfir um söluaðila sem væru íviðskiptum við keppinauta hans, til markaðsaðgerða gegn þeim. Stefnandi mótmælir því ekki að hann hafi haftumræddar upplýsingar og að þeim hafi verið miðlað til Fyrirtækjalausna,sviðsins sem annast markaðssetningu og samninga um færsluhirðingu. Hann byggir hins vegar á því að skilyrði 1.tl. hafi ekki bannað honum að hafa þessar upplýsingar undir höndum. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála er komistað svohljóðandi niðurstöðu um brot stefnanda gegn skilyrði 1. tl.: Með vísan tilþess sem að framan er rakið er sjónarmiðum áfrýjanda um túlkun og skýringu áákvæði 1. töluliðar 1. gr. ákvörðunar nr. 4/2008 hafnað og komist að þeirriniðurstöðu að tilgangur þess hafi verið sá að koma í veg fyrir að áfrýjandinotaði upplýsingar um söluaðila í viðskiptum við keppinauta í færsluhirðingu,sem hann bjó yfir sem hópaðili að VISA EU samkvæmt framansögðu, í þágu hverskyns markaðsstarfs gegn keppinautum sínum. Er það jafnframt matáfrýjunarnefndarinnar að áfrýjandi hafi hlotið að gera sér grein fyrir því,ekki hvað síst í ljósi eðlis þeirra upplýsinga sem hér um ræðir, forsendnasáttarinnar og almennrar tilvísunar til markaðsaðgerða í ákvörðuninni, aðskilyrðinu væri ætlað að hafa þennan tilgang. Ber þá einnig að hafa í huga aðekki var um einhliða ákvörðun af hálfu Samkeppniseftirlitsins að ræða heldur láformlegt samkomulag á milli aðila til grundvallar henni. Af þessu leiðir m.a.að ekki verður á það fallist með áfrýjanda að ákvörðunin hafi ekki verið svoákveðin og skýr að hann gæti skilið hana og metið réttarstöðu sína. Fyrirliggur í málinu að á árunum 2008 og 2009 var með skipulögðum hætti unnið að þvíá vegum áfrýjanda að ítarlegar upplýsingar um söluaðila í viðskiptum viðkeppinauta hans væru teknar saman og þeim miðlað til fyrirtækjalausna, semannast þá samkeppnisstarfsemi félagsins sem felst í færsluhirðingu. Þar meðhöfðu fyrirtækjalausnir undir höndum upplýsingar sem vörðuðu starfsemikeppinauta og öll umsvif þeirra í færsluhirðingu vegna notkunar VISAgreiðslukorta hjá íslenskum söluaðilum. Hefur áfrýjandi ekki náð að sýna fram áað eðlilegar samkeppnislegar forsendur eða aðrar málefnalegar ástæður hafistaðið til þess að farið var með þessar upplýsingar á þennan hátt. Með vísantil þessa, forsendna hinnar kærðu ákvörðunar og gagna málsins er staðfest súniðurstaða Samkeppniseftirlitsins að áfrýjandi hafi notað þessar upplýsingartil markaðsaðgerða í þeim skilningi sem að framan greinir gegn keppninautumsínum í færsluhirðingu og þannig brotið gegn skilyrði 1. töluliðar 1. gr.ákvörðunar eftirlitsins nr. 4/2008. Er þess þá sérstaklega að gæta að svo semSamkeppniseftirlitið afmarkar brot áfrýjanda í þessum þætti málsins samkvæmthinni kærðu ákvörðun nær það ekki til þess að félagið hafi sett sig í sambandvið viðskiptavini keppinautanna og boðið þeim betri kjör. Dómurinntekur að öllu leyti undir þessa niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar. Stefnandi hlaut að gera sér grein fyririnntaki skilyrðis 1. tl. og getur ekki borið fyrir sig að það sé óljóst eðaóskýrt. Í7. tl. 1. gr. ákvörðunar nr. 4/2008 fólst í fyrsta lagi bann við því aðstefnandi óskaði eftir því að Reiknistofa bankanna aflaði eða miðlaði til hanshvers konar viðskiptalegum upplýsingum um keppinauta félagsins. Í öðru lagi var honum bannað að taka við ognýta sér upplýsingar frá Reiknistofu bankanna um keppni­nauta hans. Stefnandi mótmælir því ekki að einnstarfsmanna hans hafi beðið Reiknistofu bankanna að breyta tilteknum listaþannig að upplýsingar um veltu yrðu sundurliðaðar eftir færsluhirðum. Með þessu var brotið gegn skilyrðinu ogskiptir ekki máli þótt einungis einn starfsmaður hafi sent umrædda beiðni. Um alvarleika þessa brots verður rætt þegarsjónarmið um viðurlög verða reifuð. 3 Markaðsráðandi staða Íákvörðun nr. 4/2008 sætti stefnandi viðurlögum vegna misnotkunar ámarkaðsráðandi stöðu. Í ákvörðun stefndaog úrskurði áfrýjunarnefndarinnar er byggt á því að stefnandi hafi enn verið ímarkaðsráðandi stöðu á árunum 2007 og 2008 og fyrri hluta ársins 2009. Á þessum tíma kepptu stefnandi og Borgun ekkisín á milli um færsluhirðingu, en færsluhirtu sitt hvort kortið. Stefnanditelur að markaðssvæðið sé ekki bundið við Ísland eins og stefndi ogáfrýjunarnefndin komust að. Dómurinntelur rétta þá ákvörðun stefnda um að hið landfræðilega markaðssvæði sé Ísland. Þá er það réttmætt að horfa fram hjá styrkPBS á öðrum mörkuðum þegar staðan á markaðnum hér á landi er metin. Þá telur dómurinn það rétt hjá nefndinni aðgreina verði á milli debetkorta og kreditkorta á markaðnum. Ljóst er að þótt alla jafna nái einnfærsluhirðir samningi um báðar kortagerðirnar við söluaðila, er auðvelt aðgreina þarna á milli og boð um þjónustu annarrar kortagerðarinnar undirkostnaði getur tryggt færsluhirði samning um báðar kortategundir. Árin2007 og 2008 færsluhirtu stefnandi VISA kort og Borgun MasterCard kort eins ogáður segir. Fyrirtækin voru því ekki ísamkeppni um færsluhirðingu. PBS ogíslenskur samstarfsaðili fyrirtækisins, Kortaþjónustan, náðu ekki fótfestu ámarkaðnum. Markaðshlutdeild stefnandavar veruleg, en í færsluhirðingu VISA korta var hann því sem næsteinráður. Verður að staðfesta þániðurstöðu stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála að stefnandi hafi verið ímarkaðsráðandi stöðu á markaði fyrir færsluhirðingu debet- og kreditkorta þessiár. Íársbyrjun 2009 hófu stefnandi og Borgun að keppa beint sín á milli er þau buðufærsluhirðingu bæði VISA og MasterCard korta.Með þessu breyttist aðstaða stefnanda.Hann stóð frammi fyrir raunverulegri samkeppni um færsluhirðingu. Markaðshlutdeild hans minnkaði fljótlega ogtelur dómurinn það til marks um að markaðurinn fyrir færsluhirðingu sé kvikurog að stefnandi hafi ekki lengur getað hagað sér að vild. Hann hafi orðið að taka tillit tilsamkeppnisaðila. Er ekki rétt­mætt aðtelja að stefnandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu eftir að Borgun hóf aðbjóða færsluhirðingu VISA korta. Erþessi niðurstaða ekki í ósamræmi við niður­stöðu Hæstaréttar í máli nr.355/2012. 4 Misnotkun markaðsráðandi stöðu Þessumkafla skiptir áfrýjunarnefndin í fjóra hluta í úrskurði sínum, en þeir skarastað hluta til. Ífyrsta lagi á stefnandi að hafa verðlagt færsluhirðingu vegna notkunardebetkorta undir breytilegum kostnaði hjá rúmlega 658 umfangsmiklum ogmikilvægum íslenskum söluaðilum á árinu 2007 og 636 söluaðilum á árinu2008. Í öðru lagi hafi hann verðlagtþjónustu sína fyrir færsluhirðingu debetkorta á Íslandi í heild sinni undirbreytilegum kostnaði á árunum 2007 og 2008.Þá hafi hann í þriðja lagi verðlagt færsluhirðingu fyrir debetkort ogkreditkort í heild undir breytilegum kostnaði hjá 154 söluaðilum árið 2007 oghjá 123 söluaðilum árið 2008. Loks erfjallað um brot stefnanda í viðskiptum við þrjá nafngreinda söluaðila. Stefndi og áfrýjunarnefndin tölduþessi brot stefnanda sönnuð. Markaðs­ráðandifyrirtæli er óheimilt að misbeita stöðu sinni í samkeppni, sem það hefur annarsfulla heimild til að taka þátt í. Þáverður ekki fallist á það með stefnanda að líta verði á hvernfærsluhirðingarsamning í heild sinni þegar metið er hvort þjónusta sé veitt áverði sem er lægra en kostnaður. Verðurfallist á það með stefnda að nægilegt sé að einn hluti samsettrar þjónustu séveittur á verði sem stendur ekki undir kostnaði. Með því er markaðsráðandi stöðu misbeitt. Þá er sú staðhæfing stefnanda að um sé aðkenna skekkju í samningum hans ótrúverðug. Útreikningur stefnda á meðaltalibreytilegs kostnaðar er varfærinn.Verður fallist á þá niðurstöðu stefnda og áfrýjunarnefndarinnar aðstefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með háttsemi samkvæmtáðurgreindum þremur liðum. Með vísan til þess sem áðursegir er ekki fallist á það með stefnanda að líta verði á alla færsluhirðingufyrir hvern aðila þegar metið er hvort þjónusta er veitt á of lágu verði. Verður fallist á þá niðurstöðu stefnda ogáfrýjunarnefndarinnar að stefnandi hafi beitt undirverðlagningu í samningi viðIKEA. Sömuleiðis verður staðfestniðurstaða stefnda og áfrýjunarnefndar varðandi aðgerðir gagnvart fyrirtækjum íLeifsstöð. Stefnandi hefur ekki sýntfram á að brotið sé talið með í áðurnefndri samantekt um undirverðlagningudebetkorta á árinu 2007. Þá ber og aðstaðfesta niðurstöðuna um tilboð stefnanda til Fríhafnarinnar á árinu 2008. Hins vegar hefur verið komist að því að stefnandihafi ekki lengur haft markaðsráðandi stöðu á árinu 2009 og því verður að fellaúrskurðinn úr gildi að því er varðar undirverðlagningu á færsluhirðingudebetkorta á því ári og kaup á auglýsingu í byggingunni. Stefnandihefur ekki hnekkt niðurstöðu stefnda um undirverðlagningu gagn­vartRúmfatalagernum og tengdum fyrirtækjum.Verður sú niðurstaða staðfest, þó þannig að aðgerðir hans voru ekkióheimilar er komið var fram á árið 2009. Dómurinnfellst á niðurstöður áfrýjunarnefndarinnar um brot stefnanda og heimfærsluþeirra, með áðurgreindri undantekningu um háttsemi stefnanda á árinu 2009. 5 Varakrafa um lækkun sektar Íúrskurði áfrýjunarnefndarinnar segir að brot stefnanda séu alvarleg. Þessu mótmælir stefnandi í málflutningisínum. Telur hann að sektin sé allt ofhá og að fella beri hana niður eða lækka verulega. Brotstefnanda stóðu yfir í tvö ár. Óþarfi erað deila um það hvort honum verði lýst með lýsingarorðinu langur. Líta verður til þess að um er að ræða tvö árþar sem stefnandi gat hegðað sér nánast að vild á markaðnum og misbeitti þeirristöðu sinni í fjölda tilvika. Brotstefnanda eru ítrekuð að hluta til. Hannlét sér ekki segjast þrátt fyrir að hafa gengist undir skilyrðin sem fram komaí ákvörðun stefnda nr. 4/2008. Það gerðihann í nóvember 2007, en rannsókn þess máls hafði hafist nokkru fyrr. Ekkier trúverðug sú staðhæfing stefnanda að brot hans hafi ekki verið framin afásetningi. Stefnandi hafði verið undirrannsókn samkeppnisyfirvalda og hlaut að gera sér grein fyrir þeirri óvenjuleguaðstöðu sem hann var í með því að hafa aðgang að mun betri upplýsingum ummarkaðinn en samkeppnisaðilar hans. Íákvörðun stefnda var talið að eðlilegt væri við ákvörðun sektarfjárhæðar aðhorfa til heildarveltu hins brotlega og þeirrar samstæðu sem hanntilheyrir. Er sagt hver heildarveltastefnanda hafi verið á árunum 2011 og 2012.Þá er sagt frá rekstrartekjum Arion banka, móðurfélags stefnanda, árið2012 og hversu mikill hagnaður hefði verið.Væri stefnandi hluti af efnahagslega mjög öflugri fyrirtækja­samstæðu. Í2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga segir að sektir geti „numið allt að 10% afheildarveltu síðasta rekstrarárs hjá hverju því fyrirtæki eða samtökumfyrirtækja sem aðild eiga að broti“. Hérer notað hugtakið samtök fyrirtækja, en í ákvörðun stefnda eru stefnandi ogArion banki taldir vera samstæða fyrirtækja.Hugtakið samstæða er skýrgreint í 3. tl. 1. mgr. 4. gr.samkeppnislaga. Stefnandi og Arion bankiteljast nú vera fyrirtækjasamstæða í skilningi laganna. Hugtakið samtök fyrirtækja er ekki skýrgreintí lögunum, en af öðrum ákvæðum laganna, t.d. 12. gr., má ráða að hér er ekkihorft til eignatengsla milli fyrirtækja.Ekki er rétt að telja stefnanda og Arion banka samtök fyrirtækja ískilningi laganna og ekki er byggt á því að bankinn hafi átt aðild að brotumstefnanda. Því telur dómurinn að hámarksektar í þessu tilviki sé hlutfall af heildartekjum stefnanda á síðastarekstrarári, en að tekjur móðurfélagsins Arion banka hafi ekki áhrif á þettahámark. Hins vegar ber að líta til þessvið ákvörðun sektar, eins og stefndi og áfrýjunarnefndin gera, að stefnandi ernú hluti öflugrar samstæðu. Þá fellstdómurinn á þá skýringu stefnda á hugtakinu heildar­veltusíðasta rekstrarárs í 2. mgr. 37. gr., að hún skuli miðuð við tekjursíðasta rekstrarárs áður en sekt er lögð á, en hafnar þeirri málsástæðustefnanda að miða eigi við tekjur á því ári er brot var framið. Rannsóknog meðferð máls þessa á stjórnsýslustigi tók talsverðan tíma. Tíminn var þó ekki svo langur að unnt sé aðhorfa til hans við ákvörðun sektar.Hefur ekki verið sýnt fram á að málið hafi legið óhreyft langtímumsaman. Samkvæmtöllu framansögðu verður kröfu um ógildingu úrskurðar áfrýjunar­nefndarsamkeppnismála hafnað. Dómurinn hefurhér komist að þeirri niðurstöðu að það hafi borið að sekta stefnanda eins ogstefndi og áfrýjunarnefndin gerðu. Hannhefur brotið gegn skilyrðum 1. og 7. tl. 1. gr. í ákvörðun stefnda nr. 4/2008og gegn 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins. Dómurinn telur brotatímabilið hins vegarnokkru styttra eins og áður segir.Brotin eru alvarleg eins og talið var, en um var að ræða ítrekun að hlutatil eins og lýst er í úrskurði áfrýjunarnefndar. Þá var brotið gegn 7. tl. einnig alvarlegtþótt stefnanda tækist ekki að afla umræddra upplýsinga. Á móti kemur að ekki var heimilt að miða viðsamanlagða heildarveltu stefnanda og Arion banka við ákvörðun sektar og er hérlitið til upplýsinga um veltu stefnanda í gögnum málsins. Er að öllu þessu virtu hæfilegt að sektstefnanda verði ákveðin 400.000.000 króna. Eftirþessari niðurstöðu er rétt að málskostnaður falli niður. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómssamning hefur dregist vegna umfangsmálsins, anna dómara og veikindaforfalla hans.Lög­menn voru þó sammála honum um að endurflutningur væri óþarfur. D ó m so r ð Stefnda,Samkeppniseftirlitið, er sýknað af aðalkröfu stefnanda, Valitors hf. Úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 4/2013 skal breytt þannig aðstefnandi greiði 400.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 312/2012
Vátryggingarsamningur Takmörkun ábyrgðar Réttaráhrif dóms Aðfinnslur
S hf. flutti jarðbor til landsins fyrir R ehf., en við uppskipun hans varð á honum altjón. Með dómi héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2009 var komist að þeirri niðurstöðu að S ehf. og Á ehf. væru bótaskyld sem verktakar gagnvart S hf. vegna óforsvaranlegrar framkvæmdar við hífingu borsins úr lest skipsins og voru bæði félögin dæmd til greiðslu bóta til S hf. Með dómi Hæstaréttar 25. febrúar 2010 var Á ehf. sýknað, en málinu var ekki áfrýjað af hálfu S ehf. Höfðaði S hf. mál gegn SA hf. sem vátryggjanda S ehf. SA hf. krafðist sýknu þar sem ábyrgðartrygging S ehf. hafi tekið til vinnuvélastjórnunar og starfa rafvirkja, en uppskipunarvinna gæti ekki fallið þar undir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt vátryggingaskírteini hafi hið vátryggða verið starfsemi S ehf. og samkvæmt hlutafélagaskrá hafi tilgangur félagsins verið verktaka við húsbyggingar og löndun. Umrætt verk hafi verið fólgið í löndun eða uppskipunarvinnu. Að þessu gættu var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að SA hf. bæri að greiða S hf. bætur á grundvelli ábyrgðartryggingarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. maí 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kom í vátryggingarskírteini, sem útgefið var 1. mars 2007 og var í gildi þegar tjónsatburður varð 7. apríl sama ár, var Sigurtak ehf. vátryggingartaki hjá áfrýjanda og hið vátryggða: „Starfsemi Sigurtaks.“ Samkvæmt hlutafélagaskrá var tilgangur félagsins „verktaka við húsbyggingar og löndun.“ Verkið sem Sigurtak ehf. vann fyrir stefnda var fólgið í löndun eða uppskipunarvinnu með því að hífa jarðbor úr lest flutningaskips sem stefndi hafði á leigu. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað eins og segir í dómsorði. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal greina í forsendum dóms helstu málsástæður aðila og réttarheimildir, sem þeir byggja á, og eftir f. lið sömu málsgreinar rökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Í þessu felst að í forsendum dóms ber að greina þau atriði, sem vísað er til í fyrrnefnda stafliðnum, áður en leyst er úr ágreiningi aðila um efni máls samkvæmt þeim síðarnefnda. Það athugist að í hinum áfrýjaða dómi var þessum fyrirmælum ekki fylgt, heldur var þessu tvennu fléttað saman. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnda, Samskipum hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2012. I. Dómkröfur Mál þetta, sem var dómtekið 2. febrúar 2012 að lokinni aðalmeðferð þess, er höfðað 23. júní 2010 af Samskipum hf. Kjalarvogi 7-15, Reykjavík, gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 140.000 Bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 750.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2009 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að honum dæmdur hæfilegur málskostnaður að mati réttarins. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla. II. Atvik og ágreiningur aðila Forsaga máls þessa er sú að árið 2007 flutti stefnandi hingað til lands með skipinu MV /Nordersand 47 tonna jarðbor fyrir Ræktunarfélag Flóa og Skeiða ehf. Félögin Sigurtak ehf. og Á.B. Lyfting ehf. veittu stefnanda þjónustu við losun varnings úr skipinu, þ. á m. uppskipun fyrrgreinds jarðbors. Þegar verið var að hífa borinn frá borði 7. apríl 2007, slitnaði stroffa, sem brugðið hafði verið um styrktarbita á bornum framanverðum, með þeim afleiðingum að borinn féll ofan í lest skipsins og varð á honum altjón. Vátryggjandi borsins, St. Paul Fire and Marine InsuranceCompany greiddi eiganda borsins, Ræktunarfélagi Flóa og Skeiða ehf., fullar bætur vegna tjónsins, þ.e. 1.136.798,67 Bandaríkjadali. Stefnandi kveðst hafa borið ábyrgð á tjóninu gagnvart eiganda borsins samkvæmt ákvæðum siglingalaga nr. 34/1985 þar sem hann hafi flutt borinn til landsins en í ljósi takmörkunarákvæða siglingalaga hafi stefnandi og St. Paul Travelers insurance CO (St. Paul), Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf. og Lýsing hf. náð samkomulagi 24. janúar 2008 um að stefnandi greiddi erlenda vátryggingafélaginu 140.000 Bandaríkjadali vegna tjónsins. Því er lýst í stefnu að með samkomulaginu hafi St. Paul, Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf. og Lýsing hf. framselt rétt sinn til að krefjast skaðabóta úr hendi Sigurtaks ehf. og Á.B. Lyftingar ehf. til stefnanda. Í kjölfarið krafði stefnandi Sigurtak ehf. og Á.B. Lyftingu ehf. um greiðslu fjárhæðarinnar óskipt. Félögin höfnuðu bótaskyldu og stefnandi höfðaði mál á hendur þeim fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-943/2008, sem kveðinn var upp 17. mars 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að bæði Sigurtak ehf. og Á.B. Lyfting ehf. væru bótaskyld sem verktakar gagnvart stefnanda vegna óforsvaranlegrar framkvæmdar við hífingu jarðborsins upp úr lest skipsins 7. apríl 2007. Nánar tiltekið á þeim mistökum að notuð hafði verið stroffa til að hífa borinn upp að framanverðu án þess að koma fyrir nauðsynlegum vörnum til að koma í veg fyrir að stroffan skærist á hvössum brúnum bitans sem henni var brugðið um. Talið var að Sigurtak ehf. hefði tekið endanlega ákvörðun um val á búnaðinum en starfsmönnum Á.B. Lyftingar hefði borið að athuga sjálfstætt hvort óhætt væri að hífa borinn upp með þessum búnaði. Bæði félögin voru dæmd til að greiða stefnanda óskipt stefnufjárhæðina, 140.000 Bandaríkjadali. Á.B. Lyfting ehf. áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar Íslands en ekki Sigurtak ehf. Með dómi 25. febrúar 2010 sýknaði Hæstiréttur Á.B. Lyftingu ehf. þar sem tjónið á bornum yrði ekki rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna Á.B. lyftingar ehf. Stefnandi kveðst hafa gert tilraun til þess að innheimta dæmda skaðabótafjárhæð hjá Sigurtaki ehf. Árangurslaust fjárnám var gert hjá Sigurtaki ehf. 6. október 2009 að kröfu stefnanda. Með bréfi, 7. ágúst 2009, fór stefnandi fram á það við stefnda að hann greiddi stefnanda tjónið sem Sigurtak ehf. hefði valdið stefnanda 7. apríl 2007 í samræmi við dóm Héraðsdóms Reykjaness og á grundvelli frjálsrar ábyrgðartryggingar sem Sigurtak ehf. hafði keypt hjá stefnda. Stefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi 20. ágúst 2009 á þeim grundvelli að Sigurtak ehf. hefði ekki verið með ábyrgðartryggingu í gildi þegar tjónið varð sem tæki á tjóninu. Að kröfu stefnanda rökstuddi stefndi synjunina þannig í bréfi 1. október 2009 að Sigurtak ehf. hefði ekki verið með víðtæka ábyrgðartryggingu í gildi á þeim tíma sem tjónið varð, sem tæki til tjóns sem yrði á munum sem þeir væru með í sínum vörslum. Stefndi vísaði til greinar 6.2 í skilmálum sínum um frjálsar ábyrgðartryggingar fyrir atvinnurekstur þar sem segir: Vátrygging tekur ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna sem: [...] vátryggður hefur að láni, á leigu, til geymslu, sölu, flutnings eða er af öðrum ástæðum í vörslu hans, þar á meðal muna sem vátryggður hefur tekið í heimildarleysi. Stefnandi leitaði því til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Nefndin kvað upp úrskurð 19. október 2009. Niðurstaða nefndarinnar var að greiðsluskylda væri fyrir hendi samkvæmt tryggingunni. Sigurtak ehf. væri vátryggt fyrir þá starfsemi sem „þeir höfðu sjálfir tilgreint sem starf rafvirkja og vinnuvélastjórnun“. Greiðsla iðgjalds hefði miðast við þessa tilgreindu áhættu vátryggðs. Gögn málsins yrðu skýrð á þann veg að unnið hefði verið við vinnuvélastjórnun í umrætt sinn og rekja mætti tjónið til sakar starfsmanns Sigurtaks við þá framkvæmd. Ákvæði 6.2. og 6.3. í skilmálum kæmu ekki í veg fyrir greiðsluskyldu. Með bréfi, dagsettu 27. nóvember 2009, hafnaði stefndi því að hlíta úrskurðinum. Nánar tiltekið var stefndi ósammála því að „unnið hefði verið við vinnuvélastjórnun í umrætt sinn“. Starfsmenn Sigurtaks ehf. hefðu ekki haft með stjórn kranans frá Á.B. Lyftingu, sem hefði híft borinn, að gera heldur einvörðungu unnið að skipaafgreiðslu sem að mati stefnda félli ekki undir vátryggingarvernd þeirra hjá félaginu. Undanþáguákvæði greina 6.2. og 6.3. í skilmálum ættu við. Í máli þessu er deilt um hvort stefnda beri að greiða stefnanda stefnufjárhæðina á grundvelli frjálsrar ábyrgðartryggingar sem stefndi seldi Sigurtaki ehf. III. Málsástæður aðila og niðurstöður dómsins Stefnandi vísar til almennra reglna skaðabótaréttar og meginreglna laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 44. gr. laganna. Stefnandi byggir kröfu sína á því að greiðsluskylda stefnda sé til staðar samkvæmt vátryggingunni sem Sigurtak ehf. hafi haft hjá stefnda og í gildi hafi verið á tjónsdegi. Samkvæmt vátryggingarskírteini Sigurtaks ehf. er hið vátryggða tilgreint „Starfsemi Sigurtaks“ og iðgjaldsgrundvöllur tilgreindur: „001 Vinnuvélastjórnun Fjöldi: 1,0“ og „002 Rafvirki Laun Kr. 4.000.000“. Stefnandi heldur því fram að með greiðslu 140.000 Bandaríkjadala 15. febrúar 2008 til St. Paul og samkvæmt samkomulagi stefnanda við St. Paul, Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf. og Lýsingar hf. hafi stefnandi öðlast rétt til að krefjast skaðabóta úr hendi Sigurtaks ehf. enda liggi fyrir staðfesting Héraðsdóms Reykjavíkur á því að Sigurtak ehf. beri ábyrgð á tjóninu á jarðbornum sem varð 7. apríl 2007 eins og fram komi í eftirfarandi forsendum dómsins: Fyrir liggur að vangaveltur urðu um það niðri í lest skipsins hvernig best yrði staðið að hífingu jarðborsins og að báðir stefndu komu þar við sögu. Á því verður hins vegar að byggja, enda ekki unnt að ráða annað af gögnum málsins, að það hafi verið stefndi Sigurtak ehf., sem tók endanlega ákvörðun um val á búnaði til að hífa borinn upp úr lest skipsins, þ.e. að nota umrædda stroffu til að hífa borinn að framanverðu án þess þó að koma fyrir vörnum sem verður að telja að nauðsynlegar hafi verið til að varna því að stroffan skærist á hvössum brúnum þess bita sem henni var brugðið um. Var þar um óforsvaranlega framkvæmd verksins að ræða sem leiddi til þess altjóns sem á umræddum jarðbor varð. Á þeim mistökum verður stefndi Sigurtak ehf. sem verktaki og með sérfræðiþekkingu- og reynslu á þessu sviði talinn bera skaðabótaábyrgð á grundvelli skaðabótareglna innan samninga. Verður nú nánari grein gerð fyrir málsástæðum aðila og tekin afstaða til ágreinings þeirra. 1. Um það hvort stefnandi hafi fallið frá kröfum á hendur Sigurtaki ehf. Í fyrsta lagi krefst stefndi sýknu á þeim grundvelli að með fyrrgreindu samkomulagi stefnanda frá 24. janúar 2008 við St. Paul, Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf. og Lýsingu hf. hafi verið fallið frá kröfum á hendur Sigurtaki hf. Samkvæmt samkomulaginu sé fallið frá öllum frekari kröfum á Samskip, framkvæmdastjóra, starfsmenn, undirverktaka o.fl. með greiðslu 140.000 Bandaríkjadala. Sigurtak ehf. og/eða starfsmenn þess félags hafi verið starfsmenn Samskips og á ábyrgð þess félags, sbr. 68. og 171. grein siglingalaga nr. 34/1985. Verði ekki fallist á að Sigurtak ehf. og/eða starfsmenn þess félags hafi verið starfsmenn Samskips sé í öllu falli ljóst að Sigurtak ehf. og/eða starfsmenn þess félags hafi verið undirverktakar Samskips við uppskipunina en samkomulagið taki einnig til undirverktaka Samskips. Allir þeir sem vinni í þágu skips við uppskipun séu á ábyrgð farmflytjanda og/eða útgerðarmanns og því hafi í sjálfu sér enga þýðingu að lögum að greina á milli þess hvort það hafi verið skipverjar, starfsmenn Samskips eða sjálfstæðir verktakar sem hafi borið ábyrgð á tjóni því sem varð á bornum. Af þessum ástæðum hafi samkomulagið, sem áður er nefnt, verið orðað með þeim hætti að fallið hafi verið frá öllum kröfum á Samskip og aðra sem unnu í þágu skipsins við uppskipunina. Því beri að að sýkna stefnda. Stefndi hafnaði þessu alfarið við flutning málsins. Grundvallaratriði væri að þarna hefðu svokallaðir farmhagsmunaaðilar lýst því yfir gagnvart stefnanda að fallið væri frá kröfum á hendur honum vegna tjónsins. Sigurtak ehf. hafi notið þessarar takmörkunar þar sem stefnandi hafi samið um greiðslu mun lægri fjárhæðar en fjárhæð tjónsins. Samningurinn kveði hins vegar beinlínís á um það að stefnanda sé „þó heimilt að hefja lögsókn varðandi tjónið gegn þriðja aðila“ eins og segi í íslenskri þýðingu. Því sé ljóst að stefnanda sé fyllilega heimilt að höfða mál á hendur þeim aðila er þeir telja að beri ábyrgð á tjóninu. Vissulega má gera ráð fyrir að til grundvallar umræddu samkomulagi liggi m.a. viðurkenning stefnanda á ábyrgð sinni á starfsmanni Sigurtaks við uppskipun borsins. Af samkomulaginu er hins vegar útilokað að draga þá ályktun að stefnandi hafi fallið frá kröfum á hendur Sigurtaki ehf. þótt samkomulagið kveði á um að gagnaðilar stefnanda að samkomulaginu leysi stefnanda, stjórnendur hans, starsfmenn undirverktaka o.fl. undan öllum kröfum og málsóknum o.fl. Þvert á móti verður að telja Sigurtak hf. þriðja aðili í skilningi samkomulagsins en þar er m.a. kveðið á um gagnaðilar stefnanda afsali sér rétti til að krefjast skaðabóta í tengslum við tjónið og stefnanda sé heimilt að hefja lögsókn gegn þriðja aðila í tengslum við tjónið. Því verður ekki fallist á það með stefnda að með samningnum hafi stefnandi hafi fallið frá kröfum á hendur Sigurtaki hf. 2. Skaðabótabyrgð Sigurtaks ehf. Í öðru lagi krefst stefndi sýknu á þeim forsendum að ósannað sé að Sigurtak ehf. beri ábyrgð á því að tjónið varð á bornum. Stefndi sé óbundinn af niðurstöðu héraðsdómsmálsins nr. E-943/2008 enda hafi honum ekki verið stefnt í því máli. Niðurstaða Hæstaréttar í því máli gagnvart Á B. Lyftingu ehf. geti einnig bent til þess að Sigurtak ehf. beri ekki ábyrgð á tjóninu. Af þeim gögnum sem lögð hafi verið fram í málinu verði ekkert fullyrt um það hver beri ábyrgð á því að borinn skemmdist. Málsatvik, eins og þau séu reifuð í dómi Héraðsdóms Reykjaness, bendi til þess að það hafi verið sameiginleg ákvörðun þeirra sem unnu að uppskipun að haga uppskipun á bornum með þeim hætti sem raun varð og leiddi til tjónsins. Ljóst sé að skipverjar á MS Nordersund hafi haft upplýsingar um það hvernig standa bæri að hífingu á bornum og jafnframt sé ljóst að stefnandi hafi haft þær upplýsingar eða átt að hafa þær sem farmflytjandi. Stefnandi og skipverjar hafi ekki komið þessum upplýsingum á framfæri við starfsmenn Sigurtaks ehf. Að mati stefnda beri því stefnandi og starfsmenn hans einir ábyrgð á tjóninu. tjónið við uppskipun borsins verði rakið til mistaka þeirra sem að uppskipuninni hafi unnið en ósannað sé að Sigurtak ehf. beri ábyrgð á tjóninu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að óumdeilanlegt sé að Sigurtak ehf. beri ábyrgð á tjóninu sem hafi orðið á jarðbornum, eins og staðfest hafi verið með dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. E-943/2008. Við flutning málsins áréttaði stefnandi að með fyrrgreindum dómi hefði stefnandi lagt fram sönnun um skaðabótaskyldu Sigurtaks ehf. vegna tjónsins á bornum 7. apríl 2007 og stefnda hefði ekki tekist að hnekkja þeirri sönnun er fælist í dóminum. Það má til sanns vegar færa að skaðabótamál stefnda á hendur Á.B. Lyftingu og Sigurtaki ehf., er lauk, hvað Sigurtak ehf. varðar, með fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2009, er sjálfstætt dómsmál og stefndi átti ekki aðild að því. Sönnunarfærsla stefnda er þess vegna ekki takmörkuð vegna dómsins. Á hinn bóginn hefur dómurinn fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað eins og kveðið er á um í 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með fyrrgreindum dómi héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu að Sigurtak ehf. hefði „tekið að sér sem verktaki að sjá um uppskipun úr nefndu kaupskipi og þar með að sjá til þess að rétt vinnubrögð yrðu viðhöfð og að valinn yrði löndunarbúnaður sem gerði kleift að leysa verkið forsvaranlega af hendi“. Ekki var fallist á að Sigurtak ehf. eða starfsmenn þess hefðu komið að verkinu sem launþegar stefnanda og undir stjórn stefnanda. Þá var það niðurstaða Héraðsdómdóms Reykjaness að Sigurtak ehf., hefði tekið endanlega ákvörðun um val á búnaði til að hífa borinn upp úr lest skipsins, þ.e. að nota umrædda stroffu til að hífa borinn upp að framanverðu án þess þó að koma fyrir vörnum sem telja yrði að nauðsynlegar hefðu verið til að koma í veg fyrir að stroffan skærist á hvössum brúnum bitans sem henni var brugðið um. Þar hefði verið um „óforsvaranlega framkvæmd verksins að ræða“ sem leitt hefði til altjóns á bornum. Í því máli sem hér er til úrlausnar hefur stefndi ekki lagt fram nein gögn er breytt geta framangreindri niðurstöðu Héraðsdóms Reykjaness um skaðabótaábyrgð Sigurtaks. Með dómi Hæstaréttar í máli Á.B. Lyftingar ehf. var ekki tekin afstaða til skaðabótaábyrgðar Sigurtaks ehf. enda áfrýjaði félagið ekki dóminum. Því verður að leggja til grundvallar hér að Sigurtak ehf. beri skaðabótaábyrgð á tjóninu sem varð á bornum við upphífingu hans úr lest skips stefnda 3. Gildissvið ábyrgðartryggingarinnar og undanskildar áhættur Kemur þá til skoðunar ágreiningur aðila um það hvort vátryggingin sem Sigurtak ehf. keypti hjá stefnda taki til skaðabótaábyrgðar Sigurtaks ehf. vegna tjónsins og ef svo er hvort undanþáguákvæði tryggingarinnar eigi við. Stefndi heldur því fram að sýkna beri hann þar eð ábyrgðartrygging Sigurtaks taki ekki til tjónsins á bornum þar sem uppskipunarvinna falli ekki undir trygginguna. Sú starfsemi sem hafi falist í því að skipa upp vörum úr skipinu MV Nordersand geti í engum tilvikum talist vinnuvélastjórn eða störf rafvirkja. Í öðru lagi byggir stefndi á undantekningarákvæðum vátryggingarskilmálanna eða svokölluðu vörsluákvæði 6. gr. sem þar sem kveðið er á um „almennar undantekningar vegna skemmda á munum“, en nánar tiltekið segir þar í eftirfarandi ákvæðum sem stefndi byggir á: Vátryggingin tekur ekki ábyrgðar vegna skemmda munum eða glötunar muna sem: 6.2. vátryggður hefur að láni, á leigu, til geymslu, sölu, flutnings eða eru af öðrum ástæðum í vörslu hans, þar á meðal muna, sem vátryggður hefur tekið í heimildarleysi; 6.3. vátryggður tekur að sér að gera við, hreinsa, setja upp eða vinna við með einum eða öðrum hætti, ef tjónið verður af verkinu eða við verkið. Báðum þessum málsástæðum stefnda er mótmælt af hálfu stefnanda. Stefnandi segir ljóst að vátryggingin taki til starfa í tengslum við rafvirkjun og vinnuvélastjórnun og því verði ekki hjá því komist að fella tjónið undir trygginguna enda hafi starfsmenn Sigurtaks ehf. unnið að upphífingu jarðborsins þegar tjónið varð. Þá hafnar stefnandi því að fyrrgreind undanþáguákvæði vátryggingarskilmála leysi stefnda undan greiðsluskyldu. Verður nú nánari grein gerð fyrir málsástæðum aðila. 3.1. Stefndi byggir sýknukröfuna á því að ábyrgð hans sé takmörkuð við þá starfsemi sem tilgreind hafi verið í vátryggingarskírteini og iðgjald greitt af. Tilgreining á starfsemi í vátryggingarskírteini sé hlutlæg afmörkun á þeirri áhættu sem stefndi hafi borið vegna starfsemi Sigurtaks og þessi grunnsjónarmið vátryggingarréttar leiði til sýknu. Þá sé í öllu falli um að ræða aukna áhættu félagsins sem leiði til sýknu samkvæmt 24. og 25. grein laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 21. grein skilmála fyrir frjálsar ábyrgðartryggingar. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til dóms Hæstaréttar frá 1995, bls. 648 þar sem sýknað hafi verið vegna breytinga á vátryggðri áhættu. Stefndi bendir á í þessu sambandi að fyrirsvarsmaður Sigurtaks ehf. hafi sjálfur litið svo á að hann eða fyrirtæki hans væri ekki vátryggt vegna starfa við uppskipun, en haft sé eftir honum í dómi héraðsdóms að ,,Hefði hann átt að bera einhverja ábyrgð á verkinu hefði hann viljað vita það fyrirfram og hefði hann þá jafnvel keypt tryggingar”. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að tilvikið eigi augljóslega undir þá starfsemi sem félagið hafi verið vátryggt fyrir líkt og staðfest hafi verið með úrskurði úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Í 2. gr. skilmála tryggingarinnar segi m.a. að hin frjálsa ábyrgðartrygging taki til skaðabótaábyrgðar sem falli á vátryggðan vegna skemmda á munum vegna starfsemi, sem getið er í skírteini eða iðgjaldskvittun, enda verði skemmdirnar raktar til skyndilegs og óvænts atburðar. Sigurtak ehf. hafi verið vátryggt fyrir þeirri starfsemi sem það hafði sjálft tilgreint sem starf rafvirkja og vinnuvélastjórnun. Þá sé tilgangur Sigurtaks ehf. samkvæmt skráningu þess hjá hlutafélagaskrá ríkisskattstjóra m.a. löndun. Því leiki enginn vafi á því að tilvikið eigi undir þá starfsemi sem Sigurtak ehf. hafi verið vátryggt fyrir líkt og úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi staðfest. Samkvæmt skýru orðalagi skírteinisins tekur ábyrgðartryggingin til starfsemi Sigurtaks ehf. Tilgreining svokallaðs iðgjaldsgrundvallar verður ekki túlkuð með þeim hætti að þar með hafi verið ætlun aðila að einskorða tryggingu félagsins við þá þætti í starfsemi félagsins sem aðeins strangt til tekið gætu fallið undir vinnuvélastjórnun eða rafvirkjun. Verkið sem Sigurtak ehf. vann fyrir stefnanda og starfsmaður félagsins gerðist sekur um mistök við verður þvert á móti að telja eðlilegan þátt í starfsemi þar sem unnið er við stjórnun vinnuvéla. Þá verður heldur ekki fallist á það með stefnda að umrætt verk hafi falið í sér aukna áhættu félagsins í skilningi 24. gr. og 25. gr. laga nr. 30/2004 og 21. gr. skilmálanna. Fyrrgreind ummæli forsvarsmanns fyrir Héraðsdómi Reykjaness þykja enn fremur þýðingarlaus hér. Verður því fallist á það með stefnda að tjónið hafi orðið vegna tryggðrar starfsemi í skilningi 2. gr. skilmálanna. 3.2. Með því að umrætt tjón telst að fyrra bragði falla undir tryggða starfsemi samkvæmt 2. gr. skilmálanna kemur til skoðunar hvort bótaábyrgð vegna tjónsins sé undanþegin samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum 6. gr. skilmálanna um almennar undantekningar vegna skemmda á munum. Stefndi segir að umrædd ákvæði séu svokölluð vörsluákvæði í skilmálum fyrir ábyrgðartryggingar. Þau séu þekkt í nánast öllum ábyrgðartryggingum bæði hvað varðar atvinnurekstur og heimili þar sem reynir á afmörkun áhættunnar gagnvart munum í eigin eigu eða annarra. Ákvæði þetta hafi verið í skilmálum hér á landi um áratugi og sé þekkt um alla Evrópu í sambærilegum skilmálum. Ákvæðin þarfnist tæplega skýringa þar sem þau séu afar skýrt orðuð og orðalagið hafi slípast til í áranna rás til að fyrirbyggja vafa um túlkun. Hvað varði ákvæði 6.2. leiði orðin „flutning“ og/eða í „vörslu“ til sýknu þar sem borinn hafi verið til flutnings af hálfu starfsmanna Sigurtaks og því í vörslu. Ákvæði 6.3. sé enn skýrara en þar segi að skemmdir á munum sem vátryggður tekur að sér að vinna við með einum eða öðrum hætti bætist ekki. Reynt hafi á þetta fyrir Hæstarétti, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 189/1999. Farmflytjendur og eigendur krana þekki ákvæðið afar vel þar sem fullyrða megi að þeir viti að það sem hangir í krók fellur ekki undir ábyrgðartryggingu viðkomandi krana. Sumir eigendur krana hafi af þessum ástæðum keypt víðtækari ábyrgðartryggingu sem taki þá til muna í vörslu en vátryggingarfjárhæðir séu þá mjög lágar þar sem þessi áhætta sé mikil og iðgjöld því mjög há. Slík víðtæk vátrygging hafi ekki verið í gildi í umrætt sinn fyrir Sigurtak ehf. Stefnandi heldur því fram að ekkert í ákvæði 6.2. í vátryggingarskilmálum leiði til þeirrar niðurstöðu að synja skuli bótaskyldu. Í fyrsta lagi sé ljóst að hér sé ekki um lán, leigu, geymslu eða sölu Sigurtaks ehf. að ræða. Sigurtak ehf. hafi, ásamt öðrum aðila, annast hífingu varnings frá borði skipsins MV/ Nordersand en ekki „flutning“ varningsins. Skip stefnanda, MV/ Nordersand, hafi annast „flutning“ varningsins til Íslands. Þá hefði viðtakandi borsins, Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf., annast „flutning“ borsins frá hafnarbakkanum og á athafnasvæði félagsins, þ.e. ef borinn hefði ekki skemmst við framangreinda hífingu. Engan veginn sé unnt að líta svo á að borinn hafi verið í „vörslum“ Sigurtaks ehf. Borinn hafi verið í vörslum stefnanda um borð í skipinu MV/ Nordersand og eina aðkoma Sigurtaks ehf. hafi falist í hífingu hans frá borði og upp á hafnarbakkann. Þá segi í undanþáguákvæði 6.3 í skilmála stefnda: Vátryggður tekur að sér að gera við, hreinsa, setja upp eða vinna við með einum eða öðrum hætti, ef tjónið verður af verkinu eða við verkið. Stefnandi hafnar því að umrætt undanþáguákvæði leysi stefnda undan greiðsluskyldu. Sú aðgerð Sigurtaks ehf. að hífa borinn frá borði skipsins geti ekki fallið undir efnisatriði ákvæðisins. Atriðin feli öll í sér einhvers konar vinnu við sjálfan muninn. Sigurtak ehf. hafi hins vegar einvörðungu verið að hífa muninn, þ.e. jarðborinn, frá borði skipsins en ekki að vinna við hann eða notast við eiginleika hans að nokkru leyti. Ætlunin hafi hins vegar verið sú að Ræktunarsamband Flóa og Skeiða ehf. myndi vinna við borinn. Undanþágan eigi því ekki við í þessu tilviki og geti ekki leitt til synjunar bótaskyldu. Stefnandi segir að við blasi að Sigurtak ehf. hafi annast uppskipun úr flutningaskipinu MV/ Nordersand og í því m.a. falist að velja bestu leiðina við að leysa verkið, þ.m.t. val á löndunarbúnaði og notkun á honum. Þetta hafi verið staðfest með fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjaness. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 314/2009 frá 25. febrúar 2009 hafi því loks verið slegið föstu að verkstjórn vegna uppskipunarinnar hafi ekki verið í höndum Á.B. Lyftingar ehf. heldur Sigurtaks ehf. Stefnandi segir því ljóst að hvorki sé fullnægt skilyrðum greinar 6.2. né 6.3. í vátryggingarskilmálum. Við flutning málsins mótmælti stefnandi því enn fremur sem ósönnuðu að viðurkennd væri sú túlkun undanþáguákvæða vátryggingarskilmála að það sem hangi í krana væri ótryggt. Umrædd ábyrgðartrygging tók til vinnuvélastjórnunar. Upphífing muna og ákvarðanir um upphífingarbúnað í tengslum við það hlýtur að teljast hefðbundinn þáttur í slíkri starfsemi. Með hliðsjón af því er ekki unnt að fallast á það með stefnda að túlka beri almenn undanþáguákvæði vátryggingarskilmálanna í greinum 6.2. og 6.3. með þeim hætti að um að hafi verið að ræða vörslu borsins eða vinnu við hann þannig að stefndi sé undanþeginn ábyrgð á tjóninu sem Sigurtak ehf. ber bótaábyrgð á. Samkvæmt öllu framanrituðu verður fallist á bótaskyldu stefnda. Í greinargerð stefnda er því mótmælt að stefnandi geti sett kröfu sína fram í Bandaríkjadollurum. Stefndi heldur því fram að stefnandi hefði átt að gera kröfu á gengi Bandaríkjadollarans á þeim tíma sem samkomulag og greiðsla hafi farið fram. Eftir því sem næst verði komist af gögnum málsins hafi það verið 24. janúar 2008. Þá hafi sölugengi verið 66.51 krónur samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands um gengi gjaldmiðla. Því hefði stefnukrafan að réttu lagi átt að vera 9.311.400 krónur að viðbættum 750.000 krónum. Stefndi telur að stefnandi geti ekki að lögum bæði notið gengisáhættu og krafist dráttarvaxta á sama tíma. Kröfu um endurgreiðslu á dæmdum málskostnaði, þ.e. 750.000 krónum í áðurnefndu máli sem rekið var fyrir Héraðsdómi Reykjaness, er einnig mótmælt af hálfu stefnanda sem málinu óviðkomandi. Í málflutningi stefnanda var lögð á það áhersla að ekkert í lögum kæmi í veg fyrir að dómkrafa væri sett fram með þessum hætti. Hún væri sett fram með sama hætti og dómur Héraðsdóms Reykjaness Til vara væri þá þess krafist að stefnufjárhæðin yrði umreiknuð í íslenskrar krónur. Óumdeilt er að stefndi greiddi stefnufjárhæðina. Þá hefur stefnandi ekki mótmælt því að hann hafi keypt dollara með íslenskum krónum í því skyni. Tjón stefnanda nemur því þeirri fjárhæð sem hann þurfti að leggja út til að kaupa dollara að andvirði 140.000 Bandaríkjadala en af hálfu stefnda var framangreindum útreikningi kröfunnar í íslenskar krónur og forsendum hans út af fyrir sig ekki mótmælt. Verður því stefnda gert að greiða 9.311.400 krónur vegna tjónsins á bornum. Fallist er á það með stefnda að honum verði ekki gert að stefnanda 750.000 krónur samkvæmt fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjaness enda skortir rökstuðning af hálfu stefnda fyrir þeirri kröfu. Málsaðila greinir einnig á um dráttarvexti en stefnandi krefst dráttarvaxta frá 1. mars 2008 og segir kröfuna studda við ákvæði III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Stefndi hefur mótmælt dráttarvöxtum frá fyrri tíma en 7. september 2009 þar sem stefndi hafi ekki fengið vitneskju um kröfuna fyrr en með bréfi 7. ágúst 2009. Stefnandi hefur ekki rökstutt á einn eða annan hátt að honum beri dráttarvextir úr hendi stefnda frá 1. mars 2008 og er því fallist á það með stefnda að krafa stefnanda beri dráttarvexti frá 7. september 2009 eða mánuði eftir að stefnandi krafði hann um bætur með fyrrnefndu bréfi. Að öllu framanrituðu athuguðu verður stefnda gert að greiða stefnanda 9.311.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2009 til greiðsludags. Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir eftir atvikum og umfangi málsins hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Samskipum hf., 9.311.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 7. september 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 457/2012
Riftun Gjöf Endurgreiðslukrafa
Þrotabú B hf. krafðist riftunar á tveimur greiðslum B hf. til S á grundvelli samnings þeirra á milli um kaup B hf. á hlutafé S í BE ehf., auk endurgreiðslu á því sem greitt hafði verið. Byggði þrotabúið kröfu sína á því að greiðslurnar væru riftanlegar á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að samkvæmt matsgerð, sem ekki hefði verið hnekkt, hefði allt eigið fé BE ehf. verið uppurið og eignarhlutur S í félaginu verðlaus þegar hann hefði verið seldur. Var það því mat Hæstaréttar að um örlætisgerning í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefði verið að ræða. Var riftunarkrafa þrotabús B hf. tekin til greina og S gert að endurgreiða þá fjárhæð sem hann fékk greidda á grundvelli samningsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2012. Hann krefst þess að rift verði tveimur greiðslum Baugs Group hf. samkvæmt samningi félagsins 1. september 2008 við stefnda um hlutafjárkaup í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., annars vegar að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem innt var af hendi 3. september 2008, og hins vegar að fjárhæð 44.575.957 krónur, sem innt var af hendi 27. október sama ár. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða sér 104.575.957 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi var á árinu 2002 ráðinn til Baugs Group hf. og var hann einn af framkvæmdastjórum félagsins. Jafnframt átti stefndi sæti í stjórnum fjölda dótturfyrirtækja þess. Eftir að stefndi hóf störf hjá félaginu keypti hann hluti í því og í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en það félag var í eigu tiltekinna starfsmanna Baugs Group hf. Var tilgangur félagsins að fjárfesta í hlutabréfum í Baugi Group hf., meðal annars í því skyni að selja þau áfram til starfsmanna síðargreinda félagsins. Um þessi hlutabréfakaup var gerður samningur 5. desember 2003 milli stefnda, BGE Eignarhaldsfélags ehf. og Baugs Group hf., en þar var að finna nánari ákvæði um viðskiptin, þar á meðal um kaupskyldu Baugs Group hf. á hlutabréfum stefnda og um söluskyldu hans við tilteknar aðstæður. Stefndi gegndi starfi sínu sem framkvæmdastjóri hjá Baugi Group hf. þar til hann var 8. júní 2007 ráðinn forstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., síðar Landic Property hf. Af því tilefni gerðu stefndi og Baugur Group hf. starfslokasamning 15. sama mánaðar og voru starfslokin miðuð við þann dag. Í samningnum var tekið fram að aðilar hafi náð samkomulagi um uppgjör „vegna kaupa á hlutafé“ og vegna „kaupréttar á hlutabréfum í Baugi Group hf. og hlutafjáreign í BGE Eignarhaldsfélagi ehf.“ Fólst þetta í því að stefndi seldi hlutafé sitt í Baugi Group hf. og fékk greitt fyrir það með hlutafé í Fasteignafélaginu Stoðum hf. Einnig var að finna svohljóðandi ákvæði í samningnum: „Verið er að vinna í uppgjöri vegna hlutar Skarphéðins í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og eru aðilar ásáttir um að uppgjör vegna þessa fari fram eigi síðar en 15. september 2007.“ Þá var tekið fram að við þetta uppgjör kæmi til frádráttar andvirði bifreiðar, sem stefndi fékk frá Baugi Group hf., að fjárhæð 9.554.850 krónur. Hinn 11. mars 2008 fór stefndi þess á leit að gert yrði upp við hann vegna hlutafjáreignarinnar í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en um þetta leyti þurfti stefndi að standa skil á vaxtagreiðslu vegna láns sem hann mun hafa tekið til hlutabréfakaupa. Af þessu tilefni var innt af hendi greiðsla í þágu stefnda að fjárhæð 205.000 evrur. Með samningi 1. september 2008 keypti Baugur Group hf. af stefnda allt hlutafé hans í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Um var að ræða hlutafé að nafnvirði 93.750 krónur en það nam 16,83% af hlutafé í félaginu. Tekið var fram í samningnum að kaupandi öðlaðist við undirritun samningsins öll réttindi er fylgdu því hlutafé sem keypt var. Kaupverð hlutafjárins var 135.730.807 krónur og var það miðað við áætlað eigið fé félagsins 30. júní 2007, en það var talið nema 806.481.326 krónum. Af kaupverðinu átti að greiða 60.000.000 krónur við undirritun samningsins en 44.575.957 krónur 2. nóvember 2008. Að öðru leyti hafði kaupverðið verið greitt með andvirði fyrrgreindrar bifreiðar og greiðslu að fjárhæð 205.000 evrur, en fram kemur á fylgiskjali með samningnum að sú greiðsla hafi verið að jafnvirði 21.600.000 króna. Greiðslan að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem inna átti af hendi við undirritun samningsins, var lögð inn á reikning stefnda 3. september 2008. Greiðandi var BGE Eignarhaldsfélag ehf. en fram kemur í gögnum úr bókhaldi þess félags og Baugs Group hf. að sama dag hafi fyrrgreinda félagið fengið þá fjárhæð að láni frá því síðarnefnda. Síðari greiðslan að fjárhæð 44.575.957 krónur var innt af hendi til stefnda 27. október 2008, en ekki liggur fyrir hvaðan hún kom. Þó kemur fram í sömu gögnum úr bókhaldi félaganna að sama fjárhæð hafi þann dag verið tekin að láni af BGE Eignarhaldsfélagi ehf. frá Baugi Group hf. II Baugur Group hf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2009, en frestdagur við skiptin var 4. febrúar sama ár. Innköllun var birt fyrra sinni í Lögbirtingablaði 19. mars 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 19. ágúst það ár. Með bréfi áfrýjanda 23. september 2009 var stefnda tilkynnt að þrotabúið teldi að greiðslur samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur samkvæmt samningi 1. september 2008 um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., sem inntar voru af hendi til hans skömmu fyrir gjaldþrotaskiptin, væru riftanleg ráðstöfun eftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var þess jafnframt krafist að fjárhæðin yrði endurgreidd. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 1. október 2009 þar sem kröfunni var hafnað. Hinn 20. janúar 2010 höfðaði áfrýjandi mál á hendur stefnda til riftunar á þeim ráðstöfunum sem fólust í umræddum samningi og til endurheimtu á þeim greiðslum sem inntar voru af hendi til stefnda. Þingsókn í málinu féll niður af hálfu áfrýjanda 6. september sama ár og var málið fellt niður með úrskurði 14. sama mánaðar. Í kjölfarið höfðaði áfrýjandi þetta mál 14. október 2010. Stefndi krafðist þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 29. mars 2011. Stefndi hefur ekki leitað endurskoðunar á þeim úrskurði. III Undir rekstri málsins í héraði fór áfrýjandi þess á leit með beiðni 26. október 2010 að dómkvaddur yrði sérfróður maður til að meta virði hlutafjár stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. miðað við 1. september 2008 þegar stefndi og Baugur Group hf. gerðu með sér samning um kaup og sölu þess. Var Kristján Markús Bragason, viðskiptafræðingur og ráðgjafi hjá PwC ehf., dómkvaddur til starfans og skilaði hann matsgerð 26. september 2011. Í matsgerðinni kom fram að í árslok 2007 hafi eignir félagsins verið annars vegar hlutafé í Baugi Group hf. að bókfærðu virði rétt tæpir 1,9 milljarður króna og hins vegar lánveitingar til hluthafa rúmir 3,4 milljarðar króna, en aðrar eignir hafi verið óverulegar. Þá hafi skuldir numið liðlega 4,4 milljörðum króna og eigið fé verið tæpar 892 milljónir króna. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar sagði að miðað við þróun í rekstri Baugs Group hf. á árinu 2008, þar sem fjármálamarkaðir hafi verið mjög erfiðir og fjármögnunarmarkaðir innanlands nær lokaðir, teldi matsmaður annað útilokað en að eigið fé Baugs Group hf. hafi rýrnað verulega frá desember 2007 fram í september 2008 sem matið miðaðist við. Þessi rýrnun hafi verið svo veruleg að hún ein hafi dugað til að eyða eigin fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. Einnig kom fram í matsgerðinni að stærstu skuldunautar félagsins hafi verið tveir nafngreindir starfsmenn Baugs Group hf., en kröfur á hendur þeim hafi samtals numið um 1.868 milljónum króna. Taldi matsmaður öldungis ljóst að þessi tveir menn hafi í september 2008 ekki haft bolmagn til að greiða þessar skuldir þegar virði hlutabréfa í Baugi Group hf. á móti skuldum hafði hið minnsta rýrnað verulega. Að öllu þessu virtu taldi matsmaður einsýnt að eigið fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. hafi verið algerlega uppurið 1. september 2008 og því hafi eignarhlutur stefnda í félaginu á þeim tíma verið einskis virði. Með úrskurði 26. maí 2010 var bú BGE Eignarhaldsfélags ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Áfrýjandi lýsti kröfu í búið, samtals 1.200.019.331 krónu, og var tekið fram í kröfulýsingunni að um væri að ræða lán sem veitt hefði verið í þeim tilgangi að að kaupa hlutbréf í Baugi Group hf. með veði í bréfunum. Þar á meðal mun vera lán sem veitt var til að kaupa á hlutafé stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að fallið yrði frá kröfu á hendur þrotabúi BGE Eignarhaldsfélags ehf. vegna þess láns ef krafa sú sem sótt er í málinu fengist greidd úr hendi stefnda. IV Áfrýjandi reisir kröfu sína um riftun meðal annars á því að greiðslur samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur samkvæmt samningnum 1. september 2008 um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. hafi verið örlætisgerningur og því falið í sér gjöf til handa stefnda í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Krefst áfrýjandi þess á grundvelli 1. mgr. 142. gr. sömu laga að stefnda verði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Þetta ákvæði hefur verið skýrt þannig að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr. sömu greinar sem tekur til venjulegra tækifærisgjafa og svipaðra ráðstafana af smærra tagi. Undir örlætisgerninga í þessum skilningi geta fallið gagnkvæmir samningar eins og kaupsamningur ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn. Þegar stefndi lét af störfum sem framkvæmdastjóri hjá Baugi Group hf. í júní 2007 var gerður við hann starfslokasamningur 15. sama mánaðar. Samkvæmt þeim samningi var gert ráð fyrir að stefndi seldi hlutafé sitt í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en tekið var fram í samningnum að verið væri að „vinna í uppgjöri“ vegna hlutar stefnda í félaginu og voru aðilar ásáttir um að uppgjör vegna þessa færi fram eigi síðar en 15. september sama ár. Þetta uppgjör fór hins vegar ekki fram fyrr en með samningnum 1. september 2008, en samkvæmt honum keypti Baugur Group hf. allt hlutafé stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Verður það tímamark lagt til grundvallar um hvenær viðskiptin fóru fram enda komust þau ekki endanlega á fyrr en samið hafði verið um það gagngjald sem greiða átti fyrir hlutaféð. Í því tilliti skiptir engu þótt aðilar hafi kosið að miða kaupverðið við áætlað eigið fé félagsins á öðru og fyrra tímamarki. Áfrýjandi hefur hagað kröfugerð sinni þannig að hann krefst riftunar og endurgreiðslu á því sem greitt var á grundvelli samningsins 1. september 2008 eftir að hann var gerður. Með sölunni á hlut sínum í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. fékk stefndi þær greiðslur, samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur, en þeir fjármunir komu frá Baugi Group hf., sem var samkvæmt samningnum við stefnda kaupandi hlutarins. Gildir þá einu þótt greiðslurnar hafi runnið gegnum reikning BGE Eignarhaldsfélags ehf. til stefnda. Að gættri fyrrgreindri málflutningsyfirlýsingu áfrýjanda skiptir heldur ekki máli þótt hann hafi lýst kröfu í bú BGE Eignarhaldsfélags ehf. vegna lána sem veitt höfðu verið því félagi samkvæmt bókhaldi Baugs Group hf. Gat þetta ekki girt fyrir að áfrýjandi hefði uppi kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu vegna riftunar ráðstafana á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991. Samkvæmt matsgerð sem áfrýjandi hefur aflað var allt eigið fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. uppurið og eignarhlutur stefnda í félaginu verðlaus þegar hann seldi hlutinn 1. september 2008. Stefndi hefur ekki hnekkt þessu mati með yfirmati eða á annan hátt. Telst því sannað að sú ráðstöfun sem fólst í greiðslu peninga frá Baugi Group hf. til stefnda hafi verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu verður riftunarkrafa áfrýjanda tekin til greina. Með skírskotun til 1. mgr. 142. gr. sömu laga verður stefnda þar af leiðandi gert að endurgreiða þá fjárhæð sem hann fékk á grundvelli samningsins um sölu á hlut sínum í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Engin efni eru til að fallast á kröfu stefnda um að endurgreiðslukrafan á hendur honum verði lækkuð. Áfrýjandi krefst dráttarvaxta frá 23. október 2009 til greiðsludags. Að því gættu að fyrra mál af sama tilefni féll niður vegna útivistar áfrýjanda þykir rétt að dráttarvextir verði reiknaðir frá 14. október 2010 þegar málið var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er greiðslum Baugs Group hf. samkvæmt samningi 1. september 2008 við stefnda, Skarphéðin Berg Steinarsson, um kaup á hlutafé í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., annars vegar að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem innt var af hendi 3. september 2008 og hins vegar að fjárhæð 44.575.957 krónur, sem innt var af hendi 27. október sama ár. Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Baugs Group hf., 104.575.957 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. október 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 23. mars sl., er höfðað 14. október 2010. Stefnandi er þrotabú Baugs Group hf., Efstaleiti 5, Reykjavík. Stefndi er Skarphéðinn Berg Steinarsson, Melhaga 1, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að rift verði með dómi greiðslum Baugs Group hf. á grundvelli samnings milli félagsins og stefnda um hlutafjárkaup í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., dags. 1. september 2008, að fjárhæð 60.000.000 króna sem innt var af hendi til stefnda 3. september 2008 og greiðslu að fjárhæð 44.575.957 krónur sem innt var af hendi til stefnda 27. október 2008. Þess er einnig krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 104.575.957 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. september 2009 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. I Stefndi var ráðinn framkvæmdastjóri Baugs Group hf. á árinu 2002. Samhliða því starfi sat hann í stjórn dótturfyrirtækja félagsins. Þann 8. júní 2007 tók stefndi við starfi forstjóra Fasteignafélagsins Stoða hf., síðar Landic Property hf., en 15. júní 2007 var gerður starfslokasamningur milli stefnda og Baugs Group hf. Samkvæmt 3. gr. starfslokasamningsins keypti stefndi bifreið sem hann hafði haft til umráða hjá Baugi Group hf., á bókfærðu verði, 9.554.850 krónur. Í 1. mgr. 7. gr. samningsins kemur fram að stefndi og Baugur Group hf. hafi náð samkomulagi um uppgjör vegna hlutafjáreignar stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Í 4. mgr. 7. gr. samningsins segir: „Verið er að vinna í uppgjöri vegna hlutar Skarphéðins í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og eru aðilar ásáttir um að uppgjör vegna þessa fari fram eigi síðar en 15. september 2007. Við það uppgjör verður dregið frá kaupverð bíls Skarphéðins, þ.e.a.s. kr. 9.554.850, sbr. 3. gr. þessa samnings.“ Þann 1. september 2008 undirrituðu stefndi og Stefán Hilmarsson, fyrir hönd Baugs Group hf., samning um hlutafjárkaup í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Þar kom fram að kaupverð hins selda hlutar stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. skyldi nema 135.730.807 krónum og miðast við áætlað eigið fé félagsins 30. júní 2007. Var um að ræða 16,83% hlutafjár í félaginu. Fyrir uppgjörið höfðu verið greiddar 31.154.850 krónur, en að öðru leyti skyldi kaupverðið greitt þannig að 60.000.000 króna greiddust við undirritun samningsins og 44.575.957 krónur áttu að greiðast 2. nóvember 2008. Síðarnefnda greiðslan var hins vegar innt af hendi 27. október 2008. Baugur Group hf. var úrskurðað gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2009. Frestdagur við skiptin var 4. febrúar 2009. Innköllun birtist fyrra sinni í Lögbirtingablaðinu 19. mars 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 19. ágúst 2009. Stefnandi taldi framangreindar greiðslur vera riftanlegar. Af þeim sökum sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf 23. september 2009 þar sem lýst var yfir riftun á framangreindum greiðslum, samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur, og var skorað á stefnda að greiða þá fjárhæð til þrotabúsins innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins, ella yrði höfðað dómsmál til riftunar og greiðslu bóta. Þegar stefndi varð ekki við þeirri kröfu þingfesti stefnandi mál á hendur honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 26. janúar 2010 til riftunar á framangreindum greiðslum Baugs Group hf. og endurgreiðslu þeirra. Stefndi tók til varna í málinu og krafðist aðallega frávísunar en til vara sýknu af kröfum stefnanda. Stefndi féll síðar frá kröfu sinni um frávísun. Undir rekstri málsins óskaði stefnandi dómkvaðningar matsmanns til að meta virði 16,83% hlutafjár stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. 1. september 2008 er Baugur Group hf. keypti það af stefnda á 135.730.807 krónur. Í þinghaldi 6. september 2010, er til stóð að dómkveðja matsmann, féll þingsókn niður af hálfu stefnanda. Var málið þá fellt niður að kröfu stefnda og stefnanda gert að greiða honum málskostnað. Málinu hefur því verið stefnt fyrir dóm í annað sinn. Í þinghaldi í máli þessu 14. júní 2011 var dómkvaddur matsmaður að beiðni stefnanda til að meta virði hlutafjár stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. þann 1. september 2008. Var Kristján Markús Bragason viðskiptafræðingur dómkvaddur til starfans og er matsgerð hans dagsett 26. september 2011. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur stefndi, Erlendur Gíslason hæstaréttarlögmaður, annar af tveimur skiptastjórum stefnanda, Kristján Markús Bragason matsmaður, Kristín Jóhannesdóttir, Stefán Hilmar Hilmarsson og Rúnar Sigurpálsson. II Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að framangreindum greiðslum verði rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með tilliti til þess að uppgjör á BGE Eignarhaldsfélagi ehf. hafi ekki farið fram fyrr en rúmu ári eftir að samningur aðila hafi kveðið á um, telji stefnandi að um örlætisgerning hafi verið að ræða. Með hugtakinu gjafagerningi í ákvæði 131. gr. laga nr. 21/1991 sé átt við hvers konar örlætisgerninga. Orðið „gjöf“ hafi verið skýrt rúmt, nánast með formlegum hætti. Í fræðikenningum hafi verið gengið út frá því að gjafahugtak 131. gr. hafi að geyma þrjú meginskilyrði. Í fyrsta lagi verði gjöfin að hafa rýrt eignir skuldarans, sem til skipta hefðu komið milli kröfuhafa í þrotabúinu. Enginn vafi leiki á að þessu skilyrði sé fullnægt í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Í öðru lagi verði gjöfin að leiða til eignaaukningar hjá móttakanda hennar. Stefnandi telji einsýnt að stefndi hafi haft hag af hinum umdeildu greiðslum, enda hafi þær verið samtals að fjárhæð 104.575.957 krónur. Í þriðja og síðasta lagi verði tilgangur gerningsins að vera gjöf. Í þessu felist að þrotamaður hafi ætlað sér að umbuna (auðga) stefnda með því að skerða eignir sínar. Að mati stefnanda sé augljóst að Baugur Group hf. hafi ætlað að efna samninginn þegar við hafi blasað slæm fjárhagsstaða félagsins, og þar með umbuna stefnda með skerðingu á eigin eignum. Sú ráðstöfun hafi augljóslega farið gegn meginreglunni um jafnræði kröfuhafa við gjaldþrotaskipti. Verði ekki fallist á riftun greiðslnanna á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 sé krafist riftunar á grundvelli 133. gr. laganna. Beri að líta til þess að stefndi hafi setið í ýmsum stjórnum fyrir hönd Baugs Group hf., verið prókúruhafi félagsins og forstjóri Stoða hf. Af þeim sökum hljóti stefndi að teljast til nákominna í skilningi 3. gr. laganna á grundvelli hagsmunatengsla við félagið. Þótt stefndi hafi látið af störfum hjá Baugi Group hf. og hafið störf hjá Stoðum hf., beri að horfa til þess að um nátengd félög hafi verið að ræða. Því komi riftunarregla 133. gr. um laun eða annað endurgjald til nákominna einnig til álita um riftun greiðslna sem hafi farið fram eftir uppgjör BGE Eignarhaldsfélags ehf., sem hafi verið nátengt starfslokasamningi sem gerður hafi verið 15. júní 2007. Ákvæði 133. gr. laga nr. 21/1991 kveði á um að krefjast megi riftunar á greiðslu frá þrotamanni til nákominna á launum, öðru endurgjaldi fyrir vinnu eða eftirlaunum ef greiðslan hafi bersýnilega verið hærri en sanngjarnt hafi verið miðað við vinnuna, tekjur af rekstrinum eða önnur atvik. Ákvæðið eigi einnig við um greiðslu sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag, nema leitt sé í ljós að þrotamaður hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir greiðsluna. Telja verði að starfslokasamningur stefnda við Baug Group hf. falli undir annað endurgjald fyrir vinnu í skilningi ákvæðisins. Hugtökin laun og annað endurgjald fyrir vinnu hafi verið túlkuð rúmt, bæði í dómaframkvæmd og fræðum. Ekki verði talið að Baugur Group hf. hafi verið gjaldfær á því tímamarki er framangreindar greiðslur hafi verið inntar af hendi, þótt félagið kunni ef til vill að hafa verið gjaldfært 15. júní 2007 er starfslokasamningurinn sjálfur hafi verið gerður. Fjárhagsstaða félagsins við hið síðara tímamark skipti ekki máli, heldur eingöngu staðan við það tímamark er greiðslurnar hafi verið inntar af hendi. Stefnandi telji að mikið ósamræmi hafi verið á milli umræddra greiðslna og tekna og umfangs atvinnurekstrarins á þeim tíma er þær hafi verið inntar af hendi, enda þá farið að halla alvarlega undan fæti í rekstri Baugs Group hf. Telja verði að greiðslurnar vegna BGE Eignarhaldsfélags ehf. hafi verið bersýnilega hærri en sanngjarnt hafi verið miðað við vinnu stefnda og tekjur af atvinnurekstrinum á þeim tíma þegar samningurinn um sölu félagsins hafi verið gerður. Verði ekki fallist á riftun á grundvelli 131. eða 133. gr. laga nr. 21/1991 sé krafist riftunar á grundvelli 134. gr. laganna. Síðastnefnda ákvæðið taki meðal annars til þess að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt hafi verið fyrr en eðlilegt hafi verið. Í þessu tilviki sé átt við greiðslur sem fari fram fyrir gjalddaga. Ljóst sé a.m.k. að greiðsla Baugs Group hf. til stefnda að fjárhæð 44.575.957 krónur hafi verið greidd nokkrum dögum fyrir gjalddaga. Líklega hafi slæm fjárhagsleg staða félagsins ráðið þar mestu um. Áhersla skuli lögð á það skilyrði 134. gr. að mögulegt sé að rifta ef greiðslan hafi skert greiðslugetu þrotamannsins verulega. Ákvæðinu sé ætlað að taka til riftunar á greiðslu skulda sem hafi farið fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæður en gert hafi verið ráð fyrir upphaflega. Í tilviki stefnda hafi aðstæður augljóslega verið verri þegar greiðslur hafi farið fram en gert hafi verið ráð fyrir í starfslokasamningi, dags. 15. júní 2007. Ekki sé mögulegt að álykta af íslenskri dómaframkvæmd hve háar greiðslur þurfi að vera til þess að teljast hafa skert greiðslugetu skuldara verulega, en unnt sé að hafa til hliðsjónar afstöðu norrænna fræðimanna í þessum efnum. Norskir og sænskir fræðimenn hafi látið í ljós þá skoðun að fjárhæð greiðslu þurfi að vera 10% eða meira af þeim eignum skuldara sem til ráðstöfunar séu, svo ákvæðið geti átt við. Hið tiltekna hlutfall eigi að miðast við eignir sem til ráðstöfunar séu, þegar greiðsla fari fram. Að öðru leyti fari matið almennt fram með hliðsjón af öllum aðstæðum þegar greiðslan hafi átt sér stað. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður sé þess krafist að umræddum greiðslum til stefnda verði rift á grundvelli hinnar almennu riftunarreglu 141. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, að rifta ráðstöfun án þess að gerð sé krafa um að hún þurfi að hafa farið fram innan tiltekins tíma fyrir frestdag og geri ákvæðið ekki kröfu um hvers kyns ráðstöfunin þurfi að vera. Stefnandi telji að umræddar greiðslur hafi verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og meðal annars leitt til þess að eignir Baugs Group hf. verði ekki til fullnustu kröfuhöfum. Ljóst sé því að greiðslurnar hafi orðið öðrum kröfuhöfum til tjóns. Þar sem greiðslan hafi farið fram svo löngu síðar en hún hafi átt að fara fram, sé hún ótilhlýðileg í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Í ljósi hinna nánu tengsla stefnda við Baug Group hf. á þeim tíma er greiðslurnar hafi farið fram, megi ætla að hann hafi vitað af slæmri fjárhagsstöðu félagsins, eða a.m.k. mátt vita um hana og ógjaldfærni félagsins. Hafi þetta leitt til þess að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg. Ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 innihaldi nokkur skilyrði: Í fyrsta lagi að ráðstöfun sé á ótilhlýðilegan hátt kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Við mat á því hvort ráðstöfun teljist ótilhlýðileg eða ekki sé fyrst og fremst litið til þess hvort ráðstöfun víki hlutlægt séð verulega frá því sem almennt gerist og teljist venjulegt. Varðandi það hvort háttsemi teljist ótilhlýðileg eða ekki hafi oft verið litið til þess hvort viðkomandi háttsemi samræmist fyrri háttsemi skuldarans eða háttsemi skuldara í svipaðri stöðu. Ef ráðstöfun feli í sér brot á jafnræði kröfuhafa hafi háttsemi almennt verið talin ótilhlýðileg. Þá sé greiðsla eldri skulda án tengsla við endurskipulagningu á fjárhag skuldara almennt ótilhlýðileg. Þeim mun lengra sem liðið sé frá gjalddaga skuldar, þeim mun meiri líkur séu á að hún sé ótilhlýðileg. Ljóst sé að greiðslur til stefnda hafi ekkert haft að gera með endurskipulagningu á fjárhag Baugs Group hf. auk þess sem um hafi verið að ræða skuld sem gerð hafi verið upp löngu síðar en áætlað hafi verið í upphafi. Þá beri að nefna að greiðslur sem beri keim af því að verið sé að mismuna kröfuhöfum, til dæmis vegna tengsla þeirra við kröfuhafann séu ótilhlýðilegar. Í öðru lagi að ráðstöfunin leiði til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Ef ráðstöfun feli í sér tilfærslu fjármuna frá þrotamanni til viðsemjanda, án þess að sambærileg verðmæti skili sér til baka, teljist hún yfirleitt leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Hafi þessu skilyrði verið fullnægt í tilviki stefnda og Baugs Group hf. Í þriðja lagi að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Varðandi þetta skilyrði vísist til fyrri umfjöllunar um ógjaldfærni Baugs Group hf. Í fjórða lagi að sá sem hag hafði af ráðstöfun, hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Það nægi ef sá, sem ráðstöfunar hafi notið, hafi mátt vita um ógjaldfærni og ótilhlýðileika. Það sé því ekki skilyrði að hann hafi vitað um þessi atriði. Hér beri að nefna að stefndi sé nákominn í skilningi laga nr. 21/1991 og af þeim sökum séu auknar líkur á að hann hafi vitað um slæma fjárhagsstöðu Baugs Group hf. er hann hafi veitt greiðslunum viðtöku. Hrunið í september/október 2008 hafi hlotið að valda því að fjárfestingafélög sem háð séu fjármögnun bankanna hafi einnig lent í erfiðleikum. Sem fyrrverandi framkvæmdastjóri á fasteignasviði Baugs Group hf. hafi stefnda hlotið að vera þetta erfiða fjárhagsástand ljóst. Fjárkrafa stefnanda vegna málsástæðna á grundvelli 131.-134. gr. laga nr. 21/1991 byggist á 1. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi telji ljóst að stefndi hafi haft hag af hinum umdeildu greiðslum, sem hafi numið 104.575.957 krónum. Sú fjárhæð svari einnig til þess tjóns, sem þrotabúið hafi orðið fyrir vegna ráðstöfunarinnar, þar sem samsvarandi eign sé ekki til reiðu í búinu til fullnustu kröfuhöfum. Ljóst sé að þar sem um peningagreiðslu hafi verið að ræða skipti notkun peninganna engu um kröfu þrotabúsins. Varðandi málsástæðu á grundvelli 141. gr. sé vísað til 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi krefjist því skaðabóta að fjárhæð 104.575.957 krónur, enda telji stefnandi ljóst að stefndi hafi verið grandsamur um riftanleika umræddra greiðslna, sbr. fyrri umfjöllun. Stefnandi vísi til riftunarreglna laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Nánar tiltekið styðjist kröfur stefnanda við 131., 133., 134. og 141. gr. laganna. Þá styðjist endurgreiðslukröfur hans við 142. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti styðjist við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðjist við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991. III Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Varðandi riftun á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipi o.fl. bendir stefndi á að gjafahugtak gjaldþrotaréttarins taki meðal annars til þeirra gagnkvæmu samninga þar sem verulegur munur sé á því sem skuldari láti af hendi og því endurgjaldi sem hann fái í staðinn. Líkt og fram komi í stefnu hafi gjafahugtak 131. gr. að geyma þrjú meginskilyrði, þ.e.a.s. að gjöfin rýri eignir skuldarans, að hún leiði til eignaaukningar hjá móttakanda hennar og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðin séu fyrir hendi og geti ekki varpað henni á stefnda. Með starfslokasamningi frá 15. júní 2007 hafi Baugur Group hf. og stefndi náð samkomulagi um uppgjör vegna kaupa á hlutafjáreign í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Enginn ágreiningur hafi verið um forsendur uppgjörsins. Það hafi hvorki leitt til eignaaukningar hjá stefnda né stefnanda, enda hafi verið um gagnkvæm viðskipti að ræða. Frestun á uppgjörinu megi eingöngu rekja til stefnanda, en hann hafi viljað bíða eftir ársuppgjöri BGE Eignarhaldsfélags ehf. fyrir árið 2007, sem hafi ekki legið fyrir fyrr en í ágúst 2008. Viðskipti aðila hafi þegar verið ráðin 15. júní 2007. Frá því tímamarki hafi stefndi átt kröfu á Baug Group hf., sem hafi numið verðmæti hlutar hans í eigin fé BGE Eignarhaldsfélags ehf. á miðju ári 2007. Stefnandi viðurkenni þennan skilning stefnda í stefnu og í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda þar sem fram komi að tilgangurinn með gerningnum hafi verið að efna samninginn frá 2007. Hvorugur aðili hafi hagnast á viðskiptunum og hvorugur rýrt eignir sínar, þar sem Baugur Group hf. skyldi einungis greiða stefnda fjárhæð sem svaraði verðmæti bréfanna. Fyrsta greiðsla Baugs Group hf. upp í kaup hans á eignarhlut stefnda hafi verið bifreiðin PE-990 sem afhent hafi verið stefnda til eignar 15. júlí 2007. Eftir tölvuskeyti stefnda til Baugs Group hf. þar sem ítrekuð hafi verið nauðsyn þess að uppgjör vegna kaupa á eignarhlut í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. færi fram, hafi Baugur Group hf. greitt stefnda 205.000 evrur. Í innanhúss tölvupósti Baugs Group hf. frá 12. mars 2008 komi fram viðurkenning félagsins á því að uppgjör við stefnda eigi eftir að fara fram vegna eignarhluta hans í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Í framangreindum tölvupóstsamskiptum komi fram loforð Baugs Group hf. til stefnda um að klára umrætt uppgjör sem fyrst, enda hafi hann talið sér það skylt samkvæmt starfslokasamningi sínum við stefnda. Stefnandi hafi loks komið með uppgjör vegna kaupa sinna á eignarhlut stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., eftir að ársuppgjör BGE Eignarhaldsfélags ehf. fyrir árið 2007 hafi legið fyrir, eða 1. september 2008. Stefndi hafi fengið greiðslu 60.000.000 króna við undirritun samkomulagsins 1. september 2008. Síðustu greiðslu Baugs Group hf. til stefnda hafi átt að inna af hendi 2. nóvember 2008, en það hafi verið sunnudagur. Vísað sé til umfjöllunar að framan um aðdraganda greiðslunnar mánudaginn 27. október 2008. Stefndi telji að Baugur Group hf. hafi einfaldlega viljað klára að gera upp við hann áður en stjórnarformaður LandicProperty hf., sem jafnframt var stjórnarformaður Baugs Group hf., hafi farið þess á leit við stefnda að hann segði upp störfum sem forstjóri Landic Property hf. sunnudaginn 2. nóvember 2008. Þótt stefndi hafi á þessum tíma ekki verið tengdur Baugi Group hf. verði ekki fram hjá því litið að stjórnarformaður Baugs Group hf. kunni að hafa talið Baugi Group hf. fyrir bestu, af siðferðilegum ástæðum, að þurfa ekki að ræða mál er hafi varðað Baug Group hf. um leið og hún hafi verið knúin til að ganga frá starfslokum stefnda hjá Landic Property hf. Fullyrðingum í stefnu um að slæm fjárhagsstaða Baugs Group hf. hafi ráðið því að greitt hafi verið 27. október 2008 sé hafnað sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þessum staðhæfingum sínum. Engum gögnum hafi verið teflt fram sem styðji fullyrðingar hans. Af framangreindu sé ljóst að enginn gjafatilgangur hafi vakað fyrir Baugi Group hf. er hann hafi greitt stefnda þær greiðslur sem krafist sé riftunar á, heldur hafi hann talið sér það skylt samkvæmt samningi aðila og sér fyrir bestu af siðferðilegum ástæðum. Ljóst sé að greiðslur til stefnda séu smáræði af mánaðarlegri veltu Baugs Group hf. og í samhengi við heildarkröfur á hendur þrotabúinu. Fyrir liggi að Baugur Group hf. hafi greitt fjölmörgum lánardrottnum sínum og birgjum reikninga fyrir vinnu og þjónustu á sama tíma og greiðslur til stefnda hafi farið fram. Af hvaða ástæðum stefnandi telji að rifta beri greiðslum til hans en ekki annarra sem hafi fengið greiðslur á sama tíma sé með öllu óskiljanlegt. Samkvæmt öllu framangreindu séu skilyrði 131. gr. laga nr. 21/1991 ekki uppfyllt. Riftunarregla 133. laga nr. 21/1991 geri þá kröfu að um greiðslu til nákominna sé að ræða. Riftunarreglur gjaldþrotalaga verði að skýra eftir þeim aðstæðum, sem fyrir hafi legið, þegar umdeild greiðsla hafi verið innt af hendi. Nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 séu tvö félög eða stofnanir, ef annað þeirra eða maður nákominn öðru þeirra eigi verulegan hlut í hinu eða þau eru í „sambærilegum tengslum“ og annars sé fjallað um í ákvæðinu, þ.e.a.s. sifja- eða hagsmunatengslum. Orðin „sambærileg tengsl“ verði einkum skýrð svo, að þar sé átt við verulegan eignarhlut. Ekki sé unnt að leggja rýmri skilning í hugtakið miðað við efni 3. gr. sem og forsögu ákvæðisins. Hinn 8. júní 2007 hafi stefndi hætt störfum hjá Baugi Group hf. þegar hann hafi ráðist til starfa sem forstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., seinna Landic Property hf. Það félag hafi verið í meirihluta eigu annarra en Baugs Group hf. og hafi hvorki þá né síðar talist dótturfélag Baugs Group hf. Eftir starfslok stefnda hafi hann engin afskipti haft af stjórn eða málefnum Baugs Group hf. og öllum starfsskyldum hans fyrir félagið hafi lokið á þeim tímapunkti, sbr. 4., 5. og sérstaklega 8. og 9. gr. starfslokasamningsins, en þar hafi stefndi undirgengist eins árs bann við því að fara í samkeppni við Baug Group hf. Með engu móti sé unnt að halda fram að stefndi hafi verið nákominn félaginu í merkingu laga nr. 21/1991 eftir það tímamark og sé staðhæfingum stefnanda þar að lútandi mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Í 133. gr. laga nr. 21/1991 sé sérstaklega tiltekið, að krefjast megi riftunar á greiðslum á launum, öðru endurgjaldi fyrir vinnu eða eftirlaunum. Af orðalagi og forsögu ákvæðisins leiði að um einhvers konar endurgjald fyrir vinnu verði að vera að ræða. Stefndi hafi verið eigandi hlutafjár í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., sem síðan hafi átt hlutafé í Baugi Group hf. Þegar stefndi hafi lokið störfum fyrir Baug Group hf., hafi aðilar orðið ásáttir um að réttast væri að slíta hagsmunatengslum milli stefnda og félagsins, þannig að stefnandi hafi keypt alla hluti stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. og Baugi Group hf. Endurgjald það sem stefnandi hafi greitt stefnda fyrir framangreint hlutfé verði ekki túlkað sem laun eða endurgjald fyrir vinnuframlag, enda hafi stefndi ekkert vinnuframlag innt af hendi sem rekja megi til þeirra greiðslna. Hér sé einfaldlega um eign hans að ræða sem hann hafi selt og afsalað til Baugs Group hf. í hlutabréfaviðskiptum þeirra á milli. Krafa stefnda á hendur félaginu hafi því verið almenn fjárkrafa en ekki launakrafa í skilningi reglna gjaldþrotaréttar. Vert sé að benda á að í þeim tilvikum sem riftun á greiðslum launa komi til álita verði aðeins rift að því leyti sem greiðslan hafi verið hærri en sanngjarnt hafi verið. Beri sá sem krefjist riftunar á grundvelli 133. gr. laga nr. 21/1991 alla sönnunarbyrði þar um, en stefnandi hafi enga tilraun gert til að leiða í ljós slíkan mismun. Þegar af þessari ástæðu séu engin skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins og tilvísun stefnanda í það marklaus. Stefndi teljist hvorki nákominn stefnanda, né teljist greiðslur þær sem krafist sé riftunar á laun, endurgjald fyrir vinnuframlag eða eftirlaun. Riftunarregla 134. gr. laga nr. 21/1991 heimili riftun greiðslna sem inntar hafi verið af hendi fyrir það tímamark sem telja verði venjulegt, án tillits til fjárhagsvandræða skuldara, miðað við forsendur og efni samnings aðila, aðstæður þeirra og venjur þeirra í milli. Í þessu tilfelli hafi lausnardagur kröfunnar þegar verið kominn og skuldara í sjálfsvald sett að efna kröfuna þegar hann hafi kosið svo. Líta verði til þess að Baugur Group hf. hafði dregið í á annað ár uppgjör við stefnda vegna starfslokasamnings þar sem hann hafi viljað bíða eftir að ársreikningur BGE Eignarhaldsfélags ehf. lægi fyrir áður en uppgjör færi fram. Það hafi hvorki verið velvild né gjafatilgangur sem hafi ráðið því að síðasti hluti lögmætrar kröfu stefnda hafi verið greiddur fjórum dögum fyrir gjalddaga. Með tilliti til framangreindra aðstæðna aðila verði ekki talið óeðlilegt að greiðsla til stefnda hafi verið innt af hendi örfáum dögum fyrir gjalddaga. Hún sé með öðrum orðum venjuleg eftir atvikum. Útilokað sé að leggja mat á hvað teljist óvenjulegt, fyrr en greiðslan sé skoðuð í samhengi við önnur atriði, er lúti að fjárhagsstöðu skuldarans í víðara samhengi. Einnig þurfi að líta til fjárhæðar kröfunnar samanborið við aðrar kröfur. Það sé einungis í tilvikum þar sem greiðslur séu háar, metnar í þessu samhengi, sem riftun komi til álita. Stefnandi hafi ekki fært sönnur fyrir því að greiðslur til stefnda séu háar í þessu samhengi. Hann hafi reyndar ekki gert tilraun til að setja greiðslurnar í nokkurt samhengi, til dæmis hver sé breyting á fjárhagslegri stöðu Baugs Group hf. milli mánudagsins 27. október annars vegar og hins vegar föstudagsins 31. október 2008. Þannig hafi stefnandi ekki sýnt fram á að þetta frávik skipti stefnanda nokkru máli. Stefnandi hafi ekki lagt fram upplýsingar um þær greiðslur sem greiddar hafi verið út úr félaginu, hvorki á árinu 2007 né síðar. Eignir stefnanda hafi numið hundruðum milljarða og því ljóst að greiðslur stefnanda til stefnda hafi verið óverulegur hluti sjóðstreymis fyrirtækisins. Með vísan til framangreinds sé þessari málsástæðu stefnanda mótmælt sem rangri og ósannaðri. Í stefnu komi réttilega fram að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 sé ætlað að taka til riftunar á greiðslu skulda sem hafi farið fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæður en upphaflega hafi verið gert ráð fyrir. Sá háttur á greiðslu sem fari í bága við 134. gr. séu einkum tilvik þar sem slæm fjárhagsstaða skuldara valdi því að greiðsla fari fram með öðrum hætti en hún hefði gert, ef fjárhag hans hefði ekki verið svo illa komið. Ljóst sé að með greiðslu stefnanda til stefnda, 3. september og 27. október 2008, hafi stefndi verið að efna réttilega þær skyldur sem hann hafði tekist á hendur með samningi aðila 15. júní 2007. Það sé því ljóst að greiðslan hafi farið fram á þann hátt sem upphaflega hafi verið gert ráð fyrir og að fjárhagsstaða skuldarans hafi engin áhrif haft þar á. Málsástæðum stefnanda, um beitingu ákvæðisins á þeim grundvelli að í tilviki stefnda hafi augljóslega verið verri aðstæður fyrir hendi þegar greiðslur hafi farið fram en gert hafi verið ráð fyrir í starfslokasamningi aðila, sé mótmælt sem vanreifuðum, ósönnuðum og óskiljanlegum. Riftunarregla 141. gr. laga nr. 21/1991 hafi að geyma þrjú grundvallarskilyrði; að um ótilhlýðilega ráðstöfun sé að ræða, að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og að sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi verið grandsamur. Reglan hafi ótvíræð tengsl við endurgreiðslureglu 3. mgr. 142. gr. laganna og marki ákvæðið því grundvöll skaðabótakröfu. Skilyrðið um ótilhlýðileika lúti að forsendum þess, að háttsemi teljist skaðabótaskyld. Því beri, í samræmi við meginreglur um skilyrði til skaðabóta, að nota svipaðar viðmiðanir og við mat á því hvort háttsemi sé saknæm. Megi því draga þá ályktun að sé ráðstöfun venjuleg þá sé hún tilhlýðileg. Hafi því verið talið að greiðsla skulda með peningum, sem eigi sér stað á gjalddaga sé yfirleitt ekki ótilhlýðileg. Líkt og áður hafi komið fram hafi aðilar samið um kaup Baugs Group hf. á hlutum stefnda í BGE Eignarhaldsfélagi ehf. 15. júní 2007. Hafi um leið verið samið um að uppgjör skyldi fara fram fyrir 15. september sama ár. Félagið hafi óskaði eftir því að uppgjör færi ekki fram fyrr en ársuppgjör BGE Eignarhaldsfélags ehf. vegna ársins 2007, lægi fyrir. Það hafi verið í ágúst 2008. Í beinu framhaldi af því hafi aðilar orðið ásáttir um uppgjör og greiðsludreifingu þess. Fyrri greiðslan hafi verið greidd við undirritun, en sú síðari fjórum dögum fyrir gjalddaga, af ástæðum sem áður hafi verið raktar og séu fjárhag Baugs Group hf. óviðkomandi. Ljóst sé því að um venjulega ráðstöfun hafi verið að ræða og geti hún því ekki talist ótilhlýðileg. Annað skilyrði 141. gr. sé að þrotamaður hafi verið ógjaldfær er ráðstöfunin hafi átt sér stað eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Það sé stefnandi sem hafi sönnunarbyrði fyrir því að skuldarinn hafi verið ógjaldfær á því tímamarki þegar ráðstöfun hafi farið fram eða orðið það vegna hennar. Stefnandi hafi með gagnaframlagningu sinni lagt ríka áherslu á að mála sem dekksta mynd af fjárhagsstöðu Baugs Group hf. Þannig leggi stefnandi til dæmis fram sundurlaust yfirlit yfir kröfur Baugs Group hf. í vanskilum sem félaginu hafi orðið skylt að greiða, að því er virðist á tímabilinu 1. febrúar 2008 til 19. febrúar 2009. Þetta skjal virðist vera heimatilbúið, sé óstaðfest og hafi ekkert sönnunargildi fyrir dómi og sé því mótmælt í heild sinni. Ekki séu hins vegar lagðar fram neinar upplýsingar um þær greiðslur sem greiddar hafi verið út úr félaginu, hvorki á árinu 2007 né síðar. Engar upplýsingar liggi fyrir um lausafé stefnanda á þessum tíma eða eignir. Þau gögn sem stefnandi leggi fram gefi því í besta falli ófullnægjandi mynd af stöðu stefnanda á þeim tíma sem greiðslurnar hafi farið fram. Greiðslur vegna uppgjörs til stefnda séu smávægilegar miðað við veltu og skuldastöðu Baugs Group hf. á þessum tíma. Nær hálft ár hafi liðið frá því Baugur Group hf. hafi greitt stefnda þær greiðslur og þar til hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota. Á því tímabili sé ljóst að Baugur Group hf. hafi greitt starfsmönnum sínum laun, birgjum fyrir vörur, afborganir lána o.s.frv. og hafi haldið rekstri sínum áfram í óbreyttri mynd. Fullyrðingar stefnanda um ógreiðslufærni hans á því tímamarki þegar greiðslurnar hafi farið fram séu því með öllu ósannaðar. Að lokum sé það gert að skilyrði í 141. gr. laga nr. 21/1991 að sá sem ráðstöfunar hafi notið hafi vitað, eða mátt vita, annars vegar um ógjaldfærni þrotamanns og hins vegar um þær aðstæður sem hafi leitt til þess að ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg. Sönnunarbyrði um grandsemi í þessu sambandi hvíli á stefnanda. Líkt og fram hafi komið hafi stefndi hætt störfum hjá Baugi Group hf. þegar hann hafi ráðist til starfa sem forstjóri Fasteignafélagsins Stoða hf., síðar Landic Property hf. Það félag hafi verið í meiri hluta eigu annarra en Baugs Group hf. og hafi hvorki þá né síðar talist dótturfélag þess. Eftir starfslok stefnda hafi hann engin afskipti haft af stjórn eða málefnum Baugs Group hf. og öllum starfsskyldum hans fyrir félagið hafi lokið. Stefndi hafi því engan aðgang haft að upplýsingum um fjárhagsstöðu félagsins og hafi enga vitneskju haft um ógjaldfærni þrotamannsins á því tímamarki, hafi hann verið ógjaldfær. Málsástæðum stefnanda um annað sé mótmælt sem ósönnuðum og röngum. IV Stefnandi krefst í máli þessu riftunar á tveimur greiðslum Baugs Group hf. til stefnda á grundvelli samnings milli félagsins og stefnda um hlutafjárkaup í BGE Eignarhaldsfélagi ehf., annars vegar að fjárhæð 60.000.000 króna sem innt var af hendi til stefnda 3. september 2008 og hins vegar að fjárhæð 44.575.957 krónur sem innt var af hendi 27. október 2008. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Í þinghaldi í málinu 4. október 2011 lagði stefndi fram bókun þar sem meðal annars kemur fram að greiðslan til stefnda að fjárhæð 60.000.000 króna hafi ekki verið greidd af Baugi Group hf. heldur BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Stefnandi hafi ekki verið greiðandi og sé því ekki réttur aðili að málinu. Stefndi byggi, auk þeirra málsástæðna sem þegar hafi komið fram, á aðildarskorti og sé því krafist sýknu á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lagði stefndi fram útprentun yfir millifærslu af bankareikningi stefnda sem sýnir að BGE Eignarhaldsfélag ehf. lagði þann 3. september 2008 fjárhæðina 60.000.000 króna inn á bankareikning stefnda. Stefnandi mótmælir því að ný málsástæða um aðildarskort komist að í málinu, auk þess sem hann mótmælir henni sem rangri. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Stefnandi lagði ekki fram í málinu gögn um greiðslur Baugs Group hf. til stefnda. Stefndi aflaði hins vegar upplýsinga um millifærslur á reikning sinn. Hafði hann ekki tilefni til að hafa framangreinda málsástæðu uppi fyrr en þá. Í þinghaldi 15. desember 2011 voru lögð fram frekari gögn vegna millifærslna þeirra fjárhæða sem um ræðir í málinu. Samkvæmt þeim gögnum lagði Baugur Group hf. fjárhæðirnar 60.000.000 króna inn á reikning BGE Eignarhaldsfélags ehf. 3. september 2008 og 44.575.957 krónur 27. október sama ár. Í bókhaldi félagsins er þetta skráð sem lán til BGE Eignarhaldsfélags ehf. Þessa sömu daga lagði BGE Eignarhaldsfélag ehf. framangreindar fjárhæðir inn á reikning stefnda. Fyrir dómi skýrði Stefán Hilmar Hilmarsson, fyrrverandi fjármálastjóri Baugs Group hf., svo frá að þetta skýrðist af því að BGE Eignarhaldsfélag ehf. hefði verið með forkaupsrétt að þessum bréfum. Það félag hafi því verið eiginlegur kaupandi hlutabréfanna af stefnda og hafi greitt honum fyrir þau. Þá bar Rúnar Sigurpálsson, sem var forstöðumaður á fjármálsviði hjá Baugi Group hf. og færði bókhald fyrir BGE Eignarhaldsfélag ehf., á sama veg og lýsti því að BGE Eignarhaldsfélag ehf. hafi verið kaupandi bréfanna. Félagið hefði greitt fyrir bréfin og orðið eigandi þeirra. Ljóst er að greiðslur þær sem stefnandi krefst riftunar á komu ekki til stefnda frá Baugi Group hf. heldur BGE Eignarhaldsfélagi ehf., en Baugur Group hf. lagði inn á reikning þess félags. Bar stefnanda því að beina kröfum sínum að BGE Eignarhaldsfélagi ehf. Svo virðist sem það hafi verið gert, en í framburði annars skiptastjóra stefnanda, Erlends Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, fyrir dóminum kom fram að stefnandi hefði lýst kröfum í þrotabú BGE Eignarhaldsfélags ehf. Hann gat ekki svarað því hvort um nákvæmlega þessar fjárhæðir væri að ræða, en nánar aðspurður kvaðst hann telja að ítrustu kröfum hefði verið lýst. Þá svaraði hann því að honum væri kunnugt um að þrotabú BGE Eignarhaldsfélags ehf. hefði samið við nokkra aðila um uppgjör krafna, en gat ekki upplýst um hvort svo væri um stefnanda. Ljóst er að ef stefnandi hefur lýst kröfum vegna framangreindra tveggja greiðslna í þrotabú BGE Eignarhaldsfélags ehf. er stefnandi að krefja tvo aðila um sömu greiðslu. Í ljósi framangreinds þykir verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Barbara Björnsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Skarphéðinn Berg Steinarsson, er sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús Baugs Group hf. Stefnandi greiði stefnda 2.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 758/2009
Kærumál Fjármálafyrirtæki Þagnarskylda
G hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu V um að G hf. skyldi afhenda honum gögn sem fylgt hafi kröfulýsingu skilanefndar G hf. í þrotabú F hf. Þá kærði V hluta úrskurðarins þar sem hafnað var kröfu hans um að þrotabúið skyldi afhenda honum sömu gögn. Talið var að V hafi ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá afhent gögn úr þrotabúi F hf. Þá var talið að G hf. gæti ekki neitað afhendingu gagnanna með því að bera fyrir sig bankaleynd samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Því ákvæði væri ætlað að vernda persónulega og viðskiptalega hagsmuni þeirra er ættu viðskipti við fjármálafyrirtæki. Þrotabú F hf. væri gjaldþrota og hefði lýst því yfir að það tæki enga afstöðu til þess hvort G hf. veitti V aðgang að gögnunum. Var því fallist á kröfu V um að G hf. skyldi afhenda honum umbeðin gögn en hafnað að þrotabú F hf. skyldi afhenda honum sömu gögn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðilans Vilhjálms Bjarnasonar um að sóknaraðili skuli afhenda honum gögn sem fylgt hafi kröfulýsingu skilanefndar Glitnis banka hf. í þrotabú Fons hf., en kröfurnar voru nr. 13-19 á kröfuskrá þrotabúsins. Í úrskurðinum var sömu kröfu á hendur þrotabúi Fons hf. hafnað. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað kröfu varnaraðilans Vilhjálms Bjarnasonar um afhendingu gagna sem fylgt hafi kröfulýsingu skilanefndar Glitnis banka hf. í þrotabú Fons hf. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Vilhjálmur Bjarnason kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 21. desember 2009. Hann krefst þess að varnaraðilanum þrotabúi Fons hf. verði gert að afhenda honum fylgiskjöl krafna nr. 13-19 á kröfuskrá þrotabús Fons hf. ,,með því fororði, að persónulegar upplýsingar um einstaklinga og önnur fyrirtæki óskyld málsaðilum og fram koma í skjölum þessum verði afmáð.“ Þá krefst hann þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur um skyldu sóknaraðila til að afhenda gögn. Ennfremur krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn þrotabú Fons hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki varðandi þagnarskyldu starfsmanna þeirra og annarra sem vinna verk í þeirra þágu er ætlað að vernda persónulega og viðskiptalega hagsmuni þeirra er viðskipti eiga við þau. Eins og tekið er fram í skýringum við ákvæðið í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 161/2002 er beiting þess ávallt háð mati, sem dómstólar framkvæma, sé málum skotið til þeirra. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta barst dóminum með bréfi mótteknu 1. september 2009, var þingfest 2. október og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 10. nóvember 2009. Sóknaraðili er Vilhjálmur Bjarnason, Hlíðarbyggð 18, Garðabæ og varnaraðilar eru Glitnir banki hf. og þrotabú Fons hf. Sóknaraðili krefst úrskurðar um að varnaraðilum verði gert skylt að afhenda sóknaraðila gögn sem fylgdu kröfulýsingu skilanefndar Glitnis banka hf. í þrotabú Fons hf., en umræddar kröfur eru nr. 13 – 19 á kröfuskrá þrotabús Fons ehf. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili, Glitnir banki hf., krefst þess að beiðni sóknaraðila um öflun sönnunargagna, verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins. Varnaraðili, Fons hf., krefst þess að kröfum sóknaraðila á hendur sér verði hafnað. Þá krefst varnaraðilinn málskostnaðar að skaðlausu. I. Sóknaraðili er hluthafi í Glitni banka hf., sem með ákvörðun Fjármálaeftirlits 7. október 2008 var settur undir skilanefnd sem tók yfir vald hluthafafundar bankans. Að því er fram kemur í erindi sóknaraðila til dómsins lánaði Glitnir banki hf. Fons hf. 24 milljarða króna, sem virðist nú tapaðar með öllu og sé kröfulýsing sem áður er nefnd og kemur fram á kröfuskrá nr. 13 – 19, vegna þess láns. Sóknaraðili hafi leitað eftir því að fá þessi gögn frá varnaraðilum, en þeir hafnað þeirri kröfu. Gögn um þetta liggja frammi í málinu og kemur þar fram að varnaraðilinn Glitnir banki hf. hafnar beiðninni með vísan til 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 17/2002 og ber þannig fyrir sig bankaleynd, en varnaraðilinn Þrotabú Fons hf, vísar til 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og telur sóknaraðila ekki hafa sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá gögnin afhent. II. Sóknaraðili byggir á því að hann sem hluthafi í Glitni banka hf., hafi einkaréttarlega hagsmuni af því að vita hvernig hægt hafi verið að lána einum viðskiptamanni 24 milljarða króna. Sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af því að fá aðgang að gögnum er varða þessa lánveitingu. Verið geti að hann höfði mál á hendur Glitni banka hf., ef umbeðin gögn sýni að stjórnarmenn hafi ekki gætt hagsmuna bankans og hluthafa hans þegar þessi fjármunir hafi verið lánaðir, en eins og fram komi í gögnum málsins hafi skilanefnd nú tekið yfir vald hluthafafundar í bankanum. Málið varði einnig þrotabú Fons hf., þar sem gögnin hafi borist skiptastjóra þess. Bent er á af hálfu sóknaraðila að reglur laga nr. 161/2002 um bankaleynd eigi að verja viðskiptavini, en ekki bankann. Viðskiptavinurinn í þessu til viki sé ekki lengur til, hafi orðið gjaldþrota og ný lögpersóna, þrotabúið, hafi tekið við. III. Varnaraðilinn Glitnir banki hf. vísar, varðandi kröfu sína um að hafnað verði kröfu sóknaraðila, til 58. gr. laga 161/2002, en í 1. mgr. komi fram að starfsmenn og aðrir þeir sem starfa í þágu fjármálafyrirtækja, séu bundnir þagnarskyldu um allt sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu sem varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna. Þrotabú Fons hf. sé viðskiptavinur í skilningi þessa ákvæðis og þagnarskylda sé fyrir hendi þrátt fyrir gjaldþrot. Leiki minnsti vafi á um hvort um viðskiptamann sé að ræða í skilningi nefnds ákvæðis um þagnarskyldu, beri að túlka ákvæðið þröngt. Starfsmenn varnaraðila hafi talið rétt að fara varlega í að gefa upplýsingar, þar sem brot á ákvæði laga nr. 161/2002 um þagnarskyldu geti varðað þá refsiábyrgð. Vafi sé í málinu um hvort heimilt sé að veita upplýsingar og rétt að láta reyna á það fyrir dómi hvort sóknaraðili eigi rétt á upplýsingunum. Í 2. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 komi fram að sá sem veitir upplýsingum viðtöku sé jafnframt bundinn þagnarskyldu og sé ljóst að bankaleynd fylgi umbeðnum gögnum. Þá komi fram í lögunum að brot gegn ákvæðum 58. gr. geti varðað sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Undanteningar frá þagnarskyldu sem taldar séu í lögunum eigi ekki við hér. Þá byggir varnaraðili á lögum um hlutafélög nr. 2/1995, en í einstökum greinum þeirra laga sé getið um rétt hluthafa til aðgangs að gögnum, aðallega um að gögn sem skuli vera hluthöfum aðgengileg í eina viku fyrir boðaðan hluthafafund. Ekkert ákvæði laganna mæli fyrir um víðtækan aðgang hluthafa að bókum félags. Varnaraðilinn Þrotabú Fons hf. byggir á því að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta af því að fá aðgang að skjölum þrotabús í skilningi 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991. Óumdeilt sé í málinu að skilanefnd Glitnis banka hf. hafi lýst tilteknum kröfum í þrotabú Fons hf., í kjölfar innköllunar skiptastjóra. Skilanefndin hafi tekið við öllum heimildum stjórnar bankans samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995, samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 og komi skilanefndin fram fyrir hönd bankans gagnvart þrotabúi Fons hf., en það geri sóknaraðili ekki. Hann geti því ekki átt rétt til aðgangs að skjölum búsins, frekar en aðrir hluthafar bankans eða annarra félaga sem kunni að eiga kröfur á hendur þrotabúinu. Hluthafar verði að sækja slíkt í gegnum félagið í samræmi við ákvæði hlutafélagalaga. Sóknaraðili verði því að eiga það við skilanefndina hvort hann fái aðgang að þessum gögnum og taki þrotabúið enga afstöðu í þeim efnum. IV. Gögn þau sem óskað er eftir afhendingu á í máli þessu eiga uppruna sinn hjá varnar­aðilanum Glitni banka hf. Um er að ræða fylgiskjöl með kröfulýsingu bankans í þrotabú Fons hf. Fallast verður á það með varnaraðilanum þrotabúi Fons hf. að ekki hafi af hálfu sóknaraðila verið sýnt fram á lögvarða hagsmuni hans af því að fá afhent gögn úr þrotabúinu í skilningi 80. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðilinn Glitnir banki hf. hefur hafnað kröfu um afhendingu gagnanna og ber fyrir sig bankaleynd og vísar til 58. gr. laga nr. 161/2002. Bankaleynd er fyrst og fremst ætlað að vernda viðskiptahagsmuni viðskiptavinar fjármálafyrirtækis, en ekki hagsmuni fjármálafyrirtækisins. Ljóst er að sá viðskiptavinur sem hér um ræðir er gjaldþrota og erfitt að sjá hvaða hagsmuni hann hefur af því að þeim upplýsingum sem hér er beðið um, sé haldið leyndum. Þá er að líta til þeirrar yfirlýsingar þrotabúsins að það taki enga afstöðu varðandi það hvort varnaraðilinn Glitnir banki hf. veiti sóknaraðila aðgang að gögnunum. Verður því ekki séð með vísan til framangreinds, allra atvika málsins og gagna, að tilefni sé til að neita sóknaraðila um aðgang að gögnum þeim sem hann biður um, þ.e. gögnum þeim sem fylgdu kröfulýsingu varnaraðilans Glitnis banka hf. í þrotabú Fons hf., eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Með vísan til allra atvika málsins þykir eðlilegt að hvort aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Guðni Á. Haraldsson hrl. flutti málið af hálfu sóknaraðila, Guðfinna Þórsdóttir hdl. af hálfu Glitnis banka hf. og Daði Ólafsson hdl. af hálfu þrotabús Fons hf. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila á hendur þrotabúi Fons hf. er hafnað. Varnaraðili, Glitnir banki hf., skal afhenda sóknaraðila, Vilhjálmi Bjarnasyni, gögn sem fylgdu kröfulýsingu skilanefndar Glitnis banka hf. í þrotabú Fons hf., en um­ræddar kröfur eru nr. 13 – 19 á kröfuskrá þrotabúsins. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 432/2017
Kærumál Flýtimeðferð Lögvarðir hagsmunir Aðild Sakarefni Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L á hendur L hf. um ógildingu á tilteknu framkvæmdaleyfi var vísað frá dómi, en L hafði áður átt aðild að máli um gildi leyfisins fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Í dómi héraðsdóms kom fram að í lögum nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála væri að finna ákvæði þar sem vikið væri frá þeirri almennu reglu stjórnsýsluréttar að sá einn gæti orðið aðili að máli fyrir stjórnvöldum sem ætti einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta. Í lögunum væru hins vegar engin sérákvæði um aðild að dómsmáli sem höfðað væri um ákvörðun stjórnvalds á grundvelli laganna. Færi því um aðild að slíku dómsmáli eftir almennum reglum, þ.á m. þeirri grunnreglu að dómstólar leysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti að lögum máli fyrir stöðu stefnanda að fá dóm um það. Vísaði héraðsdómur til þess að við fullgildingu hins svonefnda Árósasamnings hér á landi hefði þurft að ráðast í allmargar lagabreytingar, m.a. með setningu laga nr. 130/2011. Með vísan til lögskýringargagna taldi héraðsdómur ljóst að vilji löggjafans hefði ekki staðið til þess að umræddar lagabreytingar hafi átt að leiða til breytinga á almennum réttarfarsreglum um aðild. Þannig veitti hin sérstaka heimild laga nr. 130/2011 félagasamtökum sem uppfylltu ákveðin skilyrði, heimild til þess að koma að kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála án þess að sýna fram á lögvarða hagsmuni. Hún veitti hins vegar ekki þeim sem ekki hefðu lögvarinna hagsmuna að gæta, rétt til höfðunar dómsmáls vegna annars en þess hvort réttra formreglna hefði verið fylgt við úrskurð nefndarinnar. Samkvæmt því og með vísan til þess að L hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni sína af málinu var því vísað frá dómi. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms með þeirri áréttingu að við setningu laga nr. 130/2011 hefði löggjafinn tekið afstöðu til áskilnaðar Árósasamningsins um að sá hluti almennings sem málið varði hafi aðgang að kæruleiðum fyrir rétti eða hjá annarri og óhlutdrægri stofnun sem komið hefði verið á fót með lögum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru30. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. júlí sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 26. júní 2017 þar sem máli sóknaraðilagegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX.kafla laga nr. 91/1991.Í 1. mgr. 11. gr. tilskipunar 2011/92/ESB ummat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðilakunna að hafa á umhverfið er með sama hætti og í 2. mgr. 9. gr.Árósasamningsins gert ráð fyrir því að „sá hluti almennings, sem málið varðar ...hafi aðgang að reglum um meðferð kæru fyrir rétti eða hjá annarri óháðri ogóhlutdægri stofnun sem hefur verið komið á fót með lögum ...“ Til þessaáskilnaðar tók löggjafinn afstöðu við setningu laga nr. 130/2011 umúrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála svo sem nánari grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði.Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Rétt er að kærumálskostnaður falliniður. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. ÚrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra mánudaginn 26. júní 2017Mál þetta, sem tekið var til úrskurðarað loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda 2. júní, er höfðaðmeð réttarstefnu, útgefinni 5. maí 2017. Málið var þingfest 11. maí. Stefnandier Landvernd, Þórunnartúni 6, Reykjavík en stefndi er Landsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Málið er rekiðskv. XIX. kafla laga nr. 91/1991.Stefnandi krefst þess að ógilt verði meðdómi framkvæmdaleyfi stefnda vegna lagningar Kröflulínu 4, sem sveitarstjórnSkútustaðahrepps samþykkti 26. október 2016 og gefið var út þann dag. Þá krefststefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Í þessum þætti málsins krefst stefndiþess að málinu verði vísað frá dómi og málskostnaðar úr hendi stefnanda.Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað en sér úrskurðaðurmálskostnaður sérstaklega vegna þessa þáttar málsins. MálavextirMál þetta snýst um kröfu stefnanda umógildingu framkvæmdaleyfis sem sveitarstjórn Skútustaðahrepps veitti stefndahinn 26. október 2016 vegna lagningar svonefndrar Kröfulínu 4, 220 kVháspennulínu frá Kröfluvirkjun í Skútustaðahreppi að gufuaflsvirkjun áÞeistareykjum í Þingeyjarsveit. Leyfið var auglýst í Lögbirtingablaði 2.nóvember 2016 en áður út gefið leyfi vegna sömu framkvæmdar hafði verið felltúr gildi með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála 10. október2016. Hinn 7. nóvember 2016 kærðu stefnandiog félagið Fjöregg, félag um náttúruvernd og heilbrigt umhverfi í Mývatnssveit,til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála þá ákvörðunsveitarstjórnarinnar að veita framkvæmdaleyfið og kröfðust þess að leyfið yrðifellt úr gildi. Jafnframt var gerð krafa um að framkvæmdir yrðu stöðvaðar tilbráðabirgða á meðan málið væri til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni, en þeirrikröfu hafnaði nefndin með úrskurði 24. nóvember 2016.Hinn 4. apríl 2017 hafnaðiúrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála kröfu stefnanda og Fjöreggs, félagsum náttúruvernd og heilbrigt umhverfi í Mývatnssveit, um ógildinguframkvæmdaleyfisins.Málsástæðurog lagarök stefnda í þessum þætti málsins Stefndi segir stefnanda vera frjálsfélagasamtök sem starfi að umhverfismálum. Fjalli stefnandi um réttmæti aðildarsinnar og dómkröfu í réttarstefnu. Stefndi kveðst mótmæla þeirri umfjöllun íheild sinni.Stefndi kveðst byggja á að eins ogdómkröfur séu úr garði gerðar hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausnþeirra. Hagsmunir stefnanda geti ekki lotið að því að fá framkvæmdaleyfi felltúr gildi, enda sé eingöngu á því byggt að stefnandi hafi látið sig varða verndMývatns á ýmsan hátt á undanförnum árum. Á engan hátt sé því svarað á hvernhátt efnisúrlausn dómkröfu varði einstaklega og lögvarða hagsmuni stefnanda,sem hvorki fari með opinbert vald á þessu svæði né sé þar landeigandi. Því séaðild stefnanda byggð á almennum sjónarmiðum og í dómkröfu hans felist í raunlögspurning, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Öðru máli kunni að gegna þegar metnirséu hagsmunir stefnanda af því að fá ákvarðanir stjórnvalda ógiltar, ístjórnsýslumáli sem stefnandi kunni að hafa átt aðild að, til dæmis með heimildí lögum. Hins vegar lúti hvorki kröfugerð né málatilbúnaður stefnanda að slíku.Því beri þegar af þessari ástæðu að vísa málinu frá héraðsdómi.Stefndi segir að í málinu liggi fyrirað um sé að ræða tvær ákvarðanir stjórnvalda. Annars vegar ákvörðun lægra settsstjórnvalds, sveitarstjórnar Skútustaðahrepps, dags. 26. október 2016, en hinsvegar ákvörðun æðra setts stjórnvalds, sbr. úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis-og auðlindamála í máli nr. 148/2016, dags. 4. apríl 2017. Stefndi segir að stefnandi taki fram íréttarstefnu að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að fá úrlausn dómstóla umgildi ákvörðunar sveitarfélagsins Skútustaða­hrepps, dags. 26. október 2016.Þessu kveðst stefndi mótmæla.Stefndi kveðst benda á að stefnandieigi kæruaðild að stjórnsýslumáli hjá æðra stjórnvaldi svo sem vegna útgáfuframkvæmdaleyfis, á grundvelli undanþágu í lögum. Umræddur úrskurðurúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sé hin endanlega og bindandistjórnvaldsákvörðun í málinu, sem hafi leyst af hólmi ákvörðun lægra settsstjórnvalds, sveitarfélagsins Skútustaðahrepps.Stefndi segir stefnanda byggja á því aðekki sé þörf á ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndarinnar þar sem stefnandi hafibeina og lögvarða hagsmuni af því að krefjast ógildingar framkvæmdaleyfisinsvegna Kröflulínu 4. Þessu mótmæli stefndi. Stefndi segir að samkvæmt framansögðusé sá annmarki á kröfugerð stefnanda sem geri það að verkum að ekki sé unnt aðtaka kröfur stefnanda til greina. Fallast beri á kröfu stefnda um frávísunþegar af þeim sökum. Kveðst stefndi vísa til meginreglu einkamálaréttarfars umnauðsyn á lögvörðum hagsmunum, sem meðal annars fái stoð í 1. mgr. 24. og 1.mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991. Stefndi segir stefnanda vísa til dómsHæstaréttar Íslands í máli nr. 137/2012. Sá dómur hafi hins vegar ekkifordæmisgildi hér. Í málinu hafi kröfugerð verið takmörkuð við ógildinguákvörðunar sveitarfélags, en ekki jafnframt krafist ógildingar útgefins leyfis.Þá hafi almenn félagasamtök ekki átt aðild að málinu. Þegar af þessum sökum séuatvik frábrugðin og fordæmisgildi ekkert. Stefndi segir að athygli veki að kröfugerð ímáli þessu sé nákvæmlega sú sama og gerð hafi verið í dómsmáli sem rekið hafiverið um gildi framkvæmdaleyfis sveitarfélagsins Voga vegna Suðurnesjalínu 2,sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 575/2016. Stefndi kveðst taka fram aðatvik í því máli hafi í mörgum atriðum verið mjög frábrugðin þeim aðstæðum semuppi séu í þessu máli. Megi þar nefna að stefnendur hafi verið landeigendur erhaft hafi beina og lögvarða hagsmuni af ákvörðun sveitarstjórnar Voga um aðsamþykkja útgáfu framkvæmdaleyfis. Það eigi ekki við í þessu máli. Þá hafi ekkilegið fyrir úrskurður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Verðialmennum hagsmunum náttúrverndarsamtaka ekki skipað á sama bekk og sérstökumhagsmunum landeigenda í þessu tilliti.Atvik séu hér önnur og verði kröfugerðstefnanda að miðast við það. Stefnandi geti ekki, í andstöðu við undirstöðurökog rótgrónar meginreglur einkamálaréttarfars, höfðað mál þetta eins ogúrskurður æðra stjórnvaldsins sé ekki til staðar og með því sniðgengiðáðurnefndar reglur, sem og reglur um aðild þeirra sem átt hafi aðild að viðkomandistjórnsýslumáli.Stefnandi segir að dómsmáli þessu séeingöngu beint að leyfishafa, stefnda Landsneti hf. Í því sambandi kveðststefndi taka fram að hann telji að það leiði af almennum reglumeinkamálaréttarfars, ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991, sbr. einkum 2. mgr.18., 19. gr. og 1. mgr. 80. gr. þeirra laga, dómvenjum, kröfugerð stefnanda ogmálatilbúnaði hans að öðru leyti, að sjálfstæður atbeini og aðildsveitarfélagsins Skútustaðahrepps sé nauðsyn í máli þessu til þess að unnt séað taka til varna og leysa efnislega úr sakarefni málsins. Að mati stefndaleiði þessi annmarki á aðild einn og sér, þ.e.a.s. skortur á aðildsveitarfélagsins er ákvörðunina hafi tekið, til frávísunar málsins. Stefndi segir að hér gildi í fyrstalagi almennar meginreglur einkamálaréttarfars. Meginreglan sé sú að stefna beriþví stjórnvaldi sem tekið hafi ákvörðun þá er dómkröfur lúti að. Þessu tilstuðnings kveðst stefndi benda á dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 324/1999. Í því máli hafiHæstiréttur talið að ekki væri unnt með dómi að ógilda stjórnvaldsákvörðun nemaþví stjórnvaldi, sem ákvörðunina tók, væri stefnt til varna í málinu. Þá kveðststefndi benda á nýlegan úrskurð Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-1121/2015þar sem reynt hafi á aðild sveitarfélagins Voga við útgáfu framkvæmdaleyfisvegna Suðurnesjalínu 2. Hafi það orðið niðurstaða héraðsdóms Reykjaness aðaðild sveitarfélagsins Voga væri nauðsynleg. Hafi héraðsdómur meðal annarsvísað til þess að önnur niðurstaða leiddi til þess málið yrði ekki nægjanlegaupplýst, og að án aðildar sveitarfélagsins fengju málsaðilar ekki raunhæfttækifæri til að leggja viðhlítandi grundvöll að málinu. Þá hafi og verið taliðað hlutaðeigandi sveitarfélagi bæri að skýra ákvarðanir sínar og standa skilgerða sinna við meðferð opinberra valdheimilda. Ekki hafi verið gerð athugasemdvið þessa úrlausn héraðsdóms í dómi Hæstaréttar, sbr. mál nr. 575/2016. Kveðststefndi taka undir þessi sjónarmið dómstóla. Þá sé bent á nauðsyn aðildarsveitarfélaga í dómum Hæstaréttar þegar komi að úrlausn um gildiframkvæmdaleyfa þeirra, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 265/2014 og 425/2008.Stefndi kveðst telja í öðru lagi ljóstað án aðildar sveitarfélagsins Skútustaðahrepps verði málið ekki nægjanlegaupplýst og af þeim sökum verði ekki unnt að leggja dóm á kröfur stefnanda. Útfrá almennum reglum réttarfars, og með hliðsjón af málatilbúnaði stefnanda,verði stefndi ekki látinn bera hallann af því ef gögn frá því stjórnvaldi, erákvörðunina tók, og sjónarmið þess skortir í málið. Það sé ekki hlutverkstefnda að taka til varna þegar málatilbúnaður stefnanda og sakarefni máls lútibeinlínis að afstöðu sveitarfélagsins og ákvörðun þess. SveitarfélagiðSkútustaðahreppur hafi lögvarða hagsmuni af því að svara fyrir eiginstjórnsýslu og ákvarðanir, sem að hluta séu matskenndar. Kalli það enn frekar ánauðsyn aðildar sveitarfélagsins og afstýri mögulegum réttarspjöllum.Í því sambandi kveðst stefndi benda ámálsástæður stefnanda í málsgreinum sem merktar séu nr. 43 til 48, sbr. ogmálgreinar merktar nr. 53, 58, 77 til 82 og 88 í réttarstefnu. Tilvitnaðarmálsástæður í stefnu eigi það sammerkt að þær lúti allar að því aðsveitarfélagið hafi brotið gegn skyldum sínum að lögum við umræddaleyfisveitingu. Ekki sé um tæmandi talningu slíkra málsástæðna í stefnu, enalltjent sé ljóst að tilvitnaður málatilbúnaður stefnanda kalli á aðildsveitarfélagsins Skútustaðahrepps. Dómur um sakarefnið hafi óhjákvæmilega beináhrif á lögvarða hagsmuni sveitarfélagsins, sem leyfisveitanda og semeftirlitsstjórnvalds. Stefndi kveðst krefjast frávísunar af þeim sökum.Í þriðja lagi kveðst stefndi taka framað horfa verði til eðlis leyfisveitingar hverju sinni og þeirrar löggjafar semað baki henni búi þegar meginreglur réttarfars um aðild og lögvarða hagsmuniséu skoðaðar. Þá verði og að skoða dómvenjur.Stefndi segir stefnanda vísa til dómsHæstaréttar Íslands í máli nr. 204/2008 vegna aðildar til varnar. Það mál varðiútgáfu byggingarleyfis. Stefnandi þess máls hafi gert kröfu um ógildingustjórnvaldsákvarðana er varðað hafi samþykkt á útgáfu byggingarleyfis ásamt þvíað gerð hafi verið krafa um ógildingu byggingarleyfisins sjálfs sem gefið hafiverið út á grundvelli þessara ákvarðana. Stefndi kveðst mótmæla því að sá dómurgeti haft fordæmisgildi, enda sé um eðlisólíkar leyfisveitingar að ræða. Ekkisé unnt að álykta sem svo að dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 204/2008 séfordæmisgefandi þegar komi að aðild sveitarfélags í dómsmáli vegna ógildingar áframkvæmdaleyfi, sem grundvallist á annarri löggjöf.Stefndi segir að af dómafordæmum séljóst að við úrlausn mála er varði kröfu um ógildingu byggingaleyfis hafi orðiðtil dómvenjur varðandi aðild, sem ekki eigi við í máli þessu, sbr. dómHæstaréttar Íslands í máli nr. 326/2005, en þar komi meðal annars fram að miðaðvið dómaframkvæmd verði ekki gerð krafa um að sveitarfélag eigi aðild aðdómsmáli þar sem fjallað sé um gildi byggingarleyfis. Hið gagnstæða gildi umframkvæmdaleyfi og styðji dómafordæmi nauðsyn aðildar sveitarstjórnar í slíkummálum. Þá sé ljóst að telji stefnandi sigkrefjast endurskoðunar úrskurðar úrskurðarnefndar um umhverfis- og auðlindamálí máli nr. 148/2016 með dómkröfum sínum, sé ekki undir nokkurum kringumstæðumunnt að reka mál þetta án aðildar sveitarfélagsins. Stefndi segir að vísa beri málinu frá þarsem almennar reglur réttarfars og dómvenjur leiði til þess að stefna beri öllumaðilum sem átt hafi aðild á kærustigi málsins innan stjórnsýslunnar. Skylda séað hafa samaðild með öllum þeim sem áttu aðild að kærumálinu, eða í það minnstastefna þeim öllum til varnar. Í máli þessu liggi fyrir úrskurðurúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 148/2016, sem sé hinnendanlegi úrskurður á stjórnsýslustigi í tengslum við útgáfu framkvæmdaleyfisvegna Kröflulínu 4. Kærendur hafi verið tveir, annars vegar stefnandiLandvernd, og hins vegar Fjöregg, félag um náttúruvernd og heilbrigt umhverfi íMývatnssveit, Skútustaðahreppi. Um kæruaðild þessara aðila hafi verið byggt á3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Stefndi segir að á dómsmáli þessu sé sá réttarfarslegiannmarki, sem leiða eigi til frávísunar þess, að Fjöregg eigi ekki aðild aðþví. Skortur á aðild Fjöreggs fari gegn almennum reglum einkamálaréttarfarseins og þær hafi verið mótaðar af dómstólum, sbr. til dæmis dóma HæstaréttarÍslands í málum nr. 429/1997 og 431/2001. Þá kveðst stefndi og byggja á 2. mgr.18. gr. laga nr. 91/1991 eða eftir atvikum 19. gr. sömu laga í þessu sambandi.Með sömu rökum sé byggt á því aðstefnanda hafi borið að stefna Skútustaðahreppi til að þola dóm, svo sem áður segi.Stefndi segir að í réttarstefnu sé ekki aðfinna viðhlítandi rök fyrir því hvers vegna Fjöregg hafi ekki stefnt í málinu,líkt og lög krefji. Ekki stoði stefnanda að vísa til þess í réttarstefnu aðFjöregg hafi ákveðið að láta mál þetta ekki til sín taka. Sé slíkummálatilbúnaði hafnað sem rökleysu. Þá verði ekki séð að stefnandi sé bær tilþess að ráðstafa hagsmunum Fjöreggs með þessum hætti.Stefndi segir að í réttarstefnu, einkummálsgrein nr. 9, rökstyðji stefnandi aðild sína og hagsmuni með vísan tilnorræns réttar, einkum danskrar dómaframkvæmdar um lögvarða hagsmuniumhverfisverndarsamtaka í málum um náttúruvernd og aðra umhverfisvernd. Þessummálsástæðum stefnanda sé mótmælt. Þá sé því einnig mótmælt að umræddir dómardanskra dómstóla hafi fordæmisgildi þegar komi að úrlausn þessa máls.Stefndi kveðst í fyrsta lagi taka framað um aðildarskilyrði fyrir íslenzkum dómstólum fari eftir óskráðum meginreglumeinkamálaréttarfars, sem byggð séu á ákvæðum laga um meðferð einkamála, sbr.einkum 24. gr. og 25. gr. þeirra laga, og dómvenjum íslenzkra dómstóla. Sé umað ræða þá meginreglu sem feli í sér að hagsmunir stefnanda af úrlausn málsþurfi að vera lögvarðir. Ekki sé viðurkennd sú regla að hver eigi sök sem viljiþegar komi að aðild fyrir íslenzkum dómstólum og skipti í því sambandi ekkimáli þótt náttúruverndarsamtök eigi í hlut. Stefndi segir að í íslenzkum lögum séekki að finna sérákvæði um aðild náttúruverndarsamtaka að dómsmálum.Aðildarskilyrði íslenzks réttar, eins og þau hafi verið mótuð af HæstaréttiÍslands, leiði þannig til þess að ekki sé sjálfgefið að náttúruverndarsamtök,eða aðrir þeir er láta sig umhverfisvernd varða, geti sjálfkrafa átt aðild aðdómsmálum umfram það sem leiði af hinum þröngu aðildarskilyrðum réttarfars.Kveðst stefndi hér vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í máli nr. 231/2002 og171/2004.Stefndi kveðst benda á að aðildumhverfissamtaka á stjórnsýslustigi mála á grundvelli undantekningarreglna umaðild, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011, feli ekki sjálfkrafa í sér aðþeir hinir sömu aðilar teljist hafa lögvarða hagsmuni fyrir dómstólum. Að matistefnda sé ekki unnt fyrir stefnanda að rökstyðja aðild sína að dómsmáli þessu,og um leið rökstyðja lögvarða hagsmuni sína, með því einu að draga víðtækariályktanir af undantekningarreglum í lögum, sem kveði á um frávik frá almennumreglum stjórnsýsluréttar um aðild við rekstur slíkra mála. Um aðild fyrirdómstólum gildi almennar reglur einkamálréttarfars.Stefndi segist í öðru lagi byggja á, aðeins og málatilbúnaði stefnanda sé hagað sé ekki unnt að fallast á að hagsmunirhans teljist vera einstaklegir umfram aðra þannig að niðurstaða hafi áhrif áréttarstöðu hans að lögum. Hagsmunir stefnanda séu almennir og opinberir, líktog hann sjálfur byggi á, sbr. ummæli hans sjálfs í réttarstefnu: „Stefnanda séfalin gæsla almannahagsmuna...“. Stefndi kveðst mótmæla þessu en benda um leiðá skyldur sínar á grundvelli raforkulaga, nr. 65/2003, sem séu í almannaþágu.Til hliðsjónar megi benda á að í dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 575/2016, sem fjallað hafi um framkvæmdaleyfi ítengslum við Suðurnesjalínu 2, hafi stefnendur í málinu verið þinglýstireigendur þeirra jarða sem fyrirhuguð háspennulína hafi legið um og hafi þeirbeina haft lögvarða hagsmuni sem slíkir. Slíkt eigi ekki við í máli þessu.Þá kveðst stefndi benda á niðurstöðuHæstaréttar Íslands í máli nr. 33/2016, milli sömu aðila. Stefnandi hafi höfðaðmál gegn stefnda og gert kröfu um ógildingu á kerfisáætlun 2014-2023. Í málinuhafi af hálfu stefnda verið byggt á því að skortur væri á lögvörðum hagsmunum.Málinu hafi verið vísað frá, meðal annars með eftirfarandi rökum: „Án tillitstil þess hvort áfrýjandi [Landvernd] hafi nokkru sinni haft lögvarða hagsmuniaf því að fá áætlun af þessum toga fellda úr gildi, er hvað sem öðru líðurljóst að þeir hagsmunir hafi liðið undir lok með samþykkt nýrrar áætlunar“. Ídómi Hæstaréttar Íslands nr. 171/2004 hafi verið fallizt á kröfu sóknaraðila umfrávísun, meðal annars þar sem talið var að þeir hagsmunir sem varnaraðilihefði byggt málatilbúnað sinn á, þar með taldir náttúruverndar- ogútivistarhagsmunir, teldust ekki til lögvarðra hagsmuna, sbr. og niðurstaðaHæstaréttar Íslands í máli nr. 231/2002.Þá segir stefndi að ekki sé unnt fyrirstefnanda að rökstyðja aðild sína að dómsmáli þessu með vísan til ákvæðaÁrósasamningsins. Sé slíkum málsástæðum hafnað. Fullgilding Árósamningsins hafi ekkiopnað fyrir aðild umhverfisverndarsamtaka að dómsmálum umfram það sem mælt séfyrir um í sérlögum eða að uppfylltum almennum skilyrðum laga um meðferðeinkamála í héraði. Engar breytingar hafi verið gerðar á lögum nr. 91/1991 erkynnu að veita stefnanda beina aðild að dómsmáli sem þessu. Árósasamningurinnsé ekki réttarheimild sem stefnendur geti byggt rétt sinn beint á gagnvartstefnda án þess að ákvæði hans hafi verið leidd í lög á Íslandi. Viðinnleiðingu ákvæða Árósasamningsins hafi verið farin svo kölluðstjórnsýsluleið, sbr. lög nr. 130/2011, en opnað hafi verið fyrir aðildumhverfissamtaka á stjórnsýslustigi í tilteknum málaflokkum.Stefndi kveðst í þriðja lagi byggja áað við mat á meginreglum réttarfars um lögvarða hagsmuni geti haft þýðinguhvert markmið málshöfðunar sé og hvernig kröfugerð sé háttað með tilliti tilþess.Í málinu leggi stefnandi fram töluvertmagn gagna, sem að mati stefnda hafi ekki þýðingu við úrlausn málsins. Þráttfyrir að dómkröfur stefnanda lúti að því að fá framkvæmdaleyfi ógilt, í kjölfarniðurstöðu úrskurðarnefndar, virðist sem málatilbúnaður stefnanda og sakarefnimiði í raun að því að fá efnislega afstöðu dómstóla um ákvarðanir annarrastjórnvalda, svo sem ákvarðanir stjórnvalda í tengslum við skipulag, til aðmynda svæðisskipulag háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025 sem staðfest hafiverið af umhverfisráðherra hinn 16. janúar 2008. Ætti stefnandi að einhverjuleyti lögvarða hagsmuni myndu þeir eingöngu lúta að málsmeðferðúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 148/2016, og verðidómkröfur og sakarefni málsins að miðast við það.Stefndi kveðst byggja á því aðdómkröfur verði að vera settar fram í tengslum við sakarefnið og verði samhengiað vera milli dómkrafna og þeirra málsástæðna sem byggt sé á. Kveðst stefnditelja að málatilbúnaður stefnanda fari að þessu leyti gegn meginreglu umlögvarða hagsmuni af úrlausn máls og ákvæði 1. mgr. 80. gr. eml., sbr. einkum dog e liðar, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 423/2001,sbr. og til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 272/2002 og 65/2013.Stefndi segist telja ljóst að málið sésvo verulega vanreifað í skilningi 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, að varðifrávísun þess, að sem án kröfu.Stefndi kveðst byggja ágrundvallarreglu íslensks réttar, sem sé að sá sem krefst réttinda sér tilhanda í dómsmáli verði að gera skýra grein fyrir þeim. Um sé að ræða meginregluum ákveðna og skýra kröfugerð.Stefndi kveðst telja stefnanda hafilátið undir höfuð leggjast að skýra grundvöll kröfugerðar sinnar og sé engaumfjöllun að finna í réttarstefnu um ástæður þess að ekki gerð krafa umógildingu hinnar endanlegu og bindandi stjórnvaldsákvörðunar í málinu, úrskurðiúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 148/2016, sem þó ségrundvöllur framkvæmdaleyfisins og aðildar stefnanda að stjórnsýslumáli þar aðlútandi.Stefndi kveðst byggja á því að þegargerð sé krafa um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar sé ljóst að í slíku dómsmáliverði að jafnaði ekki byggt á öðrum gögnum en þeim er legið hafi tilgrundvallar þegar hlutaðeigandi stjórnvöld hafi tekið ákvörðun sína. Íréttarstefnu sé ekki vísað til neins einstaks dómskjals til stuðningsmálatilbúnaði stefnanda. Stefndi kveðst telja að gagnaframlagning stefnanda séúr hófi fram og umfram það sem liggur til grundvallar fyrirliggjandi ákvörðunumSkútustaðahrepps og úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málinr. 148/2016. Stefndi segir að meðal dómskjala sé aðfinna ógrynni gagna úr öðrum stjórnsýslumálum og hinar ýmsu ákvarðanirstjórnvalda sem geri stefnda erfitt um vik að taka til varna í máli þessu.Stefnandi gangi meira að segja svo langt að leggja fram stefnu úr öðru dómsmáli.Sé um að ræða gögn sem geti ekki haft þýðingu við úrlausn málsins. Einnig leiðiþessi gagnaframlagning til þess að málatilbúnaður stefnanda sé vanreifaður ogóskýr og virðist sem byggt sé á málsástæðum úr öðrum stjórnsýslumálum ogdómsmálum. Sé stefnda gert ókleift að taka til varna í málinu sökum þess aðhann fái ekki greint sakarefni málsins. Sé því gerð krafa um frávísun málsins.Þá sé og um vanreifun að ræða þar semstefnandi hefði þurft að skýra nánar í réttarstefnu hvers vegna hann hafi kosiðað víkja frá framangreindum meginreglum réttarfars um aðild. Skorti verulega áað stefnandi geri viðhlítandi grein fyrir aðild í málinu til varnar, meðalannars hvers vegna hann kjósi að stefna ekki sveitarfélaginu Skútustaðahreppisem leyfisveitanda, sem teljist hafa beina og lögvarða hagsmuni af úrlausnmálsins. Þá skorti einnig umfjöllun um hvers vegna Fjöregg eigi ekki aðild aðdómsmáli þessu.Að mati stefnanda sé annmarkinnverulegur og til þess fallin að koma niður á möguleikum stefnda til þess að takatil varna í málinu.Kveðst stefndi telja að meðframangreindu fyrirkomulagi á málatilbúnaði og kröfugerð stefnanda sé brotiðgegn 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, einkum d, e, f og g lið. Beri því aðvísa málinu frá.Málsástæðurog lagarök stefnanda í þessum þætti málsins Stefnandi krefst þess aðfrávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að málið verði tekið tilefnismeðferðar.Stefnandi kveðst veraumhverfisverndarsamtök á landsvísu sem hafi látið sig vernd við Mývatn varða áýmsan hátt. Mál hafi verið rekin og séu rekin vegna þessa á stjórnsýslu- ogdómstigi. Þar á meðal hafi stefnandi í tvígang kært til úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála skv. lögum nr. 130/2011 framkvæmdaleyfi erSkútustaðahreppur hafi veitt fyrir Kröflulínu 4, en stefnandi njóti kæruréttará grundvelli ákvæða síðastgreindra laga og Árósasamnings um aðgang aðupplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátrimálsmeðferð í umhverfismálum, sem skuldbindandi sé fyrir íslenzka ríkið, enhann hafi verið fullgiltur af Íslands hálfu hinn 16. september 2011. Stefnandi kveðst hafa verið aðili aðkærumáli sem rekið hafi verið fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála,mál nr. 148/2016, og úrskurður hafi gengið í 4. apríl 2017, vegna sömuákvörðunar og mál þetta fjalli um. Stefnandi kveðst taka fram að samtökinFjöregg, sem einnig hafi staðið að kæru í því máli og í máli nr. 46/2016 þarsem kærð hafi verið fyrri leyfisveiting til Landsnets vegna sömu framkvæmdar,hafi ákveðið að láta mál þetta ekki til sín taka. Valdi það ekki frávísunmálsins, sem snúist um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar Skútustaðahrepps. Þáhafi engin þörf verið á að stefna Skútustaðahreppi til varnar í málinu. Efstefndi telji hagsmuni sína fyrir borð borna með því að Skútustaðahreppur eigiekki aðild að málinu hafi honum verið unnt að stefna honum sjálfur og skora áhann sér til liðveizlu, sbr. 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi segir að fyrirhugað sé að háspennulínan, sem mál þetta fjallium, liggi um land sem verndar njóti samkvæmt náttúruverndarlögum og kveðststefnandi hafa sent kröfu um það til Skipulagsstofnunar 10. marz 2015 að nýttumhverfismat færi fram fyrir Kröflulínu 4 í málsmeðferð þeirri samkvæmt lögumnr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sem lokið hafi með veitinguframkvæmdaleyfis þess er mál þetta fjalli um. Stefnandi segir hagsmuni sínameðal annars felast í því að samtökin reki dómsmál fyrir héraðsdómiReykjavíkur, mál nr. E-3628/2016, til að knýja íslenzka ríkið til að friðlýsanokkur landsvæði í Skútustaðahreppi, þar á meðal Leirhnjúkshraun, í samræmi viðlagaskyldu sbr. bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 97/2004. Framkvæmd sú er málþetta fjalli um myndi raska því svæði, Leirhnjúkshrauni, á óafturkræfan hátt,auk þess sem hún myndi raska Neðra-Bóndhólshrauni, en bæði þessi hraun njótilagaverndar skv. a-lið 2. mgr. 61. gr. náttúruverndarlaga nr. 60/2013, semeldhraun runnin á nútíma, auk þess sem framkvæmdin raski óbyggðum víðernum semnjóti nú verndar skv. 3. gr. sömu laga. Stefnandi kveðst hafa látið sigstjórnsýslumeðferð málsins varða með því að hafa gert kröfu um endurtekiðumhverfismat eins og áður segi, og rekið um þá kröfu stjórnsýslumál ákærustigi. Stefnandi kveðst einnig hafa í tvígang rekið stjórnsýslumál ákærustigi til ógildingar framkvæmdaleyfa er Skútustaðahreppur hafi gefið út tilhanda stefnda fyrir Kröflulínu 4, mál úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála nr. 46/2016 og nr. 148/2016, og loks kveðst hann reka, ásamtsamtökunum Fjöreggi, stjórnsýslumál á kærustigi til þess að knýja á umframfylgd úrskurðar umhverfisráðuneytis frá 13. maí 2003 um að fjarlægður verðivegslóði úr Leirhnjúkshrauni og um ógildingu leyfis Landsvirkjunar vegna þeirraframkvæmda, mál úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála nr. 132/2016.Stefnanda séu játaðir lögvarðir hagsmunir í 2. mgr. 91. gr. náttúruverndarlaganr. 60/2013, með kærurétti til æðra stjórnvalds á ákvörðunum er lúti aðframkvæmd laganna, auk þeirra lögvörðu hagsmuna er leiði af 3. mgr. 9. gr.Árósasamningsins en samkvæmt því ákvæði skuli aðildarríki, er fullgilt hafisamninginn, tryggja almenningi og samtökum þeirra aðgang að dómstóli eða öðrumúrskurðaraðila í málum en varði meint brot einkaaðila eða stjórnvalda gegnlandslögum að því er varði umhverfismál. Stefnanda sé falin gæzla almennahagsmunasamkvæmt Árósasamningnum og sé játuð kæruaðild í lögum nr. 130/2011, tilsamræmis við ákvæði 2. mgr. 9. gr. Árósasamningsins og 11. gr. tilskipunar2011/92/ESB um réttláta málsmeðferð í umhverfismálum varðandi þær framkvæmdirer hafi umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér.Þá kveðst stefnandi vísa til þess aðsamkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaganr. 97/1995, sé öllum áskilinn réttur til að fá úrlausn um réttindi sín ogskyldur fyrir dómi. Reglan um lögvarða hagsmuni sé óskráð réttarregla, mótuð afdómstólum. Kveðst stefnandi og vísa til norræns réttar um lögvarða hagsmuniumhverfisverndarsamtaka í málum um náttúruvernd og aðra umhverfisvernd, einkumdanskrar dómaframkvæmdar, en skilyrðið um lögvarða hagsmuni sé mótað afdómstólum í Danmörku á sama hátt og á Íslandi, og dómstólar beggja ríkja meti íhverju tilviki fyrir sig, sé því andmælt, hvort um lögvarða hagmuni sé að ræða,sbr. m.a. dóm Eystri Landsréttar Danmerkur frá 1. júlí 1994 í máli U 1994.78 Ø,dóm Hæstaréttar Danmerkur í máli U 2000.1103 H, og dómur Vestri LandsréttarDanmerkur frá 27. apríl 2001 í máli U 2001.1594 V. Málshöfðun þessi falli aðmarkmiðum stefnanda. Stefnandi segir að ljóst sé, að virtuöllu framangreindu, að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausndómstóla um gildi þeirrar ákvörðunar sveitarfélagsins Skútustaðhrepps hinn 26.október 2016 að veita stefnda framkvæmdaleyfi fyrir Kröflulínu 4 og að gefa útleyfið.Stefnandi kveðst ekki telja þörf á aðkrefjast ógildingar úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála þarsem kröfum stefnanda hafi verið hafnað, sbr. til hliðsjónar dóm HæstaréttarÍslands í málinu nr. 137/2012.NiðurstaðaÞað er meginregla í réttarfari aðdómstólar leysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti að lögum málifyrir stöðu stefnanda að fá dóm um það.Í máli þessu krefst stefnandi þess að framkvæmdaleyfi sem sveitarstjórnSkútustaðahrepps veitti stefnda til tiltekinnar framkvæmdar verði fellt úr gildi.Stefnandi er ekki eigandi lands á því svæði er framkvæmdin tekur til og hefurþar ekkert opinbert vald. Stefnandi er umhverfisverndarsamtök sem hafa látiðsig varða málefni fjölmargra svæða á landinu, þar á meðal þess sem hér umræðir. Þannig var stefnandi annar þeirra aðila sem fyrir úrskurðarnefndumhverfis- og auðlindamála kröfðust þess að ákvörðun um veitinguframkvæmdaleyfis til stefnda yrði felld úr gildi. Í 1. ml. 3. mgr. 4. gr. laga nr.130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að þeir einir getikært stjórnvaldsákvarðanir til úrskurðar­nefndarinnar sem eigi lögvarðahagsmuni tengda ákvörðun sem kæra eigi. Í 2. ml. segir svo aðumhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök með minnst 30 félaga geti þókært nánar tilgreindar ákvarðanir án þess að sýna fram á lögvarða hagsmuni endasamrýmist tilgangi samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem kæran lúti að. Erþannig í 2. ml. vikið frá þeirri almennu reglu stjórnsýsluréttar að sá einngeti orðið aðili að máli fyrir stjórnvöldum, sem eigi einstaklegra, beinna oglögvarinna hagsmuna að gæta. Af slíkum lögbundnum undantekningarreglum verðaekki dregnar víðtækari ályktanir en felast í orðum þeirra, og má um það vísatil dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 231/2002. Í lögum nr. 130/2011 eruengin sérákvæði um aðild að dómsmáli, sem höfðað er um ákvörðun stjórnvalds ágrundvelli laganna. Fer því um aðild að slíku dómsmáli eftir almennum reglum,þar á meðal þeirri grunnreglu að baki ákvæðum laga nr. 91/1991 að dómstólarleysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti að lögum máli fyrir stöðustefnanda að fá dóm um það, og má hér enn vísa til dóms Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 231/2002.Stefnandi vísar til svonefndsÁrósasamnings. Í tilefni af fullgildingu hans af Íslands hálfu var allmörgumlögum breytt, sbr. lög nr. 131/2011 um breytingu á ýmsum lögum vegnafullgildingar Árósasamningsins og lög nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis-og auðlindamála. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr.131/2011 er rakið að í 2. mgr. 9. gr. Árósasamningsins sé fjallað um aðgang aðendurskoðunarleið fyrir dómstólum og/eða öðrum óháðum og hlutlausum aðila umhvort ákvarðanir, aðgerðir eða aðgerðarleysi stjórnvalda, sem fjallað sé um í6. gr. samningsins, samræmist lögum að efni eða formi. Hér á landi hafi veriðtalið að gera þyrfti breytingar á lögum til að tryggja að unnt yrði að leggjaákvarðanir um útgáfu leyfa vegna matsskyldra framkvæmda fyrir dómstóla eðaóháða og hlutlausa úrskurðaraðila til endurskoðunar og aðumhverfisverndarsamtök geti átt aðild að slíkum málum. Í því sambandi væri unntað velja á milli tveggja leiða. Annars vegar stjórnsýsluleiðar og hins vegardómstólaleiðar. Stjórnsýsluleiðin fæli í sér að ákvæðum tilgreindra laga áverkefnasviði nánar greindra ráðuneyti sem varða leyfi vegna framkvæmda sem haftgeta umtalsverð áhrif á umhverfið yrði breytt og sett yrði á stofn sérstökúrskurðarnefnd til að fjalla um kærur vegna leyfisveitinganna. Þá yrði lögfestkæruheimild til handa umhverfisverndarsamtökum. Í dómstólaleiðinni fælist hinsvegar að skilyrði fyrir aðgangi að dómstólum yrðu rýmkuð með setningu sérlaga.Með slíkri rýmkun yrði umhverfisverndarsamtökum veitt heimild til að leggjaákvarðanir um útgáfu leyfa vegna framkvæmda sem haft geta umtalsverðumhverfisáhrif fyrir dómstóla. Í athugasemdunum er rakið að niðurstaðan hafiorðið sú að stjórnsýsluleiðin yrði valin.Í nefndaráliti meirihlutaumhverfisnefndar Alþingis, er frumvarpið var til meðferðar á Alþingi, segirmeðal annars: „Við umfjöllun nefndarinnar var á það bent að í bréfiréttarfarsnefndar til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 17. september 2001,um lagabreytingar vegna Árósasamningsins, kemur fram að hún vill fara varlegavið að breyta út af hinni óstaðfestu réttarreglu hérlendis um að kærandi íeinkamáli hafi lögvarða hagsmuni. Nefndin ákvað að kalla fulltrúaréttarfarsnefndar á fund til að fara yfir bréfið frá 2001 og athuga hvort þausjónarmið sem þar koma fram ættu enn við. Á þeim fundi var farið yfir vinnu viðmálið undanfarinn áratug í tengslum við ábendingar réttarfarsnefndar. Fram komað með frumvarpi til laga um úrskurðarnefndina séu lagðar til breytingar áýmsum lögum sem fullgilding Árósasamningsins kallar eftir. Að auki stæði nú tilað fara stjórnsýsluleið að markmiðum 9. gr. Árósasamningsins en ekkidómstólaleið. Andinn í bréfi réttarfarsnefndar frá 2001 hafi því skilað sérágætlega í þau frumvörp sem um ræðir. Ákvæðin í frumvarpinu um actio popularisséu skýr og gildissvið þeirra vel afmarkað. Ekki sé verið að breyta hinumalmennu réttarfarsreglum og þær taki því við þar sem þessum frumvörpum sleppir.Meiri hlutinn bendir á að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 231/2002 staðfestidómstóllinn að í skjóli meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnarnýtur sá sem aðild hefur átt að máli fyrir stjórnvaldi almennt réttar til aðbera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess ogúrlausn. Það er því ljóst að ef kærandi er ósáttur við úrskurðúrskurðarnefndarinnar getur hann borið undir dómstóla hvort formsreglum hafiverið fylgt í öllu við úrskurð úrskurðarnefndar og getur þá krafist ógildingarúrskurðarins ef hann telur að svo hafi ekki verið. Hann getur hins vegar ekkikrafist þess að ákvörðun ráðherra um að veita tiltekið framkvæmdarleyfi verðifelld úr gildi. Almenn kæruaðild fyrir úrskurðarnefndinni leiðir þannig ekkitil aðildarréttar fyrir almennum dómstóli ef frá eru talin mál um formsreglur.“Við frekari meðferð frumvarpsins á þingi var svo sú breyting gerð á því að útféll ákvæði er gerði ráð fyrir að hver ætti sök er vildi.Eins og áður segir, kemur fram í dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 231/2002 að af lögbundnum undantekningarreglumfrá þeirri almennu reglu stjórnsýsluréttar, að sá einn geti orðið aðili að málifyrir stjórnvöldum, sem eigi einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna aðgæta, verði ekki dregnar víðtækari ályktanir en felast í orðum þeirra, og að eflögin geyma ekki sérákvæði um aðild að dómsmáli, sem höfðað er um ákvörðunstjórnvalds á grundvelli laganna, fer um aðild að slíku dómsmáli eftir almennumreglum, þar á meðal þeirri grunnreglu að baki ákvæðum laga nr. 91/1991 aðdómstólar leysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti að lögum málifyrir stöðu stefnanda að fá dóm um það. Ljóst er af áliti meirihlutaumhverfisnefndar Alþingis að þessi dómur Hæstaréttar Íslands hefur legið fyrirnefndinni. Af því sem hér hefur verið rakið er aðmati dómsins ljóst að vilji löggjafans stóð ekki til þess að lagabreytingarvegna fullgildingar Árósasamningsins yrðu til þess að hinar almennuréttarfarsreglur um aðild breyttust. Lög nr. 130/2011 um úrskurðarnefndumhverfis- og auðlindamála geyma engin sérákvæði um aðild að dómsmáli. Súsérstaka heimild sem 3. sbr. 4. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 veitirfélagasamtökum, sem uppfylla ákveðin skilyrði, að kæra til úrskurðarnefndarinnarán þess að sýna fram á lögvarða hagsmuni, veitir þeim, sem ekki hefurlögvarinna hagsmuna að gæta, ekki rétt til höfðunar dómsmáls vegna annars enþess hvort formreglna hafi verið fylgt við úrskurð úrskurðarnefndarinnar, en ískjóli meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar nýtur sá sem aðildhefur átt að máli fyrir stjórnvaldi almennt réttar til að bera undir dómstólahvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess og úrlausn, sbr. dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 231/2002 og 808/2014.Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar eröllum játaður réttur til að fá dóm um réttindi sín og skyldur. Leiðir þessigrein ekki til þess að menn öðlist rétt til aðildar að dómsmáli án þess að eigalögvarða hagsmuni af dómsmálinu. Stefnandi vísar til þess að hann hafihöfðað annað dómsmál í því skyni að knýja ríkið til nánar tilgreindrarfriðlýsingar lands. Slík málshöfðun stefnanda aflar honum ekki lögvarinnahagsmuna í þessu máli.Stefnandi vísar til þess hvernigtilteknar erlendar dómsúrlausnir hafi gengið þegar metnir hafi verið lögvarðirhagsmunir. Hafa þær ekki fordæmisgildi hér.Þegar á allt framanritað er horft hefurstefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af málinu og verðurþví að fallast á kröfu stefnda um frávísun þess. Þegar á allt er horft þykirmega ákveða að málskostnaður milli aðila falli niður.Af hálfu stefnanda fór SifKonráðsdóttir hrl. með málið en af hálfu stefnda Kristín Ólafsdóttir hdl.Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐMáli þessu er vísað frá dómi.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 194/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um tilhögun gæsluvarðhalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málunum til Hæstaréttar með kærum 21. apríl 2009, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærðir er tveir úrskurðir Héraðsdóms Austurlands 21. apríl 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 12. maí 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta takmörkunum samkvæmt b., c., d., og e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en þó ekki lengur en rannsóknarhagsmunir standi til. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og án þeirra takmarkana sem kveðið er á um í úrskurðunum. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Málin hafa verið sameinuð fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 169., sbr. 4. mgr. 195. gr. og 210. gr., laga nr. 88/2008. Eins og greinir í hinum kærðu úrskurðum var varnaraðili handtekinn um borð í skútu, sem stöðvuð hafði verið af skipi Landhelgisgæslunnar á hafinu milli Íslands og Færeyja. Hann er grunaður um aðild að broti á 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fallist er á forsendur í hinum kærðu úrskurðum um að uppfyllt séu skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi þann tíma og með þeim skilmálum sem þar greinir. Um lögmæti handtöku varnaraðila verður ekki dæmt í þessu máli. Með þessum athugasemdum verða hinir kærðu úrskurðir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir.
Mál nr. 414/1999
Kærumál Útburður Húsaleigusamningur Riftun Greiðsla
Vegna vanskila á húsaleigu fyrir húsnæði í eigu V krafðist hann þess að leigutakinn Þ yrði borinn út. Taldi Þ að hann hefði efnt skyldu sína til leigugreiðslna með því að afhenda V sex svalahurðir, en V mótmælti því. Talið var að Þ hefði ekki sannað að hann hefði efnt skyldu sína til greiðslu húsaleigu. Var réttur V til að rifta leigusamningnum talinn það skýr að fullnægt væri skilyrðum 78. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 90/1989 um aðför. Var fallist á kröfu V um heimild til útburðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. október sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. september 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá varnaraðila borinn út með beinni aðfarargerð úr verksmiðjuhúsnæði við Ljósatröð við Reykjanesbraut í Hafnarfirði. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að beiðni hans um aðför nái fram að ganga og varnaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi sóknaraðila í héraði ásamt kærumálskostnaði. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er hvorki ágreiningur um eignarrétt sóknaraðila að húsnæðinu, sem krafist er að varnaraðili verði borinn út úr, fjárhæð húsaleigu né að varnaraðili hafi ekki innt af hendi mánaðarlega leigugreiðslu vegna apríl, maí og júní 1999. Í málinu liggur fyrir greiðsluáskorun, sem sóknaraðili sendi varnaraðila 11. júní 1999, svo og símskeyti 30. sama mánaðar, þar sem sóknaraðili rifti húsaleigusamningi aðilanna með vísan til 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Varnaraðili heldur því fram að hann hafi efnt skyldu sína til leigugreiðslu fyrir húsnæðið með því að afhenda sóknaraðila sex svalahurðir. Sóknaraðili telur varnaraðila hins vegar hafa smíðað umræddar hurðir úr efni, sem hann hafi tekið í heimildarleysi úr húsnæði sóknaraðila. Hafi því forráðamenn sóknaraðila tekið hurðirnar í sínar vörslur og krafist greiðslu endurgjalds fyrir timbrið. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 gildir það almenna skilyrði fyrir beinni aðfarargerð að sá réttur, sem gerðarbeiðandi leitar fullnustu á, sé svo ljós að sönnur verði fengnar fyrir honum með gögnum, sem færð verða fram fyrir dómi með stoð í 83. gr. laganna. Varnaraðili hefur ekki sannað þá staðhæfingu að hann hafi efnt skyldu sína til greiðslu húsaleigu með því að afhenda varnaraðila fyrrnefndar svalahurðir, en fyrir því ber hann sönnunarbyrði. Að þessu gættu er réttur sóknaraðila til að rifta leigusamningi aðilanna það skýr að fullnægt er áðurgreindum skilyrðum fyrir beinni aðfarargerð, en í málinu verður ekki dæmt að öðru leyti um deilur málsaðilanna um ætlaða töku varnaraðila á efni úr húsnæði sóknaraðila. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um heimild til útburðar. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, Verksmiðju Reykdals sf., er heimilt að fá varnaraðila, Þorstein Svan Jónsson, borinn út úr verksmiðjuhúsnæði við Ljósatröð við Reykjanesbraut í Hafnarfirði. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 657/2016
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L hf. á hendur M var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Talið var að annmarkar þeir sem M taldi vera á málatilbúnaði L hf. lytu ekki að málsgrundvellinum heldur að sönnun þess að L hf. ætti þá fjárkröfu sem hann gerði í málinu. Hefði M ekki getað dulist hver krafan var, hvernig hún væri tilkomin og hvernig L hf. hygðist rökstyðja hana. Þá hefðu aðilar ekki lýst gagnaöflun lokið þegar málið var flutt um frávísunarkröfu M. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 20. september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. október sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. september 2016, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í stefnu tilhéraðsdóms kemur fram að krafan sé vegna yfirdráttarskuldar á tilgreindum tékkareikningisem varnaraðili stofnaði hjá Sparisjóðinum í Keflavík á árinu 1993. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 var tilteknum eignum ogskuldum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til Spkef sparisjóðs. Þá tókFjármálaeftirlitið ákvörðun 5. mars 2011 um að afturkalla starfsleyfi Spkefsparisjóðs frá og með 7. sama mánaðar, en þann dag tæki sóknaraðili, sem þá hétNBI hf., við rekstri, eignum og skuldum sparisjóðsins. Í stefnunni kemur framað reikningnum hafi verið lokað 31. júlí 2012 og nemi uppsöfnuð skuldvarnaraðila stefnufjárhæðinni. Við þingfestingu málsins lagði sóknaraðili fram,auk stefnu og skrár um framlögð skjöl, ,,reikningaskrá“, innheimtuviðvörun, innheimtubréfog yfirlit yfir innheimtukostnað fyrir löginnheimtu.Annmarkar þeir semvarnaraðili telur á málatilbúnaði sóknaraðila lúta ekki að málsgrundvellinumheldur að sönnun þess að hann eigi þá kröfu, sem hann gerir í málinu. Gatvarnaraðila ekki dulist hver krafan var, hvernig hún var til komin og hvernigsóknaraðili hugðist rökstyðja hana. Þá höfðu aðilar ekki lýst gagnaöflun lokiðþegar málið var flutt um frávísunarkröfu varnaraðila. Fyrir Hæstarétti hefursóknaraðili lagt fram reikningsyfirlit umrædds reiknings á tímabilinu frá 4. febrúar2011 til 31. desember 2015. Á þeim kemur fram að hafi viðtakandi athugasemdirvið þau beri honum að tilkynna það sóknaraðila innan 20 daga frá móttöku þeirraen annars teljist reikningurinn réttur. Varnaraðili hefur ekki borið því við aðyfirlitin hafi ekki verið send honum og verður ekki ráðið af gögnum málsins aðhann hafi gert athugasemd við efni þeirra. Samkvæmt þessu hefursóknaraðili lagt nægilega skýran grundvöll að máli sínu á hendur varnaraðila ogeru ekki efni til að vísa því frá héraðsdómi vegna vanreifunar, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar 3. mars 2003 í máli nr. 57/2003, 17. apríl 2008 ímáli nr. 169/2008 og 20. apríl 2010 í málum nr. 186/2010 og 187/2010. Verðurhinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar. Varnaraðili greiðisóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, MargeirVilhjálmsson, greiði sóknaraðila, Landsbankanum hf., 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 7. september 2016Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar umfrávísunarkröfu stefnda 1. september 2016, var höfðað 12. mars 2016 af hálfuLandsbankans hf., Austurstræti 11 í Reykjavík vegna Landsbankans hf., Keflavík,Tjarnargötu 12 í Reykjanesbæ, á hendur Margeiri Vilhjálmssyni, Gvendargeisla130 í Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru svohljóðandi: „Þess er krafist að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 2.617.626,00 ásamtyfirdráttarvexti sem eru 12,45%, frá lokunardegi reiknings þann 31.07.2012 til17.09.2012 og dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af kr.2.617.626,00 frá 17.09.2012 til greiðsludags. Inná skuldina hefur verið greiddinnborgun 01.11.2013 kr. 282.877,00; og dregst hún frá skuldinni m.v. stöðuhennar á innborgunardegi. Innborgunum er fyrst ráðstafað til greiðslu áfallinskostnaðar af vanskilum, þá til greiðslu vaxta og að lokum til lækkunarhöfuðstóls. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, enmálskostnaðarreikningur verður lagður fram við aðalflutning málsins ef tilkemur. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Við ákvörðunmálskostnaðar verði tekið tillit til innheimtukostnaðar fyrir löginnheimtu ísamræmi við heimildir.“Dómkröfur stefnda eru svohljóðandi: „Þess erkrafist að málinu verði vísað frá dómi.Til vara er krafist sýknu af kröfumstefnanda eða lækkunar kröfunnar. Þá er krafist málskostnaðar. Við ákvörðunmálskostnaðarins verði tekið tillit til þess að stefndi hefur ekkifrádráttarrétt vegna kostnaðar af virðisaukaskattskyldu lögmannsþjónustu.“Í þessum þætti málsins er til úrlausnaraðalkrafa stefnda, hér sóknaraðila, um að málinu verði vísað frá dómi.Stefnandi, sem hér er varnaraðili, krefst þess að kröfu stefnda um frávísunmálsins verði hafnað. Af hálfu beggja aðila er krafist málskostnaðar að matidómsins í þessum þætti málsins.Yfirlit málsatvikaog ágreiningsefnaÓumdeilt er að stefndi var viðskiptamaðurSparisjóðsins í Keflavík og stofnaði þar reikning nr. 1784 á árinu 1993.Stefndi kveðst hafa notað reikninginn sem krafan er gerð út af frá árinu 1993fram á árið 2009, en kveðst frá þeim tíma ekkert hafa notað reikninginn.Stefnandi kveður yfirdráttarheimild á reikningi stefnda hafa runnið út án þessað uppsöfnuð skuld á honum væri greidd. Reikningnum hafi verið lokað 31. júlí2012. Þá hafi skuldin verið 2.617.626 krónur og hafi stefnda verið sentinnheimtubréf 17. ágúst 2012. Innborgun 1. nóvember 2013, að fjárhæð 282.877krónur, dragist frá skuldinni, en eftirstöðvar hafi ekki fengist greiddar þráttfyrir innheimtutilraunir. Styður stefnandi dómkröfu sína við reglur samninga-og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga, vaxtakröfur við lög nr.38/2001 og kröfu um málskostnað við lög um meðferð einkamála nr. 91/1991 og lögnr. 50/1988.Stefndi bendir í greinargerð sinni á, að ístefnunni komi ekki fram hvaða úttektir myndi höfuðstól kröfunnar og að þarkomi hvorki fram hvaða heimild hafi verið á hlaupareikningnum né hvenær húnhafi runnið út. Sagt sé að 282.877 krónur hafi verið greiddar inn á skuldina áreikningnum 1. nóvember 2013, en þess sé ekki getið að það hafi ekki veriðstefndi sem greitt hafi inn á reikninginn heldur stefnandi. Innborgunin hafiverið vegna skilvísra greiðslna húsnæðislána og hafi Landsbankinn tekiðákvörðun um að færa fjárhæðina inn á umræddan reikning án alls samráðs viðstefnda. Engin gögn séu lögð fram af hálfu stefnanda um það hvernigstefnufjárhæðin sé fundin og hvergi sé skilið á milli þess sem sé raunverulegurhöfuðstóll (úttektir eða lán) og hins sem séu vextir og/eða kostnaður. Krafastefnanda um höfuðstól skuldarinnar sé því vanreifuð.Stefnandi vísar um aðild sína að málinu tilákvörðunar Fjármálaeftirlitsins (FME) 22. apríl 2010 um ráðstöfun eigna ogskulda Sparisjóðsins í Keflavík til Spkef sparisjóðs og ákvörðunar FME 5. mars2011 um að NBI hf., nú stefnandi, tæki við rekstri, eignum og skuldbindingumSpkef sparisjóðs. Stefndi kveðst engin viðskipti hafa átt við Spkef sparisjóðeða NBI hf. á þeim reikningi sem sagt sé að hafi verið lokað 31. júlí 2012.Sögu Sparisjóðsins í Keflavík hafi lokið 22. apríl 2010 þegar eignumSparisjóðsins hafi verið ráðstafað til nýs aðila, Spkef sparisjóðs. Í 13.tölulið ákvörðunar FME þar um hafi framsal kröfuréttindanna verið með þeirriforsendu að skuldajöfnunarréttur skuldara gagnvart Sparisjóðnum eða þrotabúihans skyldi haldast. Stefndi kveður Landsbankann hafa hafiðtilraunir til innheimtu þeirrar kröfu sem mál þetta snýst um árið 2012. Stefndileggur fram reikning frá stefnda til Sparisjóðsins í Keflavík og gögn umsamskipti milli lögmanns stefnda og lögmanna bankans um gagnkröfu stefnda vegnavinnu fyrir Sparisjóðinn, sem hann vildi nota til skuldajafnaðar gegndómkröfunni. Verkið hafi verið unnið í ágúst til nóvember 2009 og hafi stefndisent Sparisjóðnum reikning sinn ásamt tímaskýrslu 1. febrúar 2010. Áreikningnum er þess óskað að fjárhæð hans, 2.494.800 krónur, leggist inn ábankareikning nr. 1784, en reikningur stefnda mun hafa verið ógreiddur þegarFME tók yfir starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík. Stefndi kveður gagnkröfunniekki hafa verið mótmælt af hálfu stefnanda, sem telji hana þó ekki tæka tilskuldajöfnunar. Sýknukrafa stefnda af dómkröfunni byggist áþví að krafa stefnanda hafi þegar verið greidd með skuldajöfnuði. Krafa umlækkun hennar styðst við það að viðskiptum stefnda við Sparisjóðinn í Keflavíkí gegnum reikning 1784 hafi lokið á árinu 2009 og telur stefndi einhliðaákvörðun stefnanda um að tekjufæra reikninginn um 282.877 krónur síðar ekkihafa verið viðskipti sem slitið geti fyrningu. Einhliða ákvarðanir Landsbankansum lokun reikningsins árið 2012 eða um færslu dráttarvaxta og kostnaðar áreikninginn skapi ekki slíkan rétt. Krafa stefnanda hafi orðið gjaldkræf áárinu 2009 og sé sá hluti kröfunnar sem saman standi af vöxtum og/eða kostnaðiþví löngu fyrndur skv. lögum nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda.Helstu málsástæðurog lagarök sóknaraðila fyrir frávísunarkröfuStefnandi hafi engin gögn lagt fram um þákröfu sem hann telji sig eiga önnur en eigið gagn um lokun reiknings á árinu2012 og gögn um innheimtutilraunir. Enga lýsingu sé að finna á því hvenærkrafan hafi stofnast eða hvernig. Engar upplýsingar séu um samsetningukröfunnar í höfuðstól, vexti og/eða kostnað. Engin lýsing sé á heimildumstefnda í viðskiptum við Sparisjóðinn í Keflavík eða hvenær gjalddagi hafiverið. Hafi gjalddagi verið þegar heimild hafi runnið út vanti lýsingu þess.Með þessari vanreifun sé brotið gegn ákvæði d-liðs 1. mgr. 80. gr. laga ummeðferð einkamála og beri því að vísa málinu frá dómi. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefndajafnframt vísað til þess að allar röksemdir stefnanda eigi að koma fram ístefnu og samkvæmt g-lið framangreinds lagaákvæðis beri þar að geta allrahelstu gagna, bæði þeirra sem stefnandi hafi til sönnunar og þeirra sem hanntelji sig enn þurfa að afla, en það hafi ekki verið gert. Helstu málsástæðurog lagarök varnaraðila gegn frávísunarkröfuAf hálfu stefnanda var í munnlegummálflutningi á því byggt að skilyrðum d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferðeinkamála, sem stefndi vísi til í greinargerð, sé fullnægt í stefnu þar sem ídómkröfum sé gerð grein fyrir höfuðstól kröfunnar, sem gjaldfelld hafi verið álokunardegi reiknings. Gerð sé grein fyrir því að reikningurinn hafi veriðstofnaður árið 1993 og að honum hafi verið lokað á árinu 2012. Krafa sé gerð umdráttarvexti frá tilteknum degi og gerð sé grein fyrir innborgun sem komi tilfrádráttar, en þá innborgun hafi bankinn innt af hendi umfram skyldu.Stefndi hafi ítrekað verið upplýstur umstöðu reikningsins með reikningsyfirlitum og í raun sé enginn ágreiningur umréttmæti kröfu stefnanda, sem óþarft hafi verið að gera frekari grein fyrir ístefnu. Ágreiningur aðila lúti aðeins að því hvort stefnda hafi verið heimiltað skuldajafna kröfu sinni á hendur Sparisjóðnum við skuldina á reikningnum.Stefnukrafan byggist á stöðu reiknings við lokun hans, sem lögð hafi verið framgögn um. Gagnaöflun hafi ekki verið lýst lokið og stefnandi eigi að hafatækifæri til að bregðast við áskorun í greinargerð um frekari framlagningugagna.NiðurstaðaFyrirmæli 1. mgr.80. gr. og 95. gr. laga nr. 91/1991 miða að því að tryggja að ljóst sé áfrumstigi dómsmáls með hvaða röksemdum og í meginatriðum á hvaða gögnumstefnandi hyggst styðja kröfur sínar. Ákvæði 80. gr. laganna um efni stefnu eiga sér ekki sístþann tilgang að tryggja stefnda rétt til að kynna sér málatilbúnað stefnanda íþví skyni að eiga þess sanngjarnan kost að verjast kröfum hans að því er allaþætti þeirra varðar.Í stefnu er ekki að finna neina útskýringu eða sundurliðuná því hvernig höfuðstóll kröfunnar er til kominn. Stefnandi hefur lagt framútprentun, dags. 8. ágúst 2012, þar sem fram kemur að staða á reikningi stefndasé skuld að fjárhæð 2.617.262 krónur. Þá leggur stefnandi fram með stefnu afritaf innheimtuviðvörun, sem ber með sér að hafa verið send stefnda 9. janúar 2012og er þar vakin athygli á að yfirdráttarskuld á reikningi hans sé 2.431.963krónur. Auk birtingarvottorðs og skjalaskrár og þessara tveggja skjala fylgdistefnu við þingfestingu hennar afrit innheimtubréfs frá lögfræðiinnheimtu NBIhf., dags 17. ágúst 2012, og upplýsingar um áfallinn innheimtukostnað „motus“,dags. 12. febrúar 2016. Þar með eru gögn þau sem fylgdu stefnunni tæmanditalin, en efni stefnunnar er að mestu rakið hér að framan. Engin yfirlit um hreyfingar á bankareikningnum eru fyrirhendi eða aðrar upplýsingar um úttektir stefnda af reikningnum, hvorki umfjárhæðir úttekta né dagsetningar þeirra. Þá liggur ekkert fyrir um heimildstefnda til að yfirdraga reikning sinn, hvorki um fjárhæð né tímamörk slíkrar heimildar.Af þeim gögnum sem stefnandi lagði fram með stefnu verður aðeins ráðið hverjahann telur heildarfjárhæð skuldar stefnda við sig vera, annars vegar 9. janúar2012 og hins vegar 8. ágúst sama ár, og hafði skuldin þá hækkað. Samkvæmtframansögðu er ekki ljóst hvernig stefnufjárhæðin er fundin og er engin tilraungerð til þess að skýra það í stefnu eða í gögnum sem henni fylgdu.Haldlaus er sú málsástæða stefnanda, sem fram kom viðmunnlegan málflutning, að óþarft hafi verið að gera nánari grein fyrir kröfunnií stefnu þar sem hún sé óumdeild og vegna þess að ágreiningur aðila snúistaðeins um það hvort skuldin hafi þegar verið greidd með skuldajöfnuði. Ekki varvikið að þessu í stefnunni, en þar er greint frá því að innheimtutilraunir hafireynst árangurslausar. Þessi atvik veita stefnanda enga heimild til að víkjafrá fyrirmælum réttarfarslaga um efni stefnu. Sundurliðun kröfunnar ogupplýsingar um atvik að innborgun á reikninginn eru atriði sem skipt geta málifyrir málsvarnir stefnda, m.a. vegna lagareglna um fyrningartíma.Að öllu framangreindu virtu þykir stefnandi ekki hafa lagtþann grundvöll að málinu sem nauðsynlegur er til þess að efnisdómur verði á þaðlagður. Málatilbúnaði stefnanda er svo áfátt að hann fullnægir ekki kröfum 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Málatilbúnaður hanser vanreifaður og er hann til þess fallinn að takmarka möguleika stefnda til aðhalda uppi vörnum í málinu. Verður því fallist á aðalkröfu stefnda og máli þessu verðurvísað frá dómi.Með vísun til 2. mgr. 130. gr. laga ummeðferð einkamála, nr. 91/1991, verður stefnanda gert að greiða stefndamálskostnað sem ákveðinn er 300.000 krónur.Úrskurðinn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r or ðMáli þessu er vísað frá dómi.Stefnandi, Landsbankinn hf., greiði stefnda,Margeiri Vilhjálmssyni, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 85/2009
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki uppfyllt skilyrði í ákvæði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. febrúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess í greinargerð til Hæstaréttar að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 21. febrúar 2009 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hennar, að hún kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbók í hvaða skyni kært væri svo sem áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnt hefði verið, sbr. sama lagaákvæði. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess, að X, kt. [...], [heimilisfang], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009, kl. 16:00. Kærða hefur mótmælt kröfunni. Mál þetta var tekið til úrskurðar í gær og tók dómari sér þá frest til að kveða upp úrskurðinn. Við fyrirtöku málsins í dag lagði lögreglustjóri fram breytta kröfugerð ásamt frekari rannsóknargögnum, sbr. ákvæði 3. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjóra segir að lögreglu hafi borist upplýsingar þess efnis að kærða og unnusti hennar, A, kt. [...], hefðu farið af landi brott til Hollands en við endurkomu til Íslands hygðust þau flytja með sér mikið magn af fíkniefnum. Lögregla kveðst hafa fengið upplýsingar frá lögregluyfirvöldum í Hollandi um að unnusti kærðu hafi verið handtekinn á Schipholflugvelli í Amsterdam þann 13. febrúar sl. með mikið magn fíkniefna í sínum vörslum. Þá hafi lögreglu borist upplýsingar um að kærða hafi haft atvinnu af vændi ungra kvenna sem hún flytji sérstaklega hingað til lands gagngert til slíks athæfis og hún notfæri sér þær því kynferðislega til nauðungarvinnu. Rannsókn máls þessa sé á frumstigi. Telji lögreglan rökstuddan grun um að kærða tengist hinum ætlaða innflutningi unnusta síns til Hollands en jafnframt að þau hafi í sameiningu ætlað að flytja fíkniefnin til Íslands. Meðal þess sem rannsaka þurfi sé aðdragandi ferðar kærðu og unnusta hennar utan og til landsins og tengsl kærðu við aðra hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða. Um verulegt magn fíkniefna sé að ræða, sem lögregluyfirvöld í Hollandi haldlögðu, og þyki það benda til þess að efnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi og að háttsemi kærðu kunni að varða við ákvæði 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ákvæði laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Þá þyki lögreglu vera til staðar rökstuddur grunur þess efnis að hinn ætlaði innflutningur fíkniefnanna tengist mun umfangsmeiri innflutningi fíkniefna hingað til lands á undanförnum mánuðum og árum. Þá telji lögregla rökstuddan grun um að kærða hafi lífsviðurværi sitt af vændi annarra og stundi mansal ungra kvenna hingað til lands í því skyni. Lögregla telji að ætla megi að kærða kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka gangi hún laus. Þess sé því krafist að kærðu verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi skv. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærðu verði gert að sæta takmörkunum, sbr. a- til e-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærðu verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16.00. Eins og rakið hefur verið var kærða handtekin 19. febrúar sl. við komu til Íslands frá Hollandi. Þangað hafði hún farið ásamt unnusta sínum en var ein á ferð þegar hún var handtekin. Ekki fundust á henni fíkniefni. Af rannsóknargögnum verður ráðið að unnusti kærðu var handtekinn í Hollandi 13. febrúar sl. með mikið magn fíkniefna í fórum sínum. Að þessu virtu og með vísan til gagna málsins er það mat dómsins að komnar séu fram vísbendingar um að kærða tengist með einhverjum hætti undirbúningi að fíkniefnabroti vegna tengsla hennar við unnusta sinn. Kærða er í kröfu lögreglustjóra sögð grunuð um brot gegn ákvæðum laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjóra segir að kærða tengist ætluðum fíkniefnainnflutningi unnusta síns til Hollands en jafnframt að þau hafi í sameiningu ætlað að flytja fíkniefnin til Íslands. Er það mat dómsins að þetta sakarefni sé ekki svo skýrt að á því verði byggður úrskurður um gæsluvarðhald. Hins vegar byggir krafa lögreglustjóra jafnframt á því að kærða sé undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 206. og 227. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið er til gagna málsins er fallist á það með lögreglu að kærða sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn áðurgreindum hegningarlagaákvæðum sem varða fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og haldi kærða óskertu frelsi sínu gæti hún torveldað rannsókn málsins, komið sönnunargögnum undan eða haft áhrif á framburð vitorðsmanna eða vitna. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður með sömu rökum og rakin eru hér að framan og vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sakamálalaga fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða sæti einangrun á meðan hún sætir gæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurði þessum. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærða, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16:00. Kærða skal sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu.
Mál nr. 263/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldiá grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili,sem kveðst vera X, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2005.Kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 16. júní 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til fimmtudagsins 23. júní 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr.laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hún sæti farbanni í staðgæsluvarðhalds. Sóknaraðilikrefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Samkvæmt gögnummálsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa framið brot, sem getavarðað hana fangelsisrefsingu samkvæmt 155. gr. og 248. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrðum a. liðar 1. mgr.103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt. Verður úrskurðurinn því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinní Reykjavík hefur krafist þess að dómurinn úrskurði að kona, sem kveðst vera X,kt. [...], breskur ríkisborgari, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 23. júní nk. kl. 16.00 á grundvelli aog b-liða 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að þann 9. þ.m. hafi lögreglu boristvitneskja um það frá starfsmönnum Landsbanka Íslands að seldir hefðu verið íútibúum bankans frá 19. – 31. maí sl. fjórir tékkar frá tveimur bönkum íBandaríkjunum. Hafi endurgreiðslu tékkanna í Bandaríkjunum verið hafnað á þeimforsendum að þeir væru falsaðir (counterfeit). Lögreglan kveðst hafa undirhöndum tvo tékkanna samtals að and­virði 18.000 USD sem hafi verið endursendirbankanum. Lögreglu hafi nú borist upplýsingar frá bankanum um að hafnað hafiverið innlausn þriggja annarra tékka, samtals að fjárhæð 18.500 USD. Séu þrírtékkanna framseldir með áritun á nafni Y og tveir með nafni X en eyðublöðin séuprentuð til kærðu sem reiknings­hafa. Andvirðitékkanna hafi verið lagt inn á bankareikning nr. 101-26-260172, sem Y hafistofnað 19. maí sl. í bankanum. Sýni myndir úr eftirlitskerfi bankans að maðurog kona hafi hvort um sig framvísað tveimur tékkum Í ljóshafi komið að grunuðu hafi haldið af landi brott með ferjunni Norrænu 9. júní sl. áleiðis til Hanstholm í Danmörkumeð viðkomu í Þórshöfn í Færeyjum og Larvik á Hjaltlandi með bifreiðina [...],af gerðinni Toyota Land Cruiser 90,skráðan 2005, en bifreiðina hafi Y tekið á leigu hjá bílaleigunni Átaki,Kópavogi þann 8. þ.m. til 22. þ.m.Jafnframt hafi komið í ljós að Y hafi einnig ferðast með ferjunni sömuleið 2. þ.m. og þá með aðra bifreið,[...], ársgamla af gerðinni MMC Montero, sem hann hafði tekið á leiguhjá bílaleigunni Geysi í Keflavík til 15. þ.m. Ekki sé nú vitað hvar sú bifreiðsé niður komin. Af hálfu nefndra bílaleiga hafi verið lögð fram ósk um aðlögreglan hlutist til um að finna bifreiðarnar og koma þeim til skila. Þann 10.þ.m. hafi af hálfu Héraðsdóms Reykjavíkur verið gefin út skipun um handtökukærðu að beiðni lögreglustjórans í Reykjavík. Þau hafi verið handtekin aflögreglunni í Hanstholm í Danmörku við komu þangað kl. 16 þann 11. þ.m. sl. oghald verið lagt á bifreiðina VU-233. Jafnframt hafi verið lagt hald á 10.000evrur og 610.000 krónur, sem kærðu hafi haft í fórum sínum við handtöku. Hafiþau á grundvelli hand­tökuskipunarinnar verið úrskurðuð í gæsluvarðhald til 20.þ.m. í héraðsdómi Nyköbing Mors. Sá úrskurður hafi verið staðfestur af VestreLandsret. Þann 14. þ.m. hafi lögreglunni borist óskÍslandsbanka hf. um opinbera rannsókn vegna ætlaðra fjársvika kærðu. Í kærunnikomi fram að 30. maí til 7. júní sl. hafikærði selt í útibúum bankans fjóra tékka, samtals að andvirði 4.400 USDog lagt andvirði þeirra inn á bankareikning sinn. Hafi bankanum boristtilkynning (Advice of Dishonour) frá banka í Bandaríkjunum þess efnis að þrír tékkanna verði ekki greiddirÍslandsbanka. Ekki hafi borist tilkynning vegna tékka sem seldur hafi verið 7.þ.m. Þá hafi bankanum einnig borist tilkynning um að tékki að andvirði 1.000USD, sem X hafi selt í bankanum, verði ekki greiddur. Í gærhafi lögreglu borist bréf frá sendiráði Bretlands í Reykjavík um að vegabréfibresks ríkisborgara að nafni X hafi verið stolið árið 2001. Hafi jafnframtfylgt mynd af réttum handhafa vegabréfsins. Í dag hafi lögreglu boristupplýsingar þess efnis að reikningsnúmer sem tilgreint sé á einum tékkanna, semkærði Y hafi selt í Landsbankanum, sé ekki gilt. Lögreglumennhafi komið með kærðu til landsins um kl. 21 í kvöld. Að tilhlutan dönskulögreglunnar hafi verið lýst eftir bifreiðinni [...]. Teljaverði að sterkur og rökstuddur grunur liggi fyrir um að kærðu hafi staðið samanað því að svíkja út verulegar fjárhæðir í bönkum í Reykjavík og að svíkja út ábílaleigum bifreiðar og haft þær með sér brott af landinu. Þykiætluð brot kærðu varða við 1. mgr. 155. og 248. gr. almennra hegningar­laga nr.19/1940. Refsing fyrir brot gegn 1.mgr. 155. gr. laganna geti varðað allt að 8 ára fangelsi og brot gegn 248. gr.allt að 6 ára fangelsi en verulegir fjárhagslegir hagsmunir séu í húfi. Bifreiðin[...] sé ekki fundin. Fyrir liggi að yfirheyra kærðu. Ekki liggi enn fyrirfullnægjandi upplýsingar um ætluð fjársvik kærðu í bönkum hér á landi hvaðvarði umfang og eðli brotanna með tilliti til heimfærslu til refsiákvæða. Aðsögn forsvarsmanna Landsbankans og Íslandsbanka sé frekari gagna að vænta fráBandaríkjunum á næstu dögum. Ætla megi að kærðu nái að spilla sakargögnum ogjafnframt að þau muni reyna að komast hjá málsókn með því að hverfa úr landigangi þau laus. Fram erkomin rökstuddur grunur um að kærða hafi framið verknað sem getur varðaðfangelsisrefsingu verði sök sönnuð. Þar sem rannsókn málsins er á byrjunarstigier hætta á að kærða geti torveldað hana fari hún frjáls ferða sinna með því aðhafa samband við aðra sem kunna að tengjast meintu broti og hún hefur tengslvið. Kærða er erlendur ríkisborgari og má ætla að hún myndi reyna að komast úrlandi og koma sér þannig undan frekari rannsókn, málsókn og refsingu fari húnfrjáls ferða sinna. Þykja því skilyrði a og b liða 1. mgr. 103. gr. laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála vera uppfyllt. Ber með vísan til þessa aðtaka til greina kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærða sætigæsluvarðhaldi eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. SigríðurÓlafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærða,kona sem kveðst vera X, kt. [...], breskur ríkisborgari, sæti gæsluvarðhaldiallt til fimmtudagsins 23. júní nk.kl. 16.00.
Mál nr. 162/2000
Líkamstjón Örorka Skaðabótamál
B hlaut veruleg brunasár þegar hann, í leyfi frá starfi sínu sem vélstjóri, nýtti sér aðstöðu í vélsmiðju A til málmsmíði. B hafði nýlokið við að aðstoða starfsmenn vélsmiðjunnar við að gangsetja bifreið með því að láta bensín renna ofan í blöndung vélarinnar þegar neistar frá málmsmíði hans flugu í sag, sem dreift hafði verið á gólf vélsmiðjunnar. Sagið var blautt af ryðvarnarolíu undan nefndri bifreið og kviknaði í því. Meðan á tilraunum B til að slökkva eldinn stóð fékk hann yfir sig gusu af bensíni úr brúsa, sem notaður hafði verið við gangsetningu bifreiðarinnar skömmu áður og kviknaði við það mikill eldur í fatnaði hans. Ósannað þótti að A eða einhver sem hann bar ábyrgð á hefði orðið valdur að slysinu með því að skilja bensínbrúsann eftir opinn eða rekast í hann með fyrrgreindum afleiðingum. Var A sýknaður af skaðabótakröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson og Markús Sigurbjörnsson og Sigurður Líndal prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. apríl 2000. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.975.115 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.159.315 krónum frá 19. desember 1994 til 31. maí 1995, en af 1.975.115 krónum frá þeim degi til 12. desember sama árs. Frá þeim degi krefst áfrýjandi dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga af síðastnefndri fjárhæð til greiðsludags. Til vara krefst hann annarrar lægri fjárhæðar með vöxtum eins og greinir í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til þess að áfrýjandi var staddur síðla dags 19. desember 1994 á starfstöð Vélsmiðjunnar Brúnar að Hamarsteig 1 í Mosfellsbæ, en vélsmiðjan var í eigu stefnda. Áfrýjandi var þá í leyfi frá starfi sínu sem vélstjóri á fiskiskipi, en áður mun hann hafa unnið um tíma í vélsmiðjunni. Í umrætt sinn var áfrýjandi að nýta sér aðstöðu hjá stefnda til að vinna við smíði borðs úr málmi með svokallaðri argonsuðu. Voru þá inni í húsakynnum vélsmiðjunnar þrjár bifreiðir. Fékkst áfrýjandi við verk sitt aftan við eina bifreiðina í nokkrum þrengslum á milli hennar og lokaðra innkeyrsludyra. Auk áfrýjanda var stefndi við vinnu í vélsmiðjunni, svo og bróðir stefnda, Jón Á. Blomsterberg, og sonur, Róbert Axel Axelsson. Fram er komið í málinu að eftir að áfrýjandi hófst handa við áðurnefnt verk þurfti að færa út úr vélsmiðjunni bifreiðina, sem var framan við vinnuaðstöðu hans, og setja inn aðra bifreið, sem vinna átti við fyrir viðskiptamann stefnda. Flutti þá áfrýjandi smíðagrip sinn og verkfæri úr stað og var bifreiðinni ekið út. Ekki tókst að ræsa bifreiðina, sem færa átti inn í húsið. Var þá gripið til þess ráðs að taka upp vélarlok bifreiðarinnar, sem var stór jeppi af gerðinni Chevrolet. Klifraði áfrýjandi upp á bifreiðina framan við vélarlokið og lét lítilræði af bensíni renna ofan í blöndung vélarinnar. Með því tókst að ræsa hana. Í framhaldi af því var bifreiðinni ekið inn í vélsmiðjuna og dyrum lokað. Færði áfrýjandi muni í tengslum við verk sitt aftur á þann stað, sem áður greinir, og tók til við það á ný. Skömmu eftir þetta virðast neistar, sem stöfuðu af málmsmíði áfrýjanda, hafa komist í sag, sem hafði verið dreift undir bifreið næst við hlið þeirrar, sem hann vann aftan við. Þetta sag mun hafa verið blautt af ryðvarnarolíu, sem lak undan bifreiðinni, og kviknaði í því. Áfrýjandi kveðst í flýti hafa sótt teppi og ætlað að leggja það á gólfið til að kæfa eldinn. Hafi hann í þessu skyni staðið rétt aftan við bifreiðirnar og snúið baki að dyrum vélsmiðjunnar. Skyndilega hafi hann þá fengið yfir sig aftanverðan gusu af bensíni og kviknaði í fötum hans. Hljóp áfrýjandi að útgöngudyrum úr vélsmiðjunni handan við bifreiðirnar og tókst honum á þeirri leið að rífa af sér nokkuð af logandi fatnaði, en að öðru leyti slökkti hann eldinn utan á sér með því að velta sér í snjó utan við vélsmiðjuna. Áfrýjandi hlaut veruleg brunasár við þennan atburð. Dvaldist hann af þeim sökum á Landspítalanum frá 19. desember 1994 til 13. janúar 1995, en síðan til endurhæfingar á Reykjalundi frá 15. þess mánaðar og fram í byrjun apríl sama árs. Í málinu leitar áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna tímabundins atvinnutjóns og varanlegrar örorku, sem hann varð fyrir af þessum sökum, auk þjáningabóta og bóta fyrir varanlegan miska, en einstakir kröfuliðir hans eru reistir á örorkumati læknis frá 21. janúar 1999. Stefndi gerir ekki athugasemdir við þetta örorkumat. II. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá rannsókn lögreglunnar og Vinnueftirlits ríkisins á atvikum, sem leiddu til tjóns áfrýjanda, þar á meðal framburði hans sjálfs, stefnda og Róberts Axels Axelssonar fyrir lögreglu, svo og skýrslum þeirra sömu við aðalmeðferð þessa máls og framburði aðila þess undir rekstri máls, sem áfrýjandi sótti á árinu 1997 á hendur vinnuveitanda sínum, Haraldi Böðvarssyni hf., til heimtu launa í veikindaforföllum vegna afleiðinga slyssins. Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti ljósmyndir, sem lögreglan í Reykjavík tók á vettvangi slyssins 19. desember 1994, en um þær kveðst hann fyrst hafa fengið vitneskju eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Í tengslum við þetta gáfu aðilar málsins aftur skýrslur um atvik þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. apríl 2000. Leiddi áfrýjandi við sama tækifæri til vitnisburðar fyrir dómi Róbert Axel Axelsson og Steinþór Einarsson, sem annaðist rannsókn Vinnueftirlits ríkisins á slysinu. Í síðastnefndri skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi fullyrti hann að stefndi hafi sjálfur ekið út úr vélsmiðjunni þeirri bifreið, sem áfrýjandi vann aftan við í byrjun. Hafi Róbert átt að aka hinni bifreiðinni inn í vélsmiðjuna, en ekki hafi tekist að koma bifreiðinni í gang. Stefndi hafi þá komið inn í húsið og sótt bensínbrúsa. Hann hafi beðið áfrýjanda um að koma út með sér til að gangsetja bifreiðina. Fyrir utan vélsmiðjuna hafi stefndi rétt áfrýjanda bensín í tappa af brúsanum og sá síðarnefndi hellt því ofan í blöndung bifreiðarinnar. Róbert hafi að þessu búnu ekið bifreiðinni inn í húsið, en áfrýjandi kvaðst ekki vita hvað gert var við brúsann eftir það. Áfrýjandi hafi síðan aftur farið að vinna við verk sitt. Rétt eftir þetta hafi Róbert kallað að það væri kominn upp eldur, sem áfrýjandi hafi þá séð við eða undir næstu bifreið. Hann hafi sótt teppi og verið í þann veginn að breiða það yfir eldinn þegar bensín hafi gusast yfir hann og eldur komið í föt hans. Sérstaklega aðspurður sagði áfrýjandi að sér fyndist eins og hann hafi í sömu mund orðið var við umgang fyrir aftan sig, líkt og verið væri að stappa í gólfið til að slökkva eld. Hafi honum fundist Róbert vera þar á ferð. Í skýrslu fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 kvaðst stefndi ekki minnast þess hver hafi fært bifreiðina, sem áður er getið, út úr vélsmiðjunni. Hann kannaðist við að hafa beðið áfrýjanda og Róbert Axel Axelsson um að koma hinni bifreiðinni inn í húsið, svo og að ekki hafi tekist að gangsetja hana. Hann kvaðst ábyggilega ekki hafa komið út með bensínbrúsa og sagðist vera nokkuð viss um að hann hefði ekki ekið bifreiðinni sjálfur inn í húsið, heldur teldi hann að áfrýjandi og Róbert hefðu annast það. Hafi hann verið staddur í afgreiðslu vélsmiðjunnar þegar Róbert kallaði til hans að eldur væri kominn upp. Hann hafi rakleitt farið sem leið lá á milli innkeyrsludyra og bifreiða til að komast að eldinum. Hann hafi ekki haft slökkvitæki við höndina og því reynt að stappa í eldinn, sem hafi aðeins magnast við það. Sérstaklega aðspurður kvaðst stefndi ekki hafa séð bensínbrúsann þegar þetta gerðist, þannig að hann gæti þess vegna hafa rekið sig í hann. Eftir þetta hafi áðurnefndur Jón Á. Blomsterberg komið með slökkvitæki og slökkt eldinn þegar í stað. Stefndi kvaðst ekkert hafa séð til áfrýjanda meðan á þessu stóð. Róbert Axel Axelsson bar fyrir dómi umræddan dag að hann minntist þess ekki að hafa átt hlut að því að færa bifreið inn í vélsmiðjuna, en það kæmi þó fram í skýrslu, sem hann gaf hjá lögreglunni 29. desember 1994. Hann neitaði því að hafa sótt bensínbrúsa inn í vélsmiðjuna til að gangsetja þessa bifreið. Hann sagðist síðar hafa orðið var við loga í sagi undir bifreið skammt frá þeim stað, sem áfrýjandi fékkst við málmsuðu. Hann hafi hlaupið fyrir aftan bifreiðirnar og kallað til stefnda að kviknað væri í. Þeir hafi komið til baka saman og séð fyrir framan sig „bara heljarinnar bál“. Sagðist Róbert hafa verið fyrir aftan stefnda og ekkert séð til áfrýjanda. Taldi hann að stefndi hafi verið með slökkvitæki, sem ekki hafi virkað, og hafi þá stefndi hlaupið inn í eldinn, hugsanlega til „að sparka í einhverja tusku eða eitthvað sem hann hélt að eldurinn væri í.“ Í skýrslu fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 staðfesti áðurnefndur Steinþór Einarsson umsögn um slysið, sem hann samdi sem starfsmaður Vinnueftirlits ríkisins. Hann kvað upplýsingar um atvik að slysinu, sem þar komu fram, hafa verið hafðar eftir stefnda einum. III. Í skýrslu, sem áfrýjandi gaf fyrir héraðsdómi 14. nóvember 1997 í áðurnefndu máli sínu á hendur Haraldi Böðvarssyni hf., kom skýrlega fram að þegar slysið bar að höndum hafi hann ekki verið í vinnu hjá stefnda, heldur hafi hann verið að sinna viðfangsefni í eigin þágu í vélsmiðjunni. Ummæli í skýrslu áfrýjanda við aðalmeðferð þessa máls 12. janúar 2000 verða ekki skilin á annan veg en að hann hafi þar áréttað þetta. Vegna þessa gætir ekki áhrifa af reglum um stöðu vinnuveitanda gagnvart starfsmanni sínum þegar metið er hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. IV. Fallist verður á með héraðsdómara að leggja verði til grundvallar um atvik að tjóni áfrýjanda að brúsi, sem bensín var tekið úr til að ræsa áðurnefnda bifreið utan við vélsmiðju stefnda, hafi að því gerðu verið skilinn eftir rétt innan við dyrnar, sem bifreiðinni var ekið inn um. Verður jafnframt að byggja á því að vegna vinnu áfrýjanda við málmsuðu hafi eldur í framhaldi af þessu kviknað í olíublautu sagi undir annarri bifreið. Sá eldur hafi komist að brúsanum og bensín úr honum síðan sprautast yfir áfrýjanda með áðurgreindum afleiðingum. Í lögregluskýrslu frá 6. janúar 1995 var haft eftir áfrýjanda að hann hafi rétt fyrir slysið hjálpað til við að færa bifreið út úr vélsmiðjunni og aðra þangað inn. Síðarnefndu bifreiðina hafi þurft að gangsetja með því að láta bensín renna inn í blöndung vélarinnar úr plastbrúsa, sem nánar var lýst. Var einskis getið í lögregluskýrslunni um hverjir aðrir hafi átt hlut að þessu verki. Í fyrrnefndri aðilaskýrslu, sem áfrýjandi gaf á árinu 1997 í máli sínu gegn Haraldi Böðvarssyni hf., sagðist hann hafa farið út fyrir vélsmiðjuna til að veita aðstoð við að gangsetja bifreiðina. Hafi hann þurft að klifra í því skyni upp á hana, en þangað hafi honum verið rétt bensín í tappa af brúsa til að hella ofan í blöndunginn. Hann mundi ekki hvort það hafi verið stefndi eða Róbert Axel Axelsson, sem rétti sér tappann. Róbert hafi hins vegar ekið bifreiðinni inn í vélsmiðjuna. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi við aðalmeðferð þessa máls 12. janúar 2000 lýsti hann atvikum á þann veg að hann hafi farið út fyrir vélsmiðjuna til að sækja bifreið, en þar hafi átt hlut að máli „ég og Róbert og Axel líka, minnir mig.“ Hann hafi klifrað upp á bifreiðina, en svo „hérna rétti mér annað hvort Axel eða, minnir mig, bensín í tappa sem ég hellti inn á hann.“ Eftir það hafi Róbert ekið bifreiðinni inn í vélsmiðjuna. Aftur aðspurður um þessi atvik sagði áfrýjandi að sig minnti að stefndi hefði verið með Róbert og sér við að koma bifreiðinni inn í vélsmiðjuna. Þegar áfrýjandi lýsti enn sömu atvikum í þriðja sinn í skýrslunni fullyrti hann hins vegar að stefndi hefði rétt sér tappa með bensíni þangað sem hann stóð uppi á bifreiðinni. Í áðurgreindri skýrslu fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 fullyrti áfrýjandi að stefndi hefði komið út fyrir hús með brúsann og rétt sér tappa af honum með bensíni í. Um þessa síðastnefndu lýsingu áfrýjanda á atvikum verður að líta til þess að henni hreyfði hann fyrst rúmum fimm árum eftir slysið eftir ítrekaðan framburð fyrir dómi, bæði í öðru dómsmáli og þessu máli, um það eitt að hann minnti að stefndi hefði verið staddur með sér fyrir utan vélsmiðjuna auk Róberts Axels Axelssonar. Í lögregluskýrslu 29. desember 1994 greindi Róbert þannig frá atvikum að hann og áfrýjandi hefðu fengist við að koma bifreiðinni inn í vélsmiðjuna, en í því sambandi var stefnda í engu getið. Af fyrirliggjandi gögnum um rannsókn lögreglunnar á slysi áfrýjanda verður ekki ráðið að stefndi hafi þar verið spurður um hvort hann hafi tekið þátt í því að færa bifreiðina inn í hús. Hann hefur hins vegar ítrekað lýst því á síðari stigum fyrir dómi að hann minnist þess ekki að hafa komið að því verki. Þegar alls þessa er gætt verður ekki á öðru byggt en að áfrýjandi og Róbert hafi einir átt hér hlut að máli. Samkvæmt framburði áfrýjanda ók Róbert bifreiðinni inn í vélsmiðjuna. Verður að ætla að áfrýjandi hljóti þá sjálfur að hafa gengið inn í húsið eftir að bifreiðin hafði verið gangsett. Í því ljósi standa líkur ekki frekar til þess að Róbert hafi farið með bensínbrúsann inn í vélsmiðjuna heldur en áfrýjandi sjálfur, en af því verður áfrýjandi að bera hallann. Er af þessum ástæðum ekki unnt að gera stefnda ábyrgan fyrir tjóni áfrýjanda á þeirri forsendu að stefndi sjálfur eða einhver á hans vegum hafi skilið við bensínbrúsann á þeim stað, sem raun var á. Í skýrslu fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 vék áfrýjandi í fyrsta sinn í framburði sínum að því að hann hefði orðið var við umgang fyrir aftan sig á vettvangi slyssins í sömu mund og hann fékk bensín yfir sig. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að af þessu, svo og áðurgreindum framburði stefnda og Róberts Axels Axelssonar fyrir dómi sama dag, megi leiða líkur að því að stefndi hafi í viðleitni til að slökkva eld á gólfi vélsmiðjunnar rekist í bensínbrúsann, sem hellst hafi úr yfir áfrýjanda. Um þetta verður að líta til þess að áfrýjandi hefur annars borið að hann hafi ekki séð til ferða stefnda eða Róberts um þær mundir, sem eldur komst í fatnað hans, eða í framhaldi af því. Stefndi og Róbert hafa jafnframt borið að þeir hafi ekki orðið varir við áfrýjanda frá því að eldurinn kom upp og þar til honum hafði tekist að slökkva í fatnaði sínum. Eins og áður greinir bar Róbert og um það í skýrslu fyrir dómi 28. apríl 2000 að þegar hann og stefndi komu þar að, sem áfrýjandi hafði verið að störfum, hafi mætt þeim „heljarinnar bál“. Af þessum orðum verður ekki annað ályktað en að þá þegar hafi eldur verið kominn í bensín úr brúsanum og náð til áfrýjanda. Að þessu athuguðu verður ekki fallist á að sýnt sé fram á að tjón áfrýjanda verði rakið til þess, sem að framan greinir. Samkvæmt framangreindu verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 12. janúar sl., er höfðað með stefnu sem árituð er um viðtöku 29. júní sl. Stefnandi er Bjarkar Þór Ólason, kt. 290272-4249, Fellsmúla 15, Reykjavík. Stefndi er Axel Blomsterberg, kt. 140450-4729, Hamarsteigi 1, Mosfellsbæ. Þá er Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 201288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, stefnt til rétt­argæslu. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.975.115 krónur auk vaxta samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 1.159.315 krónum frá 19. des­em­ber 1994 til 31. maí 1995, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til 12. desember 1995, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðslu­dags. Þess er krafist að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól árlega, í fyrsta sinn 19. desember 1995. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara að stefnukröfurnar verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar og hann hefur heldur engar kröfur uppi í málinu. Málavextir eru þeir að 19. desember 1994 var stefnandi að sjóða saman borð fyrir sjálfan sig á verkstæði stefnda. Stefnandi kveðst hafa aðstoðað við að koma bifreið út af verkstæðinu og að setja aðra inn. Bifreið sú, sem úti stóð, hafi verið mjög há og á stór­um dekkjum og hún hafi ekki farið í gang. Stefnandi kveðst hafa klifrað upp á bif­reiðina og hafi honum verið réttur þangað tappi með bensíni til þess að “snafsa” hana. Kveðst hann hafa hellt bensíni úr tappanum ofan í blönd­unginn og bifreiðin farið í gang. Stefnandi kveður sér ekki kunnugt um hvað hafi orðið af brúsanum eftir að honum var réttur tappinn en hann kveðst ekki hafa gengið frá honum og ekki var honum kunnugt um það hvort tappinn, sem honum var réttur, var settur á brúsann aftur. Að þessu loknu kveðst hann hafa snúið til fyrra verks en orðið var við að lítill eldur hafi kviknað á gólfinu við bílinn og kveðst hann hafa sótt teppi til að reyna að slökkva hann. Kveðst hann hafa staðið aftan við hægra horn bifreiðarinnar og snúið vinstri hlið að horninu á henni. Allt í einu kveðst hann hafa fengið yfir sig að aftan­verðan gusu af bensíni og ekki vitað fyrr en hann var orðinn al­elda. Stefnandi kveðst hafa stokkið út um bakdyr verkstæðisins og náð að klæða sig úr peysu og húfu á leið­inni út en þá hafi hann logað að neðanverðu. Kveðst hann hafa tekið það til bragðs að setjast í snjóinn og moka yfir sig þangað til slokknaði í honum. Stefnandi kveðst hafa slasast mjög alvarlega og hafa verið fluttur þegar á slysa­deild Borgarspítalans. Samkvæmt vottorði læknis þá hlaut hann 16 – 18% bruna af 1.–3. gráðu í andliti, á höndum og á lærum. Af hálfu stefnda er því haldið fram um aðdraganda slyssins, að skömmu fyrir það hafi stefnandi verið að hjálpa til við að koma bifreið inn á verkstæðið. Þar sem bif­reið­in hafi ekki farið í gang hafi stefnandi klifrað upp á hana með bensín úr brúsa til að hella því ofan í blöndunginn. Við það hafi bifreiðin farið í gang og var henni ekið af syni stefnda inn á verkstæðið. Engir aðrir en stefnandi og sonurinn hafi komið að þessu verki. Stefndi kveðst mótmæla, sem rangri, þeirri lýsingu stefnanda að honum hafi verið réttur tappi með bensíni og hann hafi aldrei komið nálægt bensín­brús­an­um að öðru leyti. Eins og aðstæðum hafi verið háttað komi enginn annar til greina að hafa meðhöndlað og gengið frá brúsanum við umrædda “snöfsun” en stefnandi. Sonur stefnda hafi setið undir stýri og enginn annar starfsmaður verkstæðisins hafi verið ná­læg­ur þegar þetta átti sér stað. III Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann sé bótaskyldur vegna gáleysis starfsmanns við meðhöndlun bensínbrúsans, sem ekki hafi verið komið fyrir með tryggilegum hætti og því sé um vanbúnað á vinnustað að ræða. Enn fremur að á vinnu­staðnum hafi ekki verið fyrir hendi fullnægjandi og traust geymsla fyrir eld­fim efni. Vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnu­­stöð­um hvað þetta varðar. Stefnandi byggir á því að stefndi eða einhver starfsmanna verkstæðisins hafi kom­ið brúsanum fyrir svo óvarlega á þessum stað og þannig með stór­felldu gáleysi vald­ið slysahættu og hafi viðkomandi ekki mátt dyljast sú hætta sem gat skap­ast vegna starfa á verkstæðinu, þar með talin rafsuðuvinna. Á þessu beri stefndi fulla ábyrgð. Stefnandi kveðst hafa sinnt starfi sínum óaðfinnanlega og brugðist fullkomlega rétti­­lega við þá er hann hafi orðið var við lítinn loga sem kviknað hafi í olíuvættu sagi á gólfi verkstæðisins. Stefnandi kveðst sjálfur enga sök hafa átt á slysinu. Hann hafi hvorki vitað um staðsetningu bensínbrúsans né hafi hann sett hann inn fyrir skör verk­stæð­ishurðarinnar. Stefnandi er vanur rafsuðu og hefði aldrei sinnt slíku verki vit­andi af bensínbrúsa nálægt sér. Stefnandi byggir enn fremur á því að fyrir liggi lög­full sönn­un þess að honum hafi verið ókunnugt um brúsann. Samkvæmt dómi Hér­aðs­dóms Reykjaness liggi fyrir að ósannað sé að hann hafi vitað af bensínbrúsanum, sem stóð á gólfi milli dyranna að verkstæðinu og hafi það verið lagt til grundvallar í dóm­in­um að hann hafi ekki gert sér grein fyrir hættu er þarna skapaðist. IV Aðalkrafa stefnda um sýknu byggir á því að slysið verði eingöngu rakið til eigin sakar stefnanda en honum hafi mátt vera ljóst að það hafi verið stórhættulegt að vinna við rafsuðu undir þessum kringumstæðum. Jafnframt er byggt á því að stefnandi hafi sjálf­ur sett bensínbrúsann svo nálægt sér að hættuástand hafi skapast. Stefndi heldur því fram að orsök slyssins verði eingöngu rakin til gáleysis stefnanda með því að hann gekk ekki frá brúsanum á tilhlýðilegan hátt en upplýst sé í málinu að eldfim efni voru geymd í sérstöku herbergi á verkstæðinu. Stefnandi hafi sett brúsann frá sér of nálægt þeim stað þar sem hann var að vinna við rafsuðu. Jafnframt er á því byggt að enda þótt stefnandi hafi ekki gengið frá brúsanum sjálfur þá hafi honum mátt vera ljóst að raf­­suða, með brúsann svo nærri sér, væri stórhættuleg en hann hafi vitað, eða mátt vita, um nærveru brúsans. Varakrafa stefnda byggir á því að slysið verði að hluta rakið til eigin sakar stefn­anda sjálfs, sem með frágangi brúsans og/eða með vitneskju um nærveru hans hafi hagað sér gáleysislega við verk sitt. Einnig er á því byggt að stefnandi hefði getað komið sér frá eldinum eftir að hann braust út, án þess að hljóta skaða af. Tildrög slyssins 19. desember 1994 voru rannsökuð af lögreglu og vinnueftirliti og verður nú gerð grein fyrir skýrslum þeirra. Einnig verður reifaður framburður aðila og vitnis fyrir dómi. Í skýrslu rannsóknarlögreglumanns, er kom á vettvang, er það haft eftir stefnda að stefnandi hafi verið að sjóða saman lítið járngrindarborð undir sjónvarp og notað til þess argonsuðutæki. Síðan segir orðrétt í skýrslunni: "Var Bjarkar Þór rétt innan við vél­smiðjudyrnar við vinnuna, stóð á steyptu vélsmiðjugólfinu við afturhorn og á milli tveggja jeppabifreiða er þar voru. Stuttu áður hafði Bjarkar Þór aðstoðað við að gang­setja aðra jeppabifreiðina og koma henni inn á vélsmiðjugólfið. Til gang­setn­ing­ar­inn­ar varð að "sjússa" bifreiðina, þ.e. að hella bensíni beint ofan í blöndung vélarinnar. Bensín­ið var í plastbrúsa ca. 1. lítra og hellti Bjarkar Þór bensíninu í blöndunginn. Er bifreiðin var í gang sett og komin í hús vélsmiðjunnar hélt Bjarkar Þór áfram vinnu við suðu járngrindarinnar, búið var að loka aftur vélsmiðjudyrunum að baki jeppa­bifreiðinni. Allt í einu kviknaði mikill eldur þar sem Bjarkar Þór stóð, stóðu log­ar eldisins upp með hurð vélsmiðjunnar við afturendahorn jeppabifreiðanna og um Bjarkar Þór allan. Hljóp Bjarkar Þór logandi út um bakdyr vélsmiðjunnar og náði að velta sér í snjó og slökkva eldinn í fötum sínum og húð." Í lok skýrslunnar segir: "Við rannsókn á vettvangi óhappsins sást hvar plast­brús­inn undan bensíninu var niður bráðnaður við hlið járngrindarinnar er Bjarkar Þór var að argonsjóða. Þar við var tappinn af plastbrúsanum nær óbráðinn og á niðurbráðnum leif­um plastbrúsans mátti sjá og merkja að tappann vantaði. Ekkert skal fullyrt né nein­ar líkur draga af þessu hvað upphaf óhappsins varðar." Í skýrslu vinnueftirlitsins segir: "Tildrög slyssins voru þau að hinn slasaði vann við að rafsjóða rétt innan við innkeyrsludyr verkstæðisins þegar hann var beðinn um að aðstoða við að gangsetja bíl sem stóð utandyra. Slasaði tók plastbrúsa með bensíni og hellti í blöndung vélarinnar sem síðan var gangsett og var bílnum svo ekið inn á verk­stæðið. Slasaði lagði frá sér bensínbrúsann rétt þar hjá sem hann hafði verið að raf­sjóða, þ.e. vinstra megin rétt aftan við bílinn inni á verkstæðinu. Þegar slasaði hóf suðu­vinnuna aftur hrökk neisti í opinn bensínbrúsann og kveikti í honum með þeim af­leiðingum að kviknaði í fötum slasaða og brenndist hann á höfði, höndum og fót­um." Í lok skýrslu vinnueftirlitsins segir að orsök slyssins megi "rekja til þess að opinn plast­brúsi stóð nærri þeim stað þar sem verið var að rafsjóða. Alltaf koma neistar frá þeim stað þar sem soðið er með rafsuðu." Við aðalmeðferð voru aðilar sammála um að stefnandi hafi ekki verið að vinna hjá stefnda þegar slysið varð heldur hafi hann verið að rafsjóða fyrir sjálfan sig og fengið aðstöðu til þess hjá stefnda. Nú verður rakinn framburður aðila og vitnis, bæði fyrir lögreglu og dómi. Stefnandi var yfirheyrður af lögreglu 6. janúar 1995 og lá hann þá á sjúkrahúsi. Hann skýrði svo frá, að hann hafi "verið að hjálpa til við að setja bifreið út úr verk­stæð­ishúsinu og að setja aðra bifreið inn í húsið. Snafsa þurfti bifreið þá sem setja þurfti inn þannig að við það var notaður brúsi úr plasti sem var undan rúðuúða tveir og hálfur lítri að stærð. Eftir að bifreiðin hafði verið sett inn í húsið þá hélt ég áfram að sjóða. Ég tók ekki eftir brúsanum og ég veit ekki hver setti brúsann inn í húsið, en mjög lítið bensín var í brúsanum. Ég veit ekki hvort tappi var á brúsanum. Fyrst varð ég var við að lítill eldur hafði kviknað á gólfinu við bílinn og sótti teppi til þess að reyna að slökkva eldinn. Ég stóð aftan við hægra horn jeppans og sneri vinstri hlið að horn­inu á jeppanum. Allt í einu fékk ég gusu af bensíni yfir mig að aftanverðu og ég vissi ekki fyrr til en ég varð alelda." Þegar slysið varð var stefnandi í jólaleyfi en hann starfaði þá sem vélstjóri á fiski­skipi. Hann höfðaði mál á hendur útgerðinni til greiðslu launa samkvæmt ákvæðum sjó­mannalaga og kjarasamnings. Við aðalmeðferð þess máls gaf hann skýrslu í Hér­aðs­dómi Reykjaness 14. nóvember 1997. Þar kom fram hjá honum að hann hefði verið að "snafsa" bifreiðina, sem færa átti inn á verkstæðið. Bifreiðin hafi verið há og hafi hann þurft að klifra upp á stuðarann. Þangað hafi sér verið réttur tappi með bensíni í en hann kvaðst ekki muna hvort stefndi eða Róbert Axel, sonur stefnda, hafi gert það. Stefnandi kvaðst ekki hafa sett bensínbrúsann inn á verkstæðið og ekki vita hver hafi gert það. Hefði hann vitað af brúsanum hefði hann ekki byrjað að sjóða aftur fyrr en hann hefði fjarlægt brúsann. Hann kvað það rangt sem segir í skýrslu vinnu­eftirlitsins um að hann hafi meðhöndlað bensínbrúsann. Við aðalmeðferð málsins bar stefnandi að hann hefði verið að sjóða borð fyrir sig á verkstæðinu en hætt við það og farið í að setja bifreið inn ásamt Róbert Axel og stefnda að hann minnti. Hann kvaðst hafa snafsað bifreiðina með bensíni úr tappa, sem hann minnti að stefndi hefði rétt honum. Eftir að bifreiðin var komin inn hafi hann haldið áfram að sjóða borðið en tekið þá eftir að eldur var kominn í olíublautt sag á gólfinu. Hann hafi ætlað að slökkva eldinn með því að kæfa hann með ull­ar­teppi en eldur þá gosið upp aftan við hann og hann forðað sér út. Stefnandi neitaði því alfarið að hafa vitað af bensínbrúsanum inni á verkstæðinu. Stefndi var yfirheyrður af lögreglu 28. desember 1994. Orðrétt er haft eftir hon­um: "Þetta var þannig að Bjarkar Þór vann við að setja bifreið inn í verkstæðishúsið. Bif­reiðin fór ekki í gang fyrr en Bjarkar hellti bensíni ofan í karplatorinn. Bjarkar var að vinna við að sjóða saman borð áður en hann fór að aðstoða við að koma bifreiðinni inn. Bjarkar Þór hafði notað eins lítra bensínbrúsa við að snafsa bílinn en notaði ekki allt bensínið úr brúsanum. Ég tel að Bjarkar Þór hafi látið bensínbrúsann niður innan við dyrnar eftir að hann kom bifreiðinni í gang. Ég álít að Bjarkar hafi lagt tappann ofan á brúsann en ekki skrúfað þá er hann lét brúsann frá sér. Bjarkar færði síðan borð­ið sem hann var að argonsjóða aftur á þann stað sem hann var að vinna á eða fyrir aft­an bílana og hélt hann síðan áfram við að sjóða. Það næsta sem gerist var að Róbert sonur minn kom til mín þar sem ég var fram í afgreiðslu og sagði mér að það væri kviknað í." Við yfirheyrslu í Héraðsdómi Reykjaness bar stefndi að hann hefði ekki séð þegar eldurinn gaus upp en komið að nokkrum sekúndum síðar. Hann kvaðst ekki muna til þess að hafa verið viðstaddur er bifreiðin, sem setja átti inn á verkstæðið, var "snöfs­uð" og heldur ekki muna eftir að hafa verið með bensínbrúsann. Við aðalmeðferð málsins bar stefndi að hann myndi ekki hvort hann hefði komið að því verki að setja bifreiðina inn á verkstæðið eða ekki og hann mundi þar af leið­andi heldur ekki hvort hann hefði handleikið bensínbrúsann eða vissi hver hefði skilið hann eftir á verkstæðisgólfinu. Hann benti á að hann hefði gefið skýrslur skömmu eftir slysið. Bæði hefði vinnueftirlitið haft tal af honum og þá hefði hann farið í yfir­heyrslu hjá lögreglu. Kvaðst hann reikna með að það sem þar kæmi fram væri rétt eftir sér haft, enda atburðurinn þá í fersku minni. Róbert Axel Axelsson, sonur stefnda, gaf skýrslu hjá lögreglu 29. desember 1994. Hann kvaðst hafa verið að koma bifreið inn á verkstæðið og þar eð hún hafi ekki farið í gang hafi hann beðið stefnanda að aðstoða sig. Síðan segir orðrétt í skýrsl­unni: "Til þess að koma bifreiðinni í gang þá hellti Bjarkar Þór bensíni niður í karpla­torinn (snafsaði með bensíni). Bifreiðin fór í gang og ég ók bifreiðinni inn í húsið. Bjarkar heldur síðan áfram við vinnu sína. Ég kom síðan fyrir hornið á bifreið sem Bjarkar stóð við og tók ég þá eftir því að blár logi lék um gólfið við hliðina á bensíns­brúsa þeim sem Bjarkar notaði við að snafsa vélina í bílnum, en brúsinn stóð rétt hjá Bjarkari þar sem hann var að vinna." Við aðalmeðferð bar vitnið að það myndi ekki eftir því að hafa tekið þátt í að "snafsa" bifreiðina og færa hana inn á verkstæðið. Það kvaðst ekki hafa verið starfs­maður stefnda heldur verið á verkstæðinu að vinna við eigin bifreið. Það kvaðst halda að það hefðu verið stefnandi og stefndi sem hefðu sett bifreiðina inn og "snafsað" hana. Vitnið las yfir lögregluskýrsluna og kvaðst ekki eiga von á öðru en að hún væri rétt, enda gefin stuttu eftir atburðinn. Með vísan til þess, sem hér að framan var rakið úr skýrslum lögreglu og vinnu­eft­irlits, verður að telja langlíklegustu orsök eldsvoðans þá, að bensínbrúsi, er notaður hafði verið við að gangsetja bifreiðina, hafi verið skilinn eftir opinn nálægt þeim stað, er stefnandi var við að smíða sér borð. Þegar hann hóf að rafsjóða á ný, eftir að hafa að­stoðað við að færa bifreiðina inn á verkstæðið, hafi neisti komist í bensínið og kveikt í. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann eigi sök á slysinu. Ann­aðhvort hann sjálfur eða einhver starfsmanna hans hafi komið brúsanum fyrir á þessum stað. Í V. kafla var gerð grein fyrir framburði aðila og þess eina vitnis, sem gefið hefur skýrslu í málinu. Eins og þar var rakið var ekki hægt við aðalmeðferð málsins að leiða í ljós hverjir höfðu staðið að því að færa bifreiðina inn á verkstæðið og hver eða hverjir höfðu handleikið bensínbrúsann. Af skýrslum þeim, sem lögregla og vinnu­eft­ir­lit gerðu á slysdegi og næstu dögum eftir það og einnig voru raktar hér að framan, má þó ráða að stefnandi hafi einn komið að því að "snafsa" bifreiðina í því skyni að hægt væri að gangsetja hana og aka inn á verkstæðið. Með vísan til þessa er það nið­ur­staða dómsins að ósannað sé að stefndi eða einhver, sem hann bar ábyrgð á, hafi skil­ið opinn bensínbrúsann eftir við hlið borðsins, sem stefnandi var að sjóða. Verður því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Axel Blomsterberg, er sýknaður af kröfum stefnanda, Bjarkars Þórs Óla­sonar, en málskostnaður skal falla niður.
Mál nr. 456/1998
Farmsamningur Vátrygging Endurkrafa Skaðabætur
Þegar salt var losað úr lest flutningaskipsins L kom í ljós að hluti farmsins hafði mengast af ryði úr skipshliðum og plasti, sem átti að verja saltið. Hafði skipið verið fermt án þess að gengið væri frá lestinni með fullnægjandi hætti. T, vátryggingafélag eiganda farmsins, greiddi honum bætur vegna þessa og stefndi K, farmflytjandanum, til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar. Talið var að þar sem skipstjóra hefði borið að sjá til þess að farmurinn væri ekki settur í lestirnar fyrr en umbúnaður í þeim væri fullnægjandi, yrði farmflytjandinn að bera ábyrgð á tjóninu. Var K dæmt til að greiða T andvirði þess salts, sem sannað þótti að hefði skemmst.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. nóvember 1998. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.086.110 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. desember 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða lægri fjárhæð. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með farmsamningi stefnda og Saltkaupa hf. undirrituðum 17. október 1996 tók stefndi að sér að flytja frá Spáni til íslenskra hafna á árunum 1997 og 1998 nánar tiltekið magn af umbúðalausu salti til fisksöltunar. Skyldi farin ein skipsferð mánaðarlega með saltið eftir nánari tilkynningu frá Saltkaupum hf. Mál þetta varðar skemmdir á farmi í eigu Saltkaupa hf., sem stefndi flutti frá Almeria á Spáni til Íslands í einni af ferðum, er farnar voru samkvæmt farmsamningnum. Í umrætt sinn notaði stefndi til flutningsins farmskipið m/s Lobo, sem hann kveðst hafa haft til ráðstöfunar samkvæmt tímabundnum farmsamningi. Farmskírteini var gefið út af skipstjóranum í Almeria 16. júlí 1997. Það var ekki framselt þriðja manni og var Saltkaup hf. handhafi þess. Í skírteininu kom fram, að þyngd alls saltfarmsins væri 2.725 smálestir brúttó. Sendandi farmsins var Union Salinera de España S.A. Fyrsti viðkomustaður skipsins hér á landi var Höfn í Hornafirði. Var þar skipað upp 890.540 kg af salti 26. júlí 1997 samkvæmt skýrslum löggilts vigtarmanns. Því næst var affermt á Neskaupstað og síðan á Vopnafirði, Dalvík, Sauðárkróki og Flateyri. Síðasta affermingarhöfn skipsins átti að þessu sinni að vera Patreksfjörður. Þar komu 1. ágúst 1997 í ljós skemmdir á farminum. Að beiðni Saltkaupa hf. var sá hluti farmsins, sem reyndist skemmdur, fluttur með skipinu til Grindavíkur, þar sem skemmda saltið var látið í land. Á vottorði löggilts vigtarmanns í Grindavík kemur fram, að þar var vegið úr skipinu úrgangssalt samtals 161.870 kg. Ekki nýtur við vigtarvottorða um salt, sem látið var á land annars staðar en á Höfn í Hornafirði og í Grindavík. Hins vegar liggur fyrir eyðublað með fyrirsögninni „Voyage Report“ auðkennt Saltkaupum hf., þar sem ritaðar eru á íslensku upplýsingar um viðtakendur, affermingardaga og þunga salts, sem skipað var upp. Skjal þetta var lagt fram í þrem gerðum. Á einni þeirra er talan 161.000 rituð fyrir neðan talnadálk með tölum um affermt magn á einstökum losunarhöfnum. Eru aðilar sammála um að hér sé átt við 161.000 kg af óhreinu salti, sem sett var í land í Grindavík 3. ágúst 1997. Hinar gerðir skjalsins bera þess merki að strikað hafi verið yfir tölu þessa. Að sögn framkvæmdastjóra Saltkaupa hf. var eyðublaðið fyllt út af Jóni Steindórssyni losunarstjóra félagsins. Nafn hans er þó ekki á blaðinu. Það er dagsett í Grindavík 3. ágúst 1997 og þar fyrir neðan er undirritun skipstjóra m/s Lobo ásamt einni athugasemd. Á blaðinu eru allar tölur um saltmagn í heilum þúsundum kílógramma, nema það, sem sett var í land á Höfn. Þar er greint sama magn og getið er í áðurgreindu vigtarvottorði. Samkvæmt fyrstnefndri gerðs skjalsins var þyngd affermdrar vöru alls 2.572.540 kg að meðtöldum áðurgreindum 161.000 kg af skemmdu salti. Saltið var vátryggt með farmtryggingu hjá áfrýjanda, sem greiddi 10. október 1997 Saltkaupum hf. 1.086.110 krónur í tjónsbætur og framkrefur stefnda um þá fjárhæð í þessu máli. II. Skemmdir á farmi m/s Lobo voru skoðaðar 1. ágúst 1997 á vegum umboðsmanns Lloyd’s, Könnunar ehf. Í skoðunarvottorði félagsins 29. september 1997 segir svo: „Ég undirritaður fór samkvæmt beiðni Könnunar ehf., um borð í m/s Lobo sem var að losa saltfarm í Patreksfjarðarhöfn til að skoða skemmdir á farmi vegna ryðs sem kom úr hliðum lestanna og mengaði farminn. Í ljós kom að plast, sem lagt var upp með síðum skipsins og átti að hindra að farmurinn lægi upp að síðunni, hafði fallið niður við lestun skipsins og kom því ekki að neinu gagni. Talsvert ryð var í farmi meðfram síðum, öllu því meir í aftari lest skipsins og hluti farmsins ónýtur.“ Af hálfu stefnda er ekki vefengt, að skemmdir þessar stafi af ryði úr lestum skipsins. Um áhrif málma á óvarið salt er fjallað í bréfi Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins 14. apríl 1999, sem lagt var fyrir Hæstarétt. Þar segir meðal annars: „Við flutning á salti sem á að nota til söltunar á fiski þarf að tryggja að það mengist ekki af kopar eða járni. Salt sem inniheldur þessa málma getur orsakað það að fiskur sem er saltaður með því gulnar og verðfellur af þeim völdum. Eins og fram kemur í samningi milli skipafélags og Saltkaupa þá er kveðið á um að lestin eigi að vera klædd að innan með plasti til að koma í veg fyrir mengun. Kölkunin er til að draga úr saggamyndun og er nauðsynleg til að taka við raka sem myndast undir plastinu. Plastið þarf að hylja allar lestarhliðarnar. Salt má ekki komast í snertingu við berar hliðar þar sem það mengast af málmjónum og mengunin getur náð langt inn í saltfarminn. Við hreyfingu úti á rúmsjó getur saltið runnið til í lestinni og blandast saman. Við löndun blandast saltið síðan saman og ekki er hægt að greina á milli mengaðs og ómengaðs salts. Erfitt er að gefa ákveðnar leiðbeiningar um hvernig best er að standa að plöstun lestar nema að þekkja alla staðhætti. Í flestum tilvikum er best að byrja neðst og rúlla plastinu upp með hliðunum um leið og saltinu er skipað um borð. Þannig er tryggt að plastið hylji vel hliðarnar og fjúki ekki. Ef plastið rifnar eða fýkur þarf að stoppa lestunina og koma því fyrir á þeim stöðum sem það hefur rifnað til að hindra snertingu salts við skipssíður.“ Í áðurnefndu skoðunarvottorði Könnunar ehf. 29. september 1997 er einnig vitnað til telex-skeytis frá fyrirtækinu S. A. López Guillén í Almeria, þar sem fram kemur að slitrur úr plastinu hafi „blandast“ saltinu. Þá er í vottorðinu vísað til frásagnar nafngreinds starfsmanns Saltkaupa hf. í viðtali við Könnun ehf. 17. eða 18. september 1997, þar sem fram kemur að í Grindavík væru 307.460 kg af menguðu salti, „bæði væri ryð í því og eins væri rifrildi úr plasti sem hefði átt að vera sem vörn fyrir plastið en hefði dottið niður og hefði plastið tæst í sundur við losun og væri plast rifrildið blandað saltinu.“ Í tilefni af þessu fór skoðunarmaður Könnunar ehf. til Grindavíkur 25. september 1997 og skoðaði saltbing, sem þar var í geymslu. Um þetta sagði í skoðunarvottorðinu, að þar hafi verið bingur, 14 m langur, 5 m breiður og um 5 m á hæð. Taldist skoðunarmanninum svo til að bingurinn gæti hafa verið milli 300 og 350 smálestir. Hafi bæði verið ryð og plastslitrur í saltinu. III. Sjópróf til rannsóknar á málsatvikum virðist ekki hafa verið haldið. Ekki liggur heldur fyrir útdráttur úr skipsbók. Samkvæmt skýrslu skipstjóra, ritaðri í Grindavík 4. ágúst 1997, hófst ferming skipsins í Almeria 16. júlí 1997 kl. 14.00 og lauk kl. 19.45. Segir þar, að vegna hvassviðris hafi losnað hluti af plastdúk, sem settur hafði verið í lestina til hlífðar saltinu. Hafi dúkurinn fallið niður í lestina með þeim afleiðingum að plastið „blandaðist“ saltfarminum. Þegar færiband, sem notað var við ferminguna, hafði verið stöðvað, hafi nokkur tonn af salti verið komin ofan á plastið. Hafi því verið ókleift að fjarlægja það úr saltinu. Ákveðið hafi verið að fjarlægja allt plastið, sem eftir var, til þess að koma í veg fyrir frekari mengun af því. Með gögnum, sem rakin eru í II. kafla hér á undan og skýrslu skipstjórans telst sannað, að hluti farms m/s Lobo hafi mengast af ryði og plasti vegna atvika í tengslum við fermingu skipsins í Almeria. Ekki liggur ljóst fyrir hverjir önnuðust ferminguna í Almeria, en af málsgögnum verður ráðið að það hafi ekki verið skipverjar, heldur menn úr landi. Hinir síðastgreindu munu ekki hafa gefið skýrslu um atburði, sem leiddu til farmskemmdanna. Um atburðina er ekki annað að styðjast við en framangreinda frásögn skipstjóra. Af henni verður þó ekki með vissu ráðið að menn úr landi, sem unnu að fermingu, hafi valdið því að plastdúkarnir aflöguðust og þvældust undir saltið. Þá er ósönnuð gegn andmælum áfrýjanda sú staðhæfing í skýrslu skipstjóra, að Saltkaup hf. eða menn, sem það félag ber ábyrgð á, hafi samþykkt að fjarlægja hluta af plastdúkunum áður en fermingu var lokið. Að svo vöxnu máli þarf ekki að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnda, að af nánar tilgreindum ákvæðum farmsamningsins 17. október 1996 leiði, að Saltkaup hf. beri sem farmssamningshafi ábyrgð á verkum manna úr landi, sem hafi annast fermingu skipsins á vegum farmsendanda. IV. Aðilar eru sammála um að um ágreining þeirra verði dæmt eftir íslenskum réttarreglum. Ekki er deilt um, að samkvæmt farmsamningnum 17. október 1996 hafi stefnda verið skylt að búa lestar m/s Lobo undir fermingu meðal annars með því að kalka þær og koma þar fyrir hlífðardúkum úr plasti. Ber stefndi því bótaábyrgð á tjóni, sem rekja má til ófullnægjandi umbúnaðar að þessu leyti. Í farmsamningnum er sérstaklega tekið fram, að ferming og búlkun farms skuli ævinlega fara fram undir eftirliti skipstjóra. Er það í samræmi við meginreglu í 26. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Af málsgögnum má ráða, að plastdúkar þeir, er verja áttu farminn ryðmengun, hafi losnað vegna vinds, sem ekki hafi verið meiri en vænta mátti á fermingarstaðnum á þessum tíma árs. Verður því miðað við að ekki hafi verið nægilega vel gengið frá festingum dúkanna áður en ferming m/s Lobo hófst. Umrædd vandkvæði komu upp, þegar skammur tími var liðinn frá því að ferming hófst. Skipstjóra bar að hafa eftirlit með því að saltfarmurinn væri ekki settur í lestarnar fyrr en umbúnaður í þeim væri fullnægjandi, sbr. 6. gr. siglingalaga. Í skýrslu skipstjóra 4. ágúst 1997 kemur fram að hann lét viðgangast að fermingu væri haldið áfram, þótt plastdúkarnir væru farnir úr lagi. Einnig verður ráðið af skýrslunni, svo sem áður greinir, að fjarlægður hafi verið hluti af plastdúkunum í því skyni að hindra að saltið blandaðist frekar plastinu. Verður að leggja til grundvallar að þessar yfirsjónir skipstjóra hafi orðið til þess að skipið var í upphafi ferðar ekki fært um að flytja saltfarminn, án þess að hætta væri á að hann skemmdist af mengun frá aðskotaefnum. Á þeirri óhaffærni ber stefndi ábyrgð sem farmflytjandi, sbr. 3. mgr. 68. gr. siglingalaga. Samkvæmt því og þar sem telja verður sannað með gögnum þeim, er áður voru rakin, að hluti farms m/s Lobo hafi skemmst af mengun af völdum óhaffærni skipsins, verður skaðabótaskylda lögð á stefnda, sem óumdeilt er að var farmflytjandi í skilningi siglingalaga, sbr. 1. mgr. 21. gr. þeirra. Hefur áfrýjandi með greiðslu vátryggingarbóta fyrir tjónið öðlast rétt Saltkaupa hf. á hendur stefnda, sbr. 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. V. Ágreiningur er um umfang tjóns. Áfrýjandi heldur fram, að hann eigi rétt til bóta fyrir um 313.000 kg af saltfarminum. Vísar hann um það meðal annars til þess, að stefndi hafi samkvæmt farmskírteini tekið til flutnings 2.725.000 kg af salti, en samkvæmt áðurgreindu „Voyage Report“ 3. ágúst 1997 hafi alls verið affermd 2.411.540 kg af hreinu salti í öðrum höfnum en Grindavík. Mismunur sé því 313.460 kg. Einnig rökstyður áfrýjandi kröfu sína með því að skoðunarmaður Könnunar ehf. hafi talið að mengað salt í Grindavík gæti verið milli 300.000 og 350.000 kg. Eins og greinir í I. kafla hér að framan liggja fyrir í málinu þrjár gerðir af „Voyage Report“ frá 3. ágúst 1997, sem fyllt var út af losunarstjóra Saltkaupa hf. og undirritað af skipstjóra m/s Lobo. Upplýsingar um magn salts, sem samkvæmt skjali þessu var látið í land á öðrum höfnum en Höfn í Hornafirði og Grindavík, eru ekki studdar öðrum gögnum, svo sem vottorðum frá löggiltum vigtarmönnum. Einnig bera magntölur merki þess, að þær styðjist að nokkru við áætlun. Skjalið er að öðru leyti þannig úr garði gert, að það verður ekki lagt til grundvallar dómi. Um athugun skoðunarmanns Könnunar ehf. er það að segja, að hann taldi á grundvelli ónákvæmrar mælingar á saltbing í Grindavík tveimur mánuðum eftir affermingu þar, að hið skemmda salt „gæti verið milli 300 og 350 tonn“. Þegar af þeim sökum verður skoðunargerð hans ekki talin hafa sönnunargildi í málinu. Gegn andmælum stefnda verður ekki miðað við áætlun skoðunarmannsins, þegar bætur verða ákveðnar. Verður við ákvörðun bóta lagt til grundvallar að alls hafi 161.870 kg af salti skemmst í skipinu, sbr. vigtarnótu löggilts vigtarmanns í Grindavíkurhöfn. Ekki liggja fyrir gögn um að Saltkaup hf. hafi getað selt hina skemmdu vöru að einhverju eða öllu leyti sem úrgangssalt. Kemur því ekki til frádráttar bótum ætlaður ávinningur af slíkri sölu. VI. Stefndi hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því, að bótafjárhæð verði ákveðin eftir öðrum reglum en 70. gr. siglingalaga. Í 1. mgr. þeirrar greinar segir að ákveða skuli bætur samkvæmt 68. gr. laganna eftir því verðgildi, sem varan myndi hafa haft ósködduð við afhendingu á réttum stað og tíma. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi aðallega bóta að fjárhæð 1.086.110 krónur fyrir 313.000 kg af salti, sem hann taldi hafa skemmst af mengun. Til grundvallar fjárhæðinni lagði hann fob-verð saltsins samkvæmt vörureikningi frá seljanda þess að viðbættu farmgjaldi fyrir flutning þess til Íslands. Stefndi vefengir ekki þau gögn eða tölur, sem áfrýjandi leggur til grundvallar þessum útreikningi sínum. Fallist er á að áfrýjandi hafi með þessum hætti sýnt nægilega fram á að miða megi við verð þetta við ákvörðun bótafjárhæðar eftir 1. mgr. 70. gr. siglingalaga. Varakrafa áfrýjanda er sú, að stefndi verði dæmdur til að greiða lægri fjárhæð en greinir í aðalkröfu hans. Verða bætur fyrir skemmdir á 161.870 kg af salti ákveðnar í réttu hlutfalli við aðalkröfu hans, sem reist er á því að 313.000 kg af farminum hafi eyðilagst. Ber stefnda samkvæmt því að greiða áfrýjanda 561.689 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 15. janúar 1998, en þá var liðinn mánuður frá því að áfrýjandi krafði stefnda um bætur og lagði fram upplýsingar um tjónsatvik og fjárhæð bóta. Jafnframt skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Kvistur ehf., greiði áfrýjanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 561.689 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. janúar 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. september 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 23. september er í Héraðsdómi Reykjaness í málinu nr. E-312/1998: Tryggingamiðstöðin hf. gegn Kvisti ehf. kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta sem dómtekið var 1. september sl., er höfðað með stefnu birtri 26. mars sl. af Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík á hendur Kvisti ehf., kt. 690993-2289, Ásbúð 31, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.086.110 með dráttarvöxtum frá 15. desember 1997 til greiðsludags skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar skv. málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafan verði stórlega lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Málavextir: Í máli þessu endurkrefur stefnandi Tryggingamiðstöðin hf. stefnda Kvist ehf. um kr. 1.086.110 sem stefnandi greiddi Saltkaupum hf. í bætur hinn 10. október 1997 vegna tjóns á saltfarmi sem tryggður var hjá stefnanda og stefndi flutti til Íslands frá Spáni á grundvelli samnings milli stefnda og Saltkaupa hf. um flutning á salti frá 17. október 1996. Flutningssamningurinn sem er á ensku ber yfirskriftina Contract of Afreightment (COA). Í samningnum segir um flutningsskilmála orðrétt: ,,Freight to be based on FIOS/T terms and to be calculated per metricton discharged/weighed clean.” Þá er í samningnum ákvæði sem hér skiptir máli um „whitewashing- plastic-coverage,” þ.e. að lestar skulu fyrir fermingu hvíttaðar með kalkvatni (kalkmálaðar) og plastklæddar. Atvik að baki máli eru þau að hinn 16. júlí 1997 var skipað út í flutningaskipið m/v Lobo í Almeria á Spáni 2.725 tonnum af salti sem stefndi hafði tekið að sér að flytja fyrir Saltkaup hf. til Íslands á grundvelli flutningssamningsins frá 17. október 1996. Með skeyti dagsettu sama dag kl. 14:58 tilkynnti umboðsmaður stefnda í Almeria stefnda að vegna vinds hafi verið ómögulegt að hemja plastið sem lestin var klædd með og því hafi plastið blandast farminum. Í bréfi framkvæmdastjóra stefnda til Saltkaupa hf. dagsettu 31. ágúst 1997 kemur fram að þegar honum hafi borist skeytið hafi hann hringt í umboðsmanninn sem hafi greint honum frá því að um hafi verið að ræða plast á hluta annarrar síðunnar í annarri lestinni, en þar sem lestun hafi verið að ljúka hafi ekkert verið hægt að gera. Hann hafi ekki náð í framkvæmdastjóra Saltkaupa hf., en daginn eftir hafi hann símleiðis tilkynnt losunarfulltrúa Saltkaupa hf. um það sem gerst hafði. Í bréfinu er tekið fram að afskipendur hafi engar athugasemdir gert við lestar skipsins en eins og venjulega hafi þeir skoðað og samþykkt skipið áður en lestun fór fram og eðli máls samkvæmt verið viðstaddir lestunina. M/v Lobo losað salt á ýmsum höfnum hér á landi. Á Patreksfirði, sem átti að vera síðasti viðkomustaður skipsins, komu í ljós skemmdir á farminum. Í vottorði Torfa E. Andréssonar, starfsmanns Könnunar ehf., sem fenginn var til að skoða farminn segir m.a.: „Í ljós kom að plast, sem lagt var upp með síðum skipsins og átti að hindra að farmurinn lægi upp að síðunni, hafði fallið niður við lestun skipsins og kom því ekki að neinu gagni. Talsvert ryð var í farmi meðfram síðum, öllu því meir í aftari lest skipsins og hluti farmsins ónýtur.” Frá Patreksfirði var skipinu siglt til Grindavíkur þar sem því sem eftir var af saltfarminum var skipað á land. Að beiðni stefnanda skoðaði Tómas Hilmarsson skoðunarmaður Könnunar ehf. saltið í Grindavík og varð hann var við bæði ryð og plast rifrildi í saltinu sem honum taldist til að gætu verið á milli 300 og 350 tonn. Í skýrslu skipstjóra sem hann gerði eftir losun skipsins í Grindavík kemur fram að fyrir komu skipsins til Almeria að kvöldi dags 15. júlí hafi báðar lestar skipsins, sem höfðu verið málaðar 10 dögum áður, verið þvegnar og þurrkaðar í samræmi við fyrirmæli frá stefnda. Við komu skipsins til Almeria hafi lestar skipsins verið skoðaðar og samþykktar af skoðunarmanni. Um kvöldið og nóttina hafi lestarnar verið kalkmálaðar og síður skipsins klæddar með plasti, sem fest var í efsta hluta lesta og niður á botn. Botninn sjálfur hafi ekki verið klæddur. Að morgni 16. júlí hafi skoðunarmaðurinn komið aftur um borð en ekki samþykkt fermingu þar sem kalkmálningin væri ekki orðin þurr. Eftir að hafa skoðað lestarnar öðru sinni þennan sama dag hafi skoðunarmaðurinn talið kalkið vera orðið þurrt og hafi verið byrjað að lesta skipið kl. 14:00. Vegna suðvestan hvassvirðis hafi festingin á plastinu efst í lestinni losnað að hluta og plastið dottið niður í lestina og blandast saman við farminn. Þegar færibandið hafi verið stöðvað hafi nokkur tonn verið fallin ofan á plastklæðninguna og ómögulegt að fjarlægja hana. Eftir að stefnda hafi verið tilkynnt um þetta og þar sem ómögulegt hafi verið að laga plastklæðninguna að neðan hafi plastið sem eftir var verið fjarlægt til þess að koma í veg fyrir frekari mengun. Fermingu hafi lokið um kl. 19:45 þennan sama dag. Ómar Hlíðberg Jóhannsson framkvæmdastjóri stefnda gaf skýrslu fyrir dóminum. Í framburði hans kom fram að í því ákvæði í samningi stefnda og Saltkaupa hf. að um flutninginn gildi FIOS/T skilmálar felist að hlutverk stefnda sé einungis að flytja vöruna frá lestunarhöfn til losunarhafnar. Lestun og losun m/v Lobo hafi þannig verið framkvæmd af Saltkaupum hf. og á þeirra ábyrgð. Stefndi hafi í samræmi við samning stefnda og Saltkaupa hf. séð um og kostað kalkmálun og plastklæðningu lesta skipsins. Í umrætt sinn hafi frágangur plastsins verið samkvæmt venju. Stefndi hafi staðið við sitt hvað varðar frágang lesta og skilað lestunum tilbúnum til lestunar saltfarmsins. Enda hafi óháðir skoðunarmenn, tilnefndir af afskipendum, samþykkt lestarnar tilbúnar til lestunar. Heimild til lestunar hafi ekki verið gefið fyrr en samþykki þeirra lá fyrir. Hann telji það að þess hafi ekki verið gætt við lestun skipsins að hafa nægan slaka á plastinu, þannig að það gæti lagst út að síðum skipsins, hafi frekar en rok orðið þess valdandi að plastið rifnaði. Það að plastið rifnaði sé afskipendum að kenna og þeir hafi tekið ákvörðun um að halda áfram lestun. Þegar hann hafi hringt út til Almeria strax eftir að honum hafi borist skeytið frá umboðsmanninum hafi honum verið tjáð að of seint væri að aðhafast nokkuð þar sem lestun skipsins væri að ljúka. Málsástæður og lagarök: Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefndi, sem komið hafi fram sem farmflytjandi gagnvart stefnanda skv. 26. gr. siglingalaga nr. 34/1985, beri samkvæmt því ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið að bæta Saltkaupum hf., sbr. og 1. mgr. 68. gr. og 1. mgr. 73. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. siglingalaga skuli farmflytjandi annast fermingu vörunnar, búlkun alla, undirbreiður og refti. Skemmdirnar á farminum hafi orðið vegna þess að plast sem sett hafi verið með hliðum lestanna hafi aflagast strax við lestun skipsins og því ekki komið í veg fyrir að saltfarmurinn mengaðist af völdum ryðs úr hliðum lestanna. Þá hafi rifið plastið tætst í sundur og blandast farminum og ollið frekara tjóni. Stefnda hafi sem farmflytjanda borið samkvæmt 26. gr. siglingalaganna að sjá til þess að lestar skipsins væru öruggar og réttilega útbúnar með hliðsjón af þeim farmi sem verið var að flytja. Stefnda hafi hafi mátt vera ljóst að til þess að unnt yrði að flytja saltfarminn í flutningaskipinu m/v Lobo væri nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að ryð úr síðum skipsins myndi ekki berast í saltfarminn. Þeir sem hafi annast fermingu skipsins hafi reynt að setja plast niður með síðum skipsins en það hafi ekki verið nægilega tryggilega fest og því fokið í burtu og rifnað meðan verið var að lesta skipið. Stefnda hafi borist vitneskja um að lestar skipsins væru ekki eins og til hafði staðið áður en skipið lagði úr höfn á Spáni. Stefndi hafi því vitað að lestar skipsins voru ekki í fullnægjandi ástandi er hann móttók, flutti og varðveitti farminn og beri því ábyrgð á grundvelli 26. gr. siglingalaganna. Sönnunarbyrðin um að eðlilegrar árvekni hafi verið gætt hvíli samkvæmt 68. gr. siglingalaganna á þeim sem heldur því fram að hann beri ekki ábyrgð á tjóni af þessari tegund. Stefnandi mótmælir því að samkvæmt flutningsskilmálum hafi lestun og losun skipsins alfarið verið á ábyrgð afskipanda. Stefnandi byggir á að í skilmálunum „Free in and out stowed” felist aðeins að út- og uppskipun skuli vera farmflytjanda að kostnaðarlausu, en leysi farmflytjanda á engan hátt undan þeirri skyldu að gera lestar skipsins svo úr garði að farmurinn skemmist ekki í þeim. Ákvæði skilmálans breyti engu um hina víðtæku ábyrgð farmflytjanda samkvæmt siglingalögum nr. 34/1985 og Haag-Visby reglunum. Þó að fulltrúar afskipenda hafi talið lestar skipsins hæfar til flutnings þá bindi það ekki stefnanda eða þann sem hann leiðir rétt sinn frá. Skeytið frá umboðsmanni stefnda beri með sér að stefndi hafi vitað af tjóninu á farminum áður en skipið lagði úr höfn í Almeria, en hann hafi engar ráðstafanir gert til að koma í veg fyrir frekara tjón. Ekkert sé framkomið í málinu um að stefndi hafi tilkynnt Saltkaupum hf. um tjónið annað en fullyrðingar stefna, í bréfi til Saltkaupa hf. sem dagsett er 31. ágúst 1997, um að hann hafi gert það daginn eftir að það varð. Hafi Saltkaupum hf. borist tilkynning um tjónið þá hafi sú tilkynning ekki borist fyrr en eftir að það var að fullu orðið og engu var lengur unnt að breyta. Loks byggir stefnandi á því að jafnvel þótt afskipendur hefðu lagt blessun sína yfir ástand lestanna í höfninni í Almeria leysi það stefnda sem farmflytjanda ekki undan ábyrgð gagnvart móttakandanum Saltkaupum hf. sem verið hafi í góðri trú. Stefndi byggir á því að hann hafi tilkynnt kaupanda farmsins um það sem gerst hafði strax og færi gafst. Saltkaup hf. hafi því getað gert alla fyrirvara í sambandi við móttöku farmsins gagnvart seljendum hans og verði að telja að tilkynning stefnda um þau atvik sem urðu við lestun skipsins og sá fyrirvari sem kaupandi farmsins hafði jafngildi því að skipstjórinn hefði gert athugasemd á sjálft farmskírteinið en það hefði leyst skipið undan allri ábyrgð. Það hafi verið ákvörðun farmsendanda að ljúka lestun skipsins en það verk hafi verið unnið af mönnum úr landi á hans vegum og ábyrgð, en flutningsskilmálar hafi verið FIOS/T, en skammstöfunin standi fyrir „free in and out, stowed and trimmed.” Samkvæmt því hafi afskipendur („charterers“) alfarið séð um lestun og losun farmsins. Skilmálarnir hafi ekki einungis þýðingu í sambandi við greiðslu kostnaðar og biðdaga heldur skipti þeir einnig máli í sambandi við ábyrgð á lestun og losun. Skipstjórnarmenn hafi eftirlitsskyldu með þessum verkum og ekki sé annað fram komið en að þeir hafi rækt hana eins og þeim bar að gera. Plastklæðingin hafi falið niður fyrir handvömm þeirra sem unnu að lestun skipsins. Varakröfu sína byggir stefndi á að samkvæmt gögnum málsins og að teknu tilliti til skekkjumarka hafi hinn mengaði hluti saltfarmsins ekki getað verið meiri en 161 tonn. Auk þess virðist stefnandi ekki hafa notað réttar tölur í útreikningi sínum. Þá mótmælir stefndi því að ekki skuli vera gerður neinn frádráttur vegna ímyndaðs ágóða sem venja sé að bæta ofan á verðmæti hins tryggða. Þá sé ekki gerð grein fyrir söluverði hins mengaða salts sem oft muni vera selt til sveitarfélaga sem götusalt. Niðurstöður: Í flutningssamningi stefnda og Saltkaupa hf. frá 17. október 1996 sem ber yfirskriftina Contract of Afreightment (COA) og lá til grundvallar saltflutningnum segir orðrétt: ,,Freight to be based on FIOS/T terms and to be calculated per metricton discharged/weighed clean.” Skammstöfunin FIOS/T stendur fyrir „Free in/free out and stowed and trimmed.” Af þessu má ráða að svokallaðir FIOS/T skilmálar hafi átt að gilda í viðskiptum stefnda og Saltkaupa hf., enda hefur hvorugur málsaðila mótmælt þeim skilningi. Á hinn bóginn er deilt um innihald ofangreindra samningsskilmála. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi beri ábyrgð á lestun og losun skipsins og er það í samræmi við það sem gildir þegar um svokallaða FIO skilmála er að ræða, en skammstöfunin FIO stendur fyrir „Free in/free out.” Hins vegar er ljóst að efnislegt innihald FIO og FIOS/T skilmála er ekki sambærilegt, þar sem hinir síðarnefndu létta af farmflytjanda skyldum sem á honum hvíla samkvæmt hinum fyrrnefndu, um að annast, á sinn kostnað og ábyrgð, lestun og losun farms í og úr skipi. Ágreiningslaust er að stefnda bar, sem farmflytjanda, að sjá til þess að lestar flutningaskipsins m/v Lobo skyldu vera í fullnægjandi ástandi til móttöku, flutnings og varðveislu þess farms sem flytja átti, sbr. 26. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í hinum tilvitnaða flutningssamningi er m.a. kveðið á um kalkmálun lesta og plastklæðningu þeirra. Ekkert þykir framkomið í málinu sem bendir til þess að lestar skipsins hafi ekki verið í fullnægjandi og umsömdu ástandi þegar lestun hófst. Plastið sem síður lestanna voru klæddar með, féll niður að hluta við lestunina og er óumdeilt að orsakir skemmdanna á saltfarminum megi rekja til þess. Við úrlausn málsins er því byggt á að lestar skipsins hafi verið í fullnægjandi ástandi til móttöku, flutnings og varðveislu saltfarmsins við upphaf lestunar. Þá er á því byggt að í FIOS/T skilmálum felist að farmflytjanda beri ekki skylda til annars en að flytja vöru frá lestunarhöfn til losunarhafnar. Samkvæmt því var lestun og losun saltsins framkvæmd af Saltkaupum hf. og á þeirra ábyrgð. Stefndi hafði ekki bein afskipti af lestuninni enda bar honum, samkvæmt framansögðu, engin skylda til þess. Samkvæmt framanröktu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Þorgerður Erlendsdóttir settur héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Kvistur ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 470/2007
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Farbann
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Hins vegar þótti fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 110. gr. sömu laga og honum gert að sæta farbanni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 1. október 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að úrskurðinum verði breytt á þá leið að hann verði úrskurðaður í farbann. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er 18 ára gamall Litháískur ríkisborgari. Hann var handtekinn vegna framsalskröfu stjórnvalda í Litháen. Hún er gerð á grundvelli gruns um að hann hafi í félagi við aðra framið fimm brot í borginni Raseiniai í júlí til október 2006. Varða brotin við ákvæði um þjófnað í þarlendum hegningarlögum. Heildarandvirði þýfisins er talið nema um 230.000 krónum. Samkvæmt framsalsbeiðni virðist varnaraðili hafa farið úr landi í Litháen þrátt fyrir að hafa gefið skriflega yfirlýsingu um að það myndi hann ekki gera, en ekki verður séð að hann hafi rofið farbann. Var hann með vegabréf sitt meðferðis við handtöku. Ekki verður fallist á að hætta sé á því að varnaraðili geti haft áhrif á rannsókn málsins eða ógnað rannsóknarhagsmunum. Hann hefur ekki hlotið refsingu í Litháen og ekki liggur fyrir að hann hafi verið sakaður um refsiverða háttsemi hér á landi. Þegar virt eru þau brot sem varnaraðili er sakaður um og framsalskrafa byggir á þykir ekki nægjanlega fram komið að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt. Hins vegar þykir fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. sömu laga fyrir að varnaraðila verði bönnuð brottför af landinu á meðan framsalskrafan er til meðferðar, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðila, X, er bönnuð brottför frá Íslandi allt til mánudagsins 1. október 2007, kl. 16. Ríkislögreglustjóri hefur lagt fram kröfu um að kærða, X, f.d. [...] 1988, ríkisborgara Litháen, verði með úrskurði gjört að sæta gæsluvarðhaldi til 1. október 2007 kl. 16:00. Vísað er til 15. og 19. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13, 1984 og til a. og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991. Í greinargerð ríkislögreglustjóra kemur fram að hinn 26. ágúst 2007 hafi alþjóðadeild ríkislögreglustjóra borist beiðni frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu um að afla upplýsinga um ökuréttindi tveggja Litháa, þar á meðal ökuréttinda X, þar sem einstaklingarnir höfðu verið stöðvaðir fyrir ölvunarakstur. Fyrirspurn hafi verið send á Interpol Vilnius sama dag. Samdægurs hafi borist svar frá Interpol Vilnius og komið m.a. fram að X væri eftirlýstur í Litháen fyrir afbrot og fylgdi ljósmynd af X. Hinn 27. ágúst 2007 kom skeyti frá Interpol Litháen þar sem fram komi að óskað verði framsals á X til Litháen og jafnframt hafi verið óskað upplýsinga um dvalarstað hans hér á landi og upplýsinga um það hvort hann væri í haldi lögreglunnar. Hafi Interpol Vilnius upplýst um dvalarstað hans og tjáð að hann væri ekki í haldi lögreglunnar. Hinn 6. september 2007 hafi ríkislögreglustjóra borist, í gegnum samskiptakerfi Interpol, afrit af formlegri framsalsbeiðni litháískra yfirvalda vegna X, útgefin af ríkissaksóknara Litháen ásamt handtökuskipun dómara í Raseiniai, Litháen, dagsettri 27. ágúst sl. og afriti af viðeigandi ákvæðum litháískra hegningarlaga. Beiðnin hafi verið stíluð á dóms- og kirkjumálaráðuneytið og dagsett 6. september 2007. Ríkislögreglustjórinn tilkynnti dóms- og kirkjumálaráðuneytinu þegar um framsalsbeiðnina. Samkvæmt framsalsbeiðninni sé kærða gefið að sök að hafa á tímabilinu júlí 2006- október 2006, ásamt öðrum einstaklingum brotist inn í húsnæði fimm sinnum og stolið þaðan munum, svo sem nánar er lýst í meðfylgjandi skjölum. Litháísk yfirvöld fara fram á það við íslensk yfirvöld að kærði verði þegar handtekinn, úrskurðaður í gæsluvarðhald og framseldur til Litháen. Í framsalsbeiðni litháískra yfirvalda er tekið fram að kærði hafi verið eftirlýstur af litháískum yfirvöldum hinn 7. mars 2007, eftir að hafa rofið skilyrði farbanns. Í meðfylgjandi handtökuskipun litháískra yfirvalda segir að vægari úrræði en gæsluvarðhald dugi ekki þar sem hinn kærði hafi þegar rofið farbann og sé líklegur til að koma sér undan saksókn, torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á þolendur og vitni eða afmá eða leyna sönnunargögnum. Afstaða kærða til framsals liggur ekki fyrir en leitað verður eftir afstöðu hans fyrir dómi. Til að tryggja nærveru kærða meðan framsalsmálið er til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum og með hliðsjón af því að hinn kærði hafi þegar rofið farbann, sé þess krafist að kærði verði úrskurðaður í gæsluvarðhald með vísan til 15. og 19. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13, 1984 og a.- og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 13/1984, um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum má beita þeim þvingunarúrræðum sem lög um meðferð opinberra mála heimila við rannsókn sambærilegra sakamála og við ákvörðun þess hvort skilyrði séu til beitingar þeirra megi leggja til grundvallar dómsákvarðanir þær sem framsalsbeiðni fylgja án frekari rannsóknar um sönnun sakar. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. sömu laga má beita þvingunaraðferðum uns úr því verður skorið hvort framsal skuli fara fram. Eins og að framan greinir hefur dóms- og kirkjumálaráðuneytinu borist framsalsbeiðni litháískra yfirvalda um að kærði verði framseldur til Litháen vegna þjófnaðarbrota sem hann hefur framið þar í landi, en ekki hefur verið úr því skorið hvort framsal skuli fara fram. Mun kærði hafa rofið farbann er hann fór frá Litháen. Samkvæmt framansögðu og með tilliti til rannsóknarhagsmuna er fallist á að skilyrðum a og b liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sé fullnægt og verður kærða því gert að sæta gæsluvarðhaldi eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, f.d. [...] 1988, ríkisborgari Litháen, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 1. október 2007 kl. 16:00.
Mál nr. 227/2004
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli E gegn K hf. var vísað frá Hæstarétti þar sem málskostnaðartrygging var ekki afhent innan frests sem E hafði til að afhenda trygginguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2004. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi lagði fram í Hæstarétti greinargerð 10. ágúst 2004, þar sem hann krafðist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar hér fyrir dómi. Með bréfi 14. júlí 2004 krafðist stefndi þess með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga, svo sem henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, að áfrýjanda yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist var á þá kröfu með ákvörðun réttarins 14. október 2004. Var fjárhæð málskostnaðartryggingar ákveðin 200.000 krónur og áfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda skilríki fyrir henni. Slík skilríki hafa ekki verið afhent í samræmi við ákvörðun réttarins. Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, og með skírskotun til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, svo sem henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Erik Jensen, greiði stefnda, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 161/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Hafnað var kröfu X um dómkvaðningu yfirmatsmanna til að endurmeta tilgreind atriði þar sem þau höfðu þegar verið metin yfirmati.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 7. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. mars 2017, þar sem fallist var á kröfuvarnaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðframangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefurekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði varðar mál þetta kröfuvarnaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna til að endurmeta tilgreind atriði semþegar hafa verið metin yfirmati, en þess var aflað að beiðni sóknaraðila ítengslum við sakamál sem rekið er á hendur varnaraðila fyrir Hæstarétti. Er áþví byggt af hálfu varnaraðila að slíkir gallar séu á matinu að það sé ekkitækt sem sönnunargagn í skilningi XIX. kafla laga nr. 88/2008. Eru sjónarmið hanssem að þessu lúta rakin í úrskurði héraðsdóms. Samkvæmt 131. gr. laga nr. 88/2008 getur aðili krafist yfirmatsþar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafa verið metin. Svo semfram er komið liggur slíkt endurmat fyrir í málinu. Kemur sönnunargildimatsgerðanna til skoðunar þegar leyst verður úr framangreindu sakamáli á hendurvarnaraðila, sbr. 2. mgr. 133. gr. laganna. Að þessu gættu eru engin efni tilað fallast á það með varnaraðila að umrædd matsatriði verði að nýju tekin tilendurmats. Samkvæmt þessu verður kröfu hans um dómkvaðningu yfirmatsmannahafnað.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laganr. 88/2008. Dómsorð:Hafnað er kröfu varnaraðila, X, um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness mánudaginn6. mars 2017.Með beiðni 5. janúar 2017, sem barst Héraðsdómi Reykjanesssama dag, er þess krafist af sóknaraðila, að dómkvaddir verði yfirmatsmenn íþví skyni að leggja mat á hver hafi verið líklegust dánarorsök drengsins A, kt.[...], sem lést [...]. maí 2001, en sé ekki hægt að kveða á um það, að metiðverði hvort hægt sé að útiloka, svo yfir allan vafa sé hafið, að aðrar orsakirkunni að hafa leitt A til dauða en byggt hafi verið á í krufningsskýrslu. Sóknaraðili er X, [...], [...].Varnaraðili er ríkissaksóknari, Suðurlandsbraut 4,Reykjavík. Af hálfu varnaraðila er framkominni beiðni mótmælt og þesskrafist að henni verði hafnað. Munnlegur málflutningur um ágreining aðila fórfram 6. febrúar síðastliðinn.IYfirmatsbeiðni sóknaraðila er lögð fram í tengslum við málsem samþykkt hefur verið að verði endurupptekið í Hæstarétti Íslands meðmálsnúmerinu [...]. Beiðni sama efnis kom fram af hálfu varnaraðila 13. október2015. Fékk málið málsnúmerið M-[...]/2015. Voru þeir B, [...], [...], Noregi ogC, [...], [...], Bandaríkjunum, að tillögu málsaðila, dómkvaddir 13. janúar2016, til að framkvæma hið umbeðna mat.Bókað var í þingbók málsins númer M-[...]/2015, aðyfirmatsmenn ættu að tilkynna aðilum með sannanlegum hætti og hæfilegum fyrirvarahvenær skoðunar- og yfirmatsgerð færi fram, að gefa þeim kost á að gætahagsmuna sinna og að þeir ættu að semja skriflega og rökstudda yfirmatsgerð ogvera til þess reiðubúnir að staðfesta hana fyrir dómi. Þá ættu yfirmatsmenn aðafhenda yfirmatsbeiðanda yfirmatsgerðina gegn greiðslu hæfilegrar þóknunar. Áréttaðvar að það væri í höndum yfirmatsbeiðanda að tilkynna yfirmatsmönnum umdómkvaðninguna og láta þeim í té endurrit af bókun um hana ásamt þeim gögnummálsins, sem þeir þurftu til afnota við yfirmatið. Var gert ráð fyrir því aðmatinu yrði lokið hið allra fyrsta og eigi síðar en 29. febrúar 2016. Reyndistsá tími þegar til kom allt of skammur.Með bréfi varnaraðila 24. nóvember 2016 var HéraðsdómiReykjaness, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,sendar matsgerðir yfirmatsmanna ásamt þýðingum. Höfðu yfirmatsmenn látið varnaraðilaí té sitthvora yfirmatsgerðina, dagsettar 16. september 2016 og 5. október samaár. Með bréfi varnaraðila 15. desember 2016 krafðist varnaraðiliþess að skýrslutaka færi fram fyrir dómi af yfirmatsmönnum í matsmáliHéraðsdóms Reykjaness númer M-[...]/2015, þeim B og C, í samræmi við 132. gr.laga um meðferð sakamála. Sóknaraðili mótmælti þeirri kröfu á þeim forsendum aðslíkir formgallar væru á yfirmatinu að það væri ekki tækt sem sönnunargagn ískilningi XIX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þannig hafi, þráttfyrir ótvíræða lagaskyldu, ekki verið haldinn matsfundur með aðilum matsmálsinsþar sem sóknaraðila hafi gefist kostur á því að koma að sjónarmiðum sínum oghnykkja á þeim atriðum sem hann teldi skipta máli varðandi matsspurningarnar.Þá hafi yfirmatsmenn málsins ekkert samráð haft sín á milli og engin tilraunhafi verið gerð til þess að komast að sameiginlegri niðurstöðu en eðli málsinssamkvæmt hefði verið gengið út frá því að þeir ynnu matið í sameiningu. Vísaðisóknaraðili í því sambandi til þess að í XIX. kafla laga nr. 88/2008, sbr. IX.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, væri gengið út frá því aðyfirmatsmenn væru fleiri en einn og tilgangurinn að fleiri væru um niðurstöðunaen í undirmati og væri því ekki um eiginlegt yfirmat að ræða. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 7. janúar 2017 í málinu númer V-[...]/2016 varmótmælum sóknaraðila hafnað og krafa varnaraðila um að matsmennirnir B og Cgæfu skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjaness, tekin til greina. Með dómiHæstaréttar Íslands 10. janúar síðastliðinn í málinu númer 11/2007 var súniðurstaða staðfest. IIKröfu sinni til stuðnings vísar sóknaraðili til sömu atriðaog hann byggði mótmæli sín við skýrslugjöf yfirmatsmanna B og C á, við meðferðmáls Héraðsdóms Reykjaness númer V-[...]/2016, og áður greinir. Telursóknaraðili að vegna formgalla á framkvæmd yfirmatsins sé ekki um eiginlegtyfirmat að ræða þar sem gert sé ráð fyrir því að fleiri en einn yfirmatsmaðurhnekki niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Kveður sóknaraðili að vegna þessaog til að forðast þau réttarspjöll að byggt verði á yfirmatsgerðum sem haldnarséu slíkum annmörkum í endanlegum dómi Hæstaréttar Íslands, sé óhjákvæmilegt aðfara þess á leit að nýir yfirmatsmenn verði dómkvaddir. IIIVarnaraðili mótmælir kröfu sóknaraðila. Byggir varnaraðili áþví að þeir gallar sem sóknaraðili telji vera á matsgerðum yfirmatsmannanna komitil skoðunar við efnisúrlausn málsins, þar á meðal hvort matsgerðirnar séu tæksönnunargögn í skilningi laga um meðferð sakamál. Varnaraðili kveður þau atriði sem sóknaraðili hafi bent áekki til þess fallin að hafa áhrif á sönnunargildi matsgerðanna. Þvert á mótihafi matsgerðirnar aukið vægi þar sem yfirmatsmatsmenn komist báðir aðefnislega sömu niðurstöðu, sitt í hvoru lagi. Lög um meðferð sakamála áskiljiþað eitt að yfirmatsmenn séu fleiri en matsmenn sem framkvæmdu undirmat. Varnaraðili telur enga heimild í lögum um meðferð sakamálatil að dómkveðja á ný tvo yfirmatsmenn, hvað sem formi fyrirliggjandi yfirmatsgerðarog framkvæmd hennar líði. IVÍ 138. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir meðalannars að óski aðili eftir að fá matsmann kvaddan fyrir öðrum dómi en þar semmál er rekið skuli hann leggja skriflega beiðni um það fyrir dómara í málinu.Samkvæmt 1. mgr. 140. gr. sömu laga er meðal annars tekið fram að fara skulieftir ákvæðum II. og XVIII.-XX. kafla laganna eftir því sem við getur átt. Lokssegir í 1. mgr. 141. gr. sömu laga að ákvæðum 140. gr. skuli beitt þegarsönnunargagna er aflað í héraði í tengslum við rekstur máls fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 131. gr. laga nr. 88/2008 getur aðili krafistyfirmats þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafa veriðmetin. Samkvæmt ákvæðinu skulu yfirmatsmenn vera fleiri en matsmenn voru en aðöðru leyti gildi ákvæði 128.-130. gr. laganna um yfirmat. Ótvírætt er að ákærandiog ákærði geta hvor um sig beiðst yfirmats. Þá á ákærði rétt á að aflasönnunargagna í sakamáli, telji hann ástæðu til þess, samkvæmt 1. mgr. 110. gr.laganna. Er að meginreglu hvorki á valdi ákæranda né dómstóla að takmarka þannrétt umfram það sem leiðir af ákvæðum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Óháð álitaefnum um sönnunargildiþeirra matsgerða yfirmatsmannanna sem þegar hefur verið aflað við rekstur málsHæstaréttar Íslands númer [...], sem ekki verður tekin afstaða til í úrskurðiþessum, er ekki í lögum nr. 88/2008 lagðar sérstakar hömlur við því aðdómkvaddir verði yfirmatsmenn til að framkvæma endurmat á atriðum sem áður hafasætt samskonar endurmati dómkvaddra yfirmatsmanna. Þá verður því ekkislegið föstu nú, svo sem mál þetta liggur fyrir dóminum, að það yfirmat semsóknaraðili óskar eftir sé bersýnilega tilgangslaust til sönnunar í því sakamáli sem rekið er gegn honum fyrir HæstaréttiÍslands, sbr. 3. mgr. 110. gr. laganna. Þá erennfremur til þess að líta að kostnaður við matsgerðina, þó greiddur yrði úrhendi varnaraðila, telst til sakarkostnaðar samkvæmt c. lið 1. mgr. 216. gr.laganna. Ber ákærði því fjárhagslega áhættu af því að hið umbeðna yfirmat hafiþýðingu eða sönnunargildi í málinu. Eru samkvæmt því ekki skilyrði til að meinasóknaraðila að fá dómkvadda matsmenn til að framkvæma hið umbeðna yfirmat. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Krafa sóknaraðila, X, um að dómkvaddir verðiyfirmatsmenn til að framkvæma hið umbeðna mat, er tekin til greina.
Mál nr. 574/2010
Kærumál Rannsókn Fjarskipti Frávísun frá Hæstarétti
Samkvæmt skýrslu réttarmeinafræðings hafði brotaþoli talsverða áverka og er þeim lýst í skýrslunni. Kemur fram að brotaþoli hafi haft ýmis sár og blæðingar mest megnis á höfði og hálsi, en jafnframt á handleggjum og brjósti. Þá hafi hún kvartað undan verkjum í höfði, hálsi og brjósti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. september 2010 þar sem fjarskiptafyrirtækjum var gert að afhenda sóknaraðila upplýsingar um inn- og úthringingar og sms-smáskilaboð úr og í nánar tilgreind símanúmer á ákveðnu tímabili. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að með bréfi hans til Hæstaréttar sem barst réttinum 4. október 2010 er upplýst að umbeðin rannsóknargögn hafi þegar borist sóknaraðila. Stendur þannig eins á og um ræðir í 4. mgr., sbr. 3. mgr., 192. gr. laga nr. 88/2008 og verður máli þessu því vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 476/2003
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
R var sakfelldur fyrir líkamsárásir samkvæmt 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa að tilefnislausu gengið í skrokk á A, B og C og veitt þeim áverka, sem sumir reyndust alvarlegir. Refsing hans, að teknu tilliti til 77. gr. laganna, var ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en hluti refsivistarinnar var skilorðsbundinn. R var og dæmdur til greiðslu bóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. desember 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Að því frágengnu krefst hann að refsing verði felld niður, en verði ekki á það fallist að hún verði milduð og skilorðsbundin að öllu leyti. Í öllum tilvikum krefst ákærði frávísunar bótakrafna, en ella að þær verði lækkaðar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að um vexti af dæmdum fjárhæðum fer eftir 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. apríl 2002 til 11. apríl 2003, en eftir 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði, Róbert Wesley Feher, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru, útgefinni 16. júní 2003 2003 á hendur: ,,Róbert Wesley Feher, [...], fyrir eftirgreindar líkamsárásir á Laugavegi í Reykjavík, aðfaranótt sunnudagsins 21. apríl 2002. I. Gegn A, kt. [ ], með því að hafa ýtt harkalega við henni en við það féll hún utan í stöðumæli og síðan í götuna og stuttu síðar slegið hana hnefahögg í andlitið svo hún féll aftur í götuna, allt með þeim afleiðingum að hún spjaldhryggsbrotnaði, hlaut sár á neðri vör og bólgnaði í andliti. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. II. Gegn B, kt. [ ], með því að hafa tekið hana hálstaki, slegið hana hnefahögg í andlitið, dregið hana á hárinu eftir götunni og skellt höfði hennar í götuna, allt með þeim afleiðingum að hún tognaði á hálsi og marðist á höfði, hálsi, hægri olnboga og stórutá. III. Gegn C, kt. [ ], með því að hafa rifið í hár hennar og dregið hana á hárinu niður í götuna og slegið hana hnefahögg í andlitið, allt með þeim afleiðingum að hún marðist utanvert á vinstri augabrún, hlaut roða fyrir neðan neðri vör og eymsl í hálsi og hársverði og tognaði á mjóbaki. Teljast brotin í liðum II og III varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá hafa eftirgreindar bótakröfur verið gerðar á hendur ákærða. A krefst bóta að fjárhæð 576.182 kr. B krefst bóta að fjárhæð 322.707 kr. C krefst bóta að fjárhæð 347.533 kr. Í öllum tilvikum er krafist vaxta skv. 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 21. apríl 2002 til 21. maí 2002 en síðan dráttarvaxta skv. sömu lögum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er í öllum tilvikum krafist greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar.” Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar. Verði dæmd refsivist er þess krafist að hún verði skilorðsbundin. Þess er krafist að öllum skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Krafist er réttargæslu- og málsvarnarlauna að mati dómsins. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 21. apríl 2002 var lögreglan kvödd að Laugavegi 7 kl. 03.41 þessa nótt. Er lögreglan kom á staðinn tóku stúlkurnar, C, B og A, á móti lögreglunni. Samkvæmt skýrslunni greindu stúlkurnar svo frá að ákærði, sem þær þekktu ekki, hafi komið að þeim og þuklað á C. Þær hefðu ýtt honum í burtu og þá hófst rifrildi sem endaði með því að ákærði hefði kýlt þær allar. C kvaðst aum í hársverðinum vegna þess að ákærði hefði dregið hana á hárinu. Hún hafi verið bólgin í andliti og á vörum og kvað hún þá áverka vera af völdum hnefahöggs frá ákærða. Þá segir í skýrslunni að B hefði verið með kúlu á höfðinu og aum í andliti og það hafi verið eftir ákærða, sem hafi hrint henni í götuna og kýlt hana í andlitið, en auk þess hafi jakki hennar verið rifinn og hálsmen slitið. A kvaðst vera aum í rófubeini og í baki eftir að ákærði kastaði henni á stöðumæli. Í skýrslunni segir að hún hafi verið bólgin í andliti og á vör. Ákærði sem var nokkuð ölvaður, eins og í skýrslunni greinir, var handtekinn og vísaði ásökunum á bug. Hann kvaðst hafa orðið fyrir tilefnislausri árás af hálfu stúknanna og einhverra karlmanna sem voru með þeim í för. Hann kvaðst ekki finna til eymsla og engir áverkar hafi verið sjáanlegir á honum. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglunni daginn eftir, þar sem hann neitaði því að hafa ráðist á stúlkurnar eins og lýst er í ákærunni. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Eins og samhengi milli ákæruliða er háttað er eðlilegt að rekja málavexti saman um þá alla. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa verið á gangi niður Laugaveginn á þessum tíma er hann kom að þremur stúlkum, sem hann þekkti ekki. Hann kvað sér hafa virst þær eiga í rifrildi. Hann kvaðst í gríni hafa klappað á rassinn á einni þeirra, sem hafi brugðist ókvæða við og ráðist á ákærða sem kvaðst hafa varið sig. Hann kvað stúlkurnar hafa ráðist á sig tvær í einu, en allar hafi tekið þátt í því, sparkað í punginn á honum, en hann hafi varð sig og ýtt þeim frá sér og ekki vitað hvort þær duttu við þetta. Hann neitaði því að hafa veist að stúlkunum eins og lýst er í ákærunni. Hann kvaðst eingöngu hafa varið sig og ýtt stúlkunum frá sér, en aðspurður kvað hann sér hafa staðið ógn af þeim. Hann kvaðst hafa forðað sér og inn á skemmtistað í nágrenninu og skömmu síðar hafi veist að sér piltar, sem hann þekkti ekki, en stúkurnar þrjár hafi þá ekki verið þar nærri. Vitnið, A, kvað stúkurnar þrjár hafa staðið fyrir utan skemmtistaðinn [ ] er ákærði sló C í rassinn svo hún meiddi sig. D, kunningi þeirra, hafi þá gengið að ákærða og sagt að hann hefði meitt stúlkuna og hafi hann beðið ákærða um að biðjast afsökunar. Þá byrjuðu leiðindi og stúkurnar hafi þá komið og talað við ákærða, sem hafi sýnt stæla og hroka. Þar sem þær stóðu og ræddu við ákærða hafi hann hrint vitninu svo hún lenti á stöðumæli og í götuna, en hún hafi ekki staðið strax á fætur. Hún kvaðst hafa meitt sig við þetta, brotnað og orðið ringluð. Þegar hún leit upp hafi hún séð ákærða draga C á hárinu yfir götuna. Þá kvaðst A hafa staðið á fætur, en B hafi setið upp við vegg, að hana minnti. Hún kvað tvo menn hafa komið að er verið var að losa ákærða, sem flæktist í hárinu á C. Mennirnir hafi strax farið í burtu. Þegar þær B hafi ætlað að fá ákærða til að sleppa C hafi hann tekið B hálstaki og kýlt hana margsinnis. A kvaðst hafa orðið mjög hrædd við þetta, gengið að ákærða og reynt að ýta honum svo hann sleppti B. Þá hafi hann slegið hana í andlitið svo hún féll við. Síðan hafi ákærði sleppt takinu á B og kastað henni frá sér svo hún lenti utan í tröppum, en hún kvað C hafa fengið eitt högg frá ákærða í þessari atburðarrás. Eftir að þessu lauk hafi ákærði stöðugt gengið nær B og endaði þetta með því að þær vinkonurnar komu ákærða í götuna. Hún kvað þá fólk hafa komið þarna að, en þær hafi haldið í burtu. A kvaðst hafa spjaldhryggsbrotnað við þetta og lýsti hún meiðslum sínum og læknismeðferð sem hún hefur hlotið vegna þeirra. Þá kvað hún hafa komið í ljós að hún hefði einnig rófubeinsbrotnað, en ekki er vikið að því í ákærunni. Auk þessa hafi hún hlotið sár á neðri vör og bólgnað í andliti. Vitnið, C, kvaðst ásamt þeim A og B hafa beðið þess að verða sótt fyrir utan veitingastað á Laugavegi á þessum tíma. Skyndilega hafi hún verið slegin svo fast í rassinn að hún hafi nærri brostið í grát. Er hún leit við hafi hún séð að ákærði var þarna að verki. Hún kvaðst hafa reynt að fá hann til þess að biðjast fyrirgefningar, þar sem henni hafi þótt háttsemi hans vanvirða og ókurteisi. Þá hafi A komið og spurt ákærða hvers vegna hann hefði viðhaft þennan dónaskap. Ákærði hafi þá skyndilega hrint A svo hún lenti á stöðumæli. C kvað þær B þá hafa komið að ákærða og hrint honum frá og spurt hvernig honum dytti svona háttsemi í hug. Hann hafi þá kýlt sig í andlitið svo hún féll í götuna. Þá hafi hann gripið í hár hennar og kippt henni niður og dregið hana eftir götunni. Hún hafi fengið högg við þetta og fengið illt í bakið, sem hún hafi átt í síðan og lýsti hún því. A og B hafi þá komið þarna að ásamt fleirum, en ákærði hafi flækt sig í hári hennar. Eftir að ákærði var losaður frá henni hafi hann tekið B hálstaki og kýlt hana í andlitið. C kvaðst þá hafa hlaupið til og ætlaði að aðstoða B, en þá hafi ákærði slegið hana í andlitið, á gagnaugað, svo af hlaust kúla. Eftir þetta hafi ákærði dregið B á hárinu yfir götuna uns hún lenti á tröppum. Við þetta hafi jakki hennar rifnað og hálsmen slitnað. Þessi atburðarrás hafi endað með því að stúlkunum hafi tekist að ná ákærða í götuna og eftir það hafi þau rifist uns fólk kom að, sem veitti þeim aðstoð, en hún kvaðst telja að fólkið hefði átt að veita þeim stúlkunum aðstoð fyrr. Hún lýsti síðan atburðum sem gerðust eftir þetta, en þá hafi einhver gengið í skrokk á ákærða. Stúlkurnar hafi þar ekki átt hlut að máli og sá atburður sé þeim óviðkomandi. Vitnið, B, kvað þær vinkonurnar hafa staðið fyrir utan skemmtistaðinn [ ] er ákærði lamdi C í rassinn, en þær hafi verið að koma úr bíó og engin þeirra verið undir áhrifum áfengis. Þær hafi spurt ákærða hvort hann ætlaði ekki að biðjast fyrirgefningar, en hann hafi verið með hroka. Hún kvaðD, kunningja þeirra, hafa rætt við ákærða og hafi A farið til þeirra en ákærði hafi þá hrint henni á stöðumæli. Þær C urðu þá mjög reiðar, en ákærði byrjaði þá að ýta í C og draga hana á hárinu. B kvaðst hafa reynt að stöðva ákærða. Næsta sem hún mundi var er ákærði tók um háls henni og kýldi hana nokkrum sinnum í andlitið en C hafi orðið fyrir einu högginu. Næst hafi ákærði dregið hana á hárinu yfir Laugaveginn, þannig að hún hafi lent með höfuðið á tröppum handan götunnar og hafi hún tognað á hálsi og marist á höfði við þetta. Hún hafi farið í nudd til reyna að fá bót meina sinna, en hafi ekki náð sér að fullu. Eftir þetta hafi verið farið að rífast, en hún mundi ekki hvað gerðist eftir það. Hún kvað þær vinkonurnar hafa látið höggin dynja á ákærða eftir að hann hefði gengið í skrokk á þeim eins og lýst hefur verið. Ákærði hélt síðan á brott og einhver á eftir honum, en aðspurð kvaðst hún ekki hafa beðið um að ákærði yrði eltur. Vitnið, D, kvaðst hafa hitt stúlkurnar inni á veitingastaðnum [ ] þessa nótt. Er þau komu þaðan út hafi ákærði gripið í ,,afturendann” á C, sem ekki hafi verið sátt við þetta. Af þessu hafi orðið ósætti og næsta sem hann vissi var að maðurinn hrinti A utan í stöðumæli. Næst hafi hann heyrt öskur í C og þá séð sama mann draga hana á hárinu. Er hann fór að huga að C hafi hann heyrt öskur í Ben þá var verið að slá hana hnefahöggum í höfuðið. Hann hafi þá farið og losað manninn ofan af B sem lá í götunni. Á þessum tíma hafi A setið blóðug í andliti fyrir utan veitingastaðinn [ ]. Dyravörður á [ ] hafi komið og eftir það hafi árásarmaðurinn haldið á brott. Hann kvaðst hafa hringt í lögregluna eftir þetta. Einnig komu fyrir dóminn sem vitni Sveinn Bjarki Sigurðsson lögreglufulltrúi og Sigurbjörn Jónsson varðstjóri. Báðir lýstu því er þeir komu á vettvang, en vitnisburður þeirra varpar ekki ljósi á málavexti og verður ekki rakinn hér. Niðurstaða Meðal gagna málsins eru læknisvottorð stúlknanna, sem í öllum ákæruliðum greinir. Fram kemur í læknisvottorðunum að þær leituðu allar á slysadeild aðfaranótt 21. apríl 2002 eftir atburðinn sem lýst er í ákærunni. Í læknisvottorði hverrar um sig er því lýst að viðkomandi hafi við læknisskoðun haft þá áverka, sem lýst er í einstökum ákæruliðum. Ákærði neitar sök. Framburður hans um að honum hafi staðið ógn af stúlkunum er fjarstæðukenndur. Þá er framburður hans um það að stúkurnar, sem allar voru 17 ára gamlar, hafi gengið í skrokk á honum mjög ótrúverðugur og ekkert sem styður hann. Ákærði var ölvaður er þessir atburðir urðu. Stúlkurnar voru ekki undir áhrifum áfengis. Áverkar sem stúlkurnar hlutu og lýst er í ákærunni og einnig læknisvottorðum hverrar um sig sýni að gengið var harkalega í skrokk á þeim. Stúlkurnar greindu lögreglu frá því á vettvangi hverning ákærði gekk í skrokk á þeim en frumskýrsla lögregluna um þetta var rakin í upphafi. Í skýrslunni er einnig lýst sýnilegum áverkum á stúlkunum. Með vísan til alls ofanritaðs telur dómurinn sannað með einshljóða vitnisburði A, B og C, en vitnisburður þeirra allra er heilsteyptur og trúverðugur, og með vitnisburði D, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem í öllum ákæruliðunum greinir og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða, enda afleiðingar háttsemi ákærða sannaðar með læknisvottorðum og öðrum gögnum málsins. Ákærði á að baki nokkurn sakarferil. Frá árinu 1989 hefur hann gengist undir sex dómsáttir fyrir eignaspjöll, áfengislagabrot og líkamsárás. Hann hlaut dóm fyrir umferðarlagabrot á árinu 1996 og aftur á árinu 2001, sektardóm fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga. Stúlkurnar voru að koma úr bíó og biðu þess að verða sóttar er ákærði, sem þær þekktu ekki, veittist algjörlega að tilefnislausu að þeim, gekk í skrokk á þeim og veitti þeim áverka, sem sumir reyndust alvarlegir eins og fram kemur í ákærunni og í læknisvottorðum. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hún hæfilega ákvörðuð fangelsi í 6 mánuði. Nokkur tími er liðinn frá framningu brotanna. Hins vegar þykir ákærði ekki eiga sér neinar málsbætur og kemur því ekki til álita að skilorðsbinda refsinguna að öllu leyti. Þykir samkvæmt þessu eftir atvikum rétt að fresta fullnustu 4 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli sá hluti refsingarinnar niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er skaðabótaskyldur gagnvart öllum stúlkunum. Skaðabótakrafa A samanstendur af miskabótakröfu að fjárhæð 500.000, lækniskostnað að fjárhæð 32.599 krónur, lyfjakostnað 613 krónur, sjúkraþjálfun 22.970 krónur og 20.000 króna krafa vegna skemmda á fatnaði. Síðastgreinda krafan vegna skemmda á fatnaði er órökstudd. Henni fylgja engin gögn og er henni vísað frá dómi. Kröfuliðirnir fyrir lækniskostnað, lyfjakostnað og sjúkraþjálfun er studdur gögnum og er ákærði dæmdur til greiðslu þeirra allra. A á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Ákærði er þannig dæmdur til að greiða A 256.182 krónur í miska- og skaðabætur auk vaxta eins og í dómsorði greinir. Skaðabótakrafa B er þannig saman sett, að krafist er miskabóta að fjárhæð 300.000 krónur, 2.407 krónur vegna lækniskostnaðar og 20.000 krónur vegna skemmda á fatnaði. Síðast greinda krafan er órökstudd. Henni fylgja engin gögn og er henni vísað frá dómi. B á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 50.000 krónur og ákærði greiði einnig kröfuliðinn fyrir lækniskostnað, en honum fylgja viðeigandi reikningar. Ákærði er þannig dæmdur til að greiða B 52.407 krónur auk vaxta eins og nánar greinir í dómsorði. Skaðabótakrafa C samanstendur af 300.000 króna miskabótakröfu, kröfu vegna lækniskostnaðar 3.624 krónur, vegna lyfjakostnaðar 458 krónur, vegna sjúkraþjálfunar 9.590 krónur og vegna ónýts síma 13.881 króna og vegna skemmda á fatnaði 20.000 krónur. Kröfuliðirnir vegna skemmda á fatnaði og vegna ónýts síma eru órökstuddir. Þeim fylgja ekki viðeigandi gögn og er þeim vísað frá dómi. Aðrir kröfuliðir, þ.e. fyrir sjúkraþjálfun, lyfjakostnað og lækniskostnað eru rökstuddir með viðeigandi gögnum og er ákærði dæmdur til að greiða þær kröfur. C á einnig rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 50.000 krónur. Ákærði er þannig dæmdur til að greiða C samtals 63.672 krónur auk vaxta eins og greinir í dómsorði. Vaxtakröfum hefur ekki verið andmælt og er ákærði dæmdur til greiðslu vaxta eins og krafist er utan dráttarvextir reiknast frá 11. apríl 2003 en þá var mánuður liðinn frá því ákærða voru birtar kröfurnar. Í öllum tilvikum er krafist greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Sami lögmaðurinn, Guðmundur St. Ragnarsson héraðsdómslögmaður, gerir bótakröfuna fyrir hönd allra bótakrefjenda. Er ákærði dæmdur til að greiða hverjum bótakrefjanda um sig 15.000 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 120.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns. Katrín Hilmarsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Róbert Wesley Feher, sæti fangelsi í 6 mánuði, en frestað skal fullnustu 4 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði eftirtöldum aðilum miska- og skaðabætur: A 256.182 krónur, B 52.407 krónur og C 73.672 krónur. Í öllum tilvikum greiði ákærði vexti skv. 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 21. apríl 2002 til 11. mars 2003, en síðan dráttarvexti skv. sömu lögum frá þeim degi til greiðsludags. Auk þessa greiði ákærði hverri stúlku um sig 15.000 krónur vegna lögmannsþóknunar við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 120.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 795/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. nóvember 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins23. desember 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að allur kostnaður vegna þessaþáttar málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda, verði felldur áríkissjóð. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Svo sem greinir í hinum kærðaúrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi samfellt frá 8. ágúst 2016,fyrst á grundvelli a. liðar 1. mgr. og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, en frá28. október sama ár á grundvelli c. liðar 1. mgr. sömu greinar.Samkvæmt sakavottorði varnaraðilahefur hann frá árinu 2005 hlotið átta dóma og sjö sinnum gengist undir viðurlögmeð sektargerð lögreglustjóra eða viðurlagaákvörðun fyrir dómi. Er um að ræðaeina líkamsárás og tvö auðgunarbrot en önnur mál eru vegna brota gegn lögum umávana- og fíkniefni og umferðarlögum. Á árinu 2016 hefur varnaraðili þrívegishlotið dóm. Fyrst var honum gerð fésekt 11. febrúar fyrir brot gegn lögum umávana- og fíkniefni, næst var honum gert 5. apríl að sæta 30 daga fangelsi ogloks var honum gert að sæta þriggja mánaða fangelsi skilorðsbundið með dómiHæstaréttar [...].Eins og rakið er í úrskurðihéraðsdóms hefur sóknaraðili höfðað mál á hendur varnaraðila með ákærum 28.október og 24. nóvember 2016. Fyrri ákæran er vegna hættubrots ogvopnalagabrots 5. ágúst 2016 en sú síðari vegna líkamsárásar 27. mars sama árog vegna ólögmætrar nauðungar 9. júlí það ár. Með þeirri ákæru eru varnaraðilaeinnig gefin að sök tvö brot gegn umferðarlögum sem hér skipta ekki máli. Þámun eitt mál frá árinu 2016 vera til rannsóknar hjá lögreglu þar semvarnaraðili er grunaður um auðgunarbrot.Að virtum sakaferli varnaraðila ogmeð það í huga að nokkuð hefur liðið á milli þeirra mismunandi brota sem honumeru gefin að sök í aðdraganda þess að hann var hnepptur í gæsluvarðhald 8.ágúst 2016 verður ekki talið að ætla megi að hann muni halda áfram brotum meðanmálum hans er ólokið. Þá getur ekki skipt máli þótt hann hafi rofið skilorðfyrrgreinds dóms réttarins frá 16. júní 2016, enda hefur varnaraðili setiðlengur í gæsluvarðhaldi en svarar til refsingar eftir þeim dómi. Samkvæmt þessuer ekki fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til aðvarnaraðila verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, sem nú hefur staðið ítæplega fjóra mánuði. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.Ákvörðun um sakarkostnað bíðurefnisdóms í þeim sakamálum sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur varnaraðila,sbr. 1. mgr. 217. gr. laga nr. 88/2008, og kærumálskostnaður verður ekkidæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laganna.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er felldur úr gildi.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25.nóvember 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, með vísan til c-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X, kt. [...], verði gert að sæta áframgæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en tilföstudagsins 23. desember 2016, kl. 16:00.Í greinargerð héraðssaksóknara kemurfram að embættinu hafi borist þann 7. október sl. rannsóknargögnlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu í máli nr. 007-2016-45294 og hefurhéraðssaksóknari höfðað sakamál á hendur ákærða með ákæru dagsettri, 28.október sl., þar sem ákærða X er gefið að sök hættubrot og vopnalagabrot, meðþví að hafa að kvöldi 5. ágúst sl. við söluturninn [...] við [...] í Reykjavík,á ófyrirleitinn hátt stofnað lífi og heilsu A og B auk fjölda annarra óþekktravegfarenda í stórfelldan háska með því að hleypa af skoti úr afsagaðrihaglabyssu af gerðinni Winchester á almannafæri og beint byssunni skáhalt upp ávið og í áttina að fyrrnefndum aðilum eftir að hafa lent í átökum við A. Viðmat á háttsemi ákærða X telur héraðssaksóknari að það verði að horfa til þessað þegar ákærði skaut af haglabyssunni var hann staddur í miðri íbúðabyggð þarsem fjöldi fólks var á ferli og þar á meðal börn og ungmenni og þá var vopniðbreytt með þeim hætti að eiginleikar vopnsins voru hættulegri en ella.Hættubrotið getur varðað allt að 4 ára fangelsi en stórfelld eða margítrekuð vopnalagabrotgeta varðað allt að 6 ára fangelsi og við mat á stórfelldu vopnalagabroti erm.a. litið til þess hversu mikil hætta hlaust af brotinu og hversu hættuleguvopni var beitt, sbr. seinni málsliður 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998.Ákærði X hefur fram til þessa hjá lögreglu neitað sök hvað þetta sakarefnivarðar.Að auki hafi héraðssaksóknari nú gefiðút aðra ákæru á hendur ákærða X sem sé dagsett 24. nóvember 2016, í þremurákæruliðum á hendur honum þar sem honum sé gefið að sök í fyrsta ákæruliðsérstaklega hættulega líkamsárás þann 27. mars sl., í félagi við meðákærða Y, íöðrum ákærulið fyrir ólögmæta nauðung þann 9. júlí sl. einnig í félagi viðmeðákærða Y og að lokum fyrir umferðarlagabrot þann 13. febrúar sl. með því aðhafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna og svipturökuréttindum. Öll ofangreind brot sem ákærði X hefur nú verið ákærður fyriráttu sér stað á 6 mánaða tímabili á árinu 2016 eða frá febrúar mánuði og fram íágúst.Ákærði eigi að baki nokkurn sakarferilog hafi átta sinnum hlotið dóma þar af tvisvar í Hæstarétti og eru þettaaðallega dómar fyrir auðgunarbrot, umferðarlagabrot, fíkniefnalagabrot og núsíðast þann [...] sl. var ákærði dæmdur í Hæstarétti í 3 mánaða skilorðsbundiðfangelsi fyrir líkamsárás. Sé það mat ákæruvaldsins að ákærði hafi því meðbrotum sínum þann 9. júlí sl. og 5. ágúst sl. sem hann hefur nú verið ákærðurfyrir rofið fyrrnefnt skilorð og mun verða gerð sú krafa að sá dómur verðidæmdur upp til viðbótar þeirri refsingu sem ákærði hlýtur verði hannsakfelldur. Að mati ákæruvaldsins hefur ákærði verið mjög virkur í afbrotumundanfarið en hann hefur þegar hlotið þrjá dóma á árinu 2016 og til viðbótarmálum héraðssaksóknara á ákærði X eitt ólokið mál hjá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu sem einnig er frá árinu 2016 þar sem ákærði er undirrökstuddum grun um að hafa stolið greiðslukorti af manni og misnotaðgreiðslukortið í kjölfarið og er sú háttsemi ákærða talinn geta varða við 244.gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga. Það mál er hins vegar enn tilrannsóknar hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Með hliðsjón af ofangreindu erljóst að ákærði X hefur verið mjög virkur í alvarlegum afbrotum á stuttum tíma.Að mati ákæruvaldsins sé ákærði undir sterkumgrun um að hafa framið þau brot sem í ákærum héraðssaksóknara greinir en brotingeta varðað allt að 16 ára fangelsi. Með vísan til brotaferils ákærða og fjöldaalvarlegra brota á skömmum tíma er það mat héraðssaksóknara að yfirgnæfandilíkur séu á því að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjálsferða sinna.Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 8.ágúst sl. fyrst á grundvelli a.- liðar 1. mgr. 95. gr. almennra hegningarlagasbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur þar um í máli nr. R-247/2016, semstaðfestur var með dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]. Frá 12 ágúst sl. hefurákærði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. almennra hegningarlaga,sbr. Hæstaréttardómar nr. [...] og [...] og úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkurnr. [...], töldu bæði HéraðsdómurReykjavíkur og Hæstiréttur skilyrði 2. mgr. 95. gr. vera uppfyllt í öll skiptinenda beindist rannsókn málsins að broti ákærða sem kunni að varða allt aðævilöngu fangelsi og töldu dómstólarnir báðir að sterkur grunur væri að ákærðihefði framið slíkt afbrot. Mat héraðssaksóknara á gögnum málsins er hins vegarmeð þeim hætti að hann telur að heimfæra eigi brot ákærða X undir 4. mgr. 220.gr. almennra hegningarlaga sem varðar allt að 4 ára fangelsi frekar en 211.gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga sem varðar allt að ævilöngu fangelsiog því séu ekki lengur skilyrði til þess að ákærði sæti gæsluvaðhaldi ágrundvelli fyrrgreindrar 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála.Hins vegar með vísan til framangreindssé það mat héraðssaksóknara að sakarferill ákærða og þau brot sem hann er núákærður fyrir og undir rökstuddum grun um að hafa framið á skömmum tíma á þessuári og með því m.a. rofið skilorð dóms sem hann hlaut í júní sl. gera það aðverkum að skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála séuuppfyllt að öllu leyti. Með vísan til þess er þess krafist að krafan nái framað ganga. NiðurstaðaÍ kröfu héraðssaksóknara er lýst þeimbrotum sem ákærði er grunaður um að hafa framið á tímabilinu frá febrúar tilágúst sl. Með hliðsjón af þeim brotum og þeirri staðreynd að ákærði X hefursetið í gæsluvarðhaldi frá 6. ágúst sl. eftir að hann var handtekinn í tengslumvið skotárásina við Leifasjoppu sem gerð var 5. ágúst sl., sbr. ákæru frá 28.október, er nokkuð ljóst að ákærði X hefur að því er virðist verið mjög virkurí alvarlegum afbrotum á fremur stuttum tíma. Búið er að ákæra í framangreindummálum, en það var gert með ákæru í gær 24. nóvember. Þá upplýstiaðstoðarsaksóknari aðspurður, að enn er til rannsóknar atvik frá 30. apríl sl.þar sem ákærði er grunaður um að hafi stolið greiðslukorti og nýtt í eiginþágu. Ákærði er undir rökstuddum grun um brotsem varða fangelsisrefsingu eins og lögregla hefur skýrt og ákært hefur veriðfyrir með ákærum útgefnum 28. október og 24. nóvember 2016. Að auki er enn tilrannsóknar eitt fjármunabrot. Þegar litið er til málavaxta og sakaferlisákærða, sem lýst er í kröfu lögreglu, er það mat dómsins að ætla megi að ákærðimuni halda áfram brotum á meðan framangreindum málum hans er ekki lokið.Fallist er því á með sóknaraðila að skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga88/2008 um meðferð sakamála, séu uppfyllt. Verður þannig ekki haggað því matisem sami dómstóll lagði á mál ákærða þegar úrskurður gekk 28. október sl. ímálinu nr. [...], þar sem gæsluvarðhald var framlengt til dagsins í dag meðvísan til sama lagaákvæðis. Horft verður og til þess, að Hæstiréttur hefurkomist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi sem ákærða var fyrir útgáfu ákæru28. október sl., gefin að sök, væri þess eðlis að réttlætti gæsluvarðhald ágrundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald erþví tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í málihans, þó eigi lengur en til föstudagsins 23. desember 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 449/2006
Veðsetning Tryggingarbréf
Deilt var um hvort að fasteign H og G hefði verið sett S að veði fyrir skuldum bróður H. Hélt H því fram að hann hefði einungis verið að veðsetja eignarhluta G í fasteigninni en G hélt því fram að ætlunin hefði verið að veðsetja eignarhluta H í fasteigninni. S krafðist þess að viðurkennt yrði að tryggingarbréfið fæli í sér gilda veðsetningu af hálfu bæði H og G. Af skýrslugjöf H og G fyrir héraðsdómi var ráðið að þeim var báðum ljóst að fasteignin væri sett að veði vegna skulda bróður H við S. Samkvæmt því, orðalagi umrædds tryggingarbréf og umboðs þess sem G veitti H var talið að veðsetningin næði til fasteignarinnar allrar eins og hún var tilgreind í tryggingarbréfinu. Var krafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2006. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara krefjast þau að veðréttur stefnda í fasteign þeirra að Álfabrekku 15 í Kópavogi verði aðeins staðfestur fyrir skuldum Björns Braga Mikkaelssonar við stefnda að fjárhæð allt að 5.000.000 krónur. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Sparisjóður Hafnarfjarðar, sem var stefnandi í málinu í héraði, og Sparisjóður vélstjóra sameinuðust í eitt firma um síðustu áramót sem rekið er undir nafni Sparisjóðs vélstjóra. Eins og rakið er í héraðsdómi áttu áfrýjendur í óskiptri sameign þá fasteign sem um er deilt hvort sett hafi verið Sparisjóði Hafnarfjarðar að veði fyrir skuldum Björns Braga Mikkaelssonar, bróður áfrýjandans Halldórs Mikkaelssonar, við sparisjóðinn. Þurfti atbeina beggja áfrýjenda til veðsetningar eignarinnar allrar. Af skýrslugjöf áfrýjenda fyrir héraðsdómi verður ráðið að þeim hafi báðum verið ljóst að fasteignin væri sett að veði vegna skulda Björns Braga við Sparisjóð Hafnarfjarðar en þau töldu bæði að um væri að ræða tímabundið ástand og að skuld Björns Braga við sparisjóðinn myndi greiðast fljótlega. Samkvæmt þessu og orðalagi umrædds tryggingarbréfs og umboðs verður ekki séð að hvor áfrýjenda um sig hafi talið að um væri að ræða veðsetningu á hluta hins í fasteigninni, eins og þau halda fram, heldur hafi veðsetninginn átt að ná til fasteignarinnar allrar eins og hún er tilgreind í tryggingarbréfinu. Að þessu virtu og með skírskotun til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að tryggingarbréfið feli í sér gilda veðsetningu af hálfu áfrýjenda. Tryggingarbréfið var gert á staðlað eyðublað frá stefnda. Á þeim stað í bréfinu þar sem getið er um fjárhæð sem því er ætlað að tryggja stendur að um sé að ræða tryggingu fyrir „kröfu, að samtaldri fjárhæð allt að kr. 5.000.000,00 Fjárhæð í bókstöfum Fimm milljónir 00/100“. Hins vegar eru sérstaklega vélrituð skástrik yfir eftirfarandi orð sem á eftir koma „auk vaxta, dráttarvaxta, verðbóta og alls kostnaðar“. Prentaðan texta með svipuðu efni er að finna aftar í bréfinu og er hann þar óyfirstrikaður að því undanskyldu að strikað er yfir orðið „vaxta“ í upptalningu þess sem veðið á að tryggja. Með fyrrgreindri yfirstrikun þykja þeir sem undir bréfið rituðu hafa gefið til kynna að umræddir skuldaliðir ættu ekki að njóta veðréttar í eigninni ef þeir leiddu til þess að skuldin í heild færi yfir 5.000.000 krónur. Verður því niðurstaðan sú að bréfið telst aðeins tryggja skuld Björns Braga Mikkaelssonar við stefnda allt að 5.000.000 krónur, en ekki vexti og kostnað umfram þá skuld. Rétt þykir að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Staðfestur er 1. veðréttur í fasteign áfrýjenda, Guðrúnar Hönnu Óskarsdóttur og Halldórs Mikkaelssonar, að Álfabrekku 15, Kópavogi, 173,5 fermetra íbúð ásamt 6,2 fermetra stigarými og 71% hlutdeild í 8,3 fermetra sameign samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 3. júní 1998 til tryggingar skuld Björns Braga Mikkaelssonar við stefnda, að fjárhæð allt að 5.000.000 krónur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2006. Mál þetta var þingfest 4. maí 2005 og tekið til dóms 4. maí 2006. Stefnandi er Sparisjóður Hafnarfjarðar, Strandgötu 8-10, Hafnarfirði en stefndu eru Halldór Mikkaelsson og Guðrún Hanna Óskarsdóttir, Neðri-Breiðadal, Flateyri. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að þola staðfestingu á 1. veðrétti (áður 2. veðréttur) í eigninni Álfabrekku 15, Kópavogi, fastanúmer 222-0352, íbúð merkt 0201 og bílskúr merktur 0103, ásamt hlutdeild í sameign, samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu í Hafnarfirði þann 3. júní 1998 að upphæð 5.000.000 krónur, til tryggingar skuldum Björns Braga Mikkaelssonar, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 27. mars 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu með virðisaukaskatti. Af hálfu stefndu er aðallega krafist sýknu en til vara að kröfur stefnanda á hendur stefnda verði að hámarki 5.000.000 krónur. Stefndu krefjast málskostnaðar auk virðisaukaskatts. I. Í málinu liggur fyrir skjal sem ber yfirskriftina tryggingarbréf. Skjalið er samkvæmt efni sínu gefið út af Birni Braga Mikkaelssyni þann 3. júní 1998. Það er sagt til tryggingar skuldum sem útgefandi þá eða síðar kunni að standa í við stefnanda málsins allt að fjárhæð 5.000.000 krónur. Með skjalinu er veittur 2. veðréttur í fasteigninni að Álfabrekku 15, Kópavogi, nánar tiltekið 173,5 fm. íbúð, 6,2 fm. stigarými og 71% hlutdeild í 8,3 fm. sameign, á eftir 2.500.000 króna veðrétti í eigu Sparisjóðs Þingeyinga. Óumdeilt er að á þeim tíma sem hér um ræðir var umrædd fasteign í sameiginlegri eigu stefndu sem eru í sambúð og er sú skráning óbreytt. Stefndi Halldór ritar undir skjalið í reit sem ber yfirskriftina: „Samþykkir framangreinda veðsetningu sem maki veðsala.“ Í málinu liggur einnig fyrir vottað umboð sem gefið er út af stefndu Guðrúnu Hönnu sama dag og fyrrnefnt tryggingarbréf, þar sem segir: „Ég undirrituð Guðrún Hanna Óskarsdóttir [kt.] gef hér með manni mínum Halldóri Mikkaelssyni [kt.] fullt og óskorðað umboð til að skrifa undir fyrir mína hönd vegna veðsetningar á eigninni Álfabrekku 15, Kópavogi.“ Skjölin bera bæði með sér að hafa verið færð í fasteignabók 5. júní 1998. Í málinu liggur einnig fyrir stefna í máli sem stefnandi höfðaði á hendur Birni Braga Mikkaelssyni vegna yfirdráttar á tékkareikningi að fjárhæð samtals 10.543.837,40 krónur. Stefnan er árituð um aðfararhæfi 26. júní 2002 og var stefndu birt greiðsluáskorun 14. nóvember 2002. Er þar vísað til þeirrar árituðu stefnu sem að framan er lýst og eins þess að kröfuhafi eigi veðrétt fyrir skuldinni í eign stefndu samkvæmt fyrrnefndu tryggingarbréfi. Stefnandi krafðist fjárnáms hjá stefndu 8. janúar 2003. Er í beiðninni krafist aðfarar fyrir höfuðstól að fjárhæð 5.000.000 krónur auk kostnaðar og krafan því samtals að fjárhæð 6.473.865 krónur. Kemur fram í beiðninni að skuldin sé vegna yfirdráttar Björns Braga Mikkaelssonar á tékkareikningi hjá stefnanda samkvæmt fyrrnefndri stefnu áritaðri um aðfarahæfi þann 26. júní 2002. Skuldin sé tryggð með tryggingarbréfi útgefnu í Hafnarfirði 3. júní 1998 til tryggingar skuldum Björns við kröfuhafa allt að fjárhæð 5.000.000 krónur. Bréfið sé tryggt með veði í 2. veðrétti í Álfabrekku 15, Kópavogi, eignarhluta 0201. Segir svo að kröfuhafi eigi veðrétt samkvæmt nefndu tryggingarbréfi í ofangreindri eign og af þeirri ástæðu sé aðfararbeiðnin tilkomin. Aðfarargerðin var tekin fyrir hjá sýslumanni í Kópavogi 10. febrúar 2003. Bókað var að samkomulag væri með aðilum um að fresta gerðinni til 24. febrúar 2003. Þann dag mætti bróðir stefnda Halldórs, Eiríkur Mikkaelsson, fyrir hönd stefndu samkvæmt umboði. Er bókað að hann samþykki kröfuna að því er varði höfuðstól hennar en mótmæli að öðru leyti kröfunni hvað varði vexti og dráttarvexti. Ákveðið var að fresta gerðinni til 3. mars 2003. Við þá fyrirtöku mætti Eiríkur á ný ásamt Birni Braga Mikkaelssyni. Málsvari gerðarþola, Eiríkur Mikkaelsson, kvaðst nú vilja breyta afstöðu sinni frá síðustu fyrirtöku málsins. Hann hafnaði nú kröfunni alfarið á þeirri forsendu að votta vantaði vegna undirritunar Halldórs á bréfið og hann hafi skrifað undir sem maki veðsala. Í öðru lagi væri enginn veðsali á bréfinu. Bókað var að ábendingu lögmanns gerðarbeiðanda væri gert fjárnám í eignarhluta gerðarþola í fasteigninni Álfabrekku 15, Kópavogi. Sýslumaðurinn í Kópavogi tók beiðnina fyrir sem tvö aðskilin mál, annars vegar á hendur stefndu Guðrúnu Hönnu og hins vegar á hendur stefnda Halldóri. Voru málin afgreidd með sambærilegum hætti hjá sýslumanni og þeim skotið samhliða til úrlausnar héraðsdóms. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 28. maí 2003 var fjárnámsgerð sýslumannsins í Kópavogi felld úr gildi. Í málinu liggja frammi tvær yfirlýsingar sem stafa frá stefndu. Sú fyrri er dagsett 9. mars 2003 og er undirrituð af stefnda Halldóri Mikkaelssyni, svohljóðandi: „Ég undirritaður, Halldór Mikkaelsson [kt., heimilisfang.] staðfesti hér með að áritun mín á tryggingarbréf að upphæð kr. 5.000.000 útgefið 3.6.1998 af Birni Mikkaelssyni [kt.] tryggt með 2. veðrétti í Álfabrekku 15 Kópavogi undir textann, samþykki veðsetninguna sem maki veðsala, ber að skilja eins og það er orðað, sem eigandi eignarinnar að hluta var ég að samþykkja að sambýliskona mín Guðrún Hanna Óskarsdóttir veðsetti eignarhluta sinn fyrir nefndu tryggingarbréfi. Það var ekki vilji minn eða ætlun að veðsetja minn eignarhluta fyrir tryggingarbréfinu.“ Seinni yfirlýsingin er dagsett 11. mars 2003 og er undirrituð af stefndu Guðrúnu Hönnu Óskarsdóttur, svohljóðandi: „Ég undirrituð, Guðrún Hanna Óskarsdóttir [kt., heimilisfang.] staðfest hér með að umboð sem ég undirritaði 3.6.1998 og veitti manni mínum, Halldóri Mikkaelssyni vegna veðsetningar á eigninni Álfabrekku 15 var gert til að nefndur Halldór gæti veðsett eignarhluta sinn vegna skulda Björns Braga Mikkaelssonar við Sparisjóð Hafnarfjarðar. Umboðið náði ekki til að veðsetja minn eignarhlut fyrir tryggingarbréfinu.“ Stefnandi reyndi aðför á ný með beiðni til Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 2004. Aðför var hins vegar talin óheimil með áritun dómsins 25. maí 2004. II. Stefndu komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu. Í máli þeirra kom meðal annars fram að tildrög málsins hafi verið að Björn Bragi Mikkaelsson, bróðir stefnda Halldórs, hafi leitað til þeirra þar sem að hann hafi vantað veð fyrir tímabundið lán. Stefnda Guðrún sagði að henni hafi fundist í lagi að stefndi Halldór lánaði Birni veð en hún hafi ekki verið tilbúin til þess. Hún kvaðst aldrei hafa vitað að hennar eignarhluti væri veðsettur. Stefndi Halldór kvaðst hins vegar hafa ritað undir tryggingarbréfið sem maki veðsala og taldi að hann hefði verið að veðsetja eignarhluta stefndu Guðrúnar. III. Stefnandi byggir á því að stefndi Halldór hafi undirritað tryggingarbréfið fyrir hönd sambýliskonu sinnar, stefndu Guðrúnar, svo og sem veðsali enda hafi tryggingarbréfinu verið þinglýst þannig, þ.e. á eignarhluta 0201 sem sé sameign þeirra beggja. Stefndu hljóti að hafa verið þetta ljóst frá upphafi og hafi eignin verið metin af fasteignasala í þessum tilgangi. Tryggingarbréfinu hafi verið þinglýst án athugasemda og þinglýsingarstjóri því metið bréfið fullgilt að formi til. Stefnandi bendir á og byggir á að mótmæli við veðsetningunni hafi ekki komið fram af hálfu stefndu fyrr en við fyrirtöku aðfararbeiðni hjá sýslumanni eða tæpum 5 árum eftir veðsetningu. Þetta tómlæti valdi því að stefndu geti ekki byggt rétt á þessum sjónarmiðum sínum. Stefndu hafi haldið því fram að tryggingarbréfið sé ekki vottað. Það sé hins vegar ekki rétt eins og tryggingarbréfið beri með sér. IV. Stefndu halda því fram að skjalagerð stefnanda sé alvarlegum annmörkum háð og beri stefnandi áhættuna af því. Tryggingarbréfið hafi verið samið á vegum stefnanda sem sé lánastofnun með fjölda starfsmanna og sérfræðinga í sinni þjónustu. Stefndu séu hins vegar bæði ófaglærð og hafi ekki starfsreynslu eða þekkingu á gerð lánsskjala. Skýra beri texta bréfsins eftir orðanna hljóðan þar á meðal undirskrift stefnda Halldórs þar sem hann skrifi undir sem maki veðsala. Stefndu mótmæla þeirri röksemd stefnanda að tómlæti geti átt við. Ekkert hindri stefndu í að gæta hagsmuna sinna til hins ítrasta og bera fyrir sig galla í skjalagerð stefnanda. Við fyrirtöku fjárnáms 24. febrúar 2003 hafi bróðir stefnda Halldórs, Eiríkur Mikkaelsson, mætt fyrir hönd stefndu. Hann hafi samþykkt kröfuna en hins vegar ekki haft umboð stefndu til slíkrar viðurkenningar. Stefndi Halldór hafi talið sig hafa umboð til að undirrita tryggingarbréfið fyrir hönd stefndu Guðrúnar en stefnda Guðrún hafi hins vegar hafnað þeim skilningi. Nauðsynlegt hafi verið að Guðrún ritaði á tryggingarbréfið sjálf til þess að það yrði bindandi fyrir hana sem veðsali. Þá vanti votta vegna undirritunar stefnda Halldórs. Stefndi Halldór hafi ekki skrifað undir bréfið sem veðsali heldur sem maki stefndu Guðrúnar. Með öðrum orðum sé enginn veðsali á tryggingarbréfinu og sé það því markleysa. Ljóst sé allavega að veðsetningin sé stefnda Halldóri óviðkomandi og því beri að fella réttaráhrif tryggingarbréfsins niður gagnvart honum vegna aðildarskorts. Hér megi líta til 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 um samþykki maka til tiltekinna ráðstafanna. Vottar á bréfinu hafi vottað rétta dagsetningu, undirritun og fjárræði útgefanda og maka. Útgefandi tryggingarbréfsins sé Björn Mikkaelsson og varði vottunin einungis hann. Samkvæmt 2. mgr. 22. gr., sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingar­laga nr. 39/1978 beri að votta sérstaklega samþykki þinglesins eiganda fasteignar til veðsetningar fyrir skuldbindingum annars en eiganda veðsins. Vegna þessa annmarka á tryggingarbréfinu hafi verið ólögmætt að þinglýsa því á umrædda fasteign samkvæmt þinglýsingarlögum. Beri því að ómerkja eftirfarandi staðfestingu sem byggist á þinglýsingu sem brjóti gegn lögum. Með umboði 3. júní 1998 hafi stefnda Guðrún einvörðungu veitt stefnda Halldóri umboð til að Halldór mætti veðsetja sinn eignarhlut. Þá sé umboðið mjög óljóst þar sem hvergi sé getið í umboðinu um hver sé kröfuhafi væntanlegs láns eða fjárhæð þess. Varakröfu sína styðja stefndu þeim rökum að í texta tryggingarbréfsins hafi verið krossað með ritvél yfir prentaðan texta þar sem staðið hafi „auk vaxta, dráttarvaxta, verðbóta og alls eftirfarandi kostnaðar.“ Með þessum frágangi telja stefndu að ábyrgð samkvæmt tryggingarbréfinu geti aðeins náð að hámarki 5.000.000 króna. V. Í málinu kveðst stefnandi þurfa að höfða mál á hendur stefndu ,,...til tryggingar skuldar, in solidum, að fjárhæð kr. 5.000.000...“ Síðan segir í dómkröfum að stefndu sé jafnframt stefnt til þess að þola staðfestingu á veðrétti. Litið verður svo á að kröfugerð stefnanda hljóði á um að fá staðfestan 1. veðrétt í fasteigninni Álfabrekku 15, Kópavogi, samkvæmt tryggingarbréfi sem nánar er lýst í dómkröfum stefnanda. Skuld sú sem stendur á bak við tryggingarbréfið kemur því ekki til umfjöllunar dómsins. Óumdeilt er að bróðir stefnda Halldórs, Björn Bragi Mikkaelsson, leitaði til stefndu og óskaði eftir að þau lánuðu honum veð. Þau urðu við þeirri málaleitan og voru útbúin skjöl í þeim tilgangi. Stefndu ber hins vegar ekki saman um hvað hafi verið ákveðið í þessu sambandi. Þannig segir stefndi Halldór að til hafi staðið að veðsetja eignarhluta stefndu Guðrúnar en Guðrún segir aftur á móti að ætlunin hafi verið að veðsetja eignarhluta Halldórs. Stefndu voru í sambúð á þessum tíma og eru enn. Þau eiga hinn veðsetta eignarhluta í óskiptri sameign. Guðrún veitti Halldóri fullt og óskorað umboð til að skrifa undir fyrir hennar hönd vegna veðsetningar á eigninni Álfabrekku 15, Kópavogi. Umboðið er dagsett sama dag og tryggingarbréfið og samkvæmt efni sínu veitir það Halldóri umboð til að veðsetja eignarhluta Guðrúnar. Halldór ritaði undir tryggingarbréfið samkvæmt þessu umboði, undir textann: „Samþykki framangreinda veðsetningu sem maki veðsala.“ Samkvæmt þessu er ótvírætt að Guðrún samþykkti veðsetninguna fyrir sitt leyti. Varnir Halldórs byggjast meðal annars á því að hann hafi ekki undirritað skjalið sem veðsali heldur aðeins sem maki Guðrúnar. Sýnt þykir að tilgangur beggja stefndu var að veita bróður Halldórs veðleyfi til tryggingar skuldum hans hjá stefnanda. Talið verður að stefndu báðum hafi verið þetta ljóst eða mátt vera ljóst enda hreyfðu þau engum andmælum við veðsetningunni fyrr en tæpum 5 árum eftir að hún fór fram. Verður litið svo á að með undirskrift sinni undir tryggingarbréfið hafi Halldór ekki einvörðungu verið að skrifa undir sem sambýlismaður Guðrúnar heldur einnig sem eigandi veðsins og með því einnig samþykkt veðsetninguna fyrir sitt leyti, þ.e. er að hans eignarhluti væri einnig veðsettur samkvæmt tryggingarbréfinu. Með undirritun sinni gaf Halldór gilt loforð um veðsetningu og hefði hann þurft að gera fyrirvara ef til hefði staðið að undanskilja hans eignarhluta í sameign stefndu. Þau sjónarmið stefndu að bréfin hafi verið útbúin af bankastofnun sem hafi sérfræðinga á þessu sviði og skjöl frá slíkri stofnun eigi að vera nákvæm og skýr, hagga ekki framangreindri niðurstöðu. Ákvæði þinglýsingarlaga um votta á veðbréfum skipta ekki máli varðandi gildi tryggingarbréfsins enda ekki deilt um útgáfudag bréfsins eða fjárræði aðila. Þá skipta formskilyrði þinglýsingarlaga, hvenær skjal er tækt til þinglýsingar, ekki heldur máli varðandi gildi tryggingarbréfs en sjónarmiðum í þá veru var hreyft í málflutningi. Þegar litið er til alls framangreinds verður talið að tryggingarbréfið sé gild veðsetning af hálfu stefndu. Deilt er um hvort tryggingarbréfið standi einnig til tryggingar vöxtum og halda stefndu því jafnframt fram að ef svo er geti höfuðstóll og vextir að hámarki orðið alls 5.000.000 króna. Í tryggingarbréfinu segir að það sé til tryggingar skuld allt að 5.000.000 króna. Í texta bréfsins segir jafnframt að veðið setji veðsali til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu höfuðstóls, verðbóta, vísitöluálags, svo og dráttarvaxta og alls þess kostnaðar sem leiða kann af vanskilum. Samkvæmt þessu er ótvírætt að tryggingarbréfið er einnig til tryggingar dráttarvöxtum af þeirri kröfu sem tryggingarbréfinu er ætlað að tryggja og bætast þeir dráttarvextir við höfuðstól skuldarinnar en höfuðstóll getur að hámarki orðið 5.000.000 króna. Ekki verður dæmt um upphafstíma dráttarvaxta eins og krafist er í stefnu vegna þess sem áður sagði um kröfugerð stefnanda. Var þar sagt að litið væri svo á að málið væri einungis höfðað til staðfestingar á veðrétti en ekki til greiðslu skuldar eða viðurkenningu á skuld. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á þá kröfu stefnanda að staðfestur verði 1. veðréttur í fasteigninni Álfabrekku 15, Kópavogi, nánar tiltekið 173,5 fm. íbúð, 6,2 fm. stigarými og 71% hlutdeild í 8,3 fm. sameign, samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 3. júní 1998 af Bjarna Braga Mikkaelssyni að fjárhæð 5.000.000 króna til tryggingar skuldum útgefanda við stefnanda auk dráttarvaxta. Eftir þessari niðurstöðu verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 220.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Að kröfu stefnanda, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, er staðfestur 1. veðréttur í fasteign stefndu, Halldórs Mikkaelssonar og Guðrúnar Hönnu Óskarsdóttur, að Álfabrekku 15, Kópavogi, 173,5 fm. íbúð ásamt 6,2 fm. stigarými og 71% hlutdeilt í 8,3 fm. sameign, samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 3. júní 1998 af Birni Braga Mikkaelssyni, að fjárhæð 5.000.000 krónur, til tryggingar skuldum útgefanda við stefnanda allt að fjárhæð 5.000.000 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Stefndu greiði stefnanda 220.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 211/2009
Afréttur Sveitarfélög
Ásahreppi í Rangárvallasýslu var skipt í tvö sveitarfélög 13. janúar 1936, Á og Djúpárhrepp, nú R. Deildu aðilar um hvort skýra ætti ráðuneytisskilmála um fjárskipti milli þeirra á þann hátt að réttindum, sem tengdust Holtamannaafrétti, skyldi skipt í sömu hlutföllum og kostnaði af honum og fjallskilasjóði eða hvort beita ætti í þessum efnum þeirri skiptingu að í hlut R kæmi 5/11 og í hlut Á 6/11. Ekki yrði litið svo á að deilan tæki til beins eignarréttar að Holtamannaafrétti, sem teldist þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, heldur hvernig skipta skyldi tekjum og öðrum réttindum varðandi afréttinn, sem á hendi sveitarfélaga gætu verið. Í skilmálunum frá 1936 var eignarhlutfalla ekki getið. Í sömu skilmálum var á hinn bóginn kveðið á um hlutfallslega skiptingu tiltekinna útgjalda vegna afréttarins, 4/7 hjá Á og 3/7 hjá Djúpárhreppi. Í málinu lá ekkert fyrir, sem gæfi tilefni til að álykta að eignarhlutföll sveitarfélaganna tveggja í réttindum varðandi Holtamannaafrétt hefðu átt að vera önnur en svaraði hlutdeild þeirra í útgjöldum. Þá var óumdeilt að mannvirki sveitarfélaganna, sem reist höfðu verið á afréttinum, tilheyrðu þeim í þessum sömu hlutföllum. Í kringum 1970 komu fyrst til tekjur í tengslum við afréttinn vegna skatta og bóta fyrir spjöll á afnotaréttindum þegar framkvæmdir hófust við raforkuvirkjanir. Fjölmörg gögn, sem lágu fyrir í málinu, sýndu að 4/7 teknanna fóru til Á og 3/7 til Djúpárhrepps. Var því niðurstaða héraðsdóms staðfest og Á sýknaður af aðalkröfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2009. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt hafi verið í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut hans komi 6/11 og í hlut stefnda 5/11, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar, þar með töldum fimm tilgreindum fjallskálum og gangnamannahúsum, réttum við Hald og Þóristungur og hestagirðingum á afréttinum, sem og tekjur og gjöld af þessum eignum, sem komi að 3/7 í hlut áfrýjanda og 4/7 í hlut stefnda. Til vara krefst áfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins 13. janúar 1936, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 10. júlí 1938, var staðfest ákvörðun um skiptingu Ásahrepps í Rangárvallasýslu í tvö sveitarfélög, sem annars vegar bæri áfram sama nafn og hins vegar Djúpárhrepp. Samkvæmt bréfinu skyldi fara um fjárskipti nýju hreppanna tveggja sem hér segir: „Afréttur núverandi Ásahrepps skal vera sameign hinna nýju hreppa. Af fjallskilakostnaði, þ.e. fjallgöngur, réttaferðir, refaeyðing, báta- og sæluhúsviðhald o.fl. skal Ásahreppur bera 4/7 hluta, en Djúpárhreppur 3/7 hluta. Fjallskilasjóði skal skipta í þessum hlutföllum. Öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins, sem og þurfamanna framfæri hins núverandi Ásahrepps, þeim er verða þegar skiptingin fer fram, skal skipt þannig milli hinna nýju hreppa, að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar, en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11, og eftir sama hlutfalli skal skipta sveitarþyngslum þeim, sem síðar kunna að koma og eiga rót sína í félagsskap þeim, sem hingað til hefur átt sér stað milli hinna nýju hreppa.“ Djúpárhreppur mun á árinu 2002 hafa sameinast öðrum sveitarfélögum undir heiti áfrýjanda. Í málinu deila aðilarnir um hvort skýra eigi framangreinda skilmála um fjárskipti milli þeirra á þann hátt að réttindum, sem tengjast Holtamannaafrétti, skuli skipt í sömu hlutföllum og kostnaði af honum og fjallskilasjóði eða hvort beita eigi í þessum efnum þeirri skiptingu að í hlut stefnda komi 5/11 og í hlut áfrýjanda 6/11. Eins og orðalagi dómkrafna áfrýjanda er háttað verður ekki litið svo á að deila þessi taki til beins eignarréttar að Holtamannaafrétti, sem telst þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 1/2003, heldur til þess hvernig skipta skuli tekjum og öðrum réttindum varðandi afréttinn, sem á hendi sveitarfélaga geta verið. Samkvæmt fyrrnefndu bréfi frá 13. janúar 1936 skyldi Holtamannaafréttur teljast sameign stefnda og Djúpárhrepps, en eignarhlutfalla var ekki getið. Í beinu framhaldi af því var á hinn bóginn kveðið á um hlutfallslega skiptingu tiltekinna útgjalda vegna afréttarins. Eðli máls samkvæmt verður að líta svo á að útgjöld vegna sameignar hljóti að deilast á eigendur í sömu hlutföllum og eignarhlutdeild þeirra, nema annað leiði af lögum eða samningi eigenda. Í málinu liggur ekkert fyrir, sem gefur tilefni til að álykta að eignarhlutföll sveitarfélaganna tveggja í réttindum varðandi Holtamannaafrétt hafi átt að verða önnur en sem svaraði hlutdeild þeirra í útgjöldum. Sú skýring á sér að auki stoð í því að samkvæmt bréfinu var útgjöldum ekki einum skipt í umræddum hlutföllum, heldur jafnframt fjallskilasjóði, sem þá var til. Þá er óumdeilt að mannvirki sveitarfélaganna, sem reist hafa verið á afréttinum, tilheyra þeim í sömu hlutföllum og hér um ræðir. Til þess verður jafnframt að líta að árunum kringum 1970 komu fyrst til tekjur til sveitarfélaganna í tengslum við afréttinn vegna skatta og bóta fyrir spjöll á afnotaréttindum þegar framkvæmdir hófust þar við raforkuvirkjanir. Á fundi hreppsnefndar Djúpárhrepps 9. apríl 1971 voru umræður um tillögur, sem gera ætti til hreppsnefndar Ásahrepps um hvernig haga ætti stjórn og fjármálum vegna framkvæmda annarra á Holtamannaafrétti. Um skiptingu tekna og gjalda, sem þessu tengdust, var rætt um tvo kosti, annars vegar að hún yrði í hlutföllunum 5/11 til stefnda og 6/11 til Djúpárhrepps og hins vegar 4/7 til stefnda og 3/7 til Djúpárhrepps. Í gögnum málsins verður ekki séð hvers efnis tillögur hafi endanlega orðið, en á fundi hreppsnefndar stefnda 15. sama mánaðar var fært til bókar að hún teldi sér ekki fært að ganga að tillögum Djúpárhrepps og fæli oddvita að „ganga frá samningi við Djúpárhrepp á grundvelli eignarhlutfalla hreppanna í afréttinum.“ Í málinu liggur ekki fyrir samningur milli hreppanna um þetta efni, en á hinn bóginn fjölmörg gögn, sem sýna að stefndi, sem annaðist innheimtu skatttekna þeirra beggja í tengslum við virkjanaframkvæmdir, stóð Djúpárhreppi skil á hlutdeild í þeim og var tekið berum orðum fram í kvittunum hreppsins frá árunum 1975 til 1984 að um væri að ræða 3/7 hluta þeirra. Sömu hlutföll voru og lögð til grundvallar við skiptingu sveitarfélaganna á bótum vegna landspjalla af virkjunarframkvæmdum á Holtamannaafrétti. Að virtu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Í ljósi þess verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Rangárþing ytra, greiði stefnda, Ásahreppi, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 16. apríl 2009. Mál þetta, sem dómtekið var öðru sinni 26. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 6. júní 2007. Stefnandi er Rangárþing ytra, kt. 520602-3050, Suðurlandsvegi 1, Hellu. Stefndi er Ásahreppur, kt. 430169-0339, Laugalandi, Hellu. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt var í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut sveitarfélagsins Rangárþings ytra komi sex elleftu (6/11) hlutar en í hlut sveitarfélagsins Ásahrepps komi fimm elleftu (5/11) hlutar, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar, þar með töldum fjallskálum Þóristungna (fastanr. 219-8247) og Versala (fastanr. 219-8249 og 219-8250), gangnamannahúsum Biskupsþúfu, Illugavers og Hvanngils, réttir við Hald og við Þóristungur og hestagirðingum á afréttinum sem og tekjur og gjöld af þessum eignum, sem skiptist í hlutföllunum þrír sjöundu (3/7) hlutar Rangárþing ytra en fjórir sjöundu (4/7) hlutar Ásahreppur. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt var í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut sveitarfélagsins Rangárþings ytra komi sex elleftu (6/11) hlutar en í hlut sveitarfélagsins Ásahrepps komi fimm elleftu (5/11) hlutar, þó að undanskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu, tekjum og gjöldum af honum, þ.m.t. fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði, sem skiptist í hlutföllunum þrír sjöundu (3/7) hlutar Rangárþing ytra en fjórir sjöundu (4/7) hlutar Ásahreppur. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Dómur í máli þessu var kveðinn upp í héraði 11. janúar 2008 en með dómi Hæstaréttar Íslands var dómurinn ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður í Hæstarétti var felldur niður. Málavextir. Í samræmi við þágildandi sveitarstjórnarlög nr. 12/1927, sbr. 3. og 4. gr. laganna og að fengnu bréfi sýslumannsins í Rangárvallasýslu, dags. 27. desember 1935, erindi Ásahrepps dags. 29. nóvember sama ár og meðmælum sýslunefndarmanna Rangárvallasýslu, ákvað atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið að skipta Ásahreppi í tvö hreppsfélög. Er bréf ráðuneytisins til sýslumanns dagsett 13. janúar 1936 og er birt í B-deild stjórnartíðinda árið 1938. Var skiptingin ákveðin þannig að Kálfholtskirkjusókn með Vetleifsholtshverfi varð hreppur sér og nefndist Ásahreppur en Hábæjarkirkja með Bjóluhverfi, Ægissíðu og Rangá varð hinn hreppurinn og nefndist Djúpárhreppur, síðar stefnandi máls þessa. Um fjárskipti hreppanna var svo ákveðið að afréttur Ásahrepps skyldi vera sameign hinna nýju hreppa. Af fjallskilakostnaði, þ.e. fjallgöngur, réttaferðir, refaeyðing, báta- og sæluhúsaviðhald o. fl. skyldi Ásahreppur bera 4/7 hluta, en Djúpárhreppur 3/7 hluta og skyldi skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Þá segir að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins, sem og þurfamanna framfæri Ásahrepps, þeim er verða þegar skiptingin fer fram, skuli skipt þannig milli hinna nýju hreppa að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11 og eftir sama hlutfalli skuli skipta sveitarþyngslum þeim sem síðar kunna að koma og eigi rót sína í félagsskap þeim sem hingað til hafi átt sér stað milli hinna nýju hreppa. Til grundvallar þessari skiptingu mun m.a. hafa legið tillaga nefndar sem kosin var á sérstökum hreppskilaþingsfundi 12. júní 1935. Mun oddviti hins gamla Ásahrepps hafa unnið að undirbúningi fundarins með því að fá yfirlit yfir útsvarsupphæðir hreppsins í hinum ýmsu hlutum hans síðastliðin 5 ár á undan, fólksfjölda, fjölda búfjár, býlafjölda, fjallskilakostnað o.fl. Lagði nefndin til að skiptingin yrði 3/7 hlutar Djúpárhreppur og 4/7 hlutar Ásahreppur. Á fundi hreppsnefndar hins gamla Ásahrepps í nóvember 1935 var hins vegar tekin sú ákörðun að m.t.t. samandregins útsvars hreppsins næstu 5 ár á undan skyldi hreppnum skipt í hlutföllunum Djúpárhreppur 6/11 hlutar og Ásahreppur 5/11 hlutar. Vegna mismunandi sauðfjáreignar í hreppunum á þessum tíma mun hins vegar hafa verið ákveðin sú undantekning að af fjallskilakostnaði skyldi Djúpárhreppur bera 3/7 hluta en Ásahreppur 4/7 hluta. Að því er Holtamannaafrétt varðar mun fram yfir 1970 aðeins hafa reynt á skiptingu kostnaðar vegna fjallskila milli Djúpárhrepps og stefnda. Eftir að virkjunarframkvæmdir hófust þar hafi sveitarfélögin farið að hafa annars konar fasteignatekjur af afréttinum. Munu forsvarsmenn beggja sveitarfélaga á þessum tíma hafa látið það óátalið að tekjum af fasteignaskattinum væri skipt eins og um fjallskilaasjóð væri að ræða, þ.e. 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 stefndi. Þá munu ráðamenn Djúpárhrepps hafa látið það óátalið að öll stjórnsýsla varðandi afréttinn væri hjá stefnda en stefnandi áréttar að ekki hafi verið gert neitt samkomulag um þetta. Fram til ársins 1970 munu málsaðilar hafa búið við skiptinguna 3/7 og 4/7 án þess að önnur nýting hafi orðið af afréttinum en sú er laut að fjallskilum. Árið 1999 komu fram hugmyndir stefnanda um skiptinguna 5/11 og 6/11 í samræmi við framangreint bréf ráðuneytisins frá 1936. Stefnandi heldur því fram að um 1970 hafi menn verið orðnir svo vanir skiptingunni 3/7 og 4/7 að fyrir mistök og misskilning hafi sú skipting verið látin átölulaus fram undir 1999. Stefnandi mun hafa reynt frá árinu 2002 að fá stefnda til að viðurkenna skiptinguna 5/11 stefndi og 6/11stefnandi, þó að undanskildum fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði vegna Holtamannaafréttar í samræmi við framangreint bréf ráðuneytisins frá 13. janúar 1936. Hefur stefndi hafnað þessu og vísað til þess hvernig kostnaðarskipting milli sveitarfélaganna varðandi afréttinn hafi verið svo árum skiptir og ekkert liggi fyrir sem gefi tilefni til breytinga á því. Telur stefnandi sig því knúinn til málshöfðunar þessarar, en tekið skal fram að stefnandi höfðaði mál af sama toga 6. desember 2006 en vegna ágreinings aðila um inntak kröfugerðar stefnanda var það mál fellt niður. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi reisir aðalkröfu sína á framangreindu bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytis frá 13. janúar 1936 þar sem fjallað er um hvernig skuli fara um fjárskipti hreppanna. Af texta þeim sem birtur sé í Stjórnartíðindum að undangengnum lögmætum undirbúningi og með lögformlegum hætti og byggist á ákvörðun ráðherra að fengnum tillögum hreppsnefndar og sýslunefndar, telur stefnandi unnt að draga þrjár ályktanir. Í fyrsta lagi að Holtamannaafréttur sé sameign beggja sveitarfélaganna, í öðru lagi að fjallskilakostnaði, þ.e. kostnaði við smölun, leitir, réttir og viðhald þeirra eigna sem beinlínis tilheyri nýtingu afréttarins, skuli skipt í hlutföllunum 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 Ásahreppur. Þá skuli jafnframt skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Í þriðja lagi að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum skuli skipta í hlutföllunum 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 Ásahreppur. Krafa stefnanda um að Holtamannaafréttur skiptist í hlutföllunum 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 stefndi, er byggð á því að þegar gamla Ásahreppi hafi verið skipt hafi hlutfallsskiptingin 3/7 Djúpárhreppur og 4/7 stefndi afmarkast við sauðfjáreign íbúa hinna nýju hreppa og rétti þeirra til að reka sauðfé sitt á beit á Holtamannaafrétt. Hlutfallsskiptingin 6/11 Djúpárhreppur og 5/11 stefndi hafi hins vegar helgast af því að fleira fólk hafi orðið í Djúpárhreppi og útsvarshlutfall þar hærra en hjá stefnda. Sé hlutfallaskiptingin 3/7 og 4/7 því öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum hins gamla Ásahrepps óviðkomandi, þ.á m. Holtamannaafréttur, en þær skiptist í hlutföllunum 5/11 og 6/11 með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ráðið hafi hlutfallsskiptingunni á sínum tíma. Stefnandi segir óumdeilt að árið 1936 hafi sveitarfélögin ekki haft aðrar tekjur eða kostnað af hinum sameiginlega afrétti en þann sem lotið hafi að hefðbundnum fjallskilum, þ.e. upprekstri til sumarbeitar fyrir sauðfé, einu þekktu og mögulegu afnot af Holtamannaafrétti á þeim tíma. Frá þeirri tilhögun sem ákveðin hafi verið með tilliti til fjölda sauðfjár í hvoru sveitarfélaginu fyrir sig beri að gagnálykta á þann veg að allar aðrar eigur, kostnaður og tekjur skyldu skiptast í samræmi við meginreglu sem fram komi í stjórnarráðsbréfinu, þ.e. í hlutföllunum 5/11 og 6/11. Þegar farið hafi að koma tekjur af Holtamannaafrétti án nokkurra tengsla við hefðbundin fjallskil hafi að sjálfsögðu borið að skipta þeim kostnaði í samræmi við meginregluna. Röng framkvæmd um árabil sem að auki sýnist byggð á misskilningi geti ekki upphafið hina lögformlegu skiptingu. Hið sama eigi við um einhliða skráningu stefnda um framtöl sín varðandi Holtamannaafrétt í eignarhlutfallinu 4/7. Stefnandi byggir á því að fyrir liggi lögformleg skipting eigna og skulda sveitarfélaganna sem ekki sé með nokkru móti hægt að sniðganga. Ekki sé hægt, án þess að það styðjist við formlega og lögmæta breytingu að byggja á annarri skiptingu en skýrt komi fram í erindinu frá 1936, sem byggi á gildum lagafyrirmælum þess tíma og birt hafi verið með lögformlega réttum hætti. Misskilningur um réttarstöðu og/eða röng framkvæmd upphefji ekki lögbundna framkvæmd mála. Árið 1936 hafi gilt lög nr. 11/1877 um birtingu laga og tilskipana. Í 1.gr. laganna hafi verið kveðið á um að lög og tilskipanir, hvort heldur þær væru konunglegar eða útgefnar af stjórnarráðum (opin bréf, auglýsingar, reglugerðir, erindisbréf og samþykktir o.s.frv.) væru með birtingu í Stjórnartíðindum skuldbindandi fyrir alla. Með skiptingunni 1936 hafi með endanlegum og bindandi hætti verið kveðið á um eignarréttarlega skiptingu sveitarfélaganna tveggja. Þeirri skiptingu, sem lúti að meðferð og varanlegri ráðstöfun eignarréttinda, verði ekki síðar rutt á grundvelli tómlætis eða venjuréttar. Um nánari afmörkun fjallskilakostnaðar og fjallskilasjóðs vísar stefnandi sérstaklega til lögbundinna fyrirmæla, sbr. lög nr. 6/1986 og fyrirmæla fjallskilasamþykktar fyrir Rangárvallasýslu nr. 157/1990, sjá einkum fyrirmæli 44. gr. um fjallskilasjóð. Um ráðstöfun og niðurjöfnun þess kostnaðar fari eftir undantekningarreglu 2. tl. 2. mgr. stjórnarráðsbréfsins frá 1936 í hlutföllunum 3/7 stefnandi en 4/7 stefndi. Til þess að stefnandi njóti sannanlega alls vafa telur stefnandi rétt að þau mannvirki sem komið hafi verið fyrir á afréttinum og beinlínis tengist hefðbundnum afréttarnotum og fjallskilum, skiptist í sömu hlutföllum. Það eigi við um fjallskála Þóristungna og Versala, gangnamannahús Biskupsþúfu, Illugavers og Hvanngils, réttir og hestagirðingar vegna Holtamannaafréttar sem og tekjur og gjöld af þessum eignum. Allur annar kostnaður eða tekjur vegna sameiginlegra eigna og skulda skiptist hins vegar eftir meginreglunni 6/11 stefnandi og 5/11 stefndi. Að því er varakröfu varðar vísar stefnandi til sömu málsástæðna og fram koma í rökstuðningi fyrir aðalkröfu að undanskildum þeim sem sérstaklega varða Holtamannaafrétt. Stefnandi vísar til meginreglna eignarréttarins, lögfestra og ólögfestra. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að hann eigi 4/7 af Holtamannaafrétti eins og fram komi í öllum gögnum málsins og viðurkennt sé í öðru orðinu af stefnanda. Stefndi byggir á því að öllum tekjum og gjöldum vegna þessarar eignar skuli skipt eftir eignarhlutföllum og gildi þá einu hvort um sé að ræða bætur fyrir landspjöll, framlög til vegagerðar, byggingu mannvirkja á vegum sveitarfélaganna, fasteignagjöld af mannvirkjum, leigutekjur af landspildum eða aðrar tekjur af fyrirtækjum og einstaklingum sem þar séu með starfsemi. Allir þessi tekju- og gjaldaliðir tengist eigninni. Stefndi byggir á því að Djúpárhreppur og síðar stefnandi hafi í framkvæmd viðurkennt rétt stefnda og skyldur með áratuga viðtöku greiðslna án athugasemda og geti hann ekki söðlað um og komið með nýja skoðun á því máli. Hafi stefnandi einhvern rétt haft sé hann niður fallinn fyrir tómlæti. Stefndi telur stefnanda misskilja nokkuð bréf ráðuneytisins frá 1936. Ljóst sé að ráðuneytið taki afréttinn fyrst fyrir sem eign í 1. mgr. og afgreiði skiptahlutföll varðandi fjallskil o.fl. í 2. mgr. þar sem segi skýrt: „Öllum öðrum eignum....skal skipt þannig....“ Telur stefndi ljóst að allt er varði afréttinn skiptist í eignarhlutföllunum 4/7:3/7 en ráðuneytið hafi ekki getað séð fyrir allar tekjur af afréttinum, en upptalningin sé ekki tæmandi, sbr. orðalagið „o.fl.“ Þá verði skýrt ráðið af atvikum málsins að um leið og tekjur komu af Holtamannaafrétti á 7. áratugnum fóru Ásahreppur og Djúpárhreppur að skipta þeim eins og gjöldunum fram að tíma, eða í hlutföllunum 4/7:3/7. Hafi verið sameiginlegur skilningur sveitarstjórnanna hver skiptingin ætti að vera á réttindum og skyldum sem tengdust Holtamannaafrétti, enda í fullu samræmi við texta samkomulags aðila og tilkynningar ráðuneytisins frá 1936. Virðist tilkynningin og skipting hreppanna hafa glatast hjá hreppsnefnd Djúpárhrepps því 25. ágúst 1999 hafi oddviti kynnt bréf um skiptingu hreppanna sem fundist hafi á þjóðskjalasafni. Hafi verið látið sem einhver ný sannindi hafi uppgötvast en reyndin hafi verið sú að öll samskipti hreppanna í áratugi hafi verið í fullu samræmi við þetta bréf, enda grundvallarskjal við skiptingu hreppanna. Þrátt fyrir ofangreinda kynningu virðist engin hreyfing hafa komið á kostnaðarskiptingarmálið fyrr en eftir sameiningu Djúpárhrepps, Holta- og Landssveitar og Rangárvallahrepps í sveitarfélagið Rangárþing ytra árið 2002. Engu að síður hafi verið gerður samningur milli aðila um tilhögun stjórnsýslu Holtamannaafréttar 14.febrúar 2003, þar sem fram komi að stjórnunin skuli vera hjá stefnda. Stefndi mótmælir því að þessi samningur um framkvæmd stjórnsýslu breyti nokkru um eignarhald að svæðinu og enn síður um skiptingu eigna og annarra gæða að öðru leyti. Þótt rætt sé um sameign að afréttinum sé hún ekki jöfn og þar sem aðeins eitt sveitarfélag geti farið með stjórnina hljóti það að koma í hlut meirihlutaeigandans að fara með stjórnsýsluvald á afréttinum. Stefndi byggir á því að þótt kostnaðarskipting tengist sauðfjáreign girði það ekki fyrir að eignarhaldið á afréttinum ætti að vera í sömu hlutföllum, enda hafi hann verið nýttur meira af stefnda og hafi stefndi borið meiri kostnað, mannvirkin hafi verið skráð í þessum hlutföllum, tilkynningin frá 1936 beri það með sér svo og hin huglæga afstaða og framkvæmd í áratugaraðir. Stefndi bendir á að stefnandi hafi áður höfðað mál á hendur stefnda og hafi hann tekið til varna í málinu. Hafi hann krafist frávísunar þess vegna óljósra krafna og vanreifunar. Stefnandi hafi fellt málið niður en hann hafi lagt fram lítið af gögnum. Hins vegar hafi stefndi lagt fram mörg gögn sem stefnandi leggi nú fram. Hafi stefndi því átt mikinn þátt í að varpa ljósi á málsatvik, sem beri að meta honum í hag. Stefndi telur hin skriflegu gögn sem lögð hafi verið fram renna stoðum undir allt sem stefndi hafi haldið fram. Sé þar að finna áratuga framtöl á Holtamannaafrétti sem eign stefnda að 4/7 hlutum og sömuleiðis mannvirkjum þar. Jafnframt séu gögn um skiptingu gjalda af afréttinum í nefndum hlutföllum og skiptingu tekna af honum og kvittanir frá Djúpárhreppi fyrir viðtöku á 3/7 hlutum. Stefndi telur stefnanda hins vegar ekkert hafa fram að færa til stuðnings máli sínu annað en sérstæða túlkun á tilkynningunni frá 1936. Eins og málið liggi fyrir sé ekkert sem stutt geti röksemdafærslu hans í málinu og verði því að sýkna stefnda af kröfum hans. Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, gildi loforða, samþykkis, löggerningsígildis og áhrif tómlætis. Þá byggir stefndi á reglum sveitarstjórnarlaga um skiptingu sveitarfélaga, upphaflega lög nr. 12/1927. Þá vísar stefndi til meginreglna eignarréttar um vörslur og innihald, svo og til óskráðra reglna eignarréttar um óskipta sameign og skiptingu arðs af slíkri eign eftir eignarhlutföllum. Niðurstaða. Í fyrri niðurstöðu dómsins var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi skyldi vera sýkn af öllum kröfum stefnanda í máli þess og var málskostnaður felldur niður. Hæstiréttur Íslands kemst að svofelldri niðurstöðu í dómi sínum 20. nóvember sl.: „Í héraðsdómsstefnu gerði aðaláfrýjandi aðalkröfu og varakröfu sem svara til sömu krafna og hann gerir fyrir Hæstarétti. Í röksemdum fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms var ekki tekin afstaða til varakröfu aðaláfrýjanda, sem í nánar tilteknum atriðum er frábrugðin aðalkröfu hans. Af þessum sökum verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.“ Ágreiningur aðila máls þessa snýst um það hvernig skipta skuli fasteigninni Holtamannaafrétti milli þeirra. Stefnandi heldur því fram að honum beri 6/11 hlutar afréttarins en í hlut stefnda komi 5/11 hlutar. Stefndi heldur því hins vegar fram að hann eigi 4/7 hluta af Holtamannaafrétti. Ekki virðist ágreiningur um að fjallskilakostnaði skuli skipta í hlutföllunum 4/7 hlutar stefndi og 3/7 hlutar stefnandi. Á hreppsnefndarfundi í hinum gamla Ásahreppi sem haldinn var 17. júní 1935 var fjallað um yfirlit oddvita sem hafði verið falið að draga saman og fá yfirlit yfir útsvarsupphæðir hreppsins síðastliðin 5 ár o.fl. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að hagfelldustu skiptin væru þau að Háfssókn og Oddasókn yrðu hreppur sér og Kálfholtssókn sér. Yrði Hábæjar- og Oddasókn 4/7 og Kálfholtssókn 3/7 hlutar miðað við virði sveitarinnar og fjallskilakostnað s.l. 5 ár. Á þessum fundi virðist ekki hafa verið vikið að skiptingunni 5/11:6/11. Á fundi hreppsnefndarinnar sem haldinn var 9. nóvember sama ár var samþykkt endanleg skipting hreppsins og jafnframt var samþykkt með vísan til samandregins yfirlits yfir útsvör síðastliðin 5 ár að eystri hreppurinn (Djúpárhreppur) bæri 6/11 hluta af byrðum hreppsins en vestari hreppurinn (Ásahreppur) 5/11 hluta. Síðan er bókað að eftir þessum hlutföllum skiptist hreppurinn. Síðan er bókað að eystri hreppurinn beri 3/7 hluta af fjallskilakostnaði en vestari hreppurinn 4/7 hluta. Á grundvelli þessarar samþykktar er með bréfi atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins dagsettu 13. janúar 1936 mælt fyrir um skiptingu Ásahrepps í tvö hreppsfélög, Ásahrepp og Djúpárhrepp. Skyldi afréttur þáverandi Ásahrepps vera sameign hinna nýju hreppa og af nánar skilgreindum fjallskilakostnaði skyldi Ásahreppur bera 4/7 hluta en Djúpárhreppur 3/7 hluta. Þá skyldi skipta fjallskilasjóði í þessum hlutföllum. Þá segir að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins skuli skipta þannig að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11 hlutar. Ekki er um það deilt að um áratugaskeið, eða eftir að sveitarfélögin fóru að fá tekjur vegna virkjanaframkvæmda á afréttinum, hefur í framkvæmd verið litið svo á að í hlut stefnda kæmu 4/7 hlutar allra tekna og í hlut stefnanda 3/7 hlutar. Forveri stefnanda virðist fyrst hafa hreyft sjónarmiðum um aðra skiptingu um 1970 þegar Holtamannaafréttur hafi fyrst farið að gefa af sér tekjur í formi fasteignagjalda, en öllum sjónarmiðum þar að lútandi mun hafa verið hafnað af þáverandi forsvarsmönnum stefnda. Á aukafundi hreppsnefndar Djúpárhrepps 25. ágúst 1999 kynnti oddviti bréf atvinnu- og samgöngumálaráðuneytis sem hann segir hafa fundist á þjóðskjalasafni. Taldi oddviti eðlilegt að fá á hreint hvort einhvers staðar séu til heimildir um skiptingu tekna af afréttinum milli hreppanna. Ljóst er að árið 1936, þegar framangreind ákvörðun um fjárskipti milli hreppanna var tekin, var ekki fyrirsjáanlegt að afrétturinn gæfi af sér tekjur. Var því ekki óeðlilegt að ekki væri vikið að tekjuskiptingu sérstaklega að því er afréttinn varðaði. Í margnefndu bréfi er fjallað um fjárskipti milli hreppanna með þeim hætti að fyrst er fjallað um afréttinn og er hann sagður vera sameign hinna nýju hreppa. Þá er fjallað um fjallskilakostnað af afréttinum og honum skipt í hlutföllunum 4/7 stefndi en 3/7 Djúpárhreppur, nú stefnandi. Lýkur þar með umfjöllun um afréttinn því í næstu málsgrein er fjallað um allar aðrar eignir, skuldir og skuldbindingar og þeim skipt í hlutföllunum 5/11 stefndi og 6/11 Djúpárhreppur, nú stefnandi. Þegar litið er til þessa og áratuga nær athugasemdalausrar framkvæmdar aðila að því er ráðstöfun tekna af afréttinum varðar, verður að telja að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að tekjum af afréttinum beri að skipta með þeim hætti sem hann fer fram á. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda í máli þessu. Við munnlegan flutning málsins og í greinagerð til Hæstaréttar rökstyður stefnandi varakröfu sína með þeim hætti að hann fái ekki með nokkru móti séð hvernig unnt ætti að vera að sniðganga þá skiptingu sem varakrafan lýtur að. Stefnandi bendir á fyrirmæli í síðari málsgrein 2. tl. í erindi atvinnu- og samgönguráðuneytisins og þá liggi fyrir að stefndi hafi um árabil sjálfur byggt ársreikninga sína á umræddri skiptingu. Hafi af hálfu stefnda verið efnt til réttarágreinings vegna þessa, einkum vegna eignarhluta í jörðinni Réttarnesi, sbr. bókun á samráðsfundi sveitarstjórna 6. febrúar 2006. Þá telur stefnandi að sama afstaða verði ráðin af kröfugerð stefnda í málinu, þó svo umfjöllun um grundvöll þeirrar afstöðu sé fátæklegur. Stefndi hafi þó ekki lýst því yfir að hann fallist á varakröfuna, heldur þvert á móti eins og fram hafi komið og því sé nauðsynlegt að dæma hana að efni til fari svo ólíklega að ekki yrði á aðalkröfu stefnanda fallist. Af greinargerð stefnda í máli þessu verður ekki ráðið að hann fjalli sérstaklega um varakröfuna og í greinargerð sinni til Hæstaréttar og í málflutningi hér fyrir dómi kemur fram að hann hafi ekki áttað sig á varakröfunni og rökum fyrir henni fyrr en við málflutning í héraði. Stefndi telur varakröfuna óljósa og ekki ljóst hvaða eignir séu undir. Til séu jaðareignir svo sem sérmetnar fasteignir á afréttinum sem stefndi hafi í ársreikningi talist vera eigandi að 4/7 hlutum. Stefnandi segi Réttarnesið þar á meðal en geri ekki grein fyrir eignaskráningu nema að takmörkuðu leyti. Stefndi taldi í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti að réttast væri að vísa varakröfunni frá dómi. Í síðari málsgrein 2.tl. í bréfi atvinnu og samgöngumálaráðuneytisins segir að öllum öðrum eignum, skuldum og skuldbindingum sveitarsjóðsins, sem og þurfamanna framfæri Ásahrepps, þeim er verða þegar skiptingin fer fram, skuli skipt þannig milli hinna nýju hreppa að í hlut Ásahrepps komi 5/11 hlutar en í hlut Djúpárhrepps komi 6/11 og eftir sama hlutfalli skuli skipta sveitarþyngslum þeim sem síðar kunna að koma og eigi rót sína í félagsskap þeim sem hingað til hafi átt sér stað milli hinna nýju hreppa. Stefnandi byggir á því að skipting allra eigna og skuldbindinga eigi samkvæmt þessu að vera með þeim hætti að í hlut hans komi 6/11 hlutar en í hlut stefnda 5/11 hlutar, þó að undanskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu sem skiptist í hlutföllunum 3/7 hlutar stefnandi en 4/7 hlutar stefndi. Með vísan til þessara skýlausu fyrirmæla hefur stefnanda að mati dómsins tekist að sýna fram á að skipting allra eigna og skulda, þó að undaskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu, skuli vera með þeim hætti og greinir í varakröfu hans og þar sem stefnda hefur ekki tekist að hnekkja röksemdum stefnanda að þessu leyti verður hún því tekin til greina. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna dómarans en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Ásahreppur, skal vera sýkn af aðalkröfu stefnanda, Rangárþings ytra í máli þessu. Varakrafa stefnanda er tekin til greina og viðurkennt að skipting á eignum, tekjum, skuldum og skuldbindingum Ásahrepps eldri, sem skipt var í tvö hreppsfélög 13. janúar 1936, sé með þeim hætti að í hlut sveitarfélagsins Rangárþings ytra komi sex elleftu (6/11) hlutar en í hlut sveitarfélagsins Ásahrepps komi fimm elleftu (5/11) hlutar, þó að undanskildum Holtamannaafrétti að öllu meðtöldu, tekjum og gjöldum af honum, þ.m.t. fjallskilakostnaði og fjallskilasjóði, sem skiptist í hlutföllunum þrír sjöundu (3/7) hlutar Rangárþing ytra en fjórir sjöundu (4/7) hlutar Ásahreppur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 301/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Framsal sakamanns
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, fæddum [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á meðan að framsalsmál hans er til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 14. maí 2013 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 14. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 28/2005
Bifreið Líkamsmeiðing af gáleysi Svipting ökuréttar
J gerðist sekur um að færa bifreið sína milli akreina í sömu akstursstefnu, án þess að gefa stefnuljós og án þess að gæta nægilega að umferð annarra ökutækja í sömu átt á þeirri akrein sem hann ók yfir á. Ók hann þar í veg fyrir bifhjól með þeim afleiðingum að árekstur varð með ökutækjunum og ökumaður bifhjólsins kastaðist af hjólinu og slasaðist. Ekki þóttu efni til að svipta J ökurétti. Var refsing J ákveðin 30 daga fangelsi auk sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvalds um sviptingu ökuleyfis og að refsing hans verði milduð. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum skal svipta mann rétti til að stjórna vélknúnu ökutæki ef hann hefur orðið sekur um mjög vítaverðan akstur slíks ökutækis eða ef telja verður, með hliðsjón af eðli brotsins eða annars framferðis hans sem ökumanns vélknúins ökutækis, varhugavert að hann stjórni vélknúnu ökutæki. Ákærði gerðist sekur um að færa bifreið sína milli akreina í sömu akstursstefnu, án þess að gefa stefnuljós og án þess að gæta nægilega að umferð annarra ökutækja í sömu átt á þeirri akrein sem hann ók yfir á með þeim afleiðingum sem í héraðsdómi greinir. Með þessu gerðist hann sekur um gálausan akstur, en háttsemi hans verður ekki talin mjög vítaverð í skilningi nefnds lagaákvæðis. Það eru því ekki efni til að svipta hann ökurétti. Að teknu tilliti til fordæma Hæstaréttar verður refsing ákærða hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi, skilorðsbundin á þann hátt sem greinir í dómsorði, auk greiðslu 80.000 króna sektar í ríkissjóð og komi 18 daga fangelsi í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins. Með vísan til 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður áfrýjunarkostnaður málsins lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem verða ákveðin svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Jakob Þórir Jónsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 80.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 18 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá uppkvaðningu dómsins. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 16. nóvember sl. á hendur ákærða, Jakob Þóri Jónssyni, kt. [...], Núpalind 2, Kópavogi, "fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, þriðjudaginn 4. maí 2004, á leið austur Miklubraut í Reykjavík, beygt bifreiðinni ZV-120 af vinstri akrein áleiðis að frárein til hægri að Kringlunni án þess að hafa fært bifreiðina í tæka tíð á hægri akrein, án þess að gefa stefnumerki og án nægjanlegrar aðgæslu og í veg fyrir bifhjólið MF-392, sem ekið var austur Miklubraut á hægri akrein, með þeim afleiðingum að árekstur varð með ökutækjunum, ökumaður bifhjólsins; A, fæddur [...] 1973, kastaðist af hjólinu og hlaut eftirgreinda áverka: brot í spjaldbeini hægra megin með hliðrun, liðhlaup í vinstri spjaldlið með mikilli skekkju, innkýlt augnkarlsbrot vinstra megin um 8-10 cm inn í mjaðmagrindina með mjög umfangsmiklum kurluðum brotum allt um kring, liðhlaup ásamt miklum liðbandaáverkum í hægri ökkla, tognun og blæðingu í báðum hnjám, samfallsbrot á fjórum lendhryggjarliðum, rófubeinsbrot, ýmsa mar- og höggáverka víða um líkamann, lömun á ischiastaug með mikilli eða nánast algjörri veiklun á hreyfingum neðan við vinstra hné svo að fóturinn varð nánast óvirkur og lömun í hringvöðvum. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. og 2. mgr. 15. gr., 2. mgr. 17. gr., 1. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50,1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44,1993". Málavextir Ákærði hefur skýlaust játað það brot sem hann er saksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem lýst er í ákærunni og réttilega er þar fært til refsiákvæða. Ákærði hefur greiðlega játað brot sitt og sakferill hans hefur ekki þýðingu hér. Á hinn bóginn verður að líta til þess að hann sýndi af sér vítavert skeytingarleysi í akstri bílsins og olli þannig gríðarmiklu og varanlegu líkamstjóni. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga. Rétt er að fresta því að framkvæma refsingu þessa og ákveða að hún falli niður að liðnum 2 árum frá dómsbirtingu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þá ber að dæma ákærða til þess að greiða 150.000 krónur í sekt og komi 26 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Dæma ber ákærða til þess að vera sviptur ökurétti í 2 ár frá dómsbirtingu að telja. Loks ber að dæma ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Jakob Þórir Jónsson, sæti fangelsi í 45 daga. Framkvæmda refsingar­innar er frestað og fellur hún niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði 150.000 krónur í sekt og komi 26 daga fangelsi í stað sektar­innar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár frá dómsbirtingu. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 562/2006
Sakarkostnaður Tilraun Sératkvæði Manndráp Skilorð
X var ákærður fyrir tilraun til manndrápsmeð því að hafa stungið föður sinn með hnífi í hægri síðu með þeim afleiðingumað hann hlaut lífshættulega áverka. Fallist var á með héraðsdómi að ósannaðværi að X hefði fyrirfram ætlað að ráða föður sínum bana. Þegar litið var tilatvika og þá einkum til þess hve hættulegu og stóru vopni X beitti, hvert hannbeindi því og hve langt það gekk inn í líkama árásarþola, svo og með hliðsjónaf afleiðingum stungunnar, þótti verða að álykta að X hafi hlotið að veraljóst, er hann hóf atlöguna með hnífnum, að bani hlytist eða kynni að hljótastaf henni. Var hann því sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr, sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga. Eftir atvikum öllum þótti rétt að ákveða refsingu hansmeð hliðsjón af 2. mgr. 20. gr. og fyrri málslið 75. gr. almennra hegningarlaga,auk þess sem litið var til 1., 2., 4. og 5. tl. 70. gr. laganna. Að öllu virtuþótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár, en þar af voru 1 ár og 9mánuðir skilorðsbundnir. Þá var honum gert að sæta sérstöku umsjónarskilyrði íeitt ár, sbr. 1. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinson, Garðar Gíslason ogÓlafur Börkur Þorvaldsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu tilHæstaréttar 2. október 2006 af hálfu ákæruvalds, sem krefst sakfellingarsamkvæmt ákæru og þyngingar refsingar. Þá er þess krafist að kostnaður vegnageðrannsókna verði felldur undir sakarkostnað sem ákærða verði gert að greiða. Ákærði krefst þess að héraðsdómurverði staðfestur. Í héraðsdómi er ítarlega greint frámálsatvikum. Óumdeilt er í málinu að ákærði stakk föður sinn aðfaranótt 17.júní 2006 í hægri síðu með hnífi. Um var að ræða svokallaðan flökunarhníf með16,3 cm löngu blaði. Eins og rakið er í héraðsdómi taldi sérfræðingur aðhnífurinn hefði gengið 10-15 cm inn í síðu föður ákærða, farið í gegnumlifrarblað og skaddað hægra nýra, allt með þeim afleiðingum að hann var ílífshættu vegna innri blæðinga við komu á slysadeild þá um nóttina. Var það ogmat sérfræðingsins að hrein heppni hefði ráðið því að hnífurinn fór ekki í ósæðeða meginbláæð. Ekki eru efni til að hnekkja þeirriniðurstöðu héraðsdóms að ósannað sé að ákærði hafi fyrirfram ætlað að ráðaföður sínum bana. Þegar litið er hins vegar til atvika og þá einkum til þesshve hættulegu og stóru vopni ákærði beitti, hvert hann beindi því og hve langtþað gekk inn í líkama árásarþola, svo og með hliðsjón af afleiðingumstungunnar, þykir verða að álykta að ákærða hafi hlotið að vera ljóst, er hannhóf atlöguna með hnífnum, að bani hlytist eða kynni að hljótast af henni.Samkvæmt þessu verður brot hans talið varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar ákærða ber aðhafa í huga þau sjónarmið sem rakin eru í héraðsdómi. Eftir atvikum öllum errétt að refsing hans verði ákveðin með hliðsjón af 2. mgr. 20. gr. og fyrrimálslið 75. gr. almennra hegningarlaga. Þá ber sérstaklega að hafa í hugaannars vegar ungan aldur ákærða og að hann hefur ekki áður gerst brotlegur viðlög, sbr. 4. og 5. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og hins vegar aðatferli hans beindist að mikilvægum hagsmunum og olli líkamstjóni, sbr. 1. og2. tl. sama ákvæðis. Að öllu þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðinfangelsi í tvö ár. Með vísan til rökstuðnings héraðsdóms þykir rétt aðskilorðsbinda hluta refsingarinnar í 5 ár eins og nánar er kveðið á um ídómsorði. Frá refsingu ákærða skal draga gæsluvarðhaldsvist hans 17. júní til19. september 2006. Einnig er rétt að ákærði sæti sérstöku umsjónarskilyrði íeitt ár, sbr. 1. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga eins og nánar segirí dómsorði. Dæma ber ákærða til að greiða allankostnað sakarinnar á báðum dómstigum þar með talinn kostnað vegna geðrannsóknarTómasar Zoëga geðlæknis og matsgerðar dr. Páls Matthíassonar geðlæknis og dr.Gunnars Hrafns Birgissonar sálfræðings, sbr. b. lið 1. mgr. 164. gr. laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í Hæstaréttiverða tiltekin í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár, en frestaskal fullnustu eins árs og níu mánaða af refsingunni og sá hluti hennar niðurfalla að liðnum fimm árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr.22/1955. Til frádráttar refsingunni kemurgæsluvarðhaldsvist ákærða 17. júní til 19. september 2006. Þá sæti ákærði í eitt ár frá uppsögu dómsþessa sérstöku umsjónarskilyrði 1. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða skal vera óraskað. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250krónur. Ákærði greiði annan sakarkostnað á báðumdómstigum, samtals 1.851.618 krónur. Ósannaðer að fyrir ákærða hafi vakað að svipta föður sinn lífi. Þegar virtur eraðdragandi verknaðar ákærða í heild og aðstæður allar, sem lýst er íhéraðsdómi, svo og með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar, teljum við ekkiunnt að staðhæfa svo óyggjandi sé, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst áverknaðarstundu að bani kynni að hljótast af atlögu hans. Samkvæmt þessu erumvið sammála niðurstöðu héraðsdóms um heimfærslu verknaðar ákærða til 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.Teljum við rétt að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um refsingu ákærða. Við erumsammála atkvæði meirihluta dómenda að því er málskostnað varðar. Ríkissaksóknari höfðaði málið með ákæru útgefinni 31. júlí 2006 áhendur ákærða, X, kt. [...], Reykjavík,„fyrir tilraun til manndráps, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 17.júní 2006, í veitinga­húsinu A, Reykjavík, veist að föður sínum, Y og stungiðhann hnífi í hægri síðu með þeim afleiðingum að Y hlaut lífshættu­­lega áverkavið það að hnífurinn gekk í gegnum lifrarblað og skaddaði hægra nýra hans.“ Erháttsemin talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningar­laga nr.19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga og þess krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að háttsemin verði færð undir2. mgr. 218. gr. hegningarlaganna, í stað 211. gr., sbr. 20. gr. og hann dæmdurtil vægustu refsingar sem lög leyfa. I. Aðfaranótt laugardagsins 17. júní 2006 kl. 01:39var lögreglu tilkynnt að maður hefði verið stunginn með hnífi í A við Laugaveg103. Þegar lögregla kom á staðinn tók B dyravörður á móti henni og vísaði áhvar Y lá á gólfi fyrir innan afgreiðsluborð veitingahússins. B upplýsti jafn­framtað ákærði hefði stungið Y og að þeir væru feðgar. Eiginkona Y og móðir ákærða,C, var á staðnum og fylgdi hún lögreglu inn í eldhús þar sem ákærði beið ásamtfleira fólki. Hann var handtekinn og færður á lögreglustöð. Y var fluttur áslysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH), en áður greindi hann frá því aðákærði hefði stungið hann í kjölfar fjölskyldudeilna. Við nánari eftir­grennslunkom í ljós að Y hafði komið inn á veitingastaðinn skömmu áður, beðið B um aðvísa öllum gestum á dyr og loka húsinu. Skömmu síðar hafi ákærða borið að ogþeir feðgar farið að rífast inni í eldhúsi, en í kjölfar þess hefði ákærði lagttil föður síns með hnífi. Í viðræðum við C kom einnig fram að hún og Y væru aðskilja vegna fram­hjáhalds hans. Ákærði hefði verið föður sínum afar reiðurvegna þessa og þeir rifist fyrr um kvöldið á heimili fjölskyldunnar að [...]. Laust eftir kl. 02 kom rannsóknarlögregla ávettvang. Í skýrslum hennar er hús­næðinu lýst og þess getið að í horniveitinga­salar sé afgreiðslu­borð og bar. Þar fyrir innan sé opið afgreiðslu-og eldhúsrými (ytra eld­hús). Þaðan sé gengið um dyra­op, sem liggi inn í annaðeldhús (innra eld­hús). Af upplýsingum sjónar­votta verði ráðið að feðgarnirhafi rifist í innra eld­húsinu og að þar hafi ákærði stungið föður sinn meðhnífi. Deilurnar hafi síðan borist fram í afgreiðslu- og eldhús­rýmið, þar semY hafi legið á gólfi fyrir aftan bar­borðið þegar lögregla kom á staðinn.Umræddur hnífurinn (hnífur 1) hafi fundist á borði við hlið ofns í innra eld­húsi,en þar skammt fyrir innan sé rekki með mörgum eldhús­­hnífum. Þá er greint fráöðrum hnífi (hnífi 2), sem fannst stunginn í millivegg, sem skilur eldhúsin að.Af skýrslunum verður ekki séð að staðsetning hnífsins hafi verið mæld, enljósmyndir sýna að hann stóð í veggnum í innra eldhúsinu, í ríf­lega tveggjametra hæð frá gólfi, talsvert fyrir ofan og til hægri við dyraopið. Hnífi 1 erlýst sem flökunar­hnífi af gerðinni „Fiskars“, með svörtu plastskefti og 16,3sm löngu blaði. Mesta breidd blaðsins mældist 1,6 sm. Á blaðinu hafi veriðsjáanlegt blóð og blóð­kám á skeftinu. Hnífi 2 er lýst sem saxi, með svörtuplast­skefti og 15,4 sm löngu blaði. Ekkert blóð fannst á þeim hnífi og ekkináðust nothæf fingraför af honum. II. Ákærði var færður til réttarlæknisfræðilegrarskoðunar kl. 03:30 sömu nótt. Er því lýst að hann hafi verið rólegur ogsamvinnuþýður. Hann hafi ekki borið merki um áfengis- eða aðra vímuefnaneysluog hafi niðurstöður rannsókna á blóð- og þvagsýnum stað­­fest það. Við mælinguhafi ákærði reynst 172 sm á hæð og vegið 50 kg. Á líkama hans hafi fundistminniháttar áverkar, meðal annars dauft mar á upphandleggjum og húð­rispurnálægt miðju enni og á nefi. Hefur ákærði borið að Y hafi veitt honum nefndaáverka á heimili þeirra fyrr um kvöldið, þegar hann hafi ráðist á ákærða,gripið um hendur hans og þrýst honum upp að vegg. Ljósmyndir af andliti oglíkama ákærða stað­reyna umrædda áverka. III. Víkur þá sögunni að föður ákærða, sem lagður varinn á gjörgæsludeild sömu nótt. Í vottorðum Sigurgeirs Kjartanssonarsérfræðings á LSH segir að Y hafi verið með meðvitund við komu á deildina.Tölvusneiðmynd hafi sýnt áverka á lifrarblaði og hægra nýra, sem blætt hafi úr.Hann hafi þó verið í stöðugu ástandi og svarað vökvameðferð og því hafi ekkikomið til skurðaðgerða af neinu tagi. Að áliti sérfræðingsins hafi þó enginnvafi leikið á því að um lífshættulega áverka hafi verið að ræða, en umræddurhnífur hafi gengið í gegnum lifrarblað og valdið varanlegri sköddun á efri pólnýrans. Y mun hafa legið á gjörgæsludeild í þrjá sólarhringa og var útskrifaðuraf LSH 23. júní. Sigur­geir staðfesti vottorð sín fyrir dómi og bar að um djúpahnífsstungu hefði verið að ræða. Tölvusneiðmyndir hefðu staðreynt þetta ogtaldi læknirinn að hnífurinn hefði gengið 10-15 sm inn í síðu Y. Hann kvaðvafalaust að Y hefði látist vegna lífs­hættu­legra blæðinga hefði hann ekkikomist undir læknishendur um nóttina, en „hunda­heppni“ hefði ráðið því aðhnífurinn færi ekki í ósæð eða meginbláæð, sem væru millimetrum frá hnífs­bragðinu.Sigurgeir kvað ekki útilokað að hægra nýrað gæti visnað enn frekar í nánustuframtíð, þótt hann teldi það ekki líklegt. IV. Ákærði var 17. júní úrskurðaður í sex dagagæsluvarðhald í þágu máls­rannsóknar. Lá þá fyrir skrifleg játning, undirrituðhjá lögreglu, um að hann hefði þáliðna nótt ráðist á föður sinn með hnífi ímiklu reiðiskasti og ætlað sér að drepa hann. Ekki verður séð að sá framburðurhafi verið borinn undir ákærða til staðfestingar í dóminum. Með úrskurði 22.júní var gæslu­varðhald framlengt til 4. ágúst, á grundvelli almannahagsmunasamkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Áðurhafði ákærði sam­þykkt að gangast undir geðrannsókn. Hæstiréttur staðfestiniðurstöðu héraðs­dóms með dómi 28. júní. Með úrskurði 4. ágúst vargæsluvarðhald framlengt allt til 24. október, en Hæstiréttur stytti þann tímatil 27. september með dómi sínum 9. ágúst síðast­liðinn. Tómasi Zoëga geðlækni var falin framkvæmdnefndrar geðrannsóknar. Lágu niður­stöður hennar fyrir 17. júlí, en samkvæmtþeim er ákærði talinn sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga ogkom ekkert læknisfræðilegt fram, sem útilokar að refsing geti borið árangur ískilningi 16. gr. sömu laga. Ákærði undi ekki við ofangreindar niðurstöður.Við þingfestingu málsins 11. ágúst voru því dómkvaddir tveir sér­fræðingar,Páll Matthíasson geðlæknir og Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur, til aðrannsaka geðhagi og sálrænt ástand ákærða og endurmeta hvort skilyrðum 15. og16. gr. hegningarlaga sé fullnægt til að ákærði teljist sakhæfur og refsinggeti borið árangur, komi til hennar á annað borð. Í matsgerð („Geð­rannsókn“)nefndra sérfræðinga 6. september 2006, sem þeir staðfestu fyrir dómi, er komistað sömu niðurstöðu um sakhæfi ákærða. Um matsgerðina og álit sérfræðingannaverður annars fjallað á öðrum stað í dómi þessum. V. Ákærði var yfirheyrður þrívegis meðan álögreglurannsókn stóð, 17. og 22. júní og loks 11. júlí, ávallt að viðstöddumverjanda. Við aðra skýrslutöku dró hann til baka þann framburð sinn frá 17.júní að hann hefði ætlað að drepa föður sinn, en sagði sem fyrr að hann hefðimisst stjórn á skapi sínu, gripið hníf og „stungið í mikilli reiði og á þeimtíma­punkti viljað skaða Y“. Ákærði gaf þá skýringu á fyrri framburði að hannhefði verið föður sínum afar reiður og því svarað játandi þegar lögregla hefðispurt hann svo: „Ætlaðir þú að drepa hann?“ Í sömu skýrslu kemur fram að ákærðihafi ekki miðað hnífnum sérstaklega, heldur stungið honum „bara einhversstaðar“. Y gaf tvær vitnaskýrslur hjá lögreglu, 19. júníog 12. júlí, en auk hans voru yfirheyrð sem vitni D, E, F, G, H, I, B, C ogsystir hennar J. Af nefndum vitnum komu aðeins þrjú þausíðasttöldu fyrir dóm, auk Y, sem færðist undan að bera vitni vegnaskyldleikans við ákærða. Verður því ekki stuðst með beinum hætti við frásögn Y,en þó er rétt að geta þess að hann staðfesti í mörgu framburð ákærða. Þannigber feðgunum saman um að Y hafi verið í A þegar hann hringdi heim og bað ákærðaað færa honum hleðslutæki fyrir farsíma. Enn fremur, að ákærði hafi neitaðþeirri ósk og sagt „fuck you“ við föður sinn í símann. Einnig, að Y hafi þáfarið heim, hann verið reiður syni sínum og að komið hafi til orða­­skaks ogsíðar átaka milli þeirra feðga á heimilinu. Enn fremur, að Y hafi svo haldiðaftur á A, ákærði fylgt honum eftir skömmu síðar og þeir rifist harkalega inniá veitinga­­staðnum. Sem og, að Y hafi, meðan á rifrildinu stóð, meðhöndlaðhníf og sagt við ákærða eitthvað á þessa leið: „Dreptu mig þá.“ Loks má getaþess að Y gekkst við því hjá lögreglu að hafa skellt í sig einum bjór og nokkrumskotum af Jäger­meister áður en til rifrildis kom í A. VI. Fyrir dómi gekkst ákærði greiðlega við því aðhafa umrædda nótt veist að föður sínum með hnífi og stungið hann í hægrisíðu. Hann kvaðst ekki vita hvort um lífs­hættu­lega áverka hefði verið að ræða,en vefengdi ekki að hnífurinn hefði gengið í gegnum lifrarblað og skaddað hægranýra Y. Ákærði tók hins vegar fram að hann hefði ekki haft ásetning til að banaföður sínum. Hann gat þess ennfremur, að á nefndum tímapunkti hefði sambandþeirra feðga verið afar slæmt, hann verið föður sínum sárreiður og þeir varlatalast við vikurnar á undan, eða frá því að ákærði hefði staðið hann að framhjá­haldií apríl 2006. Í kjölfar þess hefði móðir ákærða óskað eftir skilnaði, en Y engusíður búið áfram á heimilinu, foreldrar hans rifist mikið og Y verið meira ogminna drukkinn á hverjum degi. Nánar aðspurður um aðdraganda árásarinnar skýrði ákærði frá því að hannhefði verið heima að horfa á sjónvarp þegar Y hefði hringt frá A og skipaðákærða að færa honum hleðslu­tæki fyrir farsíma. Ákærði hefði neitað og sagt„fuck you“ við hann í símann. Nokkrum mínútum síðar hefði Y komið heim, reiðurog ölvaður. Þar hefði hann ráðist á ákærða, tekið um handleggi hans, skellthonum upp að vegg og slegið hann í andlitið. Ákærði hefði tekið á móti, kýlt Yí andlitið og þeir flogist á. Í framhaldi hefði Y tekið hleðslutækið og horfiðá braut. Ákærði kvaðst hafa verið afar reiður í garð föður síns á þeirri stunduog því ákveðið nokkrum mínútum síðar að fara niður á A og „meiða“ hann. Ákærðidró ekki fjöður yfir það að hann hefði verið í hefndar­­­hug þegar hann síðangekk inn á veitingastaðinn, greip þar til hafnaboltakylfu og hugðist ráðast á Yinni í eldhúsi staðarins. Frændi ákærða hefði hins vegar stöðvað hann og tekiðaf honum kylfuna. Þeir feðgar hefðu síðan rifist harkalega í eld­húsinu og Ylátið þau orð falla að ákærði væri og yrði alltaf „aumingi“. Í kjölfar þeirraummæla hefði ákærði orðið enn reiðari og öskrað á föður sinn að hann vildidrepa hann. Y hefði þá tekið hníf í innra eldhúsinu, reynt að fá ákærða til aðtaka við honum og sagt ítrekað: „Dreptu mig þá.“ Að sögn ákærða hefði hann ekkiviljað taka við hnífnum, Y þá kastað honum í áttina til hans og hnífurinnstungist í vegg í innra eldhúsinu. Faðir hans hefði síðan farið eitthvert fram,en komið fljótlega aftur og þeir haldið áfram að rífast í einhverjar mínútur. Ámeðan hefði Y haldið áfram að egna ákærða til reiði og hann þá endan­lega misststjórn á sér, gripið til hnífs, sem hann hefði séð í hillu í innra eldhúsinu ogstungið honum í föður sinn. Ákærði kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir þvíhvar hnífurinn hefði komið í Y og ekki hafa hugleitt að atlagan gæti leitt tildauða fyrr en faðir hans hefði legið á eldhús­­gólfinu. Ákærði áréttaði að hannhefði aðeins viljað „meiða“ föður sinn, kvaðst iðrast þess að hafa stungið hannog sagðist óska þess að hann hefði aldrei farið að heiman um nóttina. C, móðir ákærða, bar fyrir dómi að Y hefði umrædda nótt farið mjögdrukkinn út af A og komið til baka um 15-20 mínútum síðar með glóðar­auga. Hannhefði verið æstur og viljað loka veitingastaðnum, en allt að 100 gestir hefðuverið þar inni. Þegar hún hefði spurt hvað hefði komið fyrir hefði hann sagtákærða hafa slegið hann. Um stundarfjórðungi síðar hefði ákærði birst, mjögreiður og með sár á enni. Aðspurður hefði hann sagt Y hafa lamið hann. Íframhaldi hefði ákærði gengið inn í eldhús til Y og þeir farið að rífast. Aðsögn C hefði hún beðið son sinn að slaka á „og tala við mömmu“. Við þetta hefðihann róast í örfáar mínútur, en Y haldið uppteknum hætti, talað illa umdrenginn og ítrekað kallað hann „aumingja“. Ákærði hefði þá reiðst að nýju ogsagt við föður sinn: „Mig langar að drepa þig.“ Við svo búið hefði Y tekið hnífúr rekka í innra eld­húsinu, reynt að fá ákærða til að taka við honum og sagt:„Dreptu mig þá, dreptu mig þá.“ Þegar ákærði hefði ekki viljað hnífinn hefði Ykastað honum og hann stungist í eldhús­vegg fyrir aftan ákærða. C kvað Y síðanhafa tekið annan hníf og reynt að fá ákærða til að taka við honum, en einhverhefði tekið þann hníf af Y og lagt hann eitthvert. Y hefði í framhaldi skipaðákærða að fara út af veitinga­staðnum og sagt að hann ætti staðinn, en ákærðiborið á móti því, sagt að A væri eign móður hans og Y skyldi sjálfur fara út.Að sögn C hefði ákærði svo skyndi­­lega verið kominn með hníf og hún séð Yhníga niður. Hún kvað um 5-10 mínútur hafa liðið frá því að Y hefði kastaðhnífi í vegginn þar til ákærði hefði stungið hann, en tók fram að hún hefðiekki séð þá atlögu. Á þessu tímabili hefðu þeir rifist linnu­laust og ekkerthlé orðið á deilunni áður en Y hefði fallið á gólfið. J, móðursystir ákærða, bar fyrir dómi að hún hefði séð þegar Y hefðihringt frá A um nóttina, hann verið skapvondur, kastað farsíma sínum frá sér ogþví næst ætt út af veitingastaðnum. Um 10-15 mínútum síðar hefði hann komið tilbaka og þá viljað slökkva ljósin og loka staðnum, en fjölmargir gestir hefðuverið þar inni. Skömmu síðar hefði ákærði komið á staðinn og farið að rífastharka­lega við Y inni í eldhúsi. Systurnar hefðu reynt að stilla til friðar, enY haldið áfram að egna son sinn til reiði og meðal annars kallað hann„aumingja“. J tók fram að hún skyldi litla íslensku, en þetta orð hefði húnheyrt og skilið. Í framhaldi hefði Y tekið hníf, reynt að fá ákærða til að takavið honum og sagt ákærða að drepa hann. Þegar ákærði hefði ekki viljað snertahnífinn hefði Y kastað hnífnum í mikilli reiði í átt að syni sínum og hannhafnað í vegg fyrir ofan höfuð drengsins. Í kjölfar þessa hefði C náð að róaákærða, en á meðan hefði Y gengið í hringi og farið fram í ytra eldhús. Hannhefði síðan snúið til baka, æstur í bragði, sagt einhver ljót orð við ákærða ogskipað honum að yfir­­gefa veitinga­staðinn. Við þetta hefði ákærði orðiðbrjálaður að nýju, hann mótmælt því að fara og sagt móður sína eiga staðinn. Aðsögn J hefði hún næst séð þegar Y hefði hnigið niður á gólf og ákærði þá staðiðhjá honum með hníf í annarri hendi. Hún kvaðst ekki vita hvar ákærði hefðifengið þann hníf og sagðist aðeins hafa séð Y hand­fjatla einn hníf íeldhúsinu. B dyravörður bar fyrir dómi að hann hefði ekki orðið vitni að árásákærða á föður sinn. Hann hefði hins vegar séð feðgana rífast í dyragættinnimilli innra og ytra eldhússins skömmu fyrir atlöguna og þá reynt að stilla tilfriðar ásamt móður ákærða. Á þeim tímapunkti hefði hvorugur mannannahandfjatlað hníf. Þeir hefðu síðan virst róast og Y gengið áleiðis út úreldhúsinu, en ákærði staðið áfram við hlið móður sinnar. Í þeirri stöðu hefði Bfarið fram í anddyri til að sinna starfi sínu, en áður hefði hann fjarlægthafnaboltakylfu undan afgreiðsluborði ytra eld­hússins og sett hana á örugganstað. VII. Með framburði ákærða og vitna fyrir dómi, sem samrýmist í stórumdráttum frásögn Y, sem getið er í V. kafla að framan, hefur fengist heildstæðmynd af atburðum aðfaranótt laugardagsins 17. júní síðastliðins, þótt ýmismikilvæg atriði séu að nokkru óljós. Ber ákærða að njóta alls skyn­sam­legsvafa í þessu sambandi samkvæmt sönnunarreglum 45.-48. gr. laga nr. 19/1991 ummeðferð opin­berra mála. Við úrlausn málsins þykir þannig mega leggja til grundvallar að Y hafiverið ölvaður þegar hann hringdi frá A heim til sonar síns og skipaði ákærða aðfæra honum umrætt hleðslutæki. Enn fremur, að ákærði hafi hafnað þeim tilmælummeð skætingi, Y reiðst framkomu sonar síns, farið heim og veist þar að drengnummeð ofbeldi. Í framhaldi hafi ákærði slegið föður sinn í andlitið, Y rokið ádyr, skömmu síðar birst æstur og reiður á A og viljað loka veitingastaðnumþrátt fyrir að fjöldi gesta væri þar inni að skemmta sér. Einnig liggur fyrirsamkvæmt fram­burði ákærða sjálfs að hann hafi borið þungan hug til föður sínsþegar hann ákvað að elta hann á A, í þeim tilgangi að „meiða“ hann. Ber í þessusambandi að leggja þann framburð ákærða til grundvallar að hann hafi, þegareftir komuna á staðinn, gripið til hafnaboltakylfu og ætlað með hana inn íeldhús í því augnamiði að lumbra á Y, en frændi ákærða hafi komið í veg fyrirþað með því að taka kylfuna af honum. Ákærða og vitnunum B, C og J ber saman um að ákærði hafi í kjölfarþessa hitt föður sinn í eldhúsinu og þeir farið að rífast harkalega. Af frásögnvitnanna virðist helst mega ráða að C hafi síðan tekist að róa son sinn skammastund og B þá látið sig hverfa. Systrunum C og J ber saman um að Y hafi í framhaldistofnað til illinda að nýju, reynt að egna ákærða til reiði og kallað hannaumingja. Er sá vitnis­burður í samræmi við fram­burð ákærða og verður hann þvílagður til grundvallar. Ákærða og móður hans ber saman um að drengurinn hafi snöggreiðst viðnefnd ummæli og annað hvort sagt eða öskrað á föður sinn að hann langaði til aðdrepa hann. Af frásögn mæðginanna og vætti J verður ekki annað ráðið en aðfeðgarnir hafi þá verið staddir í innra eldhúsinu, Y tekið þar hníf úr rekka,rétt hann í átt til ákærða og manað ákærða að stinga hann, með því að segja íeitt eða fleiri skipti: „Dreptu mig þá.“ Fær þetta hvoru tveggja stoð í frásögnY hjá lögreglu, sem fyrr er getið. Er því ekkert fram komið í málinu, sem gefurhaldbæra vísbendingu um að atburðarás hafi verið með öðrum hætti. Ber því aðleggja frásögn ákærða og vitnanna til grundvallar að þessu leyti. Ákærða og systrunum ber einnig saman um að þegar ákærði hafi neitað aðtaka við hnífnum hafi Y kastað honum í átt að syni sínum og hnífurinn hafnaðfyrir aftan hann, ofarlega í vegg, sem skilur að innra og ytra eldhús. Verðurvið þá frásögn miðað, enda staðreyna gögn málsins að hnífur stóð í umræddumeldhúsvegg þegar lögregla rannsakaði vettvang. Liggur þannig fyrir að feðgarnirhafi verið í innra eld­húsinu þegar hnífnum var kastað og að ákærði hafi staðiðvið dyraop milli eldhúsanna tveggja. Af framburði ákærða og vætti J má ráða að stutt hlé hafi orðið á deilufeðganna í kjölfar síðastnefnds atviks, Y farið fram í ytra eldhús og verið aðvappa þar fram og til baka, en því næst snúið sér að ákærða á nýjan leik ídyraopinu á milli eldhúsanna og egnt hann aftur til reiði. J og C ber saman umað Y hafi í það skipti sagt ákærða að hypja sig út af veitinga­staðnum, endrengurinn and­mælt og borið því við að móðir hans ætti staðinn. Ákærði er einntil frásagnar um atburði í kjölfar þessa, en að hans sögn missti hann stjórn áskapi sínu, greip nálægan hníf af hillu í ytra eldhúsinu og lagði til föðursíns í blindni. Af vætti systranna er ljóst að atburða­rás hefur verið hröð, enkonurnar bera að þær hafi næst séð Y hníga niður á eldhúsgólfið og ákærðastanda við hlið hans með hníf í hendi. Í ljósi fyrr­nefndra sönnunar­reglna bereinnig hér að leggja fram­burð ákærða til grund­vallar og skýra hann með hlið­­sjónaf frásögn vitnanna tveggja. Breytir litlu í þessu sambandi þótt Y hafihugsanlega hand­fjatlað sama hníf skömmu fyrir atlöguna, en sú frásögn C færekki stuðning í fram­burði ákærða eða vitnisburði J. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er sannað að ákærði hafi umræddanótt veist að Y föður sínum með hnífi á veitingastaðnum A og stungið hann íhægri síðu. Er óumdeilt að hnífurinn, sem um ræðir, er af gerðinni „Fiskars“, með 16,3 sm löngu blaði. Með hliðsjón afvottorðum Sigurgeirs Kjartanssonarsérfræðings á LSH og vitnis­burði hans fyrir dómi, sem ekki hefur verið hnekkt,er ennfremur sannað að umræddur hnífur hafi gengið allt að 10-15 sm inn í síðuY, farið í gegnum lifrarblað og skaddað hægra nýra, allt með þeim afleiðingumað Y var í lífshættu vegna innri blæðinga við komu á slysadeild um nóttina. Afsama vitnisburði og framburði ákærða um að hann hafi lagt til föður síns íblindni verður ekki ályktað á annan veg en að hrein heppni hafi ráðið því aðhnífurinn fór ekki í ósæð eða meginbláæð. VIII. Við mat á því hvort háttsemi ákærða teljisttilraun til manndráps og falli þar með undir ákvæði 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verður að líta til þess hvort hafið sé yfirskynsamlegan vafa að ákærði hafi haft ásetning til að bana föður sínum á þeirristundu þegar hann lagði til hans með hnífnum. Ber hér að hafa í huga þannframburð ákærða að hann hafi farið á eftir Y inn á A í þeim tilgangi að meiðahann og í því skyni gripið til hafnaboltakylfu. Í málinu liggur fyrir að kylfanvar tekin af honum áður en til ofbeldis kom og verður ekki ráðið af framburðiákærða að hann hafi eftir það ætlað sér að skaða föður sinn fyrr en hann greiptil hnífsins í ákafri geðs­hræringu og mikilli reiði með þekktum afleiðingum.Fyrir dómi hefur ákærði stað­fast­lega neitað því að fyrir honum hafi vakað aðsvipta föður sinn lífi á verknaðarstundu. Gegn þeirri neitun verður að teljaþað ósannað, sbr. 45., 46. og 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála. Með hliðsjón af hæstaréttardómum 28. janúar 1993 í máli nr. 188/1992, 24.mars 1994 í máli réttarins nr. 463/1993 og loks dómi uppkveðnum 12. júní 1997 ímáli nr. 143/1997 þykir og varhugavert að staðhæfa, svo sem atvikum var háttaðí eldhúsi veitinga­staðarins, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að mannsbanihlytist eða kynni að hljótast af atlögunni. Samkvæmt þessu verður verknaðurhans talinn varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr.laga nr. 20/1981, vegna hinnar sérstöku hættu, sem í atlögunni fólst. IX. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum ogmeð vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 164. gr.sömu laga, ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar. Til hans telstþóknun verjanda á rannsóknarstigi máls, 229.583 krónur, lækniskostnaður að sam­tölukrónur 39.562 og rannsókn Lyfjafræðistofnunar að fjárhæð 103.603 krónur. Á hinnbóginn þykir eftir atvikum rétt að 211.180 króna kostnaður vegna geðrannsóknarTómasar Zoëga geðlæknis skuli greiðast úr ríkissjóði, sem og 787.600 krónakostnaður vegna öflunar matsgerðar, enda í báðum tilvikum um órjúfan­legankostnað að ræða, sem tengist réttlátri málsmeðferð ákærða til handa. Loks berað dæma ákærða til að greiða málsvarnarlaun Herdísar Hallmarsdótturhéraðsdómslög­manns, skipaðs verjanda síns hér fyrir dómi. Með hliðsjón af eðliog umfangi máls og að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmannsins þykja þau launhæfilega ákveðin 450.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari sótti málið afhálfu ákæruvaldsins. JónasJóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í tólf mánuði, en fresta skalfullnustu níu mánaða þeirrar refsingar og sá hluti hennar falla niður að liðnumfimm árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá sæti ákærði í eittár frá dómsuppsögu sérstöku umsjónarskilyrði 1. töluliðs 3. mgr. 57. gr.hegningarlaganna. Til frádráttar dæmdri refsingu komi gæslu­varð­­hald ákærða, sem hann hefur sætt frá 17. júní 2006. Ákærði greiði 822.748 krónur í sakarkostnað, þar meðtalin 450.000 króna máls­varnar­laun skipaðs verjanda síns, HerdísarHallmarsdóttur héraðsdómslögmans. , sæti fangelsi í tvö ár, en fresta skalfullnustu eins árs og níu mánaða af refsingunni og sá hluti hennar niður fallaað liðnum fimm árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða 17. júní til19. september 2006. Þá sætiákærði í eitt ár frá uppsögu dóms þessa sérstöku umsjónarskilyrði 1. tl. 3.mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða skal vera óraskað. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250krónur. Ákærði greiði annan sakarkostnað á báðumdómstigum, samtals 1.851.618 krónur. Ósannaðer að fyrir ákærða hafi vakað að svipta föður sinn lífi. Þegar virtur er aðdragandiverknaðar ákærða í heild og aðstæður allar, sem lýst er í héraðsdómi, svo ogmeð hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar, teljum við ekki unnt að staðhæfa svoóyggjandi sé, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst á verknaðarstundu að banikynni að hljótast af atlögu hans. Samkvæmt þessu erum við sammála niðurstöðuhéraðsdóms um heimfærslu verknaðar ákærða til 2. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Teljum við rétt aðstaðfesta niðurstöðu héraðsdóms um refsingu ákærða. Við erum sammála atkvæðimeirihluta dómenda að því er málskostnað varðar. Ríkissaksóknari höfðaði málið með ákæru útgefinni 31. júlí 2006 áhendur ákærða, X, kt. [...], Reykjavík,„fyrir tilraun til manndráps, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 17.júní 2006, í veitinga­húsinu A, Reykjavík, veist að föður sínum, Y og stungiðhann hnífi í hægri síðu með þeim afleiðingum að Y hlaut lífshættu­­lega áverkavið það að hnífurinn gekk í gegnum lifrarblað og skaddaði hægra nýra hans.“ Erháttsemin talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningar­laga nr.19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga og þess krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að háttsemin verði færð undir2. mgr. 218. gr. hegningarlaganna, í stað 211. gr., sbr. 20. gr. og hann dæmdurtil vægustu refsingar sem lög leyfa. I. Aðfaranótt laugardagsins 17. júní 2006 kl. 01:39var lögreglu tilkynnt að maður hefði verið stunginn með hnífi í A við Laugaveg103. Þegar lögregla kom á staðinn tók B dyravörður á móti henni og vísaði áhvar Y lá á gólfi fyrir innan afgreiðsluborð veitingahússins. B upplýsti jafn­framtað ákærði hefði stungið Y og að þeir væru feðgar. Eiginkona Y og móðir ákærða,C, var á staðnum og fylgdi hún lögreglu inn í eldhús þar sem ákærði beið ásamtfleira fólki. Hann var handtekinn og færður á lögreglustöð. Y var fluttur áslysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH), en áður greindi hann frá því aðákærði hefði stungið hann í kjölfar fjölskyldudeilna. Við nánari eftir­grennslunkom í ljós að Y hafði komið inn á veitingastaðinn skömmu áður, beðið B um aðvísa öllum gestum á dyr og loka húsinu. Skömmu síðar hafi ákærða borið að ogþeir feðgar farið að rífast inni í eldhúsi, en í kjölfar þess hefði ákærði lagttil föður síns með hnífi. Í viðræðum við C kom einnig fram að hún og Y væru aðskilja vegna fram­hjáhalds hans. Ákærði hefði verið föður sínum afar reiðurvegna þessa og þeir rifist fyrr um kvöldið á heimili fjölskyldunnar að [...]. Laust eftir kl. 02 kom rannsóknarlögregla ávettvang. Í skýrslum hennar er hús­næðinu lýst og þess getið að í horniveitinga­salar sé afgreiðslu­borð og bar. Þar fyrir innan sé opið afgreiðslu-og eldhúsrými (ytra eld­hús). Þaðan sé gengið um dyra­op, sem liggi inn í annaðeldhús (innra eld­hús). Af upplýsingum sjónar­votta verði ráðið að feðgarnirhafi rifist í innra eld­húsinu og að þar hafi ákærði stungið föður sinn meðhnífi. Deilurnar hafi síðan borist fram í afgreiðslu- og eldhús­rýmið, þar semY hafi legið á gólfi fyrir aftan bar­borðið þegar lögregla kom á staðinn.Umræddur hnífurinn (hnífur 1) hafi fundist á borði við hlið ofns í innra eld­húsi,en þar skammt fyrir innan sé rekki með mörgum eldhús­­hnífum. Þá er greint fráöðrum hnífi (hnífi 2), sem fannst stunginn í millivegg, sem skilur eldhúsin að.Af skýrslunum verður ekki séð að staðsetning hnífsins hafi verið mæld, enljósmyndir sýna að hann stóð í veggnum í innra eldhúsinu, í ríf­lega tveggjametra hæð frá gólfi, talsvert fyrir ofan og til hægri við dyraopið. Hnífi 1 erlýst sem flökunar­hnífi af gerðinni „Fiskars“, með svörtu plastskefti og 16,3sm löngu blaði. Mesta breidd blaðsins mældist 1,6 sm. Á blaðinu hafi veriðsjáanlegt blóð og blóð­kám á skeftinu. Hnífi 2 er lýst sem saxi, með svörtuplast­skefti og 15,4 sm löngu blaði. Ekkert blóð fannst á þeim hnífi og ekkináðust nothæf fingraför af honum. II. Ákærði var færður til réttarlæknisfræðilegrarskoðunar kl. 03:30 sömu nótt. Er því lýst að hann hafi verið rólegur ogsamvinnuþýður. Hann hafi ekki borið merki um áfengis- eða aðra vímuefnaneysluog hafi niðurstöður rannsókna á blóð- og þvagsýnum stað­­fest það. Við mælinguhafi ákærði reynst 172 sm á hæð og vegið 50 kg. Á líkama hans hafi fundistminniháttar áverkar, meðal annars dauft mar á upphandleggjum og húð­rispurnálægt miðju enni og á nefi. Hefur ákærði borið að Y hafi veitt honum nefndaáverka á heimili þeirra fyrr um kvöldið, þegar hann hafi ráðist á ákærða,gripið um hendur hans og þrýst honum upp að vegg. Ljósmyndir af andliti oglíkama ákærða stað­reyna umrædda áverka. III. Víkur þá sögunni að föður ákærða, sem lagður varinn á gjörgæsludeild sömu nótt. Í vottorðum Sigurgeirs Kjartanssonarsérfræðings á LSH segir að Y hafi verið með meðvitund við komu á deildina.Tölvusneiðmynd hafi sýnt áverka á lifrarblaði og hægra nýra, sem blætt hafi úr.Hann hafi þó verið í stöðugu ástandi og svarað vökvameðferð og því hafi ekkikomið til skurðaðgerða af neinu tagi. Að áliti sérfræðingsins hafi þó enginnvafi leikið á því að um lífshættulega áverka hafi verið að ræða, en umræddurhnífur hafi gengið í gegnum lifrarblað og valdið varanlegri sköddun á efri pólnýrans. Y mun hafa legið á gjörgæsludeild í þrjá sólarhringa og var útskrifaðuraf LSH 23. júní. Sigur­geir staðfesti vottorð sín fyrir dómi og bar að um djúpahnífsstungu hefði verið að ræða. Tölvusneiðmyndir hefðu staðreynt þetta ogtaldi læknirinn að hnífurinn hefði gengið 10-15 sm inn í síðu Y. Hann kvaðvafalaust að Y hefði látist vegna lífs­hættu­legra blæðinga hefði hann ekkikomist undir læknishendur um nóttina, en „hunda­heppni“ hefði ráðið því aðhnífurinn færi ekki í ósæð eða meginbláæð, sem væru millimetrum frá hnífs­bragðinu.Sigurgeir kvað ekki útilokað að hægra nýrað gæti visnað enn frekar í nánustuframtíð, þótt hann teldi það ekki líklegt. IV. Ákærði var 17. júní úrskurðaður í sex dagagæsluvarðhald í þágu máls­rannsóknar. Lá þá fyrir skrifleg játning, undirrituðhjá lögreglu, um að hann hefði þáliðna nótt ráðist á föður sinn með hnífi ímiklu reiðiskasti og ætlað sér að drepa hann. Ekki verður séð að sá framburðurhafi verið borinn undir ákærða til staðfestingar í dóminum. Með úrskurði 22.júní var gæslu­varðhald framlengt til 4. ágúst, á grundvelli almannahagsmunasamkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Áðurhafði ákærði sam­þykkt að gangast undir geðrannsókn. Hæstiréttur staðfestiniðurstöðu héraðs­dóms með dómi 28. júní. Með úrskurði 4. ágúst vargæsluvarðhald framlengt allt til 24. október, en Hæstiréttur stytti þann tímatil 27. september með dómi sínum 9. ágúst síðast­liðinn. Tómasi Zoëga geðlækni var falin framkvæmdnefndrar geðrannsóknar. Lágu niður­stöður hennar fyrir 17. júlí, en samkvæmtþeim er ákærði talinn sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga ogkom ekkert læknisfræðilegt fram, sem útilokar að refsing geti borið árangur ískilningi 16. gr. sömu laga. Ákærði undi ekki við ofangreindar niðurstöður.Við þingfestingu málsins 11. ágúst voru því dómkvaddir tveir sér­fræðingar,Páll Matthíasson geðlæknir og Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur, til aðrannsaka geðhagi og sálrænt ástand ákærða og endurmeta hvort skilyrðum 15. og16. gr. hegningarlaga sé fullnægt til að ákærði teljist sakhæfur og refsinggeti borið árangur, komi til hennar á annað borð. Í matsgerð („Geð­rannsókn“)nefndra sérfræðinga 6. september 2006, sem þeir staðfestu fyrir dómi, er komistað sömu niðurstöðu um sakhæfi ákærða. Um matsgerðina og álit sérfræðingannaverður annars fjallað á öðrum stað í dómi þessum. V. Ákærði var yfirheyrður þrívegis meðan álögreglurannsókn stóð, 17. og 22. júní og loks 11. júlí, ávallt að viðstöddumverjanda. Við aðra skýrslutöku dró hann til baka þann framburð sinn frá 17.júní að hann hefði ætlað að drepa föður sinn, en sagði sem fyrr að hann hefðimisst stjórn á skapi sínu, gripið hníf og „stungið í mikilli reiði og á þeimtíma­punkti viljað skaða Y“. Ákærði gaf þá skýringu á fyrri framburði að hannhefði verið föður sínum afar reiður og því svarað játandi þegar lögregla hefðispurt hann svo: „Ætlaðir þú að drepa hann?“ Í sömu skýrslu kemur fram að ákærðihafi ekki miðað hnífnum sérstaklega, heldur stungið honum „bara einhversstaðar“. Y gaf tvær vitnaskýrslur hjá lögreglu, 19. júníog 12. júlí, en auk hans voru yfirheyrð sem vitni D, E, F, G, H, I, B, C ogsystir hennar J. Af nefndum vitnum komu aðeins þrjú þausíðasttöldu fyrir dóm, auk Y, sem færðist undan að bera vitni vegnaskyldleikans við ákærða. Verður því ekki stuðst með beinum hætti við frásögn Y,en þó er rétt að geta þess að hann staðfesti í mörgu framburð ákærða. Þannigber feðgunum saman um að Y hafi verið í A þegar hann hringdi heim og bað ákærðaað færa honum hleðslutæki fyrir farsíma. Enn fremur, að ákærði hafi neitaðþeirri ósk og sagt „fuck you“ við föður sinn í símann. Einnig, að Y hafi þá fariðheim, hann verið reiður syni sínum og að komið hafi til orða­­skaks og síðarátaka milli þeirra feðga á heimilinu. Enn fremur, að Y hafi svo haldið aftur áA, ákærði fylgt honum eftir skömmu síðar og þeir rifist harkalega inni áveitinga­­staðnum. Sem og, að Y hafi, meðan á rifrildinu stóð, meðhöndlað hnífog sagt við ákærða eitthvað á þessa leið: „Dreptu mig þá.“ Loks má geta þess aðY gekkst við því hjá lögreglu að hafa skellt í sig einum bjór og nokkrum skotumaf Jäger­meister áður en til rifrildis kom í A. VI. Fyrir dómi gekkst ákærði greiðlega við því aðhafa umrædda nótt veist að föður sínum með hnífi og stungið hann í hægrisíðu. Hann kvaðst ekki vita hvort um lífs­hættu­lega áverka hefði verið aðræða, en vefengdi ekki að hnífurinn hefði gengið í gegnum lifrarblað og skaddaðhægra nýra Y. Ákærði tók hins vegar fram að hann hefði ekki haft ásetning tilað bana föður sínum. Hann gat þess ennfremur, að á nefndum tímapunkti hefðisamband þeirra feðga verið afar slæmt, hann verið föður sínum sárreiður og þeirvarla talast við vikurnar á undan, eða frá því að ákærði hefði staðið hann aðframhjá­haldi í apríl 2006. Í kjölfar þess hefði móðir ákærða óskað eftirskilnaði, en Y engu síður búið áfram á heimilinu, foreldrar hans rifist mikiðog Y verið meira og minna drukkinn á hverjum degi. Nánar aðspurður um aðdraganda árásarinnar skýrði ákærði frá því að hannhefði verið heima að horfa á sjónvarp þegar Y hefði hringt frá A og skipaðákærða að færa honum hleðslu­tæki fyrir farsíma. Ákærði hefði neitað og sagt „fuckyou“ við hann í símann. Nokkrum mínútum síðar hefði Y komið heim, reiður ogölvaður. Þar hefði hann ráðist á ákærða, tekið um handleggi hans, skellt honumupp að vegg og slegið hann í andlitið. Ákærði hefði tekið á móti, kýlt Y íandlitið og þeir flogist á. Í framhaldi hefði Y tekið hleðslutækið og horfið ábraut. Ákærði kvaðst hafa verið afar reiður í garð föður síns á þeirri stunduog því ákveðið nokkrum mínútum síðar að fara niður á A og „meiða“ hann. Ákærðidró ekki fjöður yfir það að hann hefði verið í hefndar­­­hug þegar hann síðangekk inn á veitingastaðinn, greip þar til hafnaboltakylfu og hugðist ráðast á Yinni í eldhúsi staðarins. Frændi ákærða hefði hins vegar stöðvað hann og tekiðaf honum kylfuna. Þeir feðgar hefðu síðan rifist harkalega í eld­húsinu og Ylátið þau orð falla að ákærði væri og yrði alltaf „aumingi“. Í kjölfar þeirraummæla hefði ákærði orðið enn reiðari og öskrað á föður sinn að hann vildidrepa hann. Y hefði þá tekið hníf í innra eldhúsinu, reynt að fá ákærða til aðtaka við honum og sagt ítrekað: „Dreptu mig þá.“ Að sögn ákærða hefði hann ekkiviljað taka við hnífnum, Y þá kastað honum í áttina til hans og hnífurinnstungist í vegg í innra eldhúsinu. Faðir hans hefði síðan farið eitthvert fram,en komið fljótlega aftur og þeir haldið áfram að rífast í einhverjar mínútur. Ámeðan hefði Y haldið áfram að egna ákærða til reiði og hann þá endan­lega misststjórn á sér, gripið til hnífs, sem hann hefði séð í hillu í innra eldhúsinu ogstungið honum í föður sinn. Ákærði kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir þvíhvar hnífurinn hefði komið í Y og ekki hafa hugleitt að atlagan gæti leitt tildauða fyrr en faðir hans hefði legið á eldhús­­gólfinu. Ákærði áréttaði að hannhefði aðeins viljað „meiða“ föður sinn, kvaðst iðrast þess að hafa stungið hannog sagðist óska þess að hann hefði aldrei farið að heiman um nóttina. C, móðir ákærða, bar fyrir dómi að Y hefði umrædda nótt farið mjögdrukkinn út af A og komið til baka um 15-20 mínútum síðar með glóðar­auga. Hannhefði verið æstur og viljað loka veitingastaðnum, en allt að 100 gestir hefðuverið þar inni. Þegar hún hefði spurt hvað hefði komið fyrir hefði hann sagtákærða hafa slegið hann. Um stundarfjórðungi síðar hefði ákærði birst, mjögreiður og með sár á enni. Aðspurður hefði hann sagt Y hafa lamið hann. Íframhaldi hefði ákærði gengið inn í eldhús til Y og þeir farið að rífast. Aðsögn C hefði hún beðið son sinn að slaka á „og tala við mömmu“. Við þetta hefðihann róast í örfáar mínútur, en Y haldið uppteknum hætti, talað illa um drenginnog ítrekað kallað hann „aumingja“. Ákærði hefði þá reiðst að nýju og sagt viðföður sinn: „Mig langar að drepa þig.“ Við svo búið hefði Y tekið hníf úr rekkaí innra eld­húsinu, reynt að fá ákærða til að taka við honum og sagt: „Dreptumig þá, dreptu mig þá.“ Þegar ákærði hefði ekki viljað hnífinn hefði Y kastaðhonum og hann stungist í eldhús­vegg fyrir aftan ákærða. C kvað Y síðan hafatekið annan hníf og reynt að fá ákærða til að taka við honum, en einhver hefðitekið þann hníf af Y og lagt hann eitthvert. Y hefði í framhaldi skipað ákærðaað fara út af veitinga­staðnum og sagt að hann ætti staðinn, en ákærði borið ámóti því, sagt að A væri eign móður hans og Y skyldi sjálfur fara út. Að sögn Chefði ákærði svo skyndi­­lega verið kominn með hníf og hún séð Y hníga niður.Hún kvað um 5-10 mínútur hafa liðið frá því að Y hefði kastað hnífi í vegginnþar til ákærði hefði stungið hann, en tók fram að hún hefði ekki séð þá atlögu.Á þessu tímabili hefðu þeir rifist linnu­laust og ekkert hlé orðið á deilunniáður en Y hefði fallið á gólfið. J, móðursystir ákærða, bar fyrir dómi að hún hefði séð þegar Y hefðihringt frá A um nóttina, hann verið skapvondur, kastað farsíma sínum frá sér ogþví næst ætt út af veitingastaðnum. Um 10-15 mínútum síðar hefði hann komið tilbaka og þá viljað slökkva ljósin og loka staðnum, en fjölmargir gestir hefðuverið þar inni. Skömmu síðar hefði ákærði komið á staðinn og farið að rífastharka­lega við Y inni í eldhúsi. Systurnar hefðu reynt að stilla til friðar, enY haldið áfram að egna son sinn til reiði og meðal annars kallað hann„aumingja“. J tók fram að hún skyldi litla íslensku, en þetta orð hefði húnheyrt og skilið. Í framhaldi hefði Y tekið hníf, reynt að fá ákærða til að takavið honum og sagt ákærða að drepa hann. Þegar ákærði hefði ekki viljað snertahnífinn hefði Y kastað hnífnum í mikilli reiði í átt að syni sínum og hannhafnað í vegg fyrir ofan höfuð drengsins. Í kjölfar þessa hefði C náð að róaákærða, en á meðan hefði Y gengið í hringi og farið fram í ytra eldhús. Hannhefði síðan snúið til baka, æstur í bragði, sagt einhver ljót orð við ákærða ogskipað honum að yfir­­gefa veitinga­staðinn. Við þetta hefði ákærði orðiðbrjálaður að nýju, hann mótmælt því að fara og sagt móður sína eiga staðinn. Aðsögn J hefði hún næst séð þegar Y hefði hnigið niður á gólf og ákærði þá staðiðhjá honum með hníf í annarri hendi. Hún kvaðst ekki vita hvar ákærði hefðifengið þann hníf og sagðist aðeins hafa séð Y hand­fjatla einn hníf íeldhúsinu. B dyravörður bar fyrir dómi að hann hefði ekki orðið vitni að árásákærða á föður sinn. Hann hefði hins vegar séð feðgana rífast í dyragættinnimilli innra og ytra eldhússins skömmu fyrir atlöguna og þá reynt að stilla tilfriðar ásamt móður ákærða. Á þeim tímapunkti hefði hvorugur mannannahandfjatlað hníf. Þeir hefðu síðan virst róast og Y gengið áleiðis út úreldhúsinu, en ákærði staðið áfram við hlið móður sinnar. Í þeirri stöðu hefði Bfarið fram í anddyri til að sinna starfi sínu, en áður hefði hann fjarlægthafnaboltakylfu undan afgreiðsluborði ytra eld­hússins og sett hana á örugganstað. VII. Með framburði ákærða og vitna fyrir dómi, sem samrýmist í stórumdráttum frásögn Y, sem getið er í V. kafla að framan, hefur fengist heildstæðmynd af atburðum aðfaranótt laugardagsins 17. júní síðastliðins, þótt ýmismikilvæg atriði séu að nokkru óljós. Ber ákærða að njóta alls skyn­sam­legsvafa í þessu sambandi samkvæmt sönnunarreglum 45.-48. gr. laga nr. 19/1991 ummeðferð opin­berra mála. Við úrlausn málsins þykir þannig mega leggja til grundvallar að Y hafiverið ölvaður þegar hann hringdi frá A heim til sonar síns og skipaði ákærða aðfæra honum umrætt hleðslutæki. Enn fremur, að ákærði hafi hafnað þeim tilmælummeð skætingi, Y reiðst framkomu sonar síns, farið heim og veist þar að drengnummeð ofbeldi. Í framhaldi hafi ákærði slegið föður sinn í andlitið, Y rokið ádyr, skömmu síðar birst æstur og reiður á A og viljað loka veitingastaðnumþrátt fyrir að fjöldi gesta væri þar inni að skemmta sér. Einnig liggur fyrirsamkvæmt fram­burði ákærða sjálfs að hann hafi borið þungan hug til föður sínsþegar hann ákvað að elta hann á A, í þeim tilgangi að „meiða“ hann. Ber í þessusambandi að leggja þann framburð ákærða til grundvallar að hann hafi, þegareftir komuna á staðinn, gripið til hafnaboltakylfu og ætlað með hana inn íeldhús í því augnamiði að lumbra á Y, en frændi ákærða hafi komið í veg fyrirþað með því að taka kylfuna af honum. Ákærða og vitnunum B, C og J ber saman um að ákærði hafi í kjölfarþessa hitt föður sinn í eldhúsinu og þeir farið að rífast harkalega. Af frásögnvitnanna virðist helst mega ráða að C hafi síðan tekist að róa son sinn skammastund og B þá látið sig hverfa. Systrunum C og J ber saman um að Y hafi íframhaldi stofnað til illinda að nýju, reynt að egna ákærða til reiði og kallaðhann aumingja. Er sá vitnis­burður í samræmi við fram­burð ákærða og verðurhann því lagður til grundvallar. Ákærða og móður hans ber saman um að drengurinn hafi snöggreiðst viðnefnd ummæli og annað hvort sagt eða öskrað á föður sinn að hann langaði til aðdrepa hann. Af frásögn mæðginanna og vætti J verður ekki annað ráðið en aðfeðgarnir hafi þá verið staddir í innra eldhúsinu, Y tekið þar hníf úr rekka,rétt hann í átt til ákærða og manað ákærða að stinga hann, með því að segja í eitteða fleiri skipti: „Dreptu mig þá.“ Fær þetta hvoru tveggja stoð í frásögn Yhjá lögreglu, sem fyrr er getið. Er því ekkert fram komið í málinu, sem gefurhaldbæra vísbendingu um að atburðarás hafi verið með öðrum hætti. Ber því aðleggja frásögn ákærða og vitnanna til grundvallar að þessu leyti. Ákærða og systrunum ber einnig saman um að þegar ákærði hafi neitað aðtaka við hnífnum hafi Y kastað honum í átt að syni sínum og hnífurinn hafnaðfyrir aftan hann, ofarlega í vegg, sem skilur að innra og ytra eldhús. Verðurvið þá frásögn miðað, enda staðreyna gögn málsins að hnífur stóð í umræddumeldhúsvegg þegar lögregla rannsakaði vettvang. Liggur þannig fyrir að feðgarnirhafi verið í innra eld­húsinu þegar hnífnum var kastað og að ákærði hafi staðiðvið dyraop milli eldhúsanna tveggja. Af framburði ákærða og vætti J má ráða að stutt hlé hafi orðið á deilufeðganna í kjölfar síðastnefnds atviks, Y farið fram í ytra eldhús og verið aðvappa þar fram og til baka, en því næst snúið sér að ákærða á nýjan leik ídyraopinu á milli eldhúsanna og egnt hann aftur til reiði. J og C ber saman umað Y hafi í það skipti sagt ákærða að hypja sig út af veitinga­staðnum, endrengurinn and­mælt og borið því við að móðir hans ætti staðinn. Ákærði er einntil frásagnar um atburði í kjölfar þessa, en að hans sögn missti hann stjórn áskapi sínu, greip nálægan hníf af hillu í ytra eldhúsinu og lagði til föðursíns í blindni. Af vætti systranna er ljóst að atburða­rás hefur verið hröð, enkonurnar bera að þær hafi næst séð Y hníga niður á eldhúsgólfið og ákærðastanda við hlið hans með hníf í hendi. Í ljósi fyrr­nefndra sönnunar­reglna bereinnig hér að leggja fram­burð ákærða til grund­vallar og skýra hann með hlið­­sjónaf frásögn vitnanna tveggja. Breytir litlu í þessu sambandi þótt Y hafihugsanlega hand­fjatlað sama hníf skömmu fyrir atlöguna, en sú frásögn C færekki stuðning í fram­burði ákærða eða vitnisburði J. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er sannað að ákærði hafi umræddanótt veist að Y föður sínum með hnífi á veitingastaðnum A og stungið hann íhægri síðu. Er óumdeilt að hnífurinn, sem um ræðir, er af gerðinni „Fiskars“, með 16,3 sm löngu blaði. Með hliðsjón afvottorðum Sigurgeirs Kjartanssonarsérfræðings á LSH og vitnis­burði hans fyrir dómi, sem ekki hefur verið hnekkt,er ennfremur sannað að umræddur hnífur hafi gengið allt að 10-15 sm inn í síðuY, farið í gegnum lifrarblað og skaddað hægra nýra, allt með þeim afleiðingumað Y var í lífshættu vegna innri blæðinga við komu á slysadeild um nóttina. Afsama vitnisburði og framburði ákærða um að hann hafi lagt til föður síns íblindni verður ekki ályktað á annan veg en að hrein heppni hafi ráðið því aðhnífurinn fór ekki í ósæð eða meginbláæð. VIII. Við mat á því hvort háttsemi ákærða teljisttilraun til manndráps og falli þar með undir ákvæði 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verður að líta til þess hvort hafið sé yfirskynsamlegan vafa að ákærði hafi haft ásetning til að bana föður sínum á þeirristundu þegar hann lagði til hans með hnífnum. Ber hér að hafa í huga þannframburð ákærða að hann hafi farið á eftir Y inn á A í þeim tilgangi að meiðahann og í því skyni gripið til hafnaboltakylfu. Í málinu liggur fyrir að kylfanvar tekin af honum áður en til ofbeldis kom og verður ekki ráðið af framburðiákærða að hann hafi eftir það ætlað sér að skaða föður sinn fyrr en hann greiptil hnífsins í ákafri geðs­hræringu og mikilli reiði með þekktum afleiðingum.Fyrir dómi hefur ákærði stað­fast­lega neitað því að fyrir honum hafi vakað aðsvipta föður sinn lífi á verknaðarstundu. Gegn þeirri neitun verður að teljaþað ósannað, sbr. 45., 46. og 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberramála. Með hliðsjón af hæstaréttardómum 28. janúar 1993 í máli nr. 188/1992, 24.mars 1994 í máli réttarins nr. 463/1993 og loks dómi uppkveðnum 12. júní 1997 ímáli nr. 143/1997 þykir og varhugavert að staðhæfa, svo sem atvikum var háttaðí eldhúsi veitinga­staðarins, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að mannsbanihlytist eða kynni að hljótast af atlögunni. Samkvæmt þessu verður verknaðurhans talinn varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr.laga nr. 20/1981, vegna hinnar sérstöku hættu, sem í atlögunni fólst. IX. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum ogmeð vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 164. gr.sömu laga, ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar. Til hans telstþóknun verjanda á rannsóknarstigi máls, 229.583 krónur, lækniskostnaður að sam­tölukrónur 39.562 og rannsókn Lyfjafræðistofnunar að fjárhæð 103.603 krónur. Á hinnbóginn þykir eftir atvikum rétt að 211.180 króna kostnaður vegna geðrannsóknarTómasar Zoëga geðlæknis skuli greiðast úr ríkissjóði, sem og 787.600 krónakostnaður vegna öflunar matsgerðar, enda í báðum tilvikum um órjúfan­legankostnað að ræða, sem tengist réttlátri málsmeðferð ákærða til handa. Loks berað dæma ákærða til að greiða málsvarnarlaun Herdísar Hallmarsdótturhéraðsdómslög­manns, skipaðs verjanda síns hér fyrir dómi. Með hliðsjón af eðliog umfangi máls og að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmannsins þykja þau launhæfilega ákveðin 450.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari sótti málið afhálfu ákæruvaldsins. JónasJóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í tólf mánuði, en fresta skalfullnustu níu mánaða þeirrar refsingar og sá hluti hennar falla niður að liðnumfimm árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá sæti ákærði í eittár frá dómsuppsögu sérstöku umsjónarskilyrði 1. töluliðs 3. mgr. 57. gr.hegningarlaganna. Til frádráttar dæmdri refsingu komi gæslu­varð­­hald ákærða, sem hann hefur sætt frá 17. júní 2006. Ákærði greiði 822.748 krónur í sakarkostnað, þar meðtalin 450.000 króna máls­varnar­laun skipaðs verjanda síns, HerdísarHallmarsdóttur héraðsdómslögmans.
Mál nr. 467/2005
Þjófnaður Akstur sviptur ökurétti Fíkniefnalagabrot Hegningarauki
E var í fyrsta lagi gefið að sök að hafa í félagi við annan mann stolið bensíni úr tanki bifreiðar, í öðru lagi að hafa ekið bifreið án þess að hafa meðferðis ökuskírteini og í þriðja lagi að hafa haft eiturlyf í vörslum sínum. E var í héraði dæmdur í fangelsi í 11 mánuði, og var 10 mánaða skilorðsdómur dæmdur með. Héraðsdómara hafði hins vegar ekki verið kunnugt um að umræddur skilorðsdómur hafði áður verið dæmdur með. Brot E voru framin áður en hann hlaut 14 mánaða fangelsisdóm. Að því virtu og þegar litið var til þess að E játaði greiðlega brot sín var niðurstaða Hæstaréttar sú að E skyldi ekki gerð sérstök refsing fyrir framangreind brot.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. október 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, að fengnu leyfi Hæstaréttar samkvæmt 188. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þess að refsing ákærða verði milduð. Ákærði krefst þess aðallega að honum verði ekki gerð refsing í málinu en til vara að refsing hans verði milduð. Í máli þessu er ákærða í fyrsta lagi gefið að sök að hafa í félagi við annan mann 4. maí 2004 stolið bensíni úr tanki bifreiðar, sem stóð við Gagnheiði 67, Selfossi. Í öðru lagi að hafa ekið bifreið 1. október 2004 suður Reykjanesbraut án þess að hafa meðferðis ökuskírteini, en lögregla stöðvaði aksturinn á móts við Hnoðraholt í Garðabæ. Í þriðja lagi er hann sakaður um að hafa 2. október sama ár haft í vörslu sinni í bifreið 1,94 grömm af marihuana og 0,18 grömm af tóbaksblönduðu hassi, en lögregla fann efnin við leit í bifreiðinni eins og nánar er getið í ákæru. Ákærði játaði sakargiftir og var farið með málið og það dæmt í héraði eftir 125. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt sakavottorði ákærða, sem lagt var fyrir Hæstarétt, var hann dæmdur 30. ágúst 2004 fyrir þjófnað, gripdeild, nytjastuld og fíkniefnalagabrot í 12 mánaða fangelsi, þar af voru 10 mánuðir af refsingunni skilorðsbundnir í þrjú ár. Hann var dæmdur á ný 16. mars 2005 fyrir þjófnað, eignaspjöll, nytjastuld og fíkniefnalagabrot í 14 mánaða fangelsi og var skilorðsbundna refsing dómsins 30. ágúst 2004 dæmd upp. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 18. apríl 2005, var sama skilorð aftur dæmt með og liggur fyrir að héraðsdómara var ekki kunnugt um dóminn frá 16. mars 2005, enda var hans ekki getið á framlögðu sakavottorði í héraði. Sakaferill ákærða er að öðru leyti rétt rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Brotin sem hann var þar sakfelldur fyrir voru framin áður en hann var dæmdur í 14 mánaða fangelsi 16. mars 2005 og ber því að líta til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 við ákvörðun refsingar hans. Brot ákærða eru smávægileg og hann játaði þau undanbragðalaust. Þegar framangreint er virt verður honum ekki gerð frekari refsing í máli þessu. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku fíkniefna sem varða ákærða verða staðfest. Engan sakarkostnað leiddi af þætti ákærða í málinu í héraði. Með vísan til 2. mgr. 191. gr. laga nr. 19/1991 skal allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem eru ákveðin með virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Einari Þór Sigríðarsyni, verður ekki gerð refsing í máli þessu. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna skulu vera óröskuð. Allur sakarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti, 205.176 krónur, greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Halldórs H. Backman hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 18. apríl 2005. Mál þetta, sem þingfest var 11. janúar síðastliðinn og dómtekið 21. febrúar, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 1. desember 2004, á hendur S, kt. [...], [...], Bláskógabyggð, og Einari Þór Sigríðarsyni, kt. 100982-4989, Vatnsstíg 4, Reykjavík, I. gegn ákærðu báðum fyrir þjófnað með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 4. maí 2004 í félagi stolið bensíni úr bensíntanki bifreiðarinnar IB 881, þar sem hún stóð á bifreiðastæði við Gagnheiði 67, Selfossi, með því að stinga gat á bensíntank bifreiðarinnar. II. gegn ákærða S fyrir eftirtalin umferðarlagabrot á árinu 2004: 1. með því að hafa, að kvöldi mánudagsins 16. ágúst, ekið bifreiðinni KL 037 með 119 km hraða miðað við klukkustund vestur Suðurlandsveg, Sveitarfélaginu Ölfusi, vestan við bæinn Kotströnd. Leyfður hámarkshraði á vegarkaflanum var 90 km á klukkustund. Hraði bifreiðarinnar KL 037 var mældur með ratsjá nr. 1 sem staðsett var í lögreglubifreið nr. 33-289. 2. með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 22. ágúst, ekið bifreiðinni KL 037 af Lækjargötu inn á gatnamót Lækjargötu, Bankastrætis og Austurstrætis, Reykjavík, og beygt suður Lækjargötu, þrátt fyrir það að rauð ljós loguðu á götuvitunum fyrir akstursstefnu hans á gatnamótunum. 3. með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 30. september, ekið bifreiðinni KL 037 með 109 km hraða miðað við klukkustund norður Vesturlandsveg, við Korpúlfsstaði, Reykjavík, án þess að hafa skráningarmerki bifreiðarinnar fest framan á hana, en lögregla stöðvaði akstur ákærða á Vesturlandsvegi. Leyfður hámarkshraði á vegarkaflanum var 80 km á klukkustund. Hraði bifreiðarinnar KL 037 var mældur með ratsjá nr. KR 015 sem staðsett var í lögreglubifreið nr. 10-271. III. gegn ákærða S fyrir þjófnað með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 30. september 2004 stolið 75 lítrum af bensíni úr bensíntönkum golfbifreiða við svæði Golfklúbbs Reykjavíkur í Grafarholti. Ákæruvaldið telur háttsemi ákærðu Einars Þórs og S samkvæmt I. kafla ákæru varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er hegðun ákærða S samkvæmt 1. tl. II. kafla ákæru talin varða við 2. mgr. 37. gr., sbr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þá er háttsemi ákærða S samkvæmt 2. tl. II. kafla ákæru talin varða við 1. mgr. 5. gr., sbr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þá er háttsemi sú sem ákærða S er gefin að sök í 3. tl. II. kafla ákæru talin varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 63. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 1. mgr. 17. gr. reglugerðar nr. 751/2003 um skráningu ökutækja, sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Loks er hegðun ákærða S samkvæmt III. kafla ákæru talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Einnig er þess krafist að ákærði S fái punkta samkvæmt 7. gr., sbr. viðauka, reglugerðar nr. 431/1998 um ökuferilsskrá og punktakerfi vegna brota samkvæmt II. kafla ákæru og hann dæmdur til að sæta svptingu ökuréttar samkvæmt 2. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 57/1997 og 8. gr., sbr. 10. gr., reglugerðar nr. 431/1998 vegna uppsafnaðra punkta. Þá er mál höfðað gegn ákærða S með ákæru lögreglustjórans á Selfossi útgefinni 15. desember 2004, fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 1. október 2004, haft í vörslu sinni 0,09 grömm af maríhúana sem lögregla fann við leit í bifreiðinni KL 037 sem ákærði var farþegi í, en lögregla stöðvaði akstur bifreiðarinnar á Reykjanesbraut við Hnoðraholt, Garðabæ. Ákæruvaldið telur þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 13/1985, sbr. lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. auglýsingu nr. 84/1986. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum fíkniefnum (efnaskrárnúmer 036-2004-146), en lagt hafi verið hald á greind fíkniefni samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Var málið þingfest sem mál S-1089/2004 en sameinað máli nr. S-1014/2004 11. janúar 2005. Loks er mál höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi dagsettri 15. desember 2004, gegn ákærða Einari Þór, I. fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt föstudagsins 1. október 2004, ekið bifreiðinni KL 037 suður Reykjanesbraut, án þess að hafa ökuskírteini meðferðis, en lögregla stöðvaði akstur ákærða á móts við Hnoðraholt, Garðabæ. II. fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa að kvöldi laugardagsins 2. október 2004, haft í vörslu sinni í bifreiðinni SV 659, sem ákærði var farþegi í, 1,94 grömm af maríhúana og 0,18 grömm af tóbaksblönduðu hassi, en lögregla fann efnin við leit í bifreiðinni, eftir að hafa haft afskipti af ákærða á bifreiðaplani Esso við Lækjargötu, Hafnarfirði. Ákæruvaldið telur háttsemi þá sem ákærða er gefin að sök í ákærulið I varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Er háttsemi samkvæmt ákærulið II talin varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 131985, sbr. lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. auglýsingu nr. 84/1986. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum fíkniefnum (efnaskrárnúmer 036-2004-148), en lagt hafi verið hald á greind fíkniefni samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Mál þetta var þingfest sem mál nr. S-1088/2004 en sameinað máli nr. S-1014/2004 11. janúar 2005. Ákærði Einar Þór Sigríðarson kom fyrir dóminn 11. janúar síðastliðinn og játaði ofangreindar ákærur réttar. Með málið var farið samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði S mætti 21. febrúar síðastliðinn og játaði sök. Farið var með mál hans samkvæmt 125. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Um málavexti vísast til ákæruskjals. Sannað er að ákærðu frömdu brot þau sem greinir í ákæru og og þar eru réttilega færð til refsiákvæða. Hafa ákærðu með greindri háttsemi unnið sér til refsingar. Samkvæmt sakavottorði ákærða S hefur hann ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 90.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en ella sæti ákærði fangelsi í 20 daga. Um kröfu ákæruvaldsins um að ákærði fái punkta samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr. 431/1998 vísast til 3. tl. 11. gr. nefndrar reglugerðar. Samkvæmt ökuferilsskrá ákærða hefur hann á tímabilinu frá 11. janúar 2004 til 3. nóvember sama ár hlotið samtals 16 punkta. Ber því með vísan til þeirra lagaákvæða er í ákæru greinir og fyrrgreindrar reglugerðar að svipta ákærða ökurétti í 3 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Þá ber að gera upptæk til ríkissjóðs 0,09 grömm af marihuana sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Samkvæmt sakavottorði ákærða Einars Þórs var hann dæmdur í 1 mánaðar fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár og 35.000 króna sekt þann 14. maí 2001 fyrir þjófnað, brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og of hraðan akstur. Ákærði var sektaður um 60.000 krónur 10. desember sama ár fyrir brot gegn 48. gr. umferðarlaga og 25. febrúar 2003 var hann dæmdur í 20.000 króna sekt fyrir þjófnað. Ákærði gekkst undir 78.000 króna sekt 11. júní sama ár fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og of hraðan akstur. Þá var ákærði dæmdur í 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár fyrir þjófnað 29. mars 2004 og með dómi upp kveðnum 17. maí sama ár var hann dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi í 2 ár fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr., 1. mgr. 71. gr., þjófnað og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Með dómi upp kveðnum 2. júní sama ár var hann dæmdur í 4 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár fyrir nytjastuld og 2. júlí sama ár hlaut hann 8 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár fyrir nytjastuld og þjófnað. Loks var ákærði dæmdur 30. ágúst s.l. í 12 mánaða fangelsi, þar af voru 10 mánuðir skilorðsbundnir í 3 ár fyrir þjófnað, gripdeild, nytjastuld og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Brot ákærða Einars Þórs sem fjallað er um í ákæru dagsettri 1. desember s.l. var framið áður en síðastgreindir fjórir dómar féllu. Ber með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp skilorðshluta síðasttalda dómsins og ákveða ákærða hegningarauka í samræmi við ákvæði 78. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða, sem fjallað er um í ákæru dagsettri 15. desember s.l. eru hins vegar framin eftir að síðastgreindur dómur gekk og verður því höfð hliðsjón af ákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar hans. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 11 mánuði, en með hliðsjón af því að um hegningarauka að hluta er að ræða og þjófnaðarbrot ákærða var ekki stórvægilegt þykir mega skilorðsbinda refsinguna og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærða jafnframt til greiðslu 40.000 króna sektar til ríkissjóðs og komi fangelsi í 10 daga í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna. Þá ber að gera upptæk til ríkissjóðs 1,94 grömm af marihúana og 0,18 grömm af tóbaksblönduðu hassi sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna veikinda við embættið og anna dómarans. Dómsorð: Ákærði, S, greiði 90.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 20 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 3 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði Einar Þór Sigríðarson, sæti fangelsi í 11 mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal fresta og skal hún niður falla að liðnum 3 árum frá birtingu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði jafnframt 40.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi fangelsi í 10 daga í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna. Ákærði S sæti upptöku á 0,09 gömmum af maríhúana (efnaskrárnúmer 036-2004-146). Ákærði Einar Þór Sigríðarson sæti upptöku á 1,94 grömmum af maríhúana og 0,18 grömmum af tóbaksblönduðu hassi (efnaskrárnúmer 036-2004-148). Ákærðu greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 322/1998
Þjófnaður Líkamsárás Ítrekun Skilorðsrof
H var ákærður fyrir þjófnað og líkamsárás. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu var staðfest. Með brotunum rauf H skilorð og voru þau framin áður en fyrri dómur gekk. Var H ákvarðaður hegningarauki, en við refsiákvörðun var einnig tekið tillit til að H hafði ítrekað gerst sekur um þjófnað og að líkamsárásin var án nokkurs tilefnis af hendi þess sem fyrir henni varð. Var H dæmdur til fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt ákæru 26. maí 1998, svo og að vísað verði frá dómi bótakröfu Vals Hafsteinssonar, sem þar var höfð uppi. Að öðru leyti krefst ákærði þess að refsing samkvæmt héraðsdómi verði milduð. Í málinu er ákærði sóttur til saka með tveimur ákærum. Sú fyrri var gefin út af sýslumanninum á Akureyri 29. apríl 1998 og ákærði borinn þar sökum um nánar tiltekinn þjófnað aðfaranótt 1. febrúar sama árs. Síðari ákæran var gefin út af ríkissaksóknara 26. maí 1998 og ákærða þar gefið að sök að hafa brotið gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með líkamsárás á Val Hafsteinsson aðfaranótt 8. febrúar sama árs. Ákærði hefur gengist við brotinu, sem um ræddi í fyrrnefndu ákærunni, og verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans samkvæmt henni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður jafnframt staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt síðarnefndu ákærunni. Eins og greinir í héraðsdómi hlaut ákærði dóma 8. desember 1994 og 18. apríl 1995 vegna þjófnaðar, svo og dóm 30. desember 1996 vegna brots gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Öll þau brot mun ákærði hafa drýgt áður en hann náði 18 ára aldri. Í fyrsta dóminum hlaut hann sekt, í öðrum dóminum þriggja mánaða varðhald skilorðsbundið og í þeim þriðja fimm mánaða fangelsi skilorðsbundið, en refsing samkvæmt öðrum dóminum var þar tekin upp og viðurlög ákveðin í einu lagi. Aftur hlaut ákærði dóm 31. desember 1997 vegna þjófnaðar. Fyrrnefndur skilorðsdómur frá 30. desember 1996 var þar tekinn upp og refsing ákveðin í einu lagi fangelsi í tíu mánuði, þar af sjö mánuði skilorðsbundið. Loks var ákærði dæmdur 28. apríl 1998 fyrir þjófnað og brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, en þau brot voru drýgð fyrir uppkvaðningu dómsins 31. desember 1997. Skilorðshluti síðastnefnds dóms var þá tekinn upp og refsing ákærða ákveðin í einu lagi fangelsi í níu mánuði, þar af sjö mánuði skilorðsbundið í þrjú ár. Ákærði hefur nú gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 218. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga. Með þeim hefur hann rofið skilorð fyrir frestun á fullnustu sjö mánaða fangelsisrefsingar samkvæmt áðurnefndum dómi frá 28. apríl 1998. Brot ákærða, sem hann er nú sakfelldur fyrir, voru framin áður en sá dómur gekk og fer því um refsiákvörðun samkvæmt því, sem segir í 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ítrekað gerst sekur um þjófnað og ber því að gæta ákvæða 255. gr. nefndra laga. Hann drýgði brot sitt, sem ákæra 29. apríl 1998 tók til, ásamt öðrum manni. Verður því að taka tillit til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Brot ákærða samkvæmt ákæru 26. maí 1998 var framið án nokkurs tilefnis af hendi þess, sem varð fyrir því, og koma því fyrirmæli 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga ekki til álita. Að gættu þessu og ákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga, svo og 60. gr. laganna, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í eitt ár. Eins og áður er getið hlaut ákærði fjórum sinnum skilorðsbundna dóma á rúmlega þremur árum, en rauf ávallt skilorð. Kemur því ekki til álita að mæla nú fyrir um skilorðsbundna frestun á hluta refsingar ákærða. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Helgi Gunnlaugsson, sæti fangelsi í eitt ár. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 40.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Héraðsdómur Norðurlands eystra 26. júní 1998. Ár 1998, föstudaginn 26. júní, er af Ólafi Ólafssyni, héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-43/1998: Ákæruvaldið gegn Helga Gunnlaugssyni og A. Mál þetta, sem dómtekið var þann 8. júní s.l., er höfðað með tveimur ákæruskjölum á hendur A, og Helga Gunnlaugssyni, atvinnulausum, kt. 250978-4569, nú til heimilis að Vestursíðu 30, Akureyri. 1. Ákæruskjal sýslumannsins á Akureyri, útgefið 29. apríl 1998. Með þessu ákæruskjali er mál höfðað á hendur Helga Gunnlaugssyni og A „ fyrir þjófnað, með því að hafa aðfaranótt 1. febrúar 1998, stolið sjö hljómgeisladiskum, tveim tölvuleikjadiskum og pakka með tveim orðabókum og persónulegum munum, úr íbúð Ólafar Völu Valgarðsdóttur að Hjallalundi 7 C á Akureyri. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákæru verði dæmdir til refsingar.“ 2. Ákæruskjal ríkissaksóknara, útgefið 26. maí 1998. Með þessu ákæruskjali er mál höfðað á hendur Helga Gunnlaugssyni „ fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 8. febrúar 1998, á bifreiðastæði austan við útibú Landsbanka Íslands, Strandgötu 1, Akureyri, veist að Val Hafsteinssyni, kennitala 010875-4979, og slegið hann hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að vinstri framtönn skábrotnaði, auk þess sem Valur hlaut sprungu á neðri vör, 2 cm langan skurð ofan við vinstra eyra og mar og rispur hægra megin á háls og á vinstri öxl og undir hægri geirvörtu. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ólafur Birgir Árnason, hæstaréttarlögmaður, hefur fyrir hönd Vals Hafsteinssonar, kennitala 010875-4989, krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 134.070 krónur auk málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.“ Ákærumál sýslumannsins á Akureyri var þingfest 15. maí s.l. og rekið með hliðsjón af 125. gr. laga nr. 19/1991, en undir rekstri þess var fallið frá því ákæruatriði að ákærðu hefðu stolið ótilgreindum „persónulegum munum“. Málið var dómtekið 19. s.m. Með vísan til 131. gr. sbr. 23. gr. nefndra laga var málið endurupptekið þann 29. maí s.l. og ákærumál ríkissaksóknara þá sameinað málinu, en að lokinni aðalmeðferð þann 8. júní s.l. var málið dómtekið að nýju. Ákærði, A, hefur krafist vægustu refsingar sem lög framast heimila. Skipaður verjandi ákærða Helga Gunnlaugssonar hefur haft uppi eftirfarandi dómkröfur: a) Að refsing ákærða vegna ákærumáls sýslumannsins á Akureyri verði ákvörðuð eins væg og lög framast heimila. b) Að ákærði verði sýknaður af refsikröfu ríkissaksóknara, en til vara að refsing hans verði ákvörðuð eins væg og lög heimila, og að bótakrafa verði lækkuð verulega. Þá krafðist verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna. I. Málavextir: 1. Ákæruskjal sýslumannsins á Akureyri, útgefið 29. apríl 1998. Ákærðu, A og Helgi Gunnlaugsson, hafa fyrir dómi skýlaust viðurkennt að hafa framið þjófnaðarbrot það sem lýst er í ákæruskjali, en líkt og áður var rakið var af hálfu ákæruvalds fallið frá því sakaratriði að þeir hefðu stolið ótilgreindum „persónulegum munum“. Samkvæmt gögnum málsins höfðu ákærðu þegið heimboð húsráðanda aðfaranótt 1. febrúar s.l, en neytt færis þegar húsráðandi sá ekki til og stolið þeim munum sem tilgreindir eru í ákæruskjali. Upplýst er að ákærðu skiluðu þýfinu til húsráðanda áður en þeir voru boðaðir til lögreglu vegna þjófnaðarkæru hans. Samkvæmt framansögðu er háttsemi ákærðu nægjanlega sönnuð og varðar atferli þeirra við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Ákæruskjal ríkissaksóknara, útgefið 26. maí 1998. Sunnudaginn 8. febrúar 1998, kl. 04:42, var hringt á lögreglustöðina á Akureyri og óskað eftir aðstoð lögreglu í miðbæinn vegna slagsmála, sem þar hefðu orðið. Á vettvangi hittu lögreglumenn kæranda, Val Hafsteinsson, og félaga hans vitnið Magnús Bjargarson. Í frumskýrslu lögreglu er þess getið að kærandi hafi verið nokkuð bólginn í andliti, sérstaklega á nefi og með brotna framtönn vinstra megin. Þá er þess getið að nokkuð hafi blætt úr höfði kærandans, ofan við vinstra eyra. Kærandi greindi lögreglu frá því á vettvangi að hann hefði hlotið áverkana af völdum ákærða Helga Gunnlaugssonar. Kærandi var færður á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri til aðhlynningar og í fyrirliggjandi læknisvottorði Þorvaldar Ingvarssonar, bæklunarlæknis, dags. 24.03.1998, er áverkum hans lýst svofellt: „Skoðun: 5 cm. ofan við vinstra eyra er ca 2 cm langur skurður, nokkuð djúpur. Nef er verulega bólgið og grunur er um nefbrot. Þó er engin aflögun til staðar og miðsnes er ekki úr lagi fært. Það er fleiður á vinstri nasavæng. Blæðing úr báðum nösum. Neðri vör er sprungin á tveimur stöðum og vinstri framtönn er skábrotin. Mar og tvær rispur eru til staðar hægra megin á hálsi, einnig mar á vinstri öxl og undir hægri geirvörtu. Fjögur lítil fleiðursár eru á vinstra hné. Sárið var saumað með fjórum saumum og settar á umbúðir. Neftróð var sett í hægri nös. Sj. síðan boðaður til endurkomu 09.02. til rtg-myndatöku og til að fjarlægja neftróð úr nefi sem notað var til að stöðva blæðingu. Þegar hann kemur til endurkomu hefur hann fjarlægt neftróðið, blóðnasirnar hættar. Rtg-mynd af nefi sýndi ekki brot.“ Kærandi, Valur Hafsteinsson, bar fram formlega kæru á hendur ákærða mánudaginn 9. febrúar s.l. Við meðferð málsins andmælti ákærði sakargiftum og kannaðist ekki við að hafa slegið kæranda hnefahögg með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæruskjali ríkissaksóknara. Ákærði viðurkenndi hins vegar að hafa átt í útistöðum við kæranda í miðbæ Akureyrar aðfaranótt 8. febrúar s.l., nánar til tekið við Strandgötu 4, húsnæði Nýja bíós. Ákærði kvaðst hafa verið ölvaður umrædda nótt og af þeim sökum bar hann fyrir sig minnisleysi að nokkru. Þannig gat ákærði eigi sagt til um hvert hefði verið tilefni illdeilna þeirra, en ætlaði að hann hefði ætlað að skilja kæranda og félaga hans að. Vísaði ákærði og til þess að hann hefði ekkert átt sökótt við kæranda. Fyrir dómi lýsti ákærði átökum sínum við kæranda á þann veg að þeir hefðu verið í gagnkvæmum slagsmálum og m.a. legið í fangbrögðum á akbrautinni. Í þeirri stöðu kvaðst ákærði hafa slegið til kæranda, en ekki gat hann sagt til um hvar högg hans hefðu lent á líkama kæranda. Ákærði kvaðst hafa orðið fyrir höggum frá kæranda, en ekki hlotið aðra áverka en smávægilegar rispur á olnboga. Ákærði bar að allmargir vegfarendur hefðu verið á vettvangi, og staðhæfði að einhverjir þeirra hefðu sparkað í kæranda þar sem hann lá á akbrautinni. Ákærði ætlaði að átökin hefðu staðið yfir í u.þ.b. 5 mínútur og bar að þeim hefði lokið er nærstaddir aðilar drógu þá í sundur. Eftir það kvaðst ákærði ekkert hafa skipt sér af kærandanum og þá ekki af félaga hans, en ákærði kvað félagann þó eitthvað hafa skipt sér af málum. Framburður vitna. Kærandi, Valur Hafsteinsson, vélstjóri, fæddur 1975, bar fyrir dómi að hann hefði aðfaranótt 8. febrúar s.l. verið að skemmta sér í Sjallanum ásamt félaga sínum, Magnúsi Bjargarsyni, og eftir skemmtunina kvað hann þá hafa gengið saman suður Geislagötu í átt að Nætursölunni, Strandgötu 6. Kærandi kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis líkt og félagi hans og bar að þeir hefðu verið að kýta, en við húsnæði Nýja bíós, skammt frá Nætursölunni kvað hann ákærða hafa blandað sér í málið. Ætlaði kærandi að ákærði hefði ætlað að stöðva deilur þeirra félaganna, en afskipti hans hins vegar leitt til þess að þeir, þ.e. hann og ákærði, hefðu lent í slagsmálum. Ákærði kvað slagsmálin aðallega hafa falist í gagnkvæmum hrindingum og staðfesti að þeir hefðu báðir fallið á akbrautina. Fyrir dómi kannaðist kærandi við að hafa reynt að slá til ákærða, en ekki tekist. Þá kvaðst hann ekki hafa hlotið ákomur frá ákærða við nefndar aðstæður. Kærandi kvað átökunum hafa lokið er nærstaddir aðilar skildu þá að, en kannaðist ekki við að þessir aðilar hefðu skipt sér af málum með öðrum hætti t.d. með spörkum eða barsmíðum. Kærandi bar að atgangurinn hefði staðið yfir í örfáar mínútur og kvaðst hann ekki hafa hlotið aðrar ákomur en mar á hálsi og ætlaði að sá áverki hefði komið er ákærði tók hann hálstaki. Kærandi kannaðist og ekki við að hafa hlotið blóðnasir í átökunum. Kærandi bar að eftir að atganginum var lokið hefði hann farið af vettvangi skamma stund, en síðan gengið til félags síns, Magnúsar Bjargarsonar, þar sem hann var í viðræðum við ákærða, skammt frá Nætursölunni. Í staðfestri skýrslu kæranda hjá lögreglu hinn 9. febrúar s.l. lýsti hann málsatvikum nánar svofellt: „Mætti segir að hann hafi gengið til vesturs að Levís búðinni. Hann hafi verið þar smástund en síðan gengið austur gangstéttina sunnan við Strandgötuna. Hann segir að Magnús hafi þá verið að tala við Helga. Mætti segist hafa ætlað að bíða eftir Magnúsi og vera honum samferða. Mætti segist hafa gengið í átt að Magnúsi og Helga. Hann segist hafa stöðvað álengdar og beðið. Hann hafi verið búinn að bíða nokkra stund þegar Helgi hafi gengið að honum og fyrirvaralaust og án nokkurrar ástæðu slegið hann eitt hnefahögg í andlitið. Höggið hafi komið í nef hans og munn. Hann hafi fallið afturfyrir sig í götuna. Mætti segir að strax hafi farið að blæða mjög mikið úr nefi hans og hann hafi fundið að vinstri framtönn hafi brotnað við höggið. Mætti segir að hann viti ekki mikið um hvað gerðist fyrst eftir höggið. Magnús hafi sagt honum að 4-5 aðilar hefðu sparkað í hann þar sem hann lá eftir að Helgi sló hann. Mætti segist hafa rétt Magnúsi farsíma og Magnús hafi hringt á lögregluna. Mætti segir að Magnús hafi lent í einhverju þrefi til að fá lögregluna á staðinn en hún hafi komið eftir nokkurt þóf. Mætti segir að lögreglan hafi flutt hann á Slysadeild F.S.A. Hann hafi verið með skurð á hnakka, bólgur á nefi auk þess að vinstri framtönn sé brotin. Auk þess sé hann fleiðraður á hálsi eftir hálstak er hann og Helgi voru að slást hjá 1929.“ Frásögn kæranda fyrir dómi var í öllum aðalatriðum samhljóða ofangreindri skýrslu hans hjá lögreglu. Vitnið, Magnús Bjargarson, pípulagningamaður, fæddur 1975, lýsti fyrir dómi samskiptum þeirra félaganna eftir skemmtun í Sjallanum með sama hætti og kærandi hér að framan. Vitnið bar að við Nætursöluna hefði ákærði, Helgi Gunnlaugsson, svo og þrír ókunnugir piltar haft afskipti af þeim og að til smápústra hefði komið þeirra í milli. Í framhaldi af því kvaðst vitnið hafa tekið ákærða tali, en veitt því athygli hvar Valur lá á akbrautinni og að piltarnir þrír veittust þar honum með spörkum. Vitnið staðhæfði að ákærði hefði ekkert blandað sér í atganginn og vísaði til þess að hann hefði einungis staðið í örfáar mínútur, en Valur þá staðið upp og nokkru síðar komið til þeirra. Í staðfestri skýrslu hjá lögreglu lýsti vitnið atvikum máls nánar svofellt: „Mætti segir að hann hafi svo haldið áfram að tala við Helga. Valur hafi staðið vinstra megin við Helga og ekki haft sig í frammi. Skyndilega, og án sýnilegra ástæðu, hafi Helgi snúið sér að Val og slegið hann einu mjög kröftugu hnefahöggi í andlitið. Mætti segir að Valur hafi fallið afturábak í götuna. Blóð hafi farið að renna frá nefi Vals og framtönn í honum hafi verið brotin. Mætti segir að Valur hafi rétt honum síma, sem hafi reyndar verið brotinn eftir árásina, og með honum hafi mætti hringt eftir aðstoð lögreglu. Lögreglan hafi svo komið og ekið þeim á Slysadeild F.S.A. Mætti segir að eftir árásina hafi hann rifist eitthvað við Helga Gunnlaugsson. Helgi hafi gefið þá skýringu að Valur hafi slegin hann. Mætti segir að hann hafi ekki séð neitt slíkt og ekki séð neina áverka á Helga.“ Fyrir dómi staðhæfði vitnið að hnefahögg það er kærandi hlaut frá ákærða hefði verið mjög fast og bar að Valur hefði fallið kylliflatur á akbrautina og orðið blóðugur í andliti. Vitnið staðhæfði að Valur hefði fengið áverka sína í andlitið af völdum nefnds hnefahöggs ákærða. Hins vegar kvaðst vitnið hafa ályktað það síðar að kærandi hefði hlotið aðra áverka sína, þ.e. mar og rispur á búk, vegna þeirra barsmíða er hann varð fyrir af hálfu piltanna þriggja fyrir margnefnt hnefahögg ákærða. Vitnið Elvar Már Sigurðsson, verkamaður, fæddur 1980, staðhæfði fyrir dómi að það hefði fylgst með slagsmálum ákærða og Vals Hafsteinssonar við Nætursöluna. Vitnið bar að nefndir aðilar hefðu þá legið á akbrautinni og viðhaft gagnkvæmar kýlingar. Þrátt fyrir það kvaðst vitnið ekki hafa litið á atgang þeirra sem harkaleg átök, fremur sem tusk. Fyrir dómi kannaðist vitnið ekki við að nærstaddir aðilar hefðu skipt sér af málum og er átökunum lauk kvaðst það engin áverkamerki hafa séð á ákærða eða Val Hafsteinssyni. Vitnið Elvar var ekki yfirheyrt við frumrannsókn lögreglu og fyrir dómi vísaði það til nokkurs minnisleysis um málsatvik og bar að það hefði verið undir áhrifum áfengis umrædda nótt. Vitnið, Jóhann Kristinsson, verkamaður, fæddur 1980, staðhæfði fyrir dómi að það hefði fylgst með slagsmálum ákærða og Vals Hafsteinssonar við Nætursöluna stutta stund, og á þeim tíma séð hvar nærstaddir aðilar reyndu að stía þeim í sundur. Vitnið staðhæfði að það hefði ekki séð nefnda aðila skipta sér af ákærða eða Val með öðrum hætti, t.d. ekki með spörkum eða barsmíðum. Eftir atganginn kvaðst vitnið hafa veitt því athygli að Valur var með blóðnasir, en ekki kvaðst það hafa séð hvernig hann hlaut áverkann. Vitnið kvaðst ekki hafa séð áverka á ákærða. Fyrir dómi hefur Jóhann Olsen, lögreglumaður, staðfest framangreinda frumskýrslu lögreglu og var það mat hans að Valur Hafsteinsson og Magnús Bjargarson hefðu ekki verið áberandi ölvaðir aðfaranótt 8. febrúar s.l. Hann kvað frásögn þeirra hafa verið greinargóða. Niðurstaða. Í máli þessu verður lagt til grundvallar að viðskipti ákærða og Vals Hafsteinssonar hafi átt sér stað við Strandgötu 4-6, en eigi handan götunnar, við útibú Landsbanka Íslands, líkt og segir í ákæruskjali. Þetta þykir þó ekki standa í vegi þess að dæmt verði um sakarefnið, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Við meðferð málsins hefur Valur Hafsteinsson staðfastlega borið að höfuðáverka hans megi rekja til fyrirvaralauss hnefahöggs frá ákærða, nokkru eftir að þeir höfðu hætt átökum í Strandgötunni. Vitnið Magnús Bjargarson, félagi kæranda, hefur skilmerkilega lýst barsmíðinni og jafnframt staðhæft að kærandi hafi ekki borið áverka í andliti fyrir hnefahöggið. Að mati dómsins er frásögn vitnisins trúverðug og er að áliti dómsins eigi varhugavert, þegar framburður annarra vitna er virtur samhliða, að telja sannað, þrátt fyrir neitun ákærða, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er að sök gefin, að því frátöldu að ekki þykir alveg nægjanlega sannað að hann hafi valdið kæranda áverkum á vinstri öxl og undir hægri geirvörtu. Atferli ákærða varðar að framangreindu virtu við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Ólafur Birgir Árnason, hæstaréttarlögmaður, hefur fyrir hönd Vals Hafsteinssonar, haft uppi skaðabótakröfu á hendur ákærða og sundurliðast hún þannig: Í máli þessu hefur ákærði verið sakfelldur fyrir líkamsárás og ber hann fébótaábyrgð gagnvart bótakrefjanda vegna tjóns hans. Ber að dæma ákærða til að greiða tjónþola, Val Hafsteinssyni, kostnað af komu á slysavarðstofu, kostnað af komu til heimilislæknis og vegna röntgenrannsóknar. sbr. 2.-4. tl. kr. 4.070, en bótaliðirnir eru studdir gögnum. Tjónþoli þykir eiga rétt til miskabóta skv. 26. gr. skaðabótalaga, sem þykja hæfilega ákveðnar kr. 40.000,-. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 á tjónþoli rétt á bótum vegna lögmannsaðstoðar og þykja þær hæfilega tilteknar kr. 12.450,- með virðisaukaskatti. Kröfu um tannlæknakostnað, sbr. 1. tl., er vísað frá dómi þar sem krafan er einungis byggð á áætlun. Ákærði verður samkvæmt framanrituðu dæmdur til að greiða tjónþola bætur samtals að fjárhæð kr. 56.520,-. II. Ákærði, A, var samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins dæmdur í 5 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnaðarbrot auk sektarrefsingar vegna fíkniefnabrots með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra þann 31. desember s.l. Þá var ákærði dæmdur fyrir þjófnaðarbrot, sem hann framdi í nóvember s.l. með dómi sama dómstóls þann 24. apríl s.l., en eigi gerð sérstök refsing með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá 31. desember s.l. og ber skv. 60. gr. hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 20/1981 og 7. gr. laga nr. 22/1955 að ákveða ákærða refsingu í einu lagi eftir reglum 77. gr. og 78. gr. laganna með broti því sem hér er til meðferðar. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin 6 mánaða fangelsi. Þegar litið er til þess að ákærði játaði brot sitt skýlaust og skilaði þýfi, sem hann hafði undir höndum áður en hann var boðaður til lögregluyfirheyrslu og að hann var einungis 17 ára þegar hann framdi fyrri hegningarlagabrot þá þykir enn fært að fresta fullnustu refsingar hans og skal hún niður falla að liðnum 3 árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Það er jafnframt ákvörðun dómsins að frestun fullnustu refsivistar ákærða verði bundin því skilyrði að hann sæti á skilorðstímanum sérstakri umsjón, sbr. 1. og 2. tl. 3. mgr. 57. gr. laga nr. 19, 1940. Skal sýslumaðurinn á Akureyri, sem ákærandi, tilnefna þann aðila, sem hafa skal með hendi umsjónina, sbr. 1. mgr. 58. gr. hegningarlaga, sbr. 12. gr. laga nr. 84, 1996. Ákærði, Helgi Gunnlaugsson, fæddur 25. september 1978, hefur samkvæmt vottorði sakaskrá ríkisins tvívegis gengist undir sektargreiðslur með sátt, árið 1994 vegna skemmdarverka og árið 1997 vegna ölvunaraksturs. Þá hefur hann hlotið eftirgreinda refsidóma: Samkvæmt upplýsingum dómsins er ákærði nú í 5 mánaða refsiúttekt vegna eldri dóma. Í máli þessu hefur ákærði gerst sekur um auðgunarbrot og líkamsárás. Brotin eru framin fyrir uppkvaðningu dómsins frá 28. apríl s.l., en sá dómur var ákvarðaður með hliðsjón af dómi þeim er ákærði hlaut í árslok 1997, en hann hefur nú rofið skilorðshluta dómsins. Ber að ákvarða refsingu með hliðsjón af 60. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Líta ber til þess að á árunum 1994 til 1996 var ákærði dæmdur fyrir samkynja brot og nú er fjallað um, en að þau voru þó framin áður en hann náði 18 ára aldri. Við ákvörðun refsingar verður og litið til þess að ákærði játaði þjófnaðarbrotið skýlaust og skilaði þýfi til eiganda, að hann átti í átökum við árásarþola Val Hafsteinsson, sbr. til hliðsjónar 3. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, en að atlaga hans var mun harkalegri og að ákærði lét í raun til skarar skríða eftir að atganginum var lokið. Þá ber að virða það að brot þau sem hér eru til meðferðar eru framin fyrir uppkvaðningu dóms sem kveðinn var upp hinn 28. apríl s.l. Með hliðsjón af öllu framanrituðu og hegningaraukaáhrifum 78. gr. hegningarlaganna þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 8 mánaða fangelsi. Rétt þykir að fresta 7 mánuðum af refsingunni og skal sá hluti niður falla að liðnum 3 árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Rétt þykir, svo sem gert var í dómnum frá 28. apríl s.l., að binda frestun fullnustunnar einnig skilyrðum 1. og 2. tl. nefndrar lagagreinar. Með vísan til 164. gr. og 165. gr. laga nr. 19, 1991 ber að dæma ákærða Helga Gunnlaugsson til að greiða saksóknarlaun til ríkissjóðs kr. 50.000 og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns, kr. 50.000. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Helgi Gunnlaugsson, sæti 8 mánaða fangelsi, en fresta skal fullnustu 7 mánaða af refsingunni og skal sá hluti niður falla að liðnum 3 árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Þá er frestun á fullnustu refsivistar jafnframt bundin því skilyrði að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstakri umsjón, sbr. 1. og 2. tl. 3. mgr. 57. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Skal sýslumaðurinn á Akureyri hafa umsjónina með hendi. Ákærði, A, sæti 6 mánaða fangelsi, en fullnustu refsingarinnar skal fresta og falli hún niður að liðnum 3 árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Þá er frestun fullnustu refsivistar jafnframt bundin því skilyrði að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstakri umsjón, sbr. 1. og 2. tl. 3. mgr. 57. gr. hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Skal sýslumaðurinn á Akureyri hafa umsjónina með hendi. Ákærði, Helgi Gunnlaugsson, greiði Val Hafsteinssyni, kt. 010875-4989, kr. 56.520 í skaðabætur. Ákærði, Helgi Gunnlaugsson, greiði saksóknarlaun í ríkissjóð kr. 50.000,- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns, kr. 50.000, en að öðru leyti greiði hann ásamt ákærða A sakarkostnað óskipt.
Mál nr. 752/2016
Kærumál Gæsluvarðhald
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun á meðan á því stæði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 7. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samdægurs. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2016, þar sem varnaraðila vargert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. nóvember 2016 klukkan 16og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og varnaraðila ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.nóvember 2016. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðX, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. nóvember nk. kl. 16. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Í greinargerð lögreglu kemurfram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar mál er varðistórfellda líkamsárás. Lögreglan hafi verið kölluð til að [...] í gærdag vegnahnífstungu. Er lögreglan hafi komið á vettvang hafi hún hitt þar fyrir kærða Xþar sem hann hafi setið fyrir utan húsið. Alls hafi sjö karlmenn verið inniog/eða úti við húsnæðið og hafi þeir allir bent á X sem meintan geranda ímálinu. X hafi verið með stóran skurð á enni. Lögreglumenn hafi leitað að vopniá honum en ekki fundið en greina hafi mátt blóð í fatnaði hans. Þá hafi máttsjá tvö stungusár á baki og eitt á síðu. Hann hafi verið fluttur í sjúkrabíl áslysadeild. Brotaþoli, A, hafi verið á þriðju hæð hússins en hann hafi veriðmeð stungusár á vinstri síðu. Hann hafi einnig verið fluttur með sjúkrabíl áslysadeild. Á vettvangi hafi blóð verið utanvið húsið og blóðslóð frá útidyrum að stofu á annarri hæð og frá stofunni ásalerni á þriðju hæð. Í stofunni hafi mátt sjá ummerki um átök en sjónvarpiðhafi legið á hvolfi á gólfinu, stólar veriðbrotnir og blóð á gólfi og veggjum. Lögreglan hafi lagt hald á hníf semverið hafi í eldhúsvaskinum en mögulegt sé að hann sé árásarvopnið. Rætt hafi verið við C ávettvangi. Hann hafi sagst hafa setið í stofunni en hann hafi ekki orðið varvið neitt, ekkert heyrt og ekkert séð. Hann hafi svo séð að A hafi veriðblóðugur og farið að hjálpa honum. Vitni á vettvangi hafi greint svo frá að þaðhafi séð X ráðast á A og stinga hann með hnífi. Hann hafi séð C halda á stól ogvera í átökum við árásarmanninn. Annað vitni hafi einnig bent á X sem meintanárásarmann. Ákveðið hafi verið að handtaka C vegna gruns um aðild að málinu, enhann hafi verið staddur í stofunni þegar átökin hafi átt sér stað en neiti aðhafa séð neitt. Það hafi vakið athygli lögreglu að peysan hans hafi verið rifinvið hálsmálið og greina hafi mátt blóðkám á bolnum hans. C hafi neitað sök viðskýrslutöku hjá lögreglu. Lögregluvakt hafi verið höfðyfir X á slysadeild, en hann sé höfuðkúpubrotinn. Hann hafi verið útskrifaðuraf slysadeild í morgun og handtekinn af lögreglu. Lögreglan hafi rætt við A áslysadeild. A hafi sagt að hann hafi verið með C, X og þremur öðrum. Hann hafisagt að X hafa ráðist á sig með hnífi. Hann hafi ætlað að taka hnífinn af honumen þá hafi hann slegið sig nokkrum sinnum. Hann hafi þá farið upp á næstu hæðinn á baðherbergið þar. A sé með stungusár á síðunni en við stunguna hafilungað fallið saman. Hann sé undir eftirliti lækna á slysadeild. Í skýrslu lögreglu kemur fram aðþað sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt ímálinu. Kærði sé undir rökstuddum grun um stórfellda líkamsárás sem talin sévarða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðaðallt að 16 ára fangelsi. Fjöldi vitna hafi verið á vettvangi sem lögreglanþurfi að taka frekari skýrslur af. Kærði neiti sök í málinu, en fyrir liggiframburður vitna um að kærði hafi ráðist að brotaþola. Því sé afar brýnt aðkærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun þannig að hann hafi ekkitækifæri til að torvelda rannsókna s.s. með því að koma undan munum sem getihaft sönnunargildi og hafi áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga, séþess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. NiðurstaðaMeð vísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagnamálsins þykir kominn fram rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur umháttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi.Af því sem fram hefur komið fyrir dómi þykirljóst að rannsóknarhagsmunirkrefjist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsóknfer fram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hannlaus, svo sem með því að hafa áhrif á meinta samseka aðila, sem rannsóknbeinist að eða aðra. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er því fullnægt svo fallast megi á kröfu lögreglustjórans umað kærði sæti gæsluvarðhaldi. Eins og máli þessu er háttað koma önnur úrræði ekki í staðgæsluvarðhaldsins. Ekki þykir tilefni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tímaen krafist er.Þá hefur sækjandi fært fyrir því fullnægjandirök, sbr. og skilyrði b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 aðnauðsynlegt sé að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu, krafan tekintil greina eins og í úrskurðar­orði greinir. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð X,kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins11. nóvember nk. kl. 16 og skal hann sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 361/2017
Kærumál Lögmaður
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem svipting réttinda R til að vera héraðsdómslögmaður var felld niður. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að liðin væru níu ár frá því að R hefði verið sviptur fyrrgreindum réttindum og að hann hefði öðlast óflekkað mannorð, sbr. 2. mgr. 85. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá hefði Á ekki sýnt fram á að varhugavert væri að R öðlaðist að nýju réttindi sín.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2017, sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 31. maí 2017, þar sem svipting réttinda varnaraðila til að verahéraðsdómslögmaður var felld niður. Kæruheimilder í w. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Svo sem greinir í hinum kærðaúrskurði var varnaraðili með dómi Hæstaréttar 15. maí 2008 í máli nr. 539/2007sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn fjórum stúlkum og voru brotin talin varðavið 3. og 4. mgr. 202. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Hlaut varnaraðili þriggja ára fangelsisrefsingu fyrir brotin og þá var hannsviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður, sbr. 2. mgr. 68. gr. almennrahegningarlaga. Varnaraðili hóf afplánun refsingarinnar 6. febrúar 2009 og varveitt reynslulausn frá og með 2. febrúar 2011, en þá hafði hann lokið afplánun⅔ hluta refsingarinnar. Hinn 16. september 2016 féllst forseti Íslands síðan átillögu innanríkisráðherra um að varnaraðila yrði veitt uppreist æru og varvarnaraðila tilkynnt sú niðurstaða með bréfi innanríkisráðuneytisins 27. samamánaðar. Samkvæmt því hefur varnaraðili öðlast óflekkað mannorð, sbr. 2. mgr.85. gr. almennra hegningarlaga.Sú háttsemi varnaraðila, semhann var sakfelldur fyrir með áðurnefndum dómi Hæstaréttar, varðaði ekki störfhans sem lögmanns, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, og eigaákvæði 2. mgr. 16. gr. laganna því ekki við í máli þessu.Brot varnaraðila voru stórfelld og taldist hann ekki framar verður þessað rækja lögmannsstarf eða njóta þeirra réttinda. Með dómi Hæstaréttar 16.október 1980 í máli nr. 187/1980, sem er að finna í dómasafni réttarins það árá bls. 1647, var svipting lögmannsréttinda manns, sem sakfelldur hafði veriðfyrir manndráp samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga og dæmdur í 16 árafangelsi, felld niður. Af þeirri niðurstöðu verður ráðið að jafnvel svoalvarlegt brot standi því ekki í vegi að svipting lögmannsréttinda verði felldniður. Liðin eru rúm níu ár frá því varnaraðili var svipturhéraðsdómslögmannsréttindum sínum og þá hefur hann sem fyrr segir öðlastóflekkað mannorð. Að öllu framansögðu virtu hefur sóknaraðili ekki sýnt fram áað varhugavert sé að varnaraðili öðlist að nýju réttindi til málflutnings fyrirhéraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um annað en málskostnað.Rétt er að málskostnaður varnaraðila í héraði og kærumálskostnaður, semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði segir,greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.Málskostnaðurvarnaraðila, Robert Downey, í héraði og kærumálskostnaður, samtals 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2017.Með beiðni sóknaraðila,Róbert Downey, [...], sem barst Héraðsdómi Reykjaness 13. febrúar 2017 var þessfarið á leit við dóminn að felld verði niður svipting réttinda hans til að verahéraðsdómslögmaður, sem ákveðin var með dómi Hæstaréttar Íslands 15. maí 2008 ímáli nr. 539/2007. Sóknaraðili krefst málskostnaðar.Af hálfu varnaraðila,ríkissaksóknara, Suðurlandsbraut 4 í Reykjavík, er þess aðallega krafist aðkröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi en til vara að kröfunni verði hafnað. Varnaraðilikrefst málskostnaðar.Mál þetta er rekiðsamkvæmt 2. mgr. 68. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. XXVII kaflalaga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málið var tekið til úrskurðar 4. maí síðastliðinnað loknum munnlegum málflutningi. IMeð dómi HæstaréttarÍslands 15. maí 2008 í máli nr. 539/2007 var sóknaraðila sakfelldur og gert aðsæta fangelsi í þrjú ár fyrir kynferðisbrot gegn fjórum stúlkum, sbr. 3. og 4.mgr. 202. gr. og 209. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940. Með dóminum varjafnframt staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sóknaraðili skyldi svipturréttindum til að vera héraðsdómslögmaður þar sem brot hans væri stórfellt og hann teldist ekki verður til að rækjaþann starfa að vera héraðsdómslögmaður eða njóta þeirra réttinda, sbr.2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt gögnum málsinshóf sóknaraðili afplánun dómsins 6. febrúar 2009 og fékk reynslulausn frá ogmeð 2. febrúar 2011, eftir að hafa afplánað 2/3 hluta dæmdrar fangelsisrefsingar.Með bréfi innanríkisráðuneytisins 27. september 2016 var sóknaraðila tilkynntum að forseti Íslands hefði fallist á að veita sóknaraðila uppreist æru að þvíer snertir fyrrgreindan dóm Hæstaréttar Íslands. Undir rekstri máls þessa leitaðivarnaraðili eftir umsögn Lögmannafélags Íslands um beiðni sóknaraðila umbrottfall réttindasviptingar. Umsögn félagsins er dagsett 4. apríl 2017 og varlögð fram í málinu með greinargerð varnaraðila. IISóknaraðili reisir kröfusína í málinu á 2. mgr. 68. gr. a. almennra hegningarlaga. Kveðst sóknaraðilihafa af því ríka hagsmuni að fá aftur réttindi til að starfa semhéraðsdómslögmaður. Hann hafi starfað sem héraðsdómslögmaður áður en réttindinhafi verið af honum tekin og hafi í hyggju að sinna samskonar störfum á ný. Þáskipti það hann miklu máli að geta skilið við þann kafla í lífi sínum sem leitthafi til dómsins á árinu 2008. Liður í því sé að endurheimtamálflutningsleyfið. Sóknaraðili kveðurniðurfellingu sviptingarinnar eiga beint undir dóm, án umsagnar stjórnarLögmannafélags Íslands. Sóknaraðili byggir á því að ákvæði í lögum nr. 77/1998um lögmenn, sem geri ráð fyrir atbeina stjórnarinnar í tilvikum þar sem félagiðhafi átt aðild að sviptingu réttinda, ekki eiga við í málinu. IIIVarnaraðili mótmælir þvíað krafa sóknaraðila nái fram að ganga. Byggir varnaraðili í fyrsta lagi á þvíað lagaskilyrði skorti, að svo stöddu, fyrir því að réttindasviptingsóknaraðila verði felld niður með dómi, enda hafi hann hvorki aflað meðmælaLögmannafélags Íslands né lokið prófi samkvæmt 7. gr. laga nr. 77/1998 umlögmenn, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganna.Að öðru leyti vísar varnaraðilitil forsendna í dómi Hæstaréttar Íslands og í héraðsdómi fyrir ákvörðunrefsingar sóknaraðila og sviptingu lögmannsréttindanna. Þar á meðal er vísað tilþess að sóknaraðili hafi haldið áfram að starfa sem lögmaður eftir að hafaverið kærður fyrir þau brot sem hann hafi síðar verið sakfelldur fyrir og aðvið meðferð málsins hafi legið fyrir krafa þess efnis að sóknaraðili yrði skipaðurverjandi manns sem ákærður hefði verið fyrir kynferðisbrot gegn barni. Telurvarnaraðili í ljósi eðlis brota sóknaraðila, alvarleika og einbeittsbrotavilja, að hafna beri kröfunni, enda teljist sóknaraðili ekki verður til aðrækja lögmannsstörf í dag frekar en þegar hann hafi verið dæmdur til að sætasviptingu réttindanna. Að mati varnaraðila vegi þar þungt að ef til þess komi aðsvipting réttindanna verið felld niður geti sóknaraðili meðal annars tekið aðsér starf verjanda og/eða réttargæslumanns í kynferðisbrotamálum. IVSamkvæmt 2. mgr. 68. gr. a. almennra hegningalaga nr.19/1940 getur maður, sem sviptur hefur verið réttindum ótímabundið með dómi í sakamáli,þegar 5 ár eru liðin frá uppsögu dóms,borið undir dómstóla samkvæmt reglum um meðferð sakamála,hvort fella skuli réttindasviptingunaniður. Samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 68. gr. a skulu sérákvæði í lögum „umbrottfall réttindasviptingar“ halda gildi sínu. Hefur varnaraðili vísað til 2.mgr. 16. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn í því sambandi. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga um lögmenn skal lögmanni, hvers réttindihafa verið lýst óvirk, fallið niður eða verið felld niður samkvæmt 12.-15. gr.laganna, veitt réttindi að nýju eftir umsókn hans, án endurgjalds eðaprófraunar, fullnægi hann öðrum skilyrðum laganna til að njóta þeirra. Sé svokomið fyrir að réttindi lögmanns hafi verið felld niður af þeim sökum aðlögmaður hefur ekki skilað stjórn Lögmannafélags Íslands yfirlýsingu um stöðuvörslureiknings, skal að auki leitað staðfestingar félagsins að sú aðstaða séekki lengur uppi. Í 2. mgr. 16. gr. lagannaer kveðið á um að hafi lögmaður verið sviptur réttindum samkvæmt því sem segir í14. gr. laganna, það er á grundvelli rökstudds álits úrskurðarnefndar lögmannaum að hann hafi í störfum sínum brotið svo mjög eða ítrekað gegn lögum eðasiðareglum lögmanna að ekki verði við unað, geti hann að fimm árum liðnum sóttum heimild sýslumanns til að gangast undir prófraun samkvæmt 7. gr. laganna ogí kjölfarið um réttindi til að vera héraðsdómslögmaður. Skal sýslumaður veitaheimildina að fengnum meðmælum Lögmannafélags Íslands.Ákvæði 2. mgr. 16. gr. laga um lögmenn, sem kveður á um skyldu til aðundirgangast prófraun til að öðlast lögmannsréttindi á ný, að fengnum meðmælumLögmannafélags Íslands, er samkvæmt framansögðu bundið við það tilvik að lögmaðurhafi verið sviptur réttindum samkvæmt því sem segir í 14. gr. laganna. Þar semsvipting réttinda sóknaraðila byggir á 2. mgr. 68. gr. almennra hegningalaga verðurákvæðinu ekki beitt í því máli sem hér er til úrlausnar. Kröfu varnaraðila umað beiðni sóknaraðila skuli vísað frá dómi þar sem skilyrðum ákvæðisins sé ekkifullnægt er því hafnað.Í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 195/1980 (Hrd. 1980:1651) varsvipting réttinda manns sem sakfelldur hafði verið fyrir brot gegn 211. gr.almennra hegningarlaga felld niður. Má af því leiða að þrátt fyrir aðeinstaklingur gerist sekur um stórfellt hegningarlagabrot, sem alvarlegustteljist að almenningsáliti og lögum, sé svipting starfsréttinda með dómi ekkifortakslaust til allrar framtíðar. Níu ár eru liðin frá því sóknaraðili var með dómi sviptur réttindum tilað starfa sem héraðsdómslögmaður. Sóknaraðili hefur hlotið uppreist æru að því snertir þann refsidóm sem var grundvöllurréttindasviptingarinnar. Að lögum hefur sóknaraðili þar með öðlast óflekkaðmannorð að nýju. Að því virtu er það mat dómsins að ekki verði talið aðsóknaraðili sé að svo komnu ekki verður þess að rækja starfann eða njóta réttindanna.Samkvæmt framangreindu,og með vísan til 2. mgr. 68. gr. a. almennra hegningarlaga, þykir rétt að verðavið kröfu sóknaraðila um að svipting réttinda hans til að verahéraðsdómslögmaður, sem ákveðin var með dómi Hæstaréttar Íslands 15. maí 2008 ímáli nr. 539/2007, felld niður. Málskostnaður verður ekkiúrskurðaður. Jón Höskuldsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð:Svipting réttindasóknaraðila, Roberts Downey, til að vera héraðsdómslögmaður, sem ákveðin varmeð dómi Hæstaréttar Íslands 15. maí 2008 í máli nr. 539/2007, er felld niður.Málskostnaður úrskurðastekki.
Mál nr. 130/2001
Sjómaður Kjarasamningur Skiptaverðmæti Sjóveðréttur
B, skipverji á skipi S ehf., taldi uppgjör til sín fyrir tiltekið tímabil ekki hafa verið byggt á réttu skiptaverði eins og það var skilgreint í gildandi kjarasamningi, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986. Kvaðst S ehf. hafa selt aflann innanlands, annars vegar til B ehf., sem flutt hafi aflann úr landi og selt hann á erlendum mörkuðum og hins vegar til kaupenda á fiskmarkaði. S ehf. gerði upp laun til B á grundvelli söluverðs aflans til B ehf. samkvæmt reikningum. Deilt var um hvort leggja skyldi það verð til grundvallar útreikningi eða verðið, sem Verðlagsstofa skiptaverðs (V) miðaði við að fengist hefði fyrir aflann við sölu á mörkuðum erlendis. Fram var komið að gengið var frá sölu aflans til B ehf. eftir að vigtun og sala hafði farið fram erlendis, en ekkert lá fyrir um það hvenær sala til B ehf. hefði átt sér stað eða hvort B ehf. var í raun seljandi aflans erlendis. Fyrir lá að S ehf. var á umræddu tímabili útflytjandi aflans. Af þessum sökum þótti ekki unnt að byggja á því verði sem tilgreint var í útreikningi S ehf. á aflahlut áhafnar skipsins. Með vísan til viðkomandi kjarasamnings var það talin grundvallarregla að skipverjum skyldi tryggt hæsta gangverð fyrir aflann, sbr. einnig lög nr. 24/1986. Samkvæmt útreikningum V var verðið sem fékkst fyrir afla umrædds skips á erlendum mörkuðum mun hærra en verð það, sem S ehf. kvaðst hafa fengið fyrir aflann hjá B ehf. Af framangreindum ástæðum var fallist á kröfu B um greiðslu mismunar þess hlutar sem honum var greiddur og þess sem B taldi sér hafa borið að fá greitt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 6. apríl 2001. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var stefndi skipverji á skipi áfrýjanda, Ófeigi VE-325. Hann telur, að uppgjör til sín fyrir mánuðina júlí til og með nóvember 1999 hafi ekki verið byggt á réttu skiptaverði eins og það er skilgreint í kjarasamningi milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landsambands íslenskra útgerðarmanna, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Áfrýjandi kveðst hafa selt aflann innanlands, annars vegar til Blábergs ehf., sem flutt hafi aflann úr landi og selt hann á erlendum mörkuðum, og hins vegar til kaupenda á Fiskmarkaði Vestmannaeyja hf. Gerði áfrýjandi upp laun til stefnda á grundvelli söluverðs aflans til Blábergs ehf. samkvæmt reikningum. Ágreiningur aðila snýst um það, hvort leggja skuli það verð til grundvallar útreikningi aflahlutar eða verðið, sem Verðlagsstofa skiptaverðs miðar við að hafi fengist fyrir aflann við sölu á mörkuðum erlendis samkvæmt upplýsingum frá Fiskistofu. II. Verðlagsstofa skiptaverðs, sem starfar samkvæmt lögum nr. 13/1998, kannaði launauppgjör áhafnar Ófeigs og komst að þeirri niðurstöðu, að aflahlutur hefði verið vanreiknaður á ofangreindu tímabili. Mestur hluti aflans hefði verið seldur Blábergi ehf., sem síðan muni hafa selt hann á mörkuðum í Bretlandi og Þýskalandi. Í raun hefðu 136.577.992 krónur fengist fyrir aflann en ekki 104.364.781 króna eins og áfrýjandi heldur fram. Aflinn hefði verið ísaður í kassa og hefði áhöfn Ófeigs annast löndun hans og frágang í gáma. Engin vinnsla eða virðisaukning var talin hafa átt sér stað á aflanum hjá Blábergi ehf. og engin gögn höfðu borist frá því fyrirtæki til Fiskistofu um kaup eða sölu fiskafla. Í bréfi áfrýjanda til Verðlagsstofu skiptaverðs 23. febrúar 2000 kemur fram, að gengið var frá sölu aflans til Blábergs ehf. eftir að vigtun og sala hafði farið fram erlendis. Ekkert liggur fyrir um það hvenær sala til Blábergs ehf. átti sér stað eða hvort það félag var í raun seljandi aflans erlendis. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar upplýsingar frá tollstjóranum í Reykjavík þess efnis, að áfrýjandi var á umræddu tímabili útflytjandi aflans. Er fallist á það með héraðsdómi, að ekki sé unnt að byggja á því verði, sem tilgreint er í útreikningi áfrýjanda á aflahlut áhafnar Ófeigs. Samkvæmt grein 1.03 í framangreindum kjarasamningi er það grundvallarregla, að skipverjum skuli tryggt hæsta gangverð fyrir aflann, sbr. einnig lög nr. 24/1986. Samkvæmt útreikningum Verðlagsstofu skiptaverðs var verð það, sem fékkst fyrir afla Ófeigs VE-325 á erlendum mörkuðum mun hærra en verð það, sem áfrýjandi kveðst hafa fengið fyrir aflann hjá Blábergi ehf. Hefur ekki verið sýnt fram á, að útreikningar Verðlagsstofu hafi verið rangir. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Stígandi ehf., greiði stefnda, Bergi Páli Kristinssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 5. janúar 2001. Mál þetta höfðaði Bergur Páll Kristinsson, kt. 060160-4659, Búhamri 31, Vestmannaeyjum, með stefnu birtri 7. júní 2000 á hendur Stíganda ehf., kt. 550371-0309, Básaskersbryggju 3, Vestmannaeyjum. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 19. desember sl. Stefnandi krefst greiðslu á kr. 901.161 með dráttarvöxtum af kr. 169.155 frá 15. ágúst 1999 til 15. september sama ár, af kr. 326.923 frá þeim degi til 15. október sama ár, af kr. 417.424 frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af kr. 605.903 frá þeim degi til 15. desember sama ár og af kr. 901.161 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samtals að fjárhæð kr. 309.133. Loks krefst hann þess að viðurkenndur verði sjóveðréttur í vélskipinu Ófeigi VE-325, skipaskrárnúmer 2030, til tryggingar dómkröfunum. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi var skipverji á skipi stefnanda, Ófeigi VE. Hann telur að hlutur sinn á tímabili á árinu 1999 hafi verið reiknaður of lágur og krefur um mismun þann sem hann telur þar á vera. Málsatvik og helstu gögn. Í máli þessu krefur stefnandi um mismun á þeim hlut sem honum var greiddur og þeim hlut sem hann telur að sér hafi borið. Hann gerir kröfu vegna launagreiðslna mánuðina júlí til nóvember 1999. Hann gegndi þá stöðu 2. stýrimanns á Ófeigi VE-325, sem stefndi á og gerir út. Í nokkrum veiðiferðum gegndi hann þó stöðu 1. stýrimanns. Í hnotskurn snýst ágreiningur aðila um það hvort söluverð afla samkvæmt reikningum til Blábergs ehf. skuli lagt til grundvallar útreikningi aflahlutar, eða það verð sem Bláberg ehf. fékk fyrir aflann við sölu á erlendum mörkuðum. Stefnandi og fleiri skipverjar leituðu Skipstjóra- og stýrimannafélagsins Verðandi í Vestmannaeyjum. Það leiddi til þess að með skeyti 10. janúar 2000 óskaði Farmanna- og fiskimannasambandið eftir því við Verðlagsstofu skiptaverðs að könnuð yrðu launauppgjör áhafnarinnar. Hóf Verðlagsstofa könnun á launauppgjörum fyrir það tímabil sem deilt er um í máli þessu, þ.e. mánuðina júlí til nóvember 1999. Verðlagsstofa skiptaverðs óskaði upplýsinga hjá stefnda með bréfi dagsettu 10. febrúar 2000. Í bréfinu er sagt að Verðlagsstofa hafi til könnunar uppgjör áhafnar Ófeigs á umræddu tímabili. Tilgangurinn sé að kanna hvort misræmis gæti milli söluverðs afla annar vegar og grunns að útreikningi á aflahlut. Með bréfinu fylgdi eyðublað sem fyllt hafði verið út að hluta til samkvæmt upplýsingum sem tiltækar voru. Þá var á blaðinu áætlaður kostnaður við sölu erlendis 12% af söluverði. Var stefnda í bréfinu sérstaklega bent á að hann ætti kost á að leiðrétta þessa áætlun. Stefndi svaraði Verðlagsstofu með bréfi dagsettu 23. febrúar 2000. Bréfið er undirritað af Díönnu Einarsdóttur f.h. Stíganda ehf. Þar segir m.a.: " Nokkur munur er á aflaverðmæti til uppgjörs skv. upplýsingum Verðlagsstofu og raunverulegu aflaverðmæti til uppgjörs. Skýringin á því er helst sú að Stígandi ehf., sem en útgerðaraðili Ófeigs VE er ekki eigandi aflans við sölu á honum erlendis. Eigandi aflans við sölu erlendis er Bláberg ehf. kt. 520697-2419. Stígandi ehf. selur Blábergi ehf. aflann skv. útgefnum reikningum og vigt erlendis og gert er upp við áhöfn skv. þeirri sölu. Til viðbótar þessari skýringu er síðan einnig munur milli mánaða þ.e. hvaða sölur eru gerðar upp í hverjum mánuði. Meðfylgjandi sendi ég ný VSS 1.1. eyðublöð " Með bréfi dagsettu 10. mars 2000 kynnti Verðlagsstofa þá niðurstöðu sína að á umræddu tímabili hefði hásetahlutur verið vanreiknaður um kr. 817.032. Á þessu tímabili var afli seldur í litlum mæli á markaði innanlands og til nokkurra innlendra aðila. Mestur hluti aflans var seldur Blábergi ehf., sem síðan seldi aflann á markaði í Bretlandi. Var aflinn ísaður í kassa og annaðist áhöfn Ófeigs VE löndun og frágang í gáma. Stefndi kærði niðurstöðu Verðlagsstofu til Sjávarútvegsráðuneytis. Byggði hann kæru sína á þremur atriðum. Í fyrsta lagi hefði hann ekki notið andmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga áður en Verðlagsstofa ákvað að sala til Blábergs ehf væri málamyndasala. Þá hefði ákvörðun ekki verið rökstudd. Loks taldi stefndi að efnislega væri niðurstaða Verðlagsstofu röng þar sem sala aflans til Blábergs væri lögleg. Í bréfi Verðlagsstofu til ráðuneytisins kemur fram ítarleg frásögn af málsmeðferð og forsendum fyrir niðurstöðum hennar. Bréfið er dagsett 17. maí 2000 og segir þar m.a.: "Með tilvísun í 6. gr. l. nr. 13/1998 sendi Verðlagsstofa þann 10. feb. sl. bréf til Stíganda ehf. ásamt eyðublaði VSS 1.1 með upplýsingum frá Fiskistofu um landað aflamagn og verðmæti afla Ófeigs VE-325 fyrir tímabilið 1. júlí - 30. nóv. 1999. Á eyðublaðinu kom jafnframt fram, samkvæmt upplýsingum frá lögskráningu, fjöldi í áhöfn. Á sama blaði var síðan reiknaður út einn hásetahlutur út frá gögnum Fiskistofu og lögskráningar. Í bréfi VSS og fylgigögnum þess kom fram hvaðan upplýsingar voru fengnar og jafnframt var þess getið að sölukostnaður vegna markaðssölu væri áætlaður. Útgerð gafst kostur á að leiðrétta áætlaðan sölukostnað og senda inn frekari upplýsingar. Í bréfi dagsettu 23. feb barst svar frá útgerð þar sem fram kom að nokkur munur væri á aflaverðmæti til uppgjörs skv. upplýsingum Verðlagsstofu og raunverulegu aflaverðmæti til uppgjörs. Skýringin á því væri helst sú að Stígandi ehf. væri ekki eigandi aflans við sölu á honum erlendis, heldur Bláberg ehf (þ.e. afli talinn seldur frá Stíganda til Blábergs og frá Blábergi á markaði). Jafnframt fylgdu með leiðrétt VSS 1.1 eyðublöð og afrit af launaseðlum. Við athugun VSS á útfylltu eyðublaði frá útgerð kom í ljós að um óverulegar breytingar var að ræða á aflamagni milli þess og eyðublaðs VSS, aðallega tilfærslu í kringum mánaðamót. Jafnframt voru óverulegar breytingar gerðar varðandi fjölda í áhöfn. Verðlagsstofa tók allar þessar breytingar til greina og lagfærði eyðublað VSS 1.1 með tilliti til þess. Verðlagsstofa tók hins vegar ekkert tillit til breytinga sem gerðar voru varðandi söluverð á einingu (kr/kg), en þar studdist hún áfram við upplýsingar Fiskistofu um sölu til markaða en ekki sölu til Blábergs ehf. Með því að færa inn leiðréttingar útgerðar varðandi magn og fjölda í áhöfn áleit stofan að málinu væri lokið af hennar hálfu, en Verðlagsstofa taldi aflasölu til Blábergs augljóst yfirvarp til að lækka réttmætt skiptaverð til áhafnar. Forsendur voru þær að engin vinnsla eða virðisaukning var talin eiga sér stað á aflanum hjá Blábergi ehf." Því er síðan lýst í bréfi Verðlagsstofu að hún hafi talið nægilegt í umræddu máli að beita reglu 1. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um eftirfarandi rökstuðning. Ekki er ástæða til að taka upp frekari efnisatriði eða skýringar úr bréfi Verðlagsstofu, en þó má telja til upplýsinga um ágreiningsefni málsins að taka upp rökstuðning fyrir efnisniðurstöðu: " Meðfylgjandi gögn staðfesta álit Verðlagsstofu að um sýndarviðskipti hafi verið að ræða: A) Staðfesting Fiskistofu um að engin gögn hafi borist frá Blábergi ehf. varðandi kaup eða sölu fiskafla. B) Staðfesting yfirmanna um að afli færi beint frá áhöfn í gáma án endurvinnslu Blábergs ehf. C) Afrit af ársreikningi Blábergs ehf. þar sem kaup á veiðiheimildum koma fram, en vert er að vekja athygli á að Bláberg gerir ekki út neinn bát. D) Afrit af ársreikningi Stíganda ehf, en þar kemur ekki fram sérstaklega kaup á veiðiheimildum árin 1997 og 1998, sbr. lið C. Aftur á móti kemur þar fram sala á veiðiheimildum (þ.e. sala er eingöngu færð hjá Stíganda, en kaupin virðast færð hjá Blábergi). E) Skjal sem sýnir eigendur og stjórn Blábergs ehf, en félagið er í eigu Þorsteins Viktorssonar og maka hans Díönnu Einarsdóttur. Augljós tengsl eru á milli Stíganda ehf og Blábergs ehf þar sem Viktor, faðir Þorsteins, rekur Stíganda ehf." Sjávarútvegsráðuneyti vísaði kæru stefnda frá með úrskurði dagsettum 18. júlí 2000. Hinn 25. ágúst leitaði stefndi með málið til Umboðsmanns Alþingis. Með bréfi til lögmanns stefnda, dagsettu 26. september 2000, kvaðst Umboðsmaður hafa ákveðið að ljúka að sinni athugun á kvörtun stefnda. Vísar Umboðsmaður í bréfi sínu til b-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/1997. Eins og fram kemur í lýsingu á málsástæðum aðila var gert fiskverðssamkomulag milli stefnda og áhafnar Ófeigs þann 17. september 1998. Ekki er að neinu leyti byggt á þessu samkomulagi í málatilbúnaði aðila og sýnist því ekki nauðsynlegt að reifa efnisatriði samkomulagsins. Stefndi lagði fram í málinu yfirlýsingu Hafsteins Gunnarssonar, löggilts endurskoðanda, þar sem segir að ekki séu nein eignatengsl milli lögaðilanna Stíganda ehf. og Blábergs ehf. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst hafa gegnt stöðu 2. stýrimanns og í afleysingum stöðu 1. stýrimanns á skipi stefnanda, Ófeigi VE. Um kjör sín hafi gilt kjarasamningur FFSÍ og LÍÚ, sem að stofni til sé frá árinu 1998. Hann telur að uppgjör til sín fyrir mánuðina júlí til og með nóvember 1999 hafi ekki verið byggð á réttu skipaverði, svo sem það sé skilgreint í kjarasamningnum, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986. Stefnandi kveðst byggja á niðurstöðu Verðlagsstofu skiptaverðs um það hvernig stefnda hafi borið að reikna aflahlut sinn á tímabilinu. Hann telur að uppgjör verði ekki byggt á sölu afla skipsins til annarra en þeirra aðila sem kaupi á markaði erlendis, en ekki á skráðum sölum til Blábergs ehf. Slíkar sölur séu til málamynda og ekki gerðar til annars en að hlunnfara áhöfn skipsins. Stefnandi mótmælir því að samkomulag um fiskverð sem gert var 17. september 1998 verði lagt til grundvallar. Að því marki sem það geti falið í sér lægra skiptaverð en gildandi kjarasamningur gerði ráð fyrir sé samkomulagið ekki skuldbindandi, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986. Stefnukrafa er sundurliðuð eftir uppgjörstímabilum svo: Mismunur er hér tilgreindur að meðtöldu 10,17% orlofi. Dráttarvaxta krefst stefnandi af hverri fjárhæð frá 15. degi næsta mánaðar. Loks vísar stefnandi almennt til 27. - 32. gr. sjómannalaga, svo og 36. gr., en stefnandi var óvinnufær vegna veikinda um tíma í nóvember 1999. Kröfu um viðurkenningu sjóveðréttar byggir hann á 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Um málskostnað vísar hann til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi í máli þessu, Stígandi ehf., kveður hjónin Viktor Berg Helgason og Stefaníu Þorsteinsdóttur eiga allt hlutafé í félaginu. Félagið eigi og geri út Ófeig VE-325. Afla skipsins hafi að mestu verið ráðstafað með beinni sölu innanlands. Langmest hafi einkahlutafélagið Bláberg keypt. Það félag sé alfarið í eigu Þorsteins Viktorssonar, framkvæmdastjóra stefnda, og eiginkonu hans, Díönnu Þyríar Einarsdóttur. Félag þetta hafi ýmsa aðra starfsemi með höndum. Stefndi mótmælir því að sala afla Ófeigs VE til Blábergs ehf. hafi verið ólögmæt og til málamynda. Að því leyti sem ágreiningur sé í þessu máli sé um að ræða sölu afla beint til Blábergs ehf. Því skipti söluverðið meginmáli við útreikning aflahlutar. Stefndi tekur til samanburðar í greinargerð sinni dæmi af niðurstöðu úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna í tilteknu máli um söluverð afla Ljósafells SU-70. Hafi þar verið lögð fyrir ákveðin grunnverð er hafi gilt sem 85% af greiddu verði, en 15% hafi verið fundin sem meðalverð á nokkrum fiskmörkuðum. Lýsir hann dæminu og segir að það sýni að fiskverð sé ákveðið mjög mismunandi eftir því hvert afla sé ráðstafað. Þegar afli sé seldur til innlendra aðila skipti meginmáli um verð hvort honum sé ráðstafað til vinnslu eða ekki. Sé ráðstafað til vinnslu hafi verið talið eðlilegt að miða við verð á fiskmörkuðum á viðkomandi svæðum. Stefndi telur sig hafa sýnt fram á að söluverð til Blábergs ehf. sé ekki lægra en söluverð á Fiskmarkaði Vestmannaeyja. Vísar hann í þessu sambandi til laga um Verðlagsstofu skiptaverðs og 1. gr. laga nr. 24/1986. Ekki sé ágreiningur um að launauppgjör sé í samræmi við söluverð til Blábergs ehf. Stefndi bendir á að hann og áhöfn Ófeigs VE hafi gert með sér sérstakt fiskverðssamkomulag, dagsett 17. september 1998. Söluverð á því tímabili sem um sé deilt hafi í öllum tilvikum verið hærra en þar sé miðað við. Loks krefst stefndi sýknu sérstaklega á þeim grundvelli að gögn þau sem stefnandi reisi kröfur sínar á séu byggð á röngum forsendum. Verðlagsstofa hafi með bréfi til sín 10. febrúar 2000 leitað upplýsinga. Hafi þar verið sagt að tilgangurinn væri sá að kanna hvort misræmi væri á milli söluverðs afla annars vegar og grunns að útreikningi hlutar skipverja hins vegar. Kveðst stefndi hafa svarað erindinu með bréfi 25. sama mánaðar. Jafnframt hafi verið gefið vilyrði um frekari upplýsingar ef óskað væri. Verðlagsstofa hafi hins vegar ekki leitað frekari upplýsinga heldur byggt niðurstöður sínar alfarið á upplýsingum frá Fiskistofu um söluverð aflans erlendis. Upplýsingar sem Fiskistofa safni saman séu ætlaðar til opinberrar skýrslugerðar í samræmi við verksvið Fiskistofu, eins og það sé afmarkað í lögum nr. 36/1992. Aldrei áður hafi verið höfðað mál á grundvelli þeirra talna sem Fiskstofa gefi nú út, en Fiskifélagið hafi áður gefið út. Ekkert liggi fyrir í gögnum Fiskistofu um raunverulegan sölu- og markaðskostnað, uppgjörsgengi o.fl., heldur virðist Verðlagsstofa áætla þennan kostnað að eigin frumkvæði. Telur stefndi þetta vera mistök því Verðlagsstofa hafi heimildir til að sækja þessar upplýsingar. Vísar stefndi hér til laga nr. 13/1998. Kveðst stefndi hafa kært málsmeðferð Verðlagsstofu til Sjávarútvegsráðherra, en kærunni hafi verið vísað frá þar sem mál þetta og önnur samhliða höfðu verið höfðuð. Þá ákvörðun kveðst hann nú hafa kært til Umboðsmanns Alþingis. Niðurstaða. Með bréfi sínu 10. mars 2000 um hver væri eðlilegur grundvöllur til útreiknings aflahlutar stefnanda og annarra skipverja á Ófeigi VE lýsti Verðlagsstofa skiptaverðs áliti sínu, en kvað ekki á með bindandi hætti um réttindi aðila og skyldur. Málssókn stefnanda byggir á þeim sönnunargögnum sem hann hefur lagt fram og verður málið dæmt á grundvelli þeirra málsástæðna sem aðilar bera fram. Þannig verður dómurinn að leggja sjálfstætt mat á það hvort stefnda hafi verið heimilt að byggja launauppgjör á söluverði afla til Blábergs ehf., en ekki dugar að leysa úr því hvort Verðlagsstofa hafi gætt réttra stjórnsýsluaðferða er hún komst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Samkvæmt 1., 2. og 3. gr. laga nr. 24/1986 skal skiptaverðmæti afla reiknað frá því verði sem útgerðin fær fyrir aflann, með misjöfnu hlutfalli eftir því hvernig afla er ráðstafað. Meginreglan er skýr í 1. gr. Reiknað skal frá heildarverði, með tilgreindum frádrætti samkvæmt 3. gr. þegar afli er sendur með öðru skipi til sölu erlendis. Samkvæmt grein 1.03 í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna skal yfirmönnum tryggt hæsta gangverð alls sem aflað er. Síðan segir að útgerðarmaður hafi með höndum sölu aflans og hafi til þess umboð áhafnar að því er aflahlut hennar varðar. Samkvæmt skilgreiningu áðurnefnds kjarasamnings er ekki augljóst að stefndi og Bláberg ehf. séu skyldir aðilar. Við nánari könnun blasir skyldleikinn þó við. Þorsteinn Viktorsson er hluthafi í Blábergi auk eiginkonu sinnar, en bæði eru þau skráð prókúruhafar fyrir stefnda Stígandi ehf., en foreldrar Þorsteins eru hluthafar í því félagi. Stefndi hefur ekki skýrt viðskiptalegan grundvöll fyrir viðskiptum sínum við Bláberg ehf., þ.e. hvernig verð er fundið í þessum viðskiptum. Ljóst er af bréfi stefnda til Verðlagsstofu, sem hann lagði sjálfur fram, að verðið milli Blábergs og stefnda er reiknað og ákveðið eftir að upplýsingar um sölu og þar með söluverð erlendis eru fengnar. Er augljóslega um að ræða viðskipti þar sem öll sagan er ekki sögð í þeim reikningsafritum sem stefndi hefur lagt fram í málinu. Er ekki að neinu leyti á þeim söluverðum sem þar eru tilgreind byggjandi við útreikning á aflahlut áhafnar Ófeigs VE, þ.á.m. aflahlutar stefnanda. Áhöfn Ófeigs VE gekk frá aflanum til útflutnings í gámum og starfsmenn Blábergs ehf. komu þar ekki við sögu. Við munnlegan málflutning lagði lögmaður stefnda mikla áherslu á að Verðlagsstofu skiptaverðs hefði verið óheimilt að áætla sölukostnað eins og hún gerði, þ.e. að reikna kostnað af sölu afla erlendis 12% af söluverði. Hann hefur þó ekki hirt um að leggja fram nein gögn um þennan kostnað. Telja má að honum hafi verið í lófa lagið þegar er hann svaraði Verðlagsstofu í febrúarmánuði 2000 að leggja fram yfirlit um kostnaðinn. Þá gat hann við rekstur þessa máls komið slíkum upplýsingum fram í formi rökstuðnings fyrir varakröfu. Hann hefur kosið að gera það ekki. Stefnandi hefur ekki verið upplýstur um kostnað af sölu afla úr Ófeigi VE á umræddu tímabili. Hann lækkar kröfur sínar um 12% til að mæta þeim kostnaði af sölu erlendis sem útgerðarmanni er heimilt að draga frá óskiptu. Stefndi hefur ekki með neinum gögnum sýnt fram á að þessi viðmiðun sé fjarstæð. Verður andmælum hans um þetta atriði því ekki sinnt frekar. Samkvæmt þessu verða kröfur stefnanda teknar til greina. Málskostnaður ákveðst kr. 300.000. Virðisaukaskattur er þar innifalinn. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Stefndi, Stígandi ehf., greiði stefnanda, Bergi Páli Kristinssyni, kr. 901.161 með dráttarvöxtum af kr. 169.155 frá 15. ágúst 1999 til 15. september sama ár, af kr. 326.923 frá þeim degi til 15. október sama ár, af kr. 417.424 frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af kr. 605.903 frá þeim degi til 15. desember sama ár og af kr. 901.161 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 300.000 í málskostnað. Stefnandi á sjóveðrétt í vélskipinu Ófeigi VE-325, skipaskrárnúmer 2030, til tryggingar framangreindum fjárhæðum.
Mál nr. 143/2015
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að að útlendingur sem kveðst heita X og kveðst vera fæddur [...] 1998, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 5. mars 2015, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 5. mars 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, til vara að beitt verði mildari úrræðum en frelsissviptingu, en til þrautavara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist er. Samkvæmt 29. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002 hvílir sú skylda á útlendingi, sem dvelst hér á landi, að upplýsa hver hann er. Ef útlendingur neitar að gefa upp hver hann er, rökstuddur grunur er um að hann gefi rangar upplýsingar um hver hann er eða hann sýnir af sér hegðun sem gefur til kynna að af honum stafi hætta er heimilt samkvæmt 7. mgr. 29. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 86/2008 um breytingu á lögunum, að úrskurða útlending í gæsluvarðhald samkvæmt reglum laga nr. 88/2008 eftir því sem við á. Einnig getur lögregla lagt fyrir hann að tilkynna sig eða halda sig á ákveðnu afmörkuðu svæði. Fyrrgreind tilvísun í reglur laga nr. 88/2008 felur það eitt í sér að um meðferð máls fer samkvæmt þeim lögum eftir því sem við á, sbr. dóm Hæstaréttar 17. desember 2013 í máli nr. 781/2013. Samkvæmt gögnum málsins leikur rökstuddur grunur á því að varnaraðili hafi gefið upp rangar upplýsingar um hver hann er. Þá benda gögn málsins einnig til þess að varnaraðili hafi sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að af honum stafi hætta. Samkvæmt þessu eru skilyrði 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 fyrir hendi. Þótt framangreindum skilyrðum sé fullnægt má ekki beita útlending varðhaldi nema að það sé nauðsynlegt til að ná lögmætu markmiði, sem að er stefnt, og að því verði ekki náð með öðru og vægara móti. Í athugasemdum með 18. gr. frumvarps til áðurnefndra laga nr. 86/2008 um breytingu á 29. gr. laga nr. 96/2002 segir meðal annars að nauðsynlegt sé í tilvikum eins og því sem hér um ræðir að lögregla geti lagt fyrir viðkomandi útlending að dvelja á ákveðnu afmörkuðu svæði áður en látið yrði reyna á gæsluvarðhald. Með „afmörkuðu svæði“ sé til dæmis átt við tiltekinn bæjarhluta, gistiheimili eða aðra aðstöðu sem komið yrði upp fyrir þá útlendinga sem um ræði. Til þessa úrræðis hefur ekki verið gripið af hálfu sóknaraðila í máli þessu. Að framansögðu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 479/2015
Frávísunarkröfu hafnað Ómerking héraðsdóms Málskostnaður
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný þar sem í dóminum hafði ekki verið tekin afstaða til málskostnaðarkröfu K, S og F, varastefndu í héraði, svo sem skylt hefði verið samkvæmt h. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar20. júlí 2015. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda í aðalsök. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi íaðalsök krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gertað greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Hann áfrýjaði málinu fyrir sittleyti 22. september 2015 gagnvart varastefndu í héraði, sem eru gagnáfrýjendurhér fyrir dómi, og gerir þá kröfu, verði ekki fallist á kröfu sína í aðalsök,að gagnáfrýjendum verði gert að greiða sér óskipt 970.103.914 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 10. mars 2012 til greiðsludags. Hann krefst þess, verðifallist á kröfu hans í aðalsök, að málskostnaður í varasök falli niður, en komikrafa í varasök til úrlausnar verði gagnáfrýjendum gert að greiða sérmálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti og að málskostnaður í aðalsök falli þániður.GagnáfrýjandinnKarl Emil skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 17. nóvember 2015. Hannkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara aðhéraðsdómur verði ómerktur en að því frágengnu að hann verði sýknaður af kröfuáfrýjanda í varasök. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjanda í varasök. GagnáfrýjandinnSteingrímur skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 18. nóvember 2015.Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara aðhéraðsdómur verði ómerktur, að þessu frágengnu að hann verði sýknaður af kröfuáfrýjanda í varasök en að því frágengnu að krafan verði felld niður eða fjárhæðhennar lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti úr hendi áfrýjanda í varasök. GagnáfrýjandinnFriðrik Arnar skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 18. nóvember 2015. Hannkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara aðhéraðsdómur verði ómerktur, að þessu frágengnu að hann verði sýknaður af kröfuáfrýjanda í varasök en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Í öllumtilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendiáfrýjanda í varasök. IÁfrýjandinn íaðalsök, Aurláki ehf., og gagnáfrýjendur krefjast allir frávísunar málsins fráhéraðsdómi. Reisa þeir frávísunarkröfuna á því að málið hafi verið höfðað umætlaða skyldu, sem sýnt sé að ekki sé enn til orðin, sbr. 1. mgr. 26. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi í aðalsök, áfrýjandi í varasök, hafihöfðað málið án þess að hafa fengið kröfuna réttilega framselda frá LeiftraLtd., en það hafi verið nauðsynlegt þar sem dómur, sem reistur var á 144. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hafi kveðið á um skyldu LeiftraLtd. til þess að skila kröfuréttindunum í hendur stefnda. Hafi stefndi hvorkifengið kröfuna framselda, né hafi hann samkvæmt 74. gr. laga nr. 90/1989 umaðför orðið kröfuhafi með atbeina sýslumanns. Enginn vafi leikur á tilvistkröfu þeirrar, sem dæmd var í útivistarmáli stefnda gegn Leiftra Ltd. 10.febrúar 2012. Með dóminum var mælt fyrir um skil Leiftra Ltd. á kröfunni, gegnþví að stefndi felldi niður tilgreinda kröfu á hendur Leiftra Ltd. Stefndihlutaðist til um birtingu dómsins og lýsti bréflega yfir niðurfellingu hinnartilgreindu kröfu. Með því var fullnægt skilyrðum dómsins og fór hann meðkröfuna að svo búnu. Verður hafnað að vísa málinu frá héraðsdómi af þessumástæðum.Þá krefstgagnáfrýjandinn Steingrímur frávísunar málsins þar sem málið sé höfðað um kröfusem sé niður fallin, en það hafi gerst með lögmætri ákvörðun Leiftra Ltd. 23.desember 2011 þegar félagið gerði ásamt Íslandsbanka hf., áfrýjanda í aðalsök ogfélaginu AMK ehf. samkomulag um endurskipulagningu á fjárhag áfrýjandans.Niðurfelling kröfunnar af hálfu Leiftra Ltd. á þann hátt sem um ræðir leiðirekki til þess að vísa beri þessu máli frá héraðsdómi.Gagnáfrýjendurreisa frávísunarkröfuna einnig á því að málið sé verulega vanreifað í varasök.Ekki komi skýrlega fram hvort hin bótaskylda háttsemi hafi átt sér stað 31.mars 2008 eða 23. desember 2011, ekki sé lýst hvaða háttsemi hafi valdiðtjóninu og hvernig þeir geti borið ábyrgð á því. Þá er einnig á því byggt aðekki sé gerð grein fyrir því hvernig stefndi hafi orðið fyrir tjóni við það aðkrafan, sem stofnaðist vegna sölu á hlutum í Lyfjum og heilsu hf., fluttist fráhinu gjaldþrota félagi til áfrýjanda í aðalsök og var síðan framseld tilLeiftra Ltd. Ekki sé heldur gerð grein fyrir því hvernig tjón kunni að hafaorðið þegar krafa Leiftra Ltd. á hendur áfrýjandanum var felld niður meðsamkomulaginu 23. desember 2011.Ímálatilbúnaði stefnda kemur fram að hann telji að gagnáfrýjendur hafi bakað sértjón þegar hlutur félagsins í Lyfjum og heilsu hf., sem það átti í gegnumdótturfélög, var seldur áfrýjanda í aðalsök 31. mars 2008 og krafan um greiðsluhluta kaupverðsins svo framseld til Leiftra Ltd. sama dag. Krafa stefnda áhendur gagnáfrýjendum er um tiltekna fjárhæð í skaðabætur. Þegar stefnda varkynnt að Leiftri Ltd. hefði fellt kröfuna niður höfðaði stefndi sakaukamál áhendur gagnáfrýjendum og hafði uppi sömu fjárkröfu í skaðabætur. Ísakaukamálinu er krafan á því reist að niðurfelling kröfu Leiftra Ltd. á henduráfrýjanda í aðalsök hafi valdið stefnda tjóni og það hafi verið gert meðsaknæmum og ólögmætum hætti. Ekki er fallist á að þeir annmarkar séu ámálatilbúnaði stefnda að þessu leyti að frávísun varði, enda verður ekki séð aðgagnáfrýjendur hafi verið hindraðir í því að tefla fram nauðsynlegum vörnum ímálinu.Þá verður ekkiá það fallist með gagnáfrýjandanum Friðriki Arnari að það eigi að leiða tilfrávísunar málsins, þótt í sakaukastefnu sé með heildstæðum hætti gerð greinfyrir málinu.IIGagnáfrýjendurkrefjast til vara ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar málsins. Krafaner reist á því að í dóminum sé hvorki tekin afstaða til kröfu þeirra um sýknu ívarasök, né til málskostnaðarkröfu þeirra. Stefndihöfðaði málið í héraði aðallega á hendur áfrýjanda í aðalsök. Af málatilbúnaðihans kemur skýrlega fram að verði fallist á þá kröfu hans komi krafan á hendurgagnáfrýjendum ekki til athugunar. Þetta kemur einnig skýrlega fram í reifunhéraðsdóms. Það veldur því ekki ómerkingu héraðsdóms þótt þar komi ekki skýrtfram að með því að fallast á kröfu stefnda á hendur áfrýjandanum, sé ekkitilefni til þess að taka afstöðu til sýknukrafna í varasök. Gagnáfrýjendurgerðu á hinn bóginn málskostnaðarkröfu í héraði. Þeir skiluðu allir greinargerðog tóku þátt í rekstri málsins. Í hinum áfrýjaða dómi er ekki tekin afstaða tilmálskostnaðarkröfu þeirra svo sem skylt var samkvæmt h. lið 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991. Er þetta slíkur annmarki á dóminum að óhjákvæmilegt er aðómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsuppkvaðningará ný, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 9. nóvember 1995, í máli nr. 133/1994,sem birtur er í dómasafni réttarins 1995 á bls. 2580, 20. desember 2011 í málinr. 383/2011 og 24. febrúar 2014 í máli nr. 761/2013.Rétt er aðmálskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Frávísunarkröfu áfrýjanda í aðalsök, Aurláka ehf., oggagnáfrýjenda, Karls Emils Wernerssonar, Steingríms Wernerssonar og FriðriksArnars Bjarnasonar, er hafnað.Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim íhérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl2015. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 1. ágúst 2012 og sakaukastefnu 25.janúar 2013. Það var dómtekið 25. mars 2015.Stefnandi gerir þær dómkröfur að aðalstefndi Aurláki ehf. greiði stefnanda970.103.914 kr. auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, frá 10. mars 2012 til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar.Stefnandi gerir þær endanlegu dómkröfur í varasök að varastefndu Karl EmilWernersson, Steingrímur Wernersson og Friðrik Arnar Bjarnason greiði stefnandaóskipt 970.103.914 kr. auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 10. mars 2012 til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi varastefndu sameiginlega.Aðalstefndi og varastefndi Karl Emil Wernersson krefjast sýknu af kröfumstefnanda. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Varastefndi Steingrímur Wernersson krefst aðallega sýknu af kröfumstefnanda en til vara að kröfur á hendur honum verði felldar niður eða lækkaðarverulega. Þá krefst hann málskostnaðar.Varastefndi Friðrik Arnar Bjarnason krefst aðallega sýknu af kröfumstefnanda en til vara sýknu að svo stöddu. Til þrautavara krefst hann þess aðkröfur á hendur honum verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar.I.MálavextirMálavextir eru þeir helstir að Milestone ehf., sem var í eigu varastefnduKarls Emils og Steingríms Wernerssona og Leiftra Ltd., félags á Tortola, breskuJómfrúaeyjunum, var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur þann 18. september 2009. Frestdagur var 22. júní 2009. Varastefndu Karl Emil og Steingrímur voru einnig eigendur aðalstefndaAurláka ehf. og Leiftra Ltd. en báðir sátu í stjórn fyrrnefnds félags, ogvarastefndi Karl Emil í því síðarnefnda, allt til 19. desember 2011 en þá varallt hlutafé keypt af Friðriki Arnari Bjarnasyni af Leiftra Ltd. Var honumsakaukastefnt til varaaðildar undir rekstri málsins og teljast skilyrði 3. mgr.19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála uppfyllt.Þann 31. mars 2008 áttu sér stað þrír gerningar. Sá fyrsti með kaupsamningiá milli aðalstefnda Aurláka ehf. og L&H eignarhaldsfélag ehf. þar semaðalstefndi keypti alla hluti félagsins, samtals 99,9% í Lyfjum og heilsu hf. Ísamningnum segir að kaupverðið sé 3.441.622.800 kr. og hinir seldu hlutirveðbanda- og kvaðalausir. Kaupverðið skyldi greitt annars vegar með yfirteknumskuldum að fjárhæð 2.545.542.592 kr. og hins vegar fært sem viðskiptaskuldmilli kaupanda og seljanda að fjárhæð 896.457.408 kr. „og greiðast við fyrstahentugleika“. Þá keypti aðalstefndi 0,01 % eignahlut Racon Holdings II. AB ífélaginu. L&H eignarhaldsfélag ehf. og Racon Holdings II AB voru í eiguMilestone ehf. á þessum tíma.Þá tók stefndi Aurláki ehf. einnig að sér greiðslu vegna lána til Glitnisbanka hf. að upphæð 73.646.506 kr. Eftir þessi viðskipti átti L&Heignarhaldsfélag ehf. kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. að fjárhæð970.103.914 kr. Næsti gerningur fólst í kaupsamningi Milestone ehf. og Moderna ehf. (áðurL&H með sömu kt.) þar sem félagið seldi Milestone ehf. viðskiptakröfu áhendur Aurláka ehf. upp á 970.103.914 kr. Milestone ehf. greiddi kröfuna aðfullu annars vegar með niðurfellingu á viðskiptakröfu sem félagið átti á hendurModerna ehf. að fjárhæð 780.105.266 kr. og hins vegar með því að stofna tilviðskiptaskuldar við það félag að fjárhæð 189.998.648 kr. Síðasti gerningurinn fólst í kaupsamningi Milestone ehf. og Leiftra Ltd.þar sem félagið keypti viðskiptakröfu Milestone ehf. á hendur stefnda Aurlákaehf. að fjárhæð 970.103.914 kr. Kaupverðið var greitt með niðurfellingu áviðskiptakröfu sem Leiftri Ltd. átti á hendur Milestone ehf. Segir íkaupsamningnum að eftir þessi viðskipti eigi Milestone ehf. viðskiptakröfu áhendur Leiftra Ltd. að fjárhæð 36.725.306 kr. Með bréfi dagsettu 12. júlí 2010til varastefndu Karls Emils og Steingríms, f.h. Leiftra Ltd. lýsti stefnandiyfir riftun á gjöf Milestone ehf. frá 31. mars 2008 og krafðist greiðslu970.103.914 kr. Í bréfinu segir að Leiftri Ltd. hafi greitt kröfuna að hlutatil með skuldajöfnun að upphæð 462.977.430 kr. en afgangur kaupverðsins hafiverið færður til skuldar á viðskiptareikningi Leiftra Ltd. að upphæð507.126.484 kr. Sú krafa hafi svo lækkað þegar arðgreiðsla félagsins fyrir árið2007, sem mun hafa numið 220.836.000 kr., var færð til lækkunar skuldinni.Samkvæmt þessu hafi skuld Leiftra Ltd. við Milestone ehf. vegna viðskiptannaverið 286.290.484 kr. við gjaldþrot félagsins. Í málinu er ekki ágreiningur umað ofangreindir gerningar hafi átt sér stað og eru fjárhæðir óumdeildar. Þá var aðalstefnda sent bréf,dagsett 15. október 2010, þar sem lýst var yfir riftun ofangreindrarskuldajöfnunar og arðgreiðslu og krafist greiðslu 970.103.914 kr. Í bréfinu erþví lýst að sú ráðstöfun að losa aðalstefnda undan skuld félagsins viðstefnanda hafi falið í sér gjafagerning í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991.Bréfi þessu var svarað af hálfu lögmanns aðalstefnda þann 26. október 2010 ogþví hafnað að þrotabúið ætti kröfu á aðalstefna. Þá segir í bréfinu um greiðslu970.103.914 kr.: „Umrædd krafa fellur í gjalddaga í desember 2010 og munumbjóðandi okkar efna skuldbindingu sína samkvæmt kröfunni á gjalddaga hennar.“Með stefnubirtingum dagana 9.-19.nóvember 2010 höfðaði stefnandi riftunarmál á hendur Aurláka ehf., Karli Emilog Steingrími Wernerssonum og Leiftra Ltd. Mál nr. E-121/2011 var þingfest íHéraðsdómi Reykjavíkur þann 13. janúar 2011 og féll dómur í málinu 10. febrúar2012. Nánari grein er gerð fyrir þessum þætti í niðurstöðukafla.Áður en ofangreindur dómur félleða þann 19. desember 2011 seldu varastefndu Karl Emil og Steingrímurvarastefnda Friðriki Arnari Bjarnasyni allt hlutafé sitt í Leiftra Ltd. Íkjölfarið, eða þann 23. desember 2012, var gert samkomulag um „fjárhagslegaendurskipulagningu Aurláka ehf.“ en aðilar þess auk ofangreindra voru LeiftriLtd., Íslandsbanki hf. og AMK ehf., en annar stjórnarmaður þess félags varvarastefndi Karl Emil. Samkomulagið var viðauki við samkomulag á milli bankans,aðalstefnda og Lyfja og heilsu ehf. frá 8. desember 2011 vegna „mögulegrarfjárhagslegrar endurskipulagningar Auláka og Lyfja og heilsu“. Í samkomulaginufrá 23. desember 2012 kemur eftirfarandi fram í lið 1.2: „Í samkomulaginu felstað Íslandsbanki sem er helsti kröfuhafi Aurláka mun, að uppfylltum skilyrðumsamkomulagsins, lækka kröfur sínar á hendur félaginu í 1200 milljónir kr.Kröfur bankans eru tryggðar með veði í öllum hlutum Aurláka í Lyfjum og heilsu.Hlutafjáreignin í Lyfjum og heilsu er eina eign Aurláka. Samkvæmt óháðuverðmati er eignahlutur Aurláka í Lyfjum og heilsu mun minna virði en sem nemurhinni veðsettu kröfu Íslandsbanka“. Þá segir í lið 2.2 í 2. kaflasamkomulagsins um uppgjör: „Leiftri á einnig kröfu á hendur Aurláka. Þar semeina eign félagsins er veðsett Íslandsbanka til tryggingar mun hærri kröfu ensem nemur verðmæti hennar er ljóst að krafa Leiftra er verðlaus. Er þaðforsenda fjárhagslegrar endurskipulagningar Aurláka að aðrir óverðtryggðirkröfuhafar felli niður kröfur sínar á hendur félaginu.“ Jafnframt segir í lið2.3: „Í því ljósi samþykkir Leiftri með undirritun samkomulags þessa að fellakröfu sína niður að fullu með undirritun samkomulags þessa. Sem endurgjaldfyrir niðurfellingu fær Leiftri 2% hlutafjár í félaginu þegar eigið féfélagsins er orðið jákvætt, þó í síðasta lagi þann 3. janúar 2018. Er heimiltað inna endurgjaldið af hendi hvort sem er með útgáfu nýrra hluta eða meðframsali frá AMK.“ Eins og hér er lýst felldi Leiftri Ltd. niður kröfu sína áhendur aðalstefnda á grundvelli ofangreinds samkomulags en aðilar málsins deilam.a. um gildi þess.Með bréfi til aðalstefnda dags. 11. apríl 2012, var þess krafist með vísantil ofangreinds dóms að félagið greiddi stefnanda 970.103.914 kr., aukdráttarvaxta. Því hafnaði aðalstefndi með bréfi dagsettu 27. apríl 2012. Íbréfinu kemur fram að félagið hafni greiðsluskyldu á þeim grunni að dómsorðiðlúti að lögskiptum á milli stefnanda og aðalstefnda. Stefnandi verði aðfullnusta kröfuna um skil viðskiptakröfu sinnar á hendur Leiftra Ltd., fyrrgeti hann ekki öðlast kröfu á hendur aðalstefnda. Þá segir í bréfinu: „Allt aðeinu er sú krafa sem um ræðir ekki lengur til og umbjóðandi okkar því eðli málssamkvæmt ekki lengur skuldari hennar. Réttast er þó að Leiftri Ltd. upplýsiþrotabúið um það [...]Með bréfi til Leiftra Ltd., dagsettu 31. júlí 2012, tilkynnti stefnandifélaginu um niðurfellingu viðskiptaskuldar og framsal kröfu á henduraðalstefnda til stefnanda. Í bréfinu er vísað til þess að dómur í máliE-121/2011 hafi verið birtur Leiftra Ltd. með stefnuvotti þann 9. mars 2012 oghafi ofangreind viðskiptaskuld félagsins við stefnanda að fjárhæð 286.290.484kr. verið felld niður samdægurs. Þá segir að frá og með uppkvaðningu hafistefnandi verið réttur eigandi og framsalshafi á hendur aðalstefnda að fjárhæð970.103.914 kr. Hafi búið þegar hafið innheimtuaðgerðir gagnvart honum. Óskaðer eftir því að Leiftri Ltd. upplýsi um hvenær og hvernig skuld aðalstefndahafi verið felld niður eins og fram hafi komið í bréfasamskiptum viðaðalstefnda.Mál þetta var höfðað í kjölfar þessara samskipta eða í ágúst 2012. Aðalstefndi Karl Emil gaf aðilaskýrslu fyrir dóminum þann 11. mars sl.Jafnframt gáfu Steingrímur og Friðrik Örn aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins.II.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi vísar til þess að hinn 31. mars 2008 hafi aðalstefndi stofnað tilskuldar sem var að fjárhæð 970.103.914 kr. Krafan hafi myndast við kaupaðalstefnda á Lyfjum og heilsu ehf. Óumdeilt sé einnig að aðalstefnda beri aðstanda skil á greiðslu skuldarinnar, á grundvelli almennra reglna samninga- ogkröfuréttar. Deilt sé um hver sé réttur kröfuhafi að skuldinni, stefnandi eðaLeiftri Ltd. Gjalddagi kröfunnar sé fyrir löngu kominn, án þess að stefnandihafi fengið neinar greiðslur á grundvelli hennar. Krafa stefnanda á hendur aðalstefnda byggi á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur ímálinu nr. E-121/2011, upp kveðnum 10. febrúar 2012. Samkvæmt dómnum séstefnandi eigandi 970.103.914 kr. kröfu á hendur aðalstefnda en framsalikröfunnar frá Milestone ehf. til Leiftra Ltd. hafi verið rift með dóminum.Með dómsorði héraðsdóms hafi verið mælt fyrir um aðilaskipti að kröfunni áhendur aðalstefnda þannig að stefnandi varð kröfuhafi í stað Leiftra Ltd. Þarsem dómurinn hafi bundið Leiftra Ltd., aðalstefnda og stefnanda hafiaðilaskiptin verið fullkomnuð með dóminum. Kröfuhafaskipti fari fram meðbindandi yfirlýsingum, oftast af hálfu kröfuhafa, en í þessu tilviki með dómisem bindi bæði kröfuhafa og skuldara. Aðalstefndi hafi haldið því fram að krafan væri „ekki lengur til“ án þessþó að upplýsa með hvaða hætti krafan hafi verið greidd eða hún felld niður. Þaðhafi ekki verið fyrr en stefndu lögðu fram greinargerð sína í HéraðsdómiReykjavíkur sem í ljós hafi komið hver örlög kröfunnar höfðu orðið. Aðalstefndi hafi verið aðili að dómsmáli nr. E-121/2011 og þanniggrandsamur um kröfuhafaskiptin. Hafi honum þannig verið kunnugt um að stefnanditeldi sig vera réttan kröfuhafa frá því í júlí 2010, er fyrsta kröfubréf vegnaviðskiptanna hafi verið sent stefnda. Stefnandi byggir á því að allt frá því aðaðalstefndi hafi vitað um höfðun dómsmálsins nr. E-121/2011 hafi félaginu veriðóheimilt að líta á Leiftra Ltd. sem kröfuhafa sinn. Kveður stefnandi greiðslur, löggerninga og aðrar aðgerðir skuldara sem beinistað öðrum en kröfuhafa ekki lækka skuld þeirra við raunverulegan kröfuhafa.Eftir málshöfðun riftunarmálsins hafi allar aðgerðir aðalstefnda, þar sem hannhafi komið fram eins og skuldari kröfu gagnvart Leiftra Ltd., verið ólögmætarog markleysa. Slíkar aðgerðir leiði ekki til lækkunar á skuldinni gagnvartstefnanda enda hafi aðalstefndi vitað að Leiftri Ltd. væri ekki lengur rétturkröfuhafi. Frá og með málshöfðun hafi aðalstefndi verið grandsamur um betrirétt stefnanda. Eftir höfðun dómsmálsins nr. E-121/2011 hafi Leiftra Ltd. sömuleiðis veriðóheimilt að taka á móti greiðslum kröfunnar frá aðalstefnda eða að taka þátt ílöggerningum eða öðrum aðgerðum sem hafi falið í sér niðurfellingu kröfunnar,að hluta eða í heild. Gangi dómur ekki á hendur aðalstefnda byggir stefnandi kröfu sína á hendurvarastefndu á því að ljóst megi vera að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni semfelist í því að hann fái ekki fullnustu kröfunnar hjá skuldara. Upphæð tjónsinssé hin sama og upphæð kröfunnar og því sé gerð sama krafa á hendur varastefnduog aðalstefnda.Stefnandi telur að allt frá 31. mars 2008 hafi allar athafnir varastefndu,Karls og Steingríms, miðað að því að valda stefnanda tjóni. Eigi það jafnt viðum upphaflegu gerningana hinn 31. mars 2008 og aðrar ráðstafanir allt tildagsins í dag. Gerningarnir frá 31. mars 2008 hafi fært hluti í Lyfjum ogHeilsu hf. út úr Milestone ehf. samstæðunni og til stefnda Aurláka ehf., semvar félag utan samstæðunnar en í eigu varastefndu Karls og Steingríms.Verðmætin hafi farið út úr Milestone ehf. til aðalstefnda án þess að nokkuðkæmi í staðinn til Milestone ehf. Tjón Milestone ehf. nemi eftirstöðvum ásöluverði hlutanna í Lyfjum og Heilsu hf., 970.103.914 kr., en Milestone ehf.hafi átt kröfu á hendur Aurláka ehf. fyrir eftirstöðvunum. Varastefndu Karl ogSteingrímur hafi verið aðaleigendur og stjórnarmenn þeirra félaga sem voruaðilar að gerningunum hinn 31. mars 2008 og allir stjórnunar­þræðir félagannahafi verið í þeirra höndum. Þá hafi sakaukastefndi verið aðaleigandi LeiftraLtd. þegar hann ritaði undir samkomulag um fjárhagslega endurskipulagninguAurláka ehf., dags. 23. desember 2011, sem hafi falið í sér eftirgjöf kröfunnará hendur Aurláka ehf.Stefnandi hafi reynt að endurheimta þau verðmæti sem hafi glatast við þessagerninga. Strax á árinu 2010 hafi stefnandi upplýst aðalstefnda, varastefnduKarl og Steingrím og félög í þeirra eigu um það að gerningarnir frá 31. mars2008 væru riftanlegir og að stefnandi teldi sig réttan kröfuhafa að skuldAurláka ehf. Varastefndu Karl og Steingrímur séu ennþá eigendur og stjórnendur stefndaAurláka ehf. Þá hafi þeir verið eigendur og stjórnendur Leiftra Ltd. til 19.desember 2011 þegar sakaukastefndi keypti allt hlutafé í félaginu. Hafi þeirhaft alla þræði í hendi sér þegar löggerningarnir hafi farið fram 31. mars2008. Það hafi þeir einnig haft ásamt meðstefnda Friðriki í lok árs 2011. Komií ljós að ómögulegt sé að endurheimta kröfuna beri varastefndu sameiginlegaskaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem hljótist af því. Kröfurnar séu jafnháarpeningakröfur á hendur öllum stefndu og eigi allar rætur að rekja til samalöggernings eins og fram hafi komið, þ.e. stofnunar kröfu á hendur aðalstefnda.Kröfur á hendur öllum séu reistar á þeirri kröfu sem hafi stofnast á henduraðalstefnda 31. mars 2008 og afdrifum hennar. Sömu málsatvik séu að bakikröfunum, sami löggerningur og sama aðstaða. Krafan á hendur varastefndu byggir á almennum reglum skaðabótaréttar,einkum sakarreglunni og 108. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, enbáðir varastefndu Karl og Steingrímur hafi setið í stjórn Milestone ehf. þegarupphaflegu viðskiptin áttu sér stað hinn 31. mars 2008. Sakaukastefndi hafi verið aðaleigandi Leiftra Ltd. þegar krafa félagsins áhendur aðalstefnda hafi verið felld niður þrátt fyrir að honum hafi veriðfyllilega ljóst að félagið stæði í rekstri dómsmáls gegn stefnanda og beri þvíábyrgð með vísan til almennu skaðabótareglunnar. Þá byggir krafan á réttarreglum um ábyrgð skuggastjórnenda, þ.e.raunverulegra stjórnenda félaga eða samstæðu félaga, sem hafa alla þræðifélaganna í hendi sér.Stefnandi telur skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð varastefndu, sem lúti aðhuglægri afstöðu, uppfyllt, en telja verði háttsemi þeirra fela í sér ásetningeða í það minnsta stórkostlegt gáleysi. Háttsemi þeirra sé ólögmæt enda hafitilgangurinn með upphaflegu gerningunum, hinn 31. mars 2008, verið beinlínis sáað færa verðmæti til félaga í eigu Karls og Steingríms án þess að nokkurverðmæti kæmu í staðinn til stefnanda. Þá hafi tilgangurinn með gerningunum 19.og 23. desember 2011 verið að fella niður kröfu til þess að stefnandi gæti ekkiinnheimt hana. Orsakatengsl séu á milli tjóns Milestone ehf. og ólögmætraathafna varastefndu. Þá sé tjón stefnanda einnig sennileg afleiðingháttseminnar.Stefnandi telur að gerningarnir frá 31. mars 2008, 19. desember 2011 og 23.desember 2011, hafi einir og sér eða fleiri saman, leitt til þess að stefnandahafi í kjölfar þeirra reynst ómögulegt að endurheimta verðmætin, sem þá hafirunnið út úr Milestone ehf., og beri varastefndu ábyrgð á því. Löggerningarnirhafi allir verið gerðir til málamynda í þeim eina tilgangi að færa verðmæti úrMilestone ehf. samstæðunni. Sú háttsemi stjórnenda og hluthafa að nýta félögmeð þessum hætti í eigin þágu sé ólögmæt. Eigi það sérstaklega við í þessutilviki þegar gjaldþrot Milestone ehf. hafi verið óumflýjanlegt og verðmætinþví tekin undan sameiginlegri fullnustugerð kröfuhafa félagsins. Stefnandi telur ljóst að hinn 31. mars 2008 hafi varastefndu Karl ogSteingrímur brotið gegn skyldum sínum sem stjórnendur og hluthafar Milestoneehf. Þeir hafi m.a. brotið gegn skyldum sínum sem fram koma í lögum umeinkahlutafélög, einkum í IX., X. og XI. kafla laganna, en einnig hafivarastefndu Karl og Steingrímur brotið gegn óskráðum reglum félagaréttar ogskaðabótaréttar. Í aðal- og varasök er krafist dráttarvaxta frá 10. mars 2012, þ.e. mánuðieftir að dómur í málinu nr. E-121/2011 var kveðinn upp. Er krafan byggð á 3mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefnandi vísar til almennra reglna samningaréttar, m.a. umskuldbindingargildi samninga, og almennra reglna kröfuréttar, m.a. um efndirkröfuréttinda og kröfuhafaskipti. Einnig vísar stefnandi til laga nr. 138/1994,um einkahlutafélög, einkum IX. kafla um ákvarðanatöku félagsstjórnar og XII.kafla um arðsúthlutun, lánveitingar o.fl. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sérstoð í 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþingvísar stefnandi til 1. mgr. 32. gr. sömu laga. III.Málsástæðurog lagarök aðalstefndaAðalstefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að „sú tilteknaætlaða krafa“ sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á sé niður fallin. Súkrafa, sem hafi verið í eigu félagsins Leiftra Ltd., hafði hins vegar veriðfelld niður með samkomulagi Íslandsbanka hf., Leiftra Ltd., Aurláka ehf. ogfélagsins AMK ehf., þann 23. desember 2011. Aðalstefndi byggir á því að það sé meginregla að við aðilaskipti aðkröfuréttindum geti framsalshafi aldrei eignast meiri rétt en framseljandi hafiátt við aðilaskiptin. Jafnvel þótt fallist yrði á þann málatilbúnað stefnandaað aðilaskipti hafi orðið að kröfunni þann 12. febrúar 2012, hafi efnikröfunnar þann dag ekki verið á þann veg sem lýst sé í stefnu. Hafi stefnandiþann dag ekki öðlast kröfu á hendur aðalstefnda sem nemi stefnufjárhæðinni,enda hafi ætlaður framseljandi, Leiftri Ltd., ekki átt þann rétt þann dag.Þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna aðalstefnda af kröfu stefnanda.Aðalstefndi byggir jafnframt á því að sýkna beri hann af kröfum stefnandavegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. eml. Þannig hafi stefnandi, með vísantil þess sem hefur verið rakið, enga kröfu átt á hendur honum við höfðunmálsins. Verði ekki fallist á framangreint byggir aðalstefndi á því að í öllu falliverði að sýkna hann að svo stöddu af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 26. gr.laga um meðferð einkamála. Byggir sú málsástæða á því að aðilaskipti hafi ekkiorðið að ætlaðri kröfu með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 12. febrúar 2012,eins og rakið hefur verið. Þannig sé stefnandi ekki orðin kröfuhafi þeirrartilgreindu kröfu sem mál þetta er höfðað til greiðslu á. Dómsorð HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. E-121/2011 hafi kveðið á um að Leiftri Ltd. skilaðistefnanda umræddri kröfu. Séu stefnanda ýmis úrræði fær til að fullnusta þáskyldu á hendur Leiftra Ltd. Aðalstefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta sem röngum. Um lagarök vísaraðalstefndi til umfjöllunar varastefnda Karls Emils.IV.Málsástæðurog lagarök varastefnda Karls EmilsVerði fallist á málsástæður fyrir sýknukröfu byggir varastefndi hana ífyrsta lagi á því að sýkna beri hann af kröfum stefnanda þar sem grundvöllurmálatilbúnaðar hans á hendur varastefnda sé brostinn. Vísar varastefndi tilþess að krafa stefnanda á hendur varastefnda sé grundvölluð á því að hann hafiorðið fyrir tjóni, sem felist í því að fá ekki fullnustu kröfunnar hjáaðalstefnda.Verði aðalstefndi sýknaður að svo stöddu á þeim grundvelli að aðilaskiptiað ætlaðri kröfu hafi ekki farið fram og stefnandi sé þannig ekki orðinnkröfuhafi telur aðalstefndi að sýkna verði varastefnda, í það minnsta að svostöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála. Að mati varastefnda séþá ljóst að ekkert liggi fyrir um hvort dómur muni ganga á hendur aðalstefnda,eða hvort mögulegt verði að endurheimta kröfuna. Þar með sé allurmálatilbúnaður stefnanda á hendur varastefnda brostinn. Verði ekki fallist á framangreint, byggir varastefndi sýknukröfu sína íþriðja lagi á því að skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki uppfyllt í málinu.Varastefndi hafnar því að Milestone ehf. hafi verið ógjaldfært þann 31. mars2008 og að tilteknar ráðstafanir þann dag hafi þar með verið riftanlegar endaleitt til tjóns stefnanda. Rekur hann ástæður þess í stefnu. Þá vísaðivarastefndi í málflutningi sínum til matsgerðar sem lögð var fram af stefnandasem hann telur styðja mál hans. Telur hann það skipta máli við mat á ætlaðrisaknæmri háttsemi varastefnda.Varastefndi rekur jafnframt og telur ljóst af umfjöllun sinni að skuldarihafi visst svigrúm til þess að ráða bót á fjárhagslegum erfiðleikum sínum.Telur hann að með vísan til orðalags 2. mgr., sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl. megi ráða að fjárhagsleg endurskipulagning,sem felist í því að skuldarinn taki fé að láni og/eða gangi á eignir sínar,falli þar undir. Varastefndi telur ljóst að Milestone ehf. hafi augljóslega staðið viðskuldbindingar sínar allt fram að hruni íslenska fjármálakerfisins í lok ársins2008, m.a. með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni. Ekki hafi veriðfyrirséð að fjármögnunarþörf Milestone ehf. myndi aukast og ekki útlit fyrirannað en að félagið hefði trausta fjármögnun hjá aðalviðskiptabankasamstæðunnar, Glitni banka hf. Þar sem Milestone ehf. hafi getaðendurfjármagnað sig og komið í veg fyrir að skuldir þess féllu í gjalddaga hafifélagið ekki verið ógreiðslufært fyrr en eftir fall bankakerfisins. Sé þvímótmælt að það hafi verið orðið fyrirsjáanlegt að Milestone ehf. hafi ekkigetað staðið í skilum við kröfuhafa sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga.Varastefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni,sem rekja megi til sölu á hlutabréfum í Lyfjum og heilsu hf. til aðalstefndaþann 31. mars 2008 eða eftirfarandi atburða. Byggir varastefndi á því að hinseldu hlutabréf hafi verið að fullu veðsett til tryggingar á skuldbindingumL&H eignarhaldsfélags ehf. við Íslandsbanka hf. Þær skuldbindingar hafiþegar í kjölfar sölunnar orðið hærri en sem nemi verðmæti Lyfja og heilsu hf.og eru ástæður þess ítarlega raktar í greinargerð. Hvað varði ætlað tjón stefnanda vegna ráðstafana þann 31. mars 2008 sem aðhans mati leiddu til þess að verðmæti hafi runnið út úr félaginu, án þess aðendurgjald hafi komið í staðinn, benti varastefndi á að dómur héraðsdómsReykjavíkur frá 12. febrúar 2012 hafi ekki verið bindandi fyrir hann. Jafnvelþó að um riftanlega gerninga hefði verið að ræða, breyti það því ekki aðverðmæti hafi sannanlega komið í stað þeirra verðmæta sem runnið hafi úrfélaginu. Þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna varastefnda af skaðabótakröfustefnanda enda ekkert tjón fyrir hendi. Varastefndi byggir jafnframt á því aðönnur skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki fyrir hendi. Varastefndi byggir á því að þeir gerningar sem um ræðir hafi veriðfyllilega lögmætir og framkvæmdir í eðlilegum viðskiptalegum tilgangi. Allarákvarðanir hans hafi því verið teknar á viðskiptalegum forsendum en ekki meðannarlega hagsmuni í huga. Til þess sé að líta að varastefndi hafi ekki getaðupp á sitt eindæmi tekið ákvörðun innan stjórnar. Þá hafi varastefndi hvorkihaft prókúruumboð fyrir félagið né umsjón með daglegum rekstri. Bendirvarastefndi á að það sé framkvæmdastjóri L&H eignarhaldsfélags ehf. semundirriti umræddan kaupsamning fyrir hönd félagsins en ekki varastefndi. Hafiráðgjafar talið það þjóna hagsmunum Milestone ehf. best að selja Lyf og Heilsuog eyða áhættu Milestone ehf. gagnvart félaginu. Aðalstefndi hafi viljað kaupa félagið á því virði semKPMG ráðgjöf hafði verðmetið það. Hafi félagið því verið selt á eðlilegummarkaðskjörum án þess að ráðast þyrfti í kostnaðar- og tímafrekt söluferli. Aðsama skapi hafi það að mati varastefnda verið eðlileg viðskiptaleg ákvörðun aðframselja kröfuna á hendur aðalstefnda og þjónað vel hagsmunum félagsins aðgreiða með þeim hætti.Varastefndi telur að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni við þaðeitt að krafa Leiftra Ltd. á hendur aðalstefnda hafi verið felld niður, endahafi hann þegar fengið verðmæti sem svöruðu til virðis Lyfja og heilsu hf. ísínar hendur. Þá sé því mótmælt að varastefndi hafi hagnast á þessum viðskiptumenda órökstutt með öllu. Einnig mótmælir varastefndi upphafstímadráttarvaxtakröfu sem röngum.Stefndu vísa málatilbúnaði sínum til stuðnings m.a. til laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., einkum XX. kafla laganna. Þá vísa stefndu til almennrareglna kröfu- og skaðabótaréttar. Vísað er til 16. og 26. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, sem og 80. gr. laganna. Um málskostnað vísa stefndu til1. mgr. 130. gr. laganna. Krafa varastefnda um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert aðinnheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Varastefndi er ekkivirðisaukaskattskyldur og því ber honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum úr hendi stefnanda.V.Málsástæðurog lagarök varastefnda Steingríms Wernerssonar Varastefndibyggir á því, verði það niðurstaða dómsins að sýkna beri aðalstefnda, alfariðeða að svo stöddu, að þá þegar séu allar forsendur brostnar fyrir málatilbúnaðistefnanda á hendur varastefnda Steingrími. Því beri að sýkna hann alfarið eðaað svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki fallist á framangreind rök varastefnda Steingríms, byggir hannsýknukröfu sína á því að skilyrði fyrir skaðabótaskyldu hans séu ekki uppfylltí málinu. Varastefndi Steingrímur hafnar því jafnframt að hafa sýnt af sérsaknæma háttsemi. Varastefndi tekur undirsjónarmið og rök aðalstefnda og varastefnda Karls að Milestone ehf., hafi veriðorðið ógjaldfært í lagalegum skilningi þess orðs í kjölfar bankahrunsins í lokárs 2008. Varastefndi dragi sérstaklega fram það sem fram komi í greinargerðaðalstefndu og varastefnda Karls Emils um að framsal kröfunnar til stefndaLeiftra Ltd. geti augljóslega ekki talist gjafagerningur í skilningi 131. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ofl., enda hafi verið um að ræða greiðsluá skuld annars vegar og hins vegar greiðslu upp í arð. Það sama gildi um aðframsali kröfunnar verði ekki rift á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þarsem skilyrði greinarinnar hafi ekki verið uppfyllt. Annars vegar hafi verið umað ræða greiðslu skuldar á sama tíma og aðrar gjaldfallnar skuldir hafi veriðgreiddar og hins vegar greiðslu upp í arð á grundvelli lögmætrar ákvörðunaraðalfundar. Þá hafi félagið verið gjaldfært á þessum tíma og útilokað aðstefndi Steingrímur hafi verið grandsamur um meinta ógjaldfærni Milestone ehf.Leggur varastefndi áherslu á að vegna stöðu varastefnda innan Milestone ehf.,hafi hann hvergi komið nálægt þeim fjármálagerningum sem mál þetta lúti að. Þáliggi ekkert fyrir, á þessu stigi máls, hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóniog þá hvert tjónið hafi verið. Vísar varastefndi í þessu sambandi tilumfjöllunar í greinargerð aðalstefnda og varastefnda Karls Emils. Varastefndi byggir á því aðönnur skilyrði skaðabótaskyldu varastefnda séu ekki fyrir hendi, þ.e. með þvíað hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrirþví að svo hafi verið. Varastefndi hafi hvergi komið nærri því að fella niðurhina umdeildu kröfu og geti þegar af þeirri ástæðu ekki borið skaðabótaábyrgð ániðurfellingu hennar. Þá sé því mótmælt að varastefndi hafi hagnast áviðskiptum þessum. Staðhæfingar um það hafi verið settar fram án haldbærsrökstuðnings.Varastefndi kveðst ekki hafa komið nærri hinum umdeildu fjármálagerningumf.h. Milestone ehf. eða haft milligöngu um að koma þeim á. Telur hann að þegaraf þeirri ástæðu verði hann ekki gerður ábyrgur fyrir meintu tjóni stefnanda.Þá áréttar varastefndi að hann hafi verið í góðri trú um sterka fjárhagslegastöðu Milestone ehf., allt fram til þess tíma að íslensku bankarnir féllu,haustið 2008. Á því er byggt af hálfu stefnda að stefnanda hafi ekki tekist aðfæra fram lögfulla sönnun fyrir ógjaldfærni Milestone ehf., fram til þess tíma. Á því er byggt af hálfu varastefnda, að öll skilyrði, m.a. skv. XII. kaflalaga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, til greiðslu arðs til hluthafa í greintsinn hafi verið fyrir hendi. Varastefndi byggir á því að arðsúthlutun úrMilestone ehf. til hluthafa hafi verið lögmæt og eðlileg og ákvörðun þar aðlútandi tekin á lögformlegan og réttan hátt. Sé því hafnað að varastefndi beripersónulega ábyrgð á meintu tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna hinnarmeintu ólögmætu arðsúthlutunar. Í þessu vísar varastefndi til 77. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög. Á því er byggt af hálfu varastefnda að skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð hansséu ekki fyrir hendi eins og málið liggi fyrir og eigi það við um huglægaafstöðu hans, auk þess sem stefnandi hafi hvorki sýnt fram á né fært lögfullasönnun fyrir þeim staðhæfingum sínum að orsakatengsl séu milli meintrarháttsemi varastefnda og/eða athafnaleysis hans sem og að meint tjón félagsinsverði talið sennileg afleiðing háttseminnar.Varastefndi mótmælir upphafstíma vaxtakröfu af bótakröfu stefnanda og gerirþá kröfu, verði hún tekin til greina að öllu leyti eða að hluta, að dæmdarbætur beri dráttarvexti frá dómsuppsögu sbr. lokamálslið 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. IV.Málsástæðurog lagarök sakaukastefnda Friðriks Arnars BjarnasonarVarastefndi byggir í fyrsta lagi á því að verði fallist á málsástæðuraðalstefnda fyrir sýknu eða sýknu að svo stöddu, beri jafnframt að sýkna hannaf kröfum stefnanda þar sem grundvöllur málatilbúnaðar hans á hendursakaukastefnda sé brostinn. Eftir atvikum beri að sýkna hann að svo stöddu,sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varastefndi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á aðildarskorti, sbr. 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem rekja megitil undirritunar samkomulags Íslandsbanka hf., aðalstefnda, Leiftra Ltd. og AMKehf. þann 23. desember 2011, þá séu tjónvaldar og réttir aðilar máls þessa þeiraðilar sem staðið hafi að samkomulaginu. Varastefndi beri ekki persónulegaábyrgð á gjörðum Leiftra Ltd. sem sé sjálfstæður lögaðili og eigi því ekkiaðild að máli þessu. Verði tjónið rakið til atburða fyrir desembermánuð árið2011 eigi varastefndi enn síður aðild að málinu enda hafi hann hvergi komiðnálægt þeim atburðum sem þá gerðust. Varastefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að ósannað sé að skilyrðiskaðabótaskyldu séu uppfyllt. Þá hafi varastefndi engan þátt átt í þeimatburðum sem áttu sér stað fyrir desembermánuð árið 2011 og getur ekki boriðskaðabótaábyrgð á þeim. Þar fyrir utan hafnar sakaukastefndi því að hafa sýntaf sér saknæma háttsemi með undirritun samkomulags 23. desember 2011 þar semkrafa Leiftra Ltd. á hendur aðalstefnda var felld niður. Varastefndi hafiritaði undir samkomulagið fyrir hönd Leiftra Ltd. Sé efni þess saknæmt þá séhin saknæma háttsemi félagsins en ekki hans.Fyrir liggi að eina eign aðalstefnda hafi verið veðsett Íslandsbanka tiltryggingar kröfu sem hafi verið hærri en verðmæti eignanna. Krafa Leiftra Ltd.hafi því verið verðlaus. Telur varastefndi það ekki geta talist saknæmaháttsemi að fella niður verðlausa kröfu fáist endurgjald fyrir, líkt og raunhafi verið í þessu tilviki. Í því ljósi hafi beinlínis verið um eðlilega ogskynsamlega ráðstöfun að ræða fyrir Leiftra Ltd.Þá hafi varastefndi ekki vitað af því að stefnandi teldi sig réttankröfuhafa kröfunnar og hafi ekki verið upplýstur um að krafa hefði verið gerðfyrir dómstólum um að Leiftra Ltd. væri skylt að afhenda stefnanda kröfuna.Þegar varastefndi keypti félagið þann 19. nóvember 2011 hafi samningaviðræðurvið Íslandsbanka þegar verið langt á veg komnar og varastefndi talið sig fyrstog fremst vera að kaupa félag sem myndi verða hluthafi í aðalstefnda.Varastefndi hafi því ekki aðhafst í slæmri trú og ekki vitað að undirritunsamkomulagsins gæti haft áhrif á hagsmuni annarra en aðila þess. Sé því mótmæltað varastefndi hafi hagnast á þessum viðskiptum eða að það hafi á nokkurn háttþjónað hagsmunum hans að svipta stefnanda kröfum. Skilyrði sakarreglunnar séuþví ekki uppfyllt og verði að sýkna sakaukastefnda af öllum kröfum í málinu.Varastefndi byggir sýknukröfu að auki á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrirneinu tjóni sem rekja megi til háttsemi hans. Verði talið að meint tjón stefnanda megi rekja til atvika sem gerðust fyrirdesembermánuð árið 2011 beri sakaukastefndi bersýnilega ekki skaðabótaábyrgð áþví. Verði talið sannað að hann hafi valdið stefnanda tjóni krefst hannlækkunar enda geti tjónið aldrei numið fjárhæð stefnukröfu. Lækkunarkrafasakaukastefnda byggir á því að stefnandi hefði í öllu falli aldrei getaðinnheimt nema lítinn hluta kröfunnar og tjón stefnanda jafngildi eingöngu þeimhluta kröfunnar sem hann hefði fengið greiddan ef ekki hefði verið fyrir meintasaknæma háttsemi sakaukastefnda. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt enda séhún órökstudd með öllu og upphafsdagur dráttarvaxta rangur. Um málskostnað vísar sakaukastefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Krafa varastefnda um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert aðinnheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Varastefndi er ekkivirðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum úr hendi stefnanda.IV. Niðurstaða Þann 31. mars 2008 keyptiaðalstefndi Lyf og heilsu hf. af Racon Holdings II AB og L&Heignarhaldsfélagi ehf. Kaupverðið var eins og áður er lýst í kaupsamningi viðsíðargreinda félagið 3.441.622.800 kr. en greiðsla fyrir félagið fólst íyfirtöku skulda L&H eignarhaldsfélags ehf. við Glitni banka hf. að fjárhæð2.545.542.592 kr. og með stofnun kröfu L&H eignarhaldsfélags ehf. áaðalstefnda í formi viðskiptaskuldar að fjárhæð 896.457.408 kr. auk greiðsluaðalstefnda á lánum við bankann að fjárhæð 73.646.506 kr. Varð þannig tilfjárkrafa félagsins á hendur aðalstefnda samtals að fjárhæð 970.103.914 kr. Sama dag og þessi viðskipti áttu sér stað voru undirritaðir tveir aðrirgerningar þar sem umrædd krafa á hendur aðalstefnda var framseld fyrst fráL&H. ehf. til Milestone ehf. og þaðan til Leiftra Ltd., sem greiddi meðskuldajöfnun við Milestone ehf. að fjárhæð 462.977.430 kr. en afgangurinn varfærður til skuldar við félagið. Til frádráttar þeirri skuld kom arðgreiðslaMilestone ehf. til félagsins fyrir árið 2007, samtals 220.836.000 kr.Eftirstandandi skuld Leiftra Ltd. við Milestone ehf. var þannig 286.290.484 kr.og var hún færð á viðskiptareikning. Milestone ehf. og Leiftri Ltd.voru á þessum tíma í eigu varastefndu Karls Emils og Steingríms Wernerssona.Félögin Racon Holdings II AB og L&H eignarhaldsfélög voru dótturfélögMilestone ehf. og í 100% eigu þess. Aðalstefndi var og er enn í eigu varstefnduKarls Emils og Steingríms en félagið stendur utan svokallaðrar Milestone ehf.samsteypu. Þann 19. desember 2011 varLeiftri Ltd. selt varastefnda Friðriki Arnari. Milestone ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta eins og áður segir með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18.september 2009 en frestdagur var 22. júní 2009.Með stefnubirtingum dagana 9.-19.nóvember 2010 höfðaði stefnandi mál á hendur aðalstefnda og varastefndu KarliEmil og Steingrími og Leiftra Ltd. Máliðsem var nr. E-121/2011 var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 13.janúar 2011. Í málinu var á því byggt af hálfustefnanda að með framsali Milestone ehf. á kröfu félagsins á hendur Aurlákaehf. til Leiftra Ltd. hafi orðið til riftanlegur gerningur, en félagið hafiekki getað krafið félagið um greiðslu kröfunnar, þar sem Leiftri Ltd. hafiverið orðinn eigandi hennar. Með úrskurði dómsins þann 7. febrúar 2012 varkröfum stefnanda á hendur aðalstefnda og varastefndu Karli Emil og Steingrímivísað frá dómi þar sem talið var, með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, að stefnandi ætti ekki kröfu á hendur þeim. Með dómi í málinu frá 10. febrúar2012 var fallist á riftunarkröfur stefnanda með vísan til 1. mgr. 96. gr. laganr. 91/1991 en málið var dæmt sem útivistarmál þar sem þingsókn Leiftra Ltd.féll niður frá 20. október 2011. Dómsorð var svohljóðandi: „Rift er gjöfMilestone ehf. til stefnda Leiftra Ltd., dags. 31. mars 2008, sem fólst íafhendingu kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. að fjárhæð 970.103.914 kr.Rift er greiðslu Milestone ehf. til stefnda Leiftra Ltd., dags. 31. mars2008, að fjárhæð 462.977.430 kr.Rift er greiðslu Milestone ehf. til stefnda Leiftra Ltd, dags. 31. desember2008, að fjárhæð 220.836.000 kr.Stefndi Leiftri Ltd. skili stefnanda kröfu á hendur stefnda Aurláka ehf. aðfjárhæð 970.103.914 kr. gegn því að stefnandi felli niður skuld áviðskiptareikningi stefnda Leiftra Ltd. að fjárhæð 286.290.484 kr.Stefndi Leiftri Ltd. greiðistefnanda þb. Milestone ehf. 700.000 kr. í málskostnað.“ Íkafla um helstu málsástæður og lagarök stefnanda sem vísað er til í dóminumsegir: „Stefnandi krefst þess, með stoð í 144. gr. gþl., að stefndi LeiftriLtd. skili stefnanda aftur kröfunni á hendur stefnanda Aurláka ehf. að fjárhæð970.103.914 krónur. Verði stefnda Leiftra Ltd. gert að skila stefnanda kröfunnimuni stefnandi ekki gera neina fjárkröfu í kjölfar hinna riftanlegu ráðstafana.Þá muni stefnandi einnig fella niður eftirstöðvar skuldar stefnda Leiftra Ltd.vegna kröfunnar að fjárhæð 286.290.484 krónur.“ Í forsendum dómsins segir m.a.:„Fallist er á að rifta beri framsali kröfu Milestone ehf. á hendur Aurláka ehf.að fjárhæð 970.103.914 kr. til stefnda Leiftra Ltd. með vísan til 131. gr. laganr. 21/1991 þar sem stefndi hefur ekki gefið viðhlítandi skýringar á kröfunni.Er því fallist á að hún sé gjafagerningur í skilningi 131. gr. laganna.“Greiðslum að baki þeirri ráðstöfun, 220.836.000 kr. og 462.977.430 kr., varjafnframt rift og stefnanda gert að fella niður skuld á viðskiptareikningistefnda Leiftra Ltd. að fjárhæð 286.290.484 kr.Samkvæmt ofangreindu dómsorði varþannig afdráttarlaust kveðið á um að kröfunni skyldi skilað til stefnanda gegnniðurfellingu skuldar Leiftra Ltd. á viðskiptareikningi hans hjá stefnanda. Þávoru með riftuninni ónýttar ofangreindar ráðstafanir með afturvirkum hætti enþær fólust í fyrrgreindum gerningum, annars vegar greiðslu með skuldajöfnuði oghins vegar arðgreiðslu.Eins og rakið er ímálavaxtalýsingu seldu varastefndu Karl Emil og Steingrímur varastefnda FriðrikiArnari allt hlutafé sitt í Leiftra Ltd. þann 19. desember 2011. Þann 23. desember 2012 gerðist Leiftri Ltd.aðili að samkomulagi um fjárhagslega endurskipulagningu aðalstefnda og felldiniður 970.103.914 kr. kröfu félagsins á hendur aðalstefnda.Fram kom í skýrslu varastefndaKarls Emils fyrir dómi að Leiftri Ltd. hefði verið selt til þess að „gera þaðformlegra að krafan yrði felld niður“. Nánast ekkert endurgjald hafi komið ístaðinn fyrir félagið. Þá mundi hann ekki hvort Íslandsbanka og Friðriki Arnarihefði verið kunnugt um málaferli vegna riftunar. Að mati dómsins hefur það engaþýðingu að Leiftri Ltd. hafi með áðurgreindu samkomulagi við Íslandsbanka hf.fellt niður kröfu sína á hendur aðalstefnda áður en dómur í máli nr. E-121/2011var kveðinn upp. Þær aðgerðir breyta engu um kröfu stefnanda sem hana á meðréttu og verður því ekki fallist á það með aðalstefnda að niðurfellingkröfunnar eigi að leiða til sýknu. Aðalstefndi byggir einnig á þvíað stefnandi geti ekki beint kröfu að honum fyrr en reynt hafi á fullnustuofngreindrar kröfu, eftir atvikum með atbeina sýslumanns. Beri því að sýknahann að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandireisir kröfu sína á hinn bóginn á almennum reglum samninga- og kröfuréttar umefndir á fjárskuldbindingum. Heldur stefnandi því fram að þar sem um almennakröfu hafi verið að ræða hafi í reynd verið óþarft að fullnusta hana með öðrumhætti en gert var, þ.e. með formlegri kröfu um efndir. Dómurinn hafi nægt íþessu sambandi sem fullgild skilríki og hafi stefnanda því verið rétt að beinafjárkröfu að aðalstefnda. Óumdeilt er að Milestone ehf. átti kröfu á hendur aðalstefnda að fjárhæð970.103.914 kr. áður en hún var framseld Leiftra Ltd. Með dómi í ofangreindumáli fóru fram aðilaskipti að kröfunni. Þá var greiðslu með skuldajöfnuði aðfjárhæð 462.977.430 kr. rift og sömuleiðis arðgreiðslu að fjárhæð 220.836.000kr. Enn fremur var stefnanda gert að fella niður skuld á viðskiptareikningiLeiftra Ltd. að fjárhæð 286.290.484 kr. en fyrir liggur að félaginu vartilkynnt um það í kjölfar dómsins. Jafnframt liggur fyrirmálflutningsyfirlýsing lögmanns stefnanda við aðalmeðferð málsins umniðurfellingu kröfunnar.Þar sem stefnandi hefur sýntnægilega fram á að hann sé réttur aðili að kröfunni er honum heimilt að beinahenni að skuldara kröfunnar, þ.e.aðalstefnda. Var ekki nauðsyn á því, eins og hér háttar til, að grípatil frekari aðgerða en gert var af hálfu stefnanda til að hann öðlaðist fullyfirráð hennar. Að þessu virtu verður fallist á fjárkröfu stefnanda á henduraðalstefnda. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. mars 2012 til greiðsludags.Upphafstími dráttarvaxta er þannig mánuði eftir dómsuppsögu í máli nr. E-121/2011.Fyrir liggur að með bréfi stefnanda, dagsettu 11. apríl 2012, var aðalstefndikrafinn um greiðslu kröfunnar. Rétt þykir að upphafstími dráttarvaxta verðimánuði síðar. Verður því fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og ídómsorði greinir. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber aðalstefnda að greiða stefnandamálskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála semþykir hæfilegur 1.080.000 kr. og er þá tekið tilliti til þóknunar vegnaflutnings um frávísunarkröfu.Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð:Aðalstefndi, Aurláki ehf., greiði stefnanda, þrotabúi Milestone ehf.,970.103.914 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 11. maí 2012 til greiðsludags.Aðalstefndi greiði stefnanda 1.080.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 239/2004
Kærumál Aðför Innsetningargerð
B krafðist að því yrði með beinni aðfarargerð afhent tiltekið fiskiskip ásamt fylgifé. Í Hæstarétti var tekið fram að S hf. hefði samþykkt kauptilboð B í skipið og B lagt kaupverð þess inn á reikning í banka. S hf. hefði hins vegar ekki fengið umráð fjárins eða tryggingu fyrir greiðslu þess við afhendingu skipsins. Með vísan til þess að B hafði ekki sýnt fram á að það hefði fullnægt greiðsluskyldu sinni auk þess sem ágreiningur aðila um fylgifé skipsins var óútkljáður var talið að ekki væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að veita B umráð yfir skipinu með beinni aðfarargerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 19. maí 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði með beinni aðfarargerð afhent fiskiskipið Húnaröst SF 550, ásamt fylgifé. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans í samræmi við kaupsamning aðila þar um. Til vara krefst hann að umrætt skip verði með beinni aðfarargerð tekið úr vörslum varnaraðila „án hins umdeilda fylgifjár, ASDIC, FURUNO CSH 22, sónar, árg. 1997.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerði sóknaraðili kauptilboð 11. febrúar 2004 í fiskiskipið Húnaröst SF 550. Hinn 17. sama mánaðar samþykkti varnaraðili tilboðið með tölvubréfi. Deila aðilar um hvaða fylgifé skipsins skyldi vera með í kaupunum. Sóknaraðili mun hafa stofnað reikning í Landsbanka Íslands hf. og lagt inn á hann kaupverð skipsins, 5.000.000 krónur. Hins vegar hefur varnaraðili ekki fengið umráð fjárins eða tryggingu fyrir greiðslu þess við afhendingu skipsins. Samkvæmt því hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi fullnægt greiðsluskyldu sinni samkvæmt samningi aðila. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Britannia Shipping International, greiði varnaraðila, Skinney-Þinganesi hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 4/2016
Kærumál Kæra Farbann Frávísun frá Hæstarétti
Kæra X uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2016. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 1. mars 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega í greinargerð til Hæstaréttar að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann haldi frelsi gegn því að setja tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 29. desember 2015 var bókað eftir varnaraðila, að viðstöddum verjanda hans, að hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbók í hvaða skyni kært væri eins og áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka var ekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnt hefði verið eftir sömu lagagrein. Samkvæmt þessu verður að vísa málinu frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 289/2000
Vinnuslys Ábyrgðartrygging Gjaldþrotaskipti Aðild
Árið 1989 slasaðist I á fæti við vinnu sína hjá K og hlaut 20% örorku af. Ágreiningur varð um bótaskyldu og dómur kveðinn upp í því máli 19. febrúar 1991 þar sem bótaábyrgð K var staðfest og I dæmdar bætur. Þeim dómi var ekki áfrýjað. Kveður I að síðar hafi komið í ljós að afleiðingar slyssins væru alvarlegri en haldið var og fjárhagslegt tjón sitt meira, en örorka var nú metin 30%. I krafði SA um bætur vegna hins aukna tjóns á grundvelli ábyrgðartryggingar K og byggði á því að þar sem búið væri að viðurkenna greiðsluskyldu K í dómsmáli ætti hún beinan rétt á hendur vátryggingafélagi hans á grundvelli 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Bent var á að K sé löngu gjaldþrota og skiptum á búi hans lokið og því eigi I enga möguleika á að stefna honum. Í héraðsdómnum kemur fram að hinar auknu kröfur I byggi á nýju örorkumati, sem hafi verið mótmælt efnislega af SA. Upphæð bóta I vegna slyssins hafi því ekki verið ákveðin að öðru leyti en gert var með dómnum frá 1991 og þar af leiðandi væru skilyrði nefndrar 1. mgr. 95. gr. ekki fyrir hendi. Ekkert réttarsamband væri milli SA og I og bæri að sýkna SA með vísan til aðildarskorts. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2000. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.829.400 krónur með nánar tilgreindum vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. mars 1989 til 30. maí 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.606.986 krónum. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. maí 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 12. apríl s.l. hefur Ingibjörg Hákonardóttir, kt. 270560-3859, Melasíðu 8 J, Akureyri, höfðað með stefnu útgefinni 20. mars 1999, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda greiði henni skaðabætur að upphæð kr. 10.829.400,-, auk 13 % (sic) frá slysdegi þann 29.03.1989 til 11.04.1989, 15 % frá þeim degi til 11.06.1989, 17 % frá þeim degi til 21.07.1989, 12 % frá þeim degi til 01.08.1989, 10 % frá þeim degi til 01.09.1989, 6 % frá þeim degi til 21.09.1989, 8 % frá þeim degi til 21.10.1989, 9 % frá þeim degi til 01.11.1989, 11 % frá þeim degi til 01.01.1990, 9 % frá þeim degi til 21.01.1990, 7 % frá þeim degi til 01.03.1990, 5 % frá þeim degi til 01.04.1990, 3 % frá þeim degi til 01.10.1990, 2,5 % frá þeim degi til 01.01.1991, 3,5 % frá þeim degi til 21.01.1991, 5 % frá þeim degi til 01.06.1991, 6 % frá þeim degi til 01.08.1991, 7 % frá þeim degi til 11.10.1991, 4 % frá þeim degi til 01.11.1991, 3,75 % frá þeim degi til 21.11.1991, 3,5 % frá þeim degi til 01.12.1991, 3 % frá þeim degi til 01.02.1992, 2,5 % frá þeim degi til 11.02.1992, 2% frá þeim degi til 21.03.1992, 1,25 % frá þeim degi til 01.05.1992, 1 % frá þeim degi til 11.08.1993, 1,25 % frá þeim degi til 11.11.1993, 0,5 % frá þeim degi til 01.06.1995, 0,65 % frá þeim degi til 01.10.1996, 0,75 % frá þeim degi til 21.01.1997, 0,9 % frá þeim degi til 01.05.1997 og 1 % frá þeim degi til 30.05.1998 allt samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987, en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga, sbr. 15. gr. sömu laga, frá 30.05.1998 til greiðsludags. Allt að frádregnum kr. 2.606.986,- miðað við slysdag þann 29.03.1989. Krefst stefnandi þess jafnframt, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 29. mars 1990, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Þá krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, auk virðisaukaskatts. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda jafnframt gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Þann 29. mars 1989 slasaðist stefnandi við vinnu sína hjá K. Jónssyni & Co hf. Var hann metin 20 % varanlegur öryrki vegna slyssins, sbr. mat Björns Önundarsonar læknis dags. 8. janúar 1990. K. Jónsson & Co hf. var með ábyrgðar- og slysatryggingar hjá stefnda á þeim tíma sem slysið varð. Ágreiningur varð um bótaskyldu hlutafélagsins og var rekið mál um þann ágreining fyrir bæjarþingi Akureyrar og var dómur í því máli kveðinn upp þann 19. febrúar 1991. Í þeim dómi var öll sök á slysi stefnanda lögð á K. Jónsson & Co hf. og stefnanda dæmdar bætur. Dóminum var ekki áfrýjað og greiddi stefndi bætur til stefnanda samkvæmt honum. Kveður stefnandi þegar fram liðu stundir hafi komið í ljós, að afleiðingar slyssins hafi í verulegum mæli verið mun alvarlegri en séð hefði verið fyrir, þegar framangreint örorkumat Björns Önundarsonar hafi farið fram. Í framhaldinu hafi Stefán Yngvason bæklunarlæknir metið svokallaða fjárhagslega örorku stefnanda 75 . Þáverandi lögmaður stefnanda, Ásmundur S. Jóhannsson hdl., höfðaði þann 10. janúar 1994 mál á hendur stefnda til greiðslu bóta, sem reiknaðar voru út eftir hinu fjárhagslega mati á örorku stefnanda. Var málinu vísað frá með dómi Hæstaréttar, sem kveðinn var upp 30. júní 1994, með þeim rökum, að um væri að ræða nýja málsástæðu, sem hægt hefði verið að hafa uppi í hinu fyrra máli. Í kjölfar dóms Hæstaréttar óskaði lögmaður stefnanda eftir því við Björn Önundarson, að hann endurmæti læknisfræðilega örorku stefnanda. Það gerði Björn og var niðurstaða hans m.a. sú, að tímabundin örorka stefnanda hafi verið 100 % í fjórtán mánuði, en 65 % í sex mánuði. Varanlega örorku stefnanda mat hann 30 %. Kveður stefnandi lögmann sinn hafa tjáð sér í framhaldi af hinu síðastnefnda mati, að hann myndi stefna málinu inn aftur og hafi stefnandi haldið að málið væri í góðum farvegi. Í apríl 1998 hafi lögmaðurinn hins vegar viðurkennt fyrir stefnanda, að málið væri ekki í neinum farvegi og að ekkert hefði verið gert til að koma málinu aftur inn til úrlausnar dómstóla. Þá hafi stefnandi leitað til núverandi lögmanns síns, Þorsteins Hjaltasonar hdl. Í kjölfarið hafi stefnda verið ritað bréf um málið, tryggingafræðingur reiknað út tjón stefnanda og hafi krafa verið gerð á stefnda samkvæmt því mati. Stefndi hafi hins vegar hafnað endurupptöku málsins. Stefnandi kveður slysið hafa orðið 29. mars 1989, en skaðabótakröfur fyrnist á 10 árum. Fyrningartími byrji að líða þegar fyrst sé hægt að gera upp tjónið, en það sé þó nokkru eftir slysdag. Í allra fyrsta lagi byrji fyrningarfrestur að líða þegar slysið eigi sér stað, í þessu tilfelli 29. mars 1989. Bótakrafa stefnanda hafi því getað fyrnst í fyrsta lagi 29. mars 1999. Hins vegar rofni fyrningarfrestur þegar mál sé höfðað með birtingu stefnu, en það hafi gerst fyrir 29. mars 1999. Krafa stefnanda sé því ekki fyrnd. Kveður stefnandi tómlæti ekki til að dreifa af hans hálfu í málinu. Stefnandi hafi vitað af kröfu sinni og hafi ráðið til sín lögmann til að sinna málinu. Lögmaðurinn hafi ekki sinnt málinu, en þrátt fyrir það hafi hann fullvissað stefnanda um, að allt væri í góðu lagi. Stefnandi geti ekki átt að þurfa að gjalda fyrir aðgerðarleysi lögmanns sín í málinu. Stefnandi kveður í málinu um að ræða ábyrgðartryggingu, en vátryggingartaki K. Jónsson & Co. hf. sé hins vegar löngu orðinn gjaldþrota og skiptum á búi hans lokið. Ekki séu til staðar lagaheimildir til að taka upp skiptin til að koma kröfum stefnanda þar að. Stefnandi eigi því enga möguleika á að stefna vátryggingartaka vegna krafna sinna. Hins vegar sé búið að staðreyna í dómsmáli greiðsluskyldu vátryggingafélagsins skv. 91. gr. laga nr. 20, 1954 um vátryggingarsamninga og því leiði af 1. mgr. 95. gr. sömu laga, að stefnandi eigi beinan rétt á hendur stefnda. Bendir stefnandi á, að í máli því, sem hann hafi höfðað og vísað hafi verið frá dómi með dómi Hæstaréttar 30. júní 1994, hafi stefnda verið stefnt einum eins og í máli þessu og hafi ekki verið gerðar athugasemdir við það í dómnum eða af stefnda. Bótaábyrgð stefnda kveður stefnandi vera búið að staðreyna með dómnum sem kveðinn hafi verið upp 19. febrúar 1991. Stefnandi kveður mál þetta snúast um hvort stefnanda sé rétt að fá greiddar auknar bætur, vegna þess að örorka hans hafi síðar verið metin meiri, bæði hin tímabundna og varanlega, en þegar tjónið hafi verið gert upp. Til þess að nefndar kröfur stefnanda komi til álita, verði stefnandi að leiða raunhæfar líkur að því, að forsendur bótaákvörðunar dómsins hafi brostið eða breyst í svo afdrifaríku tilliti, að ætla megi, að afleiðingar slyssins séu verulega mun alvarlegri en áður varð séð fyrir. Stefnandi kveður Björn Önundarson lækni hafa metið örorku stefnanda 8. janúar 1990 og hafi dómur héraðsdóms dags. 19. febrúar 1991 verið byggður á því mati. Vegna breyttra forsendna hafi Björn metið örorku stefnanda að nýju og í hinu nýja mati dags. 3. ágúst 1994 segi m.a.: „Taka ber fram, að slasaða var metin vegna afleiðinga nefnds slyss af undirrituðum hinn 8. janúar 1990, og þá til 20% varanlegrar örorku. Einkenni hafa á hinn bóginn farið mjög versnandi og því er nú gert endurmat vegna afleiðinga slyss þessa.“. ... „Með tilliti til þess sem að framan greinir þykir því ekki óeðlilegt að endurmeta nú örorku slösuðu þar sem einkenni hafa farið mjög versnandi frá því hið fyrra örorkumat var unnið í janúar 1990 og þá ekki síst í seinni tíð. Með tilliti til þess sem að framan greinir svo og hins að meira en 5 ár eru liðin frá því að áðurnefnt slys átti sér stað þykir tímabundin og varanleg örorka slösuðu hæfilega metin sem hér segir: Í fjórtán mánuði 100 % Í sex mánuði 65 % Varanlega 30 %“ Stefnandi kveður afleiðingar slyssins þannig hafa verið í verulegum mæli mun alvarlegri en séð hafi verið fyrir, þegar örorkumatið frá 8. janúar 1990 hafi farið fram. Stefnandi hafi því ekki fengið fullar bætur eins og hann eigi rétt á. Kveður stefnandi forsendur bótaákvörðunar dómsins frá 19. febrúar 1991 því hafa brostið og séu lagaskilyrði fyrir því að endurupptaka málið til að leiðrétta bætur til stefnanda. Stefnandi kveður afleiðingar slyssins hafa verið mjög alvarlegar. Hann geti lítið unnið fyrir tekjum vegna þess og hafi vinnutekjur hans verið kr. 746.397,- árið 1996 og 729.543,- árið 1997. Stefnandi hafi eitt barn á framfæri sínu og séu eignir hans óverulegar. Um lagarök kveðst stefnandi vísa til almennra reglna skaðabótaréttar og til 91. gr. og 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20, 1954 um vátryggingasamninga. Til stuðnings vaxtakröfu sé vísað til ákvæða vaxtalaga nr. 25, 1987, 73., 12. og 15. gr. Varðandi málskostnað vísist til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. Stefndi kveður í málinu vera um að ræða aðildarskort, sem leiði til sýknu. Stefndi sé vátryggingafélag, sem K. Jónsson & Co hf. hafi keypt ábyrgðartryggingu hjá. Í því felist, að tryggingin sé eingöngu keypt í þágu þess fyrirtækis. Eigi tjónþolar enga beina kröfu á hendur félaginu. Hvað varði vísun stefnanda til 95. gr. laga nr. 20, 1954 þá eigi hann enga frekari kröfu á hendur stefnda, þar sem þær bætur sem dæmdar hafi verið af héraðsdómi Akureyrar 19. febrúar 1991, séu að fullu greiddar. Kveður stefndi kröfu um sýknu einnig byggja á því, að um sé að ræða nýja málsástæðu sem hægt hafi verið að hafa uppi í máli því, sem lokið hafi með dómi Hæstaréttar 30. júní 1994. Stefnandi geti ekki nú byggt kröfu sína vegna sama tjónsatviks (versnun) á nýrri málsástæðu, sem hann hafi getað komið að í nefndu máli. Þá byggi sýknukrafan jafnframt á því, að með dómi héraðsdóms 19. febrúar 1991 hafi stefnandi fengið fullnaðarbætur vegna tjóns síns. Stefndi kveður stefnanda hafa byggt bótakröfu sína í því máli á örorkumati læknis, sem unnið hafi verið tæpu ári eftir slys stefnanda. Í matinu komi berlega fram, að stefnanda eigi eftir að versna vegna væntanlegra slitbreytinga. Ummæli læknisins hafi því gefið honum fullt tilefni til að vera með fyrirvara við móttöku bótanna, ef hann hygðist hafa uppi frekari kröfugerð síðar vegna slyssins. Þar sem enginn fyrirvari hafi verið gerður í þá veru hafi stefnandi misst frekari bótarétt vegna tómlætis. Stefndi kveður ósannað að stefnandi hafi hlotið heilsubrest sem hafi í verulegum atriðum orðið annar og meiri en gert hafi verið ráð fyrir þegar honum hafi verið greiddar skaðabætur á grundvelli dómsins frá 1991. Forsendur fyrir því uppgjöri hafi því ekki brostið. Verði talið að stefnandi eigi rétt til viðbótarskaðabóta kveðst stefndi mótmæla þeirri aðferð sem beitt sé í stefnu, að reikna bótagreiðsluna frá 1991 sem innborgun á heildartjónið. Í tilviki sem þessu beri að reikna viðbótartjónið eitt og sér, þ.e. miðað við 10 % varanlega, læknisfræðilega örorku. Vöxtum eldri en 4 ára kveðst stefndi mótmæla sem fyrndum. Þá kveðst stefndi mótmæla einstökum kröfuliðum sem of háum. Bendir stefnda sérstaklega á að ekkert tillit sé tekið til skatt- og eingreiðsluhagræðis, miskabótakrafa sé of há og tímabundið örorkutjón allt greitt. Álit dómsins: Mál þetta er til komið vegna ábyrgðartryggingar, sem K. Jónsson & Co hf. keypti hjá stefnda í þágu hlutafélagsins. Hlutafélagið var tekið til gjaldþrotaskipta nokkrum árum eftir slys stefnanda og er skiptum á búi félagsins lokið. Stefnandi hefur því enga möguleika á að gera frekari kröfur á hendur hlutafélaginu. Það er eðli ábyrgðartryggingar, að hún greiðir vátryggingartaka, sem í þessu tilfelli var K. Jónsson & Co hf., bætur fyrir fjártjón vegna skaðabótakröfu, sem gerð er á hendur honum. Tjónþoli á því að meginstefnu til ekki beinan rétt á vátryggingarfélag ef tjónvaldur er ábyrgðartryggður, sbr. þó 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20, 1954 um vátryggingarsamninga. Ábyrgðartrygging sú, sem hlutafélagið keypti hjá stefnda, var frjáls ábyrgðartrygging og liggur fyrir, að félaginu bar engin skylda til að kaupa greinda tryggingu. Kveðið var á um bótaábyrgð K. Jónssonar & Co hf. á slysi stefnanda með dómi uppkveðnum á bæjarþingi Akureyrar 19. febrúar 1991. Dómi þessum var ekki áfrýjað og gerði stefndi að fullu upp við stefnanda samkvæmt honum. Málshöfðun stefnanda nú byggir á því, að forsendur að bótaákvörðun dómsins hafi brostið eða þær breyst í svo afdrifaríku tilliti, að ætla megi, að afleiðingar slyssins séu verulega mun alvarlegri en áður var talið og byggt var á í dómnum. Stefndi hefur mótmælt framangreindri málsástæðu stefnanda og kveður ósannað, að forsendur ofangreinds dóms hafi brostið Samkvæmt áðurnefndri 1. mgr. 95. gr. laga um vátryggingarsamninga, sem tekur til ábyrgðartrygginga, öðlast sá, sem tjón bíður, rétt vátryggðs á hendur vátryggingarfélagi, þegar staðreynt hefur verið, að vátryggður sé skaðabótaskyldur þeim, er tjónið beið og upphæð bótanna hefur verið ákveðin. Hinar nýju kröfur stefnanda byggja á örorkumati Björns Önundarsonar dags. 3. ágúst 1994 og hefur þeim verið mótmælt efnislega af stefnda eins og fram kemur hér að framan. Hefur upphæð bóta stefnanda vegna slyssins 1989 því ekki verið ákveðin, að öðru leyti en gert var með dómnum frá 1991, en greint skilyrði verður að vera uppfyllt svo tjónþoli öðlist rétt vátryggðs á hendur tryggingarfélaginu á grundvelli 1. mgr. 95. gr. laga um vátryggingarsamninga. Er því ekkert réttarsamband milli stefnda og stefnanda í máli þessu. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda með vísan til aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. DÓMSORÐ : Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýknað af kröfum stefnanda, Ingibjargar Hákonardóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 373/2002
Kærumál Aðför Innsetning
O var talið heimilt að fá fullan og ótakmarkaðan aðgang að skrá yfir stofnfjáreigendur S, sem tilgreindi nafn stofnfjáreiganda, heimilisfang og kennitölu, ásamt stofnfjáreign hvers þeirra, með þeim hætti að hann fengi að rita niður upplýsingar úr skránni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júlí 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð ótakmarkaðan aðgang að skrá yfir stofnfjáreigendur sóknaraðila með nánar tilgreindum upplýsingum, þannig að hann ætti kost á að rita niður upplýsingar úr skránni. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Í hinum kærða úrskurði hefur héraðsdómari með réttu sagt ágreining aðila lúta að því hvað felist í orðunum að „eiga aðgang“ að skrá þeirri er greinir í 8. gr. samþykkta sóknaraðila. Slík orðskýring fellur eftir eðli málsins undir 78. gr. laga nr. 90/1989. Héraðsdómari hefur komist að þeirri niðurstöðu að í orðunum felist að heimilt sé að rita upplýsingar úr skránni. Með þessari athugasemd og vísan til forsendna hins kærða úrskurðar að öðru leyti verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, greiði varnaraðila, Oddi Ingimarssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 28/2017
Lánssamningur Gengistrygging Fjármálafyrirtæki Slit Skuldajöfnuður
Í málinu krafðist S ehf. að viðurkenndur yrði réttur sinn til að skuldajafna kröfu vegna ofgreiðslu til B á nánar tilgreindri fjárhæð við kröfu Í hf. vegna yfirdráttar á tékkareikningi. S ehf. hafði verið með framangreindan tékkareikning hjá B sem Fjármálaeftirlitið setti undir bráðabirgðastjórn í apríl 2010. B rann síðan saman við Í hf. árið 2011 og við það fluttist reikningurinn til Í hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuld sú sem S ehf. stóð í við B í október 2008 hefði verið meira en að fullu greidd með innborgunum á tékkareikninginn í október og nóvember sama ár, þótt S ehf. hefði samhliða því viðhaldið yfirdráttarskuld með áframhaldandi úttektum af reikningnum. Þá kom einnig fram að þótt S ehf. hefði getað borið fyrir sig gagnvart Í hf. skuldajöfnuð við skuld, sem hann stofnaði til við B eftir þennan tíma með áframhaldandi reikningsviðskiptum allt þar til starfsemi B var hætt í apríl 2010, yrði að líta til þess að yfirdráttarskuld, sem var á reikningnum þann dag, hefði einnig verið greidd upp í júní sama ár. Var því fallist með Í hf. að S ehf. stæði ekki nú í skuld við hann vegna stöðu tékkareikningsins í október 2008 eða á öðru síðara tímamarki á meðan B starfaði enn. Var Í hf. því sýknaður af kröfu S. ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og JónFinnbjörnsson landsréttardómari.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2017. Hann krefst sýknu af kröfumgagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. janúar 2017. Hann krefstþess að héraðsdómur verði staðfestur um viðurkenningu á rétti hans tilskuldajafnaðar á kröfu sinni á Byr sparisjóð að fjárhæð 11.660.792 krónur viðkröfu aðaláfrýjanda á hendur sér að fjárhæð 6.517.821 króna miðað við stöðukrafnanna 10. október 2008, en að öðru leyti að aðaláfrýjanda verði gert aðgreiða sér dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 6.517.821 krónu frá 10. október 2008 til greiðsludags. Þákrefst hann þess að fjárhæð málskostnaðar verði hækkuð frá þeirri, sem sér vardæmd í héraði, og verði aðaláfrýjanda jafnframt gert að greiða málskostnað fyrirHæstarétti.IGagnáfrýjandi samdi 29. febrúar 2008 við Byr sparisjóð um „lán aðjafnvirði kr. 21.109.101 ... sem greitt skal út í eftirtöldum myntum oghlutföllum: EUR 100%“. Kom fram í samningnum að tilgangur lántöku væri að„myntbreyta lánssamningi í íslenskum krónum ... að eftirstöðvum kr. 21.109.101þann 08.02.2008, yfir í erlendar myntir.“ Lánið átti gagnáfrýjandi aðendurgreiða í einu lagi 3. október 2008 og skyldi það bera svonefnda EURIBORvexti með 4,1% álagi. Áður en kom að gjalddaga lánsins undirrituðugagnáfrýjandi og BYR sparisjóður yfirlýsingu 25. ágúst 2008 um breytingar áskilmálum samningsins. Í upphafi hennar var tekið fram að gagnáfrýjandi hafimeð samningnum fengið lán frá sparisjóðnum „að jafnvirði kr. 21.109.101 ... íerlendri mynt“ með gjalddaga 3. október 2008. Væri skilmálum samningsins breyttþannig að „nýr höfuðstóll lánsins m.v. 21.08.2008, er að fjárhæð: EUR 212.451“og ætti að endurgreiða það í einu lagi 6. október 2009. Einnig væri samningnumbreytt þannig að álag á EURIBOR vexti yrði 5,3% og bæri gagnáfrýjanda að greiðaáfallna vexti 6. apríl 2009, en vexti frá þeim tíma á sama gjalddaga oghöfuðstól skuldarinnar. Í fyrirsögn yfirlýsingarinnar var tekið fram að húnvarðaði „lánssamning nr. 101ERLB080600009“, sem er sama númer og fram kom á forsíðuáðurnefnds samnings, en á yfirlýsinguna var einnig handritað„101ERLB082450001“.Í málinu liggja fyrir tvær kvittanir, sem BYR sparisjóður gaf út tilgagnáfrýjanda vegna endurgreiðslu á framangreindu láni. Sú fyrri var dagsett 6.október 2008 og var þar vísað til þess að „númer samnings“ væri„101ERLB082450001“, en höfuðstóll lánsins fyrir greiðslu væri 212.451 evra.Greidd væri afborgun að fjárhæð 33.259 evrur inn á höfuðstól með 5.985.955krónum og væru eftirstöðvar lánsins eftir greiðsluna 179.192 evrur. Í síðarikvittuninni, sem var dagsett 10. sama mánaðar, var aftur vísað til samnings meðsama númeri og tiltekið að eftirstöðvar lánsins fyrir greiðslu væru síðastnefndfjárhæð. Samkvæmt kvittuninni var sú fjárhæð greidd ásamt 3.046,33 evrum ívexti eða samtals 182.238,33 evrur með 28.760.853 krónum.Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar í ákvæði VI tilbráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim hafði veriðbreytt með lögum nr. 44/2009, til að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar íBYR sparisjóði, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann bráðabirgðastjórn. Umleið var tekin ákvörðun um ráðstöfun tiltekinna eigna sparisjóðsins ogskuldbindinga til nýs félags með heitinu BYR hf. Meðal þeirra vorukröfuréttindi sparisjóðsins vegna reikningsviðskipta og skuldbindingar vegnainnlána, en tekið var fram að framsal kröfuréttinda á þessum grunni skyldi„ekki svipta skuldara rétti til skuldajöfnunar sem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafaeða þrotabúi hans.“ Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda var BYR sparisjóðursíðan tekinn til slita 2. júlí 2010 eftir ákvæðum laga nr. 161/2002 og vargefin út innköllun til lánardrottna, en fresti til að lýsa kröfum við slitinhafi lokið 13. október 2010. Samruni aðaláfrýjanda og BYRS hf. hafi svo veriðsamþykktur 29. nóvember 2011 og sá fyrrnefndi þar með tekið yfir öll réttindiog allar skyldur þess síðarnefnda miðað við 30. júní sama ár.Á framangreindu tímabili var gagnáfrýjandi með tékkareikning hjá BYRsparisjóði, sem mun síðan hafa færst til BYRS hf. og eftir það tilaðaláfrýjanda, en í málinu hefur verið lagt fram yfirlit vegna reikningsins,sem nær frá 16. apríl 2007 til 31. mars 2014. Yfirlitið ber með sér að á þessumtíma hefur talsvert fé farið um reikninginn í yfir 2000 innborgunum og útborgunum,svo og að gagnáfrýjanda hafi verið heimilt að stofna til skuldar á reikningnum meðyfirdrætti. Eftir yfirlitinu var á árinu 2007 ýmist innstæða á reikningnum eðaskuld, en upp frá því var samfleytt skuld á honum, sem var þó að öðru jöfnuinnan við 7.000.000 krónur fram í ársbyrjun 2014. Var þannig meðal annarsyfirdráttarskuld á reikningnum að fjárhæð 6.517.821 króna 10. október 2008þegar gagnáfrýjandi greiddi upp áðurnefnda skuld sína við BYR sparisjóð, engreiðslur inn á hana þann dag og 6. sama mánaðar komu ekki af reikningi þessum.Gagnáfrýjandi ritaði bréf 9. september 2011 til slitastjórnar BYRSsparisjóðs, þar sem vísað var til þess að hann hafi tekið „erlent lán ...upphaflega að fjárhæð ISL. kr. 29.391.616.- en lánið var tekið í evrum hinn 29.mars 2006.“ Hann hafi endurgreitt þetta lán 10. október 2008, en eftir það hafií Hæstarétti gengið dómar þar sem „erlend viðmiðun lána var dæmd ólögmæt.“Teldi gagnáfrýjandi ljóst að hann hafi af þessum sökum greitt sparisjóðnum ofháa fjárhæð og óskaði hann eftir að fá endurútreikning á láninu. Aftur ritaðigagnáfrýjandi bréf til slitastjórnarinnar 23. mars 2012, þar sem vísað var tilþess að hann hafi í bréfi 9. september 2011 óskað eftir endurútreikningi á lániað fjárhæð 29.361.616 krónur, sem hann hafi tekið hjá sparisjóðnum 29. mars2006. Tekið var fram að gagnáfrýjandi hafi endurgreitt þetta lán 6. og 10.október 2008 með þeim fjárhæðum, sem hér áður var getið, og virðist mega ráðaaf því að erindi þessi hafi þannig varðað lánið, sem samningurinn frá 29.febrúar 2008 var gerður um. Í bréfinu 23. mars 2012 var þess getið aðgagnáfrýjandi hafi leitað eftir afstöðu BYRS hf. til þess hvort hann ætti aðbeina kröfu um endurgreiðslu að því félagi eða slitastjórn sparisjóðsins oghafi BYR hf. svarað því til 28. september 2011 að slík krafa kæmi sér ekki við.Þessu væri gagnáfrýjandi ósammála og teldi hann BYR sparisjóð og aðaláfrýjanda,sem kominn væri í stað BYRS hf., sameiginlega ábyrga fyrir endurgreiðslu tilsín. Kvaðst gagnáfrýjandi hafa aflað sér útreiknings á þeirri fjárhæð, sem hannhefði með réttu átt að greiða BYR sparisjóði vegna lánsins, og krefðist hann þessað „slitastjórn“ greiddi sér 20.769.172 krónur, þar af 7.000.000 krónur meðskuldajöfnuði við yfirdráttarskuld á fyrrnefndum tékkareikningi gagnáfrýjanda. Samadag ritaði gagnáfrýjandi efnislega samhljóða bréf til aðaláfrýjanda. Enn beindigagnáfrýjandi bréfi til slitastjórnarinnar 16. október 2013, þar sem fram komað hann teldi sig hafa ofgreitt BYR sparisjóði 16.340.605 krónur viðendurgreiðslu láns samkvæmt samningnum frá 29. febrúar 2008. Þegargagnáfrýjandi hafi innt greiðslur sínar af hendi 6. og 10. október 2008 hafihann staðið í skuld við sparisjóðinn að fjárhæð 7.000.000 krónur vegnayfirdráttar á tékkareikningi, sem honum væri heimilt að skuldajafna viðframangreinda kröfu sína vegna ofgreiðslu. Þótt kröfulýsingarfrestur við slitBYRS sparisjóðs væri liðinn teldi gagnáfrýjandi sig mega koma þessari kröfu þarað með stoð í 3. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ímálinu hafa ekki verið lögð fram svör slitastjórnarinnar við þessum þremurbréfum gagnáfrýjanda, en fyrir liggur að hún hafi hafnað kröfunni, sem hannlýsti í bréfinu 16. október 2013, á þeim grunni að hún hafi ekki borist innankröfulýsingarfrests.Að undangengnum bréfaskiptum við aðaláfrýjanda höfðaði gagnáfrýjandi málþetta með stefnu 3. mars 2016 og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur sinntil að skuldajafna kröfu vegna ofgreiðslu til BYRS sparisjóðs á 11.660.792krónum við kröfu aðaláfrýjanda vegna yfirdráttar á tékkareikningigagnáfrýjanda, sem hafi numið 6.517.821 krónu 10. október 2008. Einnig krafðistgagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér dráttarvextiaf síðastgreindri fjárhæð frá 10. október 2008 til greiðsludags. Kröfur þessarvoru teknar til greina með hinum áfrýjaða dómi, en þó þannig að gagnáfrýjandavoru dæmdir dráttarvextir af 6.517.821 krónu frá 15. mars 2016 tilgreiðsludags.IIGagnáfrýjandi var sem áður segir með tékkareikning hjá BYR sparisjóðiþegar Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar samkvæmt lögum nr.161/2002 til að setja bráðabirgðastjórn yfir sparisjóðinn og ráðstafa slíkumreikningum til BYRS hf., sem rann síðan saman við aðaláfrýjanda miðað við 30.júní 2011. Fluttist því tékkareikningur gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda þanndag, en á reikningnum var þá yfirdráttarskuld að fjárhæð 7.043.627 krónur.Reikningsviðskiptum gagnáfrýjanda var haldið áfram við aðaláfrýjanda og urðuþau allnokkur, en eins og málið liggur fyrir virðist þeim hafa lokið 31. mars2014 og nam þá yfirdráttarskuldin 6.887.605 krónum. Hefði aðaláfrýjandi höfðaðmál á hendur gagnáfrýjanda til heimtu þeirrar skuldar hefði gagnáfrýjandi vegnafyrrgreinds skilmála í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 átt þesskost að hafa þar uppi mótbáru á þeim grunni að hann ætti til skuldajafnaðarhærri gagnkröfu á hendur BYR sparisjóði. Vegna ákvæðis 3. töluliðar 118. gr.laga nr. 21/1991 hefði gagnáfrýjandi ekki glatað rétti til að hafa uppi slíkagagnkröfu þótt hann hafi ekki lýst henni við slitameðferð á BYR sparisjóði oghefði þá aðaláfrýjandi orðið að taka efnislega til andsvara gegn slíkri mótbáruef hann teldi hana ekki á rökum reista. Aðstaða aðaláfrýjanda getur ekki aðþessu leyti orðið önnur vegna þess eins að gagnáfrýjandi hafi tekið frumkvæðimeð höfðun þessa máls í stað þess að halda að sér höndum þar til aðaláfrýjandikynni að höfða mál til heimtu skuldar vegna yfirdráttarins. Getur aðaláfrýjandiþví ekki með réttu borið því við að gagnáfrýjanda hefði verið nauðsynlegt að fáfyrst útkljáð gagnvart BYR sparisjóði hvort hann ætti endurkröfu vegnaofgreiðslu skuldar áður en unnt yrði að krefjast skuldajafnaðar við aðaláfrýjanda.Í málinu hefur aðaláfrýjandi hvorki borið fyrir sig að gagnáfrýjandi getiekki með réttu byggt á því að skuldbinding sín við BYR sparisjóð hafi verið háðólögmætum skilmála um gengistryggingu, svo sem leiða mætti meðal annars afdómum Hæstaréttar 2. október 2013 í máli nr. 498/2013 og 28. maí 2015 í málinr. 337/2015, né andmælt því að uppfyllt séu skilyrði til að gagnáfrýjandi getihaft uppi kröfu um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Á hinn bóginn verður að gætaað því að skuldin að fjárhæð 6.517.821 króna, sem gagnáfrýjandi stóð í við BYRsparisjóð 10. október 2008 vegna yfirdráttar á tékkareikningi, var meira en aðfullu greidd með innborgunum á hann 14. og 29. október og 3. og 4. nóvembersama ár, þótt gagnáfrýjandi hafi samhliða þessu viðhaldið yfirdráttarskuld meðáframhaldandi úttektum af reikningnum. Þótt gagnáfrýjandi hefði getað boriðfyrir sig gagnvart aðaláfrýjanda skuldajöfnuð við skuld, sem hann stofnaði tilvið BYR sparisjóð eftir þennan tíma með áframhaldandi reikningsviðskiptum alltþar til starfsemi sparisjóðsins var hætt 22. apríl 2010, verður að líta tilþess að yfirdráttarskuld, sem var á reikningnum þann dag, hafði einnig veriðgreidd upp 1. júní sama ár. Verður þannig að fallast á með aðaláfrýjanda aðgagnáfrýjandi standi ekki nú í skuld við hann vegna stöðu tékkareikningsins 10.október 2008 eða á öðru síðara tímamarki á meðan BYR sparisjóður starfaði enn.Verður aðaláfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrirHæstarétti.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, S.G.múrverks ehf.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2016.Mál þetta er þingfest 15.mars sl. og dómtekið 12. október sl. Stefnandier S.G. múrverk ehf., Hvassabergi 4, Hafnarfirði. Stefndier Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi:Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda tilskuldajafnaðar vegna ofgreiðslu stefnanda til Byrs sparisjóðs 10. október 2008að fjárhæð 11.660.792 krónur á móti kröfu stefnda á hendur stefnanda vegnayfirdráttarláns stefnanda á reikningi nr. 544-26-7206 hjá stefnda sem stóð í6.517.821 krónu 10. október 2008. Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 af 6.517.821 krónu frá 10. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Málsatvik Hinn29. febrúar 2008 gerðu stefnandi og Byr sparisjóður með sér lánssamning.Samningurinn bar yfirskriftina ,,Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum)“,og samkvæmt honum skyldi stefnandi taka lán ,,að jafnvirði kr. 21.109.101“ ogskyldi lánið greitt út ,,í eftirfarandi myntum og hlutföllum: EUR 100%“.Samkvæmt grein 1.2 í samningnum var tilgangur lánsins sá að myntbreytatilteknum lánssamningi í íslenskum krónum, sem var að eftirstöðvum 21.109.101króna miðað við 8. febrúar 2008, yfir í erlendar myntir. Samkvæmt grein 2.1skyldi endurgreiða lánið með einni greiðslu 3. október 2008. Í grein 2.3 vartekið fram að lánið skyldi endurgreiða í íslenskum krónum, miðað við skráðsölugengi lánveitanda á þeim myntum og í þeim hlutföllum sem lánið samanstæðiaf allt að tíu dögum fyrir gjalddaga. Þá sagði meðal annars í grein 3.2 aðlánshlutar í evrum skyldu bera breytilega vexti sem skyldu vera EURIBOR-vextir,að viðbættu 4,10% vaxtaálagi. Með EURIBOR (European Interbank Offered Rate)-vöxtum var átt við vexti á millibankamarkaði í aðildarríkjum Evrópskamyntbandalagsins eins og þeir voru auglýstir kl. 11:00 á staðartíma í Brussel.Samkvæmt grein 3.4 skyldi greiða vextina eftir á á sex mánaða fresti, í fyrstasinn 3. apríl 2008. Í grein 6.1 var lántaka heimilað að óska eftir ,,breytinguá myntsamsetningu lánsins“ þannig að það myndi miðast við aðrar erlendarmyntir, eina eða fleiri, samkvæmt nánari ákvæðum í grein 6.2. Hinn6. október 2008 kveðst stefnandi hafa greitt afborgun af láninu að fjárhæð5.985.955 krónur. Í greiðslukvittun er tilgreint að ,,mynt“ sé ,,EUR“,,,upphæð“ sé 33.259, ,,gengi“ sé 179,98 og ,,ISK upphæð“ sé 5.985.955. Hinn 10.október 2008 kveðst stefnandi hafa innt af hendi vaxtagreiðslu að fjárhæð480.772 krónur og að auki greitt upp eftirstöðvar lánsins, að fjárhæð 28.280.081króna. Í framlagðri greiðslukvittun er tilgreint að ,,mynt“ sé ,,EUR“,,,upphæð“ afborgunar sé 179.192, ,,gengi“ sé 157,82 og ,,ISK upphæð“ sé28.280.081, en ,,upphæð“ vaxtagreiðslu sé 3.046,33 og ,,ISK upphæð“ sé 480.772.Samtals kveðst stefnandi því hafa greitt 34.746.808 krónur. Númer samnings semer tilgreint í umræddum greiðslukvittunum er ekki það sama og það númer sem erhandritað á samning aðila, en við munnlegan flutning málsins sagði lögmaðurstefnanda að tölur í umræddum kvittunum stemmdu við greiddar fjárhæðir og þvíværu þessar kvittanir vegna umrædds láns. Stefnandivar einnig með tékkareikning nr. 544-26-7206 hjá Byr sparisjóði. Hinn 10.október 2008 var tékkareikningurinn yfirdreginn um 6.517.821 krónu. Hinn22. apríl 2010 ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir valdstofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs, víkja stjórn sparisjóðsins frá og skipahonum bráðabirgðastjórn. Með ákvörðuninni var tilteknum eignum sparisjóðsinsráðstafað til Byrs hf., þar á meðal skuldbindingum sparisjóðsins vegna innlánaviðskiptavina sparisjóðsins. Hinn 29. nóvember 2011 tók gildi samruni Byrs hf.og Íslandsbanka hf. undir nafni þess síðarnefnda. Stefndi hefur því tekið viðöllum réttindum og skyldum vegna Byrs hf. Innkölluntil kröfuhafa Byrs sparisjóðs mun hafa verið birt í Lögbirtingablaði 13. júlí2010 og rann frestur til að lýsa kröfum út 13. október 2010. Stefnandi lýstiekki kröfu innan kröfulýsingarfrests. Hinn 9. september 2011 fór stefnandi framá endurreikning lánsins með bréfi sem mun hafa verið sent slitastjórn Byrssparisjóðs og var tekið fram að stefnandi teldi ljóst að við endurreikninglánsins yrði leitt í ljós að hann hefði ofgreitt af láninu. Með bréfi tilslitastjórnar Byrs sparisjóðs 23. mars 2012 krafðist stefnandi þess aðslitastjórnin endurreiknaði lánið og gerði kröfu um endurgreiðslu tiltekinnarfjárhæðar, að hluta með því að skuldajafna 7.000.000 króna við yfirdrátt áfyrrnefndum tékkareikningi. Stefnandi sendi slitastjórn Byrs sparisjóðs ennbréf 16. október 2013 og krafðist skuldajöfnuðar við yfirdrátt á fyrrnefndumtékkareikningi að fjárhæð 7.000.000 króna. Slitastjórnin mun hafa hafnað því aðtaka afstöðu til þess hvort umræddur lánssamningur fæli í sér ólögmætagengistryggingu og hvort stefnandi hefði ofgreitt af láninu, með vísan til þessað kröfu hefði ekki verið lýst innan kröfulýsingarfrests. Samskiptiáttu sér stað milli lögmanns stefnanda og stefnda í febrúar og mars 2015. Meðbréfi til lögmanns stefnanda, dags. 27. febrúar 2015, lýsti stefndi þeirriskoðun að stefnanda bæri að beina kröfu að Byr sparisjóði um skuldajöfnun ogendurgreiðslu ofgreidds fjár. Skylda stefnda væri takmörkuð við að staðfestagagnkröfu skuldajöfnunar og framkvæma skuldajöfnuð, að fenginni yfirlýsingu umsamþykki Byrs sparisjóðs á kröfu stefnanda. Meðalgagna málsins er ódagsettur útreikningur sem stefnandi aflaði, unninn á eða afvefsvæðinu gengislán.is. Í skjalinu kemur fram að þegar framreiknuð útborguðlánsfjárhæð hafi verið dregin frá framreiknuðum greiðslum standi eftir11.660.792 krónur, sem stefnandi hafi ofgreitt. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að hann eigi rétt á niðurfellingu yfirdráttarskuldar á umræddumreikningi hjá stefnda, miðað við stöðu hennar 10. október 2008, vegna réttartil skuldajafnaðar gagnvart kröfu stefnda. Stefnandivísar til þess að skuldabréfið sem hann gaf út til Byrs sparisjóðs hafi geymtákvæði um ólögmæta gengisbindingu. Fjárhæð skuldabréfsins hafi verið ííslenskum krónum sem hafi tekið mið af gengi evru. Þessi tenging hafi veriðólögmæt samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, og því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Ískuldabréfinu komi einungis fram höfuðstólsfjárhæð lánsins í íslenskum krónum.Lánsfjárhæðin hafi verið greidd stefnanda í íslenskum krónum, en ekki erlendumgjaldmiðli, enda hafi það ekki staðið stefnanda til boða og hafi ekki tíðkast ísambærilegum viðskiptum. Þá hafi lánið verið innheimt í íslenskum krónum. Engu breyti þó að í skuldabréfinu komi fram að lánið sé „jafnvirðiˮ21.109.101 íslenskrar krónu í framangreindri mynt. Samkvæmt áralangridómaframkvæmd í fjármunarétti sé raunverulegt inntak viðkomandi lánssamnings þaðsem máli skipti en ekki í hvaða búning samningurinn sé klæddur. Aðalatriðið séað erlend mynt hafi ekki skipt um hendur.Hafi Byrsparisjóður ætlað að hafa samninginn í erlendri mynt hefði sparisjóðnum verið ílófa lagið að tilgreina fjárhæð höfuðstóls í hinni erlendu mynt. Sparisjóðnumhafi jafnframt verið í lófa lagið að greiða stefnanda höfuðstólsfjárhæðina íerlendum gjaldmiðli inn á gjaldeyrisreikning í bankanum. Að minnsta kosti beristefndi sönnunarbyrði fyrir því að umrætt lán til stefnanda hafi verið veitt íerlendum gjaldmiðli.Af skýringuá 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, leiði að ákvæði VI. kaflalaganna séu ófrávíkjanleg. Óheimilt sé að víkja frá ákvæðum 1. mgr. 14. gr. þarsem eingöngu sé heimilað að verðtryggja lánsfé samkvæmt 13. gr., sé grundvöllurverðtryggingarinnar vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmtlögum sem um vísitöluna gilda og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Því séóheimilt að verðtryggja skuldbindingar í íslenskum krónum miðað við dagsgengi erlendragjaldmiðla. Einnig væri refsiákvæði 17. gr. með öllu þýðingarlaust ef ákvæði13. og 14. gr. væru frávíkjanleg.Orðalag 13.og 14. gr. laga nr. 38/2001 sé skýrt, auk þess sem það hafi verið skýr viljilöggjafans með setningu laga nr. 38/2001 að útiloka að unnt væri að verðtryggjalánaskuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefnandivísar til ummæla í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð aðlögum nr. 38/2001 og ummæla í athugasemdum við 13. og 14. gr. laganna. Samkvæmtlögunum sé heimilt að verðtryggja sparifé og lánsfé með vísitölu neysluverðs,hlutabréfavísitölu eða safni slíkra vísitalna. Sú upptalning feli í sér tæmanditalningu á verðtryggingarmöguleikum lánveitanda. Í umsögn Samtaka banka ogverðbréfafyrirtækja, dagsettri 24. apríl 2001, um frumvarp það sem varð aðlögum nr. 38/2001 hafi verið á það bent að lagafrumvarpið gerði það að verkumað óheimilt væri að tengja lánssamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt.Ljóst sé af framangreindu að Byr hafi mátt vera ljóst frá því lánið var veittað gengistryggingin væri ólögmæt. Stefnandi vísar einnig til dóma HæstaréttarÍslands í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011. Stefnandibyggir á því að þar sem lánasamningurinn við Byr sparisjóð hafi verið ólögmæturhafi hann ofgreitt sparisjóðnum þegar hann gerði upp lánið 10. október 2008.Ofgreiðslan nemi 11.660.792 krónum og stefnandi hafi við það eignast endurkröfuá hendur sparisjóðnum. Á þeim degi hafi stefnandi skuldað sparisjóðnum6.517.821 krónu vegna yfirdráttarláns á reikningi nr. 544-26-7206. Þegarstefnanda hafi orðið ljós ofgreiðsla sín til Byr sparisjóðs hafi hann sett framkröfu til slitastjórnar sparisjóðsins. Í kjölfarið hafi stefnandi lýst yfirskuldajöfnuði með bréfi, dagsettu 23. mars 2012. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 hafi öllum eignum Byrs sparisjóðs veriðráðstafað til Byrs hf. og hafi Byr hf. því tekið yfir öll réttindi og skyldurgagnvart stefnanda vegna kröfunnar. Í nóvember 2011 hafi krafan loks færst yfirtil stefnda. Mótbárur stefnanda vegna hins ólögmæta láns ogréttur til skuldajafnaðar haldi sér að fullu gagnvart stefnda. Í 13. töluliðákvörðunar Fjármálaeftirlitsins komi fram að framsal kröfuréttinda svipti ekkiskuldara rétti til skuldajöfnunar, sem hann hafi átt gagnvart fyrri kröfuhafa.Stefnandi eigi þannig rétt á að skuldajafna kröfu sinni gegnyfirdráttarskuldinni, eins og hún stóð þegar ofgreiðslan átti sér stað. Þá séljóst að kröfurnar uppfylli öll skilyrði skuldajafnaðar. Samkvæmt I. kaflaþágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán falli yfirdráttarlán undirgildissvið laganna. Í 1. mgr. 17. gr. sömu laga segi að framselji lánveitandikröfurétt sinn samkvæmt láni sem veitt sé samkvæmt lögunum til þriðja aðilageti neytandi haldið uppi sömu mótbárum við hann og upphaflegan eigandakröfunnar.Yrði fallistá málatilbúnað stefnda myndi slík niðurstaða leiða til óréttmætrar auðgunarstefnda á kostnað stefnanda. Yfirdráttarkrafan sem framseld var frá Byr hf. tilstefnda hefði með réttu átt að falla niður 10. október 2008 þegar stefnandiofgreiddi Byr sparisjóði hið ólögmæta lán. Á þeim degi hefði stefnandi máttskuldajafna yfirdrættinum á móti ofgreiðslunni. Stefnda séekki stætt á því að halda kröfu sinni vegna yfirdráttarskuldarinnar á lofti meðvísan til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningagerð, umboð og ógildalöggerninga. Forveri stefnda og stefndi hafi lýst því yfir, m.a. í fjölmiðlum,að skuldarar glati ekki betri rétti sínum með því að greiða niður skuldirsínar. Stefnandi telji ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að hannstandi nú í vegi fyrir því að stefnandi fái notið þess réttar sem hann hefðiella notið, hefði krafan ekki verið framseld til stefnda. Þannig hefðistefnandi getað skuldajafnað gagnvart upphaflegum lánveitanda umræddriofgreiðslu á móti yfirdrættinum sem hefði leitt til niðurfellingar hans.Lánveitandanum hefði frá öndverðu mátt vera ljóst að umrædd gengistrygging væriólögmæt. Þá hafi stefndi við, framsal kröfunnar, ekki átt að öðlast betri réttgagnvart stefnanda en upphaflegi lánveitandinn.Stefnandihafni þeim málatilbúnaði stefnda að hann geti ekki fellt niður kröfu sína áhendur stefnanda nema staðfest verði að stefnandi eigi réttmæta kröfu á hendurByr sparisjóði. Stefnanda sé ómögulegt að skuldajafna gagnvart Byr sparisjóðiþar sem sparisjóðurinn eigi enga gagnkröfu á stefnanda. Krafa sparisjóðsinshafi færst yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og kaupum stefndaá hlutafé Byrs hf. Stefnandi hafi þegar beint kröfu sinni ogskuldajafnaðaryfirlýsingu að Byr sparisjóði. Slitastjórn sparisjóðsins hafiekki tekið afstöðu til kröfunnar, enda hafi krafan borist eftir aðkröfulýsingarfrestur var liðinn. Þar fyrir utan geti Byr sparisjóður ekkisamþykkt skuldajöfnuð þar sem sparisjóðurinn eigi ekki gagnkröfu á stefnanda.Afstaða Byrssparisjóðs til kröfunnar sé málinu með öllu óviðkomandi. Stefnandi leiði réttsinn til skuldajafnaðar af 13. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins ogalmennum reglum kröfuréttar. Stefnandi hafi átt rétt til skuldajafnaðargagnvart sparisjóðnum áður en ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin. Því séljóst að stefnandi eigi sama rétt til skuldajafnaðar gagnvart stefnda. Viðframsal kröfunnar hafi stefndi ekki öðlast betri rétt gagnvart stefnanda helduren upphaflegur lánveitandi átti. Það leiði af almennum reglum um aðilaskipti aðkröfuréttindum og 100. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, sbr. 3. tölul.118. gr. laganna. Þá haldi sér allar mótbárur varðandi ólögmætilánasamningsins.Leiðiniðurfelling yfirdráttarskuldarinnar til þess að stefndi kunni að eiga kröfu áByr sparisjóð sé uppgjör slíkrar kröfu stefnanda óviðkomandi. Stefnda hafiverið í lófa lagið að gera fyrirvara, sem hann kunni að hafa gert, við uppgjörsitt við Byr vegna ólögmætrar gengistryggingar á lánum þess síðarnefnda. Hafislíkur fyrirvari verið gerður sé ljóst að stefndi fékk afslátt af kaupverðikröfunnar vegna mögulegra ólögmætra gengisbreytinga en krefji engu að síðurstefnanda um fulla fjárhæð yfirdráttarins og kunni því að hafa hagnastsérstaklega vegna þessa. Sama eigi við, hafi stefndi keypt kröfuna meðafslætti. Verðifallist á viðurkenningarkröfu stefnanda sé ljóst að stefnandi eigi einnig réttá greiðslu vaxta úr hendi stefnda. Upphafstími vaxta miðist við þann dag þegarofgreiðsla stefnanda hafi átt sér stað og stefnandi hafi átt rétt áendurgreiðslu og rétt til skuldajafnaðar vegna þess. Verði ekki fallist á 10.október 2008 sem upphafsdag dráttarvaxta byggi stefnandi á því að miða skulidráttarvexti við síðara tímamark. Kröfu stefnanda um skuldajöfnuðstyður hann við 13. tölul. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 aukalmennra reglna kröfuréttar um skilyrði skuldajöfnuðar og 100. gr., sbr. 3. tölul.118. gr., laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Kröfu sína um dráttarvextistyður stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þávísar stefnandi einnig til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, auk meginreglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgunog endurgreiðslu ofgreidds fjár. Um málskostnað vísar stefnandi til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísaðtil 33. gr. sömu laga.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndivísar til þess að í 13. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 segiað framsal kröfuréttinda skuli ekki svipta skuldara rétti til skuldajöfnunarsem hann hafi átt gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi þess. Í þessu felistþað skilyrði fyrir því að skuldajöfnuði verði beitt gagnvart síðari kröfuhafaað fyrir liggi óumdeild krafa gegn fyrri kröfuhafa. Stefnandi hafi ekki leitt íljós að svo sé með óyggjandi hætti. Í framkvæmd hafi ákvörðunFjármálaeftirlitsins verið fylgt á þann veg að skuldari þurfi að hafa lýstgagnkröfu sinni til skuldajöfnunar í þrotabú kröfuhafans á grundvelli 100. gr.,sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og sú krafa veriðsamþykkt svo skuldajöfnuður nái fram að ganga. Kröfu stefnanda í þrotabú Byrssparisjóðs hafi hins vegar verið hafnað. Þá hafi stefnandi ekki gert reka aðþví að fullnýta þau lagalegu úrræði sem hann hafi gagnvart búinu. Stefndihafi ítrekað greint stefnanda frá því að fyrir verði að liggja staðfesting átilvist og lögmæti kröfu hans á hendur þrotabúi Byrs sparisjóðs vegna lánssamningsinstil þess að stefnda sé kleift að taka afstöðu til skuldajafnaðarkröfustefnanda. Stefnanda beri samkvæmt lögum nr. 21/1991 að leita til slitastjórnarsparisjóðsins, enda sé það ekki í verkahring stefnda að taka afstöðu til þesshvort skilmálar umrædds láns fari gegn lögum. Stefndi hafi ekki komið aðlánssamningnum og ekki tekið hann yfir við framsal á eignum sparisjóðsins. Þáhafi stefndi ekki tekið yfir ábyrgð á störfum Byrs sparisjóðs, þ.m.t. ætluðummisgjörðum, þegar hann keypti tilgreindar eignir sjóðsins. Þá sé ekki unnt aðfinna því stoð í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 að endurkröfur áhendur Byr sparisjóði vegna ofgreiðslu lána eigi að flytjast til stefnda. Samkvæmtlögum nr. 21/1991 hafi stefnanda borið að lýsa kröfu í þrotabú sparisjóðsins áinnköllunarfresti, sbr. 1. mgr. 117. gr. laganna, og lýsa yfir skuldajöfnuðivið kröfu sjóðsins á hendur sér vegna hins yfirdregna reiknings. Stefnanda hafihins vegar láðst að lýsa kröfu innan tilskilins frests. Sökum þessa hafi kröfustefnanda verið hafnað. Stefnandihafi ekki fullnýtt þær leiðir sem honum standi til boða til að fá úr því skoriðhvort hann eigi réttindi á hendur þrotabúi sparisjóðsins. Stefndi hafileiðbeint stefnanda um ákvæði 3. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 um að lýsakröfu á hendur búinu eftir lok kröfulýsingarfrests. Í ákvæðinu felist aðstefnandi glati ekki rétti til skuldajafnaðar gagnvart búi sparisjóðsins, svoframarlega sem krafa hans á hendur búinu sé lögmæt. Stefnandi hafi þó kosið aðaðhafast ekkert gagnvart slitastjórninni heldur hafi hann höfðað mál á hendurstefnda. Afstaða stefnanda sé að hann „eigi ekki von á því“ að þrotabúsparisjóðsins þurfi að taka afstöðu til kröfunnar, þar sem þrotabúið eigi engakröfu á hann, enda hafi krafan flust yfir til stefnda. Að mati stefnda nægiekki ályktun stefnanda um hugsanlega afstöðu slitastjórnarinnar heldur berihonum að fullnýta þau lagalegu úrræði sem honum standi til boða.Verðiekki fallist á þennan málatilbúnað stefnda byggir hann á því að tilvist ogfjárhæð kröfu stefnanda á hendur stefnda sé ósönnuð. Í stefnu sé byggt á því aðstefnandi hafi ofgreitt hið ætlaða ólögmæta lán um rúmlega 11 milljónir króna.Engin gögn liggi fyrir sem staðreyni þá fjárhæð sem stefnandi eigi að hafa inntaf hendi. Stefndimótmæli því að framlagður útreikningur á ofgreiðslu gengistryggðs láns feli ísér sönnur á endurreikningi lánsins. Útreikningurinn sé óstaðfestur og hanshafi verið aflað einhliða. Útreikningurinn sé unninn á eða af vefsíðunniGengislán.is og gagnaöflunin sé ekki í samræmi við ákvæði laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Þá sé útilokað fyrir stefnda að staðreyna útreikninginn þarsem nær engar upplýsingar sé að finna um forsendur að baki honum.Verðiekki fallist á ofangreint byggir stefndi á því að krafa stefnanda sé fyrnd.Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, sé almennurfyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár og fyrningarfrestur kröfu reiknist fráþeim degi þegar kröfuhafi hafi fyrst átt rétt til efnda, sbr. 1. mgr. 2. gr.laganna. Stefnandi hafi þegar á árinu 2008 eignast endurkröfu á hendur Byrsparisjóði vegna ofgreiðslu hins gengistryggða láns. Stefnandi hafi þegar íoktóber 2008 átt þess kost að setja fram kröfu um efndir gagnvart Byrsparisjóði og ekki seinna en í júní 2010, þegar dómar um lögmæti skilmálagengislána hafi verið kveðnir upp í Hæstarétti. Fyrningarfrestur hafi þvíbyrjað að líða í október 2008 og eigi síðar en júní 2010. Krafa stefnanda hafiþví fyrnst í október 2012 eða í síðasta lagi í júní 2014. Stefnandi hafi ekkihaft uppi skuldajafnaðarkröfu gagnvart stefnda fyrr en 23. febrúar 2015. Fyrriyfirlýsingar stefnanda um skuldajöfnuð, 23. mars 2012 og 16. október 2013, hafibeinst að Byr sparisjóði. Stefndi fái ekki séð að stefnandi hafi brugðist viðmeð neinum þeim hætti sem lög nr. 150/2007 kveði á um innan þess tímafrests semgildi um fyrningu kröfu hans. Krafa stefnanda sé því án lögverndar, sbr. 24.gr. laga nr. 150/2007, og geti stefnandi ekki nýtt kröfuna til skuldajafnaðar.Kröfur aðila séu ekki samrættar og ákvæði 26. gr. laganna eigi því ekki við.Stefndimótmælir málatilbúnaði stefnanda varðandi ofgreitt fé og skyldu stefnda tilendurgreiðslu á þeim grundvelli. Þá hafnar hann tilvísun til 33. og 36. gr.laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnditelur skilyrði ekki standa til þess að dráttarvextir verði dæmdir frá fyrritíma en dómsuppkvaðningardegi, verði fallist á kröfu stefnanda. Verði ekkifallist á það vísi stefndi til þess að stefnandi hafi ekki lagt formlegafjárkröfu fyrir stefnda fyrr en í mars 2016 þegar málið var höfðað með birtingustefnu. Ekki komi fram í stefnu hvenær hún var birt fyrirsvarsmanni stefnda.Beri því að miða við þingfestingardag. Verði ekki fallist á það byggir stefndiá því að upphafsdagur vaxta sé 23. febrúar 2015, þegar stefnandi hafi fyrstlýst yfir skuldajöfnuði gagnvart stefnda. Í öllu falli séu vextir eldri enfjögurra ára fyrndir.Niðurstaða Með greiðslum 6. og 10. október 2008greiddi stefnandi upp lán samkvæmt lánssamningi sem hann gerði við Byrsparisjóð 29. febrúar 2008. Greiðslurnar voru í samræmi við uppgefna stöðulánsins á þeim tíma og verður að líta svo á að lögskiptum stefnanda ogsparisjóðsins vegna lánssamningsins hafi þá lokið. Stefnandi var þó áfram ískuld við sparisjóðinn vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr. 544-26-7206. Framkemur í gögnum málsins og er óumdeilt að 10. október 2008 vartékkareikningurinn yfirdreginn um 6.517.821 krónu. Stefnandibyggir á því að hann eigi kröfu á hendur Byr sparisjóði vegna ofgreiðslu lánssamkvæmt umræddum lánssamningi. Hann telur að fjárhæð lánsins hafi verið bundinvið gengi evru í bága við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, og hann hafi því ofgreitt sem nemur 11.660.792 krónum. Stefndihefur ekki mótmælt því að lánssamningurinn hafi að þessu leyti farið í bága við13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Varnir stefnda byggja á því að hann geti ekkitekið af skarið þar um, heldur þurfi slitastjórn Byrs sparisjóðs að fjalla umhvort lánið hafi verið með ólögmætri gengistryggingu. Stefndi hefur hins vegarekki tekið til varna á þeim grundvelli, heldur byggir hann fyrst og fremst áþví að ekki sé unnt að beina kröfu að honum um skuldajöfnuð nema fyrir liggi óumdeildkrafa gegn sparisjóðnum. Við úrlausn málsins verður því lagt til grundvallar aðskuldbinding samkvæmt umræddum lánssamningi hafi verið í íslenskum krónum, enbundin við gengi evru þannig að í bága hafi farið við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 348/2013. Samrýmist þaðraunar efni lánssamningsins, en fjárhæð skuldbindingarinnar kemur þar einungisfram í íslenskum krónum, lánið bar að endurgreiða í íslenskum krónum, það vargreitt út í íslenskum krónum og stefnandi endurgreiddi það í íslenskum krónum.Þegar lánið var greitt upp 10. október 2008 var því óheimilt að miða höfuðstólþess við stöðu evru á þeim degi. Við uppgjör lánsins var því ofgreidd fjárhæðsem svaraði til gengisfalls íslensku krónunnar gagnvart evru. Stefnandi hefur lagt framtvær greiðslukvittanir, dagsettar 6. og 10. október 2008. Það lánsnúmer sem ertilgreint í þessum kvittunum er annað en það lánsnúmer sem er ritað áfyrrnefndan lánssamning. Við aðalmeðferð málsins kvaðst lögmaður stefnanda ekkigeta skýrt þetta misræmi, en tölur í kvittununum stemmdu við greiddar fjárhæðirog yrði af því ráðið að þær væru vegna umrædds láns. Þar sem efni kvittanannafær stoð í málatilbúnaði stefnanda, þar á meðal bréfi þáverandi lögmanns stefnanda,dagsettu 23. mars 2012, og þar sem stefndi hefur ekki mótmælt gildi kvittanannaer það mat dómsins að leggja beri þær til grundvallar og fallast á það meðstefnanda að hann hafi greitt samtals 34.746.808 krónur. Vegnaþessa verður að líta svo á að stefnandi hafi eignast endurkröfu á hendur Byrsparisjóði vegna ofgreiðslu lánsins, enda nærtækara að fjármálastofnun, semveitir ólögmætt lán, axli áhættuna sem af því hlýst, fremur en viðskiptamennhennar. Sú krafa stofnaðist 10. október 2008 og beindist að Byr sparisjóði.Endurkrafa stefnanda var tæk til skuldajöfnunar við kröfu sparisjóðsins vegnayfirdráttar á fyrrnefndum tékkareikningi, enda voru kröfurnar gagnkvæmar, þærvoru hæfar til að mætast, greiðslur samkvæmt þeim voru sambærilegar og þær vorubáðar gildar. Einsog fyrr greinir ákvað Fjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 að taka yfir valdstofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs, víkja stjórn sparisjóðsins frá, skipahonum bráðabirgðastjórn og færa tilteknar eignir sparisjóðsins til Byrs hf.,þar á meðal kröfu sparisjóðsins á hendur stefnanda vegna yfirdráttar á umræddumtékkareikningi, sbr. 1. tölul. ákvörðunarinnar. Ekki er um það deilt aðfyrrnefnd endurkrafa stefnanda á hendur sparisjóðnum er ekki á meðal þeirraeigna sem Byr hf. tók við. Beinist endurkrafa stefnanda því enn að slitabúiByrs sparisjóðs. Varnir stefnda byggja meðal annars á því aðstefnandi hafi ekki fullnýtt þær leiðir sem honum standi til boða gagnvartslitastjórn Byrs sparisjóðs til að fá staðfestingu á lögmæti endurkröfu sinnar,enda hafi stefnandi ekki lýst kröfu samkvæmt 3. tölul. 118. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Það ákvæði á við um kröfu kröfuhafa sem erhöfð uppi til skuldajafnaðar viðkröfu þrotabúsins að fullnægðum skilyrðum 100. gr. laganna. Þar sem það erstefndi en ekki Byr sparisjóður sem á fyrrnefnda kröfu vegna yfirdráttar átékkareikningi verður ekki séð að skilyrði 3. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991séu fyrir hendi til þess að stefnandi geti lýst kröfu sinni á hendurslitastjórn sparisjóðsins. Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Samkvæmt 1. gr. þágildandi laganr. 121/1994 giltu lögin um lánssamninga sem lánveitandi gerir í atvinnuskynivið neytendur. Stefnandi er lögaðili en ekki neytandi og giltu lögin því ekkium réttarsamband hans og Byrs sparisjóðs. Getur stefnandi því ekki borið fyrirsig ákvæði 1. mgr. 17. gr. laganna. Fram kemur í 13. tölul. fyrrnefndrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins aðframsal kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni svipti ekki skuldara rétti til skuldajöfnunarsem hann átti gagnvart Byr sparisjóði. Þetta ákvæði er í samræmi við almennarreglur kröfuréttar um að framsal kröfu rýri ekki réttarstöðu skuldara. Samkvæmtþessu kemur framsal kröfu Byrs sparisjóðs til Byrs hf., nú stefnda, ekki í vegfyrir að stefnandi geti beitt skuldajöfnuði, þótt endurkrafa stefnanda og krafastefnda séu ekki lengur gagnkvæmar. Stefndi byggir á því að krafa stefnanda sé fyrnd, enda séfyrningarfrestur hennar fjögur ár, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007, umfyrningu kröfuréttinda. Í ákvæði XIV til bráðabirgða við lög nr. 38/2001 ersett sú regla að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrarverðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar reiknist frá 16. júní 2010og sé átta ár frá því tímamarki. Krafa stefnanda er til komin vegna ofgreiðsluhans á láni sem dómurinn hefur komist að niðurstöðu um að hafi verið bundið viðgengi evru í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Krafa stefnanda ersamkvæmt þessu til komin vegna uppgjörs vegna ólögmætrar verðtryggingar og erþví ófyrnd. Stefnandi hefur lagt fram endurreikning, unninn á eða af vefsvæðinugengislán.is. Samkvæmt þessum endurreikningi nemur ofgreiðsla stefnanda 11.660.792 krónum, sem erstefnufjárhæðin. Samkvæmt 3. tölul. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl2010 tók Byr hf. meðal annars við gagnasöfnum Byrs sparisjóðs. Með hliðsjón afþessu og stöðu stefnda sem fjármálafyrirtækis verður ekki séð að útilokað hafiverið fyrir stefnda að sannreyna útreikninginn á láninu sem og þeim vöxtum semlögðust álánið. Verður því að fallast á það með stefnanda að hann hafinægilega sannað fjárhæð endurkröfu sinnar. Hér að framan hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefnandihafi eignast kröfu á hendur Byr sparisjóði sem sé tæk til skuldajöfnuðar viðkröfu sparisjóðsins vegna yfirdráttar á tékkareikningi sem Byr hf., nú stefndi,tók yfir með fyrrnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Til að framkvæmaskuldajöfnuð varð stefnandi að lýsa skuldajöfnuði yfir gagnvart eigandaaðalkröfunnar, sem er stefndi. Yfirlýsing stefnanda 23. mars 2012 umskuldajöfnuð sem beindist að slitastjórn Byrs sparisjóðs hefur því ekki þýðinguí málinu. Í málatilbúnaði stefnanda kemur ekki fram hvenær skuldajöfnuði varlýst yfir gagnvart stefnda, en stefndi kveður að það hafi stefnandi gert 23.febrúar 2015.Málatilbúnaður stefnanda verður skilinn svo að skuldajöfnuður eigi aðmiðast við stöðu krafna aðila 10. október 2008. Þessu tímamarki skuldajöfnuðarvar ekki sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda og verður því við það miðað.Verður því fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda eins og hún er fram sett. Stefnandikrefst einnig greiðslu dráttarvaxta af 6.517.821 krónu frá 10. október 2008.Stefndi hefur lýst því yfir að stefnandi hafi lýst yfir skuldajöfnuði 23.febrúar 2015, en slík yfirlýsing er þó ekki lögð fram í málinu. Þá kveðurstefndi að stefnandi hafi ekki lagt formlega fjárkröfu fyrir stefnda fyrr en ímars 2016 þegar málið var höfðað með stefnubirtingu, en þeirri fullyrðinguhefur stefnandi ekki mótmælt. Stefnandi birti stefnu málsins með þeim hætti semgreinir í b-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Íáritun á stefnu um birtingu kemur þó ekki fram hvenær stefnan var birt. Verðurþví að fallast á það með stefnda að dráttarvextir reiknist frá þingfestingardegimálsins, 15. mars sl. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur.Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómarikveður upp dóminn.Dómsorð: Viðurkenndur er réttur stefnanda,S.G. múrverks ehf., til skuldajafnaðar vegna ofgreiðslu stefnanda til Byrssparisjóðs 10. október 2008 að fjárhæð 11.660.792 krónur á móti kröfu stefnda,Íslandsbanka hf., á hendur stefnanda vegna yfirdráttarláns stefnanda áreikningi nr. 544-26-7206 hjá stefnda sem stóð í 6.517.821 krónu 10. október2008. Stefndigreiði stefnanda dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, af 6.517.821 krónu frá 15. mars 2016 til greiðsludags.Stefndi greiði stefnanda 1.200.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 139/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar til dómur gengi í máli hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 21. apríl 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang] verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 21. apríl 2006 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan í Reykjavík hafi nú til rannsóknar ætlaða tilraun til manndráps eða sérstaklega hættulega líkamsárás sem hafi átt sér stað í veit­inga­húsinu [...] aðfaranótt laugardagsins 4. mars sl. Kærði liggi undir sterkum grun um að hafa umrætt sinn veitt A, [kt.], tvo alvarlega stungu­áverka með eggvopni. Samkvæmt vottorði Tómasar Guðbjartssonar, sérfræðings á hjarta- og lungna­skurð­deild Landspítala háskólasjúkrahúsi, dags. 4. mars sl., hafi A reynst hafa hlotið tvö stungusár aftarlega á vinstri helmingi brjósthols og komið gat á vinstra lunga sem hafi fallið að nokkru saman. Að mati Tómasar hafi verið um að ræða alvarlegan áverka og verði af vottorði hans ráðið að áverkar A hafi verið lífshættulegir. Lögreglu hafi borist tilkynning um atvikið kl. 4.54 aðfaranótt laugardagsins. Þegar lög­reglumenn hafi komið á vettvang hafi nokkuð verið dregið af A og hafi hann verið fluttur í skyndi á bráðadeild Landspítala. Starfsmenn veitingahússins hafi tjáð lög­reglu­mönn­um að þeir hefðu séð kærða og B, sem báðir höfðu starfað sem dyra­verðir á veitingahúsinu, í átökum við A. Kærði hafi verið handtekinn um hádegisbil á heimili sínu en B hafi komið á lögreglustöð laust eftir kl. 15:00 sama dag. A hafi lýst atvikum svo að hann hafi komið á veitingastaðinn með félögum sínum, C og D. Þau hafi setið við borð í veitingahúsinu þegar strákur sem kallaður sé X hafi komið til hans og farið að ásaka hann um að hafa brotið alvarlega gegn frænda hans. A segist hafi sagt X að hann kannaðist ekki við atvikið. Stuttu síðar hafi einhver komið aftan að honum og slegið hann í höfuð og líkama svo hann féll í gólfið. Árásinni hafi lokið skyndilega. Hann hafi hins vegar ekki áttað sig á því að hann hefði verið stunginn fyrr en síðar. Segist hann telja að leður­jakki sem hann hafi klæðst hafi bjargað honum og hafi hjúkrunarfólk á spítalanum sagt honum að svo hafi verið. D og C hafi bæði borið hjá lögreglu að þau hafi séð tvo menn ráðast á A en þau hafi hins vegar ekki séð hníf. Þá hafi E, dyravörður borið að hann hafi séð kærða og B slá og sparka í A. E þekki kærða og B. Kærði hafi borið aðB hafi sagt honum að A hafi brotið alvarlega gegn bróður hans og vinkonu hans. Kærði segist hafa rætt þetta við A en farið síðan og talað við B á ný. B hafi síðan rokið í manninn og slegið hann nokkrum sinnum. Kærði segist hafa haldið á vasahníf sem var um 7-8 cm langur. Hann hafi verið að fikta með hnífinn en þegar B hafi rokið í manninn hafi hann farið og stungið manninn tvisvar í bakið. Þegar hann hafi uppgötvað hvað hann hafi gert hafi hann gengið út en dyra­verðir hafi þá verið að vísa B út. B beri að hann hafi séð kærða slá A tví­vegis í bakið með krepptum hnefa. Þá hafi B borið að hann hafi vitað að kærði hafi stungið A þegar þeir hafi verið á leið út úr húsinu. B segist hafa ekið kærða heim í Mosfellsbæ en síðan ekið heim til [...]. B segi að kærði hafi skilið hnífinn eftir í bílnum en hann hafi beðið F bróður sinn um að losa sig við hnífinn. F hafi borið að hann hafi hent hnífnum í sjóinn. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 4. þ.m. Rannsókn málsins sé nú vel á veg komin og þyki ekki þörf á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna úr því sem komið sé. Reynt verði að hraða rannsókn málsins svo sem kostur sé og verði málið að rannsókn lokinni sent ríkissaksóknara til ákærumeðferðar, sbr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt gögnum málsins sé sterkur grunur um að kærði hafi framið alvarlegt brot þar sem beitt hafi verið lífshættulegu vopni en kærði hafi veitt A lífshættulega áverka. Geti brotið samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 varðað allt að 16 ára fangelsi eða allt að ævilöngu fangelsi samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr., sömu laga, teljist sök sönnuð. Sé brot kærða þess eðlis að telja verði nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi. Kröfu þessari til stuðnings sé vísað til dóma Hæstaréttar nr. 563/2002, 268/2003, 44/2004, 331/2004, 521/2004, 396/2005 og 33/2006. Varðandi þau sjónarmið sem liggi til grundvallar gæsluvarðhaldi samkvæmt nefndu ákvæði skuli og bent á rit Evu Smith, Straffeproces, 1999, bls. 70. Lögreglan í Reykjavík rannsaki nú ætlað brot kærða sem geti varðað við 211. gr., sbr. 20. gr., eða eftir atvikum við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé þess krafist að framangreind krafa nái fram að ganga eins og hún sé fram sett. Lögreglan í Reykjavík rannsakar nú þann atburð er A hlaut tvo alvarlega stunguáverka með hnífi aðfararnótt 4. mars sl. í miðbæ Reykjavíkur. Kærði hefur játað að hafa valdið honum þessum áverka með hnífi. Samkvæmt vottorði Tómasar Guðbjartssonar, sérfræðings á hjarta og lungnaskurðdeild Landspítala háskólasjúkrahúsi, frá 4. mars sl., reyndist A vera með tvö stungusár aftarlega á vinstri helmingi brjósthols. Gat kom á vinstra lunga A sem féll saman að nokkru. Að mati Tómasar var um alvarlega áverka að ræða. Brot þetta getur varðað við 211. gr., sbr. 20. gr., eða eftir atvikum við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum það er allt að 16 ára fangelsi. Að því virtu að um hættulegt vopn er að ræða og með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærði er sakaður um, teljast uppfyllt skilyrði til að hann sæti gæslu­varð­haldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda er það þess eðlis að telja verður nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Verður krafa lögreglu því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð : Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 21. apríl 2006 kl. 16:00.
Mál nr. 11/2020
Manndráp Brenna Ásetningur Sönnunarmat Gjafsókn
V var sakfelldur fyrir brennu og manndráp samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa valdið eldsvoða í íbúðarhúsnæði með nánar tilgreindum hætti með þeim afleiðingum að tvær manneskjur létust. Í dómi Hæstaréttar kom fram að V hafi ekki getað dulist hverjar afleiðingar þess að kveikja eld í stofu íbúðarhúsnæðisins gætu orðið. V hafi haft raunverulega vitund um refsinæmar afleiðingar háttsemi sinnar en engu að síður látið það sér í léttu rúmi liggja hvort eldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að mönnum yrði lífsháski búinn, stórfellt eignatjón yrði og líklegt væri að þeir sem væru á efri hæð hússins kæmust ekki undan og biðu bana. Við ákvörðun refsingar var litið til skelfilegra afleiðinga brota V. Á hinn bóginn var litið til þess að á verknaðarstundu hafi V haft lægsta stig ásetnings til beggja brotanna. Var V gert að sæta fangelsi í 14 ár. Þá var honum gert að greiða börnum og foreldrum hinna látnu bætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir,Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærðikrefst aðallega sýknu, til vara lægstu refsingar sem lög leyfa, en að þvífrágengnu staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfumverði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim, en að þvífrágengnu að þær verði lækkaðar verulega. C krefstþess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 6.808.773 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31.október 2018 til 11. mars 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að ákvæði Landsréttar umeinkaréttarkröfuna verði staðfest. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi ákærða fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.D krefstþess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 11. mars2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags, en til vara að ákvæði Landsréttar um einkaréttarkröfuna verðistaðfest. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti ántillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.E krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 7.064.155 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 5.000.000 króna frá 31. október 2018 og 4,5%ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 59/1993 af 2.064.155krónum frá 31. október 2018, hvort tveggja til 23. janúar 2019, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 7.964.155 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.F krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, endráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.G krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 4.364.650 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.000.000 króna frá 31. október 2018 til 13.nóvember 2018, en af 4.364.650 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2019, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstarétti ántillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.H krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, endráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.I krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 4.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga um nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 23. janúar 2019, endráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi ákærða fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.IMeðákæru héraðssaksóknara 23. janúar 2019 voru ákærða gefin að sökhegningarlagabrotin brenna og manndráp en til vara brenna og manndráp afgáleysi, framin 31. október 2018, að Kirkjuvegi 18, Selfossi ,,með því að hafalagt eld að pappakassa og gardínum í stofu á neðri hæð íbúðarhússins og valdiðþannig eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu, vitandi af A ... og B ...sem voru gestkomandi í svefnherbergi á efri hæð hússins, en eldurinn magnaðistupp og hafði breiðst út um húsið þegar slökkvistarf hófst. Afleiðingar þessavoru þær að A og B létust af völdum kolmónoxíðeitrunar vegna innöndunar á reykog húsið gjöreyðilagðist, en ákærði gerði enga tilraun til að aðvara A og B umeldinn, eða koma þeim til bjargar, áður en hann yfirgaf húsið.“ Voru brot hanstalin varða við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 211. gr. en til vara við 1., sbr.2. mgr. 164. gr. og 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Í sömuákæru var J ákærð fyrir brot gegn 169. gr. almennra hegningarlaga.IIMeðhéraðsdómi 9. júlí 2019 var ákærði sakfelldur fyrir brennu samkvæmt 1. mgr.,sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga og manndráp af gáleysi, sbr. 215.gr. laganna. Ákærða var gert að sæta fangelsi í 5 ár að frádreginnigæsluvarðhaldsvist sem hann hafði sætt frá 1. nóvember 2018 og hann dæmdur tilað greiða tilgreindum einkaréttarkröfuhöfum bætur. Með héraðsdómi var meðákærðasýknuð af kröfu ákæruvaldsins og bótakröfum á hendur henni vísað frá dómi.Ákæruvaldið undi þeirri niðurstöðu og áfrýjaði málinu til Landsréttar einungisgagnvart ákærða.Meðhinum áfrýjaða dómi 13. desember 2019 var staðfest sakfelling ákærða fyrir brotgegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt var hannsakfelldur fyrir manndráp, sbr. 211. gr. almennra hegningarlaga og dæmdur tilað sæta fangelsi í 14 ár. Þá var honum gertað greiða tilgreindum einkaréttarkröfuhöfum bætur.IIIÁfrýjunarleyfií máli þessu var veitt á þeim grunni að líta yrði svo á að úrlausn um mörkásetnings og gáleysis í máli þessu hefði verulega almenna þýðingu auk þess semmikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um ákvörðun viðurlaga. Var því fallist áað málið yrði flutt um framangreind atriði, sbr. a. og b. liði 1. mgr. 215. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.IVSamkvæmtgögnum málsins var húsið að Kirkjuvegi 18 á Selfossi timburhús með stálklæðningu,einangrað með reiðingi, en milligólf voru einangruð með sagi. Einhverjir veggirþess voru með múrklæðningu á vírneti. Þá var talið að klæðningar í útveggjumværu að hluta til úr asbesti. Gengið var inn um útidyr á norður hlið hússins.Við innganginn var stigi upp á efri hæð, en þar voru fjögur herbergi. Á jarðhæðvar gengið inn gang, en inn af ganginum lá baðherbergi og til hægri á vesturhlið hússins voru tvær samliggjandi stofur. Samkvæmt skýrslu tæknideildarlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um upptök elds í húsinu umræddan dag varupphafsstaður eldsins í og við sófa í stofu á jarðhæð, vestan megin í húsinu eneldurinn hafði náð að breiðast um allt hús áður en slökkvistarf hófst. Ískýrslunni sagði að við skoðun eldferla í stofu hafi mátt sjá að þriggja sætasvampsófi með tauáklæði og trégrind, sem staðsettur var við glugga á vesturvegg,hafi brunnið mest og lengst. Annar tveggja sæta sófi, sem staðsettur hafi veriðgegnt þeim þriggja sæta hafi verið minna brunninn. Útbreiðslu eldsins um allthúsið er nánar lýst í skýrslunni, en þau sem fórust í eldsvoðanum voru íherbergi í suðaustur horni hússins á efri hæð. Það herbergi var sýnu minnstbrunnið, en þar hafði hins vegar verið mikill hiti og reykur. Niðurstaða skýrslunnarvar að eldsupptök hefðu verið íkveikja af mannavöldum með opnum eldi. Þáfundust ekki eldhvetjandi efni í greinanlegu magni í þeim sýnum sem tekin voruá vettvangi. Kverkfræðingur var dómkvaddur til þess að leggja mat á almannahættu vegnabrunans. Í matsgerð hans 27. desember 2018 kom meðal annars fram að eldur hefðimagnast upp í þriggja sæta sófanum. Eldur í sófanum hefði nægt til þess aðkveikja í nærliggjandi húsgögnum og klæðningum og breiðast út um húsið. Þar semeldurinn hefði ekki hjaðnað niður á þeim stað þar sem hann var kveiktur, heldurbreiðst út til annarra hluta hússins, hefði verið um eldsvoða í skilningi 164.gr. almennra hegningarlaga að ræða. Húsiðhefði brunnið bæði eftir yfirborðinu og að innanverðu, yfirtendrun hefði orðiðog húsið sjálft og burðargrind þess, allar innréttingar og lausafé eyðilagst.Því væri öruggt að fjárhagsmunir sem bundnir hefðu verið við húsið hefðu fariðforgörðum. Þegar kveikt hefði verið í, hefðu fjórir einstaklingar verið íhúsinu, tveir á efri hæð og tveir á neðri hæð. Hefðu þeir sem voru á neðri hæðhússins komið sér út eftir að eldurinn var farinn að magnast upp í sófanum.Viðvörun um eldinn til þeirra sem voru á efri hæð hússins hefði mögulega nægtþeim til björgunar. Ekki hefði verið flóttaleið úr herbergi þeirra og stiginnniður á neðri hæð orðinn illfær eða ófær vegna reyks og hita þegar þau hefðuorðið vör við reyk frá brunanum. Þá var matsmaðurinn fenginn til þess að metasérstaklega önnur tilgreind atriði vegna brunans, meðal annars hversu skammurtími hefði liðið frá íkveikju til þess að lífi og heilsu manna á neðri hæðhússins hefði verið ógnað af völdum reyks og hita. Í matsgerð hans 13. apríl2019 kom meðal annars fram að eftir að eldur hefði verið kominn af stað í þriggjasæta sófa í stofunni, eftir um eina og hálfa mínútu og sýnileg reykmyndun hafin,hefði reykurinn fyrst safnast saman undir lofti stofunnar. Taldi matsmaður aðhitastig í reyknum næði 100º C á skömmum tíma og mætti ætla að það hefði gerst áinnan við tveimur mínútum frá íkveikju. Hitinn í reyklaginu færi hratt vaxandiog aðstæður í stofunni væru orðnar hættulegar fólki tveimur til þremur mínútumfrá íkviknun. VÁkærðibyggir varnir sínar á því að hann hafi kveikt í pappakassa inni í stofuíbúðarhússins í því skyni að skaða sjálfan sig, enda hafi hann hlotið brunasárá lærum af völdum þess. Ekkert bendi til þess að eldhvetjandi efni hafi verið notuðtil íkveikju eða eldur kveiktur á fleiri stöðum í húsinu. Þá hafi ákærði hringtí Neyðarlínuna þegar hann áttaði sig á útbreiðslu eldsins. Að öðru leyti séatburðarásin óljós og gloppótt hvað varði atvik málsins og huglæga afstöðu ákærða.Jafnframt hafi ákæruvaldinu ekki tekist að sanna að þessi háttsemi hafi í raunvaldið eldsvoðanum. Auk þess beri að líta til þess við sakarmat að ákærði sémeð greind er svari til tornæmis. Þá hafi hann verið undir áhrifum áfengis ogannarra vímuefna er atvikið átti sér stað, auk þess sem langvarandi neysla hafihaft áhrif á dómgreind og andlega burði hans. Ákærðitelur að ekki hafi verið sýnt fram á huglæga afstöðu sína til brennubrotsins ogverði ekki annað ráðið af sönnunargögnum en að um gáleysi hafi verið ræða, eftalið verði að háttsemi hans hafi leitt til eldsvoðans. Ákærði telur aðniðurstaða Landsréttar byggi á getgátum um atvik máls og huglæga afstöðu hansog feli í sér bersýnilega ranga og afar varhugaverða heimfærslu til þeirrarefsiákvæða sem sakfellt var fyrir.Um brot gegn211. gr. almennra hegningarlaga taldi ákærði að þótt talið yrði sannað að hann hafigerst sekur um brennubrot af ásetningi leiddi það ekki sjálfkrafa til þess aðhann yrði fundinn sekur um manndráp af ásetningi. Við mat á ásetningi bæriávallt að líta til huglægrar afstöðu geranda til afleiðinga háttseminnar áverknaðarstundu. Þannig þyrfti huglæg afstaða ákærða að taka til allraefnisþátta brotsins á verknaðarstundu, þar á meðal ókominna afleiðinga.Ákæruvaldinu hafi ekki tekist að setja fram trúverðuga sönnunarfærslu um að ákærðihafi af ásetningi ætlað sér að bana þeim sem létust í eldsvoðanum. VIÍ hinumáfrýjaða dómi er rakinn sá framburður ákærða og meðákærðu í héraði hjá lögregluog fyrir héraðsdómi sem talinn var hafa þýðingu fyrir sönnun um atvik ogsaknæmi. Af framburði þeirra var dregin sú ályktun að sannað væri að ákærðihefði kveikt eld í pappaumbúðum í kjöltu sér þar sem hann hefði setið í tveggjasæta sófa í stofu hússins. Hann hafi ýttumbúðunum á gólfið í átt að þeim stað þar sem eldsupptök hafi verið í þriggjasæta sófa stofunnar. Landsréttur taldi ósannað að ákærði hefði beinlínis kveiktí gluggatjöldunum eins og hann væri ákærður fyrir, en hins vegar væri sannað aðhann hefði kveikt eld í stofunni og í kjölfarið hefði kviknað í húsinu semmikill eldsvoði hefði hlotist af og haft í för með sér að tvær manneskjur hefðulátist í brunanum. Þá taldi Landsréttur sannað að ákærði hefði vitað að íhúsinu væri mikill eldsmatur, en jafnframt hefði hann sjálfur borið um að tværmanneskjur hefðu verið á annarri hæð hússins, auk þess sem hann og meðákærðahefðu verið á neðri hæð hússins. Hefði honum ekki getað dulist að með því aðkveikja eld við þessar aðstæður hefði mönnum verið búinn bersýnilegur lífsháskiauk þess sem augljós hætta væri á yfirgripsmikilli eyðingu eigna annarra manna.Jafnframt taldi Landsréttur að ákærða hefði ekki getað dulist að svo gæti fariðað þeir sem voru á efri hæð hússins kæmust ekki undan ef kviknaði í húsinu ogað líklegt væri að þau biðu bana eins og reyndin hefði orðið. Þrátt fyrir vitneskjuum þessar aðstæður hefði ákærði kveikt eld sem leiddi til þess að tværmanneskjur sem voru á efri hæðinni, létust. SönnunarmatLandsréttar, sem óhjákvæmilega helst í hendur við mat dómsins á saknæmiverknaðar ákærða, verður ekki endurskoðað hér fyrir dómi þar sem það byggist aðverulegu leyti á sönnunargildi munnlegs framburðar, sbr. 5. mgr. 215. gr. laganr. 88/2008.Þóttmörk stórfellds gáleysis og lægsta stigs ásetnings geti skarast með ýmsum hættiverður að leggja til grundvallar það mat Landsréttar að ákærða hafi ekki getaðdulist hverjar afleiðingar þess að kveikja eld í stofu íbúðarhússins gætuorðið. Af framangreindu orðalagi í rökstuðningi dómsins um brot ákærða verðurráðið að rétturinn taldi ákærða hafa haft raunverulega vitund um refsinæmar afleiðingarháttsemi sinnar en engu að síður látið það sér í léttu rúmi liggja hvorteldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að mönnum yrði lífsháski búinn,stórfellt eignatjón yrði og líklegt væri að þeir sem væru á efri hæð hússinskæmust ekki undan og biðu bana. Komst Landsréttur þannig réttilega að þeirriniðurstöðu að ákærði hafi á verknaðarstundu haft lægsta stig ásetnings (doluseventualis) til beggja brotanna. Samkvæmtframangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur um sakfellingu ákærða vegna beggja brotanna og heimfærsluþeirra til refsiákvæða.Viðákvörðun refsingar verður litið til skelfilegra afleiðinga brota ákærða, þarsem tvær manneskjur létust, sbr. 1., 2., og 3. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga. Á hinn bóginn verðurlitið til ásetningsstigs ákærða, sbr. 6. tölulið. 70. gr. laganna. Að þessuvirtu og með hliðsjón af 77. gr. laganna verður staðfest ákvörðun refsingar íhinum áfrýjaða dómi. Jafnframt verða staðfest ákvæði dómsins um einkaréttarkröfurmeð þeirri breytingu þó að einkaréttarkröfuhafanum G verða dæmdar 1.364.650krónur. Þá verða staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað,málskostnað og sakarkostnað.Ákærðigreiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Óskars Sigurðssonar lögmanns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti einsog greinir í dómsorði. GjafsóknarkostnaðurF, E, H, I og G fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanns þeirra, Sigmundar Hannessonar lögmanns, eins og greinir ídómsorði. GjafsóknarkostnaðurC og D skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra,Sigurðar Sigurjónssonar lögmanns, eins og greinir í dómsorði.Loksverður ákærða gert að greiða málskostnað í ríkissjóð eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu G. Ákærði, VigfúsÓlafsson, greiði henni 1.364.650 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru íLandsrétti.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 1.417.313 krónur, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Óskars Sigurðssonar lögmanns, 1.240.000 krónur. GjafsóknarkostnaðurF, E, H, I og G fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns þeirra, Sigmundar Hannessonar, samtals 1.000.000 krónur. GjafsóknarkostnaðurC og D fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, SigurðarSigurjónssonar, samtals 500.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.Ákærðigreiði 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Dómur LandsréttarMál þetta dæma landsréttardómarinn Jóhannes Sigurðssonog Arngrímur Ísberg og Eggert Óskarsson, settir landsréttardómarar.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaRíkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 15. júlí 2019.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 9. júlí 2019í málinu nr. S-31/2019.2Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur fyrir þáháttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru samkvæmt aðalkröfu ákæruvaldsins ogað refsing hans verði þyngd.3Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum sakargiftum en til varavægustu refsingar sem lög leyfa. Að því frágengnu krefst hann staðfestingarhins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, tilvara sýknu af þeim en að því frágengnu að þær verði lækkaðar verulega. 4Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, C, er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna meðnánar tilgreindum vöxtum. Þá er krafistmálskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.5Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, D, fyrir hönd ófjárráðasonar hans, E, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabæturog bætur fyrir missi framfæranda, samtals 7.064.155 krónur með nánartilgreindum vöxtum. Þá er krafist málskostnaðar fyrirLandsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.6Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, F, er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 4.000.000 króna meðnánar tilgreindum vöxtum. Þá er krafistmálskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.7Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, G, er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða henni í miskabætur og útfararkostnað, samtals4.364.650 krónur með nánar tilgreindum vöxtum.Þá er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigigjafsóknarmál.8Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, H, er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna meðnánar tilgreindum vöxtum. Þá er krafistmálskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.9Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, I, er þess krafist aðallega aðákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna,en til vara staðfestingar ákvæðis héraðsdóms um greiðslu miskabóta. Þá erkrafist staðfestingar ákvæðis héraðsdóms um greiðslu útfararkostnaðar aðfjárhæð 1.808.773 krónur. Í öllum tilvikum er krafist nánar tilgreindra vaxta.Jafnframt er krafist staðfestingar ákvæðis héraðsdóms um greiðslu þóknunarskipaðs réttargæslumanns en til vara er krafist málskostnaðar fyrir héraðsdómi.Loks er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti.0Af hálfu einkaréttarkröfuhafans, Í, er þess krafist aðallega aðákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna,en til vara staðfestingar ákvæðis héraðsdóms um greiðslu miskabóta. Í báðumtilvikum er krafist nánar tilgreindra vaxta. Jafnframt er krafist staðfestingarákvæðis héraðsdóms um greiðslu þóknunar skipaðs réttargæslumanns en til vara erkrafist málskostnaðar fyrir héraðsdómi. Loks er krafist málskostnaðar fyrirLandsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærsla1Húsið sem brann að Kirkjuvegi 18, Selfossi var í eigu föðurákærða eins fram kemur í skýrslu lögreglu um samtal við föðurinn 6. nóvember2018. 2Í skýrslu tæknideildar lögreglu segir um húsið að Kirkjuvegi18 að það sé tveggja hæða einbýlishús. Húsið sé timburhús með stálklæðningu,einangrað með reiðingi. Milligólf var einangrað með sagi. Einhverjir veggirvoru með múrklæðningu á vírneti og talið var að asbest væri í klæðningum áútveggjum. Í skýrslunni segir að eldurinn „hafði brunnið lengst og mest í syðristofu á jarðhæð í vestur enda hússins. Við skoðun eldferla í stofu mátti sjá aðþriggja sæta svampsófi með tauáklæði og trégrind, sem staðsettur var við gluggaá vesturvegg hafði brunnið mest og lengst. Annar samskonar sófi, tveggja sætasem var staðsettur gegnt þeim þriggja sæta var minna brunninn. Timburklæðningarí lofti og á veggjum stofunnar voru alveg brunnar og loft og veggja grind, semvar úr timbri einnig mikið brunnin í stofu.“ Í niðurstöðum skýrslunnar segir aðeldurinn hafi átt upptök sín í og við sófa á jarðhæð vestan megin í húsinu. Umhafi verið að ræða íkveikju af mannavöldum. Þá er bent á að á vettvangi hafiekki fundist efni sem hefðu getað valdið sjálfsíkveikju og ekki hafi veriðupplýst um notkun þeirra í húsinu. Rafmagnstæki og tenglar á vettvangi hafiborið merki um utanaðkomandi eld. 3Fyrir héraðsdómi staðfesti rannsóknarlögreglumaður að upptökeldsins hefðu verið í framangreindum þriggja sæta sófa. Þá bar hann að eldurinnhefði ekki átt upptök á fleiri stöðum, mögulega á tveim stöðum í sófanum enekki annars staðar í stofunni eða í húsinu. 4Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 1. nóvember 2018 daginneftir brunann og var honum skýrt frá því að hann væri grunaður um að veravaldur að brunanum og var hann beðinn um að skýra frá því sem gerðist. Hannsvaraði „Já ég veit ekki það hérna ja (óskýrt) stofan þú bara veist magnaðisteldurinn í stofunni og ég bara einhvern veginn mundi ekki eftir fólkinu sem varí húsinu með mér og ég einhvern veginn kom mér út og svo bara (óskýrt) ægilegurhiti í ganginum og svona og ég man ekki hvort að ég hringdi í neyðarlínuna varþað ekki?“. Þá skýrði hann frá því að hin látnu hefðu farið upp á efri hæðhússins rétt áður en eldurinn braust út, en hann kvaðst ekki vita hvarmeðákærða í héraði hefði verið fyrr en hann hefði séð hana úti eftir aðeldurinn hafði brotist út. Taldi hann sig hafa verið einan í stofunni þegareldurinn braust út. Ákærði var spurður hvernig eldurinn hefði kviknað ístofunni og hann svaraði: „Ég hérna það var þarna við gluggann sko þú veistþarna þú veist hérna í hérna gardínunni sko.“ Hann var spurður hvernig eldurinnhefði kviknað og hann svaraði: „Hérna ég var eitthvað búinn að reyna að kveikjahérna á pappa á sjálfum mér af því ég er með brunasár hérna sko og hérna svohérna og svo slökkti ég í því sko hérna og ég held ég hafi bara látið á gólfiðpappann ég man ekki alveg sko.“ Ákærði kvað meðákærðu í héraði hafa beðið sigum að slökkva og sagði svo: „Jú ég slökkti í þessu held ég og hérna en ég heldég hafi hérna bara hent þessu á gólfið sko ég held ég ég hérna ég vissi nú ekkialveg hvort það var slökknað í því sko eða þú veist glóð eftir eða eitthvað égman ekki alveg. Ég man ekki hvað þetta var bjórkassi eða eitthvað ég man ekkihvað það var.“ Hann kvaðst hafa kveikt í með kveikjara og segir þegar hann varspurður hvað hefði gerst næst: „Ja ég man … ég held ég hafi eitthvað ég er ekkialveg klár á því hvort ég hafi labbað fram ég þú veist man það ekki alveg hérnaég veit ekki svo og svo einhvern veginn bara magnast eldurinn upp sko og þúveist hérna og maður ræður ekki við neitt og ég einhvern veginn næ ekki neinnihugsun eða neitt sko ég hérna og ég bara er bara einhvern veginn stjarfur og éger ekkert að hugsa þú veist gleymi því að aðrir eru í húsinu bæði DD og A og Bég bara gleymi því. Bara hefði ég vitað af því auðvitað hefði ég bara farið uppog vakið þau á meðan ég hafði tíma til af því þetta er náttúrlega timburhús ogþað bara verður allt eitt eldhaf strax.“ Ákærði lýsti því síðan að hann hefðiforðað sér út, enda hefði allt orðið eitt eldhaf. „Bara eldurinn logar þarna ogalveg upp í loft og hann magnast svo hratt sko að hérna ég fer bara strax útsko.“ Þá kom fram hjá honum að eldur hefði verið í gluggatjöldunum en hannkvaðst ekki vita hvernig eldurinn hefði borist í þau. Hann benti á að það hefðiverið teppi á gólfinu og þegar hann var spurður hvort eldur hefði verið í þvísvaraði hann: „Ég hérna ég man það ekki sko en það var sko mig minnir eins oghafi verið komið strax eftir í loftinu sko það er timburloft sko svo bara þúveist bara strax magnaðist svo mikið sko.“ Yfirheyrandinn segir: „Þú manst ekkihvort það er eldur í pappanum en þú manst það er eldur í gardínunni gardínunumog þú talar um eld í loftinu, hvar í loftinu?“ og ákærði svarar: „Bara út fráglugganum.“5Þá kom fram hjá ákærða að hann hefði búið í húsinu frá 1968 eða1969. Hann kvaðst hafa vitað að milliloftið hefði verið úr timbri og gamalldúkur á því, en ekki gat hann borið um einangrun hússins. 6Ákærði bar efnislega á sama hátt fyrir dómi við aðalmeðferðmálsins í héraði.7Meðákærða í héraði var yfirheyrð af lögreglu sama dag ogákærði. Hún kvaðst hafa verið í húsinu ásamt ákærða og þeim tveim sem létust íbrunanum. Hún var beðin að skýra frá því sem gerðist og eftir að hafa sagt aðhún hefði verið að drekka bjór með ákærða sagði hún „bara var hann kveikjandi íöllu og gardínum og pappakössum og í fötunum sínum og þau sögðu mér að fa… þauvoru bara uppi í bæli eins og vanalega að hanga þar og ég fer upp að tala viðþau tala við þau þar, þá segir að A er bara farinn niður bara farinn niður aðtékka á Fúsa hvað Fúsi er að gera …“. Síðar í yfirheyrslunni kom fram hjá henniað ákærði hefði kveikt í með kveikjara og hún hefði slökkt tvisvar í hjá honum.Þetta hefði verið í stofunni á fyrstu hæð. Fyrst hefði ákærði kveikt ípitsukössum „Í stofunni situr með þetta í fanginu og er að kveikja í og kveiktií buxunum og eitthvað og svo fór hann í gardínurnar og kveikti þar í svo fórhann eitthvað.“ Hún kvaðst hafa slökkt eld í pitsukössunum með því að hellabjór yfir, en næst hefði ákærði ráðist „á B eitthvað af því hún var eitthvað aðsegja honum að hætta þessu að þá réðst hann á B í sófanum og B var logandilogandi hrædd eins og ég skil það vel og hérna og hérna og hún hleypur upp ogsegir eitthvað „hann er að kveikja í hann er að kveikja í“ eitthvað og „þettaer timburhús og þetta fer alveg eða þú veist það brennur alveg á nóinu eitthvaðsvoleiðis segir hún, …“. Eftir þetta kvað hún ákærða hafa farið að kveikja ígluggatjöldunum fyrir stofuglugganum við hliðina á stóra sófanum, en hún kvaðstekki vera alveg viss um hvort kviknað hefði í þeim um leið eða ekki. Þá komfram hjá henni að hún hefði eins og dottið úr sambandi og munað svo eftir sér ístofunni og hún hafi séð svartan reyk. Þegar þetta var hefði ákærði veriðkominn út. 8Meðákærða í héraði bar efnislega á sama hátt fyrir dómi viðaðalmeðferð málsins í héraði.9Að öðru leyti vísast til hins áfrýjaða dóms um lýsingumálsatvika og rannsóknar á vettvangi brunans. Þar er einnig gerð grein fyrirniðurstöðum dómkvadds matsmanns sem lagði mat á hvort almannahætta hefði stafaðaf brunanum og svaraði tilteknum spurningum í öðru mati, eins og rakið er íhéraðsdómi. Þá eru í hinum áfrýjaða dómi rakin læknisvottorð og gerð greinfyrir dánarorsökum hinna látnu. Þar er einnig gerð grein fyrir niðurstöðumgeðlækna og sálfræðinga sem rannsökuðu ákærða og komust að þeirri niðurstöðu aðhann væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og aðrefsing gæti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Loks eru í héraðsdómiraktar skýrslur ákærðu og vitna við aðalmeðferð málsins.20Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var spiluð í heildsinni hljóð- og myndbandsupptaka af skýrslugjöf ákærða og meðákærðu í héraði.Ákærði var ekki viðstaddur meðferð málsins í Landsrétti. Verjanda hans kvaðhonum vera kunnugt um aðalmeðferðina en hann hefði kosið að koma ekki fyrirLandsrétt. Hann hygðist ekki tjá sig ekki frekar um málið heldur vísa tilskýrslu sinnar fyrir héraðsdómi.Niðurstaða 21Hér að framan var gerð grein fyrir þeirri niðurstöðu lögregluað eldsupptök hefðu verið í þriggja sæta sófa sem stóð við vesturvegg í stofuhússins. Myndir af vettvangi sýna glögglega að þar hefur brunnið mikill eldur,bæði í sófanum og eins á veggnum. Meðal gagna málsins eru myndir sem teknarvoru í stofunni í júlí 2017 og sýna þær gólfsíð gluggatjöld við hlið þriggjasæta sófans. Þær sýna einnig tveggja sæta sófa. Myndir af brunavettvangi sýnatveggja sæta sófann gegnt þriggja sæta sófanum og hefur verið borð á milliþeirra. Fyrir héraðsdómi kvað ákærði sig minna að hann hefði setið í minnisófanum þegar hann kveikti í pappaumbúðunum.22Ákærði hefur allt frá upphafi kannast við að hafa kveikt eldí pappaumbúðum í kjöltu sér og er sá framburður hans studdur framburðimeðákærðu í héraði. Þá kom fram hjá ákærða í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu aðeldur hefði borist í gluggatjöldin en ekki kvaðst hann vita hvernig. Þaðanhefði eldurinn borist upp í loft og magnast mikið. Fyrir héraðsdómi bar ákærðiað hann hefði kveikt í pappaumbúðum sem hann hefði svo ýtt frá sér út á gólfiðþegar komið var gat á buxurnar hans og hann var farinn að brenna sig. Þá kvaðsthann ekki muna eftir að hafa reynt að slökkva eldinn en meðákærða í héraði bar fyrirhéraðsdómi að hún hefði slökkt eldinn með því að hella yfir hann bjór. Hún bareinnig hjá lögreglu að hún hefði séð að ákærði ætlaði að kveikja ígluggatjöldunum þótt hún myndi ekki hvort hann hefði kveikt í þeim. Ákærðikvaðst ekki muna eftir að hafa lagt eld að gluggatjöldunum en útilokaði þaðekki.23Með játningu ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi, sem færstuðning í framburði meðákærðu, er sannað að hann kveikti eld í pappaumbúðum íkjöltu sér þar sem hann sat í tveggja sæta sófanum í stofu hússins aðKirkjuvegi 18. Samkvæmt framburði ákærða ýtti hann umbúðunum út á gólfið oghefur það þá verið í átt að þriggja sæta sófanum þar sem eldsupptökin vorusamkvæmt niðurstöðum tæknideildar lögreglu. Þá bar ákærði að gluggatjöldinhefðu logað og eftir það hefði eldurinn breiðst hratt út og ekki verið viðneitt ráðið. Þótt ósannað sé að ákærði hafi beinlínis kveikt í gluggatjöldunum,eins og hann er ákærður fyrir, liggur hins vegar fyrir að hann kveikti eld ístofunni og í kjölfarið kviknaði í húsinu sem mikill eldsvoði hlaust af og tværmanneskjur létust í brunanum. Engar vísbendingar eru um það í málinu að eldsupptökinsé að rekja til athafna annarra en ákærða og því ekki óvarlegt að telja sannað,svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að eldurinn hafi kviknað af völdum hans.24Ákærði kvaðst hafa búið í húsinu frá þriggja eða fjögurra áraaldri og vitað úr hverju það var byggt. Samkvæmt þessu er sannað að ákærðikveikti eld í húsi í eigu annars manns og hann vissi að í því var mikilleldsmatur, eins og rakið var. Þá hefur hann sjálfur borið að tvær manneskjurhafi verið á annarri hæð hússins, auk þess sem hann og meðákærða voru á neðri hæðinni.Með þessu var ákærði valdur að eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu. Þágat ákærða ekki dulist að með því að kveikja eld við þessar aðstæður var mönnumbúinn bersýnilegur lífsháski auk þess sem augljós hætta var á yfirgripsmikillieyðingu eigna annarra manna. Ákærði verður því sakfelldur fyrir brennu ogvarðar brot hans við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga, eins oghann er ákærður fyrir.25Þegar ákærði kveikti eldinn vissi hann að á efri hæðinni voruþau tvö sem létust í eldsvoðanum. Hann vissi líka að mikill eldsmatur var íhúsinu og gat honum ekki dulist að svo gæti farið að þau, sem uppi voru, kæmustekki undan ef kviknaði í húsinu og líklegt væri að þau gætu beðið bana, eins ogreyndin varð. Þrátt fyrir þessa vitneskju um þessar aðstæður kveikti hann eldsem leiddi til þess að tvær manneskjur létust. Ákærði verður því einnigsakfelldur fyrir manndráp og varðar brot hans við 211. gr. almennrahegningarlaga eins og hann er ákærður fyrir.26Sakaferill ákærða hefur ekki þýðingu við ákvörðun refsingar.Við ákvörðun hennar verður annars vegar litið til þess að ásetningur ákærða varekki mjög einbeittur. Hins vegar er til þess að líta að hann gerði enga tilrauntil að vara þau við, sem voru á efri hæðinni og létust í eldsvoðanum, eða komaþeim til bjargar. Samkvæmt þessu er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 14ár en til frádráttar skal koma gæsluvarðhaldsvist hans eins og í dómsorðigreinir.27Með vísun til þeirra lagaraka, sem tilgreind eru íhéraðsdómi, verður ákærði dæmdur til að greiða foreldrum hinna látnu og sonum Bmiskabætur. Eru bætur til foreldranna hæfilega ákveðnar ein milljón króna tilhvers þeirra en tvær milljónir króna til hvers sona hennar. Þá verða staðfestákvæði héraðsdóms um greiðslu bóta fyrir missi framfæranda og útfararkostnað.Bæturnar skulu bera vexti eins og í dómsorði greinir. Foreldrar B heitinnar ogsynir hennar hafa gjafsókn vegna bótakrafna þeirra. Gjafsóknarkostnaður þeirraskal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, SigmundarHannessonar lögmanns, sem ákveðin er í einu lagi án virðisaukaskatts ídómsorði. Verður ákærði dæmdur til að greiða gjafsóknarkostnað í ríkissjóð, aðmeðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir. Loks verður ákærðidæmdur til að greiða foreldrum A málskostnað sem ákveðinn er að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.28Við meðferð málsins í héraði voru lögmenn sona og foreldra Bog foreldra A skipaðir réttargæslumenn þeirra án þess að lagaskilyrði væru tilþess samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 41.gr. sömu laga. Hvorki verjandi ákærða né sækjandinn gerðu þá athugasemdir viðskipunina og þykja því ekki efni til að hrófla við henni. Með þessariathugasemd verða ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu sakarkostnaðar staðfest.29Ákærði skal greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrirLandsrétti, Óskars Sigurðssonar lögmanns, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti í dómsorði. Annan sakarkostnað fyrir Landsrétti skal hanneinnig greiða, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Vigfús Ólafsson, sæti fangelsi í 14 ár en til frádráttar skalkoma gæsluvarðhaldsvist hans frá 1. nóvember 2018.Ákærði greiði C 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. október 2018 til 24. febrúar 2019en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærði greiði D, vegna ófjárráða sonar hans, E, 4.064.155 krónur,2.064.155 krónur með 4,5% vöxtum frá 31. október 2018 til 24. febrúar 2019 og2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31.október 2018 til 24. febrúar 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga af 4.064.155 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði H 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 24. febrúar 2019 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði F 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 24. febrúar 2019 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði G 2.364.650 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 24. febrúar 2019 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði I 2.808.773 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 15. mars 2019 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 248.000krónur í málskostnað.Ákærði greiði Í 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 frá 31. október 2018 til 15. mars 2019 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 248.000krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður C, D vegna E, H, F og G skal greiddur úrríkissjóði, þar með talin laun lögmanns þeirra, Sigmundar Hannessonar lögmanns,samtals 775.000 krónur án virðisaukaskatts.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu sakarkostnaðar í héraði erustaðfest.Ákærði greiði 961.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.Ákærði greiði 137.004 krónur í sakarkostnað fyrir Landsrétti ogmálsvarnarlaun verjanda síns, Óskars Sigurðssonar lögmanns, 1.928.820 krónur.Dómur Héraðsdóms Suðurlandsþriðjudaginn 9. júlí 2019Mál þetta, semdómtekið var þann 26. júní sl., er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri23. janúar 2019, á hendur ákærðu, DD, [...], til heimilis að [...] og VigfúsiÓlafssyni, kt. [...], til heimilis að [...], [...],„fyrir hegningarlagabrot, framin miðvikudaginn 31.október 2018 að Kirkjuvegi 18 á Selfossi svo sem hér greinir:.Gegn ákærða Vigfúsi fyrir brennu og manndráp, en til varabrennu og manndráp af gáleysi, með því að hafa lagt eld að pappakassa oggardínum í stofu á neðri hæð íbúðarhússins og valdið þannig eldsvoða sem hafðií för með sér almannahættu, vitandi af A, kennitala [...] og B, kennitala [...]sem voru gestkomandi í svefnherbergi á efri hæð hússins, en eldurinn magnaðistupp og hafði breiðst út um húsið þegar slökkvistarf hófst. Afleiðingar þessavoru þær að A og B létust af völdum kolmónoxíðeitrunar vegna innöndunar á reykog húsið gjöreyðilagðist, en ákærði gerði enga tilraun til að aðvara A og B umeldinn, eða koma þeim til bjargar, áður en hann yfirgaf húsið. Telst þetta verða við 1., sbr. 2.mgr. 164, gr. og 211. gr. en til vara við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 215. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2.Gegn ákærðu DD fyrir almannahættubrot, með því að hafa látiðhjá líða að gera það sem í hennar valdi stóð til þess að vara við eldsvoða,eins og lýst er í ákærulið 1, en DD gerði enga tilraun til að aðvara A og B semvoru stödd í herbergi á efri hæð hússins um eldinn, eða koma þeim til bjargar,áður en hún yfirgaf húsið af völdum eldsins.Telst þetta varða við 169. gr. almennra hegningarlaga.Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar oggreiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkröfur:Af hálfu C, kt. [...], er þesskrafist að ákærða Vigfúsi verði gert að greiða honum kr. 5.000.000,- auk vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31.október 2018, en síðan dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirrifjárhæð, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar fyrir kærða til greiðsludags.Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsinseða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi er lagður verður fram viðaðalmeðferð málsins ef til kemur, að viðbættum virðisaukaskatti.Af hálfu D, kennitala [...], fyrirhönd ófjárráða sonar hans, E, kennitala [...], er þess krafist á að ákærðaVigfúsi verði gert að greiða honum samtals 7.064.155 kr. með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 5.000.000 kr. frá 31.október 2018, og með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16.gr. skaðabótalaga nr.50/1993 af 2.064.155 kr. frá 31. október 2018, hvort tveggja til þess dags ermánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar fyrir kærða, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 af 7.064.155 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist aðákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi er lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef tilkemur, að viðbættum virðisaukaskatti. Af hálfu F, kennitala [...], er þesskrafist að ákærða Vigfúsi verði gert að greiða honum 4.000.000 kr. auk vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31.október 2018, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirrifjárhæð að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar fyrir ákærða til greiðsludags.Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsinseða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi er lagður verður fram viðaðalmeðferð málsins ef til kemur, að viðbættum virðisaukaskatti.Af hálfu G, kt. [...], er þesskrafist að ákærða Vigfúsi verði gert að greiða henni 4.364.650 kr. með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 4.000.000kr. frá 31. október 2018, og með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 af 364.650 kr. frá 13. nóvember 2018, hvort tveggjatil þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar fyrir kærða,en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtrygginu(svo) nr. 38/2001 af 4.364.650 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þesskrafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi er lagður verður fram við aðalmeðferð málsinsef til kemur, að viðbættum virðisaukaskatti.Af hálfu H, kt. [...], er þesskrafist að ákærða Vigfúsi verði gert að greiða honum kr. 5.000.000,- auk vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31.október 2018, en síðan dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirrifjárhæð, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar fyrir kærða til greiðsludags.Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsinseða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi er lagður verður fram við aðalmeðferðmálsins ef til kemur, að viðbættum virðisaukaskatti.“Meðframhaldsákæru dagsettri þann 11. febrúar sl. var eftirfarandi viðbót gerð áofangreindri ákæru:„Einkaréttarkröfur: Af hálfu I, kennitala [...], er þesskrafist að ákærðu verið dæmd in solidum til að greiða henni bætur að fjárhæðkr. 6.808.773, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá tjónsdegi til þess dags er mánuður er liðinn frá dagsetningubótakröfunnar, og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags, samanber 6. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verið dæmdin solidum til að greiða lögmannskostnað tjónþola samkvæmt tímaskýrslu, aukvirðisaukaskatts, sem lögð verður fram við aðalmeðferð málsins fyrir dómi. Af hálfu Í, kennitala [...], er þesskrafist að ákærðu verði dæmd in solidum til að greiða honum bætur fjárhæð kr.5.000.000, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá tjónsdegi til þess dags er mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar,og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags,samanber 6. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verið dæmd in solidum tilað greiða lögmannskostnað tjónþola samkvæmt tímaskýrslu, auk virðisaukaskatts,sem lögð verður fram við aðalmeðferð málsins fyrir dómi.“ Ákærðu krefjastaðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar semlög leyfa. Þá krefjast ákærðu þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, til varaað þau verði sýknuð af þeim og til þrautavara að þær verði lækkaðar verulega. Málavextir.Miðvikudaginn 31. október kl. 15:53 barstlögreglu tilkynning um að eldur væri í einbýlishúsi við Kirkjuveg 18 á Selfossiog var talið að einn aðili væri innandyra. Í frumskýrslu J lögreglumanns segirað hann hafi ekið inn Kirkjuveg til suðurs frá Eyravegi og hafi mátt sjá mikinneld og reyk frá Kirkjuvegi 18 og hafi mátt sjá eldtungur koma frá gluggum oghurð á neðri hæð. Hafi ákærðu staðið fyrir utan húsið og hafi sjúkraflutningamaðurtjáð honum að hún hafi heyrt í manneskju öskra inni í húsinu á efri hæð.Lögreglan hafi ekki reynt björgunaraðgerðir þar sem mikill eldur hafi verið íhúsinu. Við aðaldyr og í anddyri hafi mátt sjá mikinn eld og reyk stíga út, þáhafi mátt sjá að stigi upp á efri hæð hússins hafi verið orðinn alelda. Ífrumskýrslu segir að ákærðu hafi verið sjáanlega æst og óróleg. Hafi ákærða DDsagt að A og B væru inni á efri hæð hússins og vildi hún meina að ákærði Vigfúshefði kveikt í innandyra en hann hefði verið að leika sér með eld allan daginnog þá hafi hann montað sig af því að hafa kveikt í. Í skýrslu K lögreglumannskemur fram að ákærða DD hafi hrækt og öskrað á ákærða Vigfús að hann væriógeðslegur morðingi. Hafi hún ítrekað kallað á meðákærða og sagt að hann hefðigert þetta og hann væri morðingi. Í skýrslu L lögreglumanns kemur fram aðákærða DD hafi öskrað stanslaust á meðákærða: „Þú gerðir þetta, morðinginnþinn“ og þá hafi hún hrækt á hann. Ákærðu voru handtekin kl. 16:03 og færð ífangageymslur. Fram kemur í skýrslu L að ákærði Vigfús hafi sagt að hann værimorðingi, hann væri með mannslíf á samviskunni. Þá hafi hann spurt hvort hannværi morðingi og hvort þau væru lifandi. Fyrsta slökkviliðsbifreið mun hafa komið ávettvang kl. 16:00 og kemur fram í dagbók brunavarna Árnessýslu að það mikilleldur hafi verið í húsinu að ekki hafi verið hægt að senda reykkafara inn.Stigi hafi verið reistur við gafl hússins og rúða brotin en litur reyksins ogkraftur hafi verið svo mikill að ekki hafi verið möguleiki á að fara inn. Hafihiti innandyra mælst meira en 150°C með IR vél og ekki hafi verið hægt að sjáhvort fólk væri innandyra. Þegar ljóst hafi orðið að engum yrði bjargað hafiverið lögð áhersla á að kæla herbergið sem talið hafi verið að einstaklingarnirværu í. Að loknu slökkvistarfi fundust lík þeirra A og B í svefnherbergi á efrihæð hússins og var niðurstaða bráðabirgðakrufningar sú að dánarorsök þeirrabeggja væri innöndun kolmónoxíðs. Hafi verið sót í öndunarvegi og lungum þeirrabeggja og engin ummerki um ofbeldi hafi verið að sjá á líkunum. Íkrufningarskýrslu M réttarmeinafræðings frá 5. desember 2018 segir að á B hafiverið merki um áhrif vegna mikils hita og ásamt miklu magni af kolmónoxíði semfundist hafi í blóði hennar gefi það til kynna að hin látna hafi orðið fyriráhrifum af eldinum í nokkurn tíma meðan hún var enn á lífi (margar mínútur). Þákemur fram að hún hafi neytt blöndu af gabapentín, kvetíapíni og etanóli réttfyrir dauðann og megi telja að deyfandi áhrif þessara efna hafi átt þátt í dauðahennar. Í krufningarskýrslu sama réttarmeinafræðings frá 5. desember 2018 vegna A segir að hann hafi látist vegnakolmónoxíðseitrunar af völdum innöndunar á reyk. Á honum hafi verið merki umáhrif vegna mikils hita sem sé dæmigert fyrir eldsvoða. Ásamt miklu magni afkolmónoxíði sem fundist hafi í blóði hans gefi það til kynna að hinn látni hafiorðið fyrir áhrifum af eldinum í nokkurn tíma meðan hann var enn á lífi (margarmínútur). Þá kemur fram að hann hafi neytt blöndu af gabapentín, etanóli og kvetíapínirétt fyrir dauðann og megi telja að deyfandi áhrif þessara efna hafi átt þátt ídauða hans.N læknir skoðaði ákærðu fljótlega eftirhandtöku þeirra. Samkvæmt vottorði hans var ákærði Vigfús með áverka á hnúumeftir að hafa kýlt í vegg. Þá hafi hann verið með brunasár á báðum læruminnanvert. Þá hafi engir áverkar verið á ákærðu DD. Þá skoðaði læknirinn einniglík þeirra A og B og sá hann ekki önnur áverkamerki á þeim en vegna bruna. Samkvæmt skýrslu O lögreglufulltrúa umrannsókn á eldsupptökum voru upptök eldsins íkveikja í og við sófa í stofu ájarðhæð vestan megin í húsinu. Þá hafi ekki legið fyrir upplýsingar um að ávettvangi hafi verið í notkun eða fundist efni sem hafi þá eiginleika að getakveikt í sér sjálf. Þá hafi rafmagnstæki og tenglar við upptakastað borið merkiutanaðkomandi elds. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu þann1. nóvember sl. og kvað hann A, B og meðákærðu DD hafa undanfarið dvalið áheimili hans. Hann kvaðst stundum hafa rifist við A en aðallega við meðákærðuog kvað hann sér ekki hafa liðið vel undanfarið og hafi meðákærða oft lamiðhann. Hann kvaðst daginn áður hafa verið að drekka bjór með þeim þremur og hafiA og B farið upp að sofa. Hann kvaðst ekki hafa munað hvar meðákærða hafi veriðfyrr en hann hafi séð hana úti eftir að eldurinn hafi verið kominn upp. Hannkvaðst muna eftir því að hafa hringt í Neyðarlínuna og síðan hafi verið þarnafullt af slökkviliðs- og lögreglubifreiðum. Þá hafi meðákærða verið að skammastí honum og kenna honum um eldinn. Ákærði taldi að kviknað hefði í gardínu innií stofu en hann hafi verið búinn aðreyna að kveikja í pappa á sjálfum sér en slökkt í honum og hélt hann að hannhefði látið pappann á gólfið en mundi það ekki. Hann hélt að meðákærða hefðiverið inni í stofu en mundi ekki hvort hún hefði beðið hann um að slökkva íkassanum. Hann kvað eldinn hafa magnast og hann hafi ekki ráðið við neitt,orðið stjarfur og gleymt því að aðrir væru í húsinu. Hefði hann vitað af þvíhefði hann farið upp og vakið þau meðan hann hefði haft tíma til þess. Hannhafi forðað sér út úr hitanum, dottið úr sambandi og gleymt því að hann væriekki einn. Ákærði kvaðst ekki vita hvernig eldurinn hefði komist í gardínurnar.Ákærði kvað sér ekki hafa liðið vel, hann hafi ekki vitað hvað hann væri aðhugsa að refsa sjálfum sér eða eitthvað eins og hann komst að orði. Ákærða DD var yfirheyrð hjá lögreglu samadag að og kvaðst hún undanfarið hafa dvalið á heimili meðákærða og þar hefðueinnig dvalið A og B. Hún kvaðst vera alkóhólisti og sprautufíkill. Hún kvaðmeðákærða hafa verið að ógna sér og A. Hún og meðákærði hafi verið að drekkabjór og hafi meðákærði verið að kveikja í öllu í stofunni, gardínum ogpappakössum og fötunum sínum og kvaðst hún tvisvar hafa slökkt í með því aðhella bjór yfir kassana. Hafi A og B verið uppi og hafi B verið búin að komaniður og sagt honum að hætta. Hafi ákærða farið í klósettið og ekki muna eftirneinu fyrr en hún hafi vaknað og hafi allt verið í reyk. Hún kvaðst þá hafafarið út og hafi meðákærði þá verið kominn út. Hún hélt að A og B hefðu veriðuppi en allt hafi verið orðið logandi og því hafi hún ekki getað tékkað á þeim.Hún kvaðst hafa heyrt brothljóð og hélt að þau hefðu farið út um gluggann. Ískýrslutöku hjá lögreglu þann 8. nóvember sl. kvaðst ákærða ekkert hafa getaðgert til að vara fólkið við eldinum eftir að hann hafði kviknað vegna þess aðhún hafi dottið út sökum hræðslu. Hún hafi reynt að slökkva eldinn og síðanhafi hugsunin verið að koma sér út. Hún kvaðst ekkert hafa getað gert til þessað bjarga fólkinu sem var inni í húsinu.Ákærða Vigfúsi var tekið blóð tilrannsóknar á alkóhóli, lyfjum og ólöglegum ávana- og/eða fíkniefnum kl. 16:55sama dag. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðireyndist magn alkóhóls í blóði hans vera 1,91‰ en önnurefni voru ekki mælanleg í sýnunum. Ákærðu DD var tekið blóð til sams konarrannsóknar kl. 17:15 sama dag og samkvæmt niðurstöðu rannsóknarstofunnarreyndist magn alkóhóls í blóði hennar vera 1,41‰ en önnur efni voru ekkimælanleg í sýnunum.Ó verkfræðingur var fenginn til þess aðmeta hvort almannahætta hefði skapast vegna íkveikjunnar og í skýrslu hansdagsettri 27. desember 2018 segir að samkvæmt gögnum málsins virðist aðeinstaklingarnir á efri hæðinni hafi orðið varir við eldinn þegar fyrst hafiverið kveikt í pappakössum í stofunni því annar þeirra hefði komið niður og áttí orðaskiptum við húsráðanda en farið síðan aftur upp. Þegar þau hafi afturorðið vör við reyk frá brunanum virðist sem stiginn niður af hæðinni hafi þáþegar verið orðinn ill- eða ófær vegna reyks og hita. Hafi herbergishurðin framí stigann staðið opin á brunatímanum auk þess sem glugginn á suðurhliðinni hafiverið opinn sem hafi gert það að verkum að reykurinn hafi leitað upp íherbergið og fyllt það af reyk. Slíkur reykur og hiti skapi fljóttlífshættulegar aðstæður fyrir fólk og slævi alla rökhugsun. Ekki hafi verið umaðra flóttaleið að ræða frá herberginu. Mögulega hefði verið hægt að vinnanokkurn tíma með því að loka herbergishurðinni og brjóta síðan gluggann á suðurhliðhússins og láta sig falla þá leiðina. Það sé þó ekki hættulaus leið því falliðsé líklega um 3,5 m og mikil hætta á alvarlegum skurðsárum vegna glersins íglugganum og á jörðinni fyrir neðan. Það var niðurstaða Ó að um eldsvoða ískilningi 164. gr. almennra hegningarlaga hafi verið að ræða og myndi eldur ísófanum ekki hjaðna niður, heldur valda útbreiðslu elds um allt húsið. Þá hafialmannahætta verið fyrir hendi þar sem aðilum á efri hæð hússins hafi ekkiverið gert viðvart um eldinn og þeim því bersýnilegur lífsháski búinn. Þá hafiverið hætta á yfirgripsmikilli eyðingu eigna í húsinu, bæði fasteigninnisjálfri og öllu lausafé. Sami matsmaður var fenginn til þess aðmeta nánar tiltekin atriði varðandi brunann, í fyrsta lagi hversu fljótt fráíkveikju lífi og heilsu manna sem staddir hafi verið á neðri hæð hafi veriðhætta búin af völdum reyks, í öðru lagi hversu fljótt lífi og heilsu fólks áneðri hæð hafi verið hætta búin sökum hitageislunar frá eldsvoðanum, í þriðjalagi hvort mögulegt væri að eldur hefði verið kveiktur með beinum hætti ísófanum jafnframt því að kviknað hafi í honum vegna logandi gluggatjalda semfallið hafi á sófann, í fjórða lagi hvort mögulegt væri að eldur hafi veriðkveiktur á fleiri stöðum en í sófanum og í fimmta lagi, ef svarið við þriðju ogfjórðu spurningu felur í sér möguleika á að eldur hafi verið kveiktur á fleirien einum stað, sé óskað eftir mati á því hvaða áhrif það hafi haft á útbreiðslureyks, hita og elds og þá hversu fljótt frá íkveikju lífi og heilsu manna semstaddir hafi verið á neðri hæð hússins hafi stafað hætta af eldsvoðanum. Svarmatsmannsins dagsett 13. apríl sl. við fyrstu spurningu var að aðstæður ístofunni væru orðnar fólki hættulegar á 2-3 mínútum frá íkviknun auk þess semhitageislun frá reyklaginu sé farið að valda hættu. Svar við annarri spurninguvar að fólk í stofunni væri komið í hættu af beinni hitageislun frá eldinum ísófanum eftir um 2 mínútur, en þeir sem séu á ganginum, annars staðar en framanvið hurðina, fái ekki á sig teljandi hitageislun nema frá heitu reyklaginu.Svar við þriðju spurningu var að ljóst væri að eldur í gluggatjöldunum semfalli á sófann geti kveikt í honum og mögulegt sé að kveikja í honum með litlumgasloga eins og á venjulegum gaskveikjara. Svar matsmanns við fjórðu spurninguvar að hvorki væri hægt að fullyrða að eldur hefði verið kveiktur á fleiri eneinum stað né að svo hafi ekki verið gert. Matsmaður svaraði fimmtu spurningu áþann hátt að með því að eldur væri kveiktur í fleiri en einu húsgagni samtímisværi vaxtarhraði brunans heldur hraðari en við bruna eingöngu í þriggja sætasófanum og mögulega líka í gluggatjöldunum en afltoppur hans yrði ekki teljandimeiri fyrstu mínútur eldsins. Þá taldi matsmaður aðstæður fyrir fólk í stofunniá neðri hæð hússins vera orðnar hættulegar á nær sama tíma, þ.e. 2-3 mínútumfrá íkviknun í húsgögnunum.P geðlæknir var fenginn til þess aðframkvæma geðrannsókn á ákærða Vigfúsi og er greinargerð hans dagsett 20.desember 2018. Í henni kemur fram að engar vísbendingar hafi komið fram hjáákærða um einkenni geðrofs, ranghugmynda, rugls eða ofskynjana. Hann sé meðlága greind, tornæmur en sé líkast til betur gefinn en nýjasta greindarprófsýni. Þá hafi lífsstíll síðustu ára tekið sinn toll. Hann hafi engin merki umþunglyndissjúkdóm, kvíðaröskun, geðhvarfasjúkdóm eða eiginlegangeðklofasjúkdóm. Hann greinist með merki um persónuleikaveilu, andfélagsleganpersónuleika, mest á fullorðinsárum í kjölfar mikillar áfengisneyslu. Hann sýnieinnig snögg geðhrif, sé háður öðrum og sé kvíðinn, hann forðist hluti og getiorðið hvatvís. Meginvandi ákærða sé mikil áfengissýki sem hann hafi algjörlegamisst stjórn á, hann sé háður öðrum og láti aðra stjórna sér. Hann sé mjöghræddur við að valda öðrum vandræðum. Hann vilji einn bera alla sök á brunanumog vilji ekki að meðákærða beri neinn skaða af málinu. Þetta sé vegna hinsviðkvæma persónuleika hans og hræðslu við hefndaraðgerðir. Þá sé ákærðiörugglega sakhæfur. P óskaði eftir mati R, sérfræðings íklínískri sálfræði og réttarsálfræði, á þroska og persónuleika ákærða og íáliti hans dagsettu þann 13. desember 2018 kemur fram að ákærði eigi langa söguum áfengisvanda, endurtekið þunglyndi og félagskvíða. Saga sé umsjálfsvígshegðun, m.a. hafi hann kveikt í sjálfum sér og öðru til að deyja.Hann skori á tornæmisstigi á greindarprófi og á persónuleikaprófi komi framvísbendingar um þunglyndi, lágt sjálfsmat og kvíða í félagslegum samskiptum semhafi valdið honum töluverðri hömlun í lífinu. Einnig komi fram óvenjulegthegðunarmynstur sem skýrist mest af langvinnum áfengis- og fíkniefnasjúkdómi.Þá séu sterkar vísbendingar um langvinna hæðispersónuleikaröskun (dependent) enákveðin einkenni jaðarpersónuleikaröskunar (borderline). Hann hafi alltaf veriðfélagskvíðinn og vegna þroskastöðu, kvíða og annarra þátta þróað með sérpersónuleikaröskun sem lýsi sér í því að vera háður öðrum, ósjálfstæður og aðleita eftir samþykki annarra. Þá hafi hann sýnt af sér óábyrga og andfélagslegahegðun m.a. með því að vinna ekki, ljúga, stela og neyta fíkniefna og sýnt sjálfskaðandihegðun án þess að huga að öryggi annarra. Óskað var eftir yfirmati á framangreindumati og voru S sálfræðingur og T geðlæknir dómkvödd til starfans þann 15.febrúar sl. Yfirmatið er dagsett 4. mars sl. og þar kemur m.a. fram að ákærðihafi snemma trúað því að hann væri einskis virði og hafi hann þróað mörgóhjálpleg bjargráð til að fela þá vissu. Hann hafi snemma farið að ljúga ogforðast erfiðar aðstæður. Hann hafi átt erfitt með að setja mörk og það hafiverið auðvelt að stjórna honum. Hann uppfylli einnig viðmið fyrirhæðispersónuleikaröskun og jaðarpersónuleikaröskun. Hann hafi ríka tilhneigingutil að láta aðra annast um sig sem leiði til þess að hann eigi það til að verðaundirgefinn og hengja sig á aðra. Hann eigi sögu um að meiða sig, hóta aðfyrirfara sér og sjálfsvígstilraunir. Hann hafi brennt sig og skorið viljandi.Hann eigi það til að missa stjórn á skapi sínu og geti orðið reiður út afsmámunum. Þó að hann uppfylli ekki viðmið um andfélagslega persónuleikaröskunhafi hann sýnt af sér andfélagslega hegðun án þess að hugsa um öryggi annarra.Að mati yfirmatsmanna er ákærði ekki haldinn neinum þeim atriðum sem talin séuupp í 15. gr. almennra hegningarlaga sem hafi gert hann alls óhæfan að stjórnagerðum sín þann 31. október sl. Þá sé ekkert læknisfræðilegt sem komi í fyrirað refsing geti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Í þinghaldi þann 11. febrúar sl. var U,geð- og embættislæknir dómkvaddur að beiðni verjanda ákærðu DD til að meta að hvaða marki [...] höfðu áhrif á hæfi hennartil þess að átta sig á og bregðast við hættu af eldsvoða að Kirkjuvegi 18,einnig að meta hugsanleg áhrif [...] á minni hennar af atburðum. Þá var óskaðeftir mati á sakhæfi, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga og jafnframt þvíhvort andleg heilsa hennar standi því í vegi að refsing beri árangur, sbr. 16.gr. sömu laga. Matið er dagsett 24. mars sl. og þar kemur fram aðframangreindar lagagreinar eigi ekki við um ákærðu. Þá telur matsmaður aðsamverkun [...] hafi gert viðbragðsflýti ákærðu það lítinn að þó hún í sjálfusér viti og hafi vitað hvað ætti að gera hafi hún ekki gert það áverknaðarstundu. Skortur á hugarsnerpu í jafn afgerandi kringumstæðum ogeldsvoða hafi án efa dregið úr getu hennar til að bregðast við með tímanlegumog réttum hætti. Framburðurákærðu og vitna fyrir dómi.Ákærði Vigfússkýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi vaknað rétt fyrir kl. 8, tekið leigubílí Krambúðina og fengið sér kók ogsígarettur. Síðan hafi hann farið í bankann og í ríkið kl. 11. Hann kvaðst hafaverið búinn að drekka mikið yfir daginn og var að fikta eitthvað með eld enhann kvaðst ekki alveg vita af hverju. Hann kvaðst hafa verið að kveikja íbjórkassa eða pizzukassa, haft þetta á fótunum á sér og síðan ýtt því frá sérút á gólf þegar komið hafi verið gat á buxurnar og hann hafi brennt sig. Hannkvað minni sitt gloppótt en hann taldi að ekki hefði verið búið að slökkvaalveg í þessu, það hafi verið glóð og teppi á gólfinu. Þá hafi gardínurnar náðnæstum niður á gólf en þær hafi verið mjög eldfimar. Stofan hafi logað og hafihann ekki ráðið við neitt. Ákærði hélt að hann hefði setið í minni sófanum ístofunni upp við kommóðuna. Ákærði mundi ekki hvort hann hefði reynt að slökkvaeldinn í kassanum. Hann kvaðst hafa dottið út en hann hafi verið búinn aðdrekka alla daga í eitt og hálft ár og hafi hann því verið illa farinn oghaldinn minnisleysi. Ákærði kvaðst muna eftir því að allar gardínurnar hafilogað og hafi eldurinn skriðið strax eftir loftinu og hafi verið orðið mjögheitt. Ákærði kvaðst síðan hafa hringt í 112 þegar hann hafi áttað sig á því aðhann myndi ekki ráða við neitt og þegar hann hafi komið út hafi hann áttað sigá því að þarna hefði orðið stórslys. Hann kvaðst hafa séð fljótlega eftir aðhann hafi verið kominn út að eldurinn væri kominn fram á gang og eldurinn hafifljótlega farið út um hurðina. Ákærði kvaðst ekki muna eftir meðákærðu þarnainni en hann kvaðst muna eftir henni þegar þau voru úti. Hann kvað A og B hafaverið uppi á lofti. Þau hefðu verið búin að vera þarna einhverja daga og hafiþau oft lagt sig á daginn. Þau hafi oft farið upp, lagt sig í smástund og komiðniður aftur. Ákærði mundi ekki eftir þvíað B hafi komið niður og skammað hann fyrir að vera að kveikja eld. Aðspurðurhvort hann hefði aðvarað þau um eldinnkvaðst ákærði ekkert hafa munað eftir þeim þegar hann hafi verið þarna inni enstrax þegar hann hafi komið út hafi hann munað eftir þeim og þá hafi hann fariðí geðshræringu og óttast að þeim yrði ekki bjargað og húsið myndi algjörlegaskemmast. Hann hafi því orðið mjög skelkaður. Ákærði mundi eftir að hafa hitt Aog B fyrr um morguninn en þau hafi farið einn og einn dag til Reykjavíkur oggist þar. Ákærði taldi að hefði hann munað eftir þeim hefði hann getað fariðupp áður en reykurinn hafi leitað upp, en hann taldi að eftir þrjár til fjórarmínútur hefði allt lokast. Hann kvaðst ekki hafa ætlað að skaða þau og hefðihann munað eftir þeim hefði hann látið þau vita. Hann kvaðst ekki hafa reynt aðfara aftur inn í húsið því neðri hæðin hafi öll logað. Ákærði hélt að meðákærðahefði farið út á undan en hann gat ekki staðfest það. Ákærði mundi ekki eftirað hafa kveikt í öðru en kassanum og hann mundi ekki eftir að hafa kveikt ígardínunum en þar sem minni hans hafi ekki verið í lagi gat hann ekki útilokaðþað. Ákærði kvaðstdrekka til þess að deyfa sig eða gleyma einhverju. Hann kvað A og B hafa veriðdrykkjufélaga, hann hafi kynnst B um sumarið en A hefði hann verið búinn aðþekkja í 20 ár. Hann kvað samband hans við A ekki alltaf hafa verið gott, þeirhafi stundum rifist, en þennan dag hafi þeir átt góð samskipti. A hafi veriðfrekur, hann hafi gengið um eins og hann ætti heima þarna, hann hefi gengið ímatinn án þess að biðja um leyfi. Síðasta daginn hafi hann spurt hvort hannmætti fá bjór. Þá hafi þau stolið frá honum um sumarið. Ákærði kvað meðákærðueinnig hafa verið drykkjufélaga og hafi hún verið búin að vera þarna í margamánuði. Ákærða minnti að hún hefði þennan dag komið í kringum hádegið. Hún hafioft skammast í honum og kennt honum um ýmislegt. Hann mundi ekki fyrir hvað húnhafi skammað hann þennan dag. Hann kvaðst yfirleitt hafa tekið þessu vel enundanfarið hafi hann verið farinn að svara henni meira. Aðspurður hversvegna hann hafi verið að fikta með eld kvaðst ákærði ekki vita það. Hann vissiekki hvort það væri vegna sjúkdóms en þekkt væri að brennuvargar geri þetta íneyslu. Hann kvaðst áður hafa gert þetta, kveikt í sinu fyrir 15 til 20 árum ogí borði heim hjá sér á Kirkjuveginum fyrir rúmu ári, en slökkviliðið hefðislökkt þann eld. Ákærði kvað sér átt að hafa verið ljóst að kviknað gæti í húsinuþegar hann var að kveikja í kassanum.Ákærði kvaðst enga ástæðu hafa haft til að drepa A og B og hafi hannengan ásetning haft til þess, það hafi verið fíflaskapur og vitleysa að kveikjaí kassanum á lærunum. Ákærða DD skýrðisvo frá fyrir dómi að hún hafi komið á Kirkjuveg rúmlega tvö umræddan dag, húnhafi sest inn og fengið sér tvo eða þrjá bjóra. Hafi þá eitthvert rifrildibyrjað milli hennar, meðákærða og B inni í stofu, en þetta væri mikið í móðuhjá henni. Hún mundi ekki hvort A hafi verið niðri en B hafi síðan farið upp.Meðákærði hafi byrjað að hóta að kveikja í og hafi hann kveikt í einhverjumpappakassa sem hann hafi verið með í kjöltunni þar sem hann sat á tveggja sætasófa og hafi kviknað aðeins í buxunum hans. Hann hafi hent kassanum á gólfið oghafi hún hafi slökkt í með því að hella bjór á hann. Hana minnti að hún hefðislökkt alveg í honum en útilokaði ekki að glóð hefði getað verið í honum. Húnkvað meðákærða hafa verið reiðan og hótað að henda henni út og leggja á hanahendur. Hún mundi að meðákærði hafi hótað að kveikja í gardínunni og hafi hannfarið með kveikjara að henni og spurt hvort hann ætti að kveikja í en húnkvaðst ekki muna hvort hann hefði kveikt í henni en hún hafi farið á klósettiðog verið þar í einhvern tíma. Hún kvaðst þó ekki muna eftir því þegar hún hafifarið inn á klósettið. Þegar hún hafi komið út aftur hafi henni fundist að alltværi fullt af reyk og hafi hún þá strax hlaupið út. Hafi meðákærði verið fyrir utan að hringja íneyðarlínuna og skömmu eftir að hún hafi verið komin út hafi hurðarkarmurinnbyrjað að loga nokkrum sekúndum síðar. Ákærða kvað B hafa vitað af því aðmeðákærði væri að kveikja í og hafi B öskrað upp á loft til A að meðákærði væriað kveikja í. B hafi síðan farið upp á loft en síðan hafi húsið fuðrað upp. Húnkvaðst hafa beðið meðákærða að fara uppog bjarga A og B, hann hafi reynt það en komið fljótlega út aftur því hann hafiekki þolað reykinn. Ákærðu fannst hún ekki hafa haft tíma til að aðvara þau,henni hafi fundist að ekki væri kominn nógu mikill reykur en það fyrsta sem húnhafi hugsað hafi verið að hlaupa út og svo hafi hún hugsað um þau. Hún kvað þaubæði hafa kallað þegar þau voru komin út, rúða hafi brotnað og kvaðst hún hafahaldið að þau hefðu brotið rúðuna og væru að koma sér út. Ákærða var ekki fráþví að hún hefði náð að fara upp og láta þau vita ef hún hefði munað eftir þeimþegar hún hljóp út, en þetta væri allt í mikilli móðu hjá henni. Hún kvað þaumeðákærða vera drykkjufélaga og hefðu kynnst í gegnum A. Hún kvaðst hafa fengiðað vera hjá meðákærða í nokkra mánuði, en hún kvaðst hafa flutt út þegar A og Bfluttu inn fyrir um hálfum mánuði. Hafi ástæðan verið eilíf slagsmál og fyllerímilli þeirra allra. Hún kvað samskipti sín við A ekki hafa verið góð ensamskiptin við B hafi verið ágæt og hafi henni alls ekki verið illa viðhana. Hún taldi að meðákærði hefði vitaðaf fólkinu á efri hæðinni þegar hann var að kveikja í kassanum en útilokaðiekki að hann hefði haldið að þau væru farin út. Ákærða kvaðst umræddan dagaðeins hafa verið undir áhrifum áfengis, ekki lyfja. Hún kvaðst mánuðina áður hafa verið í mikillineyslu og drykkju og hefði andlegt ástand hennar verið mjög slæmt, hún værifljót að detta út og fara í black out. Ákærða kvaðst nokkrum mánuðum áður hafakveikt í sófaborði í húsinu en meðákærði hafi farið með það út.Úrannsóknarlögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi stýrt rannsóknmálsins og verið með þeim fyrstu á vettvang. Hann kvað strax hafa verið vitaðað einstaklingar væru innandyra sem hafi taldir vera látnir. Hafi farið af staðsögur um að hugsanlega hefði verið framið morð og íkveikjan hefði verið leiðtil þess að hylma yfir það. Hafi því verið reynt að vernda efri hæðina þar semhin látnu voru talin vera í því skyni að vernda sönnunargögn. Tekið hafi langan tíma að ná tökum á eldinum,mikill hiti hafi verið í húsinu og þá hafi menn verið hræddir við asbestmengun.Tæknideildin hafi síðan komið daginn eftir og skoðað vettvang, en áður hefðislökkvilið komist inn með hitamyndavél og þar hafi verið talið að hin látnusæjust. Þegar lögreglumenn og sjúkraflutningamenn hefðu komið á vettvang hafieldurinn verið kominn á það stig að þeir hefðu aldrei getað farið inn í húsiðán þess að valda sjálfum sér tjóni.Vitnið kvaðst ekki hafa rætt við ákærðu, þau hafi verið komin inn ílögreglubifreiðar þegar hann hafi komið á vettvang. Vitnið Jlögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að borist hafi tilkynning um eld í húsiað Kirkjuvegi og hugsanlega væri þar inni einn maður. Vitnið kvaðst hafa fariðá vettvang og hafi verið mikill eldur á neðri hæð hússins. Þá hafi verið mikillreykur í öllu húsinu og hafi ákærðu staðið fyrir utan. Hafi ákærða DD talað umað ákærði Vigfús hefði kveikt í og hafi hann verið að monta sig af því við hanaað hann hafi verið með eld innandyra. Vitnið kvaðst því hafa handtekið þau bæðiog sett þau í sitt hvora lögreglubifreiðina. Hann kvað þau hafa verið óróleg,þau hafi byrjað að rífast og hafi ákærða DD kennt honum um að hafa kveikt í og hafi hún verið reið við hann útaf því. Hafi ákærði Vigfús ekki tekið því illa. Hann kvað ekki hafa verið hægtað fara inn í húsið á þessum tíma og bjarga einhverju fólki. Hann kvaðst ekkerthafa heyrt í fólkinu þegar hann kom á vettvang. Hann kvað ákærða Vigfús ekkerthafa tjáð sig um það sem gerst hefði, en hann hefði frétt frá öðrumlögreglumönnum að hann hefði talað um að hann væri morðingi. Vitnið Klögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi verið með þeim fyrstu ávettvang og hefði neðri hæðin verið alelda og þegar hún hafi stigið út úr bílnumhafi hún heyrt sprengingar og öskur innan úr húsinu, kvenmannsrödd að því erhún taldi. Hafi þá sjúkraflutningamaður sagt henni að tveir einstaklingar væruinni og hafi hún þá farið að framhlið hússins þar sem ákærðu hafi staðið fyrirutan. Hafi ákærða DD kallað á ákærða Vigfús og sagt að hann hefði gert þetta.Hann hafi ekkert sagt en hún hafi sagt að hann væri ógeðslegur morðingi oghrækt á hann. Þau hafi síðan verið handtekin og sett í sitt hvoralögreglubifreiðina. Ákærði Vigfús hafi ítrekað sagt að hann væri morðingi enhann hafi verið í frekar annarlegu ástandi. Þá hafi þau bæði nafngreint þau semverið hafi inni í húsinu. Hún kvað aðeldur hefði verið það mikill að ekki hefði verið hægt að fara inn í húsið. Vitnið Vsjúkraflutningamaður skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi verið fyrst ávettvang. Hafi húsið verið aldelda, ákærðu fyrir utan og einhver inni í húsinuað banka á gluggann öskrandi. Hún kvað ekki mögulegt að komast inn í húsið, þaðhafi verið alelda við innganginn í stiganum. Hún kvaðst hafa heyrt nokkuröskur, eitthvað hafi verið barið, en svo hafi það verið búið. Hún kvað ákærðu DDhafa verið mjög reiða við ákærða Vigfús, hún hafi öskrað á hann ýmsum ljótumorðum, hann hafi verið að reyna að hringja og ætlað inn í húsið. Ákærða DD hafi öskrað að ákærði Vigfúsþyrfti að ná í A, hún hafi öskrað að hann væri að drepa þau. Vitnið Llögreglumaður skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi verið með þeim fyrstu ávettvang og hafi hún séð mikinn eld í húsinu og mikinn dökkan reyk. Ákærðu hafiverið fyrir utan öskrandi, maðurinn hafi verið í rifnum buxum og haldið ábjórdós og hafi ráfað um eins og hann hafi ekki vitað hvað væri í gangi enkonan hafi staðið og öskrað á hann að hann væri morðingi. Eftir að fleiri hafikomið á vettvang hafi maðurinn farið að spyrja hvað hann hefði gert, hvort hannværi morðingi og hafi hann talað eins og hann hafi vitað af því að fólk væri íhúsinu. Vitnið Þ,varðstjóri hjá Brunavörnum Árnessýslu, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafistýrt slökkvistarfi á vettvangi. Hafiverið mikill eldur á neðri hæð hússins og út um glugga bakvið og hiti í húsinu.Hafi fengist upplýsingar um að fólk væri inni í húsinu en það hafi verið þaðmikill eldur á neðri hæðinni og hiti sem tekið hafi á móti þeim og mikillreykur að ekki hafi verið mögulegt að senda reykkafara inn.Vitnið Olögreglufulltrúi skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi séð umvettvangsrannsókn og væri niðurstaðan sú að eldsupptök hefðu verið inni í stofuþar sem verið hafi tveir sófar og hafi enginn vafi leikið á því að upptökinhefðu verið í þriggja sæta svampsófa. Ekki hafi kviknað í út frá rafmagni og þáhafi engin eldfýrandi efni fundist á vettvangi.Vitnið Óverkfræðingur staðfesti matsgerðir sínar fyrir dómi og skýrði svo að þegarbornar hafi verið saman myndir af húsinu eftir brunann við myndir sem hafiverið til af því fyrir brunann hafi verið auðvelt að átta sig á aðstæðum íhúsinu. Hann kvaðst ekki hafa séð ástæðu til að efast um þá niðurstöðulögreglunnar að um íkveikju af mannavöldum hafi verið að ræða og hafi upptökinverið í stærri sófanum í stofunni. Sést hafi af myndum að mikill eldur hafiverið þar lengi og hafi sófinn virst meira brunninn vinstra megin. Hann kvaðengan vafa leika á því að almannahætta hafi stafað af brunanum og mikil hætta ástórfelldu tjóni varðandi líf og líkama og eignatjóni. Hann kvað það taka umeina og hálfa mínútu fyrir brunann að ná taki á sófanum en þegar eldurinn sékominn í gegnum áklæðið og í svampinn fari þetta að gerast miklu hraðar. Hanntaldi að ekki væri hægt að haldast við í stofunni lengur en í tvær til þrjármínútur, en eftir aðstæðum gætu það verið ein og hálf til fjórar. Þegar eldursé kominn í sófann sé hitageislunin orðin það mikil að óbærilegt sé að vera þarnema í nokkurra metra fjarlægð. Reykurinn liggi við loftið og sé hægt að komastundir hann í nokkrar mínútur með því að skríða. Hann kvað það gríðarlegaeinstaklingsbundið hvenær fólk upplifi hættuna af reyk og hafi prófanir sýnt aðí um 10% tilvika fari fólk að snúa við. Reykurinn hafi farið léttustu leiðina,þ.e. upp stigann á móti þeim sem eru að fara niður og þá sé miklu meiritilhneiging til þess að snúa við og sé tímarúmið tvær til þrjár mínútur. Hanngat ekki sagt til um það hvort útidyrahurðin hefði verið opin frá upphafibrunans eða að ákærðu hefðu skilið hana eftir opna. Hann kvaðst hafa gengið útfrá því sem kæmi fram í gögnum málsins að kveikt hefði verið í pizzukössum ogsíðan í gardínum. Hann taldi að væri einhver búinn að loka að sér inni á baðitæki það smá stund fyrir viðkomandi að verða var við að eldur væri í stofunumen í svona litlu húsi sæist þetta mjög fljótt. Hann kvað gardínur úr gerviefnumbráðna við hita og eiga mjög auðvelt með að kveikja í því sem sé undir. Hanntaldi ekki mögulegt að verulegur eldur hefði verið kominn í sófann innan einnarmínútu. Vitnið Mréttarmeinafræðingur gaf símaskýrslu fyrir dómi og staðfesti niðurstöður sínarvarðandi dánarorsök þeirra A og B, þau hafi bæði látist af völdum kolmónoxíðseitrunar sem var afleiðing þess að anda að sér reykgufum. Krufning hafi leitt íljós að þau hafi bæði verið á lífi meðan eldurinn geisaði og hafi þau verið færum að vera á ferli í húsinu. Þau hafi bæði neytt lyfja sem hafi slævandi ogróandi áhrif og hefðu því getað dregið úr meðvitund þeirra og kynni það að hafaleitt til þess að þau hefðu síðar orðið eldsins vör en sá sem ekki hefði neyttslíkra lyfja. Magnið hafi þó ekki verið það hátt að líta megi á það semeitrun. Vitnið taldi að B hefði látist8-10 mínútum eftir að hún hafi byrjað að anda að sér kolmónoxíði en A hefðilátist eftir 3-8 mínútur. Vitnið N læknirgaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti læknisvottorð sín. Hann kvað ákærða Vigfúshafa verið með brunaáverka frekar innarlega á báðum lærum. Þá hafi hann veriðmeð klór eða hrufl á bakinu og hrufl á hnúum, en hann hafi sagst hafa kýlt ívegg. Þá hafi ákærða DD verið með hrufl á framhandlegg. Þá kvaðst hann hafaskoðað lík þeirra A og B og hafi hann talið að þau hefðu látist af völdumeitraðra lofttegunda en engir áverkar hafi verið á þeim. Vitnið Æ skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hafi umræddan dag verið í símasamskiptum við A. Hannhafi verið að sækjast eftir því að fá pillur frá einhverjum manni sem hann hafiekki mátt tala við sjálfur. Hann kvaðst síðan hafa farið á hjóli til að hitta A,en húsið hafi verið í ljósum logum þegar hann hafi komið. Vitnið kvaðgreinilegt að ákærði Vigfús réði engu heima hjá sér, ákærða DD hefði verið aðhóta honum með sonum sínum og fengið hann til að gera hitt og þetta. Hann vissiekki hvernig samskipti ákærða Vigfúsar voru við A og B en hann taldi að ákærðihefði viljað hafa þau öðru vísi, hann hafi litlu um þau ráðið.Vitnið Ö skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hafi þekkt bæði ákærðu og hin látnu. Hann kvaðsthafa verið mikið á heimilinu en hann hafi eiginlega verið hættur að fara þangað,hann hafi verið að reyna að ná sér á strik og koma sér út úr þessum geira. Hannkvað B og ákærðu DD umræddan dag hafa verið í samskiptum við hann í þeimtilgangi að útvega þeim dóp, en hann kvaðst hafa reynt að koma sér undan því.Hann kvaðst oft hafa orðið vitni að því að ákærða DD hafi fyrir nokkrum mánuðumtalað um að kveikja í húsinu en það hafi verið meira í djóki en annað. Hann kvað ákærða Vigfús hafa verið eins og ígíslingu gagnvart ákærðu DD á heimili sínu. Ef hann gerði ekki það sem hún hafibeðið hann um hafi hún alltaf hótað syninum á hann. Vitnið AA skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hefði verið á leið framhjá húsinu að Kirkjuvegiþegar hann hafi séð að kviknað hafði í því. Hann kvaðst hafa séð konu fyrirutan og síðan hafi hann séð mann koma hlaupandi út úr húsinu. Hann kvaðst hafatekið mynd af húsinu og síðan gengið áfram.Vitnið P geðlæknir staðfesti matsgerð sínafyrir dómi og skýrði svo frá að ekkert hefði bent til ósakhæfis ákærðaVigfúsar. Það sem hafi stungið í stúf sé tveggja ára gríðarleg áfengisneysla,fram að því hafi ákærði unnið mjög vel en missi þráðinn og verði mjögsveiflóttur á geði og líði illa í aðdraganda atburðarins. Hann hafi verið efinsum alla atburðarásina en engin spurning um það að hann hafi kveikt í. Það semeinkenni ákærða sé að hann vilji engum gera illt og taki hann á sig alla ábyrgðá þessu. Hann hafi lýst því mjög vel aðhann hafi kveikt í pizzukössum en hann hafi einnig lýst því að hann hafi kveiktí gardínunum, en meiri efi hafi verið um það hjá honum. Hann gæti hafa verið íhálfgerðu óminnisástandi vegna áfengisáhrifa, hann hafi munað slitrur en ekkialla atburðarásina. Vitnið staðfesti að ákærði væri haldinnhæðispersónuleikaröskun sem lýsi sér í því að maður eigi erfitt með að standagegn vilja og orðum, kannski áskorunum annarra. Þá hafi þetta komið fram meðþví að hann hafi leyft fólki að vera heima hjá honum sem sé í vafasömumviðskiptum, en hann hafi átt erfitt með að segja nei við fólk. Hann láti margtyfir sig ganga og sé þetta eitthvað sem hann hefði átt að glíma við miklu fyrr.Vitnið kvaðst hafa farið að velta því fyrir sér hvort hann væri einn að taka ásig alla sök, en engin spurning sé að þarna hafi gerst atburður sem hann sé aðeinhverju leyti valdur að. Þá hafi skinið í gegn að hann hafi ekki viljað komameðákærðu í klandur, hann hafi viljað taka alla sök á sig. Þá hafi hann veriðhræddur við hefndaraðgerðir. Hann kvað ákærða vera með óstöðugleika ípersónuleika sínum, svokallaða borderline þætti, en þegar slíku fólki líði illavilji það skaða sig, í þessu tilviki brenna sig. Hann hafi líka skorið sig áðurog hafi þetta verið einhvers konar aðferð sálarinnar til að fá útrás fyrirvonda líðan. Vitnið Tgeðlæknir kom fyrir dóm og staðfesti yfirmatsskýrslu vegna ákærða Vigfúsar.Hann kvað niðurstöðuna vera þá að ákærði Vigfús væri ekki haldinn neinum þeimatriðum sem talin séu upp í 15. gr. almennra hegningarlaga og sé hann þvísakhæfur. Þá bendi ekkert til þess að refsing komi ekki að notum. Ákærði hafiverið undir verulegum áfengisáhrifum og hafi hann átt við áralangtáfengisvandamál að stríða. Þá komi önnur atriði inn, langvarandi vanmáttarkenndog þunglyndi, lág greind sem hafi háð honum allt sitt líf. Þá sé hann íalvarlegri geðlægð og haldinn áfallastreituröskun, hæðispersónuleikaröskun ogjaðarpersónuleikaröskun. Þá sé hann með langvarandi vanmetakennd,þunglyndiseinkenni og sjálfsvígshugmyndir.Ekkert hafi bent til þess að hann væri með geðrofseinkenni. Hann kvað ákærða hafa lagt á það áherslu aðhann bæri einn ábyrgð á því sem hefði gerst. Vitnið Ssálfræðingur kom fyrir dóm og staðfesti yfirmatsgerð. Það hafi veriðniðurstaðan að ákærði Vigfús væri sakhæfur og að refsing gæti borið árangur. Þáhafi hann greinst með hæðispersónuleikaröskun.Vitnið Rsálfræðingur staðfesti aðkomu sína að máli þessu og skýrði svo frá fyrir dómiað ákærði Vigfús hafi mælst á tornæmisstigi sem hafi haft áhrif á skilning hansog getu til að eiga samskipti við fólk. Þá sé hann haldinnhæðispersónuleikaröskun og eigi til sjálfskaðahegðun. Hann kvað ákærða hafa viljað ræða atvikið oghafi komið fram hjá honum að hann hafi verið með sjálfsvígshugsanir og hafihann verið að kveikja í pizzukössum og sett þá á lærið á sér. Hann hafi síðanekkert ráðið við eldinn. Vitnið Ugeðlæknir staðfesti matsgerð sína og skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi aðekkert benti til þess að refsing gagnvart ákærðu DD myndi ekki bera árangur.Hún hefði góðan skilning á umræddum atburðum og nú sé heilsa hennar og þroskimeð þeim hætti að refsing myndi bera árangur. Hún hafi verið áfengis- ogvímuefnasjúklingur frá unglingsárum með örstuttum hléum og á köflum meðalvarleg þunglyndis- og geðrofseinkenni. Hann taldi því viðbragðsflýti ogsnerpu ákærðu til þess að bregðast af skynsemi við umræddum atburði skertamiðað við fólk í besta ástandi. Þá hafi áfengisáhrif hennar gert það að verkumtil viðbótar við þann kvíða sem sé hamlandi fyrir ákærðu að snerpa hennarminnkar enn verulega. Honum fannst frásögnákærðu vera trúverðug, hún hafi ekkert verið að fegra sig og hafi hún sagt fráeins og þetta hafi blasað við henni. Vitnið BB skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hafi séð að kviknað hafi í á Kirkjuveginum og kvaðsthann hafa farið að vettvangi og rætt við ákærða Vigfús sem hafi verið kominninn í lögreglubifreið. Hann kvað ákærða hafa tjáð sér að pizzukassi hefðidottið á gólfið og hefði verið eldur í honum. Hann kvað þá vera æskufélaga ogþekkti hann því ansi vel. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við ofbeldishneigðhjá ákærða en eftir að farið hafi að síga á ógæfuhliðina hjá honum hafi hannorðið svolítið eftirgefanlegur við sig og aðra.Vitnið CCyfirlögregluþjónn skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi fengið símtal fráaðila sem ekki hafi viljað láta nafns síns getið og hafi hann sagt að hannhefði verið staddur í húsi í júní eða júlí þetta sama ár og þar hafi hann heyrtákærðu DD hafa uppi mjög stór orð um hversu reið hún væri B fyrir að hafa tekiðA af sér og hafi hún lýst því að hún vildi hana feiga. Hafi hún frekar sagt aðhún hafi viljað að hún dræpist en að hún ætlaði að drepa hana. Hafi þeim sem áhlýddu verið verulega brugðið. Hafi þessi aðili tjáð vitninu að honum væriveruleg hætta búin og eftir að hafa hugleitt það gat vitnið fallist á það ogtaldi rétt að upplýsa ekki um nafn vitnisins. Hafi aðilinn sagt að ef hann gæfiskýrslu undir nafni myndu aðilar tengdir ákærðu DD valda honum skaða. Niðurstaða. Í máli þessu er ákærða Vigfúsigefin að sök brenna og manndráp en til vara brenna og manndráp af gáleysi meðþví að hafa valdið eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu að Kirkjuvegi18 á Selfossi, vitandi af A og B á efri hæð hússins, en þau létust bæði afvöldum kolmónoxíðeitrunar. Þá er honum gefið að sök að gera enga tilraun til aðaðvara þau um eldinn eða koma þeim til bjargar, allt eins og nánar er rakið íákæru. Ákærðu DD er gefið að sök almannahættubrot með því að hafa látið hjálíða að gera það sem í hennar valdi stóð til að vara við eldsvoða, en hún hafienga tilraun gert til að aðvara A og B áður en hún yfirgaf húsið af völdumeldsins. Ákærðu neita bæði sök. Samkvæmt gögnum málsins voru ákærðu bæði undirverulegum áfengisáhrifum við handtöku, en önnur efni mældust ekki í sýnum semtekin voru af þeim. Framkemur í lögregluskýrslu að ákærða DD hafi ávettvangi öskrað stanslaust á meðákærða: „Þú gerðir þetta, morðinginn þinn“ ogþá hafi hún hrækt á hann. Þá kemur fram að ákærði Vigfús hafi sagt að hann værimorðingi, hann væri með mannslíf á samviskunni. Þá hafi hann spurt hvort hannværi morðingi og hvort þau væru lifandi. Ákærði skýrði svo frá hjá lögreglu aðhann teldi að kviknað hefði í gardínu inni í stofu en hann hafi verið búinn að reyna að kveikjaí pappa á sjálfum sér en slökkt í honum og hélt hann að hann hefði látiðpappann á gólfið en mundi það ekki. Hann hélt að meðákærða hefði verið inni ístofu en mundi ekki hvort hún hefði beðið hann um að slökkva í kassanum. Hannkvað eldinn hafa magnast og hann hafiekki ráðið við neitt, orðið stjarfur og gleymt því að aðrir væru í húsinu. Hannkvaðst ekki hafa munað hvar meðákærða hafi verið fyrr en hann hafi séð hana útieftir að eldurinn hafi verið kominn upp. Í skýrslu AA fyrir dómi kom fram að hann hafiséð konu fyrir utan húsið og síðan hafi hann séð mann koma hlaupandi út úr því.Ákærða DD skýrði svo frá hjá lögreglu að húnog meðákærði hafi verið að drekka bjór og hafi meðákærði verið að kveikja íöllu í stofunni, gardínum og pappakössum og fötunum sínum og kvaðst hún tvisvarhafa slökkt í með því að hella bjór yfir kassana. Hafi A og B verið uppi oghafi B verið búin að koma niður og sagt honum að hætta. Hafi ákærða farið áklósettið og ekki muna eftir neinu fyrr en hún hafi vaknað og hafi allt verið íreyk.Ákærði Vigfúshefur fyrir dómi viðurkennt að hafa verið að fikta eitthvað með eld en hannkvaðst ekki alveg vita af hverju. Hann kvaðst hafa verið að kveikja í bjórkassaeða pizzukassa, haft þetta á fótunum á sér og síðan ýtt því frá sér út á gólfþegar komið hafi verið gat á buxurnar og hann hafi brennt sig. Hann taldi aðekki hefði verið búið að slökkva alveg í þessu, það hafi verið glóð og teppi ágólfinu. Hann mundi ekki eftir því að hafa kveikt í gardínunum en útilokaði þaðekki. Hann kvaðst muna eftir því að allar gardínurnar hafi logað og hafieldurinn skriðið strax eftir loftinu og hafi verið orðið mjög heitt. Hannkvaðst ekki hafa munað eftir þeim A og B fyrr en hann hafi verið kominn út úr húsinu. Hanntaldi að hefði hann munað eftir þeim hefði hann getað farið upp áður enreykurinn hafi leitað upp. Hann hafi ekki reynt að fara aftur inn í húsið þvíneðri hæðin hafi öll logað. Ákærða DD hefurfyrir dómi skýrt svo frá að meðákærði hafi verið að hóta að kveikja í og hafihann kveikt í pappakassa sem hann hafi verið með í kjöltunni. Hann hafi hent kassanum á gólfið og hafi húnhafi slökkt í með því að hella bjór á hann. Hún kvað meðákærða hafa hótað aðkveikja í gardínunni og hafi hann farið með kveikjara að henni og spurt hvorthann ætti að kveikja í en hún kvaðst ekki muna hvort hann hefði kveikt í henni.Kvaðst ákærða muna að hafa verið inni á klósetti, en hún kvaðst þó ekki munaeftir því þegar hún fór þangað inn. Þegar hún hafi komið út aftur hafi hennifundist að allt væri fullt af reyk og hafi hún þá strax hlaupið út. Ákærða kvað B hafa vitað af því að meðákærðiværi að kveikja í og hafi B öskrað upp á loft til A að meðákærði væri aðkveikja í. B hafi síðan farið upp á loft en síðan hafi húsið fuðrað upp. Húnkvaðst hafa beðið meðákærða að fara upp og bjarga A og B, hann hafi reynt þaðen komið fljótlega út aftur því hann hafi ekki þolað reykinn. Ákærða var ekki frá því að hún hefði náð aðfara upp og láta þau vita ef hún hefði munað eftir þeim þegar hún hljóp út, enþetta væri allt í mikilli móðu hjá henni.Hún taldi að meðákærði hefði vitað af fólkinu á efri hæðinni þegar hannvar að kveikja í kassanum en útilokaði ekki að hann hefði haldið að þau værufarin út. Ákærðu eru eintil frásagnar um það sem gerðist í aðdraganda þess að eldur kviknaði í húsinu.Þeim ber saman um að ákærði hafi verið að fikta með eld með því að kveikja ípappakössum í kjöltu sinni. Ákærði Vigfús hefur kannast við að hafa hentlogandi kassa á gólfið og þá hefur ákærða DD borið að meðákærði hafi verið aðhóta að kveikja í gardínum og borið kveikjara að þeim, en ákærði Vigfús kveðstekki muna eftir því. Rannsókn málsins hefur leitt í ljós að orsök brunans varíkveikja í stofunni þar sem ákærðu voru og hefur verið útilokað að kviknað hafií af völdum rafmagns eða eldhvetjandi efna. Að mati Ó verkfræðings leikurenginn vafi á því að almannahætta hafi stafað af brunanum og mikil hætta ástórfelldu tjóni varðandi líf og líkama og eignatjóni. Samkvæmt framansögðu erþví sannað að ákærða Vigfúsi hafi mátt vera þetta ljóst og hefur hann því gerstsekur um brot gegn 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Kemur þá tilskoðunar hvort ákærði Vigfús hafi með þeirri háttsemi sinni, sem samkvæmtframansögðu er sönnuð, gerst sekur um manndráp eða manndráp af gáleysi. Ekki erum það deilt í máli þessu að þau A og B létust af völdum eldsvoða sem ákærðiber ábyrgð á. Ekkert er fram komið í máli þessu sem bendir til þess að beinn ásetningurákærða hafi staðið til að bana þeim en fyrir dómi skýrði ákærði svo frá aðhonum hefði átt að hafa verið ljóst að kviknað gæti í húsinu þegar hann var aðkveikja í kassanum. Fram kemur í matsgerðum að ákærði hafi glímt viðsjálfsvígshuganir og þá ætti hann til sjálfskaðahegðun. Þá hafi hann áðurbrennt sig og skorið viljandi. Er því ekki loku fyrir það skotið að ásetningurákærða hafi einvörðungu staðið til þess að skaða sjálfan sig en ekki aðra sem íhúsinu voru. Allt að einu bar ákærða að sjá til þess að ekki gæti kviknað í útfrá pappakassa þeim sem sannað verður að telja að hann hafi hent frá sér ágólfið. Þar sem ákærði lét þetta undir höfuð leggjast leiddi þetta gáleysiákærða til þess að tvær manneskjur létu lífið í eldsvoða sem hann ber einnábyrgð á. Þá verður að telja sannað að ákærði hafi enga tilraun gert til þessað aðvara A og B um eldinn og er sú vörn hans að hann hafi gleymt að þau væru íhúsinu haldlaus. Hefur ákærði því með þessari háttsemi sinni gerst sekur umbrot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga.Ákærðu DD er einsog að framan greinir gefið að sök að hafa brotið gegn 169. gr. almennrahegningarlaga, en samkvæmt þeirri lagagrein skal sá maður sæta sektum eðafangelsi allt að einu ári, sem lætur hjá líða að gera það, sem í hans valdi stendur, til þess að vara við eðaafstýra m.a eldsvoða eða þess háttar óförum, sem mönnum eða miklum verðmætum erbúinn háski af, enda hefði hanngetað gert það án þess að stofna verulegum hagsmunum sínum eða annarra íhættu.Eins og að framan er rakið kvað ákærða B hafa vitað af þvíað meðákærði væri að kveikja í og kveður hún B hafa látið A vita af því. Hafi Bsíðan farið upp á loft en síðan hafi húsið fuðrað upp. Ákærða er ein tilfrásagnar um þetta en meðákærði kvaðstekki muna eftir því að B hafi komið niður og skammað hann fyrir að veraað kveikja eld. Þá er ekki hægt að hafna þeim framburði ákærðu að hún hafibeðið meðákærða að fara upp og bjarga A og B. Með hliðsjón af skýrslu Ó erljóst að eftir örfáar mínútur hafi eldur og reykur verið orðinn það mikill íhúsinu að ekki reyndist unnt að fara upp á efri hæð þar sem þau A og B voru íþeim tilgangi að bjarga þeim. Þegar allt framanritað er virt verður að teljaósannað að ákærða DD hafi gerst sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök íákæru og verður hún því sýknuð af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu ogbótakröfum á hendur henni vísað frá dómi.Samkvæmtsakavottorði ákærða Vigfúsar sættist hann á sektargreiðslu og sviptinguökuréttar fyrir ölvun við akstur árið 2009. Samkvæmt gögnummálsins leikur enginn vafi á sakhæfi ákærða Vigfúsar og hefur hann meðframangreindri háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Þykir refsing hanshæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlagaskal draga frá refsivistinni með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem ákærði hefursætt frá 1. nóvember 2018.Synir Bheitinnar, þeir C, E og H og foreldrar hennar, F og G krefjast hvert um sigmiskabóta úr hendi ákærða Vigfúsar og nemur krafa hvers sonar um sig 5.000.000króna auk vaxta og miskabótakrafa foreldra hennar hvors um sig nemur 4.000.000króna auk vaxta. Þar að auki krefst E þess að ákærða Vigfúsi verði gert aðgreiða honum 1.268.123 krónur auk vaxta vegna missis framfæranda, sbr. 12. gr.,sbr. 14. gr. skaðabótalaga og 796.032 krónur auk vaxta í bætur vegna missisframfæranda skv. 12. gr. laganna frá 18 til 20 ára aldri vegna náms. Þá krefst Gþess að ákærða Vigfúsi verði gert að greiða henni 364.650 krónur auk vaxta íútfararkostnað skv. 12. gr. skaðabótalaga. Foreldrar Aheitins, þau I og Í, krefjast miskabóta úr hendi ákærða Vigfúsar og nemur krafahvors þeirra um sig 5.000.000 króna auk vaxta. Þá krefst I þess að ákærðaVigfúsi verði gert að greiða henni 1.808.779 krónur auk vaxta í útfararkostnaðskv. 12. gr. skaðabótalaga. Allir framangreindir bótakrefjendur hafa notiðaðstoðar skipaðra réttargæslumanna við gerð bótakrafna og meðferð þeirra fyrirdómi og er krafist þóknunar þeim til handa í samræmi við tímaskýrslur þeirra.Brotaþolar byggja allir á því að ákærði Vigfús hafi valdið þeimskaðabótaskyldum miska sem honum beri að bæta þeim samkvæmt 2. mgr. 26. gr.skaðabótalaga. Ákærði Vigfúshefur í máli þessu verið fundinn sekur um að hafa valdið dauða þeirra B, móður C,E og H og dóttur F og G og A, sonar I og Í. Þessi háttsemi ákærða ogafleiðingar hennar var til þess fallin að valda brotaþolum miska í skilningi 2.mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Verður að telja að miski brotaþola hafi veriðmikill og þykja miskabætur til sona B og foreldra A hæfilega ákveðnar 3.000.000króna til hvers um sig og bera þær vexti eins og í dómsorði greinir. Þá verðurákærða gert að greiða E samtals 2.064.155 krónur vegna missis framfæranda ásamtvöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákærða verður einnig gert að greiða Gútfararkostnað eins og hún hefur krafist og með vöxtum eins og í dómsorðigreinir. Miskabætur til foreldra B þykja hæfilega ákveðnar 2.000.000 króna tilhvors um sig og bera þær vexti eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærðagert að greiða I 1.808.779 krónur í útfararkostnað auk vaxta eins og í dómsorðigreinir. Samkvæmt gögnum málsins voru ákærða Vigfúsi kynntar kröfur annarrabrotaþola en foreldra A við þingfestingu málsins þann 24. janúar sl., en kröfurþeirra voru birtar ákærða við þingfestingu framhaldsákæru þann 11. febrúar sl. Þá ber með vísantil 1. mgr. 233. gr., sbr. 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærða Vigfús tilgreiðslu alls þess sakarkostnaðar sem hann varðar í máli þessu, þar með talinnútlagðan kostnað samkvæmt yfirliti lögreglu, samtals 4.106.338 krónur og hefurþá verið dreginn frá sá kostnaður sem til féll vegna ákærðu DD og greiðist hannúr ríkissjóði, sbr. 2. mgr. 235. gr. sömu laga. Þá verður ákærða Vigfúsi gertað greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Óskars Sigurðssonar lögmanns, semmeð hliðsjón af tímaskýrslu lögmannsins og eðlis og umfangs málsins þykirhæfilega ákveðin 4.000.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, aukferðakostnaðar lögmannsins, 35.900 krónur.Með vísan til 2.mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 ber að greiða sakarkostnað vegna ákærðu DD úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar, Guðna JósepsEinarssonar lögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 3.200.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 103.024 krónur.Ákærða Vigfúsiverður einnig gert að greiða þóknun skipaðra réttargæslumanna allra brotaþola,þeirra Arnars Inga Ingvarssonar lögmanns, réttargæslumanns C, E og H, 1.900.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar lögmannsins, 89.320krónur, Ívars Þórs Jóhannssonar lögmanns, réttargæslumanns F og G, 1.400.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og Sigurðar Sigurjónssonar lögmanns,réttargæslumanns I og Í, 1.070.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. KolbrúnBenediktsdóttir varahéraðssaksóknari flutti mál þetta af hálfu ákæruvaldsins.Hjörtur O.Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Ákærði, Vigfús Ólafsson, sæti fangelsi í 5 ár. Frá refsivistinni skal draga meðfullri dagatölu gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 1. nóvember 2018. Ákærða, DD, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu og erbótakröfum á hendur henni vísað frá dómi.Ákærði Vigfúsgreiði eftirtöldum bætur: C, kt. [...],3.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. október 2018, en síðan dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá 24. febrúar 2019 til greiðsludags. D, kt. [...],fyrir hönd ófjárráða sonar hans, E, kt. [...], samtals 5.064.155 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af3.000.000 krónum frá 31. október 2018, og með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr.16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.064.155 krónum frá 31. október 2018,hvort tveggja til 24. febrúar 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 5.064.155 krónum frá þeimdegi til greiðsludags. F, kt. [...],2.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. október 2018, en síðan dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá 24. febrúar 2019 tilgreiðsludags. G, kt. [...],2.364.650 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 af 2.000.000 krónum frá 31. október 2018, og með 4,5%ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 364.650 krónumfrá 13. nóvember 2018, hvort tveggja til 24. febrúar 2019, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 2.364.650krónum frá þeim degi til greiðsludags. H, kt. [...],3.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. október 2018, en síðan dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá 24. febrúar 2019 tilgreiðsludags. I, kt. [...],4.808.773 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá tjónsdegi til 11. mars 2019 og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, samanber 6. gr. sömu laga. Í, kt. [...],3.000.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá tjónsdegi til 11. mars 2019 og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, samanber 6. gr. sömu laga. Ákærði Vigfúsgreiði allan sakarkostnað sem hann varðar í máli þessu, þar með talinn útlagðankostnað samkvæmt yfirliti lögreglu, samtals 4.106.338 krónur. Þá greiði ákærði Vigfús málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Óskars Sigurðssonar lögmanns, 4.000.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 35.900 krónur. Ákærði Vigfúsgreiði einnig þóknun skipaðra réttargæslumanna allra brotaþola, þeirra ArnarsInga Ingvarssonar lögmanns, réttargæslumanns C, E og H, 1.900.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar lögmannsins, 89.320 krónur, ÍvarsÞórs Jóhannssonar lögmanns, réttargæslumanns F og G, 1.400.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti og Sigurðar Sigurjónssonar lögmanns,réttargæslumanns I og Í, 1.070.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Allursakarkostnaður vegna ákærðu DD greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar, Guðna Jóseps Einarssonar lögmanns,3.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins,103.024 krónur.
Mál nr. 373/2000
Ómerking Heimvísun Læknaráð Gagnaöflun Gjafsókn Aðfinnslur
J krafði Í um bætur vegna mistaka við framkvæmd og eftirmeðferð brjóstaminnkunaraðgerðar. Í málinu lágu fyrir andstæð læknisfræðileg álit um orsakir þess að drep komst í hægra brjóst J eftir umrædda skurðaðgerð. Taldi Hæstiréttur nauðsynlegt að leitað yrði álits læknaráðs um tiltekin atriði áður en dómur gengi í málinu. Gerð var athugasemd við það að reifun á málavöxtum, málsástæðum og lagarökum í héraðsdómi væri aðallega fólgin í því að taka upp orðrétta kafla úr stefnu og greinargerð. Ýmist væri alls ekki eða á ófullnægjandi hátt gerð grein fyrir ýmsum mikilvægum gögnum og í niðurstöðukafla dómsins skorti mjög á að skýr afstaða væri tekin til málsástæðna og lagaraka. Var héraðsdómurinn ómerktur svo og málsmeðferð frá og með málflutningi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, gagnaöflunar og uppkvaðningar dóms að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. október 2000. Hún krefst þess, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 20.375.655 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum eins og í héraðsdómi greinir frá 23. ágúst 1991 til 29. júní 1999 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 26. október 2000. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að dómkröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I. Aðaláfrýjandi gekkst undir brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum 23. ágúst 1991, en hún hafði lengi átt við vandamál að stríða vegna stórra og þungra brjósta. Drep komst í geirvörtusvæðið, og hefur þurft að gera margar lýtaaðgerðir á brjóstinu vegna þessa. Aðaláfrýjandi heldur því fram, að mistök hafi verið gerð við framkvæmd og eftirmeðferð skurðaðgerðarinnar 23. ágúst 1991. Þá hafi ráðgjöf verið ábótavant svo og flutningi og ígræðslu húðar í aðgerð 27. september sama ár. Í máli þessu sækir hún gagnáfrýjanda um bætur vegna þessa. II. Í málinu nýtur fjölda læknisfræðilegra gagna um heilsuhagi aðaláfrýjanda, auk þriggja andstæðra læknisfræðilegra álita um örorku hennar. Landlæknir hefur þrisvar gefið álit í málinu. Með bréfi 1. júní 1993 taldi hann, „að rétt hafi verið staðið að aðgerðinni“, og byggðist það álit á atvikalýsingu og umsögn Árna Björnssonar yfirlæknis á lýtalækningadeild Landspítalans og Sigurðar Þorvaldssonar læknis á skurðlækningadeild Borgarspítalans. Í áliti sínu 16. september 1996 taldi landlæknir, að „ekki hafi verið staðið tilhlýðilega að eftirmeðferð eftir brjóstaminnkun“, og byggði það einkum á umsögn Ólafs Péturs Jakobssonar yfirlæknis við lýtalækningadeild sjúkrahússins í Örebro í Svíþjóð. Ólafur Pétur taldi í vottorði sínu 22. ágúst 1996, að blæðing í hægra brjósti hefði orðið strax fyrstu klukkustundirnar eftir aðgerð og kerarnir hefðu síðan stíflast. Þetta hafi leitt af sér blóðsöfnun í sárið með auknum þrýstingi í nærliggjandi vef. Þótt ekki væri unnt að fullyrða, hvort blóðsöfnun í sárið hafi leitt til blóðrásartruflunar og dreps, eða hvort svo hefði orðið hvort sem var, væri það galli á meðferð sjúklings að laga þetta ekki að kvöldi aðgerðardags meðan enn var tími til að takmarka eða koma í veg fyrir hugsanlegan skaða. Í álitsgerð núverandi landlæknis 9. júní 2000 kemur fram, að mjög ólíklegt sé að ástæða hefði verið til þess að fara inn á aðgerðarsvæðið að kvöldi aðgerðardags og ekki heldur daginn eftir miðað við lýsingar í sjúkraskrá. Frekar væri unnt að fallast á, að tilefni hefði verið til aðgerðar 26. ágúst 1991 og jafnvel frekar daginn eftir, þegar bláma er lýst á geirvörtu. Óvíst sé, hvort slík aðgerð hefði breytt neinu um gang mála. Einnig er tekið fram í álitsgerðinni, að skráningu í sjúkraskrá sé ábótavant, ekki sé algert samræmi milli skráningar á verkjalyfjum í hjúkrunarnótum og lyfjablöðum, og skráningu lækna á atburðum eftir aðgerð sé mjög áfátt. Taldi landlæknir í niðurstöðu sinni, að líklega hefðu verið efni til að fara inn á aðgerðarsvæðið einum til tveimur dögum fyrr en það var gert, en lagði þó áherslu á, að mat af þessu tagi væri erfitt. Erfitt væri að fullyrða, hvort aðgerð, sem framkvæmd hefði verið fyrr, hefði breytt gangi mála, en líkur væru á að svo hefði verið. Hann taldi ljóst, að heilsuvanda aðaláfrýjanda mætti að mestu eða öllu rekja til aðgerðarinnar. III. Í niðurstöðukafla héraðsdóms kemur fram, að samkvæmt hjúkrunarskýrslu frá legudeild og á yfirlitsblaði um vökva- og elektrolýtajafnvægi hafi verið tæmdir 265 ml af blóði úr kerum hægra brjósts annaðhvort á gæsludeild fyrir flutning aðaláfrýjanda á legudeild eða strax eftir komu þangað kl. 17.00 23. ágúst 1991. Eftir það hafi komið samtals 294 ml til kl. 8.00 24. ágúst, þar af 265 ml til kl. 24.00 þann 23. ágúst. Var því talið mjög ósennilegt, að kerar, sem skiluðu þessu magni fyrstu 10 klukkustundir eftir aðgerð hefðu verið stíflaðir. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð gögn um bréfaskipti lögmanns aðaláfrýjanda og landlæknis eftir að héraðsdómur gekk um skýringu á framangreindum skýrslum. Var niðurstaðan sú, að alls hefðu tæmst 294 ml af blóði úr hægra brjósti aðaláfrýjanda að lokinni aðgerð og fram til kl. 8.00 næsta morgun. IV. Eins og að framan greinir liggja fyrir andstæð læknisfræðileg álit um orsakir þess, að drep komst í hægra brjóst aðaláfrýjanda eftir skurðaðgerðina 23. ágúst 1991. Er nauðsynlegt að leita álits læknaráðs um eftirtalin atriði, áður en dómur gengur í máli þessu: Telur læknaráð, að aðaláfrýjandi hafi fengið viðhlítandi ráðgjöf fyrir aðgerðina? Telur læknaráð, að viðurkenndum aðferðum hafi verið beitt við aðgerðina? Telur læknaráð, að mistök hafi verið gerð í aðgerðinni? Er unnt að draga þær ályktanir af gögnum málsins, að keri hafi stíflast í hægra brjósti aðaláfrýjanda fljótlega eftir aðgerðina? Var of seint brugðist við til að tæma blóð úr brjóstinu þann 28. ágúst? Telur læknaráð, að mistök hafi orðið við eftirmeðferðina? Er læknaráð sammála örorkumati Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar um 20% örorku? Er læknaráð sammála örorkumati Högna Óskarssonar um 35% örorku? Ef fallist er á hvorugt örorkumatanna, hvað telur læknaráð örorku vegna aðgerðarinnar vera mikla? Telur læknaráð, að húð til ígræðslu hafi verið tekin á röngum stað í aðgerð 27. september 1991? Auk þess sem rétt hefði verið að leita álits læknaráðs á þann hátt, sem að framan greinir, er héraðsdómi verulega áfátt að öðru leyti. Reifun á málavöxtum, málsástæðum og lagarökum er aðallega fólgin í því að taka upp orðrétta kafla úr stefnu og greinargerð. Ýmist er alls ekki eða á ófullnægjandi hátt gerð grein fyrir ýmsum mikilvægum gögnum, svo sem vottorðum og bréfum lækna. Sérstaka athygli vekur, að ekki er minnst á álitsgerð landlæknis 9. júní 2000, sem þó gæti haft verulega þýðingu í málinu. Í niðurstöðukafla dómsins skortir mjög á, að skýr afstaða sé tekin til málsástæðna og lagaraka. Er þetta andstætt 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm svo og málsmeðferð frá og með málflutningi og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar, gagnaöflunar og uppkvaðningar dóms að nýju. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Rétt er, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera ómerkur svo og málsmeðferð frá og með munnlegum málflutningi og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, gagnaöflunar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Jórunnar Önnu Sigurðardóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 15. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Róbert Árna Hreiðarssyni hdl. f.h. Jórunnar Önnu Sigurðardóttur, kt. 260257-7149, Ljósheimum 16b, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu sem birt var 29. júní 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.375.655 kr. ásamt ársvöxtum sem hér greinir: 5,8% af 16.205.092 kr. frá 23. ágúst 1991 til 1. september sama ár, 6,3% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 3,9% frá þeim degi til l. desember sama ár, 3,4% frá þeim degi til 1. janúar 1992, 2,6% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 1,6% frá þeim degi til l. apríl 1992, 1,1% frá þeim degi til l. júní sama ár, 1% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. janúar 1993, 0,9% af 16.288.019 kr. frá þeim degi til l. febrúar sama ár, 1,1% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. mars sama ár, 1% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,8% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,9% frá þeim degi til l. desember sama ár, 0,5% frá þeim degi til 1. janúar 1994, 0,5%, af 16.403.266 kr. frá þeim degi til l. janúar 1995, 0,5% af 16.507.539 kr. frá þeim degi til 1. júní sama ár, 0,6% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til l. janúar 1996, 0,6% af 16.670.699 kr. frá þeim degi til l. mars sama ár, 0,9% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,8% frá þeim degi til 1. júní sama ár, 0,7% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 0,8% frá þeim degi til l. janúar 1997, 0,8% af 16.933.745 kr. frá þeim degi til l. febrúar sama ár, 0.9% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til l. júní sama ár, 1% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,8% frá þeim degi til 1. janúar 1998, 0,9% af 17.094.131 kr. frá þeim degi til l. mars sama ár, 0,8% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,7% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 0,6% frá þeim degi til 1. janúar 1999, 0,6% af 17.441.807 kr. frá þeim degi til l. apríl sama árs, 0,7% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama árs, 0,8% frá þeim degi til 29. júní 1999. Krafist er dráttarvaxta skv. 10. grein vaxtalaga 25/1987 af 17.488.997 kr. frá 29. júní 1999 til greiðsludags. Þess er krafist, að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar og dráttarvextir reiknist af þeirri fjárhæð á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. l. 25/1987, í fyrsta sinn 29. júní 2000. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál skv. framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar, en málskostnaður þá látinn niður falla. I. Stefnandi lýsir málavöxtum þannig: Í maí 1989 sótti stefnandi um að fara í brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum. Hafði hún lengi átt við vandamál að stríða vegna stórra og þungra brjósta. Vandamál þessi lýstu sér í óþægindum, aðallega í formi vöðvabólgu í hnakka ásamt tíðum höfuðverkjum. Var stefnandi sett á biðlista eftir aðgerðinni. Eftir nokkurn aðdraganda var 23. ágúst 1991 að lokum framkvæmd skurðaðgerð á stefnanda á spítalanum. Ólafur Einarsson lýtalæknir sá um aðgerðina. Hófst hún kl. 11.30 og henni lauk kl. 13.20. Tekin voru 572 grömm af hægra brjósti og 578 grömm af því vinstra. Komið var fyrir tveimur sogkerum í hvoru brjósti til að hreinsa út og taka við blóði frá skurðarsvæðinu. Blóðtap í aðgerðinni var 300 ml. Segir svo í stefnu: Kl. 13.45 voru komnir 160 ml af blóði í sogkerana í hægra brjóstinu. Kl. 15.30 höfðu 105 ml. til viðbótar runnið í sogkerana hægra megin. Stefnandi kom úr vöknun eftir aðgerð um kl. 17.00. Fann hún þá strax fyrir mikilli spennu og þrýstingi í hægra brjósti. Var brjósið logandi heitt og viðkvæmt fyrir snertingu. Hafði stefnandi stöðuga verki í því. Stefnandi kvartaði undan þessu við vakthafandi hjúkrunarfræðinga. Það leyndi sér heldur ekki við skoðun, að ekki var allt með felldu. Vegna kvala þurfti stefnandi svefnlyf fyrir nóttina. Sérfræðilæknir var ekki kallaður til. Þennan fyrsta dag runnu samtals 312 ml. af blóði í sogkerana, þar af 294 ml í sogkerana í hægra brjósti. Laugardaginn 24. ágúst var líðan stefnanda svipuð. Blóðrennsli í sogkerana var orðið lítið sem ekkert. Kvartaði stefnandi sáran við hjúkrunarfræðinga undan verkjum og þrýstingi í hægra brjóstinu. Var stefnanda í þrígang gefið verkjalyf. Auk þess var stefnanda gefið svefnlyf fyrir nóttina. Sérfræðilæknir var ekki kallaður til. Aðfaranótt sunnudagsins 25. ágúst vaknaði stefnandi og fann fyrir auknum þrýstingi í hægra brjósti. Kallaði hún á á hjúkrunarfræðing, sem reyndi að sjúga blóð úr brjóstinu með sprautu en án árangurs. Stefnanda var gefinn aukaskammtur af verkjastílum og náði að sofna aftur. Um daginn var stefnandi sárkvalin og var gefið verkjalyf. Fyrir nóttina fékk stefnandi verkjalyf og svefnlyf. Sérfræðilæknir var ekki kallaður til. Aðfaranótt mánudagsins 26. ágúst vaknaði stefnandi enn upp vegna verkja. Fékk hún sterkara svefnlyf til að geta sofnað. Morguninn eftir voru sogkerarnir fjarlægðir. Sogkerarnir á hægra brjóstinu löfðu þá lausir á brjóstinu og virkuðu augljóslega ekki. Var brjóstið farið að blána. Var stefnandi sett á sýklalyf að fyrirmælum Sigurðar E. Björnssonar, aðstoðarlæknis. Um kvöldið mældist stefnandi með hitatopp 38,4° C. Þá var stefnandi verulega kvalin. Fannst henni, sem hægra brjóstið væri að springa. Var þá Árni Björnsson, lýtalæknir, kallaður til af bakvakt. Árni kom og leit á stefnanda. Flutti hann stefnanda inn á aðra stofu, þar sem hann skar í hægra brjóst stefnanda og hleypti út blóði. Leið stefnanda heldur betur á eftir og náði að sofna. Fyrst á þriðjudagsmorgninum 27. ágúst skoðaði Ólafur Einarsson, lýtalæknir, stefnanda. Voru þá liðnir 4 dagar frá aðgerð. Hleypti Ólafur enn meira blóði úr hægra brjóstinu. Eftir það tjáði Ólafur stefnanda, að hún þyrfti að fara í aðgerð daginn eftir. Gaf hann stefnanda engar skýringar. Um kvöldið var stefnanda gefinn blóðauki. Auk þess var stefnanda veitt svokölluð T. N. S. örvun í hægra brjósti, sem mun vera til þess fallin að örva blóðrás í háræðum. Þá voru nokkrir saumar losaðir. Var stefnandi ekki rótt. Fannst henni hún ekki fá tilhlýðilega meðhöndlun. Var stefnanda gefið róandi lyf. Fyrir nóttina þurfti stefnandi enn að fá svefnlyf til að ná að sofna. Enda var hún enn sárþjáð í hægra brjóstinu. Svaf hún slitrótt um nóttina. Upp úr hádeginu miðvikudaginn 28. ágúst tók Ólafur Einarsson stefnanda í aðgerð. Voru tæmdir út 100 - 200 ml af blóðstorku úr hægra brjóstinu. Engin blæðing fannst í skurðarsári og var blóðtap hverfandi. Eftir aðgerðina leið stefnanda mun betur. Stefnandi hvíldist mestallan fimmtudaginn 29. ágúst. Stefnandi var útskrifuð af Landspítalanum þann 30. ágúst 1991. Skv. sjúkraskýrslu voru þann dag tæmdir út 100-200 ml af fersku blóði úr vinstra brjósti stefnanda. Stefnandi kveður þetta rangt. Aldrei hefi verið kreist blóð úr vinstra brjóstinu. Hafi verið kreist út blóð hafi það verið úr hægra brjóstinu. Drep var komið í hægra brjóstið. Dagana 31. ágúst - 26. september 1991 kom stefnandi nánast daglega á göngudeild Landspítalans til að láta fjarlægja dauða vefi og skipta á sárum á hægra brjósti. Í lok þess tíma var stefnandi með stórt sár yfir hægra brjóstið. Geirvörtusvæðið var horfið að mestu og sást vel í brjóstvef allstaðar. Á þessum tíma fann stefnandi fyrir mikilli vanlíðan. Var hún mjög viðkvæm og fór að bera á þunglyndi. Þann 26. september 1991 var stefnandi lögð inn til aðgerðar á Landspítalanum. Við innlögn voru teknar ljósmyndir af brjóstunum. Aðgerðina, sem gerð var daginn eftir, framkvæmdi Ólafur Einarsson, lýtalæknir. Afgangs drep í hægra brjósti var fjarlægt. Það sem eftir var af geirvörtunni var fært upp á mitt brjóst. Sári neðan geirvörtusvæðis var lokað með því að draga saman húðina. Þá var sári ofan geirvörtusvæðis lokað með skinnágræðslu frá hægra læri stefnanda til hægra brjósts. Stefnandi var útskrifuð 1. október 1991. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir miklu áfalli við hvernig til tókst með brjóstaminnkunaraðgerðina. Frá 1. október til 21. nóvember 1991 hafi hún farið á göngudeild til eftirlits og til að fá skipt um umbúðir. Af sjúkradagpeningavottorðum Ólafs Einarssonar lýtalæknis 17. september og 16. október 1991 megi ráða að stefnandi hafi verið með öllu óvinnufær vegna afleiðinga brjóstaminnkunar-aðgerðarinnar. Í sjúkradagpeningavottorði Ólafs 14. nóvember 1991 hafi stefnandi hins vegar verið metin vinnufær frá 1. nóvember það ár, en raunar hefði heilsa stefnanda á þeim tíma engan veginn leyft að hún færi þá að vinna. Og er umbúðir voru teknar af brjóstum stefnanda hefði henni orðið ljóst hversu gersamlega læknisaðgerðin hafði misheppnast, brjóstin orðin svo lítil að jafnvel minnsta stærð brjóstahaldara var of stór. Þá hafi stefnandi ekki getað lyft hægri handlegg, haft verki í öxlum, baki og hálsi auk verkja í báðum brjóstum. Stefnandi kveðst hafa leitað til heimilislæknis síns, Gerðar Jónsdóttur, í fyrsta sinn eftir aðgerðina 27. nóvember 1991. Hafi hún síðan komið fjölmörgum sinnum til hennar út af heilsuleysi sínu, sem beint og óbeint tengdist afleiðingum brjóstaminnkunaraðgerðarinnar. Auk almennrar læknisskoðunar og eftirlits hafi heimsóknirnar verið til að afla vottorða og lyfja. Um svipað leyti hafi hún leitað til Jóhanns Loftsonar sálfræðings „vegna þess myrkurs, sem lagði yfir sálarlíf hennar", átt alls 40 viðtöl við Jóhann á árunum 1991 - 1995. Í byrjun árs 1992 kveðst stefnandi hafa leita til Sigurðar E. Þorvaldssonar lýtaskurðlæknis til að fá lagað það sem úrskeiðis fór í brjóstaminnkunaraðgerðinni. Segir svo í stefnu: Þann 26. ágúst 1992 gerði Sigurður aðgerð á brjóstum stefnanda á Borgarspítalanum (nú Sjúkrahús Reykjavíkur). Var vinstri geirvartan færð niður til samræmis við þá hægri. Einnig var flutt húð af vinstra vörtubaug yfir á þann hægri. Eftir aðgerðina voru brjóstin þó hvergi nærri komin í viðunandi horf. Skildi aðgerðin eftir sig nýtt ljótt ör á vinstra brjóstinu. Var gert ráð fyrir aðgerðum síðar til frekari lagfæringa á brjóstunum. Eftir aðgerðina kom stefnandi til eftirlits á stofu til Sigurðar E. Þorvaldssonar, lýtaskurðlæknis. Ljósmyndir voru teknar fyrir og eftir aðgerð. Næstu vikur og mánuði fór heilsa stefnanda stöðugt versnandi. Átti stefnandi erfitt með einföldustu húsverk svo sem að skúra gólf og ryksuga og hengja upp þvott. Þungum hlutum gat hún ekki lyft. Verkirnir, sem áður er lýst, voru farnir að teygja sig niður í mitti. Þá hafði stefnandi stöðuga verki í báðum brjóstum. Í vottorði sem Gerður Jónsdóttir, læknir, gaf út þann 15. apríl 1993 vegna umsóknar stefnanda um örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, var stefnandi metin alls óvinnufær í eitt ár vegna andlegs ástands hennar og úthaldsleysis og þess, að fyrirhugaðar voru frekari lýtaaðgerðir tiI að bæta skaðann, sem orðið hafði á brjóstunum. Var það mat Gerðar, að stefnandi myndi ná sinni fyrri vinnugetu. Sú hefur því miður ekki orðið raunin, heldur hefur heilsu stefnanda frekar hrakað en hitt frá þeim tíma. Síðla árs 1993 leitaði stefnandi til Rafns Ragnarssonar, lýtalæknis. Rafn tók stefnanda afar vel. Tók hann að sér að laga útlit brjósta stefnanda svo sem frekast væri unnt. Þann 27. október 1993 gerðu lýtalæknarnir Jens Kjartansson og Rafn Ragnarsson heildaraðgerð til að laga útlit brjóstanna. Fjarlægt var ör í kringum og neðan við báðar geirvörtur, örvefur fjarlægður úr báðum brjóstum og brjóst endursköpuð. Þann 11. febrúar 1994 framkvæmdi Rafn Ragnarsson, lýtalæknir, aðgerð í lækningastofu sinni í Domus Medica, Egilsgötu 3, Reykjavík. Um var að ræða endursköpun á hægri geirvörtu. Geirvörtubaugurinn var lagaður með "tattooeringu". Einnig var sveskjustór hnútur úr vinstra brjósti soginn út með fitusogi. Þann 13. maí 1994 framkvæmdi Rafn Ragnarsson, lýtalæknir, aðra aðgerða á brjóstum stefnanda í Domus Medica. Voru bæði brjóst stefnanda stækkuð með saltvatnsfylltum ciliconpúðum. Var 230 ml af fyllingu komið fyrir í hægra brjósti og 200 ml í því vinstra. Þann 27. september 1994 hóf stefnandi sjúkraþjálfun að tilvísan Gerðar Jónsdóttur, læknis. Í desember 1995 fór hún aftur í sjúkraþjálfun. Í byrjun árs 1995 hóf stefnandi að taka þunglyndislyfið Tryptizol að tilvísan Gerðar Jónsdóttur, læknis. Var stefnandi á því lyfi í um ár. Í byrjun árs 1996 fékk stefnandi hægðatregðu, sem er þekktur fylgikvilli töku Tryptizols. Fékk stefnandi lyf við hægðatregðunni. Á sama tíma hóf stefnandi töku lyfsins Tafil, sem er kvíðastillandi. Hefur stefnandi tekið það reglulega fram til dagsins í dag. Einnig tók stefnandi um tíma lyfið Paxal, sem hefur svipaða virkni og Tafil. Til viðbótar þeim einkennum, sem þegar er lýst hefur stefnandi átt það til að safna á sig bjúg. Hefur stefnandi í tvígang fengið lyfið Lasix til að ráða bug á því. Í fyrra skiptið í september 1997 en í það síðara í maí 1998. Í september 1997 fór stefnandi í nokkur viðtöl til Högna Óskarssonar, geðlæknis, í tengslum við beiðni lögmanns stefnanda um mat á geðrænni örorku stefnanda, vegna afleiðinga aðgerðarinnar. Skv. ráðgjöf Högna hóf stefnandi að taka þunglyndislyfið Serol. Stefnandi þoldi töku lyfsins illa. Var því í byrjun árs 1998 skipt yfir í lyfið Seroxat, sem hefur svipaða verkun. Var stefnandi á því lyfi fram á árið 1998. Jafnframt var hún í viðtölum hjá Högna Óskarssyni, geðlækni. Högni ráðlagði stefnanda að stunda líkamsþjálfun, til að halda einkennunum niðri. Frá febrúar 1998 hefur stefnandi stundað líkamsþjálfun hjá líkamsræktarstöðinni World Class, Fellsmúla 24, Reykjavík. II. Af hálfu stefnda er málavaxtalýsing byggð á læknisvottorðum Ólafs Einarssonar er liggja fyrir í málinu. Þar er greint frá því að stefnandi hafi verið lögð inn á lýtalæknisdeild Landspítalans vegna stórra og þungra brjósta sem valdið hefðu henni óþægindum, aðallega í formi vöðvabólgu í herðum og hnakka ásamt tíðum höfuðverkjum. Þann 23. ágúst hafi aðgerðin farið fram og tekið hafi verið af báðum brjóstum og geirvörtur færðar upp til samræmis við nýja brjóstastærð. Aðgerð hafi gengið vel og áfallalaust. Í aðgerðinni hafi svokallaðir blóðkerar verið tengdir brjóstum stefnanda. Hafi þeir átt að taka við því blóði sem rynni úr brjóstum stefnanda eftir aðgerðina. Stefnandi hafi verið með blóðkerana í þrjá sólarhringa og hafi vandlega verið fylgst með þeim. Blóðkerarnir hafi virkað eðlilega á þessu tímabili og hafi ástand stefnanda almennt verið talið eðlilegt. Í hjúkrunarskýrslum segi að ástand stefnanda á þriðja degi eftir aðgerð sé það gott að búast megi við því að hún verði send heim daginn eftir. Í lok þessa sama dags hafi hún fengið dálítinn hita og hroll og á fjórða degi, þ.e. daginn eftir, hafi fyrst farið að bera á bláma í efri hluta hægri geirvörtu og aukinni spennu kringum geirvörtu. Þá þegar hafi henni verið gefið sýklalyf og lyf til að örva blóðstreymi sem draga átti úr líkum á drepi. Við þetta hafi hitinn lækkað fljótlega. Í sama augnamiði hafi hluti af saumum verið fjarlægður. Daginn eftir, þ.e. þann 28. ágúst á fimmta degi eftir aðgerð, hafi ástand geirvörtu orðið verra, brjóstið spenntara og farið að bera á vaxandi blóðsöfnun til hliðar í hægra brjósti. Stefnandi hafi þá aftur verið tekinn til aðgerðar og úr hægra brjósti stefnanda hafi verið fjarlægðir 100-200 ml af blóðstorku. Við þetta hafi blóðsrás til geirvörtu lagast þá tvo daga sem stefnandi dvaldi áfram á spítala í það sinn. Hafi jafnvel verið talin góð von um að stefnandi myndi ná sér - án þess þó að nokkuð hefði verið unnt að segja um það á þessum tíma með fullri vissu. Af hálfu stefnda segir að stefnandi hafi áfram verið til eftirlits á göngudeild Landspítalans. Því miður hafi svo farið að blóðrás versnaði og drep hafi tekið að myndast í kringum hægri geirvörtuna og neðan við hana. Reynt hafi verið með öllum ráðum að hemja þessa þróun en það hafi ekki tekist. Nauðsynlegt hefði verið fyrir stefnanda að fara í nýja aðgerð 27. september 1991, en þá hafi verið gerð svokölluð plastisk aðgerð á hægra brjóstinu þar sem reynt hefði verið að endurskapa geirvörtusvæðið og húðsvæðið þar fyrir neðan til bráðbirgða og hafi verið notuð til þess m.a. húð sem tekin var af utanverðu hægra læri stefnanda. Aðgerð þessi hafi heppnast og hafi stefnandi verið útskrifuð á fjórða degi frá aðgerð. Stefnandi hafi verið áfram til eftirlits á göngudeild og hafi hún að mestu verið gróin sára sinna upp úr miðjum október 1991. Þann 21. nóvember s.á. hafi stefnandi komið síðast til eftirlits og litið þá sæmilega út og sár verið talin að fullu gróin. Hún hafi verið talin vinnufær frá og með 1. nóvember 1991. Ljóst var á þessum tíma, að sögn stefnda, að stefnandi myndi þurfa að fara síðar í aðgerð til frekari lagfæringa. Hafi verið fyrirhugað að í þær yrði ráðist að vori eða um sumarið 1992. Til þess hafi þó ekki komið þar sem stefnandi hafi leitað til annarra lækna svo sem nánar er lýst í málsskjölum stefnanda. Eftir þetta hafi lýtalæknadeild Landspítalans ekki haft frekari afskipti af stefnanda. Þá segir í greinargerð stefnda: Framangreind málavaxtalýsing er aðallega unnin upp úr skýrslum þess læknis sem hafði með stefnanda að gera síðsumars og um haustið 1991 á Landspítalanum. Ennfremur er stuðst við hjúkrunarskýrslur ... Ljóst er að hróplegur munur er á málavaxtalýsingu stefnanda í stefnu og á framangreindri málavaxtalýsingu stefnda. Ljóst er að lýsing stefnanda á málavöxtum, þ.e. sérstaklega á fyrstu þremur til fjórum sólarhringum eftir aðgerð í ágúst 1991 er í engu samræmi við t.d. skráningar í hjúkrunarskýrslur ... sem liggur frammi í málinu. Þetta á við flest þau atriði sem skipt geta máli við úrlausn máls þessa. Þetta á t.d. við fullyrðingar stefnanda um stíflu í blóðkerum sem er í engu samræmi við skráningar hjúkrunarfræðinga. Þetta á almennt við um líðan sjúklings þar sem heildarmyndin í hjúkrunarskýrslum er allt önnur en fram kemur í lýsingum í stefnu. Þetta á við um meint afskiptaleysi Ólafs Einarssonar, læknis, og fullyrðingar um takmarkaða upplýsingagjöf hans um áhættuþætti aðgerðarinnar. Ólafur Einarsson mótmælir þessu öllu sem röngu og telur sig bæði hafa veitt ítarlegar upplýsingar um áhættuþætti aðgerðarinnar og hafa fylgst daglega og náið með líðan stefnanda þá daga sem hún dvaldi á Landspítalanum. Frásögn stefnanda er mótmælt sem rangri í öllum meginatriðum og í engu samræmi við þau gögn sem styðjast verður við í málinu. III. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að mistök hafi verið gerð við og í kjölfar aðgerðarinnar á Landspítalanum þann 23. ágúst 1991. Telur stefnandi stefnda, sem rekstraraðila ríkisspítala og Landspítalans og vinnuveitanda lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna, sem að málinu komu, bera bótaábyrgð á þeim mistökum. Byggir stefnandi á því, að eftirtalin mistök hafi verið gerð: 1. Skort hafi á ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. 2. Ekki hafi verið beitt viðurkenndri eða viðeigandi læknisaðferð. 3. Mistök hafi verið gerð við sjálfa aðgerðina. 4. Ónógt eftirlit og ófullnægjandi meðferð hafi verið eftir aðgerð. 5. Útlitslegur árangur aðgerðar hafi verið óviðunandi og ekki í samræmi við óskir og væntingar stefnanda. 6. Skinn hafi verið tekið af röngum stað til skinnágræðslu við aðgerðina 27. september 1991 og það valdið ónauðsynlegu lýti. Er gerð grein fyrir þessu þannig: 1) Ónóg ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. : Stefnandi byggir á því, að henni hafi ekki verið gerð nægileg grein fyrir þeirri áhættu, sem fylgir brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum. Hafi henni ekki verið gerð nægileg grein fyrir þeim vandamálum, sem upp kynnu að koma, og þeim afleiðingum, sem af kynnu að hljótast. Ef stefnandi hefði talið minnstu hættu á, að afleiðingar aðgerðarinnar yrðu jafn hörmulegar og raun ber vitni, hefði hún ekki gengist undir hana. Á það bæði við örkulm þau, sem aðgerðin hefur valdið stefnanda svo og ófullnægjandi útlitslegan árangur, svo sem rakið verður síðar. Stefnandi byggir á því, að aðgerðarlækninum, Ólafi Einarssyni, lýtalækni, hafi verið skylt að gera sér grein fyrir öllum þekktum fylgikvillum brjóstaminnkunaraðgerðar. Jafnframt hafi Ólafi borið að hafa við sig samráð um val á aðferð til brjóstaminnkunar og gera sér grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða m.a. með hliðsjón af hugsanlegum fylgikvillum. Jafnframt hafi Ólafi borið að gera sér grein fyrir þeirri áhættu, sem því fylgdi að gangast undir aðgerðina. Ekkert af þessu hafi Ólafur gert. Stefnandi segir að einu upplýsingarnar, sem henni hafi verið veittar um aðgerðina hafi verið í formi bæklings, sem henni hafi verið réttur daginn, sem hún var lögð inn til aðgerðarinnar. Telur stefnandi efni hans eitt og sér ekki nægilegt til undirbúnings aðgerðinni. Stefnandi telur þennan skort á upplýsingum, ráðgjöf og samráði færa aukna ábyrgð á árangri aðgerðarinnar á herðar læknisins og um leið minnka áhættu stefnanda af misheppnuðum árangri af aðgerðinni. 2 og 3) Ekki hafi verið beitt réttri eða viðurkenndri aðferð við brjóstaminnkunina og/eða mistök hafi verið gerð við framkvæmd aðgerðar. Þar sem röksemdir fyrir þessum málsástæðum eru nánast þær sömu verður fjallað um þær í einu lagi. Stefnandi byggir á því, að "vandamálin", sem upp komu í kjölfar brjóstaminnkunaraðgerðarinnar hafi verið meiri og afleiðingarnar víðtækari en svo, að hægt sé að tala um, að þar hafi verið um að ræða þekkta fylgikvilla, þegar eðlilega er staðið að aðgerð. Byggir stefnandi á því, að "vandamálin" megi rekja til þess, að ekki var beitt viðeigandi og/eða viðurkenndri aðferð við brjóstaminnkunina og/eða, að mistök hafi verið gerð við aðgerðina. Um vandamálin sem upp komu, vísar stefnandi til þeirra einkenna, sem komu fram í kjölfar aðgerðarinnar. Einkennin lýstu sér aðallega í mikilli blæðingu í hægra brjósti stefnanda fyrstu klukkustundirnar eftir aðgerð og miklum þrota og eymslum í hægra brjóstinu allt frá því stefnandi vaknaði eftir aðgerðina. Varðandi víðtæki afleiðinganna bendir stefnandi á hina miklu útbreiðslu vefjadrepsins í hægra brjóstinu og mikla örvefsmyndun í báðum brjóstum þó einkum því hægra. Séu þetta langtum víðtækari afleiðingar, en varað er við í þeim bæklingi, sem henni voru fengnir í hendur fyrir aðgerð. Nánar verður komið að þessum atriðum síðar undir lið 4 hér á eftir og er vísað til þeirrar umfjöllunar. Þá byggir stefnandi á því, að útlitslegur árangur aðgerðarinnar hafi engan veginn verið viðunandi burt séð frá ofangreindum "vandamálum". Bendi það til þess, að ekki hafi verið viðhafðar réttar aðferðir við aðgerðina. Nánar verður fjallað um útlitslegan árangur aðgerðarinnar undir lið 5 hér á eftir og er vísað til þess. Þá telur stefnandi þau mistök hafa verið gerð við aðgerðina, að of mikið hafi verið fjarlægt af vef úr brjóstum stefnanda. Telur stefnandi þetta hafa aukið hættuna á þeim alvarlegu afleiðingum, sem af aðgerðinni hlutust, auk þess sem brjóstin hafi orðið mun minni, en stefnandi hafði óskað eftir. Nánar um það vísast til liðar 5 hér á eftir. 4) Ónógt eftirlit og ófullnægjandi eftirmeðferð. Stefnandi byggir á því, að strax í kjölfar brjóstaminnkunaraðgerðarinnar hafi farið að blæða inn á hægra brjóst hennar. Sogkerarnir í brjóstinu hafi ekki náð að hreinsa blóðið út og hafi blóð safnast fyrir í brjóstinu og myndað blóðgúlp (hematoma). Hafi það valdið þrota í brjóstinu og blóðrásartruflun til geirvörtusvæðis, sem aftur olli drepi í geirvörtunni og brjóstvef þar undir og einnig í húð samsvarandi skurði undir brjóstinu. Stefnandi telur, að eftirliti og meðferð í kjölfar aðgerðarinnar hafi verið verulega ábótavant. Miklar líkur séu á, að laga hafi mátt það sem fór úrskeiðis í aðgerðinni og koma í veg fyrir eða stöðva vefjadrepið í hægra brjóstinu, ef rétt hefði verið að málum staðið. Byggir stefnandi á því, að ástand sitt og líðan strax á fyrstu klukkustundunum eftir aðgerðina hafi gefið tilefni til ítarlegrar skoðunar og aðgerða af hálfu sérfræðilæknis. Hin mikla blóðsöfnun í blóðkerana í hægra brjósti hafi ein sér gefið tilefni til ítarlegrar skoðunar sérfræðings á ástandi stefnanda, enda umfram það magn, sem sett er fram í markmiðslýsingu í sjúkraskrá. Hafi strax mátt vera ljóst, að eitthvað hafði farið úrskeiðis í aðgerðinni. Þá byggir stefnandi á því, að ástand sitt og stöðugar umkvartanir næstu daga eftir aðgerðina hafi gefið áframhaldandi og aukið tilefni til aðgerða. Þrátt fyrir það hafi ekkert verið gert fyrr en á þriðja sólarhring eftir aðgerðina, er stefnandi var sett á sýklalyf að fyrirmælum Sigurðar Björnssonar, aðstoðarlæknis. Hafi það verið alls ófullnægjandi, enda ekkert sem benti til, að um sýkingu væri að ræða. Byggir stefnandi á því, að það hafi eingöngu verið á færi sérfræðilæknis að meta ástand stefnanda og ákvarða meðferð. Aðstoðarlæknirinn hafi hvorki haft til þess menntun né reynslu. Eftirlit sérfræðilækna hafi hins vegar verið lítið sem ekkert allt frá því stefnandi vaknaði eftir aðgerðina kl. 17.00 föstudaginn 23. ágúst 1991 og fram á þriðjudagsmorgunn 27. ágúst 1991, er Ólafur Einarsson, lýtalæknir, kom á vakt og fyrst kynnti sér ástandið. Þá byggir stefnandi á því, að Ólafur Einarsson, lýtalæknir, hafi ekki brugðist rétt við, þegar hann á fjórða degi eftir aðgerð "uppgötvaði", að ekki var allt með felldu. Hafi hann þá þegar átt að taka stefnanda í aðgerð og tæma blóðið út úr hægra brjóstinu. Loks byggir stefnandi á því að ekki hafi verið forsvaranlegt að útskrifa hana af Landspítalanum þann 30. ágúst 1991. Ástand hennar hafi gefið tilefni til, að hún yrði höfð lengur inni á legudeild og verulegar líkur á, að hægt hefði verið að takmarka vefjadrepið, ef það hefði verið gert. 5) Útlitslegur árangur óviðunandi og ekki í samræmi við óskir og væntingar stefnanda. Stefnandi byggir á því, að burtséð frá afleiðingum vefjadrepsins í hægra brjóstinu, hafi útlitslegur árangur brjóstaminnkunaraðgerðarinnar verið alls óviðunandi. Stefnandi byggir á því, að Ólafur Einarsson, aðgerðarlæknir, hafi fjarlægt of mikið af brjóstvef miðað við óskir stefnanda og það, sem eðlilegt mátti teljast í þessu tilviki. Eftir aðgerðina urðu brjóstin mjög lítil, svo minnsta gerð brjóstahaldara með bollastærð A var jafnvel of rúm. Stefnandi hafði beðið um, að brjóstin yrðu höfð meðalstór (medium) þannig að þau fylltu brjóstahaldara með bolla af stærðinni B. Telur stefnandi aðgerðarlækni bera fulla ábyrgð á árangri aðgerðar að þessu leyti. Stefnandi byggir einnig á því, að brjóstin hafi eftir aðgerðina verið mjög ósamstæð og vinstri geirvartan hafi verið sett allt of ofarlega á brjóstið. Þá hafi ör eftir aðgerðina orðið ónauðsynlega stór og áberandi. 6) Skinn tekið á röngum stað til ígræðslu í aðgerðinni 26. september 1991 og það valdið óþarfa lýti. Stefnandi heldur því fram, að ekki hafi verið forsvaranlegt að taka skinn af neðanverðu utanverðu hægra læri stefnanda til ígræðslu á hægra brjóstið. Hafi það valdið stefnanda meira lýti, en nauðsyn bar til. Réttara hefði verið að taka skinn á minna áberandi stað. IV. Af hálfu stefnda er haldið fram að ósannað sé að starfsmönnum lýtalækningadeildar Landspítalans hafi orðið á bótaskyld mistök við aðgerð á stefnanda 23. ágúst 1991 og eftirlit og meðferð eftir aðgerðina hafi verið ábótavant. Stefnandi hafi fært rök sín, fyrir ætlaðri bótaábyrgð stefnda, fram í sex töluliðum og sé þeim svarað í sömu röð þannig: Stefnandi telur að skort hafi á ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. Fullyrðingu þessari er mótmælt sem rangri. Ólafur Einarsson, læknir, fullyrðir að hann hafi a.m.k. tvisvar sinnum persónulega útskýrt þá áhættuþætti sem fylgt gætu aðgerð þessari. Fyrst þegar aðgerðin var ákveðin í samráði við hann og síðan fyrir aðgerðina á spítalanum sjálfum. Þar að auki hafi stefnandi fengið bækling um aðgerðina þar sem m.a. er gerð ítarleg grein fyrir áhættuþáttum og þar á meðal því sem upp kom síðar hjá stefnanda. Stefnandi hafi því verið eins upplýstur og hugsast gat og fullyrðingar um annað beinlínis rangar. Að auki er í þessu sambandi á því byggt að almenn vitneskja er um það í þjóðfélaginu að öllum læknisfræðilegum aðgerðum fylgir einhver áhætta sem fyrir fram er ekki séð fyrir um. Stefnandi byggir á því, að ekki hafi verið beitt viðurkenndri eða viðeigandi læknisaðgerð. Þessari fullyrðingu fylgja engar röksemdir. Þessi fullyrðing er röng og enginn þeirra sérfræðinga sem tjáð sig hafa um mál þetta hefur staðfest þessa fullyrðingu stefnanda. Það sama á við þá fullyrðingu stefnanda að mistök hafi verið gerð við framkvæmd aðgerðar. Enginn hefur staðfest þá fullyrðingu heldur. Meðan þetta er einungis fullyrðing án nokkurra sannana, þá er fullyrðingin órökstudd og þar með þýðingarlaus fyrir málatilbúnað stefnanda. Stefnandi telur að ónógt eftirlit og ófullnægjandi meðferð hafi verið eftir aðgerð hennar í ágúst 1991. Þessari fullyrðingu er algjörlega vísað á bug. Eins og áður hefur verið bent á, þá er eftirliti með stefnanda skilmerkilega lýst í hjúkrunarskýrslu ... Þar kemur í raun ekkert óvenjulegt fram fyrstu þrjá sólarhringana eftir aðgerð 23. ágúst 1991. Eftirlit var með stefnanda allan sólarhringinn og á skýrslu hennar eru skráðar upplýsingar í samræmi við fyrirliggjandi gátlista. Stofugangur, skoðanir og viðtöl lækna er þar ekki skráður nema eitthvað óvenjulegt sé á seyði. Á fjórða degi eftir aðgerð kom í ljós að eitthvað hafði eða var að fara úrskeiðis. Í fyrstu var talið að sýking væri að byrja og var strax brugðist við því með viðeigandi lyfjagjöf. Auk þess var gefið lyf til að auka blóðrás í brjósti stefnanda. Hiti lækkaði strax við lyfjameðferðina og var því í fyrstu talið að upphafleg greining hefði verið rétt. Fljótlega kom þó í ljós að meira var að og við því var strax brugðist með nýrri aðgerð á fimmta degi sem þjónaði þeim tilgangi að koma í veg fyrir drep í hægra brjósti. Þegar upp var staðið tókst ekki að koma í veg fyrir drepið og að því leytinu til fór upphafleg aðgerð úrskeiðis. Drep í og við geirvörtu er þekktur fylgikvilli sem fylgir brjóstminnkunaraðgerðum. Af hverju sumir fá drep en aðrir ekki eftir slíkar aðgerðir hefur enn ekki verið útskýrt. Það er á hinn bóginn algjörlega ósannað að nokkuð hafi farið faglega úrskeiðis eftir aðgerðina hjá því starfsfólki Landspítalans sem annaðist stefnanda. Á sama hátt er ósannað að starfsfólk Landspítalans hafi brugðist skyldum sínum gagnvart stefnanda, meðan á dvöl hennar á spítalanum stóð, og ekki gert allt það sem því bar að gera á grundvelli þeirrar vitneskju sem lá fyrir á hverjum tíma. Sjálfsagt er það alltaf matsatriði hvað mikið á að taka af brjóstum þegar þau eru minnkuð. Í þessu máli skiptir sjálfsagt máli að minnkunin var af læknisfræðilegum orsökum, þ.e. ekki beinlínis fegrunaraðgerð. Í málinu kemur fram að stefnandi þjáðist fyrir aðgerð af vöðvabólgu og höfuðverkjum sem rakið var til of stórra brjósta. Væntanlega hefur það verið mat lækna að minnkunin þyrfti að vera veruleg, ef aðgerðin ætti að ná tilgangi sínum, þ.e. að losa stefnanda undan áður nefndum einkennum. Ólafur Einarsson, læknir, taldi sig hafa útskýrt nákvæmlega fyrir stefnanda hvað hann hyggðist fyrir og teiknaði hann fyrirhugaða stærð brjóstanna í samráði við stefnanda skömmu fyrir aðgerðina sjálfa. Eftirfarandi drep truflaði auðvitað þessa mynd því við það minnkaði hægra brjóstið enn frekar. Leiddi það síðar til þess að samræma þurfti stærð beggja brjósta. Við þetta var ekki ráðið vegna þess fylgikvilla sem kom upp í framhaldi af fyrstu aðgerð. Það er ekki rétt að skinn hafi verið tekið af röngum stað til skinnágræðslu við aðgerðina 27. september 1991 og það valdið ónauðsynlegu lýti. Sá staður sem notaður var til skinntöku er sá staður sem venjulega er notaður þegar svona háttar til og hann er talinn henta vel til slíkra flutninga. Skinntökustaðurinn greri fljótt og vel og ekki er að sjá á litmyndum af viðkomandi stað, sem liggja frammi í málinu, að lýti hafi fylgi skinntökunni. V. Stefnandi telur stefnda bera bótaábyrgð á öllu því tjóni, sem stefnandi hefur orðið fyrir af völdum aðgerðarinnar jafnt fjárhagslegu sem ófjárhagslegu. Telur stefnandi tjón sitt vera fólgið í útlögðum kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu, vaxta og lántökukostnaðar og tjóns vegna missis íbúðar svo sem nánar er gerð grein fyrir í stefnu. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu bóta fyrir örorkutjón, sem grundvallað sé á örorkumati læknanna Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar frá 12. mars 1997 og örorkumati Högna Óskarssonar geðlæknis frá 20. september 1997. Ákvörðun stigs varanlegrar örorku styður stefnandi við mat hins síðastnefnda. Örorkutjónið sé í prósentum talið þá þannig: Tímabundin örorka: 100% frá 23. ágúst 1991 - 31. október 2001. Varanleg örorka: 35% frá 1. nóvember 2001 til æviloka. Stefnandi byggir ofangreindar kröfur á því, að afleiðingar aðgerðarinnar 23. ágúst 1991 hafi leitt til varanlegra líkamlegra óþæginda og verulega skertrar hreyfigetu einkum í hægri handlegg. Einkenni þessi megi fyrst og fremst rekja til örvefshellu, sem myndast hafi í brjóstunum í kjölfar vefjadrepsins einkum í hægra brjóstinu. Einkennin megi þó að hluta rekja til vefjagiktar, sem tilkomin sé af hinu andlega álagi, sem afleiðingar aðgerðarinnar hafi valdið stefnanda. Að auki byggir stefnandi á því, að afleiðingar aðgerðarinnar hafi haft slæm áhrif á andlega heilsu sína, sem komi til með að vera varanleg. Fljótlega eftir aðgerð hafi farið að bera á miklu þunglyndi hjá stefnanda. Þunglyndið lýsi sér í kvíða, svefntruflunum, dapurleika, svartsýni og reiði. Byggir stefnandi á því, að þessar líkamlegu og andlegu afleiðingar aðgerðarinnar hafi gert sér ókleift að stunda vinnu og muni hafa veruleg áhrif á starfsgetu sína um ófyrirséða framtíð. Þá byggir stefnandi á því, að möguleika sínir til að fara út á vinnumarkaðinn á ný og fá sér vinnu, séu takmarkaðir af menntunarskorti, aldri og kynferði. Við mat á tekjutapi vegna afleiðinga aðgerðarinnar sem hér um ræðir kveðst stefnandi styðjast við útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 2. maí 2000 sem lagður hefur verið fram í málinu en þar segir m.a.: „Jórunn Anna Sigurðardóttir varð fyrir heilsutjóni eftir læknisaðgerð 23/8 1991. Þann dag kalla ég slysdag. Hún er fædd 26/2 1957 og hefur því verið 34 ára á slysdegi. Örorka er sem hér segir eins og í fyrri útreikningi: Til októberloka 2001 100% Síðan varanleg örorka 35% Þú óskar að miðað sé við meðaltekjur afgreiðslufólks með þeim hækkunum sem orðið hafa frá í nóvember 1998. Þá töldust meðaltekjur vera kr. 1.600.000 á ári. Síðan varð almenn hækkun um 3,65% í ársbyrjun 1999. Hækkun hjá verslunarmönnum er ekki frágengin nú en ég geng út frá 3,9% hækkun sem almennt mun gilda í kjarasamningum á þessu ári. Með þessum hækkunum verða viðmiðunartekjur kr. 1.723.100. Á áðurnefndum forsendum um tekjur og miðað við, að tap vegna slyssins sé á hverjum tíma sami hundraðshluti tekna og örorka er metin, fæst eftirfarandi áætlun: Áætlaðar Tekjur Tekjutap Árið 1991, frá slysdegi 361.700 361.700 -1992 1.035.600 1.035.600 -1993 1.075.700 1.075.700 -1994 1.110.500 1.110.500 -1995 1.161.700 1.161.700 -1996 1.243.000 1.243.000 -1997 1.455.900 1.455.900 -1998 1.561.400 1.561.400 -1999 1.626.600 1.626.600 -2000 1.723.100 1.723.100 -2001 1.723.100 1.536.400 Síðan árlega 1.723.100 603.100 Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps reiknast mér á slysdegi: Vegna tímabundinnar örorku kr. 12.920.400 - varanlegrar örorku - 7.071.300 Samtals kr. 19.991.600 Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætla ég 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku, kr. 424.300.- -----------------------------------------­ Þú óskar, hr. lögm., að ég reikni slysdagsverðmæti launa Jórunnar og atvinnuleysisbóta árin 1992 og 1993, og eftir­farandi bóta frá Tryggingastofnun ríkisins: Sjúkradagpeninga árið 1991, örorkubóta 26/4 1995 og 29/3 2000, örorkulíf­eyris, tekjutryggingar og uppbóta á lífeyri frá júlí 1993 til október 2001. Upplýsingar um laun og atvinnuleysisbætur eru í skattfram­tölum. Tölur um bætur Tryggingastofnunar tek ég úr yfirlitum stofnunarinnar. Greiðslur frá og með maí 2000 eru áætlaðar hinar sömu mánaðarlega eins og í apríl 2000, þó þannig að reiknað er með áframhaldandi húsaleiguuppbót í samræmi við bréf þitt. Útreikningur er á meðfylgjandi blaði. Niðurstöður eru þessar: Greiðsla Slysdagsverðm. Laun 1992 og 1993 369.110 357.400 Atvinnuleysisbætur 1992 og 1993 202.618 197.400 Sjúkradagpeningar 1991 45.497 45.200 Örorkubætur 1995 og 2000 644.299 602.600 Örorkulífeyrir, tekjutrygging og uppbót 1993 - aprílloka 2000 4.459.918 4.211.500 Sama mái 2000 til okt. 2001 1.107.317 989.000 Samtals 6.829.388 6.403.100 Greiðslurnar eru samtals kr. 6.829.388 og slysdagsverðmæti þeirra allra kr. 6.403.100. -------------------------------------------- Við útreikning höfuðstólsverðmætis eru fram að útreiknings­degi 2/5 2000 notaðir vextir og vaxtavextir (ég legg vexti við höfuðstól um hver áramót) af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands (7% frá slysdegi, 4% frá 11/10 91, 3,75% frá 1/11 91, 3,5% frá 21/11 91, 3% frá 1/12 91, 2,5% frá 1/2 92, 2% frá 11/2 92, 1,25% frá 21/3 92, 1% frá 1/5 1992, 1,25%frá 11/8 93, 0,5% frá 11/11 93, 0,65% frá 1/6 1995, 0,75% frá 1/10 96, 0,9% frá21/1 97, 1% frá 1/5 97, 0,7% frá 1/4 98 og 0,6% frá.21/10 1998) - Samsettir vextir frá slysdegi til útreikningsdags eru 8,86%. - Eftir útreikn­ingsdag eru notaðir 4,5% vextir og vaxtavextir. Dánarlíkur fara eftir reynslu áranna 1976 til 1980 og líkur fyrir missi starfsorku í lifanda lífi eftir sænskri reynslu. Ekki er tekið tillit ti1 skatta." Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu miskabóta vegna þess ófjárhagslega tjóns, sem hún hafi orðið fyrir vegna fyrrgreindra mistaka við læknismeðferðina á Landspítalanum í tengslum við brjóstaminnkunaraðgerðina. Gerir stefnandi kröfur um bætur vegna tímabundinna og varanlegra líkamlegra og andlegra þjáninga og lýta, hneisu og röskunar á stöðu og högum. Til rökstuðnings fjárhæð kröfunnar sé vísað til atvika málsins eins og þeim hefur verið lýst og fram koma í gögnum málsins. Bótakrafa stefnanda er sundurliðuð þannig: Útlagður kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu: Komur á heilsugæslustöð kr.5.100.- Viðtöl og skoðanir hjá sérfræðingum kr.19.683.- Saltvatnsinnlagnir í brjóstum kr.40.000.- Svæfing kr.20.000.- Viðtöl hjá sálfræðingi kr.139.700.- Sjúkraþjálfun kr.7.296.- Árgjald á líkamsræktarstöð kr.39.190.- Komur á sólbaðsstofu kr.255.000.- Lyfjakostnaður kr.7.847.- Áætluð framtíðarútgjöld kr.1.000.000.- Samtals kr.1.533816.- Vaxta- og lántökukostnaður v/lána í Íslandsbanka hf.: Vaxta- og lántökukostnaður árið 1992 kr.48.949.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1993 kr.80.215.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1994 kr.57.263.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1995 kr.102.710.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1996 kr.223.336.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1997 kr.118.207.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1998 kr.123.419.- Lántökukostnaður árið 1999 kr.35.990.- Áætlaður framtíðar vaxta- og lántökukostn. kr.1.073.128.- Samtals kr.1.863.217.- Tjón v/missis íbúðar: Greiddar afborganir af Byggingasjóðslánum kr. 518.783. -Ógreidd vanskil af Byggingasjóðslánum kr. 1.854.711. -Áætluð húsaleiga frá ágúst 1990 til mars 1997 kr.[1.600.000.-] Samtals kr.773.494.- Tímabundin örorka: Tapaðar atvinnutekjur frá 23.08.1991-31.10.2001 kr. 12.920.400. -Laun 1992 og 1993 kr.[357.400.-] Atvinnuleysisbætur 1992 og 1993 kr.[197.400.-] Sjúkradagpeningar 1991 kr.[45.200.-] Örorkubætur 1995 og 2000 kr.[602.600.-] Örorkulífeyrir, tekjut.og uppb.1993- apríl 2000 kr.[4.211.500.-] Sama maí 2000 og til okt 2001 kr.[989.000.-] Samtals kr.6.517.300.- Varanleg örorka: Örorkutjónkr. 8.037.800.-20% frádráttur vegna eingreiðsluhagr. og skattfrelsis kr.[1.607.500.-] Samtals kr.6.430.300.- Verðmæti tapaðra lífeyrisréttindakr. 1.257.500.- Miskabætur kr.2.000.000.- Alls samtals kr.20.357.655.- VI. Af hálfu stefnda er töluleg kröfugerð stefnanda talin óhefðbundin og í engu samræmi við þær venjur og þau dómafordæmi sem skapast hafi um sambærileg bótakröfumál fyrir gildistöku skaðabótalaganna l. júlí 1993. Öllum tölulegum forsendum og bótakröfum stefnanda í heild sinni er algjörlega mótmælt sem þýðingarlausum og ósönnuðum. Af hálfu stefnda er talið að stefnandi geri í kröfugerð sinni lítinn sem engan greinarmun á meintum líkamlegum afleiðingum ætlaðra mistaka í aðgerðinni í ágúst 1991 og þeim andlegu erfiðleikum sem hrjáð hafi stefnanda. Flest sem úrskeiðis hafi farið í lífi stefnanda virðist aðgerðinni að kenna, hvort sem um sé að ræða þunglyndi, vöðvagigt eða hreyfingaerfiðleikar svo ekki sé minnst á fjármál, atvinnumál og jafnvel samskipti við annað fólk. Þetta geti auðvitað ekki staðist, jafnvel þó talið yrði að einhver mistök hefðu átt sér stað við aðgerðina eða eftirmeðferð á spítala. Ljóst sé t.d. að þunglyndi hrjáði stefnanda að einhverju marki fyrir aðgerðina og eins virðist hún hafa þjáðst af höfuðverkjum, sljóleika og vöðvabólgu svo dæmi séu tekin. Í þeim málsskjölum sem stefnandi byggir á virðist engin tilraun vera gerð til að tengja þessa hluti saman, þ.e. ekki er gerð tilraun til að leita að líklegum uppruna þeirra vandamála sem hrjá stefnanda. Í stað þess sé allri sök skellt gagnrýnislaust á aðgerðina í ágúst 1991 og öll vandamál stefnanda talin afleiðing hennar. Örorkumat sem liggur frammi í málinu er talið af stefnda endurspegla að sumu leyti þá óvissu sem málatilbúnaður stefnanda byggir á. Þrenns konar örorkumat liggi frammi í málinu. Vigfús Magnússon, tryggingalæknir, meti örorku stefnanda 10% í febrúar 1995. Í mars 1997 hafi Júlíus Valsson og Sigurjón Sigurðsson, tryggingalæknar, metið varanlega og tímabundna örorku stefnanda 20%. Í desember 1997 hafi Högni Óskarsson, geðlæknir, metið varanlega örorku stefnanda 35%, en tímabundna örorku 75% út árið 1998. Kröfugerð stefnanda sé hins vegar byggð á 100% varanlegri örorku út árið 2001, en 35% eftir það. Sú kröfugerð virðist vera byggð á hyggjuviti stefnanda sjálfs. Við lestur þessa örorkumats og samanburða komi í ljós að fullkomin óvissa sé um það hvað megi hugsanlega rekja til aðgerðarinnar 1991 og hvað sé í örorku stefnanda sem rekja megi til annarra atriða í lífi hennar. Með öðrum orðum, meint örorka stefnanda sem sannanleg afleiðing af aðgerðinni 23. ágúst 1991, sé ósönnuð. Kröfugerð stefnanda sé auk þess þannig fram sett að erfitt verði fyrir dómara, ef ekki útilokað, að leggja dóm á hana. Af hálfu stefnda sé reyndar ekki gerð sjálfstæða krafa um frávísun, en þó megi ætla að málatilbúnaðurinn allur sé þess eðlis að dómari verði að vísa málinu frá dómi ex officio. Af hálfu stefnda er mótmælt sérstaklega öllum kröfum stefnanda sem byggja á meintum fjárhagslegum afleiðingum aðgerðarinnar í ágúst 1991. Þá sé átt við kröfur sem snúa að lántökum stefnanda, tjóni vegna missis íbúðar, ýmsan útlagðan kostnað í fortíð og til framtíðar, og svo framvegis. Flest í þessari kröfugerð stefnanda sé án fordæma og í engu samræmi við íslensk dómafordæmi. Örorkuútreikningi stefnanda sé mótmælt sem ósönnuðum. Mótmæli þessi eiga að sjálfsögðu bæði við um meinta tímabundna og varanlega örorku. Útreikningarnir séu að hluta til einhliða útreikningar stefnanda sem að auki séu byggðir á órökstuddum og ósönnuðum grundvelli. Miskabótakrafa stefnanda sé og sama marki brennd. Í stefnu geri stefnandi í raun kröfu um það að sönnunarbyrði verði snúið við eða að minnsta kosti að slakað verði á hinni almennri reglu skaðabótaréttarins um að sá sem heldur fram fullyrðingu beri að sýna fram á að fullyrðingin sé rétt. Krafa þessi líti út fyrir að vera sett fram á þeim grundvelli að ófullnægjandi sjúkraskrár liggi fyrir og að Landspítali hafi vanrækt að afla upplýsinga um málið. Kröfu um öfuga sönnunarbyrði eða að slakað verði á sönnunarbyrði sé mótmælt. Jafnframt er því mótmælt að ónógar upplýsingar séu fyrir hendi í máli þessu og að Landspítali hafi neitað stefnanda um upplýsingar úr sjúkraskrám sem varða hana sjálfa. Þvert á móti hafi spítalinn reynt til hins ýtrasta að veita stefnanda allar þær upplýsingar og skýringar sem unnt sé að láta í té. Umtalsverðar skjalfestar upplýsingar liggja fyrir um mál þetta allt og þar á meðal þá aðferð sem viðkomandi læknir viðhafði við brjóstaminnkunina. Sama eigi við um eftirmeðferð á Landspítala varðandi aðgerðina og allt annað sem varðaði innlögn stefnanda á árinu 1991. Í þessu sambandi sé rétt að ítreka að stefndi býr ekki yfir neinni samantekt um tíðni fylgikvilla við brjóstaminnkunaraðgerðir á Landspítala, hvorki hvað varðar einstaka lækna né almennt á spítalanum. Að lokum þyki nauðsynlegt að mótmæla vottorði Ólafs Péturs Jakobssonar, lýtalæknis, sem lagt hefur verið fram í málin. Í umsögn Guðmundar Más Stefánssonar, lýtalæknis, og umsögn Ólafs Einarssnar, lýtalæknis, sem einnig hafi verið lagðar fram, komi fram rökstudd gagnrýni á vottorði Ólafs Péturs. VII. Jórunn Anna Sigurðardóttir gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hún sagði m.a. að hún hefði reynt að fara að vinna eftir að Ólafur Einarsson læknir hefði skrifað hana vinnufæra eftir læknisaðgerðir hans. Hún kvaðst hafa byrjað að leysa af í versluninni „Body Shop" og „Kjallaranum" sem Oddur Pétursson á. Hún kvaðst hafa byrjað að leysa af í hádeginu og hafa reynt að vinna tvo tíma á dag og reynt að koma sér áfram en hún hafi dottið niður í þunglyndi og þetta hafi allt verið erfitt. Hún kveðst hafa reynt að bjarga sér en því miður hefði hún ekki ráðið við störfin. Hún sagði að á Landspítalanum hafi verið búið að gera þrjár aðgerðir á henni. Hægri handleggurinn hafi verið fastur niðri. Hún kvaðst ekki hafa getað lyft honum upp. Reynt hefði verið að hliðra til fyrir hana - að hafa hana bara í afgreiðslu. Kvaðst hún ekki hafa gert neitt nema afgreiða viðskiptavini. Hún hefði ekki getað þurrkað af né tekið upp vörur eða annað. Hún kvaðst einfaldlega ekki hafa ráðið við þetta vegna verkja sem hún hafi haft í handlegg og öxl. Hún sagði að aðdragandi þess að hún fór í brjóstaminnkunaraðgerð hafi verið sá að hún var með stór og þung brjóst og mikla vöðvabólgu í herðum og upp í háls. Hún hafi verið með tíða höfuðverki. Þetta hafi orðið til þess að hún hefði leitað til lýtalæknis, Ólafs Einarssonar. Kvaðst hún hafa pantað tíma í maí 1989 og farið fyrst í viðtal. Hann hafi skoðað hana og sagt sitt álit „að þetta sé of þungt og sigið." Hann hafi ákveðið að setja hana á biðlista. Þá hafi verið um að ræða ársbiðlista. Kvaðst hún hafa klætt sig úr að ofan og staðið upp við vegg í Domus Medica. Hafi hann tekið upp brjóst hennar og sagt: „Já, þau eiga að vera svona. Svo ræðum við þetta allt síðar þegar að aðgerðardegi er komið." Áður en hún var kölluð til aðgerðar kveðst hún hafa orðið ófrísk og átt dreng. Það hafi virkað þannig að ekki hafi verið hringt í hana fyrr en í maí 1991 en drenginn hefði hún átt 1. ágúst 1990. Þá hefði hún átt að mæta upp á Landspítala tveim dögum síðar en þá hefði komið brunatilfelli inn svo að aðgerðinni hefði verið frestað. Þann 20. ágúst hafi síðan verið hringt í hana og hún beðin um að mæta í aðgerð þann 23. Kvaðst hún hafa mætt inn á Landspítala þann 22., klukkan 9 um morgun, í blóðprufu og myndatöku. Hefði hún síðan fengið að leggjast inn klukkan 9 um kvöldið vegna þess að hún hafi þurft að koma barninu sínu fyrir. Þá hafi Sigurður Björnsson [læknir] tekið af henni skýrslu varðandi svæfingu, hvort hún hefði ofnæmi fyrir pensillíni eða einhverju þess háttar. Síðan hafi hjúkrunarfræðingur ritað lögheimili og framangreint niður á blað og skýrt henni frá bæklingi sem gott væri fyrir hana að lesa fyrir aðgerðina sem framkvæma ætti næsta morgun. Hún kvað Ólaf Einarsson ekki hafa tekið á móti sér á staðnum. Sigurður Björnsson hefði verið kynntur sem kandídat og henni tjáð að hann yrði aðstoðarlæknir við aðgerðina. Sigurður Björnsson hefði ekki gert henni grein fyrir fylgikvillum sem upp gætu komið eftir aðgerðina, eina leiðbeiningin sem hún hafi fengið hafi verið umræddur bæklingur. Kvaðst hún hafa „flett yfir" bæklinginn en ekki lesið hann. Bæklinginn hefði hún ekki fengið afhentan til eignar heldur til lestrar á staðnum. Hún kvað hafa verið útskýrt fyrir sér varðandi sogrörin, hún yrði með sogrörin í þrjá til fjóra daga. Aðallega hafi verið farið inn á það. Hún sagði að 23. ágúst 1991 hafi hún verið kölluð inn í litið herbergi, skoðunarherbergi, uppi á deild 13 A, lýtadeildinni. Þar hafi Ólafur komið. Mikið hafi verið að gera. Hann hefði sagt: „Sæl Jórunn mín, nú ætla ég að teikna þig upp." Kvaðst hún hafa verið ber að ofan og hafi hann teiknað sig upp. Kvaðst hún þá hafa sagt við hann: „Heyrðu Ólafur, hvernig er þetta, hvernig gengur þetta fyrir sig, hafið þið einhverja staðla á brjóstum?" Hafi hún tekið sem dæmi: small, medium, large. Hann hefði svarað því að ekki væri um sérstaka staðla að ræða. Kvaðst hún þá hafa sagt við hann: „Þú mátt ekki taka of mikið af mér þannig að ég verði flatbrjósta. Ég vil hafa svona stærð sem kallast gæti medium framan á mér." Sagði hún að hann hefði samþykkt þetta. Á hinn bóginn hefði ekkert verið rætt um hugsanlega fylgikvilla. Ekkert hefði heldur verið rætt um aðgerðina sjálfa, hvernig hún gengi fyrir sig. Ekkert hefði verið rætt um hvaða tækni ætti að beita. Aðspurð kvaðst hún hafa reykt hálfan pakka á dag á þessum tíma. Hún hefði sagt Sigurði Björnssyni frá því fyrir viðtalið við Ólaf. Það hefði hins vegar ekki komið til umræðu í viðtalinu við Ólaf. Hún sagði að Ólafur hefði ekki orðað það við sig að varasamt væri að reykja eftir aðgerðina. Hún sagði að reiknað hefði verið með fjórum til fimm dögum hjá henni á sjúkrahúsinu eftir aðgerð. Hún sagði að legudagarnir hefðu orðið frá 23. til 30. ágúst. Stefnandi sagði að hún muni eftir sér um fimmleytið eða sexleytið að hún vaknar eftir aðgerðina 23. ágúst 1991. Þá hefði hún haft þörf fyrir að fara að pissa. Hefði hún fengið aðstoð við að fara á klósettið. Síðan hefði hún farið upp í rúm aftur. Kvaðst hún hafa verið vönkuð og hafa legið fyrir. Aðspurð taldi hún að aðgerðin hefði hafist um tíuleytið um morguninn. Hún kvaðst hafa verið aum eftir að hún vaknaði og fundið fyrir þrýstingi í hægra brjóstinu um átta eða níuleytið um kvöldið. Hefði hún kvartað út af því við hjúkrunarfræðing. Hjúkrunarfræðingurinn hefði tjáð sér að þetta væri eðlilegt. Þetta væri stórt og mikið skurðsvæði. Ekki hefði verið kallaður til læknir til að skoða hana. Læknir hefði ekki litið til hennar eftir að aðgerðinni var lokið þennan dag. Hún kvaðst ekki hafa haft neinar efasemdir fyrsta daginn um að allt hefði gengið vel. Þegar hún vaknaði daginn eftir aðgerðina 24. ágúst, kvaðst hún sér hafa liðið illa. Hefði hún fundið fyrir auknum þrýstingi, brjóstið mjög spennt og mikill hiti. Kvaðst hún hafa kallað nokkrum sinnum á hjúkrunarkonurnar. Hefði henni verið tjáð að rörin gætu pirrað hana, allt væri eðlilegt. Kvaðst hún hafa haft mikla verki. Hefði henni verið gefið verkjalyf sem hafi slegið á þetta í tvo eða þrjá tíma. Kvaðst hún hafa kvartað aftur. Hefði það gengið þannig fyrir sig að henni hefði verið gefið verkjalyf oft þennan dag. Læknir hefði ekki verið kallaður til. Hjúkrunarfólkið hefði tjáð henni að allt væri eðlilegt. Aðfaranóttina 25. ágúst hefði henni verið gefið verkjalyf. Þrýstingurinn hefði haldið áfram. Kvaðst hún þá hafa uppgötvað að þetta gat ekki verið eðlilegt. Hefði hún kvartað við hjúkrunarfræðingana. Þær hefðu séð að brjóstið var mikið spennt og eftir því sem hana minnir þá hefði það gerst að kvöldi þann 25. ágúst að hjúkrunarfræðingur kom með stóra sprautu, opnaði fyrir „drenið" og reyndi að sjúga út. Kvaðst hún hafa upplifað mjög sterkt að ekki væri allt með felldu. Ekki hefði verið kallaður til sérfræðingur þrátt fyrir stöðugar kvartanir hennar. Hefði henni verið gefið svefnlyf en svefnlyf hefði hún aldrei áður tekið né sterk verkjalyf. Hún hefði því haft mjög lítið lyfjaþol þannig að hún hefði sofnað. Kvaðst hún hafa verið viðkvæm og „brotnað saman." Þá hefði henni verið gefið róandi lyf sem hún hefði aldrei áður neytt. Næsta dag, eða sunnudaginn 25. ágúst, kvað hún ástand sitt hafa farið hratt niður á við. Ekki hefði verið hlustað nægilega á kvartanir hennar. Hefði hún kvartað mikið um verki í hægra brjósti undan þrýstingi. Reynt hefði verið að sjúga þar út með sprautu. Kvaðst hún hafa spurt hvort það gæti verið að um stíflu væri að ræða, þar eð hún hefði ekki haft vit á því, en hún hefði vitað að eitthvað var að brjóstinu. Lögð hefði verið mikil áhersla af hjúkrunarfræðingum á að rörin, sem sett eru inn í brjóstin, gætu pirrað hana. Samt hefði henni fundist skrýtið að hjúkrunarfræðingur hefði reynt að sjúga út blóð sem ekki kom. Þetta kvað hún hafa gerst á kvöldvaktinni 25. ágúst. Ástand sogbrúsanna hefði verið þannig á kvöldvaktinni að ekkert kom í þá. Enginn læknir hefði litið á hana þessa helgi. Aðfaranóttina 26. ágúst kvað stefnandi sér hafa liðið illa. Hefði henni verið gefið verkjalyf og svefnlyf og róandi lyf. Að morgni 26. ágúst hefðu sogdrenin verið fjarlægð og hún sett á sýklalyf. Rörin hefðu verið laus í hægra brjóstinu og dottið út þegar hreyft var við þeim. Hefði Árni Björnsson læknir verið kallaður til nokkrum klukkutímum síðar eða seinni part dagsins. Árni hefði séð hvað um var að vera og farið með hana inn í lítið herbergi á staðnum, skorið undir brjóstið og hleypt út blóði, 200 til 300 millilítrum. Kvaðst hún vilja lýsa undrun sinni yfir að ekki væri getið um þetta í sjúkraskrám. Blámi hefði verið í kringum geirvörtuna þegar Árni gerði þessa aðgerð. Ólafur Einarsson læknir hafi fyrst daginn eftir litið á hana eða þriðjudaginn 27. ágúst. Hún sagði að Ólafur Einarsson læknir hefði komið á stofugang og hefði hann séð greinilega hvað um var að vera. Hefði hún kvartað undan þrýstingi. Þrýstingurinn hefði hjaðnað um tíma eftir að Árni hleypti út blóðinu en komið fljótt aftur. Hefði hún haldið áfram að kvarta undan þessum þrýstingi. Kvað hún Ólaf hafa farið með hana í litla herbergið, sem áður var getið um, og hann hafði notað þegar hann „teiknaði hana upp" fyrir aðgerðina. Með honum hafi verið hjúkrunarfræðingur. Þá hafi aftur verið hleypt út 200 til 300 millilítrum. Þá hefði hann sagt: „Jórunn, nú er eitthvað að ske. Ég verð að taka ákvörðun. Það verður að opna brjóstið aftur. Þú verður að búa þig undir aðgerð aftur á morgun." Kvaðst hún hafa algjörlega brotnað niður við þetta. Viðmót læknisins hefði ekki verið hlýlegt. Ekki hefði verið hlúð að henni. Þarna hefði hún fengið staðfestingu á að grunur hennar um að eitthvað verulegt væri að væri á rökum reistur. Hún kvaðst muna eftir að seinni partinn þennan dag hefði henni verið gefið blóðlyf og veitt raförvun. Kvaðst hún muna eftir að Ólafur hefði þá komið boðum til hennar símleiðis að hún mætti ekki reykja. Kvaðst hún hafa reykt eina eða tvær sígarettur þessa daga á sjúkrahúsinu, allan tímann. Kvaðst hún ekki muna hvort hún reykti eina sígarettu eftir það eða enga. Hún hefði tekið mark á aðvöruninni. Þann 28. ágúst kvaðst hún aftur hafa farið í aðgerð. Hefði henni verið gefið róandi lyf og svefnlyf fyrir nóttina. Hefði hún verið tekin seint í aðgerðina vegna þess að brjóstið hefði verið þannig útlits. Ekki hefði verið skýrt fyrir henni í smáatriðum í hverju aðgerðin var fólgin. Líðan hennar hefði verið hörmuleg eftir aðgerðina. Hún hefði alveg brotnað niður. Hefði henni verið sagt að þetta hefði farið illa og nú yrði að bíða og sjá hverju fram yndi. Þetta væri viðkvæmt svæði. Hefði hún verið sett á mikið og sterkt pensillín og henni sagt að hún yrði að vera dugleg. Ekki hefði verið lýst fyrir henni hverjar afleiðingarnar gætu orðið. Stefnandi sagði að 29. ágúst hefði þrýstingurinn verið horfinn úr brjóstinu, hefði það verið léttir, henni hefði þó liðið illa. Úr sárum á hægra brjóstinu hefði runnið óþverri, gröftur eða eitthvað annað. Kvaðst hún muna eftir að Ólafur hefði þennan dag litið til sín. Hún sagði það rangt, sem skráð er í sjúkraskrá, að kreist hafi verið út úr brjóstinu vinstra megin ca. 100 til 200 millilítrar af fersku blóði 30. ágúst. Aldrei hefði verið kreist blóð úr vinstra brjóstinu. Ekki hefði verið reynt þennan dag að ná fersku blóði úr brjóstum hennar. Kvaðst hún enga skýringu hafa á því hvers vegna þetta standi í sjúkraskrá. Hún sagði að hægri geirvartan hefði verið mjög blá þegar hún var útskrifuð af sjúkrahúsinu. Hefði hún verið útskrifuð með fyrirmælum um að koma á göngudeild daglega til að fá skipt á umbúðum á sárunum. Kvað hún víst að drep hefði verið komið í brjóstið á þessum tíma, raunar þegar 29. ágúst. Hún hefði þó ekki tjáð læknum þetta, raunar hefði hún metið þetta eftir á. Þann 2. september 1991 sagði stefnandi að hún hefði fyrst komið á göngudeild til að skipta á sárunum. Hjúkrunarfræðingur hefði tekið á móti henni og tekið umbúðirnar af. Árni Björnsson læknir hefði komið þar að. Drepið hefði verið mikið svo að spurning hefði verið hvernig umbúðir hún ætti að hafa. Kvaðst hún muna eftir því að sett hafi verið á hana pensillíngrisja yfir allt brjóstið og síðan umbúðir. Umræða um drep í brjóstinu hefði þá strax komið fram. Hjúkrunarfræðingur hefði metið það svo. Næstu tuttugu og fjóra daga hefði hún komið á göngudeildina til að skipta um umbúðir, hefði verið byrjað að plokka upp dauðu vefina, skinnið, þetta hefði verið mjög stórt svæði. Skýringarnar sem hún hefði fengið hefðu verið þær að það þyrfti að leyfa drepinu að klára sig fyrir næsta skref sem væri að taka húð til að setja yfir sárið. Þann 26. september tjáði stefnandi að enn ein aðgerð hefði farið fram. Kvaðst hún hafa verið lögð inn á lýtadeildina. Ólafur hefði sagt henni að honum þætti leiðinlegt hvernig þetta hefði farið. Nú væri ekkert hægt að gera í stöðunni annað en að taka skinn af læri eða rasskinn og setja yfir og leyfa sárinu að jafna sig næsta hálfa árið. Stefnandi kveður hreyfigetu sína hafa verið skerta með framangreindum aðgerðum. Hún sé engan veginn fær um að vinna. Nú sé hún alfarið tekjulaus. Kvaðst hún að lokum hafa farið í samtals átta aðgerðir með þeim, sem að framan greinir, hjá nafngreindum læknum til að koma lagi á brjóst sín, en vinstra brjóstið hefði einnig þurft lagfæringar við eftir aðgerðir Ólafs. Aðspurð kvaðst stefnandi hafa farið í brjóstaaðgerðina til að fá bót meina sinna en ekki til að bæta útlit sitt. Hún kvað Ólaf Einarsson lækni ekki hafa gert henni grein fyrir hættum sem fylgi aðgerðum af þessum toga þegar hún hitti Ólaf fyrst á læknastofu. Það hefði ekkert verið rætt. Hann hefði heldur ekki gert henni grein fyrir útfærslu aðgerðarinnar áður en aðgerðin hófst. Ekki hefði verið rætt um magn þess sem ætlað væri að taka af brjóstunum. Hún staðhæfði að hún hefði reykt áður en hún fór í umrædda aðgerð að jafnaði 10 sígarettur á dag en ekki pakka á dag í sextán ár eins og greint sé frá í hjúkrunarskýrslu. Stefnandi staðfesti að rétt væri greint frá heilsufari hennar í örorkumati Högna Óskarssonar geðlæknis á dskj. nr. 50. Stefnandi sagði að fyrstu skriflegu upplýsingar sem hún hefði fengið um brjóstaaðgerðir hefðu verið þegar henni var afhentur bæklingur um brjóstaminnkun, sbr. dskj. nr. 13, 22. ágúst 1991, kvöldið fyrir aðgerðina. Hún kvað móður sína hafa farið í brjóstaminnkunaraðgerð á árum áður sem hefði gengið vel. Það hefði verið það sem hún þekkti til svona aðgerða. Hún hefði ekki haft neina raunverulega vitneskju áður um að svona gæti farið eins og hún hefði upplifað sem afleiðingu aðgerðar á brjóstum hennar. VII. Ólafur Jón Einarsson lýtalæknir gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði m.a. að hann hefði starfað sem lýtalæknir á Landspítalanum í fjórtán ár, og hefði sérfræðimenntun í almennum skurðlækningum og lýtalækningum. Hann sagði að Jórunn hefði fyrst komið til hans á stofu 30. maí 1989. Hann sagði að vinkona Jórunnar, Arnfríður Gísladóttir hjúkrunarfræðingur, hefði beðið hann um að líta á hana. Honum hefði fundist beiðni stefnanda um brjóstaminnkun eðlileg. Brjóstin hefðu verið þung og sigin, kvartanir um verki í herðum og hálsi, sem geta verið að þess völdum. Ákveðið hefði verið að leggja inn beiðni á lýtalækningadeild Landspítalans. Aðspurður kvaðst Ólafur hafa sagt stefnanda frá hugsanlegum vandamálum sem gætu komið upp við lýtalæknisaðgerð, svo sem hann geri alltaf þá er leitað sé til hans um slíkar aðgerðir. Tvær hættur fylgi öllum aðgerðum: blæðingar og sýkingar. Það sem sérstætt sé við aðgerð, eins og hér um ræðir og raunar allar flipaaðgerðir, séu blóðrásartruflanir og drep. Þetta hefði hann sagt sjúklingi frá. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að rætt hafi verið í þetta sinn um hættu af reykingum. Ólafur kvaðst hafa hitt stefnanda fyrst eftir að hún lagðist inn á Landspítalann, annað hvort daginn áður eða sama dag og aðgerðin fór fram. Hann sagði að stefnandi hefði verið tekin inn á sérstakt herbergi, svokallaða skiptistofu, að morgni aðgerðar-dags. Þar hefði hann ítrekað bent á hætturnar og þá örugglega minnst á hættu af reykingum. Þar hefðu síðan verið teiknaðar á sjúklinginn áætlaðar stærðir við aðgerðina og hversu mikið brjóstin myndu minnka. Sagði hann að að þessu væri staðið þannig að mælt væri út frá axlarbreidd sjúklings og miðlínu eftir sérstökum reglum eftir því hve mikið á að létta brjóstin. Geirvartan sé staðsett eftir því. Síðan sé teiknað eftir ákveðnu „skapalóni" úr plasti, sem hann noti, notað til að marka á skurðinn, sem síðan er framkvæmdur. Sjúklingurinn hefði séð sig í spegli eftir að teikningin var komin á. Spegillinn hefði verið í þeirri hæð að sjúklingurinn hefði getað séð sig. Hann sagði að haft væri samráð við sjúkling, eftir því sem hægt væri, um aðgerðina - hve mikið yrði tekið af brjóstum og endanlega stærð brjósta eftir aðgerð. Hann sagði að ekki væri unnt að sýna það nákvæmlega. Hann hafi fyrir reglu að taka milli handa sinna það af brjóstunum sem hann ætli að muni fara og spenna brjóstin upp þannig að hábungan sé þar sem áætlað er að geirvartan lendi. Þá sjáist nokkurn veginn hvað fer. Ekki sé hægt að sýna það nákvæmlega. Hann kvaðst ekki ræða við sjúklinga um hvaða brjóstahaldarstærð viðkomandi muni nota eftir aðgerðina. Hann sagði að ákveðið væri fyrir aðgerð hvað ætlað væri að taka af brjóstum um það bil - þriðjungur, helmingur og því um líkt. Að vissu marki sé haft samráð við sjúkling um þetta. Um aðferðina, sem notuð hefði verið við aðgerðina, vísaði hann til fylgiskjala með bréfi sínu til landlæknis 29. maí 2000 [dskj. nr. 184] þar sem fram koma myndir og skýringar. Hann sagði að brjóstið væri minnkað, aðallega neðan til, lítillega ofan til, geirvartan sé skorin út á stilk þannig að skorið sé á blóðrás úr fjórum höfuðáttum. Það sé skorið undir geirvörtuna þannig að hún lifir á þeirri blóðtengingu sem hún hefur í átt að miðju sjúklingsins. Þar um fara bæði slagæðar og bláæðar sem næra geirvörtuna og þennan stilk. Hann sagði að þessi aðferð væri algeng en fleiri aðferðir væru til. Aðspurður kvaðst hann ekki minnast þess að neitt sérstakt hefði komið upp við aðgerð þá, sem hér um ræðir. Þetta hafi verið eðlileg aðgerð. Ólafur sagði að eftir aðgerðina aðgerðardaginn hafi hann líklega ekki séð stefnanda aftur fyrr en á svokallaðri „vöknun". Þá hafi þegar komið dálítið blóð, úr hægri keranum meira, þeir hefðu virkað vel og skilað blóði. Um minnkandi blæðingu hefði verið að ræða. Eftir þennan dag hefði hann farið heim. Síðan hefði hann verið á vakt fyrir almennu skurðlækningadeildina eða almennu handlæknisdeildina næstu tvo sólarhringa. Kvaðst hann vera sannfærður um að hafa séð Jórunni á laugardeginum [24. ágúst]. Þá hafi liturinn á báðum geirvörtum verið góður og brjóstin mjúk, drenið virkt. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að hann hafi séð hana á sunnudeginum. Hann kvaðst vita að hann var í húsinu þann dag og því ekki ólíklegt að hann hefði litið til hennar en hann kvaðst ekki muna eftir því. Síðan kvaðst hann hafa séð hana á mánudagsmorgni [26. ágúst] á stofugangi. Síðan hafi hann séð hana á þriðjudeginum, fyrst að morgni, síðan kallaður til hennar að kvöldi þess dags. Þá hefði verið kominn blámi í efri brún geirvörtu. Ólafur sagði að alltaf væri læknir á vakt á sjúkrahúsinu, ekki sé alltaf genginn stofugangur á sunnudögum en alltaf á laugardögum. Stofuganga sé þó á sunnudögum ef þannig standi á að þörf sé fyrir það. Ekki væri því hægt að fullyrða að læknir hefði litið til stefnanda sunnudaginn 25. ágúst 1991. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 15, sem er myndrit af vinnuskýrslu Ólafs hjá Ríkisspítölum tímabilið 16. ágúst 1991 til 31. ágúst 1991. Hann sagði að skýrslan sýndi viðveru sína á sjúkrahúsinu þessa daga. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 3, sem er myndrit af sjúkraskrá Jórunnar á Landspítalanum 22. ágúst 1991 til 30. ágúst 1991. Ólafur var spurður hvenær sé ljóst af skráningu á þessu tímabili að alvarlegar blóðrásatruflanir eru farnar að hrjá Jórunni. Hann svaraði því til að það hefði verið á kvöldvaktinni þann 27. Hann hefði þá verið kallaður til vegna þess að þá var mar í brjóstinu og kominn blámi í efri hluta geirvörtunnar. Ólafur kvaðst halda að stefnandi hafi fengið „trombosumyndun venumegin" í flipanum. Þeir hafi getað verið að myndast að einhverju leyti dagana eftir aðgerð þó það hafi ekki verið að neinu marki fyrstu dagana vegna þess að geirvörtur höfðu góðan litarhátt þá og ekkert hefði fundist við þrýsting á geirvörtu um að blóðrásin væri ekki í lagi. Þannig hafi það verið með geirvörtur Jórunnar alveg fram á fjórða dag eftir aðgerð en þá hafi blámi sést efst í geirvörtunni. Blámi gefi til kynna að eitthvað hindri frárennsli í háræðakerfinu. Ef stífla hefði orðið í slagæðakerfinu hefði fölvi sýnt það. Ólafur sagði að „segamyndun" eins og hér um ræðir sé algengari hjá kvenfólki en karlmönnum og því talið vera vegna þeirra hormóna sem kvenfólki fylgir. Það sé velþekkt hjá fólki sem reykir. Reykingar stórauki hættu á „segamyndun". Síðan sé þetta þekkt í flipum almennt. Þegar gerð er flipaaðgerð sé lifandi vefur með ákveðnu æðaneti skorinn út. Þá eru ákveðnar æðar, sem bæði færa blóð að og frá, teknar frá vefjum, er eftir standi næst sárinu. Blóðrásin í þessum vefjum sé því viðkvæm. „Segar" geti komið upp þó ekki sé reykt. Ólafur kvaðst ekki sjá hvað hægt hefði verið að gera til að koma í veg fyrir þessa sýkingu hjá stefnanda. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 4, sem er myndrit af sjúkraskrá Jórunnar á Landspítalanum 26. september 1991 til 1. október 1991. Aðspurður kvaðst Ólafur ekki hafa samið texta, þar sem nafn hans er vélritað innan sviga undir málsgreinum í skránni. Viðkomandi aðstoðarlæknir hefði vafalaust gert það. Ólafur kvaðst hafa gert eitthvað á bilinu tvö- til þrjúhundruð brjósta-minnkunaraðgerðir og mest notað þá aðferð sem notuð var við aðgerðina á Jórunni. VIII. Sigurður Egill Þorvaldsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 5, sem er myndrit af sjúkraskrá stefnanda hjá Borgarspítalanum, skurðlækningadeild, 25. ágúst 1992 til 27. ágúst 1992. Kvaðst hann kannast við þessa skrá. Sigurður kvaðst fyrst hafa séð stefnanda, Jórunni, 9. janúar 1992. Hann kvað Jórunni þá hafa verið með ör eftir brjóstaminnkun og vinstri geirvartan hafi verið talsvert hástæðari en sú hægri. Það hafi verið mesta lýtið, skort hefði samræmi þar. Hann sagði að sjúkrasagan eins og hún kemur fram í sjúkraskránni sé byggð á útskriftarbréfi frá Landspítalanum. Hann sagði að sjúkrasaga sé að jafnaði skráð eftir frásögn sjúklings. Hann sagði að Hlíf Steingrímsdóttir aðstoðarlæknir hefði tekið og skráð sjúkrasöguna. Hann staðfesti það sem fram kemur í myndriti af bréfi, er undirritað er af honum, og lýsir læknisaðgerð á Jórunni á skurðlækningadeild Borgarspítalans 26. ágúst 1992, en bréf þetta er hluti af sjúkraskránni [dskj. nr. 5]. Sigurður sagði m.a. að eftir útskrift af Borgarspítala 27. ágúst 1992 hafi stefnandi komið til hans á stofu 31. ágúst 1992. Skipt hafi verið um umbúðir á sárum. Þann 3. september 1992 hefði hún komið til að láta taka burt sauma að hluta. Kvaðst hann ekki hafa skráð hjá sér frekar komur hennar til hans. Hann sagði að þekkt væru áhættuatriði varðandi skurðaðgerðir slíkar sem hér um ræðir. Ekki væri unnt að sjá fyrir um aukakvilla hjá hverjum og einum einstaklingi. Af stórum uppgjörum verði ráðið að aukakvillar hafi vissa tíðni og koma alltaf fyrir öðru hvoru þegar litið sé til mjög stórs sjúklingahóps. Þekkt séu áhættuatriði í sambandi við aðgerðir sem þessar. Ekki sé unnt að segja fyrir hvernig ör muni líta út eftir aðgerð, það sé einstaklingsbundið. Áhætta sé þegar um flipaaðgerðir sé að ræða svo sem þessi var hvað varðar blóðrás, en um meiri áhættu hjá einum einstaklingi en öðrum sé alltaf að ræða. Áhættan sé meiri hjá reykingafólki. Almennt sé þó alltaf áhætta hvað varðar blóðrás. Alvarlegasta áhættan sé sú hvort geirvartan eftir svona aðgerð njóti nægilegrar blóðrásar. Ekki sé unnt að meta það fyrir fram. Þetta megi segja að sé undir tilviljun komið þó að talið sé að sumar konur, t.d. þær, sem hafa mjög stór og sigin brjóst, þær sem reykja og þær sem hafa sykursýki séu í meiri áhættuhópi en aðrar. Jóhannes Jens Kjartansson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 6, sem er myndrit af sjúkraskrá stefnanda á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði á tímabilinu 26. október 1993 til 29. október 1993. Hann kvaðst þekkja hana og sagði m.a. að þetta hefði verið á þeim tíma þegar Rafn Ragnarsson læknir í Domus Medica en sjálfur hafi hann þá verið yfirlæknir eða sérfræðingur við St. Jósefsspítala. Rafn hefði leitað til hans og spurt hann hvort þeir gætu ekki kíkt saman á Jórunni, sem hefði lent í skakkaföllum vegna brjóstaminnkunaraðgerðar. Það hefði verið auðsótt. Hann hefði litið á Jórunni. Þeir hefðu síðan ákveðið að gera aðgerð á henni til að lagfæra brjóst hennar. Jóhannes Jens sagði að ástand brjósta Jórunnar hefði verið þannig, þegar hann leit fyrst á hana, að lítið hafi verið eftir af hægri brjóstvörtunni, húð hefði verið flutt á hluta af sárunum neðan við brjóstvörtuna og brjóstið hefði verið frekar lítið vinstra megin. Á vinstra brjósti hefði einnig verið skaði eftir drep. Hann kvaðst aðspurður ekki minnast þess að Jórunn hefði kvartað undan verkjum í brjóstunum en mikill örvefur hefði verið til staðar. Hann kvaðst halda að einhvers konar vefjadrep félli til í tveim til þremur brjóstaaðgerðum af hverjum hundrað aðgerðum. Í þessu tilviki hefði það verið með verra móti. Hann kvaðst ekki minnast þess að Jórunn hefði kvartað um hreyfihömlun á hægri hendi vegna örvefja. Jóhannes Jens staðfesti að hafa ritað bréf það sem kemur fram í myndriti á dskj. nr. 26. Hann sagði að það væri vel þekkt að reykingar væru áhættuatriði eftir brjóstaminnkunaraðgerðir. Hann sagði að hann varaði fólk við, ef viðkomandi reykti, að reykja nokkrum vikum fyrir aðgerð, þegar það væri að fara í brjósta-minnkunaraðgerðir, og legði fyrir það að reykja alls ekki meðan sárin væru að gróa. Rafn Alexander Ragnarsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Hann staðfesti að hafa ritað bréf til lögmanns stefnanda, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 29. Kvaðst hann hafa ritað bréfið vegna fyrirspurnar frá lögmanninum. Hann greindi og frá hlutdeild sinni í lagfæringum á brjóstum stefnanda og svaraði fyrirspurnum lögmanna aðila og sérfróðra dómara í því sambandi. Hann staðfesti að hafa sent Tryggingastofnun ríkisins bréf, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 28, og staðfesti læknisvottorð sitt, sem fram kemur á dskj. nr. 65. Hann staðfesti að hafa ritað bréf til framkvæmdastjóra lækninga á skrifstofu Ríkisspítalanna, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 64. Rafn kvaðst sjálfur hafa gert hundruðir brjóstaaðgerða og komið hafi fyrir að sjúklingur hjá honum hefði fengið drep í sárin vegna blæðingar eftir á. Allir lýtalæknar lendi í þessu fyrr eða síðar. Gerður Jónsdóttir læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 67, sem er myndrit af útprentun úr dagbók Heilsugæslustöðvarinnar í Efra- Breiðholti varðandi stefnanda á tímabilinu 4. apríl 1991 til 9. mars 1999. Staðfesti hún að skjalið væri útprentun úr dagbók heilsugæslustöðvarinnar [prentað út 26.03.99]. Gerður sagði m.a. að Jórunn hefði fyrst leitað til sín eftir brjóstaminnkunaraðgerðina 27. nóvember 1991 til að fá vottorð um staðfestingu á veikindum sínum því að hún hafði leitað til félagsmálastofnunar til að fá fjárhagslegan stuðning. Hún staðfesti að hafa greint þunglyndi hjá stefnanda 28. febrúar 1996 og veitt henni róandi lyf. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 24, sem er myndrit af vottorði vegna umsóknar stefnanda til Tryggingastofnunar um örorkubætur, dags. 15. apríl 1993. Gerður staðfesti nafnritun sína á skjalið og að efni þess væri frá henni komið. Þá staðfesti hún að vottorð, sbr. dskj. nr. 27 og 36, væri frá henni komið. Spurt var hvaðan hún hefði haft þær upplýsingar að við brjóstminnkunaraðgerð á stefnanda hafi stíflast dren „sem varð til þess að stórt haematom myndaðist." Kvaðst hún ekki alveg vita það nú með vissu en líklegt væri að hún hefði fengið þessar upplýsingar frá Jórunni eða úr læknabréfi frá sjúkrahúsi. Hún staðfesti og að dskj. nr. 44 og 66 væri læknisvottorð varðandi stefnanda er væri frá henni komið sem heimilislækni stefnanda. Hún sagði að nokkrum árum eftir brjóstaaðgerðirnar hafi farið að bera á stoðkerfisveikleikum hjá stefnanda, þreytu og óþoli fyrir kulda. Stefnandi hafi kvartað undan þrotatilfinningu og bjúgsöfnun. Þessi einkenni hafi verið viðvarandi undanfarin ár. Aðspurð sagði Gerður að á árinu 1995 hafi komið fram hjá stefnanda mikil vaxandi stoðkerfisvandamál. Stefnandi hafi verið send á árinu 1994 í sjúkraþjálfun út af stoðkerfisvandamálum. Læknirinn var spurður hvað af þeim líkamlegu einkennum, sem lýst er í fjórðu málsgrein læknisvottorðsins frá 24. júní 1997 [dskj. nr. 49], megi beinlíns rekja til brjóstaminnkunaraðgerðarinnar. Lýsti hún því í nokkru máli. Gerður var beðin um að skýra hvaðan hún hafi það sem fram kemur á dskj. nr. 24, þar sem segir: „Daginn eftir aðgerð fer hún að kvarta um þrýsting í hæ. brjósti. Þessi einkenni fóru versnandi og á þriðja degi var hún komin með stórt haematoma utanvert í hæ. brjóst og í kjölfarið vaxandi necrosu" en ekkert í læknabréfi Landspítalans hafi gefið tilefni til þessara orða. Gerður taldi að væri þetta ekki að finna í skriflegum heimildum væru þetta munnlegar upplýsinga frá stefnanda, Jórunni. Sigurjón Sigurðsson læknir kom fyrir dóminn sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 46, sem er matsgerð, mat á örorku stefnanda vegna brjóstaminnkunaraðgerðar, sem hún gekkst undir á Landspítalanum 23. ágúst 1991. Staðfesti hann að hafa unnið þessa matsgerð ásamt Júlíusi Valssyni lækni. Hann sagði m.a. að í mati á varanlegri örorku stefnanda [tuttugu af hundraði] hefðu verið teknar bæði andlegar og líkamlegar afleiðingar af brjóstaminnkunaraðgerðinni. Hann sagði að líta yrði svo á að tímabundin örorka stæði meðan læknismeðferð færi fram vegna veikinda, er um væri að tefla, en varanleg örorka tæki síðan við ef um það væri að ræða. Tímabundin örorka væri í flestum tilvikum 100% vegna þess að á þeim tíma væri ekki um vinnu að ræða hjá sjúklingi. Hann játaði að niðurstaða örorkumatsins væri byggð á því að tímabundin og varanleg örorka væri hvort tveggja 20%. Hann sagði að sex eða sjö ár hefðu liðið frá því að umdeild aðgerð fór fram og þar til örorkumatið var gert. Niðurstaðan hefði orðið sú vegna þess hve erfitt væri að taka á þessu að hafa tímabundna örorku eins og varanlega örorku. Aðspurður taldi Sigurjón að þeir hefðu metið andleg óþægindi stefnanda einn þriðji hluta af örorku stefnanda á móti tveimur þriðju líkamlegra einkenna. Hann sagði að örvefsmyndunin í kringum brjóst stefnanda sem gerði það að verkum að handleggurinn varð ekki fullkomlega hreyfanlegur og að öllum hreyfingum hans fylgdi sársauki - að handleggurinn varð ekki eins nothæfur og ella, væru hinar líkamlegu afleiðingar. Hann kvaðst ekki þekkja til þess að andlegar afleiðingar annarra brjóstaminnkunaraðgerða hefðu orði með sama hætti og hér. Högni Óskarsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir Högna dskj. nr. 50, sem er matsgerð hans á geðrænni örorku stefnanda. Staðfesti hann að hafa unnið þessa matsgerð. Hann gerði m.a grein fyrir því hvernig hann hefði komist að niðurstöðum sínum og til hvaða gagna hann hefði leitað í því sambandi. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að þunglyndiseinkenni hefðu verið til staðar hjá stefnanda þegar hún fór í brjóstaminnkunaraðgerðina 1991. Ekkert í hans gögnum hefði bent til þess að mánuðum eða árum rétt fyrir aðgerðina hefði hún verið haldin þunglyndi að öðru leyti en því að ári fyrir aðgerðina hafi hún orðið þunglynd eftir barnsburð. Lagt var fyrir Högna dskj. nr. 52, sem er myndrit af bréfi hans til lögmanns stefnanda, dags. 12. desember 1997, en þar segir undir fyrirsögninni niðurstaða: 1)Vinnugeta frá aðgerð í ágúst 1991 til þessa dags: Að mati undirritaðs hefur Jórunn verið að mestu óvinnufær á þessum tíma vegna þunglyndis og vegna samspils líkamlegra og andlegra einkenna. 2)Vinnugeta nú:Ástand er að mestu óbreytt, þó hefur jákvæð lyfjasvörun um tíma aukið vinnugetu tímabundið. 3)Vinnugeta til frambúðar:Varanleg örorka hefur verið metin 20%, og þá með sérstöku tilliti til líkamlegra einkenna. Undirritaður telur, að vinnugeta muni verða skertari en þetta, vegna vaxandi tilhneigingar til þunglyndis sem afleiðing af samspili varanlegra líkamlegra einkenna, verri félagslegra aðstæðna en áður og geðrænna þátta. Er það mat undirritaðs, að örorka muni vera meiri en 75% út næsta ár meðan Jórunn stundar frekari endurhæfingu, en varanleg örorka muni vera 35% eftir það. Staðfesti Högni að bréf þetta væri frá honum komið. Hann sagði að 75% markið á örorku, sem þar standi, sé miðað við ályktun frá Tryggingastofnun ríkisins á þeim tíma, sem hann hefði álitið varanlegt til lengri tíma litið. Liv Synöve Þorsteinsson sjúkraliði kom fyrir dóminn sem vitni. Hún sagði m. a. að hún hefði unnið á lýtalækningadeild Landspítalans þegar stefnandi, Jórunn, fór í aðgerðina árið 1991. Hún kvaðst hafa spurt Jórunni á sínum tíma hvort hún hefði lesið bæklinginn um brjóstaminnkun [sbr. dskj. nr. 13]. Hefði hún neitað því. Liv kvaðst muna í aðalatriðum eftir dvöl Jórunnar á spítalanum. Hún kvaðst muna eftir að Jórunn hefði reykt því að þær hefðu reykt saman úti á svölum. Hún sagði að þær hefðu reykt eitthvað svipað - tvær, þrjár í einu þegar þær fóru út. Kristín Jónsdóttir hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún hefði unnið á lýtalækningadeild Landspítalans frá 1980 til 1997. Hún kvaðst lítillega muna eftir stefnanda, Jórunni. Lögð var fyrir Kristínu sjúkraskrá, sem kemur fram á dskj. nr. 3, hluti sem nefndur er: „UPPLÝSINGAR FYRIR HJÚKRUN." Kvaðst hún hafa skráð þær upplýsingar sem þarna eru. Þar er skráð: „Reykt pk. á dag sl. 16 ár." Hún kvaðst halda að hún hefði fengið þessar upplýsingar frá Jórunni. Þær hefðu rætt saman kvöldið fyrir aðgerð. Hún sagði að reykingar hefðu ekki verið ræddar sérstaklega af hjúkrunarfræðingum sem áhættuþáttur. Kvaðst hún ætla að hún hefði afhent stefnanda bæklinginn um brjóstaminnkun. Hún kvaðst ekki treysta sér til að svara því hvort hún hefði farið yfir efni bæklingsins með stefnanda. Hún sagði að öllum sjúklingum hefði verið sýndur þessi bæklingur. Kvaðst hún hafa veitt stefnanda ákveðna fræðslu um aðgerðina svo sem verið hefði skylda hennar. Hún taldi ólíklegt að tappað hefði verið blóði af stefnanda í svokölluðu skiptiherbergi af lækni án þess að það væri skráð í hjúkrunarskýrslu. Hún kvaðst ekki kannast við það að hjúkrunarfræðingur hefði tappað blóði úr sogdreni á stefnanda með sprautu án þess að það væri skráð. Hún kvað verkjalyfjagjöf til stefnanda frá 23. ágúst til 25. ágúst 1991, svo sem fram kemur í sjúkraskrá, vera með eðlilegu móti að hennar mati. Ingibjörg Nielsen hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að venja væri að ræða efni bæklingsins um brjóstaminnkunaraðgerð við sjúklinga áður en þeir fari í aðgerð. Hún kvaðst ekki muna eftir neinu sérstöku varðandi dvöl stefnanda á spítalanum eftir aðgerðina fyrr en það hefði komið upp að ástand hennar var farið að versna, ekkert fyrst. Hún kvaðst hafa verið á vakt 24. og 25. [ágúst]. Lilja Pálsdóttir hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún myndi eftir stefnanda á lýtalækningadeildinni á Landspítalanum á sínum tíma. Hún kvaðst muna eftir stefnanda því hún væri ættuð frá sama bæ og hún úti á landi. Hún hefði ekki verið málkunnug henni. Hún hefði hitt hana í fyrsta skipti á sjúkrahúsinu. Hún sagði að venjan hefði þá verið að hjúkrunarfræðingur á kvöldvakt fyrir aðgerð afhenti sjúklingi bæklinginn um brjóstaminnkunaraðgerð. Lilja sagði aðspurð að það hefði komið fyrir að læknir á deildinni spretti upp einum til tveimur saumum til að hleypa út minni háttar blæðingum hjá sjúklingi inni á deildinni í skoðunarherberginu ef þörf var á því en vanalega hefðu læknarnir ekki gert það einir, þeir hefðu yfirleitt haft hjúkrunarfræðing með sér. Hún kvað líklegt að það hefði verið skráð ef það hefði verið gert. Viðkomandi hjúkrunarfræðingur á vakt hefði hlotið að hafa orðið var við það vegna þess að hjúkrunarfræðingurinn hefði látið lækninn hafa bæði umbúðir og áhöld til þess. Hún taldi mjög ólíklegt að Árni Björnsson læknir hefði hleypt blóði af stefnanda inni á deildinni án þess að það væri fært til bókar. Hún sagði að vefjadrep kæmi fyrir af og til eftir brjósta-minnkunaraðgerð. Guðrún Fjalldal hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún hefði starfað á lýtalækningadeild Landspítalans frá 1987 til 1992. Hún kvaðst ekki muna sérstaklega eftir dvöl stefnanda á deildinni í ágúst 1991. Hún kvaðst aðspurð hafa verið annar tveggja höfunda bæklingsins um brjóstaminnkun, sem oft hefur verið minnst á í þessu máli [dskj. nr. 13]. Hún sagði að bæklingurinn hefði fyrst verið gefinn út í mars 1991. Hún sagði að bæklingurinn um brjóstaminnkun hefði legið frammi á deildinni í ágúst 1991 og tilgangurinn hefði verið að sýna hann öllum sjúklingum sem fóru í aðgerðina. Hjúkrunarfræðingarnir hefðu afhent sjúklingum bæklinginn. Bæklingurinn hefði átt að vera til stuðnings hjúkrunarfræðingi sem fór með sjúklingi yfir aðgerðina kvöldið áður en aðgerð fór fram svo sem venja var. Jóhann Bjarni Loftson sálfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 48, sem er myndrit af bréfi frá honum, dags. 19. júní 1997, varðandi stefnanda til „þeirra sem málið varða." Hann staðfesti undirskrift sína undir bréfið; að efni þess væri rétt og frá honum komið. Hann sagði m.a. að Jórunn hefði fyrst leitað til hans 17. september 1985. Þá hefði hún nýlega verið búin að fara í áfengismeðferð og var byrjuð að lifa án þess að neyta áfengis. Hún hafi verið alin upp við mjög hömlulaust heimilishaldi þar sem áfengismisnotkun var mikil og heimilishald rak mikið á reiðanum þannig að hún hefði átt mjög erfitt með að setja félagsleg mörk í öllum samskiptum, ekki síst í sambúð. Hann lýsti þessu frekar og gerði grein fyrir að stefnandi hefði byggt upp sjálfstraust og sjálfsvirðingu undir handleiðslu hans. Hann kvaðst hafa lagt fyrir hana persónuleikapróf og niðurstaða þess hefði ekki sýnt nein einkenni sem teljast mættu sjúkleg, hvorki þunglyndi né annað. Eftir aðgerðina í ágúst 1991 hefði hún leitað til hans 6. september 1991, skv. því sem hann hefði bókað. Eins og hann sá hana kvað hann hana hafa byrjað í ákveðinni afneitun á því sem var að gerast hjá henni. Ekki sé hægt að segja að allt í einu hefði orðið skyndilegt hrun hjá henni eftir aðgerðina, heilmikil afneitun hafi verið í gangi hjá henni - þetta gat bara ekki verið að gerast að hennar áliti. Það hafi ekki verið fyrr en seinna sem hún hefði gert sér grein fyrir hvað hún var að fara í gegnum. Það hefði tekið hana töluverðan tíma að átta sig á alvöru málsins. Þá hafi sjálfstraust hennar byrjað að brotna niður vegna þess m.a. að brjóst hennar voru allt öðruvísi en hún hafði gert ráð fyrir að þau kæmu út eftir aðgerðina. Hún hefði samtímis þurft að berjast við endalausan sársauka og aðra erfiðleika. Sjálfstraust hennar hafi smám saman brotnað niður. Það hefði verið að gerast á um það bil fjórum til sex mánuði en ekki sé mögulegt að tímasetja þetta nákvæmlega. Jóhann sagði að komið hefðu fram þunglyndiseinkenni hjá stefnanda við þetta mótlæti. Hann sagði að stefnandi hefði verið lengi að vinna sig út úr þessari kreppu og varla sé hægt að segja því lokið. Hann sagði að hún hefði lengi leitað til hans og geri það enn, hægt og rólega sé verið að byggja upp sjálfstraust hennar. Hann sagði að Jórunn Anna væri mikil baráttukona en hún væri ekki búin að vinna sig út úr þessari kreppu þó hún beri sig vel. Ólafur Pétur Jakobsson læknir, sem býr í Svíþjóð, gaf vitnisburð gegnum síma. Hann staðfesti að vottorð, dags. 22. ágúst 1996, sem liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 43, frá honum komið. Hann sagði að nýrri gögn í málinu, sem hann hefði fengið send, hefði ekki breytt ályktun hans svo sem hann greinir frá í vottorðinu. Hann rökstuddi í stuttu máli niðurstöðu vottorðsins og hvernig hann hefði komist að henni og svaraði spurningum sem beint var til hans í því sambandi. Ólafur sagði að niðurstöður sínar væru ekki byggðar á framburði stefnanda, sbr. tl. 2 og 3 á bls. 6 í vottorðinu. Þessi lýsing á sjúkrasögu stefnanda komi frá stefnanda, eins og tekið sé fram, og hafi engin áhrif haft á niðurstöðu hans. Hann sagði að orð sín í niðurstöðu, að kerarnir hefðu stíflast á fyrstu klukkustundum eftir aðgerð, væru byggð á á reynslu hans af svona aðgerðum. Hann kvaðst hafa farið eftir sjúkraskránni sem greindi frá verkjum hjá stefnanda eftir aðgerðina - að brjóstið hefði verið spennt. Komi fram í sjúkraskránni að tæmt hefði verið storknað blóð úr brjóstinu. Ef kerarnir hefðu verið í lagi hefði ekki safnast blóð fyrir í brjóstinu sem síðan hefði storknað. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að blóðrásin í brjóstinu hefði truflast vegna blæðingar. Oddur Guðjón Pétursson kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir Odd dskj. nr. 63, sem er myndrit af bréfi, dags. 7. desember 1998. Hann staðfesti að hafa undirritað bréfið og að efni þess væri rétt. Að lokum gáfu skýrslu Sigurður Sigurðsson, faðir stefnanda, og Stefanía Guðrún Þorbergsdóttir, móðir stefnanda. IX. Niðurstaða: Málsaðilar eru sammála um að forsenda aðgerðarinnar hafi verið stór og þung brjóst sem ollu líkamlegum einkennum í formi verkja frá herðum og baki. Tilgangur aðgerðarinnar hafi því verið að minnka brjóstin til þess að draga úr eða eyða þeim einkennum. Út frá þessum forsendum er eðlilegt að tekið sé meira en minna af brjóstum, þó þannig að endanleg stærð þeirra sé í samræmi við óskir sjúklings, sé það samrýmanlegt megintilgangi aðgerðarinnar. Aðila greinir á um hversu ítarlegar munnlegar upplýsingar hafi verið veittar um áhættu brjóstaminnkunaraðgerða. Ekki nýtur óyggjandi gagna um þetta. Aftur á móti er víst að stefnanda var afhentur til yfirlestrar upplýsingabæklingur lýtalækningadeildar um brjóstaminnkunaraðgerðir. Í þeim bæklingi (dómskjal nr. 13) segir m.a. á bls 5 og 6: „Hugsanleg vandamál eftir aðgerð eru blæðingar, sýking og blóðrásartruflun í geirvörtu, sem leitt geta til dreps í hluta eða allri geirvörtunni. Ekki er hægt að fyrirbyggja þessi vandamál með öllu heldur verður að taka á þeim ef þau koma upp.” Í vitnaleiðslum bar stefnandi að hún hefði ekki kynnt sér efni bæklingsins ítarlega fyrir aðgerðina. Um skort á samráði um val á aðferð til brjóstaminnkunar með tilliti til kosta og galla mismunandi aðferða verður nánar fjallað undir næsta lið. Ýmsar aðferðir eru viðurkenndar og notaðar við brjóstaminnkun. Fylgikvilli eins og blóðrásartruflun að því marki að valdi vefjadrepi er vel þekkt eftir allar viðurkenndar aðferðir til brjóstaminnkunar án þess að um greinanleg mistök í framkvæmd aðgerðar sé að ræða. Þessa fylgikvilla var sérstaklega getið í upplýsingabæklingi lýtalækningadeildar. Sú aðferð sem beitt var í þessu tilfelli er útfærsla á aðgerð sem kennd er við Strömbeck. Er geirvarta þá látin lifa á blóðflæði sem berst um einn vefjastilk frá miðlægu hlið brjóstsins (medially based monopedicle flap). Sú aðferð er viðurkennd og mikið notuð. Við aðalmeðferð töldu öll sérfróð vitni þessa aðferð eðlilegt val við brjóstaminnkun hjá ungri konu þar sem ætla má að máli skipti að halda tilfinningu í geirvörtu. Sérfróðum vitnum bar líka saman um að þessi aðgerðartegund hefði ekki í för með sér aukna áhættu á blóðrásartruflunum umfram aðrar aðferðir þar sem geirvartan er höfð á vefjastilk, en ekki fjarlægð að fullu og grædd á aftur. Enn fremur töldu sérfræðingar eðlilegt, og ekki tengt sérstakri áhættu, að nota þessa aðferð við minnkun af því umfangi sem hér um ræðir, eða milli 500 og 600 grömm úr hvoru brjósti. Þar sem aðilum ber ekki saman um hvaða upplýsingar voru munnlega veittar fyrir aðgerð er einungis hægt að ætla að stefnandi hefði ekki haft athugasemdir við að notuð skyldi viðurkennd aðferð sem ekki er þekkt að meiri áhættu varðandi blóðrásartruflun en aðrar viðurkenndar aðferðir. Ekkert kemur fram í aðgerðarlýsingu frá 23. ágúst 1991(hluti af dómskjali nr 3) sem bendir til annars en að aðgerðin hafi verið framkvæmd á hefðbundinn hátt. Samkvæmt svæfingarskýrslu (hluti af dómskjali nr 3) hófst aðgerðin kl. 11.25 og lauk kl. 13.25. Blóðtap var áætlað 300 ml. Hvorki aðgerðarlengd né blóðtap benda til annars en að aðgerð hafi gengið eðlilega fyrir sig. Settir voru tveir sogkerar í hvort brjóst sem er viðurkennd og almennt notuð aðferð. Á skýrslu frá gæsludeild (hluti af dómskjali nr 3) kemur fram að í kerana frá hægra brjósti séu kl. 13.45 komnir 160 ml af blóði og kl. 15.30 séu komnir 105 ml til viðbótar. Það er því ljóst að nokkur blæðing hefur verið frá hægra brjósti fyrst eftir aðgerð (rúmlega 50ml/klst. milli kl. 13.45 og 15.30). Í hjúkrunarskýrslu frá legudeild og á yfirlitsblaði um vökva- og elektrolýtajafnvægi (hluti af dómskjali nr 3) kemur fram að tæmdir hafi verið 265 ml af blóði úr kerum hægra brjósts, annað hvort á gæsludeild fyrir flutning sjúklings á legudeild eða strax eftir komu þangað kl. 17.00. Samkvæmt sömu heimildum kemur fram að í kera frá hægra brjósti hafi, eftir að þeir 265 ml voru tæmdir, komið samtals 294 ml til kl. 8.00 hinn 24. ágúst (vaktaskipti hjúkrunarfræðinga), þar af 29 ml aðfaranótt 24. ágúst (næturvakt) og þá 265 ml til kl. 24.00 (vaktaskipti hjúkrunarfræðinga) 23. ágúst, eða að jafnaði rúmlega 30ml/klst. Því þykir ljóst að blæðing fór minnkandi eftir því sem á aðgerðarsólarhring leið og var óveruleg frá því aðfaranótt 24. ágúst. Það verður enn fremur að teljast mjög ósennilegt að kerar sem skila þessu magni, að því er best verður séð, fyrstu 10 klukkustundir eftir aðgerð, hafi verið stíflaðir, þannig að verulegt magn blóðs og sega hafi getað safnast fyrir í brjóstinu fyrsta sólarhringinn eftir aðgerð. Eins og fram kemur að ofan er það samdóma mat sérfræðinga í lýtalækningum að það magn af vef sem fjarlægt var við aðgerðina, og var sambærilegt úr báðum brjóstum, sé ekki það mikið að það auki að marki fylgikvillahættuna við þessa aðgerð. Þannig verður ekki fallist á þá fullyrðingu stefnanda að þær alvarlegu afleiðingar sem urðu á hægra brjósti verði raktar til þess að óeðlilega mikill brjóstavefur hafi verið fjarlægður. Varðandi staðhæfingar stefnanda um blæðingu inn í hægra brjóst strax eftir aðgerð, stíflun á kerum og myndun blóðgúlps í brjóstinu í kjölfar þess er vísað til þess sem að ofan er sagt um það efni. Í ljósi þess verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til þess að gera aðra aðgerð hinn 23. ágúst til þess að stöðva blæðingu, þar sem blæðing fór minnkandi og ekki annað séð en að kerar virkuðu sem skyldi. Við aðalmeðferð kom fram hjá hjúkrunarfræðingum að stofugangur var genginn á lýtalækningadeild alla virka daga og laugardaga en ekki alltaf á sunnudögum. Læknirinn ber að hann hafi skoðað sjúkling á gæsludeild í lok vinnudags 23. ágúst (föstudag), að morgni laugardags hinn 24. ágúst og að morgni mánudags hinn 26. ágúst og daglega eftir það. Þannig virðist sem stefnandi hafi verið skoðuð af sérfræðingi í lýtalækningum daglega fyrstu daga eftir aðgerð nema hvað vafi leikur á um 25. ágúst. Ekki er venja að skrá sérstaklega í sjúkraskrá að genginn sé stofugangur. Stefnandi ber að tvisvar sinnum á fyrstu dægrum eftir aðgerð hafi verið hleypt blóði eða blóðsegum úr hægra brjósti. Hafi það verið gert á legudeildinni af tveimur mismunandi sérfræðingum. Hér ber aðilum enn verulega milli, þar sem engar upplýsingar í frumgögnum (sjúkraskýrslu), sem skráð eru jafnóðum í sjúkralegunni, geta um þessi inngrip. Við aðalmeðferð kom fram hjá bæði lækni og hjúkrunarfræðingum að ólíklegt sé að slík inngrip hefðu verið framkvæmd á legudeild. Enn fremur var samdóma talið mjög ósennilegt að slík inngrip myndu vera gerð án aðstoðar hjúkrunarfræðinga eða að þeirra skyldi ekki getið við skráningu í hjúkrunarskýrslu. Þannig finnst ekki stuðningur í frumgögnum við staðhæfingu stefnanda og verður að teljast ósannað að þessi inngrip hafi átt sér stað eins og hún lýsir. Líkamshiti stefnanda var samkvæmt hitablaði (hluti af dómskjali nr 3) á bilinu 37.2 til 37.8 fyrstu tvo sólarhringana eftir aðgerð. Að kvöldi 26. ágúst fær hún 38.4 stiga hita og er þá sett á sýklalyf sem virkt er gegn þeim húðsýklum sem oftast valda sársýkingum eftir aðgerðir sem þessa. Hún er hitalaus daginn eftir og út sjúkraleguna. Kerar höfðu verið fjarlægðir áður en hitahækkunin varð og var því ekki hægt að taka sýni til bakteríuræktunar úr vessa frá brjóstinu. Engar heimildir benda til þess að sýni til ræktunar hafi verið tekið frá sárum, hvorki frá þeim sem heft voru saman við aðgerðina eða þar sem kerarnir voru, og getur það ekki talist í samræmi við góða læknismeðferð (lege artis). Þetta hefur þó ekki áhrif á þá alvarlegu fylgikvilla sem af aðgerðinni hlutust. Að hefja sýklalyfjameðferð án þess að ræktunarsvör eða önnur óyggjandi sönnun um sýkingu liggi fyrir er hins vegar eðlileg læknismeðferð, einkum þar sem um er að ræða hugsanlegar sýkingar sem geta haft mikil áhrif á endanlega útkomu aðgerðar. Slíkt á við eftir brjóstaminnkunaraðgerðir. Hitahækkun getur stafað af öðrum ástæðum en bakteríusýkingu og er vefjadrep ein hugsanleg ástæða. Samkvæmt skráningu í hjúkrunarskýrslu var fylgst reglulega með þeim þáttum sem bent geta til blóðrásartruflunar samkvæmt almennt notuðum skilmerkjum. Ekkert kemur fram í þeirri skráningu sem styður að merki um að blóðrásartruflun og yfirvofandi vefjadrep hafi verið merkjanleg fyrr en 27. ágúst að skráð er „efri hluti vörtu bláleitur.” Þann sama dag er annað hvort hefti fjarlægt úr sárum á hægra brjósti, gefið innrennslislyf (Macrodex) til að auka háræðablóðflæði og raförvun (TNS) beitt í sama skyni. Þann 28. ágúst er síðan gerð enduraðgerð þar sem 100 til 200 ml af blóðstorku er hleypt út úr hægra brjósti. Ákvarðanir um alla þessa meðferðarþætti voru teknar af sérfræðingi og er um að ræða eðlilega og viðtekna meðferð. Ákvörðun um enduraðgerð til að hleypa út blóðstorku og þannig reyna að auka gegnumstreymi blóðs um brjóstvefinn er erfitt álitaefni og verður endanlega ekki byggð á öðru en mati læknis. Mælitækni af öllum gerðum getur ekki hjálpað til við þá ákvarðanatöku. Það var samdóma álit sérfræðinga við aðalmeðferð, að mat læknis á blóðflæði væri mikilvægasta eftirlitstækið, enda notað af þeim öllum. Um eftirlit sérfræðinga (stofugangur) eftir aðgerðina er fjallað að ofan. Við mat á merki um blæðingu inn í brjóst og myndun blóðgúlps eru að auki lögð til grundvallar einkenni sjúklings, og þá einkum verkir sem stafa af vefjaspennu. Blóðgúlpur af því umfangi að hann valdi blóðrásartruflun í brjóstinu væri líklegur til að valda verulegum einkennum sem ekki ættu að fara fram hjá læknum eða reyndum hjúkrunarfræðingum á lýtalækningadeild þar sem fjöldi brjóstaminnkunaraðgerða er framkvæmdur. Greinargerð stefnanda og heimildum í sjúkraskrá (dómskjal nr. 3) ber hér alls ekki saman. Að minnsta kosti 5 hjúkrunarfræðingar hafa skráð færslur dagana 23. ágúst til 27. ágúst og er hvergi að finna ábendingu um óeðlilega mikla verki. Samkvæmt lyfjablaði var verkjalyfjagjöf minni en oftast er eftir brjóstaminnkunaraðgerðir fyrstu dægur eftir aðgerðina, eða tveir verkjastílar að kvöldi aðgerðardags og engin verkjalyf fyrsta heila sólarhring eftir aðgerð (24.08). Sé reiknað með samtals tæplega 900 ml blóðtapi aðgerðarsólarhringinn (blæðing í aðgerð og skráð blæðing í sogkera) er blóðgildi 24. ágúst 1991 eðlilegt að teknu tilliti til þynnigaráhrifa af vökvagjöf í æð. Þetta blóðgildi styður heldur ekki að meiri háttar blóðsegasöfnun hafi þá átt sér stað í brjóstinu. Það magn blóðstorku sem hleypt var út úr hægra brjósti við aðgerðina 28. ágúst bendir heldur ekki til þess að um meiri háttar blóðgúlpsmyndun hafi verið að ræða á fyrsta sólarhring eftir aðgerð. Ekkert kemur fram í gögnum málsins, né almennri reynslu af meðferð vefjadreps, að hægt hefði verið að hafa áhrif á umfang drepsins í hægra brjósti með sértækum aðgerðum sem aðeins verði við komið á sjúkrahúsi. Þannig verður ekki fallist á að verulegar líkur séu á að takmarka hefði mátt drepið með því að seinka útskrift. Með þessu er því ekki mótmælt að annað í ástandi stefnanda hafi ekki réttlætt lengri sjúkralegu, og er þá einkum horft til þess álags og áfalls sem alvarlegir fylgikvillar einatt eru fyrir sjúklinga. Í samantekt verður því ekki fallist á að eftirlit hafi verið ónógt eða eftirmeðferð ófullnægjandi hvað varðar það sem gert var til þess að greina og meðhöndla blóðrásartruflun og vefjadrep. Þegar hefur verið gerð grein fyrir misræmi í frásögn stefnanda og skurðlæknisins varðandi upplýsingagjöf fyrir aðgerð. Meðal þess eru óskir sjúklings um brjóstastærð og upplýsingar læknis um það efni. Eru því ekki efni til að taka afstöðu til þess. Hitt er óumdeilt að stærð og lögun brjóstsins og staðsetning geirvörtu eru þættir sem eru alfarið á valdi þess læknis sem brjóstaminnkunaraðgerð framkvæmir. Ljóst er að brjóst urðu lítil eftir aðgerðina, óháð drepinu í hægra brjósti, og talsvert minni en „medium”eða skálarstærð B eins og stefnandi telur sig hafa óskað eftir. Eins er ljóst að staðsetning vinstri geirvörtu var óeðlilega hátt á brjóstinu miðað við almennt notuð viðmið og þess hvar meginvefur brjóstsins var staðsettur. Þetta leiddi til annarrar aðgerðar sem ella hefði ekki verið þörf á. Örmyndun eftir aðgerð er háð fjölmörgum þáttum sem ekki eru á valdi skurðlæknis, jafnvel þó sár grói án fylgikvilla. Þannig verður að fallast á að brjóst hafi verið lítil eftir aðgerð, staðsetning vinstri geirvörtu óeðlilega há og því misræmi á milli. Þessi vansmíð olli því að annarrar aðgerðar var þörf til að leiðrétta legu geirvörtu vinstra brjósts. Þetta var óháð vefjadrepinu í hægra brjósti. Við flutning á takmörkuðu magni af húð er viðtekin venja að tökusvæði sé á lítt áberandi stað. Þetta staðarval er alfarið á valdi skurðlæknisins. Engin efni eru til þess að velja tökusvæði rétt ofan við hné á utanverðum ganglim í þessu tilfelli. Dómurinn telur því að það tökusvæði geti ekki talist eðlilegt. B. Misræmis gætir í sjúkraskýrslum, vottorðum og öðrum málskjölum sem koma frá heilbrigðiskerfinu og lögð voru fram í máli þessu. Þetta misræmi veldur þó ekki því að áliti dómsins, að álykta megi að drep í hægra brjósti stefnanda eftir aðgerðina hafi orsakast af mistökum við aðgerðina eða við eftirmeðferðina á stefnanda á sjúkrahúsinu. Að mestu er byggt á skýrslum, þar sem skráning á atburðarrás er gerð jafnóðum, enda verður að telja að slík gögn séu mun áreiðanlegri heimildir en upplýsingar sem gefnar eru með skráningu eftir á. Ljóst er, og raunar ómótmælt, að afleiðingar skurðaðgerðarinnar 23. ágúst 1991 á heilsu og líðan stefnanda hafa verið miklar og langvarandi. Fjölmargar skurðaðgerðir og önnur meðferð hafa fylgt í kjölfarið. Samkvæmt framangreindu verður þó ekki talið að stefndi beri skaðabótaábyrgð á ætlaðri örorku stefnanda sem varð vegna dreps eftir aðgerðina eins og áður var greint frá. Á hinn bóginn verður talið að stefndi beri ábyrgð á að stefnandi þurfti að gangast undir aðgerð til að leiðrétta legu geirvörtu vinstra brjósts og að skinn var tekið á röngum stað á stefnanda til ígræðslu í aðgerðinni 26. september 1991. Þykir stefnandi því eiga rétt á miskabótum að fjárhæð 1.500.000 krónur. Er þá litið til þess að í örorkubótum felast samkvæmt dómvenju að hluta til bætur, sem ekki tengjast beinlínis fjárhagslegu tjóni í framtíðinni, þegar dæmt hefur verið að maður eigi hvort tveggja rétt til örorkubóta og miskabóta. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dómsmálaráðherra veitti stefnanda gjafsókn í máli þessu fyrir héraðsdómi 1. febrúar 1999. Gjafsóknarkostnaður stefnanda er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., sem telst hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna, og útlagður kostnaður vegna gagnaöflunar o.fl., samtals 437.792 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.437.792 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Páll Þorsteinsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir, Stefán Einar Matthíasson læknir og Þorvaldur Jónsson læknir, kveða upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Jórunni Önnu Sigurðardóttur, 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1995 til 29. júní 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.437.792 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., 1.000.000 króna.
Mál nr. 386/1999
Fasteignakaup Forkaupsréttur Kröfugerð
Með dómi Hæstaréttar 19. nóvember 1998 var viðurkenndur forkaupsréttur I að tveimur eignarhlutum í nánar tiltekinni fasteign með þeim skilmálum, sem greindi í kauptilboði einkahlutafélagsins Á til Ó 29. desember 1996, en afhendingardagur samkvæmt tilboðinu skyldi vera 1. apríl 1997. Hins vegar var vísað frá dómi kröfu I um að Á yrði gert að gefa út afsal fyrir eignarhlutunum. I höfðaði að nýju mál gegn Á 9. janúar 1999 og krafðist þess að Á yrði dæmt til þess að gefa út afsal samkvæmt nánar tilteknum skilmálum, sem I taldi í samræmi við kauptilboðið frá 29. desember 1996. Á hélt því hins vegar fram að forkaupsréttur I væri fallinn niður, þar sem I hefði hvorki greitt kaupverðið né efnt skyldur sínar að gengnum fyrrgreindum dómi Hæstaréttar auk þess sem I byði nú ekki fram greiðslur í samræmi við tilboðið. Á það var fallist með héraðsdómara, að I hefði ekki verið gefið tilefni til að bjóða fram greiðslu kaupverðs án málsóknar eftir að dómur Hæstaréttar gekk um forkaupsrétt hans og væri því ekki unnt að líta svo á að réttur hans væri niður fallinn. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var fallist á að Á væri skylt að gefa út afsal til I gegn yfirtöku veðskulda, sem greindi í kauptilboðinu, miðað við stöðu þeirra 29. desember 1996, en með áföllnum vöxtum og verðbótum frá 1. apríl 1997 að telja, auk peningagreiðslu í samræmi við tilboðið. Á þótti ekki hafa átt rétt á dráttarvöxtum af peningagreiðslunni fyrr en eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Hins vegar taldi héraðsdómari að hann ætti rétt á vöxtum sem svöruðu til vegins meðaltals vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum fram til þess tíma og gerði I ekki sérstaka kröfu um að þeirri ákvörðun yrði breytt. I var einnig talið rétt að draga frá peningagreiðslunni fjárhæðir, sem hann hafði greitt Á í leigu fyrir eignarhlutana eftir 1. apríl 1997, en honum bæri einnig að standa skil á sköttum og gjöldum, sem fallið hefðu á eignina frá þeim tíma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 1999. Hann krefst þess að vísað verði frá Hæstarétti aðallega öllum kröfum gagnáfrýjanda um breytingar á niðurstöðum hins áfrýjaða dóms, en til vara kröfu um vexti í þrautavarakröfu gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti krefst aðaláfrýjandi aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, svo og að viðurkennt verði að fallinn sé niður forkaupsréttur gagnáfrýjanda að eignarhlutum nr. 0103 og 0104 í fasteigninni að Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði og að honum verði gert að víkja úr þeim. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gegn útgáfu afsals fyrir umræddum eignarhlutum verði gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða sér 12.351.367 krónur, 3.740.086 krónur og 330.388 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 30. apríl 1997 til greiðsludags. Verði gagnáfrýjanda einnig gert að taka að sér að greiða eftirstöðvar sex veðskuldabréfa, sem hvíli á eignarhlutunum og hafi 16. febrúar 2000 numið alls 7.453.458 krónum, og áfallna vexti og verðbætur frá síðasta gjalddaga hvers skuldabréfs ásamt innheimtukostnaði. Jafnframt verði hann dæmdur til að greiða fasteignagjöld vegna eignarhlutanna frá 1. janúar 2000 ásamt áföllnum dráttarvöxtum. Til þrautavara krefst aðaláfrýjandi þess að fyrrnefndar fjárhæðir í varakröfu beri á þargreindu tímabili nánar tiltekna vexti, sem svari til meðaltals ársvaxta af nýjum almennum útlánum viðskiptabanka og sparisjóða. Enn til vara krefst hann þess, að fjárhæðirnar í varakröfu beri á sama tímabili nánar tiltekna vexti, sem svari til vegins meðaltals vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. nóvember 1999. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að gefa út afsal til sín fyrir framangreindum eignarhlutum í fasteigninni að Fjarðargötu 17 gegn staðgreiðslu á 21.037.500 krónum að frádregnum húsaleigugreiðslum að fjárhæð 1.814.395 krónur, en viðbættum fasteignagjöldum að fjárhæð 225.340 krónur. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að sér verði gert að greiða sömu fjárhæð með því að taka að sér veðskuldir, sem hvíli á eignarhlutunum samkvæmt sex skuldabréfum, miðað við eftirstöðvar þeirra við útgáfu afsals, en afgang kaupverðsins greiði hann á sama tíma með peningum. Til þrautavara krefst hann þess að sama fjárhæð verði greidd með því að hann taki að sér eftirstöðvar umræddra veðskulda eins og þær stóðu 29. desember 1996, samtals 8.686.133 krónur, og greiði vexti, sem hafi fallið á skuldirnar frá 1. apríl 1997, en afgangur kaupverðsins, 12.351.367 krónur, verði greiddur með peningum við útgáfu afsals að viðbættum áðurnefndum 225.340 krónum en frádregnum 1.814.395 krónum með nánar tilteknum vöxtum, sem svari til vegins meðaltals vaxta af óverðtryggðum útlánum viðskiptabanka og sparisjóða, frá 10. apríl 1997 til 28. júní 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til útgáfudags afsals. Í öllum þessum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til ýtrustu vara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum, sem lögð voru fyrir Hæstarétt, óskaði gagnáfrýjandi eftir því 28. júní 1999 í símskeyti til lögmanns aðaláfrýjanda að fá að greiða kaupverð fyrrnefndra eignarhluta í fasteigninni að Fjarðargötu 17 með þeirri fjárhæð, sem mælt var fyrir um í héraðsdómi, gegn því að fá um leið gefið út afsal fyrir þeim. Hinn 29. sama mánaðar sendi gagnáfrýjandi lögmanninum útreikning á fjárhæðinni, sem hann taldi nema 13.510.122 krónum að meðtöldum vöxtum. Á fundi sama dag bauð gagnáfrýjandi fram greiðslu fjárhæðarinnar með tékka, en aðaláfrýjandi hafnaði að taka við henni og gefa út afsal með vísan til þess að hann hygðist skjóta málinu til Hæstaréttar. Lagði gagnáfrýjandi þá fjárhæðina 6. júlí 1999 á geymslureikning við Búnaðarbanka Íslands hf. Með framangreindum aðgerðum bauð gagnáfrýjandi fram efndir á skyldum sínum samkvæmt dómsorði héraðsdóms og lýsti þannig í verki vilja sínum til að una við niðurstöðu hans. Aðaláfrýjandi neitaði hins vegar að taka við greiðslu. Af þessari afstöðu gat gagnáfrýjandi ekki verið bundinn þegar aðaláfrýjandi lét verða af áfrýjun héraðsdóms. Eru því ekki efni til að fallast á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi vegna þessara gerða sinna glatað heimild til að áfrýja héraðsdómi. Fyrrgreind þrautavarakrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti er sama efnis og krafa, sem hann gerði í héraðsdómsstefnu til „þrautaþrautavara“, ef frá er talið að í héraði tilgreindi hann ekki vaxtafót „meðalvaxta banka og sparisjóða af óverðtryggðum lánum“, sem þar voru nefndir svo og hann krafðist að reiknaðir yrðu af húsaleigugreiðslum til aðaláfrýjanda að fjárhæð samtals 1.814.395 krónur. Úr þeirri ónákvæmni í kröfugerð bætti gagnáfrýjandi í gagnáfrýjunarstefnu. Verður ekki litið svo á að þargreind krafa um vexti sé ný krafa fyrir Hæstarétti, eins og aðaláfrýjandi hefur haldið fram. Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til að verða við kröfu aðaláfrýjanda um að vísað verði frá Hæstarétti kröfum gagnáfrýjanda um breytingar á hinum áfrýjaða dómi, hvorki í heild né að hluta. II. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna fyrrgreindum kröfum, sem aðaláfrýjandi hefur aðallega gert fyrir Hæstarétti. Sem áður segir krefst aðaláfrýjandi með varakröfum sínum hér fyrir dómi að gagnáfrýjanda verði gegn útgáfu afsals fyrir eignarhlutunum í Fjarðargötu 17 gert að greiða sér 12.351.367 krónur að viðbættum 3.740.086 krónum og 330.388 krónum með vöxtum, svo og að gagnáfrýjanda verði gert að taka að sér greiðslu eftirstöðva sex veðskuldabréfa, sem hvíli á eignarhlutunum og aðaláfrýjandi kveður hafa numið 16. febrúar 2000 samtals 7.453.458 krónum, og fasteignagjalda frá 1. janúar 2000 að telja. Aðilarnir deila ekki um að fyrstnefnda fjárhæðin svari til þess hluta útborgunar samkvæmt kauptilboði 29. desember 1996 og kaupsamningi 30. sama mánaðar um alla fyrstu hæð hússins að Fjarðargötu 17, sem hefði átt að koma fyrir eignarhlutana nr. 0103 og 0104 og greiðast á tímabilinu frá 30. apríl 1997 til 25. apríl 1998. Fjárhæðin, sem næst er nefnd hér að ofan, er samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda heildarfjárhæð afborgana, verðbóta, vaxta og innheimtukostnaðar af áhvílandi veðskuldum á eignarhlutunum, sem hann kveðst hafa innt af hendi á tímabilinu frá 1. maí 1997 til 3. nóvember 1999. Fjárhæðin, sem því næst greinir, er að sögn aðaláfrýjanda samtala fasteignagjalda af eignarhlutunum, sem hann greiddi frá 15. júní 1997 til sama dags á árinu 1999. Aðaláfrýjandi breytti kröfum sínum endanlega í það horf, sem hér um ræðir, við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti. Fram til þess tíma hafði hann á hinn bóginn allt frá aðalmeðferð málsins í héraði krafist í sömu liðum og áður greinir greiðslu á 12.351.367 krónum, 2.585.659 krónum og 225.340 krónum, svo og að gagnáfrýjandi yrði dæmdur til að taka að sér áhvílandi veðskuldir að eftirstöðvum 7.621.547 krónur og ógreidd fasteignagjöld á gjalddaga frá og með 15. mars 1999. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda stafar þessi breyting á kröfugerð af því að hann hafi eftir aðalmeðferð málsins í héraði greitt fasteignagjöld af eignarhlutunum og afborganir af veðskuldum, sem hafi í senn valdið hækkun á kröfuliðum hans um greiðslu úr hendi gagnáfrýjanda og lækkun á eftirstöðvum áhvílandi veðskulda. Þessar breytingar á kröfugerð komu ekki fram í greinargerð aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti. Þegar af þeirri ástæðu er ekki fullnægt skilyrðum til að koma þeim að í málinu samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Verður samkvæmt þessu að taka mið af kröfum aðaláfrýjanda, eins og þær voru bornar fram endanlega í héraði og í greinargerð hans fyrir Hæstarétti, en til þess verður að líta að við málflutning hér fyrir dómi lýsti gagnáfrýjandi yfir að hann viðurkenndi að í uppgjöri á milli aðilanna yrði tekið tillit til greiðslu afborgana, verðbóta og vaxta af veðskuldum, sem hvíli á eignarhlutunum, ásamt gjöldum af þeim til samræmis við þær forsendur, sem lagðar yrðu til grundvallar dómi í málinu um hvernig standa ætti að slíku uppgjöri. Gagnáfrýjandi lagði sem áður segir 6. júlí 1999 á geymslureikning greiðslu á þeirri fjárhæð, sem hann taldi samkvæmt eigin útreikningi að héraðsdómur hafi gert sér að standa aðaláfrýjanda skil á gegn útgáfu afsals fyrir eignarhlutunum í fasteigninni að Fjarðargötu 17. Gagnáfrýjandi hefur ekki krafist þess að ákvæði héraðsdóms um dráttarvexti verði breytt af þessum sökum. Að þessu gættu og með því að hvorugur málsaðili hefur hreyft sérstökum athugasemdum við niðurstöðu héraðsdóms um vexti verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, ÁHÁ-byggingar ehf., greiði gagnáfrýjanda, Ingvari Guðmundssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 28. f.m., er í aðalsök höfðað með stefnu birtri 9. janúar 1999 af Ingvari Guðmundssyni, kt. 051158-2379, Stuðlabergi 20, Hafnarfirði, á hendur Árna Hjörleifssyni, kt. 190347-3119, Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, stjórnarformanni ÁHÁ-bygginga ehf., kt. 451291-2379, Suðurlandsbraut 54, Reykjavík, fyrir hönd félagsins. Gagnstefnandi höfðaði gagnsök með stefnu birtri 12. febrúar 1999. Í aðalsök gerir aðalstefnandi eftirfarandi dómkröfur: Aðallega, að gagnstefnanda verði gert að afsala aðalstefnanda fasteignunum Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, eignarhlutum 0103 og 0104, gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 21.037.000 krónur sem innt yrði af hendi með peningum við útgáfu afsals að frádregnum leigugreiðslum sem aðalstefnandi greiddi gagnstefnanda eftir 1. apríl 1997 samtals að fjárhæð 1.814.395 krónur. Til vara, að gagnstefnanda verði gert að afsala aðalstefnanda fasteignunum Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, eignarhlutum 0103 og 0104, gegn greiðslu kaupverðs 21.07.500 krónur, sem aðalstefnandi innir af hendi með því í fyrsta lagi að taka að sér greiðslu áhvílandi veðskulda samkvæmt 6 veðskuldabréfum sem hvíla á 1.-3. veðrétti eignanna, miðað við eftirstöðvar þeirra við útgáfu afsals, og í öðru lagi með greiðslu eftirstöðva í peningum við útgáfu afsals, að frádregnum leigugreiðslum sem stefnandi greiddi stefnda eftir 1. apríl 1997 að fjárhæð 1.814.395 krónur. Önnur varakrafa aðalstefnanda er sú, að gagnstefnanda verði gert að afsala fasteignunum Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, eignarhlutum 0103 og 0104, til aðalstefnanda gegn greiðslu kaupverðs 21.037.500 krónur sem aðalstefnandi innir af hendi með því að taka að sér greiðslu áhvílandi skuldabréfa á 1.-3. veðrétti fasteignanna miðað við stöðu þeirra hinn 29. desember 1996. Gagnstefnandi greiði vexti af áhvílandi lánum til útgáfudags afsals, en þann dag greiði aðalstefnandi eftirstöðvar kaupverðsins í peningum að frádregnum leigugreiðslum sem aðalstefnandi greiddi gagnstefnanda eftir 1. apríl 1997 af fjárhæð 1.814.395 krónur. Þriðja varakrafa aðalstefnanda er sú, að gagnstefnanda verði gert að afsala fasteignunum Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, eignarhlutum 0103 og 0104, til aðalstefnanda gegn greiðslu kaupverðs 21.037.500 krónur, sem aðalstefnandi innir af hendi með því að taka að sér greiðslu áhvílandi skuldabréfa á 1.-3. veðrétti fasteignanna miðað við stöðu þeirra hinn 29. desember 1996, aðalstefnandi greiði vexti af áhvílandi lánum frá 1. apríl 1997, en eftirstöðvar kaupverðsins verði greiddar í peningum við útgáfu afsals, að frádregnum leigugreiðslum sem aðalstefnandi greiddi gagnstefnanda eftir 1. apríl 1997 að höfuðstól 1.814.395 krónur, auk meðalvaxta banka og sparisjóða af óverðtryggðum lánum samkvæmt útreikningi Seðlabanka Íslands af þeim geiðslum, sem reiknast myndu af 197.689 krónum frá 10. apríl 1997 til 3. maí s.á., af 395.741 krónum frá þeim degi til 10. júní s.á., af 593.793 krónum frá þeim degi til 9. júlí s.á., af 795.644 krónum frá þeim degi til 8. ágúst s.á., af 997.857 krónum frá þeim degi til 10. september s.á., af 1.202.150 krónum frá þeim degi til 10. október s.á., af 1.406.081 krónum frá þeim degi til 10. nóvember s.á., af 1.610.374 krónum frá þeim degi til 10. desember s.á., en af 1.814.395 krónum frá þeim degi til útgáfudags afsals. Þá krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati réttarins. Í aðalsök krefst gagnstefnandi sýknu af kröfum aðalstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að skaðlausu. Í gagnsök gerir gagnstefnandi þá kröfu aðallega, að viðurkennt verði að forkaupsréttur aðalstefnanda að eignarhlutum nr. 0103 og 0104 í fasteigninni Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði með þeim skilmálum, sem greindir voru í kauptilboði 29. desember 1996, sé niður fallinn og að aðalstefnanda verði gert skylt að víkja af framangreindum eignarhlutum fasteignarinnar. Til vara er þess krafist að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða allt eftirgreint gegn útgáfu afsals úr hendi gagnstefnanda fyrir umræddum eignarhlutum: Í fyrsta lagi 12.351.367 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 3.001.867 krónum frá 30. apríl 1997 til 25. júní s.á., en af 5.339.242 krónum frá þeim degi til 25. ágúst s.á., en af 7.676.617 krónum frá þeim degi til 24. nóvember s.á., en af 10.013.992 krónum frá þeim degi til 25. apríl1998, en af 12.351.367 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í öðru lagi 2.585.659 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 135.731 krónu frá 1. maí 1997 til 3. s.m., en af 274.444 krónum frá þeim degi til 17. ágúst s.á., en af 479.395 krónum frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en af 716.565 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 957.917 krónum frá þeim degi til 17. febrúar1998, en af 1.192.063 krónum frá þeim degi til 1. maí s.á., en af 1.425.679 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 1.663.884 krónum frá þeim degi til 17. ágúst s.á., en af 1.894.878 krónum frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en af 2.124.060 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 2.357.880 krónum frá þeim degi til 17. febrúar 1999, en af 2.585.659 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lagi að aðalstefnanda verði gert skylt að taka að sér að greiða eftirstöðvar áhvílandi sex skuldabréfa á eignarhlutum 0103 og 0104 að Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði að eftirstöðvum með áföllnum verðbótum þann 12. febrúar 1999 7.621.547 krónur auk áfallinna vaxta frá síðasta gjalddaga hvers skuldabréfs og áfallandi vaxta og verðbóta samkvæmt nánari greiðsluskilmálum skuldabréfanna auk innheimtukostnaðar. Í fjórða lagi 225.340 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 143.395 krónum frá 15. júní 1997 til 15. júní 1998, en af 172.809 krónum frá þeim degi til 15. janúar 1999, en af 225.340 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í fimmta lagi að aðalstefnanda verði gert að greiða áfallin og áfallandi fasteignagjöld vegna eignarhluta 0103 og 0104 Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, á gjalddögum 15. mars, 15. apríl, 15. maí og 15. júní 1999 ásamt áföllnum og áfallandi dráttarvöxtum. Önnur varakrafa gagnstefnanda í gagnsök er sú, að tilgreindar fjárhæðir í varakröfu í fyrsta, öðru og fjórða lagi beri vexti sem séu jafnháir meðaltali ársávöxtunar nýrra almenna útlána viðskiptabanka og sparisjóða samkvæmt útreikningum Seðlabanka Íslands frá upphafi tilgreinds tíma þ.e. 13,4% í apríl 1997, 13,5% í maí 1997, 13,8% í júní og júlí 1997, 13,6% í ágúst 1997, 13,4% í september, október og nóvember 1997, 13,5% í desember 1997, 13,6% í janúar-apríl 1998, 13,5% í maí-ágúst 1998, 13,4% í september 1998, 13,3% í október 1998 og 13,25 fá 1. til 19. nóvember 1998, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim tíma til greiðsludags. Þriðja varakrafa gagnstefnanda er sú að tilgreindar fjárhæðir í varakröfu í fyrsta, öðru og fjórða lagi beri vexti sem séu jafnháir vegnu meðaltali vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum samkvæmt útreikningum Seðlabanka Íslands frá upphafi tilgreinds tíma, þ.e. 0,9% í apríl og maí 1997, 1,0% í júní og júlí 1997, 0,9% ágúst 1997, 0,8% í september -desember 1997, 0,9% í janúar og febrúar 1998, 0,8% í mars og apríl 1998, 0,7% í maí-október 1998 og 0,6% frá 1.-19. nóvember 1998, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim tíma til greiðsludags. Þá er loks krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda að skaðlausu. Gagnstefnandi gerði upphaflega kröfu um að aðalsök yrði vísað frá dómi. Frá þeirri kröfu var fallið í þinghaldi 26. mars sl. I. Með samningi 2. desember 1994 tók aðalstefnandi á leigu hjá ÁHÁ-byggingum hf. verslunarhúsnæði á jarðhæð hússins nr. 17 við Fjarðargötu í Hafnarfirði. Tók leigu-samningurinn til tveggja afmarkaðra hluta jarðhæðarinnar samkvæmt eignarskipta-samningi 17. október 1993 og eru þeir auðkenndir nr. 0103 og 0104, en á sömu hæð eru þrír aðrir eignarhlutar, sem voru jafnframt í eigu leigusalans. Í leigusamningnum var meðal annars kveðið á um forkaupsrétt aðalstefnanda að „húsnæðinu”. Leigusalinn gaf út afsal 15. september 1995 til B-30 ehf. fyrir eignarhlutunum sem aðalstefnandi hafði á leigu, svo og öðrum hlutum jarðhæðar hússins. Í tengslum við þá ráðstöfun gaf aðalstefnandi út yfirlýsingu um að hann félli í það sinn frá forkaupsrétti sínum. B-30 ehf. mun síðan hafa verið sameinað ÁHÁ-byggingum ehf. og afmáð úr hlutafélagskrá 31. desember 1997. Frá sama tíma yfirtók gagnstefnandi réttindi og skyldur leigusala samkvæmt framangreindum samningi við aðalstefnanda. Hinn 29. desember 1996 gerði dánarbú Ólafs Óskarssonar kauptilboð í einu lagi í alla eignarhluta á jarðhæð fyrrnefnds húss. Átti kaupverð samkvæmt því að vera 45.000.000 krónur. Skriflegur kaupsamningur var síðan gerður um eignina 30. desember 1996 á milli dánarbúsins og B-30 ehf., sem þá var eigandi hennar. Samkvæmt samningnum var kaupverð eignarinnar í heild það sama og fram kom í kauptilboði, en áhvílandi veðskuldir, sem kaupandi átti að yfirtaka, námu 17.904.025 krónum í stað 25.000.000 króna. Hækkaði útborgun með peningum í samræmi við þetta, eða um 7.095.975 krónur. Aðalstefnandi fékk eintak af fyrrnefndu kauptilboði í hendur 15. apríl 1997. Lýsti hann því yfir í símtali við fyrirsvarsmann seljandans daginn eftir að hann hygðist neyta forkaupsréttar. Afrit kaupsamnings fékk hann síðan afhent 1. maí 1997. Ritaði hann seljanda bréf 2. sama mánaðar og tilkynnti honum að hann myndi nýta sér forkaupsrétt sinn. Seljandi svaraði þessu bréfi með símskeyti 9. maí 1997. Er þar vísað til svohljóðandi ákvæðis í kaupsamningi: „Samkomulag er með samningsaðilum að það sé skilyrði samnings þessa að leigjandi falli frá forkaupsrétti sínum að eignarhlutum 01-03 og 01-04 þar sem kaupverð miðast við eignina í heild en ekki einstaka eignarhluta. Falli leigjandi ekki frá forkaupsrétti sínum að eignarhlutum 01-03 og 01-04 fellur samningur þessi niður og á þá hvorugur aðila nokkra kröfu á hinn á grundvelli samnings þessa.” Var því haldið fram í nefndu símskeyti að samningur fyrrnefnds dánarbús og B-30 ehf. væri fallinn úr gildi vegna þessa ákvæðis þar eð aðalstefnandi hafi ekki verið reiðubúinn að falla frá forkaupsrétti sínum. Með stefnu 29. maí 1997 höfðaði aðalstefnandi mál á hendur gagnstefnanda, þar sem þess var aðallega krafist að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans að eignarhlutum 0103 og 0104 í fasteigninni að Fjarðargötu 17, svo og að gagnstefnanda yrði gert skylt gegn greiðslu kaupverðs að gefa út afsal til aðalstefnanda fyrir eignarhlutunum. Dómur héraðsdóms í málinu gekk hinn 4. febrúar 1998 og voru kröfur aðalstefnanda þar teknar til greina. Gagnstefnandi áfrýjaði þeim dómi til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 19. nóvember 1998 var fallist á kröfu aðalstefnanda um viðurkenningu forkaupsréttar. Kröfu hans um skyldu gagnstefnanda til útgáfu afsals var hins vegar vísað frá dómi. Eru svofelld rök færð fyrir þeirri niðurstöðu í dómi Hæstaréttar: „Í kröfum stefnda um að áfrýjanda verði gert að gefa út afsal til sín er ekki greint efnislega frá þeim skyldum, sem hann er reiðubúinn að taka á sig að endurgjaldi fyrir eignarhlutana, umfram það, sem felst í boði um greiðslu kaupverðs tiltekinnar fjárhæðar og skírskotun til ákvæða kaupsamnings að öðru leyti. Við flutning málsins hefur komið fram að aðilana greinir á um ýmis atriði, sem lúta að niðurstöðu um fjárhæð hugsanlegs endurgjalds stefnda eftir ákvæðum kaupsamningsins. Eins og stefndi hefur lagt málið fyrir verður ekki í dómi mælt fyrir um hvert endurgjaldið skuli vera í einstökum atriðum. Skortir þannig á að boð stefnda um gagngjald sé sett fram með svo ákveðnum hætti að fullnægt sé fyrirmælum d. liðar 1. mgr. 80. gr., sbr. síðari málslið 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til þess að efnisdómur verði lagður á kröfu hans um skyldu áfrýjanda til að gefa út afsal fyrir hluta jarðhæðar hússins að Fjarðargötu 17 eða henni allri. Verður þeim kröfum því vísað í heild frá héraðsdómi.” Af hálfu aðalstefnanda er því haldið fram, að lögmenn aðila hafi rætt saman að gengnum dómi Hæstaréttar og leitast við að leysa þann ágreining aðila, sem ekki var tekin efnisleg afstaða til með dómi réttarins. Þær tilraunir hafi ekki borið árangur. Með bréfi lögmanns gagnstefnanda 22. desember 1998 hafi gagnstefnandi síðan kynnt aðalstefnanda það álit sitt, að sá réttur aðalstefnanda, sem viðurkenndur hafi verið með dómi Hæstaréttar, væri fallinn niður þar sem hann hefði ekki réttilega efnt greiðsluskyldu sína. Í kjölfar þessa höfðaði aðalstefnandi mál það, sem hér er til úrlausnar í aðalsök. Með gagnsök leitar gagnstefnandi aðallega sjálfstæðs dóms um viðurkenningu á því að framangreindur réttur aðalstefnanda sé fallinn niður og að honum beri að víkja af eigninni. Verði ekki á það fallist krefst gagnstefnandi þess að um endurgjald fyrir umrædda eignarhluta fari eftir því sem í varakröfu hans greinir. II. Aðalsök. 1. Aðalstefnandi byggir dómkröfur sínar í aðalsök á þeirri niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindum dómi réttarins frá 19. nóvember 1998, að umsaminn forkaupsréttur hans hafi orðið virkur á þeirri stundu er gagnstefnandi samþykkti kauptilboð dánarbús Ólafs Óskarssonar í jarðhæð fasteignarinnar Fjarðargötu 17 hinn 29. desember 1996. Aðalstefnandi hafi tilkynnt þegar í stað að hann myndi neyta forkaupsréttar síns og ítrekað þá ákvörðun sína þegar kaupsamningur um eignina var lagður fyrir hann. Gagnstefnandi hafi hins vegar alfarið synjað aðalstefnanda um að ganga til samninga við sig um sölu eignarinnar á grundvelli forkaupsréttarins. Hafi aðalstefnandi þurft að leita aðstoðar dómstóla til að fá þann rétt sinn staðfestan. Hafi forkaupsréttur aðalstefnanda verið staðfestur afdráttarlaust á báðum dómstigum. Þá hafi Hæstiréttur metið greiðsluboð hans fullnægjandi. Frá þeim degi sem aðalstefnanda varð kunnugt un sölu eignarinnar hafi hann þannig haldið rétti sínum ákveðið fram og sótt hann með þeim aðferðum sem honum eru tækar að íslenskum lögum. Gagnstefnandi hafi hins vegar ætíð synjað aðalstefnanda um að neyta samningsbundins réttar síns. Hafi hann því án lögmætrar ástæðu neitað að afhenda aðalstefnanda eignina og um leið neitað viðtöku kaupverðsins. Vegna þessa viðtökudráttar verði gagnstefnandi sjálfur að bera ábyrgð á öllum þeim kostnaði og tjóni sem hlotist hefur og hljótast mun vegna dráttar sem orðið hefur á því að frá málinu væri gengið. Í stefnu er af hálfu aðalstefnanda gengið út frá því, að kaupverð þeirra eignarhluta, sem forkaupsréttur hans nær til, nemi samkvæmt kauptilboði og síðar kaupsamningi 21.037.500 krónum. Er þá við það miðað að umræddir eignarhlutar séu 46,75% af jarðhæð hússins. Fjárhæð þessi sé því rétt endurgjald fyrir eignarhlutana. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar sé síðan fallist á það með aðalstefnanda að hann eigi rétt á að fá eignarhlutana keypta „með þeim skilmálum, sem greindir voru í kauptilboði 29. desember 1996”. Telja verði að með þeim orðum eigi Hæstiréttur við að fullt verð þurfi að koma fyrir umrædda eignarhluta hússins í samræmi við samning þann er stofnaðist á milli gagnstefnanda og fyrrnefnds dánarbús með samþykki tilboðsins. Staðgreiðsla kaupverðs samkvæmt framansögðu sé að minnsta kosti jafngott greiðsluboð og það sem sett er fram í kauptilboðinu. Sökum viðtökudráttar gagnstefnanda og vegna þess að hann hafi ekki tilkynnt aðalstefnanda um samninginn fyrr en fjórum mánuðum eftir að hann komst á, hafi það nú dregist í um það bil tvö ár að ganga frá málinu. Áhvílandi lán á eigninni séu óhagstæð miðað við þau kjör sem nú bjóðist á lánamarkaði og því hafi aðalstefnandi orðið fyrir tjóni vegna þess að endurfjármögnun með hagstæðari lánum hafi dregist úr hömlu. Þrátt fyrir að afhending eignarinnar hafi átt að fara fram hinn 1. apríl 1997 hafi vanefndir gagnstefnanda frestað því að hún yrði afhent í raun. Þar með hafi allir möguleikar aðalstefnanda á ráðstöfun eignarinnar og ákvarðanatöku um hana verið takmarkaðir. Ekki liggi heldur fyrir að veðhafar muni samþykkja aðalstefnanda sem nýjan skuldara að veðkröfum sínum. Eðlilegast og sanngjarnast sé því að gagnstefnandi gefi út kvaða- og veðbandalaust afsal fyrir umræddum eignarhlutum gegn staðgreiðslu kaupverðs. Til frádráttar komi leiga fyrir tímabilið 1. apríl 1997 til 1. janúar 1998. Er þá við það miðað að aðalstefnandi eigi að hirð arð af eigninni frá og með umsömdum afhendingardegi hennar, 1. apríl 1997, en beri jafnframt ábyrgð á greiðslu lögboðinna gjalda af henni frá sama tímamarki. Aðalstefnandi hafi staðið gagnstefnanda skil á leigu fyrir maí til og með desember 1997 með fyrirvara um greiðsluskyldu og áskilnaði um rétt til endurheimtu hennar. Leigugjald fyrir þetta tímabil og apríl 1997 nemi 1.814.395 krónum. Endanleg greiðsla kaupverðs til gagnstefnanda næmi samkvæmt þessu 19.223.105 krónum. Til viðbótar þeirri greiðslu aðalstefnanda kæmu síðan lögboðin gjöld sem fallið hafa á eignina frá 1. apríl 1997 og gagnstefnandi kann að hafa staðið skil á. Verði ekki fallist á aðalkröfu aðalstefnanda í aðalsök og talið að hann verði að taka að sér greiðslu áhvílandi veðskulda, er það varakrafa hans að miðað verði við stöðu þeirra eins og hún verður við útgáfu afsals fyrir eignunum. Samkvæmt þessu myndi aðalstefnandi ekki endurgreiða gagnstefnanda afborganir hans af áhvílandi lánum, en útborgunarhlutfall kaupverðsins myndi hins vegar hækka að sama skapi. Í samræmi við málatilbúnað aðalstefnanda bæri hann ábyrgð á greiðslum lögboðinna gjalda af eignunum frá 1. apríl 1997 að telja og hafi gagnstefnandi greitt þau að einhverju leyti kæmi sú fjárhæð til viðbótar greiðslu aðalstefnanda. Röksemdir fyrir varakröfunni eru þær sömu og færðar hafa verið fyrir aðalkröfu, en gert ráð fyrir því að hugsanlega eigi gagnstefnandi ekki kost á að aflétta áhvílandi veðskuldum. Sömu sjónarmið gilda um viðtökudrátt gagnstefnanda og rétt aðalstefnanda til að hirða arð eignarinnar frá og með 1. apríl 1997. Eðlilegt verði að telja að stefndi beri sjálfur allan fjármagnskostnað sem fallið hefur á umrædda eignarhluta þann tíma sem hann hafi haldið eigninni fyrir aðalstefnanda með ólögmætum hætti. Telji dómurinn að miða verði yfirtöku áhvílandi veðskulda við þann dag sem kaup tókust með gagnstefnanda og dánarbúi Ólafs Óskarssonar og að þar af leiðandi sé ekki unnt að verða við aðal- eða varakröfu aðalstefnanda, er sú krafa gerð, að gagnstefnandi greiði sjálfur þá vexti sem fallið hafa á áhvílandi veðlán frá 29. desember 1996 til þessa dags og sem falla munu á þau allt þar til hann gefur út afsal til aðalstefnanda. Krafa þessi, sem gerð er sem önnur varakrafa, byggir á þeim sjónarmiðum um viðtökudrátt og réttarsynjun gagnvart aðalstefnanda sem rakin hafa verið að framan. Hér sé hins vegar tekið tillit til þess að í samþykktu kauptilboði sé gert ráð fyrir því að kaupandi taki við áhvílandi lánum frá og með samþykkt tilboðs. Aðalstefnandi telur hins vegar að þetta ákvæði geti ekki átt við í þessum kaupum, þar sem honum hafi svo lengi verið meinað að nýta eignina og ráðstafa henni. Í öllu falli er það skoðun aðalstefnandi að vegna þessa standi full rök til þess, að gagnstefnandi greiði allan fjármagnskostnað sem fallið hefur á eignina þennan tíma. Áhvílandi veðskuldir á greindum eignarhlutum hafi hinn 29. desember 1996 numið samtals 8.723.758 krónum. Verði önnur varakrafa aðalstefnanda tekin til greina myndi sú fjárhæð dragast frá kaupverðinu, auk leigugreiðslna eftir 1. apríl 1997. Mismuninn, að viðbættum gjaldföllnum afborgunum og verðbótum, myndi aðalstefnandi síðan greiða í peningum gegn útgáfu afsals. Í samræmi við málatilbúnað aðalstefnanda bæri hann ábyrgð á greiðslu lögboðinna gjalda af eignarhlutunum frá 1. apríl 1997 að telja og hafi gagnstefnandi greitt þau að einhverju leyti kæmi sú fjárhæð til viðbótar greiðslu aðalstefnanda. Verði það niðurstaða dómsins að meintar vanefndir gagnstefnanda eigi ekki að hafa nein áhrif á greiðslu kaupverðsins, hefur aðalstefnandi uppi þá kröfu, að umræddum eignarhlutum verði afsalað til hans gegn greiðslu kaupverðs í samræmi við ákvæði kauptilboðsins og að hann greiði því kaupverðið, 21.037.500 krónur, með yfirtöku áhvílandi veðskulda miðað við stöðu þeirra hinn 29. desember 1996, 8.723.758 krónur, og eftirstöðvarnar með peningum, að viðbættum gjaldföllnum og greiddum afborgunum áhvílandi veðlána með vöxtum frá 1. apríl 1997. Frá eftirstöðvargreiðslunni dragist leigugreiðslur aðalstefnanda frá og með 1. apríl 1997 ásamt meðalvöxtum banka og sparisjóða af óverðtryggðum lánum samkvæmt útreikningi Seðlabanka Íslands af hverri greiðslu frá greiðsludegi hennar. Er þau rök færð fyrir kröfu um vexti af leigugreiðslum, að aðalstefnandi eigi kröfu til þess að njóta arðs af eigninni til jafns við þær skyldur sem dómurinn telur að hann eigi að bera. Verði á þessa kröfu aðalstefnanda fallist er við það miðað af hans hálfu, með sama hætti og lýst er við reifun þeirra krafna hans sem framar ganga, að hann beri ábyrgð á greiðslu lögboðinna gjalda af eignarhlutunum frá 1. apríl 1997 að telja. Kröfu sína um útgáfu afsals og afhendingu þeirra eignarhluta, sem mál þetta snýst um, byggir aðalstefnandi á ákvæðum leigusamnings málsaðila og fyrrnefndum dómi Hæstaréttar Íslands frá 19. nóvember 1998. Þá er vísað til réttarreglna um forkaupsrétt, almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir gagnkvæmra skuldbindinga og reglna um réttaráhrif vanefnda á slíkum samningum, einkum viðtökudráttar. Loks er vísað til reglna skaðabótaréttar um skaðabætur vegna réttarbrota innan samninga. 2. Í greinargerð gagnstefnanda í aðalsök er mótmælt þeirri fullyrðingu aðal-stefnanda, að lögmenn aðila hafi rætt saman eftir 19. nóvember 1998 í þeim tilgangi að leysa ágreining málsaðila utan réttar á grundvelli dóms Hæstaréttar. Ekkert slíkt samtal hafi átt sér stað. Stefna í þessu máli hafi verið birt fyrirsvarsmanni gagnstefnanda þann 9. janúar sl. Allan þennan tíma, eða í rúmar sjö vikur, hafi engin greiðsla verið boðin fram af hálfu aðalstefnanda. Sýknukröfu sína í aðalsök byggir gagnstefnandi í fyrsta lagi á því, að aðalstefnandi hafi glatað þeim rétti sem viðurkenndur var með dómi Hæstaréttar, þar sem hann hafi hvorki greitt kaupverðið né efnt að öðru leyti skyldur sínar á grundvelli dómsorðsins. Vanefndir hans séu því verulegar. Þá mótmælir gagnstefnandi því sérstaklega, að með bréfi lögmanns hans til lögmanns aðalstefnanda, dags. 22. desember 1998, sem til er vísað í stefnu, hafi gagnstefnandi hafnað „því endanlega að ganga til viðræðna við [aðalstefnanda] um kaup hans að eignarhlutunum”. Engin þörf hafi verið á viðræðum um málið. Endanlegur dómur um forkaupsrétt aðalstefnanda hafi verið genginn honum í vil á þeim grundvelli sem hann kaus að leggja málið fyrir dómstóla. Strax í kjölfar dómsins hafi honum borið að efna skyldur sínar samkvæmt honum, enda hafi hann þá haft vörslur og umráð eignarhlutanna og notið arðs af þeim. Útborgunarhluti kaupverðsins á grundvelli kauptilboðs hafi þá augljóslega allur verið gjaldfallinn. Þar sem aðalstefnandi hafi ekki boðið fram greiðslu í kjölfar dóms Hæstaréttar hafi ekki reynt á það hverjar hugmyndir gagnstefnandi hefði um greiðsluskylduna. Gagnstefnandi hafi því aldrei hafnað greiðslu eða greiðslutilboði. Um viðtökudrátt af hálfu gagnstefnanda geti því ekki verið að tefla. Beri að skilja kröfur aðalstefnanda svo, að hann sé að bjóða fram greiðslu, sé þess að gæta, að það greiðsluboð sé ekki í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar, því það sé háð skilyrði, sem rétturinn hafi ekki fallist á aðalstefnandi gæti sett fyrir greiðslum sínum. Enn hafi ekki verið boðin fram greiðsla með réttum hætti af hálfu gagnstefnanda. Þá sé fráleit sú skoðun aðalstefnanda, að hann geti haldið umræddum eignarhlutum um árabil án þess að greiða nokkuð til gagnstefnanda og án þess að greiða skatta og skyldur af þeim á meðan hann leiti að nýju atbeina dómstóla til að fá viðurkenningu fyrir óskýrum kröfum sínum. Sýknukrafa gagnstefnanda er í öðru lagi á því byggð, verði ekki á framangreint fallist, að þær greiðslur, sem aðalstefnandi býður fram gegn útgáfu afsals, séu ekki í samræmi við skilmála kauptilboðs 29. desember 1996. Er í fyrsta lagi á því byggt hvað þetta varðar, að með dómi Hæstaréttar hafi ekki verið á það fallist að draga megi tilgreindar leigugreiðslur frá kaupverðinu. Í öðru lagi hafi ekki verið boðin fram full greiðsla á áhvílandi skuldum að því er tekur til gjaldfallinna afborgana, verðbóta og vaxta annars vegar og áfallinna verðbóta og vaxta hins vegar. Þá hafi aðalstefnandi ekki boðist til að greiða vexti af útborgunarhluta kaupverðsins og þeim fjárhæðum sem gagnstefnandi hafi þegar greitt í afborganir af áhvílandi lánum. Loks hafi aðalstefnandi ekki boðið fram greiðslu fasteignagjalda og húsgjalda ásamt vöxtum. III. Gagnsök. 1. Aðalkröfu sína í gagnsök byggir gagnstefnandi á því, að aðalstefnandi hafi glatað þeim rétti sínum sem viðurkenndur var með dómi Hæstaréttar 19. nóvember 1998, þar sem hann hafi hvorki greitt kaupverðið né efnt aðrar skyldur sínar að á grundvelli dómsorðsins. Um rök fyrir sýknukröfu er að öðru leyti vísað til málsástæðna og lagaraka gagnstefnanda í aðalsök, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir. Í varakröfu sinni leggur gagnstefnandi til grundvallar, að kaupverð þeirra eignarhluta, sem forkaupsréttur aðalstefnandi nær þá til, eigi að vera 21.037.500 krónur. Þá fjárhæð beri aðalstefnanda að greiða gagnstefnanda að teknu tilliti til áfallinna verðbóta og vaxta og greiddra afborgana af hálfu gagnstefnanda, svo sem nú skal nánar rakið: Í fyrsta lagi með greiðslu útborgunar að fjárhæð 12.351.367 krónur, sem skiptist niður á fjórar jafnar afborganir, 2.337.375 krónur, með gjalddaga 25. júní, 25. ágúst og 24. nóvember 1997 og 25. apríl 1998, og eina afborgun, 3.001.867 krónur, með gjalddaga 30. apríl 1997. Er þá miðað við gjalddaga samkvæmt kaupsamningi, svo og að hækkun útborgunarhlutfalls frá því sem greinir í kauptilboði hafi öll fallið í gjalddaga á fyrsta gjalddaga útborgunar, það er eigi síðar en 30. apríl 1997. Er nánari grein gerð fyrir þessu í sérstökum skýringum, sem fylgdu kröfugerð gagnstefnanda í gagnsök. Í öðru lagi með endurgreiðslu allra afborgana sem gagnstefnandi hefur innt af hendi af áhvílandi veðlánum frá 1. apríl 1997 til 17. febrúar 1999, samtals að fjárhæð 2.585.659 krónur, auk dráttarvaxta. Í þriðja lagi með yfirtöku á eftirstöðvum veðskuldabréfa, sem hvíla á umræddum eignarhlutum, í samræmi við skilmála þeirra, samtals að fjárhæð 7.621.547 krónur miðað við 18. febrúar 1999. Í fjórða lagi er aðalstefnandi krafinn um greiðslu fasteignagjalda, sem fallið hafa á umrædda eignarhluta frá 1. apríl 1997 til og með febrúar 1999 og gagnstefnandi hefur staðið skil á. Nema þau gjöld sem hér um ræðir 225.340 krónum. Í fimmta lagi gerir gagnstefnandi kröfu til þess að aðalstefnanda verði með dómi gert skylt að greiða eftirstöðvar fasteignargjalda vegna ársins 1999. Um er að ræða fjórar greiðslur, sem féllu í gjalddaga 15. mars, 15. apríl, 15. maí og 15. júní. 2. Í greinargerð aðalstefnanda í gagnsök er vísað eftirfarandi rökstuðnings í dómi Hæsatréttar frá 19. nóvember 1998: „Svo sem áður greinir var af hálfu félagsins B-30 ehf. lýst yfir í símskeyti til stefnda 9. maí 1997 að það liti svo á að kaupsamningur væri fallinn úr gildi vegna þess að stefndi hafi ekki viljað neyta forkaupsréttar. Með þessari afstöðu félagsins var stefnda ekki gefið tilefni til að bjóða fram greiðslu frekar en hann gerði með bréfi 12. maí 1997, sem áður er getið, eða greiða kaupverð á geymslureikning. Verður því ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi glatað rétti með því að hafa ekki innt af hendi kaupverð.” Samkvæmt þessu liggi fyrir dómur Hæstaréttar um að greiðslu-boð aðalstefnanda hafi verið nægilegt og því um viðtökudrátt að ræða af hálfu gagnstefnanda þegar hann hafi neitað að ganga frá kaupunum og taka við greiðslu. Þrátt fyrir fullyrðingar gagnstefnanda um hið gagnstæða sé það rétt, að lögmaður aðalstefnanda hafi rætt við lögmann gagnstefnanda í 48. viku síðastliðins árs og spurst fyrir um það hvort unnt yrði að ganga frá málinu án frekari atbeina yfirvalda eða dómstóla. Vel hafi verið tekið í þá hugmynd, en óskað eftir fresti þar til forsvarsmaður gagnstefnanda kæmi til landsins viku síðar. Ekkert hafi hins vegar gerst í málinu þar til lögmaður aðalstefnanda ritaði lögmanni gagnstefnanda bréf 16. desember 1998, þar sem knúið var á um svör við framangreindri fyrirspurn hans. Gagnstefnandi hafi síðan lýst afstöðu sinni til málsins í bréfi 22. sama mánaðar. Hafi málaleitan aðalstefnanda þar alfarið verið hafnað. Aðalstefnandi hafi í kjölfar þessa boðið fram greiðslu gegn afsali fyrir umræddum eignarhlutum með birtingu stefnu í aðalsök 9. janúar sl. Greiðsluboð aðalstefnanda hafi því staðið óhaggað síðan 12. maí 1997. Hafi Hæstiréttur metið þetta greiðsluboð fullnægjandi og gagnstefnandi enn ekki gefið aðalstefnanda tilefni til að bjóða frekari greiðslu en ítrekað hafi verið boðin fram í málarekstri á hendur gagnstefnanda. Aðalkröfu gagnstefnanda í gagnsök sé því mótmælt sem tilhæfulausri með öllu. Varakröfu gagnstefnanda mótmælir aðalstefnandi með vísan til þeirra raka sem færð eru fyrir varakröfum hans í aðalsök og áður er getið. Um fjórða lið í varakröfu gagnstefnanda er af hálfu aðalstefnanda vísað til þess málatilbúnaðar hans, að ábyrgð á greiðslu lögboðinna gjalda af eignarhlutunum frá og með umsömdum afhendingardegi þeirra, 1. apríl 1997, hvíli á honum. Hafi gagnstefnandi innt einhver slík gjöld af hendi eigi þau að bætast við kaupverðið. Gagnstefnandi hafi hins vegar ekki sýnt fram á slíkar greiðslur og aldrei krafið aðalstefnanda um þær. Annarri og þriðju varakröfu gagnstefnanda er mótmælt í heild með vísan til rökstuðnings aðalstefnanda fyrir kröfum hans í aðalsök. Þau sjónarmið sem þar eru rakin og afstaða gagnstefnanda til hagsmuna og réttinda aðalstefnanda réttlæti ekki greiðslu vaxta til gagnstefnanda umfram það sem boðið er fram í stefnu í aðalsök. IV. Niðurstaða. 1. Í hinu fyrra máli aðila leitaði aðalstefnandi dóms um heimild sína til að neyta forkaupsréttar að eignarhlutum nr. 0103 og 0104 í fasteigninni Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði vegna kaupsamnings, sem komist hafði á um jarðhæð hússins á milli þáverandi eiganda þess, B-30 ehf., og dánarbús Ólafs Óskarssonar. Með dómi Hæstaréttar Íslands 19. nóvember 1998 var forkaupsréttur aðalstefnanda að eignarhlutunum viðurkenndur með þeim skilmálum, sem greindir voru í kauptilboði dánarbúsins 29. desember 1996. Kröfu aðalstefnanda um skyldu gagnstefnanda til útgáfu afsals var hins vegar vísað frá dómi af ástæðum, sem áður eru raktar. Hefur aðalstefnandi höfðað þetta mál, þar sem að nýju er gerð krafa um að gagnstefnanda verði gert að gefa út afsal til hans fyrir umræddum eignarhlutum, en nú gegn greiðslu endurgjalds svo sem greinir í aðalkröfu og varakröfum hans. Ekki er ágreiningur um það milli aðila, að kaupverð þeirra eignarhluta, sem forkaupsréttur aðalstefnandi náði til, eigi samkvæmt tilvitnuðu kauptilboði að nema 21.037.500 krónum. Þá er það óumdeilt, að afhending þeirra hafi átt að fara fram 1. apríl 1997. Við nánari afmörkun á efnislegu inntaki þess samnings, sem stofnaðist á grundvelli forkaupsréttarins á milli aðalstefnanda og þáverandi eiganda umræddrar fasteignar, er fyrst til þess að líta, að í kauptilboði var við það miðað, að greiðsla fyrir alla fimm eignarhluta jarðhæðar hennar, 45.000.000 krónur, fælist annars vegar í yfirtöku áhvílandi veðskulda, samtals að fjárhæð 25.000.000 krónur, en hins vegar í greiðslu eftirstöðva með peningum á fjórum nánar tilteknum gjalddögum frá 25. júní 1997 til 25. apríl 1998. Samkvæmt skriflegum kaupsamningi, sem gerður var 30. desember 1996, var kaupverð það sama og fram kom í tilboði, en áhvílandi veðskuldir á eigninni, sem kaupandi skyldi yfirtaka, eru sagðar nema 17.904.025 krónum. Í samræmi við þetta var um það samið, að útborgun með peningum skyldi hækka um 7.095.975 krónur og að sú fjárhæð yrði innt af hendi í einu lagi fyrir 1. maí 1997. Í kaupsamningi var að öðru leyti ekki haggað við ákvæðum kauptilboðs um greiðslu útborgunar. Þar sem löggerningar þessir tóku til allrar jarðhæðar hússins var ekki sérstaklega getið um fjárhæð þeirra veðkrafna, sem eingöngu hvíldu á þeim eignarhlutum sem forkaupsréttur aðalstefnanda náði til. Greinir aðila á um það atriði. Þykir rétt að leggja tölulega útlistun gagnstefnanda til grundvallar hvað þetta varðar. Samkvæmt því er út frá því gengið við úrlausn málsins, að yfirteknar veðskuldir miðað við 29. desember 1996 hafi numið 8.686.133 krónum. Útborgunargreiðsla skyldi samkvæmt því nema 12.351.367 krónum. Að því er varðar yfirtöku veðskulda að öðru leyti, svo og skatta og skyldur, er svohljóðandi ákvæði í kauptilboði: „Hin selda eign skal vera laus til afnota fyrir kaupanda á þeim tíma, sem að framan greinir. Kaupandi hirðir frá þeim tíma arð af henni og greiðir af henni skatta og skyldur, svo og vexti og verðbætur á vexti af yfirteknum lánum, en seljandi til sama tíma. Greiðslur í hússjóð, vexti og verðbætur á vexti af yfirteknum lánum skal seljandi gera upp við kaupanda miðað við afhendingardag, svo og iðgjöld af lögboðinni brunatryggingu og fasteignagjöld og greiða við undirritun afsals eða á gjalddögum lánanna, ef þeir eru fyrr. “ Sambærilegt ákvæði er í kaupsamningnum frá 30. desember 1996. 2. Með framangreindum dómi Hæstaréttar var ágreiningur aðila um gildi forkaupsréttar aðalstefnanda í tengslum við kaupsamning þann, sem gerður hafði verið við dánarbú Ólafs Óskarssonar 30. desember 1996, endanlega til lykta leiddur. Var með því staðfest að kaupsamningur hefði komist á milli aðalstefnanda og þáverandi eiganda jarðhæðar hússins, B-30 ehf., með þeim skilmálum, sem að framan greinir. Fram að uppkvaðningu dómsins hafði sú afstaða félagsins, að kaupsamningur væri fallinn úr gildi sökum þess að aðalstefnandi hafi kosið að neyta forkaupsréttar, leitt til þess, að aðalstefnanda var ekki gefið tilefni til að bjóða fram frekari greiðslu en hann gerði með bréfi 12. maí 1997, eða greiða kaupverð á geymslureikning. Var í ljósi þessa ekki fallist á það með gagnstefnanda í dómi Hæstaréttar, að aðalstefnandi „hafi glatað rétti með því að hafa ekki innt af hendi kaupverð”. Við mat á því hvort aðalstefnandi hafi glatað rétti sínum til eignarinnar í kjölfar dóms Hæstaréttar, svo sem gagnstefnandi heldur fram, er fyrst til þess að líta, að af hans hálfu hefur það aldrei verið gefið í skyn, svo séð verði, að hann hefði í hyggju að falla frá kaupunum. Hins vegar var þeim eindregna vilja aðalstefnanda lýst í bréfi lögmanns hans til lögmanns gagnstefnanda tæpum mánuði eftir uppkvaðningu dómsins, að frá kaupunum yrði gengið. Þá munu aðalstefnandi og fyrirsvarsmaður gagnstefnanda hafa rætt málið lítillega sín í milli um svipað leyti. Bréfi lögmanns aðalstefnanda svaraði lögmaður gagnstefnanda með bréfi 22. desember 1998. Í því segir svo meðal annars: „[Umbjóðandi] minn lítur svo á að réttur [umbjóðanda] yðar, sem viðurkenndur var með dóminum, sé nú niður fallinn þar sem hann hefur ekki efnt réttilega greiðsluskyldu sína.” Í kjölfar þessa leitaði aðalstefnandi atbeina dómstóla að nýju með kröfugerð um skyldu gagnstefnanda til útgáfu afsals gegn greiðslu endurgjalds, svo sem greinir í stefnu í aðalsök. Var stefnan gefin út 5. janúar 1999 og hún birt 9. sama mánaðar. Skylda aðalstefnanda til að inna af hendi endurgjald til gagnstefnanda fyrir þá eignarhluta jarðhæðar Fjarðargötu 17, sem forkaupsréttur hans náði til, lá fyrir með ótvíræðum hætti að dómi Hæstaréttar gengnum. Á því tímamarki var hins vegar ljóst að aðila greindi á um ýmis atriði, sem lutu að niðurstöðu um fjárhæð þess endurgjalds. Með framangreindu bréfi lögmanns gagnstefnanda 22. desember 1998 lá síðan fyrir sú afstaða gagnstefnanda, að aðalstefnandi ætti ekki lengur rétt til eignarinnar þar sem hann hefði ekki réttilega efnt greiðsluskyldu sína. Var aðalstefnanda að svo komnu og með sama hætti og áður ekki gefið tilefni til að bjóða fram greiðslu kaupverðs án málssóknar. Þegar framangreint er virt verður ekki fallist á það með gagnstefnanda, að næg efni séu til þess að taka sýknukröfu hans til greina vegna atvika fram að höfðun aðalsakar. 3. Sýknukröfu sína í aðalsök byggir gagnstefnanda í annan stað á því, að sú greiðsla, sem aðalstefnandi býður nú fram gegn útgáfu afsals, sé ekki í samræmi við skilmála kauptilboðsins frá 29. desember 1996. Er sjónarmiðum gagnstefnanda sem að þessu lúta áður lýst. Í tilvitnuðu kauptilboði fólst, að kaupanda bæri að yfirtaka áhvílandi veðskuldabréf, sem samkvæmt kaupsamningi 30. desember 1996 námu að eftirstöðvum 17.904.025 krónum. Svo sem fram er komið verður lagt til grundvallar dómi, að eftirstöðvar þeirra, að því er tekur til eignarhluta 0103 og 0104, hafi á sama tímamarki numið 8.686.133 krónum. Telst aðalstefnandi bundinn af þessu ákvæði tilboðsins, en fyrir liggur með nægilega skýrum hætti, að heimild til uppgreiðslu skuldabréfanna á lánstímanum var afnumin með skilmálabreytingu 29. nóvember 1994. Eru ekki efni til að fallast á það sjónarmið aðalstefnanda, að hann eigi rétt til afsals gegn staðgreiðslu kaupverðs, svo sem miðað er við í aðalkröfu hans. Verður sú krafa aðalstefnanda því ekki tekin til greina. Í kafla 1 hér að framan er greint efnislega frá öðrum þeim skyldum, sem hvíla á kaupanda umræddra eignarhluta samkvæmt samþykktu kauptilboði og kaupsamningi um þá 29. og 30. desember 1996. Forkaupsréttur aðalstefnanda varð virkur vegna þessa samnings. Um réttindi og skyldur aðalstefnanda fer eftir þeim skilmálum sem þar greinir, svo sem mælt hefur verið fyrir um með dómi Hæstaréttar. Í því felst meðal annars, að miða ber yfirtöku veðskulda við 29. desember 1996 og greiðslu vaxta af þeim við umsaminn afhendingardag, 1. apríl 1997. Standa að mati dómsins ekki viðhlítandi rök til þeirrar niðurstöðu, að víkja megi frá þessum ákvæðum kauptilboðs með þeim hætti, sem fyrsta og önnur varakrafa aðalstefnanda gera ráð fyrir. Verður krafa aðalstefnanda um útgáfu afsals gegn greiðslu þess endurgjalds, sem þar er boðin fram, því ekki tekin til greina. Samkvæmt kauptilboðinu frá 29. desember 1996 er við það miðað, að kaupandi hirði arð af eigninni frá og með afhendingardegi hennar, 1. apríl 1997, og greiði af henni skatta og skyldur frá sama tíma. Er hér um tíðkanlegt ákvæði að ræða. Í slíku ákvæði felst, að tekjur af fasteign renna til kaupanda hennar frá og með umsömdum afhendingardegi, en um leið fellur á hann skylda til að inna af hendi greiðslu á gjöldum, sem falla á eignina frá sama tímamarki. Í þriðju varakröfu aðalstefnanda er við það miðað að uppgjöri aðila í tengslum við útgáfu afsals verði hagað til samræmis við þetta ákvæði kauptilboðs. Þrátt fyrir að tilhögun uppgjörs að því er tekur til skatta og gjalda miðað við afhendingardag sé ekki sett fram tölulega í þessari varakröfu aðalstefnanda, er það mat dómsins, að með henni sé nægilega mælt fyrir um þá skyldu, sem aðalstefnandi er að þessu leyti reiðubúinn til að gangast undir gegn útgáfu afsals. Að því er varðar kröfu um endurgreiðslu leigugjalds er það að segja, að þegar gagnstefnanda bar með réttu að afhenda aðalstefnanda umrædda eignarhluta jarðhæðar fasteignarinnar Fjarðargötu 17, féll skylda aðalstefnanda til greiðslu þess niður. Greiðsla leigu til gagnstefnanda frá 1. apríl 1997 til 1. janúar 1998 var því umfram skyldu. Aðila málsins greinir ekki á um tölulegan grundvöll þess að þessu leyti og ekkert er fram komið sem leitt getur til þess, að endurgreiðslukrafa aðalstefnanda sé niður fallin, en við skil á leigu til gagnstefnanda eftir að aðalstefnanda hafði borist vitneskja um þau kaup, sem forkaupsréttur hans tekur til, var jafnan af hálfu aðalstefnanda gerður fyrirvari um greiðsluskyldu og áskilnaður hafður uppi um endurheimtu. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á það með gagnstefnanda, að krafa aðalstefnanda um endurgreiðslu leigugjalds að fjárhæð 1.814.395 krónur sé í andstöðu við ákvæði kauptilboðs. Í þriðju varakröfu aðalstefnanda er greiðsla kaupverðs boðin fram með þeim hætti, að hann taki að sér greiðslu áhvílandi veðskulda miðað við stöðu þeirra 29. desember 1996, þó þannig, að skylda til greiðslu vaxta og verðbóta af vöxtum fram til 1. apríl 1997 hvíli á gagnstefnanda. Greiðsluboð þetta telst í fullu samræmi við ákvæði kauptilboðs, svo sem þegar er rakið. Þá leiðir skortur á tölulegri útlistun málsins að því er þennan þátt þess varðar ekki til þess, að um ófullnægjandi greiðsluboð að ræða. Samkvæmt framansögðu telst boð aðalstefnanda um greiðslu endurgjalds samkvæmt þriðju varakröfu vera í nægjanlegu samræmi við ákvæði þess samnings, sem tókst um umrædda eignarhluta fasteignarinnar Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði í árslok 1996. Er þá litið framhjá hugsanlegri skyldu til greiðslu vaxta samkvæmt kröfum í gagnsök, enda verður ekki litið svo á í ljósi ágreinings aðila, að niðurstaða þar um geti haft áhrif þegar tekin skal afstaða til þess, hvort um viðhlítandi greiðsluboð á grundvelli kauptilboðs sé að ræða. Af öllu framangreindu leiðir, að hafna ber sýknukröfu gagnstefnanda í aðalsök, svo og aðalkröfu hans í gagnsök. 4. Í varakröfu gagnstefnanda í gagnsök er því haldið fram, að greiðsla gagnstefnanda á afborgunum, vöxtum og verðbótum af áhvílandi lánum, sem með réttu eigi að falla á aðalstefnanda, nemi 2.585.659 krónum. Hafi þá verið tekið tillit til þess að gagnstefnanda beri að greiða vexti og verðbætur á vexti fram að afhendingardegi 1. apríl 1997. Þá kveðst gagnstefnandi hafa greitt 225.340 krónur í fasteignagjöld, sem fallið hafi á eignina frá umsömdum afhendingardegi. Þessi tölulega útlistun málsins hefur ekki sætt athugasemdum af hálfu aðalstefnanda. Verður aðalstefnanda því gert að greiða gagnstefnanda þær fjárhæðir sem hér um ræðir, enda fer sú niðurstaða saman við þriðju varakröfu hans. Um uppgjör á sköttum og gjöldum að öðru leyti fer eftir ákvæðum kauptilboðs 29. desember 1996. Í því felst, svo sem áður er rakið, að aðalstefnanda ber að standa skil á þeim sköttum og gjöldum sem kunna að hafa fallið á umrædda eignarhluta frá og með 1. apríl 1997, en gagnstefnanda fram til þess tíma. Samkvæmt málatilbúnaði gagnstefnanda er auk fasteignagjalda um að ræða gjald í hússjóð og iðgjald brunatryggingar, en gögn þar um hafa ekki verið lögð fram í málinu. Um arð af eignarhlutunum fer með sama hætti. 5. Í dómi Hæstaréttar í máli aðila 19. nóvember 1998 kemur fram það mat réttarins, svo sem áður er rakið, að með afstöðu gagnstefnanda í símskeyti til aðalstefnanda 9. maí 1997 hafi aðalstefnanda ekki verið gefið tilefni til að bjóða fram frekari greiðslu en hann gerði með bréfi 12. sama mánaðar, eða greiða kaupverð á geymslureikning. Að dómi Hæstaréttar gengnum þurfti aðalstefnandi síðan að nýju að leita atbeina dómstóla vegna málsins og þá í ljósi þeirrar eindregnu afstöðu gagnstefnanda í bréfi lögmanns hans frá 22. desember 1998, að réttur aðalstefnanda til umræddra eignarhluta væri fallinn niður. Að þessu virtu eru engin efni til að líta svo á að um vanefndir á greiðslu kaupverðs af hálfu aðalstefnanda hafi verið að ræða. Réttur gagnstefnanda til töku dráttarvaxta telst því ekki hafa stofnast fram að uppkvaðningu þessa dóms. Hins vegar þykir gagnstefnandi eftir atvikum eiga rétt til þeirra vaxta sem tilgreindir eru í þriðju varakröfu hans í gagnsök. Fer um þessa vexti svo sem nánar greinir í dómsorði. Með sama hætti þykir aðalstefnandi eiga rétt til vaxta af leigugreiðslum, sem hann samkvæmt framansögðu innti af hendi umfram skyldu. Um þá fer svo sem í dómsorði greinir. Rétt þykir, að greiðslur aðalstefnanda til gagnstefnanda, svo sem hér er mælt fyrir um þær, beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá uppkvaðningu dóms þessa til greiðsludags. Um dráttarvexti af endurgreiðslukröfu aðalstefnanda fer með sama hætti. 6. Niðurstaða málsins er samkvæmt framansögðu sú, að fallist er á kröfu aðalstefnanda um skyldu gagnstefnanda til útgáfu afsals til aðalstefnanda fyrir eignarhlutum 0103 og 0104 fasteignarinnar Fjarðargötu 17 í Hafnarfirði gegn greiðslu kaupverðs í samræmi við þriðju varakröfu aðalstefnanda í aðalsök og svo sem nánar greinir í dómsorði, en að teknu tilliti til vaxtakröfu gagnstefnanda, svo sem hún er sett fram í þriðju varakröfu hans í gagnsök, sbr. 2. mgr. 8. gr. vaxtalag nr. 25/1987. 7. Málskostnaður í aðalsök og gagnsök verður ákveðinn í einu lagi. Verður gagnstefnanda í ljósi framangreindra málsúrslita gert að greiða aðalstefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Rúmar fjórar vikur eru nú liðnar frá því að munnnlegur flutningur málsins fór fram. Stafar dráttur á dómsuppsögu af embættisönnum dómarans. Með því að lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir telji endurflutning málsins óþarfan og dómarinn er þeirri afstöðu samþykkur, stendur 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi, að dómur verði nú á málið lagður. D ó m s o r ð : Gagnstefnanda, ÁHÁ-byggingum ehf., er skylt að gefa út afsal til aðalstefnanda, Ingvars Guðmundssonar, fyrir eignarhlutum 0103 og 0104 í fasteigninni að Fjarðargötu 17, Hafnarfirði, gegn greiðslu, svo sem hér greinir: 1. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 12.351.367 krónur með eftirgreindum ársvöxtum: 0,9% af 3.001.867 krónum frá 30. apríl 1997 til 1. júní s.á., en 1,0% frá þeim degi til 25. s.m., en af 5.339.242 krónum frá þeim degi til 1. ágúst s.á., en 0,9% frá þeim degi til 25. s.m., en af 7.676.617 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en 0,8% frá þeim degi til 24. nóvember s.á., en af 10.013.992 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998, en 0,9% frá þeim degi til 1. mars s.á., en 0,8% frá þeim degi til 25. apríl s.á., en af 12.351.367 krónum frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,7% frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en 0,6% frá þeim degi til 1. apríl 1999, en 0,7% frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,8% frá þeim degi til uppkvaðningar þessa dóms, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. 2. Aðalstefnandi yfirtekur áhvílandi veðskuldir miðað við stöðu þeirra 29. desember 1996, þó þannig að gagnstefnandi greiðir vexti og verðbætur af vöxtum til 1. apríl 1997. 3. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 2.585.659 krónur með eftirgreindum ársvöxtum: 0,9% af 135.731 krónu frá 1. maí 1997 til 3. s.m., en af 274.444 krónum frá þeim degi til 1. júní s.á., en 1,0% frá þeim degi til 1. ágúst s.á., en 0,9% frá þeim degi til 17. s.m., en af 479.395 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en 0,8% frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en af 716.565 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 957.917 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998, en 0,9% frá þeim degi til 17. febrúar s.á., en af 1.192.063 krónum frá þeim degi til 1. mars s.á., en 0,8% frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,7% af 1.425.679 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 1.663.884 krónum frá þeim degi til 17. ágúst s.á., en af 1.894.878 krónum frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en 0,6% af 2.124.060 krónum frá þeim degi til 3. s.m., en af 2.357.880 krónum frá þeim degi til 17. febrúar 1999, en af 2.585.659 krónum frá þeim degi til 1. apríl s.á., en 0,7% frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,8% frá þeim degi til uppkvaðningar þessa dóms, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. 4. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 225.340 krónur með eftirgreindum ársvöxtum: 1,0% af 143.395 krónum frá 15. júní 1997 til 1. ágúst s.á, en 0,9% frá þeim degi til 1. september s.á., en 0,8% frá þeim degi til 1. janúar 1998, en 0,9% frá þeim degi til 1. mars s.á., en 0,8% frá þeim degi til 1. maí s.á, en 0,7% frá þeim degi til 15. júní s.á, en af 172.809 krónum frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en 0,6% frá þeim degi til 15. janúar 1999, en af 225.340 krónum frá þeim degi til 1. apríl s.á., en 0,7% frá þeim degi til 1. maí s.á, en 0,8% frá þeim degi til uppkvaðningar þessa dóms, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Um arð af eignarhlutunum og skatta og gjöld af þeim fer að öðru leyti svo sem í forsendum greinir. Til frádráttar greiðslum aðalstefnanda samkvæmt framansögðu komi 1.814.395 krónur ásamt eftirgreindum ársvöxtum: 0,9 % af 197.689 krónum frá 10. apríl 1997 til 3. maí s.á, en af 395.741 krónu frá þeim til 1. júní s.á., en 1,0% frá þeim degi til 10. s.m., en af 593.793 krónum frá þeim degi til 9. júlí s.á., en af 795.644 krónum frá þeim degi til 1. ágúst s.á., en 0,9% frá þeim degi til 8. s.m., en af 997.857 krónum frá þeim degi til 1. september s.á., en 0,8% frá þeim degi til 10. s.m., en af 1.202.150 krónum frá þeim degi til 10. október s.á., en af 1.406.081 krónu frá þeim degi til 10. nóvember s.á., en af 1.610.374 krónum frá þeim degi til 10. desember s.á., en af 1.814.395 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998, en 0,9% frá þeim degi til 1. mars s.á., en 0,8% frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,7% frá þeim degi til 1. nóvember s.á., en 0,6% frá þeim degi til 1. apríl 1999, en 0,7% frá þeim degi til 1. maí s.á., en 0,8% frá þeim degi til uppkvaðningar dóms, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 80/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. febrúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist verður á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 149/2010
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Y og S gegn M var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust Y og S greiðslu úr hendi M á grundvelli hluthafasamnings. Í samningnum var ákvæði um úrlausn ágreinings þar sem m.a. kom fram að tækist ekki að leysa hann með samkomulagi væru aðilarnir sammála um að leggja hann fyrir gerðardóm. Í dómi Hæstaréttar var talið að þótt fallast mætti á að Y og S væri á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 heimilt að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur yrði ekki fram hjá því horft að málsókn þeirra væri reist á hluthafasamningnum sem legði á þá skyldu til að leggja ágreining við aðra samningsaðila fyrir gerðardóm. Y og S gætu ekki vikist undan þeirri skyldu þótt M hafi ekki ljáð atbeina sinn að því að gerðardómur geti tekið til starfa, enda ættu þeir kost á að bregðast við því á þann hátt sem greini í 4. gr. laga nr. 53/1989. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun málsins því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í úrskurði héraðsdóms gerðu sóknaraðilar skriflegt samkomulag 23. nóvember 2006 við þrjá menn aðra og tvö félög um stofnun fjárfestingarbanka, sem síðar fékk heitið Askar Capital hf., og gerðu í framhaldi af því hluthafasamning 15. desember 2006, þar sem meðal annars var kveðið á um að félögunum tveimur, sem voru stærstu hluthafarnir, væri óheimilt að selja hluti sína nema kaupandinn gerði öðrum hluthöfum tilboð um kaup á hlutum þeirra fyrir sama verð og gegn sömu skilmálum. Sóknaraðilar kveða varnaraðila hafa keypt hluti í Askar Capital ehf. með þeim hætti að honum hefði borið að gera þeim tilboð í hluti þeirra samkvæmt þessu samningsákvæði, en með kaupunum hafi varnaraðili tekið yfir réttindi og skyldur seljandans samkvæmt hluthafasamningnum. Í málinu krefja þeir varnaraðila um greiðslu kaupverðs hluta þeirra á þessum grundvelli. Í hluthafasamningnum eru ákvæði um úrlausn ágreinings milli aðila hans, þar sem segir meðal annars að takist ekki að leysa hann með samkomulagi séu aðilarnir sammála um að leggja hann fyrir gerðardóm, sem skipaður skyldi einum manni sem aðilarnir kæmu sér saman um. Þótt fallast megi á með sóknaraðilum að þeim væri á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 heimilt að reka mál á hendur varnaraðila um þetta sakarefni fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur verður ekki fram hjá því horft að málsókn þeirra er reist á hluthafasamningnum, sem leggur á þá skyldu til að leggja ágreining við aðra samningsaðila fyrir gerðardóm. Undan þeirri skyldu geta sóknaraðilar ekki vikist þótt varnaraðili hafi ekki ljáð atbeina sinn til að gerðardómur geti tekið til starfa, enda eiga þeir kost á að bregðast við því á þann hátt, sem greinir í 4. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað. Rétt er að hver aðili beri sinn málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 642/2007
Líkamsárás Frelsissvipting Álag á miskabætur Sératkvæði
X var ákærður fyrir líkamsárás og brot gegn frjálsræði A, fyrrum unnustu sinnar. Þá var hann ákærður fyrir hótanir í hennar garð. Ekki þótti hafið yfir skynsamlegan vafa að brotið hefði verið gegn frjálsræði A og var X því sýknaður af þeim lið ákærunnar. X var hins vegar sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dómi Hæstaréttar sagði að X hefði játað brot sín að hluta. Þá hefði hann einungis verið 17 ára er hann framdi brotin og væri litið til þessara atriða til refsimildunar. Hins vegar yrði að líta til þess að sú líkamsárás sem X var fundinn sekur um stóð yfir í langan tíma og hafði talsverðar afleiðingar í för með sér fyrir A, einkum vegna þess áfalls sem hún varð fyrir er kærasti hennar beitti hana slíku ofbeldi. Var refsing X ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað. Þá var X gert að greiða A 400.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. nóvember 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu og að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta til A að fjárhæð 600.000 krónur með tilgreindum dráttarvöxtum. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara mildunar refsingar. Þá krefst hann þess að bótakröfu A verði vísað frá dómi eða hún lækkuð. Ákæruvaldið sættir sig við lýsingu málsatvika og tekur undir röksemdir héraðsdómara fyrir efnislegri niðurstöðu. Í hinum áfrýjaða dómi eru atvik máls rakin og framburður ákærða og vitna. Ákærða er gefið að sök að hafa veitt A margvíslega áverka í bifreið sinni, eins og nánar er lýst í ákæru, svipt hana frelsi og hótað henni. Broti gegn frjálsræði A er þannig lýst í 1. ákærulið: „[...] með því að hafa [...] í bifreið sinni sem ákærði lagði fyrir utan heimili A [...] og ók síðan um götur Reykjavíkur, [...] er A tókst að komast út úr bifreiðinni í Hafnarstræti, elt hana uppi og dregið hana nauðuga aftur inn í bifreiðina og ekið með hana út að Gróttu [...]“. Hófst atburðarás þessi um klukkan 20.30 og stóð í um klukkustund. Af hálfu ákæruvalds er því haldið fram að nauðungin hafi byrjað strax þegar A fór upp í bifreiðina við heimili sitt við það að ákærði ók af stað og verið viðvarandi þar til ökuferðinni lauk við Eiðistorg. Þó að þessi skilningur sé í samræmi við framburð hennar þykir hátternislýsing ekki nægilega skýr í ákæru til þess að við það verði miðað. Verður lagt til grundvallar að ákæran taki til þess að ákærði hafi dregið hana nauðuga aftur inn í bifreiðina í miðbæ Reykjavíkur og ekið með hana út að Gróttu. Ber þeim hér nokkuð á milli um atburðarrásina. Óumdeilt er að A fór út úr bifreiðinni við höfnina og hljóp berfætt yfir að Hafnarstræti og að ákærði sótti hana aftur í bílinn. Þau greinir hins vegar á um það hvort hún hafi komið sjálfviljug inn í bifreiðina. Samkvæmt frásögn hennar var eitthvað fólk þarna á ferli sem ekki brást við hjálparbeiðni hennar. Framburður beggja staðfestir að hún hafi verið grátandi og í miklu uppnámi. Ekki gætir annarra heimilda um þennan þátt málsins en framburðar þeirra. Þrátt fyrir að telja verði að aflsmunur hafi verið með þeim, verður að ætla að talsverð átök hafi þurft til þess að koma henni gegn vilja sínum inn í bifreiðina. Af öllu framangreindu þykir ekki hafið yfir skynsamlegan vafa að A hafi verið neydd í skilningi 225. gr. almennra hegningarlaga aftur inn í bifreiðina. Verður því með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að sýkna ákærða af þessum atriði í 1. tölulið ákærunnar. Hins vegar er staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga með vísan til forsendna hans. Í 2. ákærulið er ákærði sakaður um hótun í símaskilaboði sem hafi verið til þess fallið að vekja hjá A ótta um líf sitt og heilbrigði. Ákærði viðurkenndi fyrir dóminum að hann hefði ekki stjórn á skapi sínu. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sakfelling ákærða vegna þessarar háttsemi og er hún rétt heimfærð til 233. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði játaði brot sín að hluta. Hann var aðeins 17 ára þegar hann framdi þau og hafði engan sakarferil. Er litið til þessara atriða til refsimildunar. Hins vegar verður að líta til þess að sú líkamsárás sem hann hefur verið fundinn sekur stóð yfir í langan tíma og hafði talsverðar afleiðingar í för með sér fyrir A, einkum vegna þess áfalls sem hún varð fyrir er kærasti hennar beitti hana slíku ofbeldi. Það réttlætir ekki verknaðinn „að stúlkan hafði storkað honum með því að segjast hafa verið honum ótrú“, eins og segir í héraðsdómi. Hann er einnig fundinn sekur um líflátshótun. Verður refsing ákveðin samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði skilorðsbundna í þrjú ár frá uppkvaðningu dóms þessa. Þegar virtir eru þeir áverkar sem A hlaut en einkum eftirköst verknaðarins þykja miskabætur henni til handa hæfilega ákveðnar 400.000 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði, en krafan var kynnt fyrir ákærða 23. ágúst 2006. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, skal sæta fangelsi í þrjá mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar í þrjú ár frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorði samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A 400.000 krónur í miskabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. september 2006 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 276.895 krónur þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Í fyrsta lið ákæru að hafa brotið gegn frjálsræði A og að hafa framið líkamsárás gegn henni. Eins og rakið er í atkvæði meirihluta dómenda er ákærði sýknaður af broti gegn frjálsræði A með þeim rökum að ákærði og hún séu ein til frásagnar um atvik og að gögn málsins styðji ekki frásögn A nægilega. Ég er sammála þeirri niðurstöðu. Ákærði og A voru einnig tvö ein til frásagnar um þá líkamsárás sem ákærða er gefið að sök í þessum sama lið ákæru. Ákærði hefur viðurkennt líkamsárásina með þeim hætti sem rakið er í niðurstöðu héraðsdóms og með þeim afleiðingum er greinir í ákæru. Ber raunar ekki mikið í milli í frásögn ákærða og A um háttsemi ákærða. Hvorki áverkavottorð né önnur gögn málsins bera glöggt með sér að háttsemi ákærða hafi verið önnur en sú sem hann viðurkennir. Með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður ákærði heldur ekki í þessu tilviki dæmdur fyrir aðra háttsemi en hann hefur viðurkennt. Er háttsemi hans réttilega heimfærð til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til forsendna héraðsdóms er ég sammála meirihluta dómenda um sakfellingu samkvæmt öðrum lið ákærunnar. Þá er ég sammála meirihlutanum um ákvörðun refsingar ákærða, miskabætur og greiðslu sakarkostnaðar. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 5. febrúar sl. á hendur ákærða, “X, kt. [...], [...], 1. Fyrir líkamsárás og brot gegn frjálsræði A, fyrrum unnustu sinnar, með því að hafa, að kvöldi þriðjudagsins 16. maí 2006, í bifreið sinni sem ákærði lagði fyrir utan heimili A að [...] og ók síðan um götur Reykjavíkur, veist að henni, rifið í hár hennar og slegið höfði hennar í glugga bifreiðarinnar, slegið hana með krepptum hnefa og flötum lófa í andlit og líkama, og er A tókst að komast út úr bifreiðinni í Hafnarstræti, elt hana uppi og dregið hana nauðuga aftur inn í bifreiðina og ekið með hana út að Gróttu, þar sem ákærði hélt áfram að veitast að A með höggum í andlit og líkama, auk þess sem hann tók hana kverkataki tvívegis og beit í fætur hennar. Ákærði ók að lokum að Eiðistorgi á Seltjarnarnesi þar sem hann henti A út úr bifreiðinni. Við líkamsárásina hlaut A mar víða á líkamanum, þar á meðal á hægri framhandlegg, í vinstri lófa og aftan á hálsi, eymsli í hársverði og bitför á báðum ristum, hægri hásin og á hægri kálfa. Telst þetta varða við 217. gr. og 1. mgr. 226. gr., en til vara við 217. gr. og 225. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Fyrir hótanir með því að hafa aðfarnótt sunnudagsins 4. júní 2006 sent A símaskilaboð með eftirgreindum orðum: „Thuert daud!!! Ef thu svararmer ek. Eg fkn stend vid thad!", og var hótunin til þess fallin að vekja hjá A ótta um líf sitt og heilbrigði. Telst þetta varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A, kennitala [...], krefst miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. maí 2006 til greiðsludags.” 1. töluliður ákæru. Miðvikudaginn 17. maí 2006 kom á lögreglustöðina í Reykjavík A ásamt foreldrum sínum til þess að kæra yfir því að fyrrverandi kærasti hennar, ákærði í málinu, hefði ráðist á hana þegar hún var með honum í bíl þá kvöldið áður. Sagði hún ákærða hafa bæði rifið í hár hennar og slegið höfði hennar við og barið hana í höfuð og líkamann og hótað henni bana. Þegar henni hefði tekist að komast úr bílnum frá honum hefði hann elt hana uppi í Hafnarstræti og dregið hana inn í bílinn og ekið með hana út að Gróttu. Þar hefðu barsmíðar og hótanir haldið áfram, bæði hnefahögg og kinnhestar og hún þannig fengið högg á eyrun. Ákærði hefði tekið hana kverkataki svo að henni lá við köfnun og bitið hana í fæturna þegar hún reyndi að sparka honum frá sér. Hefði hann svo hringt í foreldra hennar og sagt þeim að sækja hana við Hagkaup á Eiðistorgi. Hefði hann ekið með hana þangað og hent henni þar út þegar foreldrar hennar komu þar að. Þau hefðu ekið með hana á slysadeild þar sem hlynnt var að henni. Í málinu er vottorð Ólafs Baldurssonar dr. med., læknis á Fossvogsspítala, um áverka á A. Segir þar að hún hafi greinilega verið í miklu uppnámi og grátandi. Hún hafi verið marin víða um líkamann, þar á meðal á hægri framhandlegg og aftan á hálsi vinstra megin. Þá hafi hún verið aum í hársverðinum sem samrýmist því að togað hafi verið sterklega í hárið á henni. Þá hafi verið bitför á báðum ristum, hægra megin á hálsi og ofanvert á hægri kálfa. Þá hafi sést far í vinstri lófa. Stúlkan hafi átt erfitt með gang og haltrað um með erfiðismunum. Teknar voru myndir af þessum áverkum og fylgja þær málinu. Í málinu er einnig vottorð Þóris Njálssonar sérfræðings á slysa- og bráðasviði Fossvogsspítala sem skoðaði A 18. maí þegar hún kom þangað “vegna einkenna frá eyrum og sérstaklega vinstra eyra”. Segir í vottorðinu að þegar skoðað hafi verið inn í eyrun hafi ekkert óeðlilegt sést í hægra eyra en í vinstra eyra hafi hljóðhimnan verið svolítið mött og aðeins útbungandi eins og væri eyrnabólga á bakvið. Ekki hafi þó verið gat á himnunni. Þá segir þar að fleiri marblettir hafi verið að koma í ljós; á framhandlegg, hálsi og einnig yfirborðsáverkar á fótlegg, ökkla og fæti, og úlnlið og hendi. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í meðferð málsins fyrir dómi. Við þingfestingu málsins sagði ákærði ákæruna að nokkru leyti vera rétta en að öðru leyti ranga. Í fyrsta lagi væri það rangt að hann hafi svipt A frelsi. Á hinn bóginn viðurkenndi hann að hafa rifið í hár hennar, slegið hana einu sinni í öxlina, slegið hana einu sinni með flötum lófa á eyrað og loks að hafa bitið hana einu sinni í fótinn. Að öðru leyti neitaði hann sök varðandi þennan ákærulið. Í aðalmeðferð málsins hefur það komið fram hjá ákærða að þau A hafi verið saman í um sex mánaða skeið. Kveðst hann hafa búið hjá henni á heimili foreldra hennar. Þetta kvöld hafi slest upp á vinskapinn þegar hún hefði orðið afbrýðissöm vegna annarrar stúlku. Kveðst ákærði þá hafa ákveðið að slíta sambandi þeirra. Hafi hún sent skilaboð til ákærða að hann skyldi koma og tala við hana. Hafi hún látið hann frétta að hún hefði átt vingott við tvo stráka meðan hann var úti á sjó. Kveðst hann hafa reiðst þessu mjög og farið heim til hennar á [...] með dót sem hún hefði beðið hann um að skila. Hafi hún beðið eftir honum þar fyrir utan glottandi og sest inn í bílinn hjá honum og hann ekið af stað. Á leiðinni að ráðhúsinu hafi hún farið að öskra á hann út af þessari stúlku og þau farið að tuskast til. Hafi hún veist að honum og klórað hann upp allan handlegginn, sparkað í síðuna á honum og hárreytt hann. Þá hafi hún slegið hann í hálsinn, klipið hann og klórað allan. Verði menn “að skilja...að þegar fólk er í brjálæðiskasti í bíl, þá verður maður reiður og brjálaður og þá man maður ekki allt sem skeði”. Kveðst hann hafa farið í algert “black-out”. Viðurkennir hann að hafa tuskað hana til rétt eins og hún hafi gert við hann á móti. Kannast hann við að hafa kýlt í öxlina á henni. Hafi séð á þeim báðum eftir átökin. Hann kveðst ekki hafa tekið hana með sér nauðuga í bílinn, enda hafi hún sest inn í hann sjálfviljug og hann þá ekið strax af stað. Nánar aðspurður segir hann að það hafi ekki verið fyrr en þegar þau voru komin niður að ráðhúsinu að hann hafi tekið í hana yfir axlirnar, togað hana til sín og spurt af hverju hún hefði verið að halda fram hjá, en hann hefði svo sleppt takinu. Hafi þau farið í áttina að “nesinu” til þess að þau gætu ræðst við en hún verið alveg brjáluð og engu tauti við hana komið. Hafi hann þá ekið aftur niður í bæ þar sem hún hafi farið út úr bílnum en hann ekið á eftir henni og sagt henni að koma inn í bílinn aftur. Hafi hún þá sest aftur í bílinn, af frjálsum vilja, og hann ætlað að aka henni heim. Hún hafi hins vegar verið í einhverju brjálæðiskasti og hann því hringt í móður hennar og beðið um að stúlkan yrði sótt út á Nes þar sem Hagkaup séu. Hafi stúlkan farið sjálf úr bílnum, en ekki verið hent úr honum, og hún farið til foreldra sinna sem komu þangað. Honum er bent á að hann hafi sagt hjá lögreglu að hann hefði hent henni þarna úr bílnum. Segir hann að það sé rangt og skilji hann ekki af hverju hann hafi sagt þetta. Þá er honum kynnt að þar sé einnig haft eftir honum að hann myndi ekki hvernið hann hefði komið A út úr bílnum því hann hafi verið svo reiður. Segir hann að orðasambandið að “henda út” megi ekki skilja bókstaflega. Nánar aðspurður segir hann að þau hafi á þessari ferð farið frá ráðhúsinu, stoppað við bensínstöðina sem var við höfnina og hafi hún þá verið hágrátandi, sár og reið. Hafi maður horft á þau og hann því ekið af stað aftur. Geti verið að það hafi verið þar sem hún fór úr bílnum og hann ekið á eftir henni og fengið hana til þess að setjast inn í bílinn. Hafi hún verið berfætt að ganga á möl eftir að hafa sparkað af sér skónum inni í bílnum. Hafi hann því ætlað að skutla henni heim og boðið henni það en hann muni ekki af hverju það hafi ekki orðið úr. Hann kveðst muna eftir því að hafa kýlt í öxlina á henni og að hafa bitið hana í fótinn þegar hún var að sparka í hann og hann var þá að aka. Hann kveðst aðspurður ekki geta skýrt áverkana sem voru á stúlkunni á slysadeild, enda myndi hann “ekkert eftir þessu”. Hann muni þó eftir að hafa barið hana í handlegginn. Leið þeirra hafi legið út á Nes og hafi hann hringt úr bílnum í neyðarlínuna til þess að hún gæti kært hann en hún verið því mótfallin. Kveðst hann hafa sagt í símann að hann vildi fá lögregluna út á Nes þar sem þau væru þar að rífast og slást. Hafi þá verið svarað að þeir sinntu ekki slíku. Hann segir þetta annars allt vera í móðu fyrir sér. Hann kannast við að hafa slegið stúlkuna á eyrað en segir að hann hafi ekki ætlað að slá hana þar heldur á kinnina. Hann segist hafa verið allur klóraður á framhandleggnum eftir hana, marinn á hægri síðu og á hálsinum þeim megin svo og hárreyttur. Þá hafi hann verið útsparkaður eftir hana. Af Seltjarnarnesi hafi svo leiðin legið að verslun Hagkaupa þar sem foreldrar stúlkunnar komu og sóttu hana. Spurður hvort hann hafi gefið stúlkunni færi á því að fara úr bílnum segir hann að ekki sé erfitt að komast út úr bíl af þessari gerð og þó hann læsi hurðunum geti sá sem er í bílnum opnað innan frá. Þau hafi stoppað á tveimur stöðum, við bensínstöðina og úti á Nesi og þar hefði hún getað komist út. A hefur skýrt frá því að þau ákærði hefðu verið kærustupar í um hálft ár. Hafi ákærði meira og minna búið heima hjá henni á þessum tíma. Kveðst hún hafa komist að því að ákærði hefði verið henni ótrúr og orðið mjög reið. Hafi hún hringt í hann og sent boð og sagt honum að hún hefði líka verið honum ótrú til þess að ná sér niðri á honum. Hafi hann reiðst mjög og hringt en hún sagt honum að sækja dótið sitt. Hafi hann komið akandi og hún farið út í bíl með dótið hans. Hafi hún sest inn í bílinn en hann þá þegar ekið af stað án þess að þau hefðu talað um að fara nokkuð. Hafi hann strax byrjað að lemja hana og haldið henni niðri. Hafi ákærði ekið frá [...] niður á Fríkirkjuveg og Lækjargötu. Hafi hann sagst myndu drepa hana og hrinda henni í sjóinn og ekið niður að höfn, skammt frá Esso-stöðinni, og þar hafi hún komist að raun um að bíllinn var læstur svo að hún gat ekki opnað og komist út. Hafi hann látlaust ausið yfir hana skömmum og svívirðingum og síspurt hvernig hún hefði fengið af sér að gera honum þetta. Hafi hún reynt að komast út og getað það að endingu og hlaupið berfætt að “Nonnabitum”, en hann náð henni aftur við pulsuvagninn og dregið hana þar inn í bílinn. Þarna hafi verið fólk og hún öskrað á hjálp en enginn skipt sér af, enda hafi ákærði reynt að láta líta svo út að hún væri ekki með öllum mjalla. Ákærði hafi ekið með hana þaðan út í Gróttu svo enginn sæi til þeirra og haldið þar áfram að berja hana í bílnum og hárreyta. Hafi bílnum verið lagt þar við eitthvert verkstæði og þar hafi hún reynt að verjast honum með því að sparka frá sér en hann þá bitið hana. Þegar maður hafi komið þar út í dyr hafi ákærði fært bílinn. Hún kveðst hafa hringt heim en ákærði þegar slitið sambandinu. Hún segir hann hafa tekið hana kverkataki og hert svo að að hún hafi óttast að hún myndi deyja. Kveðst hún halda að hann hafi þá gert sér grein fyrir því að hann væri að ganga frá henni því hann hafi hringt heim til hennar og beðið stjúpa hennar um að koma og sækja hana. Þá segist hún aðspurð muna til þess að ákærði hafi hringt í neyðarlínuna en ekki muni hún hvað hann sagði þá í símann. Hún segist þó muna að hún hafi öskrað á meðan í von um að fá hjálp. Hafi þau ekið inn að Eiðistorgi og þar hafi ákærði ekið í hringi þar til foreldrar hennar komu. Hafi hún þá opnað bíldyrnar og hann ýtt henni út úr bílnum svo að hún lenti í götunni. Hafi hún farið til foreldra sinna sem hafi ekið beint á slysadeildina með hana. Hún segir ákærða ekki hafa gefið henni færi á að fara úr bílnum meðan á ferðinni stóð. Einu sinni hafi hann þó opnað en þá hafi bíllinn verið á svo mikilli ferð að hún hætti ekki á að fara úr honum. Hafi þetta verið á móts við JL-húsið á leiðinni út í Gróttu. Hún segir bíldyrnar annars hafa verið læstar en ekki muni hún hvar ákærði læsti bílnum. Hún segist hafa reynt að verjast ákærða eftir bestu getu, berja frá sér, sparka og klóra í andlitið og líklega víðar en hann sé miklu sterkari en hún og hafi hann t.d. getað haldið höndum hennar. Hún segist hafa verið með 18 marbletti eftir þetta og ekki getað greitt sér í nokkra daga vegna hárloss. Þá hafi höggið á eyrað verið svo þungt að vatn hafi lekið undir hljóðhimnuna. Þá hafi hún verið með bitför og átt erfitt með að stíga í fótinn. Bitförin hafi hún væntanlega hlotið þegar hún var að sparka frá sér. Hún segist hafa fengið miklar martraðir eftir þetta, einkum fyrst eftir atburðinn. Þá hafi hún farið að finna fyrir þunglyndiseinkennum. Ólafur Baldursson læknir hefur komið fyrir dóm og staðfest vottorð sitt. Hann kveðst hafa skoðað A en ekki muna eftir tilvikinu í smáatriðum. Vísar hann til þess sem segir í vottorðinu. Móðir A, B, hefur skýrt frá því að hún hafi verið stödd á kaffihúsi þetta kvöld og hafi maðurinn hennar þá hringt í hana og sagt að eitthvað mikið væri á seyði því A hefði hringt og verið æst og mátt heyra að mikið gengi á milli þeirra ákærða. Um hálftíma seinna hafi hann hringt aftur og sagt að ákærði hefði hringt og sagt að þau væru úti í Gróttu. Hefði mátt heyra að mikið gengi á og að ákærði væri að lemja hana. Hafi þau farið saman vestur eftir. Kveðst hún hafa náð sambandi við A sem hafi hágrátið í símann og sagt að þau yrðu á Eiðistorgi. Þegar þau komu þangað hafi bíll ákærða verið þar og minnir hana að hann hafi verið að hringsóla um svæðið þar. Hafi hurð á honum opnast og ákærði ýtt stúlkunni út svo að hún lá í götunni. Hafi hún verið organdi af gráti eins og smábarn. Hafi hún haltrað með þeim yfir í bílinn þeirra og skolfið þar öll og grátið. Hafi þau ekið henni beint á slysadeildina og þau orðið að styðja hana þar inn vegna þess að hún hafði verið bitin í fæturna. Þá hafi hún ekki heyrt vel fyrir suði eftir högg sem hún hafði fengið á eyrun. Á leiðinni á slysadeildina hafi hún sagt þeim hvað gerst hafði. Næstu daga á eftir hafi þau hjónin orðið að taka sér frí til þess að vera hjá A því hún hafi grátið stanslaust. Þá kveðst hún vita til þess að stúlkan hafi fengið martraðir þetta sumar. Þá hafi stúlkan fengið líflátshótanir í símann þangað til hún skipti um númer. Þá segir hún að Alexander, vinur ákærða, hafi skilað því til hennar frá ákærða að hún yrði að svara hringingum hans, annars kæmi hann með kylfu að berja hana. Hafi fjölskyldan verið líkt og í umsátri ákærða. C, stjúpi A, hefur komið fyrir dóm og greint frá því að eftir að hann kom heim um áttaleytið þetta kvöld hafi hann heyrt að stúlkan talaði í síma, mjög æst. Síðan hafi hún komið upp frá sér með einhverjar flíkur og sagst ætla að skila þessu drasli og farið út. Um það bil 40 mínútum seinna hafi síminn hringt eina hringingu en svo hætt. Rétt á eftir hafi stúlkan hringt og æpt í símann í skelfingu og sagt að ákærði væri að berja hana þar sem þau væru stödd úti við vitann. Hafi einnig heyrst í ákærða á bak við. Sambandið hafi svo slitnað og hann þá hringt í konu sína og sagt henni að hann myndi sækja hana til þess að þau færu saman. Skömmu seinna hafi ákærði hringt og sagt að hann skyldi koma og sækja “drusluna” sem hefði haldið fram hjá honum. Þegar þau komu út á Eiðistorg hafi bíll ákærða verið þar á stæðinu og verið ekið til móts við þau. Hafi bíllinn verið stöðvaður og opnast og stúlkunni verið hrint út svo að hún kom niður á hnén. Hafi þau farið til, hjálpað henni inn í bílinn og ekið umsvifalaust á slysadeildina með hana. Stúlkan hafi verið hágrátandi með ekkasogum og virst viti sínu fjær af skelfingu. Hafi hún sagt ákærða hafa lamið hana allan tímann og slegið höfði hennar við bílrúðuna og einnig bitið hana. Eins hafi hann komið í veg fyrir að hún gæti hringt. Vitnið segist hafa orðið vart við það að ákærði reyndi mikið til þess að tala við hana í síma eftir atburðinn og hafi hann sent símboð, bæði úr eigin síma en eins úr ýmsum öðrum, þegar stúlkan svaraði ekki hringingum hans. Hafi þessi ásókn ákærða aukið mjög á vanlíðan hennar. Margrét Sigríður Blöndal, hjúkrunarfræðingur á Fossvogsspítala, hefur komið fyrir dóm og greint frá því að A hafi verið mjög miður sín lengi eftir atburðinn og sýnt greinileg merki um áfallastreitu. Niðurstaða 1. Af skýrslum ákærða má ráða að hann hafi verið í miklu uppnámi meðan á bílferðinni stóð og hefur hann meðal annars sagt að hann muni lítið eftir því sem gerðist í ferðinni. Kemur þetta heim og saman við það sem A segir um hugarástand hans. Frásögn hennar af atburðarásinni þykir vera einkar trúverðug og hefur auk þess stuðning af læknisvottorðunum og því sem foreldrar hennar bera um ástand hennar eftir að hún kom úr bílnum hjá ákærða. Ákærði hefur jafnframt játað að hafa tuskað stúlkuna til, kýlt hana í öxlina, barið hana í handlegginn, bitið í fót hennar, slegið hana á eyrað og einnig er fram komið hjá honum að hún hafi verið hágrátandi, sár og reið. Þykir því mega byggja á frásögn hennar um líkamsárásina og telja það sannað að hann hafi veitt henni þá áverka, sem lýst er í ákærunni og læknisvottorðunum, með því að rífa í hár hennar, slá höfði hennar við, slá hana með hnefa og flötum lófa í andlit og líkama á ferð um miðbæinn þar til hún fór þar úr bílnum og svo áfram úti við Gróttu með því að slá hana í andlit og líkama, taka hana kverkataki og bíta hana í fæturna. Telst þetta allt varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. 2. Í ákæru er ákærði sagður hafa hent stúlkunni út úr bílnum á Eiðistorgi og mun það vera byggt á því sem haft er eftir ákærða og A í lögregluskýrslum sem teknar voru af þeim. Telja verður það ótrúlegt að ákærði hafi megnað að henda stúlkunni út úr bílnum við þessar aðstæður. Ákærði hefur enda neitað þessu fyrir dómi og stúlkan og foreldrar hennar hafa borið fyrir dómi að henni hafi verið hrint eða ýtt úr bílnum. Ber því að sýkna ákærða af þessu sakaratriði. 3. Ákærði er saksóttur fyrir brot gegn frjálsræði A. Eins og ákæran er úr garði gerð kemur ekki annað til álita í þessu sambandi en sá verknaður hans að hafa dregið stúlkuna nauðuga inn í bílinn, eftir að hún fór úr honum í eða nálægt Hafnarstræti. Ákærði neitar því að hafa þá dregið hana inn í bílinn og segir hana hafa sest í hann af frjálsum vilja. Fyrir liggur að ákærði hafði áður en þetta gerðist rifið í hár hennar, slegið höfði hennar við og slegið hana með hnefa og flötum lófa í andlit og líkama á ferðinni um miðbæinn. Þá ber þeim stúlkunni saman um að hún hafi verið berfætt þegar hún fór úr bílnum frá honum. Þegar þetta er allt haft í huga er ekki varhugavert að byggja á frásögn stúlkunnar og telja sannað að ákærði hafi dregið hana nauðuga inn í bílinn. Varðar þessi verknaður hans við 225. gr. almennra hegningarlaga. 2. töluliður ákæru. Við þingfestingu málsins viðurkenndi ákærði að hafa sent skilaboðin sem þar eru tilgreind en hann segir þau hafi verið send í reiði og ekki verið ætluð til þess að valda henni ótta. Hann hefur sagt um þetta í aðalmeðferð málsins að A hefði borið út þá sögu að hún hefði fundist rænulaus í húsasundi við Laugaveg og kennt honum um það. Hafi hann orðið “brjálaður” og verði því að skoða þessi skilaboð í samhengi við þennan söguburð A að hann væri “orðinn morðingi”. Hafi hann ekki ætlað að vinna henni mein heldur verið að mana hana til að svara sér með þessari sendingu. Hann segist þó gera sér grein fyrir því að þetta hefði getað vakið með henni ótta en hún hafi þó vitað upp á sig sökina. A hefur skýrt frá því að eftir atburðinn í bílnum hafi ákærði farið að ónáða hana með hringingum og boðum. Hafi hann skammað hana fyrir það að leita til lögreglunnar og svo farið að hóta henni dauða í sms-boðunum ef hún ekki svaraði hringingum hans. Um boðin sem ákært er út af segist hún hafa óttast það að hann myndi gera alvöru úr þessari hótun. Þá segist hún hafa fengið boð frá Alexander nokkrum, vini ákærða, að hún yrði að svara ákærða því hann væri orðinn svo brjálaður að hann myndi ella fara að henni með kylfu. Niðurstaða. Ákærði kannast við að hafa sent A skilaboðin sem um ræðir. Voru þau augljóslega fallin til þess að vekja henni ótta um líf sitt og heilsu og sérstaklega eftir það sem á undan var gengið. Varðar þetta brot ákærða við 233. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði var 17 ára að aldri þegar þessi atburður varð. Þá er á það að líta að hann hefur ekki áður gerst sekur um refsilagabrot og einnig það að stúlkan hafði storkað honum með því að segjast hafa verið honum ótrú, eins og fram er komið. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga. Rétt þykir að fresta framkvæmd refsingarinnar og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Að kröfu A ber að dæma ákærða miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 350.000 krónur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 4. gr laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 16. maí 2006 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá 22. september 2006 til greiðsludags. Dæma ber ákærða til þess að greiða Sveini Andra Sveinssyni hrl. 150.000 krónur í málsvarnarlaun en eftir málsúrslitum ber að dæma að 70.116 króna málsvarnarlaun greiðist verjandanum úr ríkissjóði. Þá ber að dæma ákærða til þess að greiða Þórdísi Bjarnadóttur hdl. 249.249 krónur í réttargæslulaun. Dæmast málsvarnar- og réttargæslulaunin með virðisaukaskatti. Ekki er kunnugt um annan kostnað af málinu. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 45 daga. Frestað er framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði A 350.000 krónur í miskabætur ásamt almennum vöxtum frá 16. maí 2006 og með dráttarvöxtum frá 22. september 2006 til greiðsludags. Ákærði greiði Sveini Andra Sveinssyni 150.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði greiðist verjandanum 70.116 krónur málsvarnarlaun. Þá greiði ákærði Þórdísi Bjarnadóttur hdl. 249.249 krónur í réttargæslulaun.
Mál nr. 373/2006
Vátrygging Skaðabætur Stjórnvaldsákvörðun
H krafðist viðurkenningar á því að hún ætti rétt á fébótagreiðslu úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu vegna liðbandaaðgerðar sem Gunnar Þór Jónsson bæklunarlæknir gerði 12. september 2001 á hægri ökkla hennar. Í dómi héraðsdóms var staðfest að læknirinn væri bótaskyldur gagnvart H og var þeirri niðurstöðu ekki áfrýjað. Læknirinn hafði ekki keypt lögboðna tryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000 og byggði H á því að Í hefði haft eftirlitsskyldu með því að svo væri og bæri af þeim sökum bótaábyrgð á tjóni H. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að í lögum nr. 111/2000 og reglugerð nr. 763/2000 um vátryggingu þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu samkvæmt lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, sé ekki kveðið á um eftirlitsskyldu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins með því að vátryggingarskyldu samkvæmt þessum lagaheimildum sé gætt. Sé því ekki að finna lagagrundvöll fyrir eftirlits- og aðgerðarskyldu ríkisins vegna framkvæmdar laga nr. 111/2000. Var Í því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júlí 2006. Hún krefst þess að viðurkennt verði að hún „eigi rétt á fébótagreiðslu úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu,“ vegna liðbandaaðgerðar sem Gunnar Þór Jónsson bæklunarlæknir gerði 12. september 2001 á hægri ökkla hennar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í héraði var málið höfðað gegn stefnda og greindum lækni. Niðurstöðu héraðsdóms um bótaskyldu læknisins hefur ekki verið áfrýjað. Ágreiningsefni máls þessa lýtur að því, hvort stefndi hafi haft eftirlitsskyldu með því að læknirinn keypti lögboðna tryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000 og beri bótaábyrgð á tjóni áfrýjanda með því að hafa brugðist þeirri skyldu. Með lögum þessum var mælt fyrir um almenna bótaábyrgð heilbrigðisstarfsmanna og skyldu þeirra til þess að kaupa sjúklingatryggingu. Í 10. gr., sbr. 21. gr., laganna er mælt fyrir um að setja skuli reglugerð um nánari útfærslu þeirra, meðal annars um lágmark vátryggingarfjárhæðar og framkvæmd vátryggingarskyldu. Í d. lið 9. gr., sbr. 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 763/2000 um vátryggingu þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu samkvæmt lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, segir að bótaábyrgð samkvæmt lögum þessum beri meðal annarra sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn, sem hlotið hafi löggildingu heilbrigðis- og tryggingaráðherra til starfans. Skulu þeir hafa vátryggingu (sjúklingatryggingu) hjá vátryggingafélagi sem hefur starfsleyfi hér á landi, sbr. 10. gr. laganna, eins og nánar er kveðið á um í reglugerð nr. 763/2000. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laganna er ráðherra heimilt að binda starfsleyfi til að starfa sjálfstætt því skilyrði að vátryggingarskyldu sé fullnægt. Í bráðabirgðaákvæði greindrar reglugerðar er mælt fyrir um að vátyggingarskyldir heilbrigðisstarfsmenn og stofnanir skuli eigi síðar en 31. desember 2000 senda heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu staðfestingu um að þeir hafi gilda vátryggingu, sem uppfylli skilyrði laganna og reglugerðarinnar. Ekkert ákvæði er um tilkynningarskyldu þeirra eftir þann tíma. Í 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar er hlutaðeigandi vátryggingafélögum gert skylt að tilkynna ráðuneytinu þegar í stað falli vátrygging úr gildi. Falli trygging starfandi heilbrigðisstarfsmanns úr gildi, fellur niður heimild hans til þess að starfa sjálfstætt og heimilt er að stöðva greiðslur til hans frá Tryggingastofnun ríkisins, sbr. 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar. Sama gildir ef vátryggingarskyldu er ekki fullnægt, sbr. 7. gr. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laganna varðar það sektum að sinna ekki tryggingarskyldu samkvæmt 10. gr. Í lögum nr. 111/2000 og reglugerð nr. 763/2000 er ekki kveðið á um eftirlitsskyldu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins með því að vátryggingarskyldu samkvæmt þessum lagaheimildum sé gætt. Einungis er þar að finna þau ákvæði sem rakin hafa verið um afleiðingar vanrækslu tryggingarskyldunnar. Ekki hefur verið upplýst um að fyrir hendi sé skráningarskylda sjálfstætt starfandi lækna, eða að sérstaka heimild þurfi til þess að starfa sem sérfræðingur á stofu ef frá eru talin almenn sérfræðingsleyfi. Samkvæmt lögum og reglugerð er ekki almenn tilkynningarskylda lækna til ráðuneytisins vegna trygginga samkvæmt þeim, að undanskilinni tilkynningu samkvæmt áðurgreindu bráðabirgðaákvæði og tilkynningarskyldu vátryggingafélaga um niðurfellingu tryggingar. Er því ekki að finna lagagrundvöll fyrir eftirlits- og aðgerðaskyldu ríkisins vegna framkvæmdar laga nr. 111/2000. Verður bótaábyrgð stefnda því ekki á því reist að hann hafi gerst sekur um vanrækslu í því tilliti. Áfrýjandi byggir og á því að bótagrundvöllur verði reistur á jafnræðisreglu, sem felist í almennum markmiðsákvæðum 1. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga. Ekki er unnt að fallast á að þar felist athafnaskylda sem leitt geti til bótaábyrgðar stefnda eða að áfrýjandi hafi orðið fyrir mismunun í skilningi laganna. Með framangreindum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er niðurstaða hans um það ágreiningsefni sem hér er til meðferðar staðfest. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Hönnu Grétarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 350.000 krónur. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu fyrir stefnda, íslenska ríkinu 6. janúar 2005 og fyrir stefnda, Gunnari Þór Jónssyni, 23. febrúar 2005. Það var dómtekið 12. þ.m. Stefnandi gerir þessar dómkröfur: a. Að viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi skaðabótarétt á stefnda, Gunnar Þór Jónsson, bæklunarlækni, vegna skurðaðgerðar hans á stefnanda, nánar tiltekið vegna liðbandaaðgerðar á hægri ökkla stefnanda þann 12. september 2001. b. Að viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi rétt á fébótagreiðslu úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu vegna skurðaðgerðar stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar bæklunarlæknis, nánar tiltekið vegna liðbanda­aðgerðar Gunnars Þórs Jónssonar á hægri ökkla stefnanda þann 12. september 2001. c. Að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi 21. janúar 2005. Af hálfu stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Í læknisvottorði Björns Blöndal frá 10. maí 2002 segir að samkvæmt sjúkra­skrá Heilsugæslustöðvarinnar í Árbæ hafi stefnandi átt við langvarandi bakvandamál að stríða og saga sé um brjósklos í mjóbaki og einnig þekktar slitbreytingar. Hún hafi verið í meðferð hjá Kristni Guðmundssyni taugaskurðlækni vegna baksins og sé metin 75% öryrki vegna þessa. Hún hafi misstigið sig og tognað á hægri ökkla endurtekið á undanförnum árum. Hún hafi leitað til sín 10. apríl 2001 vegna verkja í hægri ökkla, langvarandi óþæginda og óstöðugleika. Vegna þessa leitaði stefnandi til stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, sem sjálfstætt starfandi sérfræðilæknis og fór aðgerð fram 12. september 2001 í húsakynnum Læknastöðvarinnar ehf. Álftamýri 5, Reykjavík. Í framangreindu vottorði segir að í kjölfarið hafi stefnandi kvartað um verki í ökklanum og lýst dofatilfinningu utanvert á ristinni og fram í tær sem hún reki til aðgerðarinnar og segist eiga erfitt með að stjórna fætinum. Ekki hafi borist læknabréf frá Gunnari Þór Jónssyni varðandi aðgerðina en oftast sé tilgangur liðbandaaðgerða á ökkla að minnka óþægindi og auka stöðugleika ökklans. Við skoðun sé ör utanvert á hægri ökklanum, væg bólga og eymsli þar í kring og lýsi stefnandi minnkaðri tilfinningu utanvert á fætinum. Þá greinir frá því að stefnandi hafi farið í skoðun á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi 23. febrúar 2002 vegna bólgu við hægri ökklann og hafi verið greind með sýkingu á svæðinu þar sem aðgerðin hafi áður verið gerð. Frammi liggur vottorð Kristins Guðmundssonar taugaskurðlæknis dags. 17. maí 2002. Þar segir að stefnandi hafi leitað til hans vegnar aðgerðar á hægri ökkla þann 12. september 2001 sem hafi verið gerð vegna slitins liðbands og framkvæmd í staðbundinni deyfingu. Skoðun á stefnanda er síðan lýst: “Við skoðun var Hanna dálítið hölt. Bein í baki. Átti erfitt með að ganga á tám og hælum á hægri fæti vegna ökklans. Lasegue +/- 30° hægra megin en gat lyft fæti yfir 70°. Hægra hælviðbragð var mjög minnkað og nánast upphafið. Kraftar sennilega eðlilegir í fætinum en tilfinning mjög minnkuð í hægri jarka, II. – V. Tá, rist og il. Töluverð eymsli voru yfir utanverðum hægri ökkla og ör þar eftir aðgerð. Greinilegt var að þessi einkenni háðu Hönnu mjög og m.a. kvaðst hún ekki lengur geta ekið bíl vegna þessa. Greinilegt var að hún rakti þessi einkenni til umræddrar aðgerðar í september 2001 og engin ástæða til að efa það. . . .Því miður er ekki að sjá að um neinn bata hafi verið að ræða hingað til . . .” Í vottorði Einars M. Valdimarssonar taugalæknis, dags. 10. desember 2003, segir: “Hanna er með húðskynsbreytingar þannig að tilfinning fyrir nálstungu er nánast upphafin hliðlægt á ökklanum hæ. megin og teygir þetta svæði sig niður og fram jarkann og ristina hliðlægt og tekur yfir litlu tá. Umhverfis þetta svæði er dálítil rönd þar sem tilfinning fyrir nálstungu er uppgefin svolítið skert. Ör er staðsett fyrir aftan dálksökkla hæ. megin. Húðskynsbreyting sem gefin er upp bendir til þess að húðtaug sem kallast kálfataug (nervus suralis) geti hafa farið sundur þar sem örið sést á húðinni. Húðskynstruflunin sem er umhverfis svæði kálfataugarinnar gæti verið það sem kallað er sympathetic dependent fyrirbæri. Húðskynstruflunin háir Hönnu talsvert í daglegu lífi, t.d. við akstur bifreiðar, en mest truflandi eru verkirnir sem hafa eðli taugahvotar (neuralgiskur verkur vegna taugaskaða). Í stuttu máli bendir allt til þess að hæ. kálfataug (nervus suralis) hafi farið sundur aftan við dálksökklann í aðgerðinni 12.9.2001. Afleiðing þess er dofi á húðsvæði taugarinnar og verkjaástand vegna taugaskaðans. Þetta ástand hefur haldist í stórum dráttum óbreytt frá því það varð til að sögn Hönnu. Hætt er við að þessir verkir verði langvinnir þótt eitthvað geti dregið úr þeim með tímanum.” Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 22. september 2002, til heilbrigðis- og trygginga­málaráðuneytisins óskar hann upplýsinga um það hvort stefndi, Gunnar Þór Jónsson, hafi eða hafi haft í september 2001 tryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000 og er tekið fram að sjálfur hafi hann ekki svarað bréfum um þetta. Í svarbréfi ráðuneytisins 2. október 2002 segir að við gildistöku laga nr. 111/2000 hafi það fengið tilkynningar frá vátryggingarfélögum um þá sem hafi keypt sjúklingatryggingu samkvæmt lögunum. Ráðuneytið hafi ekki fengið tilkynningu frá vátryggingarfélagi eða stefnda þar sem fram komi að hann hafi verið vátryggður sem sjálfstætt starfandi sérfræði­læknir á Læknastöðinni í Álftamýri samkvæmt lögunum. Í bréfi lögmanns stefnanda 22. desember 2003 til heilbrigðis- og trygginga­málaráðuneytisins er þess beiðst að upplýst verði hvort ríkið taki ábyrgð á hinni umstefndu læknisaðgerð. Stefndi, Gunnar Þór Jónsson, hafi ekki verið með sjúklinga­tryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000 og verði ekki séð að stefnandi geti notið réttinda á grundvelli þeirra nema ríkið taki á sig skyldur læknisins og vátryggingar­félags. Í bréfi landlæknisembættisins til lögmanns stefnanda, dags. 20. janúar 2004, segir að erfitt hafi verið að hafa upp á heimilisfangi stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar (í Svíþjóð). Jafnframt fylgdi afrit bréfs sem embættið sendi stefnda sama dag. Þar var: 1) Óskað eftir því að hann sendi afrit af sjúkraskrá stefnanda eða benti á hvar sjúkraskrána væri að finna. 2) Spurt hvort hann vilji tjá sig um efnisatriði sem fram komi í bréfi lögmannsins frá 22. september 2002. 3) Spurt hvar hann hafi haft tryggingar sínar vegna sjúklingatryggingar á þeim tíma sem um ræðir. Í bréfi heil­brigðis- og tryggingamálaráðuneytisins 12. janúar 2004 til lögmanns stefnanda segir að ráðuneytinu hafi ekki borist tilkynning frá vátryggingarfélagi eða stefnda, Gunnari Þór Jónssyni, um að hann hafi verið vátryggður sem sjálfstætt starfandi sérfræðilæknir á Læknastöðinni í Álftamýri í september 2001 eins og skylt hafi verið samkvæmt lögum nr. 111/2000, sbr. reglugerð nr. 763/2000. Verði sjúklingur fyrir bótaskyldu tjóni vegna meðferðar sjálfstætt starfandi sérfræðilæknis sem ekki sé með umrædda sjúklingatryggingu sé læknirinn ábyrgur fyrir því. Ráðuneytið telji að ábyrgð á slíku tjóni geti ekki fallið á ríkisvaldið. Í álitsgerð landlæknisembættisins 3. september 2004 segir að bagalegt sé að sjúkraskrá frá stefnda, Gunnari Þór Jónssyni, sé ekki til staðar. Hins vegar sýnist af vott­orðum annarra lækna að draga megi þá ályktun að nervus suralis hafi farið í sundur við aðgerðina. Þar sé um að ræða skyntaug en sköddun á þeirri taug leiði ekki til hreyfingarhindrunar eða lamana. Taugar geti legið á nokkuð mismunandi hátt og geti skaddast þótt aðgerð sé framkvæmd af til þess bærum skurðlækni og gerð á réttan hátt. Slíkt flokkist þá undir óhappatilvik og sé ekki þess eðlis að landlæknisembættið hafi þar af frekari afskipti. Hins vegar sé ámælisvert að læknirinn hafi ekki svarað erindi embættisins og ekki síður sú staðreynd að hann hafi ekki haft sjúklinga­tryggingu eins og honum hafi borið skylda til samkvæmt lögum á þeim tíma sem hér um ræði. Virðist augljóst að lögmaður geti sótt málið áfram á þeim grundvelli. Þann 20. maí 2005 voru Sigurjón Sigurðsson bæklunarskurðlæknir og Páll Sigurðsson prófessor dómkvaddir til að meta: “a. Hvaða læknisfræðilega áverka, andlega og líkamlega, hlaut stefn­andi/matsbeiðandi vegna aðgerðar Gunnars Þórs Jónssonar bæklunarlæknis þann 12. september 2001, er Gunnar Þór gerði skurðaðgerð á hægri ökkla stefn­anda/matsbeiðanda. b. Hvenær var stöðugleikapunkti náð eftir þessa aðgerð. c. Hver var tímabundin óvinnufærni vegna afleiðinga slyssins vegna aðgerðar­innar. d. Hvert er þjáningatímabil stefnanda/matsbeiðanda samkvæmt 3. grein skaðabóta­laga vegna aðgerðarinnar þann 12. september 2001. e. Hver er varanlegur miski tjónþolans samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga vegna þeirra áverka sem stefnandi/matsbeiðandi varð fyrir í aðgerðinni þann 12. september 2001 samkvæmt dönskum miskatöflum. Hver er sömuleiðis miski matsbeiðanda samkvæmt íslensku miskatöflunum. f. Hver er örorka matsbeiðanda samkvæmt staðli Tryggingastofnunar ríkisins samkvæmt reglugerð nr. 379/1999 sem stoð hefur í 12. gr. atl. vegna aðgerðarinnar þann 12. september 2001. g. Hver er varanleg örorka tjónþola vegna þeirra áverka sem stefnandi/matsbeiðandi hlaut í aðgerðinni þann 12. september 2001.” Matsgerð er dagsett 26. júlí 2005. Niðurstöður hennar eru sem hér segir: 1. Við aðgerðina 12. september 2001 hlaut matsbeiðandi skaða á hægri kálfataug (nervus suralis). Afleiðing þess er dofi á húðsvæði taugarinnar og verkjaástand vegna taugaskaðans auk þess sem þunglyndi það, sem hafði áður verið til staðar, ýfðist upp tímabundið. 2. Stöðugleikatímamark: 12. janúar 2002. 3. Tímabundin óvinnufærni:: Engin til starfa utan heimilis en 50% til almennra heimilisstarfa frá því að umrædd aðgerð fór fram og þar til stöðugleikatímamarki var náð 12. janúar 2002. 4. Þjáningatímabil: Frá 12. september 2001 til 12. janúar 2002 án rúmlegu. 5. Varanlegur miski. 10%-tíu stig. 6. Örorka samkvæmt staðli Tryggingastofnunar ríkisins: Meiri en 75%. (Um þetta segir nánar: “Þegar umrædd aðgerð átti sér stað hafði matsbeiðandi þegar verið metin til hæsta örorkustigs hjá Tryggingastofnun ríkisins og því staðist læknis­fræðilega skilyrði lífeyris frá TR: Á matsfundi var gengið úr skugga um að hún stæðist læknisfræðileg skilyrði þeirrar stofnunar til lífeyris af hærra örorkustigi. Matsmenn telja að afleiðingar aðgerðar þeirrar sem matsbeiðandi gekkst undir 12. september 2001 feli einungis í sér nokkurn hluta af þeim skilyrðum sem hér um ræðir.”) 7. Varanleg örorka. 10%-tíu stig. Matsmennirnir staðfestu matið fyrir dóminum og gáfu á því nokkrar skýringar. II Stefnandi byggir á að hún hafi orðið fyrir líkamlegum áverkum, þ.e. miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga, í læknisaðgerðinni þ. 12. september 2001, sem stefndi, Gunnar Þór Jónsson, beri ábyrgð á og að þessir líkamlegu áverkar hafi valdið sér erfiðleikum í daglegu lífi sem og skertu aflahæfi (vinnugetu) samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga svo sem til heimilisstarfa. Einnig eigi hún rétt á þjáningabótum. Á því er byggt að stefndi, Gunnar Þór, hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmri háttsemi. Hann hafi ekki hagað sér eins og góður og gegn læknir við þá læknisaðgerð sem fram hafi farið; hann hafi skorið í sundur ákveðna skyntaug í fæti stefnanda í aðgerðinni sem ekki eigi að henda í slíkum tilvikum og hægt sé að komast hjá með eðlilegri varkárni sem skurðlæknum beri að sýna. Miðað við atvik málsins og samkvæmt þeim sönnunarreglum, sem gildi í slíkum málum, hafi stefndi, Gunnar Þór, sönnunarbyrði fyrir að hann hafi ekki valdið stefnanda tjóni í ofangreindri læknis­aðgerð þar sem hann hafi ekki lagt fram nokkur gögn, skýrslur eða skráningar um aðgerðina. Stefnandi byggir einnig á að enda þótt svo verði talið að stefndi, Gunnar Þór Jónsson, beri ekki skaðabótaábyrgð á áverkum sínum eigi hún tvímælalausan rétt til fébótagreiðslu samkvæmt meginreglu laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra laga. Í 1. mgr. 12. greinar s.l. sé kveðið á um að kröfum skuli beina að vátryggingarfélagi hins bótaskylda. Byggir stefnandi á að heilbrigðisyfirvöldum beri að girða fyrir að læknar geti starfað utan sjúkrastofnana án þess að þeir hafi ábyrgðartryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000. Því beri stefndi, íslenska ríkið, ábyrgð á tjóni stefnanda eins langt og bótagreiðslur nái samkvæmt ákvæðum tilvitnaðra laga. Það eitt að stefnandi hafi orðið fyrir líkamlegu tjóni í tengslum við aðgerð hjá sjálfstætt starfandi sérfræðingi, sem löggildingu hafi haft til starfans, nægi til þess að hún eigi rétt á bótum, sbr. 1. gr. laga nr. 111/2000, með vísun til jafnræðis­reglu stjórnarskrárinnar en þar sé um að ræða grundvallarmannréttindi. Um bótaskyld tilvik er af hálfu stefnanda vísað til 2. gr., 1. – 4. tl., og 2. mgr. 3. gr. tilvitnaðra laga en túlka beri þessi ákvæði rúmt varðandi hagsmuni stefnanda samkvæmt meginreglum vátryggingaréttar í slíkum tilvikum. III Því er haldið fram af hálfu stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni af hans völdum og ekki hafi verið sýnt fram á að hann hafi framkvæmt aðgerðina á stefnanda þ. 12. september 2001 með þeim hætti sem leitt geti til skaðabótaábyrgðar hans gagnvart stefnanda. Varðandi miska og örorku stefnanda er á það bent að hún hafi verið 100% (svo) öryrki frá árinu 1997 og geti örorka því ekki hafa aukist við hina umstefndu aðgerð. Því er haldið fram að sköddun á kálfa­taug stefnanda hafi orðið vegna óvanalegrar legu taugarinnar aftan við enda sperri­leggjar. Stefndi hafi upplýst stefnanda um þetta strax við skoðun eftir aðgerð og að unnt væri að lækna þessi óþægindi með lítilli aðgerð. Ekki sé sýnt fram á hvert tjón stefnanda væri hefði hún reynt að takmarka tjón sitt með því að láta framkvæma tímanlega þá aðgerð. Þá sé ekki upplýst orsakasamband á milli ætlaðs tjóns stefnanda og aðgerðarinnar. Sérstaklega er á það bent af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt fram á í hverju skaðabótaskyld, læknisfræðileg mistök hans séu fólgin. Stefndi hafi farið að eins og góður og gegn læknir við umrædda læknisaðgerð og meðhöndlun hans á stefnanda hafi að öllu leyti verið faglega rétt. IV Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er mótmælt bótaskyldu í málinu enda leggi lög nr. 111/2000 enga bótaskyldu á ríkið í tilvikum sem þessu. Ekki sé fyrir hendi skylda stefnda til að hafa með því eftirlit að bótaskyldir aðilar hafi tryggingu samkvæmt ákvæðum laganna. Því verði ekki talið að bótaskylda færist yfir á ríkið ef hinn bótaskyldi kaupir ekki tryggingu en hún kunni þá að falla á hann sjálfan og það jafnvel þótt hann væri ekki bótaskyldur eftir almennum reglum. Þá sé ætlað tjón stefnanda afar óljóst og er öllum liðum þess mótmælt. V Sönnunargildi matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna um tjón stefnanda og orsakasamband þess við aðgerð stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, á ökkla hennar 12. september 2001 hefur ekki verið hrakið. Af hálfu stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, hafa ekki verið lagðar fram sjúkra­skrár eða aðgerðarlýsing þótt eftir því hafi verið kallað af stefnanda og landlækni, sbr. 14. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga. Stefndi mætti ekki heldur fyrir dóminn til skýrslugjafar þrátt fyrir að krafa væri gerð um það í greinargerð hans í málinu að aðilar gæfu munnlega aðilaskýrslur fyrir dómi og aðalmeðferð, sem hófst 8. maí sl., væri frestað til 12. s.m. til að svo mætti verða, og þá ekki síst til að hinum sérfróðu meðdómendum gæfist kostur á að leita lýsingar stefnda á aðgerðinni og skýringar á því hvað gerðist. Matsmaðurinn Sigurjón Sigurðsson bæklunarskurðlæknir bar fyrir dóminum að skurðurinn hafa verið á “normal” svæði og með eðlilegum hætti eftir því sem séð hafi verið að utanverðu, þ.e. skurðurinn í húðinni. Hann sagði að rétt þar hjá sem skurðurinn var gerður sé skyntaug (kálfataug, nervus suralis) sem verði alltaf að gæta sín á við aðgerð og færa sig innar og reyna að færa hana frá sviðinu til þess að komast að liðbandinu. Vitað sé að taugar geti verið mjög afbrigðilega staðsettar og þess vegna verði við aðgerðir að vera á varðbergi um það. Kálfataug (nervus suralis) liggur að jafnaði aftan við dálksökkla (malleolus lateralis) en legan getur þó verið lítilsháttar breytileg. Um er að ræða skyntaug sem flytur boð frá neðsta hluta fótleggjar utanverðs og jarkanum á fætinum. Skaði á henni lýsir sér með dofa, skyntruflun og verk. Í greinargerð stefnda, Gunnars Þórs Jónssonar, segir ekkert um gang um­ræddrar aðgerðar í einstökum atriðum heldur er frásögnin almenns eðlis. Einungis vegna örsins á sperrilegg liggur fyrir hvar skurðurinn var gerður á húðina. Ekki er getið um hvort ganglimur hafi verið blóðtæmdur fyrir aðgerð, sem er algengt við aðgerðir á útlimum, og ekki er sagt hvernig ökklaliðböndin voru aðgreind (frílögð) á aðgerðarsvæði og hvort þá hafi verið notaðir skarpir sárahakar og hvort brennt hafi verið fyrir æðar með rafbrennslu (electro-coagulation). Öll þessi atriði hljóta að koma til álita vegna skaðans á kálfatauginni en ekki eingöngu hugsanleg afbrigðileg lega taugarinnar. Sárahaki getur valdið skemmd á taug og rafbrennsla í námunda við taug getur einnig skaðað taugina. Eftir því sem hér háttar til verður sönnunarbyrði ekki lögð á stefnanda um að atvik hafi verið með þeim hætti að leiði til skaðabótaskyldu stefnda heldur verður sönnunarbyrði snúið við. Stefndi hefur ekki fært sönnur að því að hann hafi ekki gert mistök við framkvæmd aðgerðarinnar þann 12. september 2001 með því að fara ekki rétt að eftir viðurkenndum læknisfræðilegum aðferðum sem leitt hafi til tjóns stefnanda. Þá er ekki sýnt fram á að henni hefði verið unnt að takmarka tjón sitt með aðgerðum eftir á. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins að því er tekur til krafna stefnanda á hendur stefnda, Gunnari Þór Jónssyni, sú að á þær beri að fallast. Stefndi, Gunnar Þór Jónsson, hafði ekki keypt sjúklingatryggingu samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 er hin umstefnda aðgerð fór fram og er hvorki um það deilt að það var honum skylt eða hitt að stefnandi hefði átt rétt á bótum á hendur vátryggingarfélagi stefnda hefði hann rækt þá skyldu. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. tilvitnaðra laga varðar það bótaskylda aðila refsingu að kaupa sér ekki vátryggingu (sjúklingatryggingu). Engin lagastoð verður hins vegar fundin fyrir eftir­lits­skyldu stefnda, íslenska ríkisins, að þessu leyti eða því að bótaskylda færist yfir á hann í þeim tilvikum að bótaskyldir aðilar vanræki að vátryggja. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins að því er tekur til krafna stefnanda á hendur stefnda, íslenska ríkinu, sú að sýkna beri stefnda af þeim. Ákveðið er að máls­kostnaður skuli falla niður milli þessara aðila. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun lögmanns hennar 650.000 krónur en útlagður kostnaður nemur 487.550 krónum. Dæma ber stefnda, Gunnar Þór Jónsson, til að greiða málskostnað sem renni í ríkissjóð og er ákveðinn 500.000 krónur. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Bragi Guðmundsson bæklunarlæknir og Haraldur Jóhannsson taugalæknir. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Hönnu Grétarsdóttur. Viðurkennt er að stefnandi eigi skaðabótarétt á hendur stefnda, Gunnari Þór Jóns­syni, vegna skurðaðgerðar hans á henni þann 12. september 2001. Málskostnaður fellur niður milli stefnanda og stefnda, íslenska ríkisins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 650.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi, Gunnar Þór Jónsson, greiði 500.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.
Mál nr. 528/2016
Kærumál Þinglýsing
365 miðlar hf. gáfu út tryggingarbréf árið 2016 til A hf. þar sem leiguréttindi fyrrnefnda félagsins í nánar tilgreindum fasteignum í eigu R ehf. voru veðsett ásamt rekstrartækjum. Í málinu var deilt um ákvörðun sýslumanns um að vísa frá þinglýsingu þeim hluta tryggingarbréfsins er laut að veðsetningu á rekstrartækjunum. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 væri heimilt að veðsetja rekstrartæki ef veðsetningin gerðist samtímis veðsetningu fasteignar og veðsali ætti eignarrétt eða hefði framseljanlegan afnotarétt yfir viðkomandi fasteign. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sömu laga kæmi jafnframt fram að rekstrarveð öðlaðist réttarvernd þegar réttinum væri þinglýst ásamt veðrétti í viðkomandi fasteign eða fasteignum. Með eignar- og afnotarétti væri átt við þinglýsta eignarheimild samkvæmt 24.-26. gr. laga nr. 39/1978. Óumdeilt var að 365 miðlar hf. voru ekki þinglýstir eigendur fasteignanna heldur R ehf. Þá hefði yfirlýsing sem R ehf. hafði gefið í tengslum við veðsetninguna samkvæmt orðalagi sínu takmarkast við veðsetningu á leigurétti 365 miðla hf. en ekki fasteignanna sjálfra. Hefði sýslumanni því verið rétt að vísa umræddu tryggingarbréfi frá þinglýsingu að hluta, þar sem skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 voru ekki uppfyllt, sbr. og ákvæði 24.-26. gr. laga nr. 39/1978, enda hefðu 365 miðlar hf. ekki framseljanlegan og varanlegan afnotarétt af fasteignunum í skilningi laga, né yrði litið svo á að R ehf. hefði samþykkt veðsetningu fasteignanna. Var því staðfest ákvörðun sýslumanns um að vísa frá þinglýsingu að hluta umræddu tryggingarbréfi þar sem veðsetning í rekstrartækjunum gat samkvæmt þessu ekki átt sér stað samhliða veðsetningu leiguréttindanna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I.Jónsson og Þorgeir Örlygsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 8. júlí 2016 þar sem staðfest var ákvörðun varnaraðilans, Sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu, 15. apríl 2016 um að vísa frá þinglýsingu að hlutatilteknu tryggingarbréfi að því er varðaði rekstrartæki sem staðsett eru ínánar tilgreindum fasteignum. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaganr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind ákvörðun varnaraðilans, Sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu, verði felld úr gildi og þinglýsingarstjóra gert aðþinglýsa skjalinu „að öllu leyti og athugasemdalaust í fasteignabók“ umræddrafasteigna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarhafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr.,sbr. 4. mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður litið svo áað þeir krefjist staðfestingar hins kærða úrskurðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaðurdæmist ekki. Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júlí 2016.Mál þetta barstdóminum 12. maí 2016 og var þingfest 27. sama mánaðar. Sóknaraðili er Arionbanki hf., Borgartúni 19, Reykjavík og varnaraðilar eru Sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu, Skógarhlíð 6, Reykjavík og 365 miðlar hf., Skaftahlíð 24,Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að ákvörðunþinglýsingarstjórans á höfuðborgarsvæðinu, nánar tiltekið Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, frá 15. apríl 2016, um frávísun skjals 441-A-002130/2016frá þinglýsingu að hluta, verði felld úr gildi og þinglýsingarstjóra verði gertskylt með úrskurði að þinglýsa skjalinu að öllu leyti og athugasemdalaust ífasteignabók fasteignanna að Skaftahlíð 24, með fastanúmerið 201-3655,Fosshálsi 5-7, með fastanúmerið 204-4175 og Krókhálsi 6, með fastanúmerið204-4223. Varnaraðili, Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu, vísarí ákvörðun sína frá 15. apríl sl. og krefst þess að hún standi óhögguð. Þáóskaði sýslumaður þess ekki að senda héraðsdómi athugasemdir, sbr. heimild í 3.mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Varnaraðili, 365 miðlar hf., lætur málið ekki til síntaka fyrir dóminum. IMálavextirHinn 3. mars 2016gáfu 365 miðlar hf. út tryggingarbréf að fjárhæð 7.000.000.000 króna tiltryggingar þar til greindum skuldum félagsins við sóknaraðila. Meðtryggingarbréfinu voru sóknaraðila veðsett leiguréttindi 365 miðla hf. samkvæmtþinglýstum leigusamningum um þrjár fasteignir í Reykjavík, þar sem rekstur ogstarfsemi 365 miðla hf. fer fram, sbr. 15. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.Leiguréttindin voru veðsett ásamt þeim rekstrartækjum sem tilheyra rekstriveðsala á eða í fyrrgreindum fasteignum, sbr. 24. gr. laga nr. 75/1997. Með tryggingarbréfinu voru sóknaraðila nánar tiltekiðveðsett með 1. veðrétti öll réttindi veðsala, 365 miðla hf., yfir eftirtöldumfasteignum í formi sérstakra réttinda veðsala samkvæmt eftirtöldumleigusamningum (afnotaréttindi/leiguréttindi) og ásamt þeim rekstrartækjum semtilheyra rekstri veðsala á eða í eftirfarandi fasteignum: .Leigusamningur umfasteignina að Skaftahlíð 24 (fastanúmer 201-3655), dags. 16. desember 2011,með þinglýsingarnúmerið 411-T-000145/2012, (leiga á alls 4.967,1 m2, ásamttilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum eignarinnar), ásamt öllumfylgiskjölum og viðaukum, á milli Reita 1 ehf., kt. 510907-0940, sem leigusalaog 365 miðla hf. sem leigutaka. 2.Leigusamningur umfasteignina að Fosshálsi 5-7 (fastanúmer 204-4175), dags. 13. janúar 2014, meðþinglýsingarnúmerið 411-S-0003680/2014, (leiga á alls 1025,5 m2 húsnæði), ásamtöllum fylgiskjölum og viðaukum, á milli Reita 1 ehf., kt. 510907-0940, semleigusala og 365 miðla hf. sem leigutaka. 3.Leigusamningur umfasteignina að Krókhálsi 6 (fastanúmer 204-4223), dags. 17. september 2014, meðþinglýsingarnúmerið 411-U-010094/2014, (leiga á alls 1.170 m2 húsnæði), ásamtöllum fylgiskjölum og viðaukum, á milli Reita I ehf., kt. 510907-0940, semleigusala og 365 miðla hf. sem leigutaka. Þá kemur fram í kafla A í tryggingarbréfinu aðleigusali, Reitir I ehf., samkvæmt ofangreindum leigusamningum hefði samþykktþessa veðsetningu og framsal leiguréttindanna í samræmi við ákvæðihúsaleigulaga nr. 36/1994, samkvæmt sérstakri yfirlýsingu í viðauka viðtryggingarbréfið, dagsettum 4. nóvember 2015, kæmi til þess að sóknaraðilinýtti sér veðtryggingu sína samkvæmt tryggingarbréfinu. Í yfirlýsingunni segirnánar tiltekið að leigusali samþykki veðsetninguna og lýsi því yfir aðsóknaraðila sé heimilt að ganga inn í réttindi og skyldur veðsala samkvæmtleigusamningnum, komi til þess að sóknaraðili nýti sér veðtryggingu sína.Leigusali samþykki jafnframt að yfirlýsingunni verði þinglýst á fasteignirnarog að sú þinglýsing megi standa þar til annað hvort viðeigandi leigusamningurleigutaka og leigusala sé niður fallinn eða sóknaraðili hafi fellt niður veðsetninguleiguréttindanna. Í kafla B í tryggingarbréfinu kemur meðal annars framað ofangreindar fasteignir hefðu verið varanlega útbúnar með þarfiratvinnurekstrar veðsala, varnaraðilans 365 miðla hf., í huga og væru þannignýttar í atvinnurekstri hans. Þá segir að veðsali lýsi því yfir og samþykki aðveðréttur í leiguréttindum veðsala í ofangreindum fasteignum samkvæmt lið A,sem teljist vera framseljanleg afnotaréttindi veðsala yfir fasteignunum, og þarmeð sérstök réttindi veðsala yfir þeim, sbr. 15. gr. laga nr. 75/1997 umsamningsveð, skyldi einnig ná til, með 1. veðrétti, þeirra rekstrartækja semtilheyri rekstri veðsala á eða í viðeigandi fasteignum, sbr. 24. gr. laga nr.75/1997. Tryggingarbréfið var móttekið til þinglýsingar hjávarnaraðila, 7. mars 2016 og innfært í þinglýsingarbók 15. apríl 2016 meðskjalnúmerinu 441-A-002130/2016. Með bréfi varnaraðila, dagsettu 15. apríl2016, sem barst lögmanni sóknaraðila með ábyrgðarbréfi 19. apríl 2016, vartryggingarbréfinu vísað frá þinglýsingu hvað varðaði veðsetningurekstrartækjanna, annars vegar á grundvelli þess að fasteignirnar sjálfar hefðuekki verið veðsettar og hins vegar með vísan til þess að veðsetningrekstrartækjanna fæli í sér veðsetningu heildarsafns muna sem tilheyrðu rekstri365 miðla hf. og væri staðsett í fyrrgreindum fasteignum. Í kjölfarið sendi sóknaraðili varnaraðila skriflegatilkynningu samkvæmt 3. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, dagsetta 12.maí 2016, um vilja til þess að bera úrlausnina undir héraðsdóm og var húnmóttekin samdægurs í Héraðsdómi Reykjavíkur. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðilimótmælir harðlega niðurstöðu varnaraðila og telur hana ranga. Sóknaraðilibyggir annars vegar á því að veðsetning afnotaréttinda veðsala yfirframangreindum fasteignum, nánar tiltekið leiguréttinda, teljist tilveðsetningar viðeigandi fasteigna, sbr. 15. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveðog hins vegar að sú veðsetning nái einnig til rekstrartækja sem tilheyrirekstri veðsala í fasteignunum, sbr. 24. gr. sömu laga. Að mati sóknaraðilahafi veðsetning leiguréttindanna og rekstrartækjanna verið gild og beriSýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, að kröfu sóknaraðila og veðsala, aðþinglýsa henni í samræmi við ákvæði þinglýsingalaga nr. 39/1978. Að mati sóknaraðila hafi veðsala verið heimilt aðveðsetja leiguréttindi sín og teljist veðsetning leiguréttindanna tilveðsetningar fyrrnefndra fasteigna. Í II. kafla laga nr. 75/1997 sé fjallað umsamningsveð og í 15. gr. þeirra sé nánar mælt fyrir um það sem veðsett verði ágrundvelli reglna kaflans. Í 1. mgr. 15. gr. laganna komi þannig fram aðeignarréttur yfir fasteign, sérstök réttindi yfir fasteign og eignarhlutdeild ífasteign verði veðsett eftir ákvæðum kaflans. Í riti Þorgeirs Örlygssonar,„Veðréttur“, sé leitast við að skýra hvað teljist vera „sérstök réttindi“ ískilningi 1. mgr. 15. gr. Þar kemur fram að sérstök réttindi yfir fasteign getiverið mjög margvísleg, en miðað sé við það að heimild til veðsetningar slíkraréttinda ráðist almennt af því, hvort um framseljanleg réttindi sé að ræða eðaekki. Með sérstökum réttindum sé í þessu sambandi til dæmis átt við afnotaréttyfir fasteign og veðrétt. Í 1. mgr. 15. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveðkomi síðan fram að sérstök réttindi yfir fasteign sé heimilt að veðsetja. Meðsérstökum réttindum sé, eins og áður segi, til dæmis átt við afnotarétt yfirfasteign. Að mati sóknaraðila virðist hugtakið „sérstök réttindi“ meðal annarstaka til afnotaréttinda og telur hann því nærtækt að líta svo á aðleiguréttindi falli þar undir. Líkt og ráðið verði afathugasemdum við frumvarp til laga nr. 75/1997 hafi við samningu frumvarpsinseinkum verið litið til norskra og danskra veðréttarreglna, þó einkum þeirranorsku. Af samanburði á íslensku ákvæðunum og þeim norsku sé ljóst að þau byggistá sama grunni og séu nánast samhljóða. Af þeim ástæðum telur sóknaraðili aðengin rök standi til annars en að skýra ákvæði 1. mgr. 15. gr. laga nr. 75/1997á þann veg að leiguréttindi falli undir orðalagið „sérstök réttindi“ samkvæmtákvæðinu. Þar af leiðandi verði leiguréttindi, sem í tilviki veðsala hafi veriðþinglýst á fyrrgreindar fasteignir, veðsett á grundvelli 1. mgr. 15. gr. semsérstök réttindi yfir fasteign og enn fremur verði þeim leiguréttindum þinglýstlíkt og öðrum réttindum yfir fasteign í samræmi við ákvæði þinglýsingalaga nr.39/1978. Í ljósi framangreindrarumfjöllunar Þorgeirs Örlygssonar. um að heimild til veðsetningar sérstakraréttinda, á grundvelli 1. mgr. 15. gr., ráðist almennt af því hvort réttindiséu framseljanleg eða ekki, árétti sóknaraðili það sem einnig komi fram í ritihans um að takmarkanir kunni að vera á heimild manns til þess að ráðstafaréttindum sínum yfir eign með samningi og geti þær ýmist verið að rekja tilþess samnings, sem til slíkra réttinda hafi stofnað, eða ákvæða laga. Þanniggeti til dæmis verið ákvæði um það í samningi, að hlutdeild í sameign verðiekki framseld, hún verði aðeins framseld með samþykki annarra sameigenda, eðahún verði aðeins framseld tilteknum aðila. Hið sama gildi þá um veðsetninguna, sbr.2. mgr. 3. gr. laga um samningsveð. Um allar slíkar takmarkanir gildi á hinnbóginn, að sá aðili sem takmarkanirnar séu til hagsbóta fyrir, geti veittsamþykki sitt til veðsetningar. Sóknaraðili tekur fram aðleigusali samkvæmt fyrrnefndum leigusamningum, Reitir I ehf., hafi sökum þessaritað gagngert undir sérstaka yfirlýsingu, þar sem veðsetningin sé samþykkt ogsóknaraðila heimilað að ganga inn í réttindi og skyldur veðsala samkvæmtleigusamningunum með framsali. Auk þess hafi leigusali samþykkt að yfirlýsinguhans sé þinglýst á fyrrgreindar fasteignir og að sú þinglýsing megi standa alltþar til viðeigandi leigusamningur sé niður fallinn eða sóknaraðili hafi felltniður veðsetningu leiguréttindanna.Af framangreindu leiði aðveðsala hafi verið heimilt að veðsetja sóknaraðila fyrrnefnd leiguréttindi sínog teljist veðsetningin til veðsetningar framangreindra fasteigna samkvæmt II.kafla laga nr. 75/1997. Sóknaraðili mótmælir að sama skapi sérstaklega öllumandstæðum sjónarmiðum varnaraðila, sem virðist meðal annars byggja niðurstöðusína á því að ekki verði „séð að veðheimild liggi fyrir frá þinglýstum eigandaumræddra fasteigna, þ.e. Reita I ehf.,til veðsetningar fasteignanna. Reitir I hafi eingöngu samþykkt heimild tilveðsetningar leiguréttindanna“ og jafnframt að „óumdeilt er að 365 miðlar hf.hafa ekki þinglýsta eignarheimild umræddra fasteigna“. Að mati sóknaraðila standist þessi röksemdafærslavarnaraðila ekki ákvæði laga nr. 75/1997, eins og rakið er að framan. Meðveðsetningu leiguréttindanna, sem sannanlega séu þinglýst réttindi veðsala yfirfasteignunum og framseljanleg, sé veðsali enda að veðsetja fasteignirnar(sérstök og þinglýst réttindi sín yfir fasteignunum í formi leiguréttindanna),einmitt samkvæmt sérstakri heimild leigusalans. Í því efni undirstrikisóknaraðili einnig að enginn áskilnaður sé um að leiguréttindi séu varanleg svoveðsetning þeirra geti talist veðsetning fasteignar samkvæmt 15. gr. laga nr.75/1997, ólíkt því sem varnaraðili haldi fram. Réttindi veðsala, og þar með sóknaraðila,til veðsetningarinnar séu því alveg skýr hvað þetta varði. Enn fremur telur sóknaraðili ástæðu til að mótmælasérstaklega því sem fram komi hjá varnaraðila um að „þinglýsturhúsaleigusamningur uppfylli ekki ákvæði 24. til 26. gr. þinglýsingalaga umeignarrétt eða framseljanlegan afnotarétt og veiti því ekki heimild tilveðsetningar á rekstrartækjum ásamt áðurnefndum fasteignum, enda ekki gert ráðfyrir því í skjalinu að fasteignirnar séu veðsettar“. Með vísan til alls þesssem áður hafi verið rakið telur sóknaraðili þetta beinlínis rangt hjávarnaraðila. Að mati sóknaraðila standi enda engin rök til þess að skýra lögnr. 75/1997 og lög nr. 39/1978 á mismunandi hátt hvað þetta varði. Veðsetninginuppfylli öll skilyrði laga nr. 75/1997, svo sem ítarlega hafi verið rakið aðframan, og beri að þinglýsa þeim réttindum í samræmi við lög nr. 39/1978. Þá séalveg ljóst af skýru orðalagi tryggingarbréfsins að með því sé verið aðveðsetja fasteignirnar, í formi sérstakra réttinda veðsala yfir þeim, samkvæmthinum þinglýstu leigusamningum. Veðsali hafi sannanlega heimild til að veðsetjaþau réttindi sín, en þar að auki liggi fyrir sérstök yfirlýsing og samþykkileigusala vegna veðsetningarinnar. Þessu til stuðnings vísar sóknaraðili tilþess sem fram komi í riti Eyvindar G. Gunnarssonar og Þorgeirs Örlygssonar„Þinglýsingalög – skýringarrit,“ þar sem fjallað sé um 24. gr. laga nr.39/1978. Þar segi að skilyrðið um þinglýsta eignarheimild nái til þeirra skjalasem hvíli á löggerningi, þ.e. viljayfirlýsinga, sem ætlað sé að stofna rétt,breyta rétti eða fella rétt niður. Í því samhengi sé til dæmis átt við afsöl,kaupsamninga, afnotasamninga, kvaðir, veðbréf, o.þ.h. Niðurstaða varnaraðila um að veðsetningrekstrartækjanna feli í sér veðsetningu heildarsafns muna, sem óheimilt sé aðveðsetja samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997, sé því einnig röng og séharðlega mótmælt af hálfu sóknaraðila, enda taki 24. gr. laga nr. 75/1997sérstaklega til veðsetningar slíkra heildarsafna. Sá þáttur verði nánar rakinnhér að neðan. Samkvæmt framansögðu hafi veðsetning veðsala á réttindum sínumyfir fasteignunum, í formi þinglýstra og framseljanlegra leiguréttinda sinna,til handa sóknaraðila, verið gild ráðstöfun og beri að þinglýsa hinu umþrættaskjali á fasteignirnar samkvæmt 15. gr. laga nr. 75/1997 og í samræmi viðákvæði þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá telur sóknaraðili að veðsetning leiguréttindaveðsala nái einnig til rekstrartækja. Samkvæmt hinu umþrætta tryggingarbréfiséu sóknaraðila veðsett leiguréttindi veðsala yfir fyrrnefndum fasteignum,ásamt þeim rekstrartækjum sem tilheyri rekstri veðsala á eða í fasteignunum. Í24. gr. laga nr. 75/1997 sé mælt fyrir um heimild til slíkrar veðsetningar. Íákvæðinu segi að þegar rekstraraðili veðsetji fasteign sem sé varanlega útbúinmeð þarfir tiltekins atvinnurekstrar í huga, nái veðréttur í fasteigninni, efum það hefur verið samið, einnig til rekstrartækja sem heyri rekstrinum til.Samkvæmt ákvæðinu gerist sú veðsetning þá samtímis veðsetningu þeirrar eðaþeirra fasteigna þar sem reksturinn fari fram. Eins og áður sé rakið hafi veðsali veðsett sóknaraðilaleiguréttindi sín í títtnefndum fasteignum. Að mati sóknaraðila hafi gildveðsetning fasteignar verið fyrir hendi, sbr. 15. gr. laga nr. 75/1997. Ítryggingarbréfinu hafi falist samkomulag milli aðila um að veðrétturinn íleiguréttindunum næði einnig til rekstrartækja sem tilheyri rekstri veðsala áeða í fasteignunum. Þessi háttur veðsetningar sé sérstaklega heimilaður íofangreindri 24. gr. laga nr. 75/1997. Í þessu sambandi taki sóknaraðili ogfram að fasteignirnar, þ.e. þeir hlutar þeirra þar sem starfsemi veðsala farifram, hafi sérstaklega verið útbúnar með þarfir rekstrar veðsala í huga, sem séfjölmiðla- og þjónustufyrirtæki á sviði blaðaútgáfu, sjónvarps,- útvarps- og internetrekstrarog vefmiðlunar. Þar sé til að mynda að finna ýmis upptökuver, aðstöðu tilúrvinnslu efnis, sérsniðnar lausnir vegna flókinnar tækni sem tengistrekstrinum o.s.frv. Aðilar deili raunar ekki um þetta atriði í málinu og verðiþví að leggja til grundvallar að þessu skilyrði 24. gr. laga nr. 75/1997 séfullnægt. Samkvæmt framangreindu telur sóknaraðili engin rökstanda til annars en að veðsetning leiguréttindanna, ásamt rekstrartækjunum,teljist gild. Í ljósi frávísunar varnaraðila sem og röksemda að baki henni íbréfi varnaraðila til sóknaraðila, telur sóknaraðili hins vegar ástæðu til aðrökstyðja þetta nánar. Í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 75/1997 komimeðal annars fram varðandi ákvæði 24. gr. laganna að í 1. mgr.frumvarpsgreinarinnar sé það orðað svo, að veðsetning rekstrarveðs geristsamtímis veðsetningu þeirrar eða þeirra fasteigna, þar sem reksturinn farifram. Með fasteign sé átt við land og þær byggingar, sem rekstrarlega séð séuein eining. Almennar viðmiðanir hljóti að ráða um það hvað sé fasteign. Sááskilnaður frumvarpsgreinarinnar, að veðsetning gerist samtímis veðsetningufasteignar feli það í sér að veðsali verði að eiga eignarrétt að eða hafaframseljanlegan afnotarétt yfir viðkomandi fasteign til þess að geta veðsett rekstrartækiog búnað ásamt fasteigninni með heimild í ákvæðinu. Að framan er rakið að veðsala sé heimilt að veðsetjaleiguréttindi sín og teljist sú veðsetning til veðsetningar fasteigna samkvæmt15. gr. laga nr. 75/1997. Áréttað skuli að leigusali fyrrnefndra fasteigna hafiritað undir sérstaka yfirlýsingu, þar sem veðsetning leiguréttindanna sésérstaklega samþykkt, auk þess sem leigusali hafi veitt heimild til framsalsleiguréttindanna, komi til þess að sóknaraðili nýti veðtryggingu sína.Leiguréttindi veðsala séu því framseljanleg afnotaréttindi yfir fasteignunum.Af þessu leiði að með veðsetningu leiguréttinda sinna yfir fasteignunum hafiveðsali veðsett fasteign í skilningi 15. og 24. gr. laga nr. 75/1997.Framangreint sé áréttað í fyrrnefndu riti ÞorgeirsÖrlygssonar, Veðréttur, og tekið fram að með eignar- og afnotarétti í skilningi24. gr. laga nr. 75/1997 sé átt við þinglýsta eignarheimild í skilningi 24.-26.gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá komi þar einnig fram að samkvæmt því séekki nauðsynlegt til veðsetningar rekstrartækja, að eigandi þeirra sé jafnframteigandi viðkomandi fasteignar. Með afnotarétti sé ekki einungis átt viðleigurétt að byggingum, heldur einnig leigurétt að landi, til dæmiserfðafesturétt, en í sjálfu sér sé ekki gerður sérstakur áskilnaður umtímalengd afnotasamningsins. Sé eigandi rekstrartækja (rekstraraðili) ekkieigandi þeirrar fasteignar, þar sem atvinnureksturinn fari fram, sé veðsetninguoftast komið í kring með því að rekstrartækin séu veðsett ásamt framseljanlegumafnotarétti, til dæmis erfðafesturétti að viðkomandi fasteign. Það skilyrði aðafnotaréttindi að fasteign séu framseljanleg, leiði af meginreglu 2. mgr. 3.gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Það ákvæði mæli svo fyrir um að þegarréttindi séu háð þeim takmörkunum að þau séu ekki framseljanleg, eða einungisframseljanleg með vissum skilyrðum, gildi sömu takmarkanir um heimild til aðveðsetja réttindi. Sé afnotaréttur ekki framseljanlegur án samþykkis leigusala,leiði af ákvæðum 2. mgr. 3. gr. að afnotarétturinn verði heldur ekki veðsetturán samþykkis leigusala, því að við þær aðstæður sé hann ekki framseljanlegur íþessum skilningi. Þá komi einnig fram í áðurnefndu riti að ekkert mæli gegnþví, ef eigandi fasteignar samþykki í öðrum tilvikum, að fasteign hans séveðsett ásamt rekstrartækjum, sem séu í eigu annars aðila, til dæmis leigutakafasteignarinnar. Þessi umfjöllun staðfesti augljóslega að veðsali þurfiekki að vera þinglýstur eigandi fasteignar til þess að geta veðsettrekstrartæki samhliða veðsetningu réttinda yfir fasteign á grundvelli 24. gr.laga nr. 75/1997. Veðsali geti þannig til að mynda veðsett rekstrartækisamhliða veðsetningu leiguréttinda sinna. Eina skilyrðið sé að leiguréttindinséu framseljanleg. Nákvæmlega þessi staða sé fyrir hendi í tilviki veðsala ímálinu eins og áður hafi verið rakið. Samkvæmt hinu umþrætta tryggingarbréfihafi hann veðsett sóknaraðila leiguréttindi sín í fyrrnefndum fasteignum, ásamtrekstrartækjum, en ljóst sé að leiguréttindin séu framseljanleg samkvæmt hinni sérstökuyfirlýsingu leigusalans. Þar að auki hafi leigusalinn með yfirlýsingu sinniveitt veðsala sérstakt samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Öllum skilyrðum tilveðsetningar leiguréttindanna og rekstrartækjanna sé því fullnægt að matisóknaraðila. Þá telur sóknaraðili að dómaframkvæmd styðji einnig þániðurstöðu að rekstrartæki verði veðsett ásamt framseljanlegum afnotaréttindum,til dæmis leiguréttindum veðsala í þessu máli. Um það vísi sóknaraðili meðalannars til dóms Hæstaréttar frá 1. september 2003, í máli nr. 287/2003. Í þvímáli hafi framseljanleg réttindi samkvæmt leigusamningi um tiltekna fasteign,nánar tiltekið leiguréttindi, ásamt rekstrartækjum, verið sett að veði samkvæmttryggingarbréfi til tryggingar á greiðslu skuldabréfa. Tryggingarbréfinu hafiverið þinglýst athugasemdalaust hvað þetta varðaði, auk þess sem engarathugasemdir hafi verið gerðar við þá ráðstöfun af hálfu dómstóla. Með vísuntil jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og sjónarmiða um festu og fyrirsjáanleikaí stjórnsýsluframkvæmd, sem og almennrar jafnræðisreglu samkvæmt stjórnarskrá,telur sóknaraðili engin rök fyrir því að breyta framkvæmd veðsetninga ogþinglýsinga að þessu leyti. Þar að auki standist sú breytta framkvæmd ekkiákvæði laga nr. 75/1997, svo sem áður hafi verið rakið. Að mati sóknaraðila taki framangreint af öll tvímælium að veðsala sé heimilt að veðsetja sóknaraðila leiguréttindi sín ásamt þeimrekstrartækjum sem tilheyri rekstri veðsala á eða í fasteignunum. Í yfirlýsinguleigusalans hafi veðsetningin enda verið heimiluð og samþykkt, sem og framsalleiguréttindanna, og séu engar frekari heimildir eða samþykki nauðsynleg afhálfu leigusalans, komi til þess að sóknaraðili nýti veðtryggingu sína. Í þvísambandi skipti og engu máli þótt hinir þinglýstu leigusamningar feli ekki ísér almenna framsalsheimild. Á grundvelli alls framangreinds telur sóknaraðililjóst að hrinda beri úrlausn varnaraðila og gera honum að þinglýsa hinuumþrætta tryggingarbréfi á fyrrgreindar fasteignir í samræmi við dómkröfursóknaraðila. IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaÍ ákvörðunvarnaraðila málsins, Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 15. apríl2016, kemur nánar tiltekið fram að embættið, sem þinglýsingarstjóri ágrundvelli 1. gr. þinglýsingalaga nr. 39/2016, vísi frá að hlutatryggingarbréfi, dagsettu 3. mars 2016, með þinglýsingarnúmerið441-A-002130/2016. Í tryggingarbréfinu séu veðandlögin tilgreind sem öllréttindi veðsala yfir fasteignunum að Skaftahlíð 24, Fosshálsi 5-7 og Krókhálsi6, allar staðsettar í Reykjavík, í formi sérstakra réttinda veðsala samkvæmtfyrrgreindum húsaleigusamningum, er varði afnotaréttindi/leiguréttindi, ásamtrekstrartækjum, sem tilheyri rekstri veðsala í fasteignunum. Í ákvörðuninnikemur fram að varnaraðili vísi veðskjalinu frá þinglýsingu hvað varðirekstrartæki sem heildarsafn muna sem tilheyri rekstri útgefanda og séustaðsett í framangreindum fasteignum. Veðskjalinu sé þinglýst hvað aðra þættivarði sem um geti í því. Að mati varnaraðila öðlist rekstrarveð réttarverndþegar réttinum sé þinglýst ásamt veðrétti í viðkomandi fasteign eða fasteignum,sbr. 26. gr. laga nr. 75/1997, og verði ekki séð að veðheimild liggi fyrir fráþinglýstum eiganda fyrrnefndra fasteigna, þ.e. Reita I ehf., til veðsetningarfasteignanna. Reitir I ehf. hafi eingöngu samþykkt heimild til veðsetningarleiguréttindanna. Varnaraðili telur að ákvæði tryggingarbréfsins er varðiveðsetningu í rekstrartækjum ásamt veði í þinglýstum leigurétti, falli ekkiundir ákvæði 24. gr. laga um samningsveð. Í 1. mgr. ákvæðisins sé mælt fyrir umað þegar rekstraraðili veðsetji fasteign sem sé varanlega útbúin með þarfirtiltekins atvinnurekstrar í huga nái veðréttur í fasteigninni, hafi um þaðverið samið, einnig til rekstrartækja sem heyri rekstrinum til. Veðsetningingerist samtímis veðsetningu þeirrar eða þeirra fasteigna þar sem reksturinnfari fram. Í greinargerð með frumvarpinu er vakin athygli á þvíað ákvæðið hafi í för með sér verulegar breytingar á gildandi rétti ummöguleika þeirra sem stundi atvinnurekstur til að veðsetja lausaféósundurgreint með fasteignum. Það sé því heimilt að veðsetja rekstrartækin meðfasteigninni, enda sé fullnægt því skilyrði að fasteignin sé varanlega útbúinmeð þarfir tiltekins atvinnureksturs í huga. Þá sé á það bent að viðveðsetningu fasteignar í rekstri hafi oft þurft að taka afstöðu til þess hvorttilgreindur útbúnaður teldist til almenns fylgifjár fasteignar eða sjálfstæðsfjárverðmætis og þar með sjálfstæðs veðandlags. Ákvæðið ætti að vera til þessfallið að eyða þeirri réttaróvissu eins og segi í greinargerðinni. Þá komi þarenn fremur fram að hugleitt hafi verið að heimila veðsetningu rekstrartækja semsérstaks heildarsafns muna, þ.e. án þess að samtímis væru veðsett réttindi yfirfasteign. Frumvarpið byggi hins vegar á meginreglunni um bann viðsjálfsvörsluveðsetningu heildarsafns muna og að reglan um veðsetningurekstrartækja byggi á því viðhorfi að veðsetning rekstrartækja ásamt fasteignsé almennt til þess fallin að auka verðmæti veðréttinda í fasteign í rekstri.Með vísan til þessa hafi þessi leið verið valin. Eins og fyrr segi öðlist rekstrarveð réttarvernd þegarréttinum sé þinglýst ásamt veðrétti í viðkomandi fasteign eða fasteignum, sbr.26. gr. laga um samningsveð. Óumdeilt sé að 365 miðlar hf. hafi ekki þinglýstaeignarheimild fyrrnefndra fasteigna. Veðsetning rekstrartækja gerist samtímisveðsetningu fasteigna og skuli innfærð í fasteignabók. Það sé því matvarnaraðila að veðsali, í þessu tilviki 365 miðlar hf., þurfi að eigaþinglýstan eignarrétt að, eða hafa framseljanleg varanleg afnotaréttindi aðfyrrnefndum eignum að Skaftahlíð 24, Fosshálsi 5-7 og Krókhálsi 6, á grundvelli24. og 26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, eða liggja þurfi fyrir samþykkiþinglýsts eiganda fyrir veðsetningu fasteignanna. Ekki liggi fyrir samþykki þinglýstseiganda fyrir veðsetningu fasteignanna en hann hafi veitt heimild tilveðsetningar sem takmarkist eingöngu við leigurétt að fasteignunum, eins ogfram komi í skjalinu. Í 2. mgr. 26. gr. þinglýsingalaga sé kveðið á umerfðafesturétt og annan varanlegan afnotarétt og rétt viðkomandi rétthafa tilbygginga, sem standi á því landi sem leiguréttur taki til. Samkvæmtþinglýsingabók hafi 365 miðlar hf. ekki þinglýst lóðarleiguréttindi vegnafyrrgreindra fasteigna eða annan varanlegan afnotarétt. Það sé mat þinglýsingarstjóra að þinglýsturhúsaleigusamningur uppfylli ekki ákvæði 24. til 26. gr. þinglýsingalaga umeignarrétt eða framseljanlegan afnotarétt og veiti því ekki heimild tilveðsetningar á rekstrartækjum ásamt áðurnefndum fasteignum, enda ekki gert ráðfyrir því í skjalinu að fasteignirnar séu veðsettar. Það sé matþinglýsingarstjóra að ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga um samningsveð kveði skýrt áum að þegar rekstraraðili veðsetji fasteign nái veðrétturinn einnig tilrekstrartækja sem heyri rekstrinum til, ef um það hefur verið samið. Það þýðiað ekki sé unnt að veðsetja rekstrartæki sem heildarsafn muna án þess aðfasteignin sé einnig veðsett, enda gert ráð fyrir því að veðsetningin geristsamtímis og veðrétturinn sé færður inn í fasteignabók, sbr. einnig ákvæði 26.gr. laganna um réttarvernd. Með vísan til þessa sé ekki fallist á að unnt sé aðveðsetja rekstrartæki sem heildarsafn muna á grundvelli þinglýstrahúsaleigusamninga sem séu uppsegjanlegir eða falli niður á eftirfarandi hátt: Húsaleigusamningur nr. 411-U-010094/2014 gildi frá 1.janúar 2015 til 31. desember 2019. Húsaleigusamningur nr. 411-S-003680/2014 gildi frá 1.janúar 2014 til 31. desember 2020, en einnig sé uppsagnarákvæði í samningnum. Húsaleigusamningur skjal nr. 411-T-000145/2012 gildifrá 1. janúar 2012 til 31. desember 2025 en einnig sé uppsagnarákvæði ísamningnum. Í 2. mgr. 3. gr. laga um samningsveð segi: „Þegarréttindi eru háð þeim takmörkunum að þau eru ekki framseljanleg, eða einungisframseljanleg með vissum skilyrðum, gilda sömu takmarkanir hvað varðar heimildtil þess að veðsetja réttindin.“ Í þinglýstum ofangreindum húsaleigusamningumsé ekki getið um framleigurétt leigutaka en hins vegar hafi leigusali, sem séeinnig þinglýstur eigandi ofangreindra eigna, lýst því yfir að sóknaraðila. séheimilt að ganga inn í réttindi leigutaka eins og áður hafi komið fram. Varnaraðili hafi innfært veðsetningu á framangreindumhúsaleigusamningum í fasteignabók með vísan til samþykkis þinglýsts eiganda semkvöð á tilgreindar fasteignir og fært skjalið inn í lausafjárbók 365 miðla hf.sem veðskjal. Vegna veðsetningar réttinda samkvæmt húsaleigusamningum sé vakinathygli á 5. mgr. 48. gr. þinglýsingalaga um að réttaráhrif þinglýsingar áveðsetningu viðskiptabréfs gagnvart grandlausum framsalshöfum að bréfinu séuháð áritun á bréfið sjálft um veðsetninguna. Veðtryggingarbréfi, dagsettu 3.mars 2016, sem móttekið hafi verið til þinglýsingar 7. mars 2016 og innfært ílausafjárbók 13. apríl 2016, sé því af þessum sökum vísað frá þinglýsingu að þvíer varði rekstrartæki þau sem staðsett séu í fyrrgreindum þremur fasteignum. IVNiðurstaða Í máli þessu deilaaðilar um þá ákvörðun varnaraðila að vísa frá þinglýsingu að hluta veðsetningurekstrartækja ásamt leigurétti á grundvelli tryggingarbréfs sem útgefandibréfsins, 365 miðlar hf., gaf út til sóknaraðila 3. mars 2016. Byggðistákvörðun varnaraðila á því að ákvæði tryggingarbréfsins, hvað varðarveðsetningu í rekstrartækjum ásamt veði í þinglýstum leigurétti, félli ekkiundir ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Snýst ágreininguraðila því um það hvort heimild standi til þess að lögum að þinglýst verði veðií rekstrartækjum sem heildarsafni muna, ásamt veðsetningu leiguréttinda,samkvæmt ákvæðum 15. og 24. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, sbr. og24.-26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Með þremur leigusamningum, dagsettum 16. desember2011, 13. janúar 2014 og 17. september 2014, gerðu fjölmiðlafyrirtækið 365miðlar hf., sem leigutaki, og fasteignafélagið Reitir I ehf., sem leigusali ogþinglýstur eigandi, tímabundna leigusamninga um fasteignirnar að Skaftahlíð 24,Fosshálsi 5-7 og Krókhálsi 6, allar staðsettar í Reykjavík. Eins og rakið er aðframan gáfu 365 miðlar hf., sem veðsali, út tryggingarbréf 3. mars 2016, meðþinglýsingarnúmerið 441-A-002130/2016, til sóknaraðila, þar sem leiguréttindi ífyrrgreindum fasteignum voru veðsett ásamt rekstrartækjum sem staðsett eru ífasteignunum en þær eru varanlega útbúnar til þess atvinnurekstrar sem veðsalistundar. Nánar tiltekið kom fram í framangreindutryggingarbréfi að veðsali veðsetti sóknaraðila með 1. veðrétti öll réttindisín yfir fyrrgreindum fasteignum í formi sérstakra réttinda veðsala samkvæmtleigusamningunum. Þá lýsti veðsali því jafnframt yfir að veðréttur í leiguréttindunumskyldi einnig ná með 1. veðrétti til þeirra rekstrartækja sem tilheyrði rekstriveðsala á eða í viðeigandi fasteignum, sbr. 24. gr. laga nr. 75/1997. Meðtryggingarbréfinu fylgdi yfirlýsing leigusalans Reita I ehf. þar sem fram komaf hálfu félagsins að það samþykkti veðsetningu veðsala á öllum réttindum hanssamkvæmt leigusamningunum. Svo sem fram hefur komið vísaði varnaraðiliþinglýsingu tryggingarbréfsins frá að hluta að því er varðaði veðsetningurekstrartækjanna en þinglýsti bréfinu hvað framangreind leiguréttindi snerti. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram, með vísan til15. og 24. gr. laga nr. 75/1997, að veðsetning veðsala á afnotaréttindum sínumtil sóknaraðila, nánar tiltekið leiguréttindum í fasteignunum að Skaftahlíð 24,Fosshálsi 5-7 og Krókhálsi 6, öllum í Reykjavík, teljist til veðsetningarfasteignar eða réttinda yfir fasteign í skilningi 1. mgr. 24. gr. lagannaþannig að veðsetningin nái einnig til þeirra rekstrartækja sem tilheyrirekstrinum. Sóknaraðili telur að ekki sé nauðsynlegt að veðsali þurfi að veraþinglýstur eigandi fasteignar til þess að geta veðsett rekstrartæki samhliðaveðsetningu réttinda yfir fasteign samkvæmt framangreindu lagaákvæði, heldurgeti hann veðsett rekstrartæki samhliða veðsetningu leiguréttinda sinna en aðmati sóknaraðila sé eina skilyrðið að leiguréttindin séu framseljanleg. Meðhinni sérstöku yfirlýsingu leigusalans sé ljóst að afnotaréttur 365 miðla hf.sé framseljanlegur og þá hafi leigusali veitt veðsala sérstakt samþykki sittfyrir veðsetningunni. Þannig byggir sóknaraðili á því að veðsali uppfylliskilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 um að hann eigi eignarrétt að eðahafi framseljanlegan afnotarétt yfir viðkomandi fasteign til þess að getaveðsett rekstrartæki og búnað ásamt fasteigninni með heimild í ákvæðinu. Hannuppfylli þar með skilyrði 24.-26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 til að fáréttindunum þinglýst. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að þar semfyrrnefndir húsaleigusamningar uppfylli ekki ákvæði 24.-26. gr. þinglýsingalaganr. 39/1978, um eignarrétt eða framseljanlegan og varanlegan afnotaréttveðsalans 365 miðla hf., veiti þeir ekki heimild til veðsetningarrekstrartækjanna og hún geti þannig ekki átt sér stað samhliða veðsetninguleiguréttindanna samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997. Að mati varnaraðilakveði ákvæðið skýrt á um að þegar rekstraraðili veðsetji fasteign sé ekki hægtað veðsetja rekstrartæki sem heildarsafn muna án þess að fasteignin sé einnigveðsett, enda öðlist rekstrarveð ekki réttarvernd nema réttindum sé þinglýstásamt veðrétti í viðkomandi fasteign, sbr. 26. gr. þinglýsingalaga. Varnaraðilitelur að ákvæði tryggingarbréfsins er varðar veðsetningu í rekstrartækjum ásamtveði í þinglýstum leigurétti, falli ekki undir ákvæði 24. gr. laga um samningsveð.Þá liggi samþykki þinglýsts eiganda fasteignanna, Reita I ehf., ekki fyrir ímálinu heldur eingöngu samþykki hans fyrir veðsetningu leiguréttindanna. Þátelur varnaraðili ljóst að leigusamningarnir mæli ekki fyrir um framleiguréttleigutaka heldur heimili aðeins sóknaraðila að ganga inn í réttindi veðsalasamkvæmt leigusamningunum. Í II. kafla laga nr. 75/1997 um samningsveð eru reglurum samningsveð í fasteignum og í 15. gr. laganna eru tilgreind þau réttindi semveðsett verða. Í 1. mgr. 15. gr. kemur fram að eignarréttur yfir fasteign,sérstök réttindi yfir fasteign og eignarhlutdeild í fasteign verði veðsetteftir reglum II. kafla laganna. Í athugasemdum við 15. gr. í frumvarpi tillaganna kemur fram að með sérstökum réttindum í þessu sambandi sé til dæmis áttvið afnotarétt og veðrétt og almennt er miðað við að heimild til veðsetningarréttindanna miðist við hvort þau séu framseljanleg eða ekki. Í III. kafla laganr. 75/1997 eru reglur um samningsveð í lausafé og í undirkafla B er fjallað umveð í rekstrartækjum, svokallað rekstrarveð. Í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er aðfinna meginreglu um bann við sjálfsvörsluveðsetningu í heildarsafni muna. Nánartiltekið er óheimilt samkvæmt lögunum að setja að sjálfsvörsluveði safn afmunum sem eru samkynja eða ætlaðir eru til samkynja notkunar og einkenndir erueinu almennu nafni. Ýmsar undantekningar er að finna frá þessari meginreglu ílögunum, meðal annars í 24. gr. þeirra. Í 1. mgr. 24. gr. laganna er kveðið áum að þegar rekstraraðili veðsetji fasteign sem sé varanlega útbúin með þarfirtiltekins atvinnurekstrar í huga nái veðréttur í fasteigninni, hafi um þaðverið samið, einnig til rekstrartækja sem tilheyri rekstrinum. Þá eigiveðsetningin að eiga sér stað um leið og sú fasteign eða fasteignir þar semreksturinn fari fram séu veðsettar. Í athugasemdum við 24. gr. í frumvarpi aðlögum nr. 75/1997 kemur fram að það skilyrði 1. mgr. 24. gr. að veðsetninggerist samtímis veðsetningu fasteignar feli í sér að veðsali verði að eigaeignarrétt að eða hafa framseljanlegan afnotarétt yfir viðkomandi fasteign tilþess að geta veðsett rekstrartæki og búnað ásamt fasteigninni með heimild íákvæðinu. Veðsetning samkvæmt 24. gr. laga nr. 75/1997 fer því fram samhliðaveðsetningu fasteignar sem rekstraraðili þarf að eiga eignarrétt yfir eða hafaframseljanlegan afnotarétt yfir. Þá kemur fram í 1. mgr. 26. gr. laga nr.75/1997 að rekstrarveð öðlist réttarvernd þegar réttinum sé þinglýst ásamtveðrétti í viðkomandi fasteign eða fasteignum. Líta verður svo á að með eignar-og afnotarétti í framangreindum skilningi sé átt við þinglýsta eignarheimildsamkvæmt 24.-26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í IV. kafla þinglýsingalaga nr. 39/1978 eru ákvæði semmæla fyrir um skilyrði þess að skjali verði þinglýst. Í 1. mgr. 24. gr.þinglýsingalaga kemur fram að skjal sem hvíli á löggerningi verði ekki fært ífasteignabók ef útgefanda þess brestur þinglýsta heimild til að ráðstafa eign áþann veg eða hann skortir skriflegt samþykki þess er slíkrar heimildar njóti,sbr. þó 3. mgr. 51. gr. laganna. Í 1. málsl. 1. mgr. 25. gr. laganna er síðanmælt fyrir um að sá hafi þinglýsta eignarheimild er þinglýsingabók nefnieiganda á hverjum tíma. Loks er kveðið á um það í 1. málsl. 3. mgr. 26. gr.þinglýsingalaga að erfðafesturétti og öðrum varanlegum afnotarétti skuli veljasérstakt blað í fasteignabók. Í málinu liggur fyrir að veðsalinn 365 miðlar hf. erekki þinglýstur eigandi þeirra fasteigna sem fyrrnefndir leigusamningar vorugerðir um heldur fasteignafélagið Reitir I ehf. Með áðurnefndu tryggingarbréfi,útgefnu 3. mars 2016, þar sem útgefandinn og veðsalinn, 365 miðlar hf.,veðsetti sóknaraðila leiguréttindi sín yfir fyrrnefndum fasteignum, fylgdiyfirlýsing Reita I ehf. þar sem fram kom að félagið, sem leigusali, hefði veriðupplýst um að leigutakinn, 365 miðlar hf., veðsali samkvæmt tryggingarbréfinu,hefði hug á því að veðsetja sóknaraðila öll réttindi samkvæmt fyrrgreindumleigusamningum og jafnframt að leigusali samþykkti veðsetninguna. Enn fremurlýstu Reitir I ehf. því yfir að sóknaraðila væri heimilt að ganga inn íréttindi og skyldur veðsala samkvæmt leigusamningunum kæmi til þess að hannnýtti sér veðtryggingu sína. Þá kom einnig fram í yfirlýsingunni að Reitir Iehf. samþykktu að henni yrði þinglýst á fastanúmer fyrrgreindra fasteigna og aðsú þinglýsing mætti standa þar til annað hvort viðeigandi leigusamningurleigutaka og leigusala væri niður fallinn, eða sóknaraðili hefði fellt niðurveðsetningu réttinda leigutaka samkvæmt viðeigandi leigusamningi leigusala og leigutaka.Fleira kom ekki fram í yfirlýsingu leigusalans, Reita I ehf. Af yfirlýsingu félagsins þykir ljóst að það samþykktiveðsetningu á öllum réttindum veðsala samkvæmt leigusamningunum. Á hinn bóginnverður ekki séð af yfirlýsingunni að Reitir I ehf. hafi veitt samþykki sitt tilveðsetningar fasteignarinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga. Þannig erfallist á það með varnaraðila að yfirlýsing félagsins hafi samkvæmt orðalagisínu takmarkast við leiguréttindi veðsala. Í málinu er óumdeilt að 365 miðlar hf. eiga afnotaréttyfir fyrrnefndum fasteignum að Skaftahlíð 24, Fosshálsi 5-7 og Krókhálsi 6 íReykjavík í formi leiguréttinda sinna samkvæmt fyrrnefndum húsaleigusamningum.Kemur því til skoðunar hvort í þeim leiguréttindum veðsala geti falist framseljanlegurafnotaréttur í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þarsem eignar- eða afnotaréttur í skilningi lagagreinarinnar er, eins og áðurhefur komið fram, bundinn við skilyrði 24.-26. gr. þinglýsingalaga þykir ljóstaf 3. mgr. 26. gr. þeirra laga að sá afnotaréttur verði jafnframt að veravaranlegur. Með varanlegum afnotarétti er þá samkvæmt ákvæðinu átt viðerfðafesturétt en enn fremur getur varanlegur afnotaréttur falist ílóðarleigusamningum til langs tíma. Skal slíkur réttur þá fá sérstakt blað ífasteignabók.Í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð erkveðið á um að þegar réttindi séu háð þeim takmörkunum að þau séu ekkiframseljanleg, eða einungis framseljanleg með vissum skilyrðum, gildi sömutakmarkanir hvað varði heimild til þess að veðsetja réttindin. Í framangreindriyfirlýsingu Reita I ehf. samþykkti leigusali fyrirhugaða veðsetningu og lýstiþví jafnframt yfir að sóknaraðila væri heimilað að ganga inn í rétt leigutakanssamkvæmt títtnefndum leigusamningum kæmi til þess að sóknaraðili nýttiveðtryggingu sína. Í yfirlýsingunni fólst því einungis samþykki fyrir framsalileiguréttar í samræmi við húsaleigulög nr. 36/1994 og heimild til veðsetningarleiguréttinda samkvæmt leigusamningunum. Verður yfirlýsingin með engu mótiskilin svo að hún feli í sér veðheimild þinglýsts eiganda fasteignanna tilveðsetningar þeirra eins og sóknaraðili hefur að nokkru haldið fram. Þá erengin almenn ákvæði um framleigurétt leigutaka að finna í umræddumleigusamningum. Þá liggur fyrir í málinu að þeir leigusamningar semtryggingarbréfið hvíli á eru tímabundnir til nokkurra ára og í tveimur þeirraer að finna uppsagnarákvæði. Engin gögn er fyrir að finna í málinu um aðveðsali eigi varanleg afnotaréttindi yfir framangreindum fasteignum á borð viðþinglýst lóðarleiguréttindi. Þrátt fyrir að þannig sé óumdeilt að veðsali eigiafnotarétt í framangreindum fasteignum á grundvelli leigusamninga um þær er þaðþví mat dómsins að í þeim réttindum felist ekki varanlegur og framseljanlegurafnotaréttur í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, sbr.og ákvæði 24.-26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá verði jafnframt að horfatil meginreglu 3. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997, um bann viðsjálfsvörsluveðsetningu í heildarsafni muna, en undantekningar frá þeirrimeginreglu beri að skýra þröngt. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að varnaraðilihafi réttilega vísað umræddu tryggingarbréfi frá þinglýsingu að hluta hvaðvarðar veðsetningu rekstrartækja með veðsetningu leiguréttinda þar sem skilyrði1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1997 voru ekki uppfyllt, sbr. og ákvæði 24.-26. gr.laga nr. 39/1978, enda hefur veðsali ekki framseljanlegan og varanleganafnotarétt af fasteignunum í skilningi laga. Gat veðsetning í rekstrartækjunumþví ekki átt sér stað ásamt veðsetningu leiguréttindanna. Verður því staðfestákvörðun Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 15. apríl 2016 eins og nánargreinir í úrskurðarorði.Við þingfestingu málsins vísaði varnaraðili eingöngutil fyrirliggjandi ákvörðunar sinnar frá 15. apríl sl. og gerði því ekki kröfuum málskostnað. Málskostnaður úrskurðast því ekki. Hólmfríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O RÐ:Staðfest er ákvörðun Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu frá 15. apríl 2016, um að vísa frá þinglýsingu að hlutatryggingarbréfi með þinglýsingarnúmer 441-A-002130/2016, þ.e. hvað varðarrekstrartæki sem staðsett eru í fasteignunum að Skaftahlíð 24, Reykjavík, meðfastanúmerið 201-3655, Fosshálsi 5-7, Reykjavík, með fastanúmerið 204-4175 ogKrókhálsi 6, Reykjavík, með fastanúmerið 204-4223.
Mál nr. 367/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. maí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. maí 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 27. maí 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. maí 2015. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til laugardagsins 30. maí 2015 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjóra segir að í gærdag hafi lögreglahandtekið kærða vegna gruns um kynferðisbrots gegn barni. Meintur brotaþoli, A, sé tíu ára gömulog séstjúpdóttir kærða. Aðdragandi málsins sé sá aðskömmu áður hafi B, sambýliskona C, föður A, hringt í lögreglu og tilkynntað kærði hefði gert eitthvaðkynferðislegt við stúlkuna nóttina áður. Muni C hafa borist tilkynning þess efnis frá D, móður A. B kvað sig og C ekkihafa mikið meiri vitneskju um málið en aðstúlkan hafi sagt að kærðihafi káfað á henni og potað í hana. Barnaverndaryfirvöldumhafi verið gert viðvart um málið ogstúlkan verið færð til læknisskoðunar á barnaspítalanum. Framkvæmdhafi verið leit á ogrannsókn á heimili kærða. Teknar hafiverið ljósmyndir og tölvugögnog fleiri munir haldlagðir. Rannsóknarlögreglumaðurhafi rætt við D semhafi sagst hafa undrast að A hafi ekki verið komin á fætur og því kallað í hana. Þegar A hafi komið á neðri hæðina hafi D tekið eftir því að hún hafi verið mjög þreytuleg og spurt hvort hún hefði svikist um að fara að sofa á réttum tíma. A hefði sagt við hana „spurðu hann“ og bent á kærða sem hafi sofið í hjónarúmi, sem sé í opnu rými á neðri hæð hússins. D hafi síðan farið með A afsíðis og spurt hana hvað hefði gerst. Þá hafi A sagt henni að um nóttina hefði kærði komið í herbergi hennar og systur hennar. Yngri systirin hafi verið sofandi. Kærði hafi kropið við hlið rúmsins og haldið í hendi hennar og verið að kyssa höndina. Einnig hafi hann kysst magann á henni. Þá hafi hann reynt að kyssa hana á munninn en hún sett hendurnar fyrir og varnað því. D hefði sagt að A hefði líka greint frá því að kærði hafi strokið henni um rassinn og potað í „hitt“ en ekki viljað útskýra það nánar. Rannsóknarlögreglumaður hafi ekki talið rétt að kveða D til formlegrar skýrslutöku þar sem hún hafi verið í talsverðu uppnámi vegna málsins. Við yfirheyrslu hafi kærði greint frá því að hann hefði setið við tölvuna og verið að drekka vodka. D hafi verið að horfa á sjónvarpið. D hafi farið um klukkan 23:30 í rúmið en hann haldið áfram að horfa og drekka vodka. Hann hafi sagt að hann myndi ekkert eftir því að D hafi farið í háttinn. Borið hafi verið undir hann lýsing D á frásögn dóttur hennar en kærði kvaðst ekkert muna. Aðspurður hafi kærði neitað að hann væri haldinn barnagirnd. Hann hafi verið spurður hvort hann hefði einhvern tímann leitað kynferðislega á börn. Hann hafi neitað því og sagt að fyrir um það bil tíu árum hefði hann verið sakaður að ósekju um kynferðisbrot gegn barni, en það hafi verið rannsakað af lögreglu og hann verið hreinsaður öllum grun. Þá hafi kærði neitað því að í tölvubúnaði væri að finna klámfengið efni gegn börnum. C hafi mætt til skýrslutöku og þar hafi m.a. komið fram að hann hefði farið og sótt A og farið með hana og systkini hennar á heimili sitt. Þegar þangað var komið hafi A beðið hann um að koma og ræða við sig í herbergi hennar. Þar hafi hún spurt hann hvort mamma hennar hafi sagt honum það sem hún hafi sagt henni. C kvað svo vera. Hún hafi nefnt við C að hún hafi haldið að kærði hafi verið fullur og vitlaus, en samt ekki þar sem hann hafi ekki verið þvoglumæltur. Þá hafi C sagt að A hefði nefnt það sérstaklega að hún hefði sagt við kærða: „Þetta eru mínir einkastaðir og ég ræð yfir þeim.“ Með vísan til framangreinds og til gagna málsins sé að mati lögreglu rökstuddur grunur um að kærði brotið gegn stúlkunni. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Enn sé ekki að fullu upplýst hversu gróf hin meinta misnotkun hafi verið þar sem ekki hafi enn farið fram skýrslutaka yfir stúlkunni í Barnahúsi. Niðurstöður tæknirannsókna liggi ekki fyrir og ekki hafi gefist tími til að yfirfara tölvugögn. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Enn sé ekkiað fullu upplýst hversu gróf hin meintamisnotkun hafi verið þar sem ekki hafi enn fariðfram skýrslutaka yfir stúlkunni í Barnahúsi. Niðurstöðu tæknirannsókna liggi ekki fyrir og ekki hafigefist tími til að yfirfaratölvugögn. Megi ætla að ef kærði verði látinn laus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að hafa samband við brotaþola og vitni og valda þannig réttarspjöllum. Lögregla telur brýnt fyrir framgang málsins að fallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna til að koma í veg fyrir að sakborningur geti spillt rannsókn málsins Af framangreindum ástæðum sé einnigfarið fram á að sakborningur sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Meint sakarefni sé brotgegn 1. og/eða 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 en brot gegn ákvæðinuvarði allt að 16 ára fangelsien því síðaraallt að 6 ára fangelsi. Þásé sérstök þyngingarheimild í 4. mgr. 202. gr. þegar um sé að ræða gerandasem sé nákominnbrotaþola líkt og í því tilvikisem hér greinir. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur sé vísaðtil b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Eins og rakið hefur barst lögreglu í gærmorgun tilkynning um meint kynferðisbrot kærða gegn tíu ára gamalli stjúpdóttur sinni nóttina áður. Ákærði var í kjölfarið handtekinn og hefur hann verið yfirheyrður hjá lögreglu. Þá er búið að framkvæma húsleit á vettvangi og leggja hald á muni, s.s. tölvu. Kærði hefur enga möguleika á að torvelda tæknirannsóknir og verður kærða því ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi þótt þeim sé ólokið. Hins vegar verður að fallast á að haldi kærði óskertu frelsi sínu er hætta á því að hann geti haft áhrif á brotaþola eða vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi og einangrun. Ljóst er að lögreglu ber að hraða rannsókn máls þegar sakborningur sætir gæsluvarðhaldi og einangrun. Verður gæsluvarðhaldinu markaður tími til miðvikudagsins 27. maí 2015 kl. 16:00, en sá tími ætti að nægja lögreglu til að taka skýrslu af brotaþola og þeim tveimur vitnum sem eftir á að taka skýrslu af. Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 27. maí 2015 kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 698/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum ídag að X, kt. [...], verði með úrskurði HéraðsdómsReykjaness gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 27.október 2015 og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan á því stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2015, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 13. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhalditil þriðjudagsins 27. október 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um aðhafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Þá er fullnægt skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi svoog einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Samkvæmtþessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 215/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 15. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. mars 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 5. apríl 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 15. mars 2016. Héraðssaksóknari hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði X, kt. [...], verði gert að sæta áframfarbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 12. apríl 2016, kl. 16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Kærði mótmælirkröfunni. Ígreinargerð héraðssaksóknara segir að þann 28. september sl. hafi lögreglanlagt hald á rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafifundist í bifreið sem staðsett hafi verið við gistiheimili að [...] í [...] á [...].Hafi tveir erlendir aðilar verið handteknir inni í húsnæðinu grunaðir um aðildað innflutningi fíkniefnanna hingað til lands en annar þeirra hafi komið meðbifreiðina til landsins með ferjunni [...] þann 22. september s.l. Lögreglanhafi verið með eftirlit með bifreiðinni sem hafi innihaldið fíkniefnin í nokkradaga. Við það eftirlit hafi lögreglan ítrekað orðið vör við aðra bifreið semhafi virst fylgja hinni eftir. Við frekari skoðun lögreglu hafi komið í ljós aðum var að ræða bílaleigubifreiðar sem kærði X hafi verið skráður leigutaki að.Hafi kærði verið handtekinn skammt frá gistiheimilinu á bifreiðinni [...] oghafi lögreglan fundið sjónauka, lambhúshettu og rúmlega 15.600 evrur sem svaritil rúmlega 2,2 milljóna íslenskra króna í bifreiðinni. Lögregla telji að kærðihafi þar verið að fylgjast með meðkærðu og bifreiðinni. Við rannsókn lögregluhafi einnig komið í ljós að kærði var staðsettur á [...] sama dag og [...] komtil landsins þann 22. september. Framkemur að kærði hafi neitað sök við skýrslutöku hjá lögreglu en að mati lögregluberi framburði kærða ekki saman við þaugögn sem lögregla hafi undir höndum, framburð meðkærða og vitna. Kærði hafi aðöðru leyti lítið kosið að tjá sig hjá lögreglu eða kveðjist ekki muna eftiratvikum máls. Í framburðum meðkærðu hjá lögreglu hafi komið fram að erlendiraðilar hafi tekið þátt í skipulagningu innflutningsins og hafi þeir verið ísamskiptum eða í samstarfi við aðila hér á landi sem hafi fylgst með ferðumbifreiðarinnar. Það sé ætlun lögreglu að kærði X og meðkærði Y hafi veriðsamstarfsmenn þessara aðila hér á landi. Vísað er í gögn málsins varðandinánari framburð kærða, meðkærða og þau gögn sem liggja fyrir hjá lögreglu. Ígreinargerð segir að með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan skoðaðsíma og fjármálagögn kærða. Við þá skoðun hafi margt komið fram sem styrki grunlögreglu. Ljóst sé að kærði hafi nokkuð fjármagn í höndunum og svo virðist semmikið fjármagn hafi farið á milli kærða og meðkærða Y hér á landi og erlendis.Meðkærði Y hafi þó sagt mjög lítil fjárhagsleg tengsl vera á milli þeirra ogkærði neiti að tjá sig um það. Við skoðun á fjármálagögnum kærða og meðkærða Y hafi komið í ljós að á tímabilinu frá 22. júlítil 10. september hafi verið lagðar rúmlega 9 milljónir inn á 30 Ikort, en 25þeirra hafi fundist á heimili X. Þá megi sjá að rúmlega 8 milljónir hafi veriðteknar út af þessum kortum í hraðbönkum í Evrópu á tímabilinu frá 22. júlí til17. september. Lögreglan telji að þessir peningar hafi verið notaðir til aðfjármagna fíkniefnainnflutninginn. Kærði hafi neitað að tjá sig um það í hvaðatilgangi hann hafi lagt inn þessa peninga og hver eða hverjir hafi tekið útþessar fjárhæðir og í hvaða tilgangi. Þá hafi lögreglan undir höndum gögn semsýni það að kærði hafi á þessu tímabili tekið nokkrar bifreiðar til leigu.Bifreiðunum hafi verið ekið yfir 2000 km á meðan kærði hafði umráð yfir þeim oghafi komið í ljós að þrisvar sinnum á þessu sama tímabili hafi kærði veriðstaðsettur á [...]. Í framburðum meðkærðu hafi komið fram að erlendir aðilar hafitekið þátt í skipulagningu innflutningsins og hafi þeir verið í samskiptum eðaí samstarfi við aðila hér á landi sem hafi fylgst með ferðum bifreiðarinnar.Við leit á heimili og í bifreið meðkærða Y hafi fundist kassar utan afBlackberry símum. Einn kassinn hafi verið utan af síma sem kærði hafi verið meðvið handtöku og telji lögreglan að sá sími hafi verið notaður í samskiptum viðerlenda samverkamenn. Við rannsókn lögreglu á þessum síma hafi komið í ljós aðsímtækið hafi eingöngu verið hægt að nota í þeim tilgangi að eiga dulkóðuðtexta samskipti, en kærði hafi neitað að tjá sig um það. Var vísað nánar í gögnmálsins um þann þátt. Þá hafi komið í ljós að meðkærði Y hafi ítrekað keyptflugferðir fyrir X á þessu ári, en aðspurðir hafi þeir neitað að tjá sig um þaðhjá lögreglu. Kærðiþykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati lögreglu sé meint aðild kærða mikil en hún er talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé um mjög mikiðmagn hættulegra fíkniefna að ræða. Metur lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér umræðir en staða kærða þykir sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málumsbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beinaaðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Nánarkemur fram í greinargerð að kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarmálsins frá 29. september, síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2015,en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði sættigæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafilögregla talið, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væriunnt að úrskurða hann áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Ísamræmi við það hafi verið farið fram á og kærði í kjölfarið úrskurðaður ífarbann og hafi sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafiHæstiréttur tvisvar staðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir kærða, sbr.dóma nr. 50/2016 og nr. 126/2016. Sé því farið fram á að kærði verðiúrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en áþví er byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. séu uppfyllt eins og áður hafi veriðrakið. Jafnframt teljist fyrir hendi skilyrði til að úrskurða kærða í farbann ágrundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kærði sé íslenskurríkisborgari en búsettur á [...]. Eigi hann von á barni með rúmenskri unnustusinni sem einnig sé búsett erlendis. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hannreyni að komast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar.Að mati héraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans sétil meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og séu því nauðsynlegt að honumverði gert að sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Einnigsegir í greinargerð að rannsókn lögreglu hafi að hluta til verið unnin ísamstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskað hafi verið eftir húsleitum ogskýrslutökum. Rannsókn lögreglu sé nú lokið og hafi málið verið sent tilhéraðssaksóknara til ákærumeðferðar þann 7. mars sl. og bíði nú ákvörðunar umsaksókn. Héraðssaksóknaritelur brot kærða varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamtsíðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til aðúrskurða kærða í farbann er vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95.gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til allsframangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafalögreglustjóra um farbann nái fram að ganga.Meðdómi Hæstaréttar þann 18. febrúar 2016 í máli nr. 126/2016, var kærða gert aðsæta farbanni til dagsins í dag á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008,sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir tilþess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sætafarbanni, en rannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, mun vera álokastigi og var málið sent héraðssaksóknara í síðustu viku til ákvörðunar umsaksókn. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfu héraðssaksóknara umáframhaldandi farbann, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennankveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði,X, kt. [...], skal sæta farbanni allt til þriðjudagsins 5. apríl 2016, kl.16:00.
Mál nr. 9/2023
Félagsleg aðstoð Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Jafnræðisregla Eignarréttur Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Viðurkenningarkrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta
A og Ö höfðuðu mál á hendur T vegna setningar laga nr. 116/2016 sem bættu nýrri reglu um áhrif tekna á útreikning ellilífeyris í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. A og Ö töldu að með lögunum hefði komist á ólögmæt mismunun gagnvart örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem bryti gegn jafnræðisreglu 65. gr., rétti til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og eignarrétti samkvæmt 72. gr. hennar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Mismununin hefði falist í því að T hefði skert greiðslur sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna tekna þeirra umfram þá reglu sem var sett um áhrif tekna á útreikning ellilífeyris í 1. mgr. 23. gr. nr. 100/2007. A krafðist greiðslu vangreiddra bóta og Ö viðurkenningar á greiðsluskyldu T fyrir árin 2017 og 2018, en til vara krafðist A viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Þá kröfðust A og Ö viðurkenningar á að T hefði verið óheimilt að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar. Í dómi Hæstaréttar var aðalkröfum A og Ö vísað frá héraðsdómi þar sem í þeim fælist krafa um að dómstólar tækju ákvörðun um málefni sem heyrði undir löggjafarvald andstætt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Varakröfu A um viðurkenningu á skaðabótaskyldu T var vísað frá vegna vanreifunar. Við úrlausn um hvort T hefði verið óheimilt að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar á lífeyri til A og Ö var litið til ólíkra forsendna annars vegar að baki ellilífeyri og hins vegar réttar til greiðslu sérstakrar uppbótar sem þáttar í félagslegri aðstoð til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Var ekki talið ómálefnalegt að markmið og stefna stjórnvalda í málaflokkum þessara hópa væri ekki eins í öllu tilliti en ólíkar reglur hefðu ávallt gilt um áhrif tekna á einstaka bótaflokka ellilífeyris og örorkulífeyris. Einnig hefðu mismunandi þarfir og aðstæður á hverjum tíma innan hvors málaflokks gefið tilefni til sjálfstæðra lagabreytinga. Þar sem ekki væri um sambærileg tilvik að ræða var ekki talið að lög nr. 116/2016 hefðu leitt til ólögmætrar mismununar sem bryti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var ekki talið að réttur A og Ö samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar eða eignarréttindi samkvæmt 72. gr. hennar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu hefðu verið skert. Var því staðfest niðurstaða Landsréttar um að sýkna stefnda af kröfum A og Ö.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2023. Áfrýjandi A krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 402.462 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2019 til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni vegna skerðingar stefnda á greiðslu sérstakrar uppbótar til hennar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 vegna tekna áfrýjanda umfram 45% af tekjum hennar samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Til þrautavara krefst hún þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til hennar vegna tekna samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Áfrýjandi Öryrkjabandalag Íslands krefst þess aðallega að viðurkennt verði í fyrsta lagi að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2017 vangreiddar bætur fyrir það tímabil sem nemur annars vegar mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1252/2016 að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónur á mánuði. Í öðru lagi að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2018 til 31. desember 2018 vangreiddar bætur fyrir það tímabil sem nemi annars vegar mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1191/2017, að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónur á mánuði. Í þriðja lagi að stefnda sé skylt að greiða vangreiddar bætur samkvæmt framangreindum kröfuliðum í aðalkröfu áfrýjanda með 5,5% ársvöxtum frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til 4. október 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi Öryrkjabandalag Íslands þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna tekna þeirra samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar á öllum dómstigum úr hendi stefnda.4. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Ágreiningur aðila snýst um hvort með lögum nr. 116/2016, sem breyttu bótakerfi ellilífeyrisþega og settu nýja reglu um áhrif tekna á útreikning ellilífeyris í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, hafi komist á ólögmæt mismunun gagnvart örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum. Áfrýjendur telja að löggjafanum hafi borið að setja sömu reglu um áhrif tekna á greiðslu sérstakrar framfærsluuppbótar á lífeyri til síðargreinda hópsins, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Með því að láta hjá líða að tryggja þeim sama rétt og ellilífeyrisþegum hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. og rétti til framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Einnig telja áfrýjendur brotið gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.6. Stefndi var sýknaður af kröfum áfrýjenda með héraðsdómi 12. apríl 2022. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 2. desember 2022 var sú niðurstaða staðfest.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 9. febrúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-172, á þeim grunni að dómur gæti haft fordæmisgildi um þær bætur sem reynir á í málinu. Málsatvik8. Áfrýjendur eru annars vegar einstaklingur sem var örorkulífeyrisþegi þau ár sem dómkröfurnar taka til og hins vegar Öryrkjabandalag Íslands sem kemur fram fyrir hönd ótilgreinds hóps örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.9. Dómkröfur áfrýjenda lúta að greiðslum á sérstakri uppbót á lífeyri vegna framfærslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 eftir gildistöku laga nr. 116/2016 1. janúar 2017. Síðarnefndu lögin fólu í sér heildarendurskoðun á bótakerfi ellilífeyrisþega. Meðal annars var umrædd framfærsluuppbót, sem bæði ellilífeyrisþegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar gátu áður fengið, sameinuð bótaflokkunum grunnellilífeyri og tekjutryggingu í einn bótaflokk almannatrygginga, ellilífeyri. Fyrirmæli um fjárhæð ellilífeyris voru sett í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 en samkvæmt ákvæðinu skal lífeyrir lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans uns hann fellur niður. Þá skal ellilífeyrisþegi hafa 25.000 króna almennt frítekjumark á mánuði við útreikning ellilífeyris. Með lögum nr. 18/2023 færðist ákvæðið efnislega í 21. gr. og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 100/2007.0. Lög nr. 116/2016 höfðu ekki í för með sér breytingu á fyrirkomulagi bótaflokka eða félagslegri aðstoð gagnvart örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 er eftir sem áður heimilt að greiða örorkulífeyrisþega og endurhæfingarlífeyrisþega sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér. Þar er jafnframt tilgreint framfærsluviðmið í krónutölu, sem endurskoðað er árlega í reglugerð, og skulu heildartekjur bótaþega vera undir þeirri fjárhæð á mánuði svo að heimilt sé að greiða honum sérstaka uppbót vegna framfærslu. Um uppruna og þróun þessa ákvæðis er ítarlega fjallað í héraðsdómi. 1. Frumvarpið sem varð að lögum nr. 116/2016 var byggt á tillögum nefndar um endurskoðun laga um almannatryggingar sem fram komu í skýrslu hennar frá febrúar 2016. Um markmið breytinganna sagði svo í almennum athugasemdum frumvarpsins:Efni frumvarpsins er í samræmi við þá stefnu stjórnvalda að styðja aldraða til sjálfsbjargar og hvetja til atvinnuþátttöku, einfalda almannatryggingakerfið og bæta samspil þess við lífeyrissjóðakerfið ásamt því að auka stuðning við þann hóp aldraðra sem hefur mjög lágar eða engar tekjur sér til framfærslu aðrar en bætur almannatrygginga. Þannig verði bótaflokkar sameinaðir og þeim þar með fækkað, svokölluð frítekjumörk verði afnumin og útreikningar einfaldaðir. Með því verða kjör þeirra ellilífeyrisþega sem hafa áunnið sér lítinn eða engan rétt í lögbundna atvinnutengda lífeyrissjóðakerfinu vegna lítillar atvinnuþátttöku á vinnualdri og þurfa því í ríkum mæli að reiða sig á almannatryggingakerfið til framfærslu á efri árum bætt verulega. Felur frumvarpið þannig í sér breyttan stuðning við aldraða með áherslu á meiri sveigjanleika og einfaldara regluverk á sviði almannatrygginga.2. Í athugasemdum við frumvarpið um hinn nýja bótaflokk, ellilífeyri, í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 var meðal annars tekið fram að í honum væri sérstök uppbót til framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð sameinuð ellilífeyri og tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar. Með reglunni um að 45% af öðrum tekjum ellilífeyrisþega hefðu áhrif til lækkunar á fjárhæð ellilífeyrisins mætti koma í veg fyrir að þeir misstu uppbótina eða að hún lækkaði „krónu á móti krónu“ sem talið var að myndi bæta hag þess hóps og um leið vera til þess fallið að lífeyristryggingakerfi almannatrygginga yrði einfaldara og gegnsærra.3. Einnig kom fram í athugasemdum við frumvarpið að almenn samstaða hefði verið í fyrrgreindri nefnd um endurskoðun almannatrygginga sem vörðuðu málefni ellilífeyrisþega. Ekki hefði hins vegar náðst samstaða í nefndinni um tillögur sem sneru að bótakerfi öryrkja og um innleiðingu starfsgetumats í stað örorkumats, en gert væri ráð fyrir því að lagt yrði fram sérstakt frumvarp sem lyti að breytingum á örorkulífeyri, starfsgetumati og starfsendurhæfingu.4. Í áliti velferðarnefndar Alþingis um frumvarpið var litið til þess að kerfisbreytingin sem það stefndi að um skipulag ellilífeyris tæki ekki til almannatryggingakerfis um örorku og örorkubætur. Þá var tekið fram að sanngirnissjónarmið stæðu til þess að láta öryrkja einnig njóta bótahækkana meðan ekki væri lokið við gerð frumvarps um breytingar á almannatryggingakerfinu, hvað varðaði bætur vegna örorku. Sagði síðan í áliti nefndarinnar:Vegna sameiningar bótaflokka í einn bótaflokk, nýjan ellilífeyri, greiðist sérstök uppbót til framfærslu eingöngu til örorkulífeyrisþega eftir gildistöku laganna. Leggur meiri hlutinn því til að markmiðinu hvað varðar örorkulífeyri verði náð með því að hækka það viðmið sem greiðsla sérstakrar uppbótar til framfærslu skv. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð miðast við. Þannig hækki allar bætur um 7,1% í samræmi við 69. gr. frá 2017 en að framfærsluviðmið þeirra sem halda heimili einir verði hækkað umfram það og verði 280.000 kr. á mánuði. Enn fremur hækki bætur í samræmi við 69. gr. almannatryggingalaga 1. janúar 2018 en þá verði einnig tryggt að framfærsluviðmið þeirra sem halda einir heimili verði 300.000 kr. á mánuði.5. Áfrýjandi A var örorkulífeyrisþegi árin 2017 og 2018. Samkvæmt gögnum málsins fékk hún árið 2017 greiddan grunnörorkulífeyri, tekjutryggingu og aldurstengda uppbót samkvæmt lögum nr. 100/2007, heimilisuppbót og uppbót vegna reksturs bifreiðar samkvæmt lögum nr. 99/2007, svo og orlofs- og desemberuppbætur. Námu þessar greiðslur samtals 2.689.265 krónum. Að viðbættum lífeyrissjóðstekjum hennar og fjármagnstekjum voru heildartekjur hennar 3.937.603 krónur á árinu 2017 eða 328.133 krónur á mánuði. Árið 2018 fékk áfrýjandi A greiðslur úr sömu bótaflokkum og námu þær 2.836.727 krónum. Að viðbættum lífeyrissjóðstekjum og fjármagnstekjum sama ár voru heildartekjur hennar 4.222.215 krónur eða 351.851 króna á mánuði. 6. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, eftir breytingar með lögum nr. 116/2016, var miðað við að heildartekjur örorkulífeyrisþega væru undir 280.000 krónum á mánuði árið 2017 og 300.000 krónum á mánuði árið 2018. Vegna tekna áfrýjanda A uppfyllti hún ekki skilyrði ákvæðisins til að fá greidda sérstaka uppbót á lífeyri samkvæmt því umrædd ár. Sumarið 2019 varð áfrýjandi A 67 ára og öðlaðist þá rétt til ellilífeyris samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007.Málsástæður aðilaHelstu málsástæður áfrýjenda7. Áfrýjendur byggja á því að réttur til sérstakrar uppbótar til framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 sé þáttur í rétti til aðstoðar í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Af 65. gr. hennar leiði jafnframt að löggjafanum sé skylt að tryggja öllum þann rétt jafnt. Sé greinarmunur gerður á mönnum í sambærilegri stöðu til að njóta stjórnarskrárvarins réttar til aðstoðar vegna örorku eða elli verði hann að byggjast á hlutlægum og málefnalegum ástæðum. Þá verði eðlilegt samræmi að vera milli markmiðs sem mismunun stefnir að og þeirra aðferða sem eru notaðar til að ná því.8. Áfrýjendur telja kjarna málsins snúast um aðstoð úr almannatryggingum til þeirra sem eru verst settir fjárhagslega í hópi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Heimilt sé að greiða þessum hópi sérstaka uppbót til viðbótar lífeyri þegar bætur dugi þeim ekki til framfærslu. Hins vegar hafi aðrar tekjur bótaþega, svo sem atvinnutekjur, þau áhrif á útreikning framfærsluuppbótar að hún lækkar um krónu á móti hverri krónu og því hafi bótaþegi engan ávinning af þeim. 9. Fyrir gildistöku laga nr. 116/2016 hafi áfrýjendur og ellilífeyrisþegar verið í sömu stöðu hvað þetta varðar, þar sem 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 hafi gilt um alla bótaþega. Hin sérstaka uppbót hafi myndað stóran þátt til viðbótar þeim greiðslum sem bæði ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar nutu, sem í tilviki þeirra síðarnefndu hafi þó verið mishá eftir fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar.20. Áfrýjendur halda því fram að með setningu laga nr. 116/2016 hafi skapast ólögmæt og óheimil mismunun þar sem þau hafi mælt fyrir um ólíka meðferð sambærilegra tilvika, það er betri meðferð ellilífeyrisþega, sem fram að því sættu sömu meðferð um rétt til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar án þessi að skilyrði 65. gr. væru uppfyllt.21. Einnig byggja áfrýjendur á því að réttur til greiðslu sérstakrar framfærsluuppbótar sé eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu sem hafi verið skert með ólögmætum hætti. Um það vísa þeir meðal annars til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 13. desember 2016 í máli Béláné Nagy gegn Ungverjalandi, nr. 53080/13. Þá vísa þeir einnig til þess að skerðing slíkra réttinda þurfi að uppfylla kröfur 14. gr. sáttmálans um bann við mismunun, sbr. dóm 11. október 2022 í máli Beeler gegn Sviss, nr. 78630/12.22. Með endurskoðun á reglum um bætur til ellilífeyrisþega samkvæmt lögum nr. 116/2016 og sameiningu bótaflokka í einn bótaflokk hafi verið sett ný regla um 45% skerðingu á ellilífeyri umfram 25.000 króna frítekjumark á mánuði í stað 100% skerðingar sem ellilífeyrisþegar hafi áður búið við um áhrif tekna á greiðslu sérstakrar uppbótar. Áfrýjendur halda því fram að hefði sömu reglu verið beitt um áhrif tekna á greiðslu sérstakrar uppbótar til framfærslu til áfrýjanda A árin 2017 og 2018 hefði fjárhæð uppbótar numið samtals stefnukröfu málsins 402.462 krónum.23. Áfrýjendur vísa til þess að stjórnarskráin geri engan greinarmun á réttindum þeirra sem hafi þörf fyrir aðstoð í skilningi ákvæðisins vegna elli annars vegar og örorku hins vegar. Um sambærileg tilvik sé þar að ræða, enda sé þörf lífeyrisþega fyrir sérstaka uppbót, þegar bætur dugi ekki til framfærslu, eðli máls samkvæmt óháð því hvort hún eigi rætur að rekja til elli eða örorku. Það leiði af öðrum þáttum jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að skýra beri skilyrði um sambærileg tilvik rúmt frekar en þröngt. Þá beri að meta hverju sinni í ljósi markmiðs hlutaðeigandi ráðstöfunar löggjafans hvort einstaklingar sem þarfnist aðstoðar annars vegar vegna örorku og hins vegar elli séu í sambærilegri stöðu.24. Áfrýjendur benda á að í skýrslu nefndarinnar frá árinu 2016 hafi verið lagt til að einfalda bótakerfi bæði elli- og örorkulífeyrisþega, breyta uppbótinni úr því að vera félagslegur stuðningur í áunnin réttindi og koma í veg fyrir krónu á móti krónu lækkun. Löggjafinn hafi hins vegar ákveðið að bæta aðeins hlut ellilífeyrisþega. Umfjöllun í lögskýringargögnum um að ekki hafi verið samstaða um breytingar á starfsgetumati öryrkja hafi ekkert að gera með möguleika á að bæta hlut örorkulífeyrisþega sem svarar áhrifum tekna á bótagreiðslur.25. Framangreind sjónarmið sem hafi legið til grundvallar ákvörðun löggjafans um þessa mismunandi meðferð hópa bótaþega í lögum nr. 116/2016 hafi ekki verið hlutlæg eða málefnaleg. Þá geti áform um að breyta síðar ákvæðum laga um bótakerfi öryrkja ekki talist málefnalegar eða hlutlægar ástæður.26. Loks benda áfrýjendur á að ekki sé samræmi milli markmiðs löggjafans sem að var stefnt með mismununinni sem fólst í lögum nr. 116/2016 og aðferða sem voru notaðar til að ná því og af þeim sökum hafi ekki verið gætt meðalhófs. Þeir mótmæla ummælum í hinum áfrýjaða dómi um að almenni löggjafinn hafi gripið til mótvægisaðgerða til að bæta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum upp þann mun sem var á stöðu þeirra eftir gildistöku laganna og árétta að þær aðgerðir nái ekki til áranna 2017 og 2018.Helstu málsástæður stefnda27. Stefndi bendir á að þótt sérstök uppbót til framfærslu sé liður í þeirri aðstoð sem löggjafinn mæli fyrir um vegna örorku, sbr. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar séu lækkunar- og skerðingarhlutföll sem dómkröfur áfrýjenda byggjast á ekki tæk við útreikning sérstakrar uppbótar árin 2017 og 2018 samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007. Sérstök uppbót til framfærslu sé ekki fyrir fram ákveðin eða áunnin fjárhæð sem skerðist vegna annarra tekna heldur uppbót ef tekjur eru undir tilgreindum framfærsluviðmiðum.28. Sú tilhögun að heimild til að greiða sérstaka uppbót á lífeyri miðist við tekjur feli þannig ekki í sér skerðingu réttinda samkvæmt 1. mgr. 76. gr. heldur skilyrði fyrir því að slík uppbót verði greidd til viðbótar örorkulífeyri. 29. Áfrýjendur byggi ekki á því að réttindi þeirra hafi versnað við gildistöku laga nr. 116/2016 heldur að þau hafi ekki batnað til samræmis við breytt kjör ellilífeyrisþega eftir að heildarendurskoðun fór fram á reglum um bótaflokka, tekjutengingu og frítekjumörk bótagreiðslna til ellilífeyrisþega. Eftir það sé sérstök uppbót til framfærslu aðeins greidd örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþegum og sé þar um ræða félagslegan viðbótarstuðning til að bæta afkomu þeirra verst settu sem lægstar hafi tekjur. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi hafi staða þeirra auk þess verið bætt með hækkun framfærsluviðmiðs sem greiðsla uppbótar miðaðist við. Áfrýjandi A hafi hvorki fyrir né eftir 1. janúar 2017 fengið sérstaka uppbót til framfærslu, jafnvel þótt framfærsluviðmiðið hafi verið hækkað. Hins vegar geti staða einhvers annars örorkulífeyrisþega með tekjur undir því viðmiði hafa batnað. 30. Stefndi tekur fram að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar áskilji að við lagasetningu og framkvæmd laga sé farið með sambærilegum hætti með sambærileg tilvik. Hafi ellilífeyrisþegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar aldrei verið í sambærilegri stöðu að öllu leyti með tilliti til bóta úr almannatryggingum. Þótt nokkur samsvörun hafi verið í löggjöf um skipulag almannatrygginga og félagslega aðstoð til þessara hópa lífeyrisþega séu bótaréttindi byggð á ólíkum forsendum. Réttur til ellilífeyris sé bundinn við aldur og að jafnaði hafi lífeyrisþegar greitt iðgjöld í atvinnutengda lífeyrissjóði um langt skeið. Mismunandi skilyrði og reiknireglur hafi ávallt gilt um einstaka bótaflokka elli- og örorkulífeyris, svo og tekjuviðmið, frítekjumörk og skerðingarhlutfall. Þá hafi mismunandi þarfir á hverjum tíma innan hvors málaflokks gefið tilefni til sjálfstæðra lagabreytinga.31. Enn fremur geti staða einstaklinga innan hvors hóps verið mjög misjöfn, svo sem staðfest hafi verið í dómi Hæstaréttar 3. júní 2004 í máli nr. 27/2004 um rétt öryrkja til greiðslu barnalífeyris sem tók meðal annars mið af örorkustigi. Í dóminum var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn jafnræði og meðalhófi með synjun á greiðslu barnalífeyris í ljósi þess að þeir tryggingaflokkar sem á þeim tíma voru í almannatryggingalögum væru reistir á ólíkum forsendum, fjármögnun bóta væri ólík og stuðst væri við ólíka grunna við mat á örorku.32. Bótakerfi almannatrygginga sé endurskoðað reglulega og vísar stefndi þar til framlagðra gagna um tillögur nefnda á vegum stjórnvalda sem fjallað hafa um málefnið og undirbúning og fjármögnun breytinga. Eftir að nefnd um endurskoðun á almannatryggingalögum skilaði tillögum sínum árið 2016 sé áfram unnið að breytingum á greiðslu bóta til öryrkja, þar á meðal forsendum um upptöku starfsgetumats í stað örorkumats. Þá hafi með lögum nr. 97/2019 verið breytt útreikningi sérstakrar uppbótar sem miðist nú við 65% af viðmiðunartekjum og í lögum nr. 18/2023 hafi verið endurskoðuð skilyrði fyrir örorkulífeyri og endurhæfingarlífeyri.33. Verði staða framangreindra hópa lífeyrisþega metin sambærileg telur stefndi að breytingar með lögum nr. 116/2016 hafi samkvæmt framangreindu byggst á málefnalegum og hlutlægum forsendum. Þær hafi hvorki verið ómálefnalegar né óhóflegar gagnvart áfrýjendum og í engu skert rétt þeirra til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá fellst stefndi ekki á að löggjafanum hafi borið á grundvelli 65. og 76. gr. stjórnarskrárinnar að láta sömu breytingar ná til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega enda um ólíka hópa að ræða með ólíkar forsendur bótagreiðslna.34. Loks hafnar stefndi því að umræddir hagsmunir áfrýjenda njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar enda geti þeir ekki haft væntingar um að réttindi ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega fylgist að í öllum tilvikum.NiðurstaðaUm formhlið málsins35. Dómkröfur áfrýjenda eru settar fram í nokkrum liðum. Málatilbúnaður þeirra er reistur á því að við setningu laga nr. 116/2016 um breytingar á bótakerfi ellilífeyrisþega hafi skapast mismunun gagnvart örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum. Hún hafi birst í því að staða þeirra sem áður hafi verið sambærileg stöðu ellilífeyrisþega um rétt til sérstakrar framfærsluuppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 hafi ekki verið bætt með sama hætti og gert var í ákvæði um nýjan bótaflokk, ellilífeyri, samkvæmt 23. gr. laga nr. 100/2007.36. Þessi málsgrundvöllur og kröfugerð er í mörgu tilliti óskýr. Í málinu eru kröfur ekki reistar á því að réttindi bótaþega hafi verið skert með lögum svo að draga megi stjórnskipulegt gildi laganna í efa og dómstólum beri að víkja þeim til hliðar. Kjarni ágreinings í málinu lýtur á hinn bóginn að því að það athafnaleysi löggjafans að gera ekki hlut örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega jafnan hlut ellilífeyrisþega um áhrif tekna á tilteknar greiðslur frá stefnda hafi brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. og rétti til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. 37. Stefndi áréttaði við munnlegan málflutning að stefnukröfur áfrýjenda væru ekki dómtækar, málatilbúnaður í stefnu væri vanreifaður og samhengi málsástæðna óljóst. Verður hér á eftir lagt mat á málatilbúnað áfrýjenda út frá þeim kröfum sem almennt verður að gera til skýrleika málatilbúnaðar, lögvarinna hagsmuna af úrlausn máls og hvort sakarefnið eigi undir dómstóla.) Aðalkröfur áfrýjenda38. Aðalkrafa áfrýjanda A er fjárkrafa sem reist er á því að stefndi hafi vangreitt henni bætur árin 2017 og 2018, sbr. 55. gr. laga 100/2007 og 2. málslið 13. gr. laga nr. 99/2007. Samkvæmt því sem áfrýjandi heldur fram nemur fjárhæð kröfunnar þeim mismun sem hún hefði fengið greiddan hefði hinni nýju reiknireglu í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um áhrif tekna á ellilífeyri verið beitt við útreikning sérstakrar framfærsluuppbótar til hennar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007.39. Aðalkrafa áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands felur í sér að viðurkennt verði með sömu rökum að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum, sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri árin 2017 og 2018, fjárhæð sem svarar til vangreiddra bóta. 40. Í málinu liggur ekki fyrir stjórnvaldsákvörðun um kröfu áfrýjanda A um framangreinda fjárhæð enda fór hún ekki fram á greiðslu þeirra bóta. Ekki er því krafist ógildingar á neinni ákvörðun stefnda þar um sem dómstólar eru bærir til að fjalla um á grundvelli 60. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 13. júní 2013 í máli nr. 61/2013 og 10. mars 2016 í máli nr. 436/2015. Þá byggir krafa hennar hvorki á því að lagastoð hafi skort fyrir útreikningi stefnda á sérstakri framfærsluuppbót, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021, né að stefndi hefði ekki farið að lögum, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins í fyrrgreindu máli nr. 27/2004.41. Sú grundvallarregla er leidd af 2. gr. stjórnarskrárinnar að stjórnsýslan er lögbundin. Í því felst að ákvarðanir stjórnvalda geta ekki vikið til hliðar ákvörðunum löggjafans um rétt manna til bóta úr ríkissjóði né heldur er stjórnvaldi heimilt að greiða bætur umfram það sem lög heimila. Stefnda getur því ekki borið skylda til að greiða bætur til bótaþega umfram það sem lög standa til á hverjum tíma. 42. Þess er að gæta að stjórnvöld eru við lagaframkvæmd bundin af stjórnarskránni eins og aðrir handhafar ríkisvalds. Skapist sú aðstaða að tiltekið lagaákvæði sé bersýnilega í andstöðu við stjórnarskrá eða skýrt dómafordæmi liggi fyrir um það verður að játa stjórnvaldi heimild til að láta hjá líða að beita lögunum. Ber þó að gera afar ríkar kröfur til þess að ósamræmi laga við stjórnarskrá sé bersýnilegt og slík niðurstaða hvorki háð vafa né flókinni lagatúlkun. 43. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvaldsins fara Alþingi og forseti Íslands saman með löggjafarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Enn fremur ber að líta til þess að Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er því verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skuli þeirri opinberu aðstoð sem öryrkjum er látin í té. Hefur hann sinnt þeirri skyldu sinni meðal annars með því að koma á fót almannatryggingakerfi og félagslegri aðstoð, sbr. lög nr. 100/2007 og 99/2007.44. Eins og fjárkröfunni er háttað leitast áfrýjandi A í reynd við að fá dómstóla til að ákveða fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún telur sig eiga rétt til úr hendi stefnda vegna örorku sinnar. Í kröfunni felst með öðrum orðum að dómstólar taki ákvörðun um málefni sem heyrir undir handhafa löggjafarvalds samkvæmt fyrrgreindum stjórnarskrárákvæðum og ákveði fjárhæðir félagslegrar aðstoðar umfram það sem löggjafinn hefur ákveðið. Slíkt gengur í berhögg við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Af þeim sökum verður aðalkröfu áfrýjanda vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 9. febrúar 2017 í máli nr. 223/2016. Með sömu rökum er viðurkenningarkröfu áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands um greiðsluskyldu stefnda gagnvart hverjum og einum félagsmanni innan aðildarfélaga hans vísað frá héraðsdómi.2) Varakrafa áfrýjanda A45. Til vara krefst áfrýjandi A þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni vegna skerðingar á greiðslu sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007. Er krafa þessi byggð á almennri tilvísun til sakarreglunnar og að brot stefnda á stjórnarskrárvernduðum réttindum hennar hafi falið í sér ólögmæta meingerð sem stefndi beri miskabótaábyrgð á samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.46. Engar frekari skýringar eða rökstuðning er að finna um hina meintu saknæmu háttsemi stefnda eða starfsmanns á hans vegum né heldur um orsakasamhengi milli ætlaðs brots og tjóns áfrýjanda sem leiða skuli til skaðabótaskyldu. Eru krafa um viðurkenningu skaðabótaskyldu að þessu leyti og málsástæður að baki henni svo óljósar og vanreifaðar af hálfu áfrýjanda A að ekki verður komist hjá að vísa henni frá héraðsdómi, sbr. d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.47. Þá er þess að gæta að þegar gerð er krafa um greiðslu skaðabóta utan samninga sem ríkissjóður ber ábyrgð á ber að beina málsókn að íslenska ríkinu en ekki viðkomandi ríkisstofnun, svo sem ítrekað hefur verið staðfest í dómaframkvæmd, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. nóvember 2012 í máli nr. 185/2012.3) Þrautavarakrafa áfrýjanda A og varakrafa áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands48. Þrautavarakrafa áfrýjanda A og varakrafa áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands lúta að því að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til áfrýjanda A vegna tekna samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði og skerða greiðslur sérstakrar uppbótar til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem uppfylltu skilyrði til greiðslu með sama hætti.49. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands leitað viðurkenningardóms um kröfu sína. Í dómi Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 var tekið af skarið um það að þrátt fyrir svigrúm almenna löggjafans til að meta hvernig lágmarksréttindi samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skuli ákvörðuð falli það í hlut dómstóla að meta hvort ákvarðanir hans í þeim efnum samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, þar með talið hvort jafnræðisreglu 65. gr. hennar hafi verið gætt. Þar stefndi Öryrkjabandalag Íslands, eins og í þessu máli, aðeins Tryggingastofnun ríkisins til viðurkenningar á því að stofnuninni hefði verið óheimilt að skerða tekjutryggingu til örorkulífeyrisþega á grundvelli tilgreindra laga. Í því máli var einnig deilt um hvort lagastoð hafi skort fyrir útreikningi stefnda á tekjutryggingu til öryrkja í hjúskap. Ekki voru gerðar athugasemdir við aðild til varnar í framangreindu máli. 50. Ágreiningur í máli því sem hér er til úrlausnar lýtur í reynd að öllu leyti að athafnaleysi löggjafans en ekki í neinu tilliti að ákvörðunum stefnda við framkvæmd laga um atriði sem hann hafði forræði á. Þá er ekki krafist úrlausnar um stjórnskipulegt gildi tiltekinna laga heldur viðurkenningu á að tiltekið fyrirkomulag um samspil laga feli í sér mismunun.51. Nokkurt misræmi er í dómaframkvæmd um hvort beina skuli málsókn að íslenska ríkinu einu eða samhliða viðkomandi stjórnvaldi eða stjórnvaldinu einu þegar deilt hefur verið um löggjöf um stjórnarskrárvernduð réttindi. Má í því sambandi til hliðsjónar benda á annars vegar dóm Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 og hins vegar dóma 2. nóvember 2022 í málum nr. 15, 16 og 17/2022. Auk þess hefur niðurstaða í þeim efnum ráðist af kröfugerð aðila hverju sinni. Vegna málsgrundvallar og kröfugerðar áfrýjenda í þessu máli hefði með réttu átt að stefna ríkinu til varnar, eftir atvikum samhliða stefnda. Eins og málið er vaxið verður þó ekki talið að þessi annmarki á aðild leiði til þess að því verði nú vísað frá héraðsdómi án kröfu.52. Með þrautavarakröfu áfrýjanda A og varakröfu Öryrkjabandalags Íslands leita áfrýjendur með hliðstæðum hætti og í máli nr. 125/2000 viðurkenningar dómstóla á að löggjafinn hafi farið á svig við ákvæði stjórnarskrárinnar með því að gera hlut ellilífeyrisþega betri en hlut öryrkja- og endurhæfingarlífeyrisþega hvað varðar áhrif tekna til skerðingar á bótagreiðslum. Þannig hafi verið skert stjórnarskrárvarin réttindi áfrýjenda og því beri að viðurkenna að skerðing greiðslna hafi verið óheimil.53. Hefur áfrýjandi A að þessu leyti afmarkað nægjanlega hvaða réttinda hún telur sig njóta á grundvelli 76. og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Yrði krafa áfrýjanda tekin til greina fæli sú niðurstaða í sér að ráðið hefði verið til lykta ágreiningi um þau réttindi. Bæri löggjafanum að bregðast við slíkri niðurstöðu með úrbótum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002 þar sem fjallað var um lagasetningu í kjölfar dóms réttarins í máli nr. 125/2000. Fullnægir kröfugerð hennar samkvæmt þessu áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um ákveðna kröfugerð til viðurkenningar á tilteknum réttindum, sbr. einnig fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 223/2016. Þá gildir það sama um varakröfu áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands að þessu leyti, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 125/2000.Um efnishlið málsins) Um rétt til aðstoðar og jafnræðisreglu samkvæmt stjórnarskrá54. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.55. Eftir að ákvæði 1. mgr. 76. gr. komst í núverandi horf með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 hefur reynt á umfang þeirra skyldna sem ákvæðið leggur löggjafanum á herðar. Hafa þessar skyldur meðal annars verið virtar með hliðsjón af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar í nokkrum dómum Hæstaréttar. Hafa ákvæðin jafnframt verið skýrð í ljósi lögskýringargagna og alþjóðlegra skuldbindinga um vernd félagslegra réttinda sem þar er getið. Samkvæmt því er 1. mgr. 76. gr. talin fela í sér að skylt sé með lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Það skipulag verður að fullnægja þeim lágmarksréttindum sem felast í ákvæðinu og þá verður skerðing á rétti til aðstoðar að hvíla á málefnalegum sjónarmiðum þar sem jafnræðis og meðalhófs er gætt, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 125/2000 og nr. 15, 16 og 17/2022.56. Þótt Alþingi hafi, í krafti fjárstjórnarvalds síns samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar, ríkt svigrúm til að skipuleggja fyrirkomulag almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, þar á meðal um forsendur bótagreiðslna til aðgreindra hópa bótaþega, tegundir bótaflokka, fjárhæð bóta og áhrif tekna lífeyrisþega, eru því engu að síður sett þau mörk sem lýst er að framan sem dómstólar skera úr um.57. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 125/2000 var fjallað um samspil réttar einstaklinga til aðstoðar vegna örorku og jafnræðisreglu. Deilt var um stjórnskipulegt gildi laga sem skertu tekjutryggingu örorkulífeyrisþega vegna tekna maka sem leiddi til þess að tekjutrygging öryrkja í hjúskap gat fallið niður með öllu þannig að hann fengi aðeins greiddan lágan grunnörorkulífeyri. Með vísun til þeirra lágmarksréttinda sem hver einstaklingur skyldi njóta samkvæmt 1. mgr. 76. gr. var talið að þessi skerðing á tekjutryggingu leiddi til að örorkulífeyrisþegi í hjúskap nyti ekki jafnræðis við aðra öryrkja, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var umrætt skerðingarákvæði því ekki talið samrýmast þessum stjórnarskrárákvæðum.58. Ólíkt framangreindu máli lýtur ágreiningur aðila í máli þessu hvorki að skerðingu greiðslna sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fengu frá stefnda áður en lög nr. 116/2016 komu til sögunnar né heldur að því hvort lágmarksréttindi þeirra samkvæmt 1. mgr. 76. gr. séu tryggð.59. Við skýringu á 65. gr. stjórnarskrárinnar verður fyrst að líta til þess að í greininni eru talin upp atriði sem óheimilt er að byggja mismunun á en auk þess er vísað til stöðu að öðru leyti. Hefur ákvæðið verið túlkað rúmt í þessu tilliti og ljóst að undir það fellur staða þeirra sem þiggja örorkulífeyri. Við úrlausn um hvort ólögmæt mismunun sé fyrir hendi verður að leggja mat á hvort hlutlægar og málefnalegar ástæður búi að baki mismunandi meðferð á tveimur sambærilegum tilvikum sem stefni að lögmætu markmiði. Þá hefur verið litið til þess hvort meðalhófs sé gætt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 61/2013.60. Forsenda þess að jafnræðisreglan komi til álita er að tilvik sem borin eru saman séu sambærileg þannig að sýna megi fram á að mismunun hafi átt sér stað, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. október 2007 í máli nr. 109/2007. Ef þau eru ósambærileg er almennt ekki þörf frekari rannsóknar á því hvort málefnaleg rök séu fyrir hendi. Þó geta röksemdir fyrir því að tilvik séu ósambærileg í reynd fallið saman við málefnaleg rök fyrir því að þau fái ekki sömu meðferð, sbr. til hliðsjónar ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu, 18. september 2012 í máli Ásatrúarfélagsins gegn Íslandi, nr. 22897/08 og síðastnefndan dóm Hæstaréttar.61. Ljóst er að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar annars vegar og ellilífeyrisþegar hins vegar eru tveir hópar bótaþega sem rétt eiga til aðstoðar á grundvelli 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar eftir því sem löggjafinn hefur meðal annars mælt nánar fyrir um í lögum nr. 99/2007 og 100/2007. Þótt nokkur samsvörun hafi verið á tilhögun lífeyrisgreiðslna almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar til ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega og um þau fjallað í sömu löggjöf hafa bótaréttindi þessara hópa aldrei verið byggð á sömu forsendum, hvorki fyrir né eftir kerfisbreytingarnar sem urðu á bótakerfi ellilífeyris með lögum nr. 116/2016. 62. Þannig er sá meginmunur á þessum hópum að réttur til ellilífeyris er bundinn við tiltekinn aldur en jafnframt hafa ellilífeyrisþegar að jafnaði greitt iðgjöld í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði stærstan hluta eða alla starfsævi sína. Er tekið tillit til þess við útreikning ellilífeyris. Ákvörðun um hvenær réttur til örorkulífeyris stofnast er háð matskenndari viðmiðum og getur auk þess verið breytingum háð. Þá er staða öryrkja frábrugðin stöðu ellilífeyrisþega að því leyti að margir þeirra greiða ekki í sama mæli í lífeyrissjóð og geta því ekki öðlast sams konar réttindi úr lífeyrissjóðakerfinu. Enn fremur hafa öryrkjar átt rétt til greiðslna úr bótaflokkum sem ellilífeyrisþegar fá ekki greiðslur úr, svo sem barnalífeyri og aldurstengdri örorkuuppbót. Þá er ljóst að eftir gildistöku laga nr. 116/2016 eiga ellilífeyrisþegar ekki lengur rétt á sérstakri uppbót til framfærslu samkvæmt lögum nr. 99/2007.63. Vegna ólíkra forsendna sem réttur þessara hópa hvílir á verður ekki talið ómálefnalegt að markmið og stefna stjórnvalda í málaflokkum þessara hópa sé ekki eins í öllu tilliti. Þannig hafa mismunandi skilyrði og reiknireglur ávallt gilt um einstaka bótaflokka, svo sem grunnlífeyri og tekjutryggingu, þar á meðal um tekjuviðmið, frítekjumörk og skerðingarhlutfall. Einnig hafa mismunandi þarfir og aðstæður á hverjum tíma innan hvors málaflokks gefið tilefni til sjálfstæðra lagabreytinga í gegnum tíðina. 64. Í skjali sem stefndi hefur lagt fram með yfirliti yfir margvíslegar lagabreytingar á elli- og örorkulífeyri almannatrygginga og tengdra greiðslna frá árinu 1996 sést glöggt hvernig skerðingarhlutfall og frítekjumörk einstakra bótaflokka innan örorkulífeyris hafa þróast síðustu áratugi og eru háð stöðugri endurskoðun. Þar kemur meðal annars fram að frítekjumörk í bótaflokkum örorkulífeyrisþega, grunnlífeyri og tekjutryggingu, hafi á stundum verið hærri en í hliðstæðum bótaflokkum ellilífeyrisþega og þá hafi skerðingarhlutföll vegna tekna ellilífeyrisþega einnig verið hærri en örorkulífeyrisþega.65. Markmið laga nr. 116/2016 var að einfalda, skýra og auka réttindi ellilífeyrisþega, bæta samspil greiðslna úr almannatrygginga¬- og lífeyrissjóðskerfinu og auka sveigjanleika við starfslok. Þannig voru allir bótaflokkar sem ellilífeyrisþegar fengu áður greitt úr sameinaðir í einn bótaflokk, ellilífeyri. Í lögskýringargögnum er rökstutt sérstaklega markmið þess að líta heildstætt á allar tekjur ellilífeyrisþega, burtséð frá því um hvers konar tekjur er að ræða, og að skerðingarhlutfall vegna tekna skyldi vera 45% en auk þess sett 25.000 króna almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris fyrir hvern mánuð.66. Þótt ekki færi fram heildarendurskoðun á bótakerfi öryrkja samhliða breytingu sem gerð var með lögum nr. 116/2016 á bótakerfi ellilífeyrisþega hefur löggjafinn svigrúm til ákvörðunar um endurskipulagningu aðgreindra þátta almannatryggingakerfisins í áföngum að því tilskildu sem áður er lýst að ekki sé gerður mismunur á þeim bótaþegum sem eru í sömu stöðu og njóta áunnins bótaréttar á sömu forsendum. Í lögskýringargögnum er vísað til þess að breytingar á reglum um örorkulífeyri séu í undirbúningi og við meðferð frumvarpsins á Alþingi var jafnframt ákveðið að bæta stöðu öryrkja með því að hækka framfærsluviðmið sem greiðsla uppbótar miðaðist við. Þá hafa ýmsar breytingar verið gerðar síðan á lagaákvæðum um örorkulífeyri. Af því verður með öðru ráðið að stefnumótun á sviði almannatryggingakerfisins sé í stöðugri þróun og endurskoðun þess sé ekki lokið.67. Þegar litið er sérstaklega til stöðu áfrýjanda A og metið hvort ólögmæt mismunun hefur átt sér stað varðandi rétt hennar til aðstoðar verður fyrst að taka mið af þeirri ólíku stöðu sem lýst er að framan um forsendur sem bótaflokkar örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega byggjast á.68. Enn fremur er til þess að líta að heimild til greiðslu sérstakrar framfærsluuppbótar, samkvæmt lögum nr. 99/2007, er ekki fyrir fram áunnin fjárhæð sem skerðist vegna annarra tekna heldur kemur hún aðeins til greiðslu ef tekjur eru undir greindum framfærsluviðmiðum. Í tilviki áfrýjanda A breyttu lög nr. 116/2016 engu um stöðu hennar, þar sem heildartekjur hennar voru áður yfir framfærsluviðmiði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2009, og naut hún því ekki sérstakrar framfærsluuppbótar. Þrátt fyrir hækkun á framfærsluviðmiði fyrir árin 2017 og 2018 voru heildartekjur áfrýjanda A umrædd ár enn yfir þeim viðmiðum.69. Loks ber að líta til þess að bótaflokkar sem áfrýjandi A fékk greitt úr árin 2017 og 2018 samkvæmt lögum nr. 100/2007 voru grunnörorkulífeyrir og tekjutrygging en eftir breytinguna 2016 var þar í báðum tilvikum kveðið á um umtalsvert lægra skerðingarhlutfall vegna tekna, annars vegar 25% og hins vegar 38,35%, heldur en í hinum nýja sameinaða bótaflokki, ellilífeyri.70. Að öllu þessu virtu verður að fallast á með stefnda að lækkunar- og skerðingarhlutföll ellilífeyris í 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 sem áfrýjandi A krefst að beitt verði við útreikning sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 séu ekki tæk þar sem verið er að bera saman ósambærilega hluti. Efni þessara ákvæða er frábrugðið, tilgangurinn ólíkur og þau taka til mismunandi hópa lífeyrisþega sem ekki eru að öllu leyti í sömu stöðu. 71. Samkvæmt framangreindu var ekki um neina skerðingu að ræða á rétti áfrýjanda A til aðstoðar vegna örorku samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Markmið með setningu laga nr. 116/2016 hvíldi á málefnalegum sjónarmiðum sem fyrr var lýst og lögin tryggðu jafna meðferð lífeyrisþega sem eins var ástatt um að því er varðar áhrif tekna á greiðslur bóta úr almannatryggingum, sbr. einnig til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 15, 16 og 17/2022 þar sem fjallað var um stjórnskipulegt gildi laganna gagnvart ellilífeyrisþegum. Þá fól fyrirkomulag um rétt til sérstakrar framfærsluuppbótar samkvæmt lögum nr. 99/2007 ekki í sér ólögmæta mismunun gagnvart áfrýjanda A þannig að brotið væri gegn fyrirmælum 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.72. Með sömu rökum verður leyst úr varakröfu áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands. Samkvæmt framangreindu leiddi setning laga nr. 116/2016 ekki til ólögmætrar mismununar gagnvart félagsmönnum í aðildarfélögum Öryrkjabandalags Íslands og þar með brots á 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.2) Um vernd eignarréttinda samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu73. Auk framangreindra stjórnarskrárákvæða vísa áfrýjendur til þess að fyrirkomulag um rétt til sérstakrar framfærsluuppbótar hafi skert eignarréttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig 14. gr. sáttmálans um bann við mismunun.74. Árétta verður að málsgrundvöllur áfrýjenda byggist í reynd á því að löggjafanum hafi borið að breyta lagafyrirmælum um áhrif tekna á greiðslur sérstakrar framfærsluuppbótar en ekki að skertur hafi verið réttur sem þegar hafi verið áunninn lögum samkvæmt. Hafa framangreind ákvæði um eignarrétt ekki verið skýrð svo í framkvæmd að þau verndi rétt manna til að öðlast tiltekin gæði eða leggi skyldur á löggjafann til að tryggja hærri greiðslur úr almannatryggingum en þegar eru veitt lögum samkvæmt.75. Þá verður ekki litið svo á að slíkar réttmætar væntingar hafi skapast um tilkall til framfærsluuppbótar að til álita komi að þeir hagsmunir falli undir eignarréttindi áfrýjanda A eða einstakra félagsmanna innan aðildarfélaga áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 15, 16 og 17/2022 og dóm mannréttindadómstólsins í máli Béláné Nagy gegn Ungverjalandi, nr. 53080/13.76. Samkvæmt því sem rakið hefur verið að framan er öllum málsástæðum áfrýjenda hafnað. Því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna stefnda af kröfum þeirra í málinu.77. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður felldur niður.Dómsorð:Aðalkröfum áfrýjenda, A og Öryrkjabandalags Íslands, og varakröfu áfrýjanda, A, er vísað frá héraðsdómi.Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af þrautavarakröfu áfrýjanda A og varakröfu áfrýjanda Öryrkjabandalags Íslands.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=78c44d73-2fdd-4eb1-96ef-ca22b131e940&verdictid=2bfa7466-f47f-448b-bfb7-d644879d6b17
Mál nr. 263/2002
Kærumál Dánarbússkipti Erfðaskrá Arfleiðsluhæfi
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem því var hafnað að Ó hefði brostið hæfi til að gera erfðaskrá eða að aðrir formgallar væru á henni svo ógildingu varði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. júní sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. maí 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að erfðaskrá Ólafs Jónssonar frá 20. janúar 1999 yrði ekki metin gild við skipti á dánarbúi hans. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að umrædd erfðaskrá verði ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúinu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Eins og málið liggur fyrir verður ekki fallist á með sóknaraðilum að óvissa sé um að Ólafi heitnum Jónssyni hafi verið nægilega ljóst efni erfðaskrár sinnar þegar hann undirritaði hana 20. janúar 1999 þannig að varðað geti ógildingu hennar. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 22. apríl 2002. Varnaraðili er Lára Ólafsdóttir, Tröllhólum 3, Selfossi og Gústaf Lilliendahl vegna ófjárráða sonar Láru, Ólafs Odds Marteinssonar, Tröllhólum 3, Selfossi. Sóknaraðilar gera þær dómkröfur að erfðaskrá arfláta, Ólafs Jónssonar, verði dæmd ógild og ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hans. Þá er gerð krafa um málskostnað að mati dómsins. Varnaraðilar krefjast þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að erfðaskrá arfláta, Ólafs Jónssonar, verði metin gild og lögð til grundvallar skiptum á dánarbúi hans. Þá krefjast varnaraðilar málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málsatvik. Arfláti, Ólafur Jónsson, sem síðast var til heimilis að Lóurima 23, Selfossi, andaðist 7. júlí 2000. Hann var ekki í hjúskap er hann lést, en skylduerfingjar eru aðilar málsins auk bréferfingja, Ólafs Odds Marteinssonar, sem er ólögráða fyrir æsku sakir. Með bréfi 13. júlí 2000 skipaði Sýslumaðurinn á Selfossi Gústaf Lilliendahl til að vera sérstakur lögráðamaður hans við skipti á dánarbúinu. Dánarbú arfláta var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 20. september 2000 og skipaður skiptastjóri við skiptin. Á fyrsta skiptafundi sem haldinn var 20. október 2000, kom upp ágreiningur milli erfingja um gildi erfðaskrár arfláta, frá 20. janúar 1999. Erfðaskráin var færð í notarialbók Sýslumannsins á Selfossi sama dag og hún var undirrituð og er hún svohljóðandi: ,,Ég undirritaður Ólafur Jónsson, kt. 030708-4239, til heimilis að Lóurima 23, Selfossi, geri eftirfarandi erfðaskrá: Fyrir utan skylduarf skulu dóttir mín Lára Ólafsdóttir, kt. 090372-5059, og sonur hennar Ólafur Oddur Marteinsson, kt. 110993-2269, bæði til heimilis að Lóurima 23 Selfossi, erfa 1/3 af öllum eignum mínum sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Með öllum eignum mínum á ég við allar eigur mínar eins og þær verða við andlát mitt og þær sem hugsanlega verða viðurkenndar sem eign mín síðar, t.d. hitaréttindi á Oddhól. Skiptist þessi 1/3 hluti þannig að dóttir mín Lára Ólafsdóttir skal fá tvo af þremur pörtum hans en sonur hennar Ólafur Oddur Marteinsson þriðja partinn. Erfðaskrá þessi fellur úr gildi ef hún er afturkölluð. Erfðaskrá þessi er undirrituð í viðurvist tveggja votta og gætt er ákvæða 41. gr. og 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Selfossi, 20/1 1999 (sign) Ólafur Jónsson __________________ Ólafur Jónsson Vottar: Við vottum það með undirskrift okkar að arfleifandi kvaddi okkur til að votta þessa erfðaskrá og hefur arfleifandi ritað undir hana í okkar viðurvist. Við vottum það að arfleifandi hefur gert og undirritað þessa erfðaskrá af fúsum og frjálsum vilja og sé svo heill andlegrar heilsu að hann sé hæfur til að gera hana. Jörundur Gauksson (sign) kt. 240166-4459 Pálína J. Tómasdóttir (sign) kt. 250143 2579" Skiptastjóri gat ekki jafnað framkominn ágreining og með bréfi dags. 22. janúar 2001 krafðist skiptastjóri úrlausnar dómsins um gildi hennar. Við þingfestingu málsins 1. febrúar 2001 krafðist sóknarðili úrskurðar um skyldu Landlæknisembættisins til að láta af hendi gögn um heilsufar hins látna. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 22. maí 2001 var kveðið á um að Landlæknisembættið skyldi afhenda fyrir dómi þær sjúkraskrár sem embættið hafði undir höndum og vörðuðu heilsufar arfláta dagana 17.-21. janúar 1999. Í þessum gögnum er m.a. læknabréf Geirs Friðgeirssonar sérfræðings (óundirritað) varðandi innlögn arfláta á Sjúkrahús Suðurlands en þar var hann lagður inn 15. janúar 1999. Ástæða komu þar er tilgreind ,,akút að morgni v. aðsvifs”. Honum er lýst svo við komu: ,,Níræður maður, rúmlega meðalmaður á vöxt, aðeins þéttholda og með kúluvömb...Húð er þurr, hann er ekki decompenseraður og ekki móður...Neurol. skoðun: Virðist vera eðlileg við komu.” Í framlögðum athugasemdum hjúkrunarfræðings um veru Ólafs á sjúkrahúsinu kemur fram að ástæða innlagnar hafi verið grunur um blóðtappa við heila og hafi hann verið rænulaus er að honum var komið. Við komu á sjúkrahús hafi hann verið mun hressari og farinn að geta tjáð sig. Um heilsufar hans 16. janúar 1999 er skráð að hann láti vel af sér og öll einkenni virðist horfin og daginn eftir er skráð að hann sé hress og á fótum. Hann láti vel af sér 18. janúar og sé hress og hafi verið mikið á ferðinni. Um heilsufar arfláta 19. sama mánaðar ritar hjúkrunarfræðingur á morgunvakt að arfláti kvarti undan svima og hafi lítið yfirgefið herbergi sitt en á kvöldvakt er skráð að hann láti vel af sér. Um heilsufar hans 20. janúar er ritað að hann kvarti undan svima og hafi ekki farið út úr herbergi sínu. Auk framangreindra gagna um heilsufar arfláta liggur fyrir í málinu bréf Sigurðar Guðmundssonar landlæknis, dags 20. október 2000. Þar segir m.a. að arfláti hafi fengið ruglköst fyrir átta til níu árum en á þeim tíma sem um ræði sé honum lýst vel áttuðum. Hann hafi venjulega verið glöggur og skýr. Lítillega hafi borið á gleymsku öðru hvoru, en hvorki rugli né merkjum um elliglöp. Í janúar 1999 hafi hann lagst inn á Sjúkrahúsið á Selfossi vegna svimakasts sem talið var stafa annað hvort af skammtíma blóðþurrð í heila (transient ischaemic attack) eða tímabundinni blóðþrýstingslækkun vegna undirliggjandi sjúkdóms. Skömmu eftir komu á deildina hafi hann hins vegar verið kominn í sitt venjulega ástand. Fyrir dóminn hefur einnig verið lagt vottorð Jens Þórissonar augnlæknis, þar sem hann staðfestir að arfláti hafði afar slæma sjón á vinstra auga og hafi sjón á hægra auga einnig hrakað vegna rýrnunar í augnbotni. Árið 1998 hafi sjón hans dugað til að lesa stórt letur og ,,stauta smærra letur með stækkun”. Árið 1999 hafi sjón hans ekki dugað til lestrar, jafnvel ekki með stækkunargleri. Jörundur Gauksson héraðsdómslögmaður samdi erfðaskrá þá sem deilt er um í málinu. Aðspurður um tilurð erfðaskrárinnar, kvað hann Brynjólf heitinn frá Hreiðurborg hafa haft samband við sig og beðið sig um að annast gerð erfðaskrárinnar, en Brynjólfur hafi verið vinur arfláta. Hann kvaðst telja að hann hefði farið tvær ferðir á Sjúkrahús Suðurlands til arfláta, fyrst til að fá upplýsingar um efni erfðaskrárinnar, en í þeirri síðari hefði hann gengið frá henni og arfláti undirritað hana. Efni erfðaskrárinnar hafi verið samið að fyrirmælum arfláta og komi vilji hans til arfleiðslu þar skýrt fram. Hann kvað staðreyndavillu í erfðaskrá, þar sem kveðið er á um hitaréttindi í Oddhól, stafa frá sér. Hann kvaðst hafa talið að sú villa skipti engu máli, þar sem kveðið er á um í erfðaskránni að arfþegar erfðu öll réttindi. Hann kvaðst nánast geta fullyrt að hann hefði lesið erfðaskrána upp fyrir arfláta. Vitnið kvað Ólaf hafa gert sér fulla grein fyrir því hvað hann var að gera. Í vitnisburði Pálínu Tómasdóttur, hjúkrunarfræðings kom fram að Jörundur hefði fengið hana til að vera arfleiðsluvott á erfðaskrá arfláta, en hún hafi verið aðstoðardeildarstjóri á sjúkrahúsinu á þeim tíma. Hún kvaðst hafa annast Ólaf mikið í veikindum hans er hann dvaldist á sjúkrahúsinu. Hún kvað Jörund hafa sýnt Ólafi erfðaskrána eða hann spurt Ólaf hvort honum væri kunnugt um efni erfðaskrárinnar og hafi hann játað því. Hún kvaðst muna að þetta hafi verið síðdegis og hafi Ólafur verið nokkuð hress þennan dag. Hann hafi verið skýr í kollinum þessa daga og ekki hafi verið dagamunur á honum. Hún taldi að hann hefði vitað nákvæmlega hvað erfðaskráin fæli í sér og kvaðst ekki hafa orðið vör við annað en að hann undirritaði hana af fúsum og frjálsum vilja. Ásta Stefánsdóttir, fulltrúi Sýslumannsins á Selfossi, kom fyrir dóm. Hún kvað arfláta hafa komið á sýsluskrifstofuna í janúar 1999 og óskað eftir því að hún gerði fyrir hann erfðaskrá. Hún hafi neitað því og bent honum á það samrýmdist ekki starfsskyldum hennar, en jafnframt bent honum á fá lögmann til að annast gerð erfðaskrárinnar. Hann hafi brugðist illur við neitun hennar, en nokkru síðar hafi verið komið með vottaða erfðaskrá arfláta til innfærslu hjá sýslumanninum. Hún kvað sig reka minni til að arfláti hefði lýst vilja sínum varðandi erfðaskrána, er hann kom til hennar og kvað hann hafa vitað fullkomlega hvað hann vildi. Vilji hans hefði verið mjög skýr og eindreginn. Hún kvaðst ekki muna hvers efnis erfðaskráin átti að vera, en kvaðst halda að hún myndi það ef efni hennar hefði verið mjög frábrugðið þeim vilja sem arfláti lýsti við hana. Gústaf Lilliendahl kvaðst hafa verið vinur arfláta og vitað að honum þótti mjög vænt um nafna sinn, Ólaf Odd, og hefði viljað gera erfðaskrá honum til hagsbóta. Arfláti hafi tjáð sér að hann hygðist arfleiða þau Láru að þeim hluta sem honum væri heimilt. Valgarður Snæbjörnsson kom fyrir dóm. Hann kvaðst hafa verið vinur arfláta og kvað arfláta hafa rætt við sig að Lára og sonur hennar, Ólafur Oddur, ættu að hljóta arf eftir arfláta. Kristjana Ragnarsdóttir kom fyrir dóm. Hún kvaðst hafa annast arfláta í heimahjúkrun bæði fyrir og eftir sjúkrahúslegu hans árið 1999. Hún kvaðst telja að hann hafi haldið andlegri heilsu alveg til síðasta dags. Helga Ásta Jónsdóttir kvaðst hafa starfað hjá arfláta sem heimilishjálp eftir að hann kom af sjúkrahúsinu í ársbyrjun 1999. Hann hafi verið vel áttaður og hress og ekkert hafi borið á rugli hjá honum. Hún kvað Láru dóttur hans hafa hjálpað honum mest og verið mest með hann. Fyrir dóminn komu einnig aðilar málsins þau Lára Ólafsdóttir, Ólöf Ólafsdóttir, Gunnhildur Ólafsdóttir og Jónína Ólafsdóttir, auk vitnisins Ólafs Benediktssonar. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðilar kveða arfláta fyrst hafa fengið heilablóðfall árið 1992 og hafi hann ekki verið samur maður síðan. Þegar erfðaskrá hafi verið gerð hafi arfláti legið á sjúkrahúsi í 5 daga og hafi þá bæði verið mjög sjóndapur og ekki andlega fær um að gera erfðaskrá. Erfðaskráin sé ógildanleg m.a. vegna þess að arfláti hafi verið ólæs vegna sjóndepurðar þegar erfðaskrá var undirrituð. Þá kveða sóknaraðilar erfðaskrána hafa verið gerða að frumkvæði varnaraðila, Láru, sem hafi nýtt sér andlega og líkamlega annmarka arfláta við gerð hennar. Sóknaraðilar byggja og á því að arfleiðsluvottorð erfðaskrárinnar fullnægi ekki skilyrðum erfðalaga að formi til. Þrátt fyrir að um formskilyrði sé að ræða, verði að gera þá kröfu til votta að þeir gangi sjálfstætt úr skugga um þau atriði er fram komi í 42. gr. erfðalaga, og ekki sé nægilegt að arfleiðsluvottorð sé ritað á erfðaskrána og vottar riti undir. Sóknaraðilar byggja á því að slíka sjálfstæða rannsókn skorti af hálfu vottanna, m.a. með tilliti til 2. mgr. 40. gr. erfðalaga. Þá veiki það vottun erfðaskrárinnar að annar vottanna sé lögmaður sá sem augljóslega hafi samið erfðaskrána. Arfláti hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað hann var að undirrita, enda sé staðreyndavilla í erfðaskránni, þar sem talað sé um hitaréttindi á Oddhóli, en ekki á Álfsnesi. Hlutafélagið Hiti er eigandi hitaréttinda á Álfsnesi og hefði því með réttu átt að taka fram í erfðaskrá að um væri að ræða hlutabréf arfláta í Hita hf. Þessi staðreyndavilla sýni fram á að arfláti hafi ekki vitað hvað hann ritaði undir á sjúkrahúsinu á Selfossi 20. janúar 1999, hvort sem það var vegna þess að hann hafi ekki vitað efni skjalsins, þar sem það hafi ekki verið lesið fyrir hann, eða vegna þess að hann hafi ekki gert sér grein fyrir efni þess vegna andlegra annmarka. Sóknaraðilar benda einnig á að faðir þeirra hafi ávallt ætlast til að erfingjar hans tækju jafnan arf eftir sinn dag, en með erfðaskrá hafi arfláti ráðstafað verulegum hluta eigna sinna. Þá kveða sóknaraðilar að sönnunarbyrði um andlegt og líkamlegt hæfi arfláta hvíli á varnaraðilum og einnig sönnunarbyrði fyrir því að erfðaskráin og arfleiðsluvottorðið fullnægi skilyrðum erfðalaga. Sóknaraðilar telja að erfðaskrá arfláta sé haldin svo miklum annmörkum að hana beri að ógilda. Um lagarök vísa sóknaraðilar til erfðalaga nr. 8/1962, einkum VI. kafla laganna, 2. mgr. 34. gr., 40-43. gr., 45 og 46. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðilar mótmæla fullyrðingum um andlegt vanhæfi arfláta, enda hafi ekki verið sýnt fram á sannleiksgildi þeirra. Öll gögn málsins bendi til þess að arfláti hafi verið fullkomlega fær um að ráðstafa réttindum sínum sjálfur og hann hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá. Í málinu liggi ekki frammi nein læknisfræðileg gögn er sýni að arfláti hafi ekki verið andlega hæfur til að gera erfðaskrá. Þvert á móti staðfesti þau gögn að arfláti hafi verið svo heill heilsu að hann hafi verið til þess hæfur, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í því sambandi vísa varnaraðilar til læknabréfs, þar sem fram kemur að arfláti hafi upphaflega verið lagður inn á sjúkrahús vegna gruns um heilablóðfall, en sá grunur hafi ekki átt við rök að styðjast, heldur hafi um tímabundinn súrefnisskort verið að ræða, sem eigi ekkert skylt við heilablóðfall eða heilablóðtappa. Einungis hafi verið um að ræða skammvinnan súrefnisskort í heila (transient inschemia). Þá beri læknabréfið með sér að arfláti hafi verið kominn í sitt venjulega ástand skömmu eftir komu á sjúkrahúsið. Arfláti hafi svo verið útskrifaður 25. janúar 1999. Hvorki liggi frammi í málinu gögn um heilablóðfall hjá arfláta 1992, eins og sóknaraðilar haldi fram, né læknisfræðileg gögn um að arfláti hafi ekki verið samur maður eftir það. Varnaraðilar byggja á því að arfláti hafi einn átt frumkvæði að gerð erfðaskrárinnar og mótmæla þeirri fullyrðingu sóknaraðila að erfðaskráin hafi verið gerð að frumkvæði varnaraðila, Láru. Í gögnum málsins sé ekkert sem bendi til þess, og hafi Lára fyrst fengið vitneskju um tilvist erfðaskrárinnar þegar hún hafi tilkynnt andlát föður síns. Varnaraðilar mótmæla því ekki að arfláti hafi átt við sjóndepurð að stríða þegar hann gerði erfðaskrá sína, en kveða sjóndepurð hans engu máli skipta um andlegt eða líkamlegt hæfi hans til að gera erfðaskrá. Varnaraðilar byggja á því að erfðaskráin fullnægi bæði efnis- og formkröfum sem gerðar eru til þess að erfðaskrá teljist gild, sbr. ákvæði VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Varnaraðilar kveða sóknaraðila bera sönnunarbyrði fyrir þeim fullyrðingum sem þeir byggi á varðandi ógildingarkröfu erfðaskrárinnar. Þeir hafi ekki sýnt fram á að arfleiðsluvottorð fullnægi ekki nauðsynlegum formskilyrðum. Arfleiðsluvottorð erfðaskrárinnar beri þvert á móti með sér að öll formskilyrði 42. gr. erfðalaga séu uppfyllt. Þá sé annar vottanna hjúkrunarfræðingur, er annast hafi arfláta á sjúkrahúsinu. Hinn votturinn sé lögmaður, sem hafi annast gerð erfðaskrárinnar. Vottun hans sé til þess fallin að styrkja erfðaskrána, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Varðandi þá staðreyndavillu sem er í erfðaskránni um hitaréttindi í Oddhóli benda varnaraðilar á að Jörundur Gauksson hafi upplýst að villan stafi frá sér. Varnaraðilar benda og á 2. mgr. 37 gr. erfðalaga til stuðnings máli sínu. Þessi staðreyndavilla sýni með engum hætti að arfleifandi hafi ekki skilið eða vitað hvað hann hafi ritað undir 20. janúar 1999. Varnaraðilar mótmæla þeirri fullyrðingu sóknaraðila að arfláti hafi ávallt ætlast til að erfingjar hans tækju jafnan arf eftir sig og hafi aðrir sóknaraðilar en Gunnhildur Ólafsdóttir engin samskipti haft við arfláta síðustu árin. Það hafi ekki verið fyrr en arfláti átti stutt eftir að að sóknaraðilar hafi skipt sér af honum. Varnaraðili, Lára, kveðst hafa annast föður sinn um árabil og hafi samband þeirra verið afar náið. Aðdróttanir um andlegt vanhæfi arfláta eigi ekki nein rök að styðjast. Um svipað leyti og hann gerði erfðaskrá sína hafi verið tekin við hann viðtöl bæði í útvarpi og sjónvarpi, þar sem hann lýsi skoðunum sínum á mönnum og málefnum. Um lagarök vísa varnaraðilar til ákvæða erfðalaga, einkum VI. kafla laganna. Niðurstaða. Í máli þessu er deilt um hvort formskilyrðum erfðalaga hafi verið fullnægt við gerð erfðaskrár Ólafs Jónssonar dags. 20. janúar 1999, en Ólafur lést 7. júlí 2000. Þá er dregið í efa arfleiðsluhæfi arfláta. Í vottorði arfleiðsluvottanna Jörundar Gaukssonar og Pálínu Tómasdóttur á erfðaskrá hans segir: ,,Við vottum það með undirskrift okkar að arfleifandi kvaddi okkur til að votta þessa erfðaskrá og hefur arfleifandi ritað undir hana í okkar viðurvist. Við vottum það að arfleifandi hefur gert og undirritað þessa erfðaskrá af fúsum og frjálsum vilja og sé svo heill andlegrar heilsu að hann sé hæfur til að gera hana.” Arfleiðsluvottarnir komu báðir fyrir dóm og kvaðst Jörundur Gauksson héraðsdómslögmaður hafa samið erfðaskrána að beiðni og eftir fyrirmælum arfláta. Hann hafi talið arfláta vera við fulla andlega heilsu er hann undirritaði hana. Þá kvað Jörundur vilja hans til þeirrar arfleiðslu er erfðaskráin mælir fyrir um hafa verið skýran og eindreginn. Hann kvaðst telja nokkuð öruggt að hann hefði lesið erfðaskrána fyrir arfláta áður en hann undirritaði hana. Pálína Tómasdóttir hjúkrunarfræðingur bar fyrir dómi að hún hefði annast arfláta mikið í veikindum hans er hann lá á sjúkrahúsinu. Hún kvað hann hafa verið við fulla andlega heilsu þann dag sem hann undirritaði erfðaskrána. Hún kvað Jörund hafa spurt arfláta hvort honum væri kunnugt um efni erfðaskrárinnar og arfláti játað því. Í málinu er óumdeilt að arfláti var mjög sjóndapur síðustu æviár sín og átti afar erfitt með að lesa hjálparlaust. Í erfðaskrá hans er þess getið að hún sé undirrituð í viðurvist tveggja votta og að gætt sé ákvæða 41. og 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962, en þess ekki getið að erfðaskráin hafi verið lesin upp fyrir arfláta, sbr. 2. mgr. 40. gr. erfðalaga. Þrátt fyrir það verður að telja sannað með framburði arfleiðsluvottanna að arfláta hafi verið fullkunnugt um efni erfðaskrár sinnar, er hann undirritaði hana, enda bar Jörundur Gauksson og fyrir dómi að efni hennar endurspeglaði skýran vilja arfláta, og fyrirmæli um efni erfðaskrár hefðu komið frá arfláta einum. Í ljósi framangreinds verður ekki fallist á að ógildingarkröfu á grundvelli þess að formskilyrða erfðalaga hafi ekki verið gætt við gerð erfðaskrárinnar. Í málinu hafa verið lögð fram gögn frá læknum og hjúkrunarfræðingum um heilsufar arfláta dagana 17.-21. janúar 1999. Í þeim er ekkert að finna er rennt geti stoðum undir staðhæfingar sóknaraðila um að arfláti hafi ekki verið við fulla andlega heilsu er hann undirritaði erfðaskrá sína. Í framburði Pálínu Tómasdóttur, hjúkrunarfræðings, kom fram að þann dag hafi hann verið andlega hress sem endranær. Jörundur Gauksson bar á sama veg. Þá báru Kristjana Ragnarsdóttir, hjúkrunarfræðingur, sem annaðist arfláta heima, og Helga Ásta Jónsdóttir, sem starfaði hjá arfláta við heimilishjálp, að arfláti hafi verið heill heilsu andlega fram á síðasta dag. Þannig þykja gögn þau sem lögð hafa verið fyrir dóminn um andlegt heilsufar arfláta er hann undirritaði erfðaskrá sína, sem og framburður vitna fyrir dómi taka af allan vafa um að arfláti hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið fullfær um að gera þá ráðstöfun eigna sinna sem fram kemur í erfðaskránni. Þegar litið er til framburðar vitnanna Jörundar Gaukssonar og Valgarðs Snæbjörnssonar um vilja arfláta til þeirrar arfleiðslu sem kemur fram í erfðaskrá hans, sem og framburðar Helgu Ástu Jónsdóttur um hver hafi annast varnaraðila mest í veikindum hans, þykir ráðstöfun hans með erfðaskránni hvorki óeðlileg né óskynsamleg. Í erfðaskránni er staðreyndavilla, en þar segir m.a.: Með öllum eignum mínum á ég við allar eigur mínar eins og þær verða við andlát mitt og þær sem hugsanlega verða viðurkenndar sem eign mín síðar, t.d. hitaréttindi á Oddhól.” Komið hefur fram í málinu að arfláti átti hitaréttindi í Álfsnesi, en ekki að Oddhóli. Jörundur Gauksson bar fyrir dómi að villa þessi stafaði frá sér, en hann hafi ekki talið hana skipta máli, þar sem kveðið væri á um í erfðaskránni að hún tæki til allra eigna arfláta. Með hliðsjón af framangreindu verður ákvæði þetta framkvæmt í samræmi við það sem talið er að vakað hafi fyrir arfleifanda, þ.e. að arfleiða varnaraðila að 1/3 hluta að öllum eigum sínum, sbr. og 2. ml. 1. mgr. 37. gr. erfðalaga. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður kröfu sóknaraðila í máli þessu hafnað og hin umdeilda erfðaskrá Ólafs Jónssonar metin gild. Í ljósi þessarar niðurstöðu greiði sóknaraðilar málskostnað in solidum til varnaraðila, en hann þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur Úrskurð þennan kveður upp Ingveldur Einarsdóttir, héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð:
Mál nr. 262/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Réttaráhrif dóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Á ehf. á hendur V hf. var vísað frá dómi. Málið var til komið vegna ágreinings um kröfu sem Á ehf. hafði lýst við slit V hf. þess efnis að eftirstöðvar tiltekinna skuldabréfa yrðu færðar niður með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Auk þess að lýsa kröfu við slit V hf. hafði Á ehf. höfðað mál gegn V hf. og haft uppi sömu kröfu sem reist var á sömu málsástæðum. Var V hf. sýknað í því máli. Í hinum kærða úrskurði var af þessum sökum komist að þeirri niðurstöðu að vísa bæri málinu frá héraðsdómi með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem réttaráhrif þess að vísa kröfu frá dómi í máli sem farið væri með eftir ákvæðum XXIV. kafla laga nr. 21/1991 væru þau sömu og þegar kröfu væri hafnað hefði í ljósi forsendna hins kærða úrskurðar verið réttara að hafna kröfunni. Ekki var af þessum sökum ástæða til að ómerkja hinn kærða úrskurð og var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að málið verði tekið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Þar sem réttaráhrif þess að vísa kröfu frá dómi í máli sem farið er með eftir ákvæðum XXIV. kafla laga nr. 21/1991 eru þau sömu og þegar kröfu er hafnað, hefði í ljósi forsendna hins kærða úrskurðar verið réttara að hafna kröfunni. Ekki er af þessum sökum ástæða til að ómerkja hinn kærða úrskurð sem verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ártúnsbrekka ehf., greiði varnaraðila, VBS eignasafni hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 294/2005
Kærumál Samlagsaðild Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 19. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hrefnu Kristmundsdóttur, [kt.], Skaftahlíð 26, Reykjavík, Júlíusi Jóni Þorsteinssyni, [kt.], Engihjalla 1, Kópavogi, og Elí Sigursteini Þorsteinssyni, [kt.], Sléttahrauni 32, Hafnarfirði, með stefnu birtri 26. maí og 2. júní 2004 á hendur Ríkisútvarpinu-sjónvarpi, [kt.], Efstaleiti 1, Reykjavík, og Brautarholti 8 ehf., [kt.], Laugavegi 182, Reykjavík. Undir rekstri málsins var Brautarholt 8 ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og tók þrotabúið við málsvörninni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2005 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þau krefjast jafnframt kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði krefja sóknaraðilar í málinu varnaraðila um greiðslu miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna. Vísa hin fyrrnefndu til heimildar í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 til að höfða málið í sameiningu og til að sækja báða varnaraðila til greiðslu bóta í einu dómsmáli. Er fallist á að skilyrði séu uppfyllt samkvæmt nefndri lagagrein fyrir samlagsaðild til sóknar og varnar. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi báru varnaraðilar ekki fyrir sig heimildarbrest til aðilasamlags, en frávísun máls af þeirri ástæðu kemur því aðeins til álita að þess sé krafist. Þeir kröfðust heldur ekki frávísunar málsins af öðrum ástæðum, en héraðsdómari vísaði því allt að einu frá dómi af sjálfsdáðum. Af skýringum sóknaraðila á kröfugerð verður helst ráðið að sjálfstæðri kröfu sé beint að hvorum varnaraðila um sig til greiðslu á 1.500.000 krónum. Skýringar sóknaraðila á kröfugerð þess efnis að bæturnar verði greiddar þeim óskipt fá hins vegar ekki staðist. Með því að nýta sér heimild til að viðhafa aðilasamlag bar hverjum sóknaraðila um sig að gera sjálfstæða kröfu á hendur varnaraðilum, sem höfðu litið svo á að þannig bæri að skilja kröfugerðina allt þar til skýringar sóknaraðila komu fram. Í kæru til Hæstaréttar hafa sóknarðilar ekki leitast við að leiðrétta þann annmarka, sem samkvæmt þessu er á kröfugerð þeirra, heldur þvert á móti ítrekað kröfu um að mega skipta sín á milli miskabótum, sem þeim yrðu dæmdar í einu lagi. Í þessu horfi er kröfugerð sóknaraðila ódómtæk. Verður samkvæmt því ekki komist hjá að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Gjafsókn sóknaraðila er bundin við rekstur málsins í héraði og kemur ekki til álita í kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Hrefna Kristmundsdóttir, Júlíus Jón Þorsteinsson og Elí Sigursteinn Þorsteinsson, greiði óskipt varnaraðilum, Ríkisútvarpinu og þrotabúi Brautarholts 8 ehf., hvorum um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 77/2009
Umferðarlagabrot Brot gegn valdstjórninni
Ó var ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni og umferðarlagabrot með því að hafa slegið lögreglumann í andlitið og ekið bifreið sviptur ökurétti í tvö skipti. Í málinu var talið sannað að Ó hefði veitt harkalegt viðnám og barist um er lögreglumenn reyndu að handtaka hann í kjölfar umferðaróhapps sem hann var valdur að. Hefði Ó mátt vera ljóst að slys gat hlotist af mótþróa hans við handtökuna en hann barist um engu að síður. Var skilyrði um ásetning því fullnægt og talið sannað að Ó hefði slegið lögreglumanninn í andlitið í átökunum. Var Ó dæmdur í 90 daga skilorðsbundið fangelsi auk greiðslu sektar að fjárhæð 150.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. Ákærði krefst sýknu af 1. lið ákæru og að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa fyrir brot samkvæmt 2. og 3. lið ákæru. Ákærði, sem valdið hafði umferðarslysi, sinnti ekki beiðni lögreglumanns, sem komið hafði á vettvang, um að koma út úr bifreiðinni sem hann ók. Skömmu síðar komu tveir aðrir lögreglumenn til aðstoðar. Þegar ákærði sinnti ekki boði lögreglumannanna um að koma sjálfur út úr bifreiðinni freistuðu þeir þess að ná honum þaðan. Ákærði veitti harkalegt viðnám og barðist um er lögreglumennirnir reyndu að handtaka hann. Ákærða mátti vera ljóst að slys gat hlotist af mótþróa hans við handtökuna, en barðist um engu að síður. Er fallist á með héraðsdómi að sannað sé að ákærði hafi slegið lögreglumann í andlitið í átökunum. Er skilyrði um ásetning fullnægt. Brotið er rétt fært til refsiákvæðis í 1. ákærulið. Sakaferli ákærða er lýst í héraðsdómi. Í niðurstöðukafla dómsins kemur fram að ákærði hafi verið dæmdur 9. september 2007 í sekt fyrir nytjastuld. Sakavottorð ákærða er rangt um þetta. Rétt er að ákærði var í Héraðsdómi Suðurlands 7. september 2007 sýknaður af ákæru um slíkt brot. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 166.707 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2008. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 24. júlí sl. á hendur ákærða, Ólafi Kristjánssyni, kt. 090369-4909, Kleppsvegi 120, Reykjavík, “fyrir neðangreind hegningar- og umferðalagabrot: 1. Brot gegn valdstjórninni með því að hafa mánudaginn 3. september 2007, á Bústaðavegi til móts við Kringlumýrarbraut í Reykjavík slegið lögreglumanninn A, sem þar var við skyldustörf, í andlitið með þeim afleiðingum að A hlaut mar á hægra kinnbeini. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976, lög nr. 82/1998 og lög nr. 25/2007. 2. Umferðarlagabrot með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 26. janúar 2008, ekið biðreiðinni SZ-266 sviptur ökurétti um gatnamót Njarðargötu og Hringbrautar í Reykjavík. 3. Umferðalagabrot með því að hafa föstudaginn 7. mars 2008, ekið bifreiðinni KF-393 óskráðri, án lögboðinnar ábyrgðartryggingar og sviptur ökurétti um Bústaðaveg og Kringlumýrarbraut í Reykjavík og að Ásbraut í Kópavogi. Telst brot ákærða samkvæmt 2. ákærulið varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðalaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Teljast brot ákærða samkvæmt 3. ákærulið varða við 1. mgr. 63. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. reglugerðar nr. 751/2003, 1. mgr. 91. gr., sbr. 1. mgr. 93. gr. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar”. Málavextir Fyrir liggur að mánudaginn 3. september 2007 varð árekstur með bíl ákærða og á Bústaðavegi á móts við Kringlumýrarbraut. Lögreglumenn komu fljótlega á vettvang, einn á bifhjóli og svo skömmu seinna tveir í lögreglubíl. Urðu þar átök milli lögreglumannanna og ákærða. Í framglugga lögreglubílsins var vídeótökuvél sem vísaði fram og mátti þannig fylgjast með því sem gerðist fyrir framan hann. Upptaka úr vélinni fylgir máli þessu og má sjá að bíllinn nemur staðar fyrir aftan lögreglubifhjól sem er fyrir aftan bíl ákærða. Bifhjólamaðurinn stendur við hliðina á bíl ákærða, ökumannsmegin. Lögreglumenn þeir sem í bílnum voru sjást ganga að bíl ákærða og til hans. Ekki er að sjá að þeir beygi sig eða teygi inn í bíl ákærða en skyndilega sést mannvera skjótast eða stökkva aftur á bak út úr bíl ákærða og í fang lögreglumannanna sem virðast reyna að skorða mann þennan fram á við og beygja hann fram á við inn á bílþakið. Sést ákærði brjótast þar hart um og tekst honum að losa sig úr þessum skorðum. Verða við það hörð átök svo að lögreglumennirnir hrökklast aftur á bak og berst leikurinn út á akreinina við hliðina. Þar virðist maðurinn og einn lögreglumannanna lenda í götunni en hinir tveir sjást veita félaga sínum liðsinni. Að lokum drífur að fleiri lögreglumenn og maðurinn úr bílnum sést leiddur á brott. Einn þeirra lögreglumanna sem í hlut áttu, A, fór á slysadeild Fossvogsspítala og samkvæmt vottorði Ólafs Ragnars Ingimarssonar læknis þar var hann með mar yfir hægra kinnbeini. Kvaðst hann vera aumur þar undir og einnig kvartaði hann um eymsli á vinstra framhandlegg. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hann segist hafa lent í smávægilegum árekstri í umrætt sinn. Kveðst hann hafa farið úr bílnum og svo farið inn í hann aftur til þess að drepa á vélinni. Hafi þá lögreglumaður, sem hafði komið þarna að, sagt við hann og spurt hvað hann væri að gera en hann sagt sem var, að hann væri að fara til þess að “svissa af” bílnum og maðurinn skyldi “slappa af”. Hafi heill hópur af lögreglumönnum komið að og honum verið kippt út úr bílnum og hann laminn í köku. Hefði þetta ekki verið í fyrsta skipti sem hann fengi slíka meðferð. Neitar hann því að hafa slegið lögreglumann þarna og neitar því að hann hafi reynt að losa sig úr tökum lögreglumannanna. Hlynur Gíslason lögreglumaður hefur skýrt frá því að tilkynnt hefði verið um ölvaðan ökumann á bílnum sem um ræðir og væri hann á leið vestur Bústaðaveg. Kveðst hann hafa farið að svipast um eftir bílnum og hafa fundið hann fljótlega þar sem hann var kyrrstæður eftir árekstur. Ökumaðurinn, ákærði, hafi greinilega verið í annarlegu ástandi og talað mikið við sjálfan sig. Hafi ekki verið hægt að tala við hann og hann virst vera í öðrum heimi. Kveðst hann hafa álitið manninn vera í einhvers konar vímu. Maðurinn hafi sest aftur í bílinn og farið að gramsa eitthvað og verið á hnjánum að gramsa í hanskahólfinu í bílnum. Kveðst vitnið svo hafa beðið eftir liðsauka og þegar hann barst hafi maðurinn verið beðinn um að koma úr bílnum. Þegar því var ekki sinnt og náðist neitt samband við manninn hafi verið ákveðið að handtaka hann. Minnir vitnið að manninum hafi verið sagt að hann væri handtekinn. Hafi hann streist mjög á móti og hrakyrt þau, lögreglumennina. Hafi hann barist á móti og í þeim átökum hafi gleraugun fokið af A, félaga vitnisins, og hann sagst hafa verið kýldur eða eitthvað í þá veru. Vitnið kveðst ekki hafa séð það högg en séð hafi á andliti A eftir þetta. Að lokum hafi svo tekist að setja manninn í handjárn. A lögreglumaður hefur skýrt frá því að þegar þau Steinunn Sigmundsdóttir, starfssystir hans, komu að bílnum hafi ákærði verið í bílnum og annað hvort setið þar eða verið eitthvað að “bardúsa” þar eða róta til. Hafi hann verið beðinn um að koma út en þegar hann varð ekki við því hafi verið ákveðið að handtaka manninn og honum tilkynnt það. Hafi þeir tekið undir handleggina á honum og reynt að setja hann í járn. Hafi hann þá staðið í hurðarfalsinu og spyrnt sér frá og reynt að snúa sér við með því að hreyfa handleggina og þeir við það misst á honum tökin. Kveðst hann hafa misst af sér gleraugun og fengið smáhögg frá ákærða við þetta sem hafi valdið grunnu mari í andlitinu. Hafi þeir ákærði snúið hvor að öðrum og ákærði verið með frjálsa handleggina. Kveðst hann hafa náð að taka utan um manninn og setja hann í jörðina og þar hafi hann verið settur í járn með hjálp hinna tveggja. Hafi leikurinn borist við þetta yfir á næstu akrein. Steinunn Sigurmundsdóttir lögreglumaður hefur skýrt frá því að ákærði hafi verið á hnjánum í bílstjórasætinu að gramsa eitthvað á milli sætanna, þegar hún kom að bíl hans. Hafi hann sagst vera að leita að ökuskírteini sínu. Hafi þeir A og Hlynur sagt manninum að koma út úr bílnum en hann ekki sinnt því. Skyndilega hafi hann stigið í hurðarfalsið og spyrnt sér frá bílnum og í fangið á þeim hinum svo að hann hafði nærri hrint þeim öllum um koll og yfir á akreinina við hliðina. Hafi þá orðið nokkur átök þar sem ákærði náði að slá gleraugun og húfuna af A og hafi einnig komið höggi á andlit hans. Kveðst hún hafa séð roða í andliti A eftir höggið. Segir vitnið að ákærði hafi komið þessu höggi á A eftir að þeir voru fallnir í jörðina eða í fallinu, enda hafi hann baðað út höndum og fótum. Hafi að lokum tekist að setja manninn í járn og hafi þurft mikil átök til þess, enda maðurinn algerlega trylltur. B, ökumaður bílsins sem ákærði ók aftan á, hefur skýrt frá því að hún hafi farið að bíl ákærða og þá séð að hann var á fjórum fótum inni í bílnum. Hafi hún yrt á hann og hann sagst vera að leita að einhverjum lyklum. Hafi hún þá sest inn í bíl sinn aftur en lögreglumaður á bifhjóli komið þarna fljótlega að. Hafi hann farið að bíl ákærða og spurt tvisvar eða þrisvar hvort hann vildi ekki stíga út en þá hafi verið komnir fleiri lögreglumenn á vettvang. Maðurinn hafi ekki ansað þessum tilmælum og þetta hafi endað í miklum handalögmálum. Hafi maðurinn spyrnt á móti og fætur hans farið upp á bílinn og sýnt svo mikinn mótþróa að lögreglumennirnir virtust vera í vandræðum með hann. Niðurstaða Með framburðum vitnanna í málinu og myndskeiðinu sem liggur frammi í málinu telst sannað að ákærði veitti mikið viðnám þegar lögreglumennirnir reyndu að taka hann úr bílnum. Ber upptökunni og vitnisburði þeirra A, Steinunnar og B saman um það að hann hafi spyrnt sér frá bílnum og jafnframt ber lögreglumönnunum saman um það að hann hafi baðað frá sér útlimunum. Telst vera sannað með framburði A og Steinunnar að A fékk við það högg í andlitið frá ákærða. Af framburði vitnanna og myndskeiðinu verður ráðið með vissu að ákærði beitti ýtrustu kröftum þegar hann spyrnti sér frá bílnum og flaugst á við A. Er það til marks um heiftina í atlögu ákærða, sem er lítill vexti, að hann hrakti lögreglumennina út á næstu göturein og hafði nærri fellt A um koll, þótt hann sé afarmenni að burðum. Er ákærði sannur að broti gegn valdstjórninni, eins og því er lýst í 1. tl. ákærunnar og þeim refsiákvæðum sem tilfærð eru þar. Ákærði hefur skýlaust játað þau brot sem hann er saksóttur fyrir í 2. og 3. tl. ákærunnar. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem þar er lýst og réttilega eru þar færð til refsiákvæða. Refsing og sakarkostnaður Ákærði á að baki talsverðan sakaferil. Frá árinu 1985 hefur hann hlotið átta fangelsisdóma fyrir ýmis konar brot, aðallega gegn almennum hegningarlögum, þar af einu sinni fyrir rán, árið 1997, en einnig fyrir umferðarlaga og fíkniefnabrot. Þá hefur hann verið sektaður þrisvar sinnum fyrir önnur brot, síðast 9. september í fyrra að hann var dæmdur í sekt fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 90 daga. Þar sem hegningarlagabrot ákærða nú er ekki ítrekun við síðasta dóminn, full 10 ár voru liðin frá síðasta dómi ákærða fyrir hegningarlagabrot og loks að lítill áverki hlaust af árás hans þykir mega ákveða að fangelsisrefsing ákærða verði skilorðsbundin og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Auk þessa ber að gera ákærða fésekt, 150.000 krónur og komi 12 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti. Annan sakarkostnað, 23.200 krónur, ber að dæma ákærða til að greiða einnig. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Ólafur Kristjánsson, sæti fangelsi í 90 daga. Frestað er því að framkvæma refsinguna og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði greiði 150.000 krónur í sekt og komi 12 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Ákærði greiði verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl. 150.000 krónur í málsvarnarlaun og greiði jafnframt 23.200 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 297/2009
Kærumál Nauðungarsala Skaðabætur Frávísunarúrskurður staðfestur
M krafðist skaðabóta úr hendi V vegna málskostnaðar sem V hafði lýst til uppboðsandvirðis fasteignar í eigu M og fengið úthlutun fyrir en V var sjálfur uppboðskaupandi. Málinu var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að samkvæmt úthlutunargerð sýslumanns hafi 221.859.002 krónur greiðst upp í kröfu hans. Eins og málið liggi fyrir væri vafalaust að V hefði fengið sömu fjárhæð úthlutað, þótt hann hefði ekki lýst hinum umdeilda málskostnaði með öðrum þáttum kröfu sinnar. Þótt fallist yrði á málsástæður M um skaðabótaskyldu V gagnvart honum með því að lýsa of hárri fjárhæð vegna málskostnaðar gætu þær af þessari ástæðu ekki leitt til þess að dómkrafa hans yrði tekin til greina. Varð hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila og Kristins Brynjólfssonar stjórnarformanns og framkvæmdastjóra sóknaraðila. Í máli því sem vísað var frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði krefst sóknaraðili skaðabóta úr hendi varnaraðila vegna málskostnaðar, sem var hluti fjárhæðar sem varnaraðili lýsti til úthlutunar á söluverði fjögurra fasteignarhluta að Rafstöðvarvegi 1a í Reykjavík, en varnaraðili keypti sjálfur þessa fasteignarhluta á nauðungarsölu 18. apríl 2007. Í hinum kærða úrskurði er atvikum nánar lýst sem og fyrri tilraunum sóknaraðila til að hafa uppi kröfur á hendur varnaraðila af sama tilefni. Fallist verður á þá úrlausn héraðsdóms að með vísan til 3. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu geti sóknaraðili höfðað málið á þessum grundvelli þrátt fyrir frávísunardóma í hæstaréttarmáli nr. 155/2008 frá 16. apríl 2008 og í máli nr. 400/2008 frá 2. september sama ár. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði gerði varnaraðili kröfu um greiðslu á 303.360.042 krónum á grundvelli skuldabréfa sinna við úthlutun á söluverði fasteignarhlutanna. Hann keypti þá sjálfur á uppboðinu á samtals 224.400.000 krónur. Samkvæmt úthlutunargerð sýslumanns 14. ágúst 2007 greiddust 221.859.002 krónur upp í kröfur hans. Eins og málið liggur fyrir er vafalaust að varnaraðili hefði fengið sömu fjárhæð úthlutað, þó að hann hefði ekki lýst hinum umdeilda málskostnaði með öðrum þáttum kröfu sinnar. Þótt fallist yrði á málsástæður sóknaraðila sem lúta að því að varnaraðili hafi skapað sér skaðabótaskyldu gagnvart honum með því að lýsa of hárri fjárhæð vegna málskostnaðar geta þær af þessari ástæðu ekki leitt til þess að dómkrafa hans verði tekin til greina. Leiðir þetta til þess að hinn kærði úrskurður verður staðfestur. Með hliðsjón af málsatvikum verður kærumálskostnaður felldur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 415/2000
Kærumál Flýtimeðferð
Með því að ekki var talið fullnægt því skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 að um ákvörðun eða athöfn stjórnvalds í skilningi þeirrar lagagreinar væri að ræða, var hafnað beiðni F hf. um flýtimeðferð á máli er félagið hugðist höfða á hendur K og íslenska ríkinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2000, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð á máli, sem hann hyggst höfða á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að flýtimeðferð verði heimiluð í málinu. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 326/2004
Brenna Skaðabætur Réttargæslumaður
Ákærðu voru sakfelldir fyrir brennu með því að hafa, eftir að ákærði S hafði sparkað gat á útidyrahurð, hellt um 10 lítrum af bensíni í anddyri húss í Reykjavík og á tröppur og veggi utan dyra og kveikt síðan í svo að eldur hafi blossað upp. Var talið, að ákærðu hafi hlotið að sjá fram á að mönnum væri búinn bersýnilegur lífsháski af verknaðinum, svo og að almannahættu hafi leitt af íkveikjunni. Var þeim gert að sæta fangelsi í tvö ár. Kostnaður vegna þóknunar skipaðs réttargæslumanns í héraði var felldur á ríkissjóð, en ekki hafði verið lagaheimild til skipunar hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Guðrún Erlendsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast þess að refsing, sem þeim var gerð með héraðsdómi, verði milduð. Í málinu er ákærðu bornir sökum um brennu með því að hafa að morgni þriðjudagsins 1. júlí 2003, eftir að ákærði Sigurður Ragnar Kristinsson hafi sparkað gat á útidyrahurð, hellt úr tveimur brúsum samtals 10 lítrum af bensíni í anddyri hússins A við [...] í Reykjavík og á tröppur og veggi utan dyra og kveikt síðan í svo að eldur hafi blossað upp. Hafi þeir með því stofnað lífi þriggja íbúa hússins í hættu, valdið eignatjóni og hættu á yfirgripsmikilli eyðingu eigna ef eldurinn hefði breiðst út, en hans hafi fljótt orðið vart og lögreglu ásamt slökkviliði tekist að ráða niðurlögum hans. Í ákæru er þessi háttsemi talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi neituðu ákærðu að hafa hellt bensíni inn um dyr áðurnefnds húss, en gengust að öðru leyti við þeim verknaði, sem í ákæru greinir. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sannað sé að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem þeir eru bornir sökum um, þar með talið að hafa hellt bensíni inn um dyr hússins. Í gögnum málsins er húsinu A lýst þannig að um sé að ræða steinsteypt einbýlishús, sem sé einlyft á niðurgröfnum kjallara. Uppdrættir að húsinu séu frá 1933 og stærð þess alls 226,2 m2. Milligólf sé steinsteypt, en á aðalhæð hússins séu innveggir og klæðning á innanverðum útveggjum úr timbri. Anddyri, sem um ræðir í málinu, sé að norðanverðu á aðalhæð, en þaðan sé gengið inn í eldhús og síðan áfram inn í íbúð. Anddyrið sé allt klætt timbri að innan, en þunn og óþétt hurð úr krossviði í fururamma sé í dyrum þaðan inn í eldhús. Sérstakur inngangur sé að kjallara hússins, sem ekki er lýst nánar í fyrirliggjandi gögnum. Samkvæmt álitsgerð, sem lögregla aflaði frá brunamálastofnun, hefði hurð milli anddyris og eldhúss ekki getað haldið eldi í skefjum lengur en um 5 mínútur, en eftir það hefði hann borist um allt húsið á skömmum tíma og valdið algerri eyðileggingu þess. Húsið standi á hinn bóginn langt frá öðrum húsum og hafi því verið lítil hætta á að eldurinn breiddist frekar út. Eins og greinir í héraðsdómi hefur ákærði Guðjón Þór Jónsson viðurkennt að hafa séð „einhverja bíla“ utan við húsið áður en hann og aðrir ákærðu lögð eld að því. Þótt atvik þessi gerðust um klukkan 9 að morgni á virkum degi máttu ákærðu álykta af þessu að íbúar hússins væru þar innan dyra og því allt eins líklegt að farið væri að þeim sofandi. Verður því að líta svo á að ákærðu hafi hlotið að sjá fram á að mönnum væri búinn bersýnilegur lífsháski af verknaði þeirra. Verður einnig fallist á með héraðsdómi að almannahættu hafi leitt af íkveikju ákærðu og þeir hlotið að sjá fram á að eldsvoðinn mundi hafa í för með sér augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að verknaður ákærðu varði við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, hafa bætur, sem dæmdar voru Z og Y í hinum áfrýjaða dómi, verið greiddar að fullu, auk þess sem ákærði Ívar Björn Ívarsson hefur greitt Tryggingamiðstöðinni hf. þriðjung þeirrar fjárhæðar, sem henni var dæmd í bætur. Ákærðu hafa ekki áður gerst sekir um brot, sem áhrif geta haft hér við ákvörðun refsingar, en í þeim efnum verður á hinn bóginn að líta til ákvæða 1., 3., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Að því virtu er refsing ákærðu hæfilega ákveðin í héraðsdómi, en til frádráttar henni kemur gæsluvarðhald, sem þeir sættu allir, eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Fyrir héraðsdómi var nafngreindur hæstaréttarlögmaður skipaður réttargæslumaður fyrir Z og Y, sem bjuggu í húsinu A þegar fyrrgreind atvik gerðust og höfðu uppi í málinu kröfur um bætur fyrir fjártjón og miska úr hendi ákærðu. Samkvæmt ákæru voru brot ákærðu sem áður segir talin varða við ákvæði 164. gr. almennra hegningarlaga. Var af þessum sökum ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 44. gr. c., sbr. 44. gr. b. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, svo sem þeim var breytt með 14. gr. laga nr. 36/1999, til að skipa réttargæslumann og því heldur ekki til að dæma ákærðu til greiðslu þóknunar hans með öðrum sakarkostnaði, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Verður því ekki komist hjá að fella þennan hluta sakarkostnaðar á ríkissjóð, en að öðru leyti verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu, Guðjóns Þórs Jónssonar, Ívars Björns Ívarssonar og Sigurðar Ragnars Kristinssonar, en til frádráttar komi gæsluvarðhaldsvist hvers þeirra frá 2. til 9. júlí 2003. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun réttargæslumanns brotaþola, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 80.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Guðjón Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Ákærði Ívar Björn greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Ákærði Sigurður Ragnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 19. maí sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 26. janúar 2004 á hendur Guðjóni Þór Jónssyni, kennitala 101072-4959, Gljúfraseli 11, Reykjavík, Ívari Birni Ívarssyni, kennitala 231081-4849, Kristnibraut 41, Reykjavík og Sigurði Ragnari Kristinssyni, kennitala 041281-4489, Lækjarási 3, Reykjavík, fyrir brennu, laust fyrir klukkan 9 þriðjudagsmorguninn 1. júlí 2003, að A við [...] í Reykjavík, með því að hafa, eftir að ákærði Sigurður Ragnar hafði sparkað gat á útidyrahurðina, hellt bensíni úr tveimur 5 lítra brúsum inn í anddyri hússins og á tröppur og veggi og kveikt í svo að eldur blossaði upp. Með þessu stofnuðu ákærðu lífi þriggja íbúa í húsinu í bersýnilegan háska, ollu eignatjóni og hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra manna, hefði eldurinn breiðst út, en hann uppgötvaðist fljótlega og var slökktur af lögreglu og slökkviliði. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. er krafist skaðabóta að fjárhæð 1.317.855 krónur auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001. Af hálfu Y, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð 3.559.730 krónur auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum. Af hálfu Z, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð 2.381.220 krónur auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum. Verjandi ákærða, Guðjóns, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og hæfilegra málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Verjandi ákærða, Ívars, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og hæfilegra málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði, auk þóknunar fyrir verjandastörf á rann­sóknarstigi. Verjandi ákærða, Sigurðar, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og hæfilegra málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Réttargæslumaður brotaþola gerir þær kröfur sem fram koma í bótakröfu auk réttargæsluþóknunar. Málsatvik I Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 1. júlí 2003 barst tilkynning frá fjarskiptamiðstöð lögreglunnar um að lagður hefði verið eldur að húsinu A við [...]. Einnig fengust þær upplýsingar að ætlaðir brotamenn hefðu yfirgefið vettvang á grænni bifreið á skráningarnúmerinu [...]. Í lögregluskýrslu kemur fram að við aðkomu á vettvang kl. 8.56 hafi blasað við lögreglumönnum eldur á stigapalli hússins og einnig hafði eldur læst sig um aðal­inngangsdyr hússins. Annar lögreglumannanna sem á vettvang kom hafi tekið slökkvi­tæki úr lögreglubifreiðinni og náð að slökkva eldinn sem einnig hafði borist inn í forstofu. Slökkvilið hafi komið á staðinn kl. 9.00 og tekið við slökkvistarfinu. Þá kom Kristján Friðþjófsson frá tæknideild lögreglu á vettvang kl. 9.15 og rannsóknar­lögreglumaður kom á vettvang kl. 9.36. Í skýrslu hans segir að slökkvistarfi hafi verið lokið er hann kom á vettvang. Mikið hafi verið brunnið við aðalinngang hússins og greinileg merki um bruna á útidyratröppum. Útidyr hússins hafi verið mikið brunnar og gler í glugga í anddyri við hlið dyranna hafi sprungið. Nokkuð af fötum og að minnsta kosti ein ryksuga hafi verið í skáp í anddyrinu og virtust hafa orðið skemmdir á þeim munum. Við skoðun á vettvangi hafi húsráðandi, Y, bent á föt í anddyri og sagt þar um að ræða mjög verðmæt föt, fjallaföt og mótorhjólaföt, en einnig hefðu verið í skápnum dýrar ryksugur af Rainbow gerð. Þá hafi Y bent á spegil í anddyrinu, sem verið hafi svartur af sóti, og sagt að þar væri um að ræða 150 ára gamlan ættargrip. Lögregla ræddi við Y á staðnum. Hann kvaðst hafa vaknað við barsmíðar á útidyrahurð, en síðan hafi sér virst sem verið væri að brjóta upp hurðina. Hann hafi farið fram og inn í eldhús og séð logandi og fljótandi lög sem síðan hafi sprungið með miklum hvelli þannig að húsið hafi nötrað. Hann kvaðst hafa séð þrjá menn hlaupa frá húsinu og taldi sig kannast við tvo þeirra, ákærðu Guðjón og Sigurð. Lögreglu barst tilkynning kl. 10.11 sama morgun um að bifreiðin [...] væri fundin. Lögregla handtók ákærðu sama morgun sem og tvær stúlkur, en þau voru samkvæmt skýrslu lögreglu öll í annarlegu ástandi og handtók lögregla þau. Við leit í bifreiðinni [...] fannst ekkert markvert, en megn lykt var í bifreiðinni af olíu eða bensíni. Ákærðu, Guðjón og Sigurður, sem og báðar stúlkurnar neituðu fyrir lögreglu að hafa lagt eld að húsinu við A, en sá þriðji, ákærði Ívar, viðurkenndi að hafa lagt eld að húsinu ásamt meðákærðu. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík frá 4. júlí 2003 fór lögreglustjóri þess á leit við brunamálastjóra að fram færi rannsókn á framangreindum atburði til þess að meta sérfræðilega þá hættu sem verið hafi á eigna- og manntjóni í umrætt sinn og til hvers eldurinn hefði getað leitt ef hann hefði ekki verið slökktur svo sem gert var. Guð­mundur Gunnarsson yfirverkfræðingur gerði athugun á almannahættu við íkveikjuna. Málið væri unnið út frá þeirri viðmiðun hvort íkveikjan hefði getað haft í för með sér almannahættu, sbr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í rann­sókn hans kemur fram að við athugun og ákvörðun á almannahættu sé einkum litið til a) hættu á að hagsmunir, þ.e. fjárhagsmunir eða líf manna og limir sem bundnir eru við eignina sem kviknaði í færu forgörðum b) hættu á að hagsmunir færust eða spilltust utan þeirrar eignar sem kviknaði í, svo sem nálæg hús eða önnur mannvirki og lausa­fjármunir, og einnig hættu fyrir þá sem höfðust að í nágrenni við brunavettvang. Í athugun Guðmundar segir meðal annars að hefði ekki verið gripið til slökkvistarfs megi ætla að eldurinn á tröppum hússins og utandyra hefði kulnað af sjálfu sér þegar bensínið væri uppbrunnið þar sem tröppurnar séu úr steinsteypu. Brunaálag í anddyrinu hafi fyrst og fremst verið fólgið í fötum sem þar hafi verið og í brennanlegum klæðningum í húsinu. Á ummerkjum hafi mátt sjá að fötin hafi verið allmikið brunnin og sviðnuð og sama hafi gilt um veggklæðningar. Bruni í bensíni hafi verið nægjanlegur til að koma af stað eldi í fötunum og veggklæðningunum. Sá bruni hafi síðan magnast upp í anddyrinu, þar sem nægjanlegt aðstreymi súrefnis hafi verið að eldinum í gegnum brotna útidyrahurðina. Hurðin inn í eldhúsið hefði ekki haldið eldinum í skefjum lengur en um 5 mínútur, en eftir það hefði eldurinn borist inn í húsið og valdið algerri eyðileggingu á því. Samhliða þessu hafi mátt ætla að eldurinn hefði borist upp í þakið í gegnum loftklæðningar með sömu afleiðingum. Hefði hurðin inn í eldhúsið verið opin hefði sama gerst, en eldurinn hefði farið fyrr inn í húsið. Þrátt fyrir að húsið yrði alelda hefðu ekki verið líkur á því að eldurinn breiddist út til annarra mannvirkja þar sem húsið væri langt frá öðrum húsum. Um almannahættu fyrir íbúa hússins segir í athugun Guðmundar að samkvæmt lögregluskýrslum hafi íbúarnir verið sofandi í suðurenda hússins, en vaknað við hávaðann sem orðið hafði þegar hurðinni var sparkað upp. Íbúarnir hafi verið komnir á stjá áður en íkviknun hafi átt sér stað, þar sem þau hafi lýst henni í skýrslum. Þegar íkviknun hafi átt sér stað hafi maðurinn verið staddur við glugga á vesturgafli en konan þá líklegast ennþá verið í svefnherbergi. Þau hafi farið inn í skála inn af eldhúsi og lokað dyrum milli skála og eldhúss, þar sem þau hafi beðið þar til slökkvilið kom á vettvang. Þau hafi ekki hætt sér út, þar sem þau hafi talið líklegt að beðið væri eftir þeim fyrir utan húsið. Þessar aðstæður hafi gert það að verkum að líkur á því að íbúarnir yrðu fyrir reykeitrun ykjust verulega. Önnur útidyrahurð sé á suðurhlið hússins úr nefndum skála. Um hana hefðu íbúarnir getað forðað sér þegar reykur/hiti hefði verið orðinn óbærilegur. Það að hurðin milli eldhúss og anddyris hafi verið lokuð, hafi hindrað að sprengingin sem varð við íkveikjuna færi lengra inn í húsið. Hefði hurðin verið opin og sprengingin farið inn í húsið hefðu verið líkur á því að útbreiðsla elds og reyks yrði það hröð að íbúarnir hefðu lokast inni í þeim herbergjum sem þeir hafi verið í og hefðu orðið að brjóta sér leið í gegnum glugga með tilheyrandi hættu á skurðsárum af brotnu gleri. Í niðurstöðu athugunarinnar segir að telja megi miklar líkur á því að íkveikjan leiddi til almannahættu í húsinu A við [...] bæði varðandi eignir og líf og limi íbúanna. Vegna allmikils brunaálags í anddyrinu hafi eldur náð að magnast þar og berast inn í íbúðina um eldhúshurðina, sem hafi óverulega bruna­mótstöðu auk þess sem hún sé mjög óþétt. Eldurinn myndi ná að skemma og eyða innbúi á nokkrum mínútum og stórskemma fasteignina sjálfa á lítið lengri tíma. Þar sem íkveikjan hafi hafist með miklum hávaða, sem stafað hafi af því að útidyra­hurðinni var sparkað upp, hafi íbúarnir vaknað í tæka tíð. Það að hurðin milli eldhúss og anddyris hafi verið lokuð hafi dregið mjög úr áhrifum eldsins á íbúana, en hefði hún verið opin hefði hætta þeirra orðið mun meiri. Vegna aðstæðna utandyra, ætlaða hættu á árás á íbúana ef þeir kæmu út, hafi íbúarnir verið mun lengur inni í húsinu en eðlilegt hafi verið og samfara því orðið aukin hætta á reykeitrun. Vegna aðstæðna umhverfis húsið, það standi eitt og sér langt frá öðrum húsum, hafi ekki verið hætta á að eldur breiddist út til annarra eigna. Ekki hafi því verið um almannahættu að ræða hvað varði líf manna eða limi eða eignir utan hússins. Í málinu hafa verið lögð fram gögn varðandi kæru sem ákærðu, Guðjón og Sigurður lögðu fram á hendur Y fyrir ætlað vopnalagabrot, en lögregla lét málið niður falla, þar sem það þótti ekki nægjanlegt til sakfellingar. Kæra ákærðu byggðist á því að Y hefði skotið á þá úr haglabyssu, úr húsi sínu A. II Við aðalmeðferð máls þessa gáfu ákærðu skýrslu fyrir dómi og vitnin Kristján Friðþjófsson og Ásmundur Örn Guðmundsson lögreglumenn, Y, Z, Á, L, H, F, B, Guðmundur Gunnarsson, R og Kristján K. Norðmann. Verður nú rakinn framburður þeirra fyrir dómi. Ákærð, Guðjón Þór Jónsson kvaðst hafa setið að drykkju ásamt meðákærðu á Karlagötunni heima hjá meðákærða, Sigurði, aðfaranótt 1. júlí. Ákærðu hafi einnig verið að neyta amfetamíns. Þeir hafi rætt um Y, sem hafi nokkru fyrir þennan atburð skotið að ákærðu úr haglabyssu og ofsótt Z. Það hafi verið komin einhver reiði í þá og þeir því viljað hræða Y hressilega, en ,,ekki drepa neinn”. Ákærðu hafi því farið á bensínstöð, keypt tvo bensínbrúsa og eldspýtur. Þeir hafi ekið í kringum heimili Y að A til að athuga aðstæður. Klukkan hafi verið um níu að morgni og hafi þeir talið að allir væru komnir í vinnu. Þeir hafi gengið að útidyrahurðinni og hafi meðákærði, Sigurður, barið hressilega á hurðina, en enginn hafi svarað. Þeir hafi haldið að enginn væri heima og ákærði, Guðjón, og meðákærði, Sigurður, hellt bensíni á veggi og tröppur hússins og ákærði, Ívar, hafi svo borið eld að. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað til þess að meðákærði, Sigurður, hafi sparkað í útidyrahurðina og kvaðst ekki hafa vitað að bensíni hefði verið hellt inn í húsið. Ákærði kvaðst ekki hafa heyrt í hundum þegar ákærði, Sigurður, barði að dyrum. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að maður byggi í kjallara hússins. Hann kvað þá ákærðu hafa séð bíla fyrir utan húsið, en hann hafi vitað að Y væri skráður fyrir um þrettán bílum. Þeir hafi svo ekið í burtu og farið aftur heim til meðákærða, Sigurðar. Ákærð, Ívar Björn Ívarsson kvað þá ákærðu hafa verið á Karlagötunni hjá Sigurði aðfaranótt 1. júlí 2003. Þar hafi ákærði verið að drekka og hafi hann einnig neytt lítillega amfetamíns. Ákærðu hafi farið út að keyra þennan morgun og verið eitthvað pirraðir. Þeir hafi farið að ræða um Y og það atvik er Y hafi skotið á meðákærða, Sigurð, og dottið þá í hug að kveikja í húsi Y. Þeir hafi því farið á bensínstöð Esso og keypt tvo 5 lítra bensínbrúsa og eldspýtustokk. Þeir hafi lagt bifreiðinni fyrir neðan húsið og gengið upp að húsinu. Þar hafi þeir kíkt á glugga til að athuga hvort einhver væri heima. Ákærði og meðákærði, Guðjón, hafi tekið hvor sinn bensínbrúsann, en ákærði Sigurður hafi gengið á undan og barið á útidyrahurðina. Þá hafi ákærði, Ívar, heyrt dynki og kvaðst muna að ákærði, Sigurður, hafi sparkað í hurðina. Enginn hafi komið til dyra og hafi þá ákærði, Guðjón, hellt bensíni á steinvegg fyrir neðan tröppurnar, en ákærði, Sigurður, sem staðið hafi efst á tröppunum, hafi hellt bensíni á tröppurnar og skvett bensíni á húsið, en ákærði, Ívar, hafi kveikt í. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið eftir því að hellt hefði verið bensíni inn í húsið. Ákærði kvaðst ekki hafa heyrt hundgá meðan þessu fór fram. Síðan hafi ákærðu farið út í bíl og ekið aftur heim til ákærða, Sigurðar. Borinn var undir ákærða framburður hans í lögregluskýrslu um að ákærði, Sigurður, hafi sparkað útidyrahurðinni upp, tekið bensínbrúsa af ákærða, Ívari, og hellt úr brúsanum inn í anddyri hússins. Kvað þá ákærði að meðákærði, Sigurður, hefði ekki sparkað hurðinni upp, en kvaðst muna að ákærði, Sigurður, hefði sparkað í hurðina, en kvaðst ekki geta sagt til um hvort gat hefði komið á hurðina. Ákærði, Ívar, kvaðst muna að ákærði, Sigurður, hefði tekið af sér bensínbrúsann, en ákærði, Sigurður, hefði skvett bensíni þarna í kring, en hann hefði aldrei hellt bensíni inn í anddyrið. Er ákærða var bent á að hann hefði staðfest lögregluskýrsluna fyrir dómi, er hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald, kvaðst hann ekki hafa vitað hvað hann hefði verið að segja. Ákærði Sigurður Ragnar Kristinsson kvað þá ákærðu hafa farið að A til þess að hræða og skaða Y. Þeir hafi verið staddir að Karlagötu á heimili ákærða þegar þetta var ákveðið, en þeir hafi verið búnir að neyta áfengis og amfetamíns um nóttina. Þeir hafi byrjað að ræða það þegar Y skaut úr haglabyssu að ákærða, Sigurði, og hafi þeir æst hver annan upp í þessari vitleysu. Þeir hafi því viljað hræða Y og ákveðið að kveikja í fyrir utan hús hans, en ekki í húsinu sjálfu. Þeir hafi keypt bensín á bensínstöð og ekið að húsinu, en þeir hafi ekki átt von á því að neinn væri heima. Þeir hafi allir þrír komið að húsinu og mikil læti hafi verið í þeim. Þeir hafi bankað og svo hafi ákærði, Sigurður, sparkað í hurðina, þannig að gat hafi myndast á henni. Ákærði kvaðst ekki hafa heyrt neina hundgá er þeir ákærðu komu að húsinu, en þeir hafi verið alveg vissir um að enginn væri heima, þar sem svo mikil læti hefðu verið í þeim, að það hlyti að hafa heyrst í þeim. Ákærði kvaðst vera alveg viss um að ekki hafi verið hellt bensíni inn um dyrnar, aldrei hafi staðið til að kveikja í öllu húsinu. Ákærði, Guðjón, hafi skvett bensíni á útidyratröppurnar ásamt ákærða, Sigurði, en ákærði, Ívar, hafi borið eldinn að. Ákærði, Sigurður, hafi staðið efst í tröppunum og við hafi legið að kviknaði í ákærða sjálfum. Þeir hafi svo flýtt sér á brott og farið aftur á Karlagötuna. Vitnið Y, kvaðst hafa vaknað rétt fyrir klukkan níu umræddan morgun við það að hundar hans hafi farið að gelta og í kjölfarið hafi hann heyrt eitt þungt högg á útidyrahurð húss síns, sem fært hafi hurðarhúninn inn um eina tommu. Hann kvað engan hafa barið að dyrum. Hefði svo verið, hefðu hundarnir farið að gelta um leið. Hann hafi þá farið fram og út í glugga og séð þá ákærðu Ívar og Guðjón ásamt Sigurði hlaupa í burtu frá húsinu. Hann kvaðst hafa orðið var við að búið væri að bera eld að húsinu. Vitnið hafi þó tekið þá ákvörðun að bíða í húsinu, þar sem vitnið kvaðst ekki hafa vitað hversu margir menn væru úti og hafi hann óttast þá. Síðan hafi húsið fyllst af reyk, en vitnið kvaðst hafa beðið ásamt Z, sambýliskonu sinni, í vesturenda hússins. Þau hafi að lokum farið út úr húsinu um svaladyr á suðurhlið. Vitnið kvað föt þau sem brunnu og skemmdust í eldi og reyk hafa verið geymd í anddyri hússins á snögum og í skáp í anddyrinu. Hann kvaðst hafa verið nýbúinn að raða í anddyrið útivistarfötum sem voru í notkun. Vitnið kvað þrjá bíla hafa staðið á hlaðinu. Vitnið var spurt um hvort það vissi ástæður þessa verknaðar og kvaðst vitnið þá hafa hitt Guðjón fyrir þetta atvik, en hann hafi hótað að drepa vitnið 13. apríl 2003. Vitnið kvað Z hafa orðið fyrir töluverðu heilustjóni vegna þessa atviks og hafi hún þurft að fara inn á geðdeild 2-3 vikum síðar og átt við geðrænar raskarnir að stríða og sýnt einkenni áfallastreitu. Heilsu hennar hafi verulega hrakað eftir þetta mál og hafi endað með því að slitnað hafi upp úr þeirra sambandi. Vitnið kvaðst líta á þetta atvik sem skipulagða morðtilraun. Vitnið kvaðst hafa fengið Frumkönnun hf. til að meta þá muni sem skemmst hefðu. Vitnið Z þáverandi sambýliskona Y, kvaðst hafa rumskað umræddan morgun við það að hundarnir á heimilinu fóru að gelta. Þá hafi hún heyrt tvö högg á hurð, eins og sparkað hafi verið tvisvar í hana. Hún kvaðst þess fullviss að ekki hafi verið bankað á hurðina. Hún hafi skömmu síðar heyrt sprengingu og gengið fram á gang og séð að anddyrið stóð í björtu báli. Hún hafi reynt að nota handslökkvitæki á eldinn, en það hafi ekkert haft að segja og þá hafi hún hringt í Neyðarlínuna. Hún kvað þau Y ekki hafa þorað út af ótta við ákærðu. Hún hafi litið út um glugga og séð þrjá menn á hlaupum frá húsinu, þar af hafi einn þeirra verið ákærði, Guðjón, en hún hafi einungis þekkt hann úr hópi ákærðu. Vitnið kvað að sér hefði liðið mjög illa eftir þetta atvik. Hún hefði sofið illa og verið hrædd um að atvikið endurtæki sig og verið um 10 daga á geðdeild eftir þetta. Hún hafi byrjað að drekka á ný, eftir að hafa haldið sig frá áfengi í nokkurn tíma, og kvaðst vilja kenna þessu atviki um. Hún sagði að slitnað hefði upp úr sambandinu við Y eftir atvikið. Vitnið Á kvaðst hafa búið í kjallara hússins að A þegar atvikið átti sér stað. Hann kvaðst ekki hafa orðið var mannaferða um morguninn og fyrst tekið eftir því að eldur hefði logað á efri hæðinni, þegar hann fór að gera innkaup seinna um morguninn, en þá hafi verið búið að slökkva eldinn. Vitnið Kristján Friðþjófsson rannsóknarlögreglumaður sem kom að húsinu A umræddan morgun og rannsakaði vettvang, kvað norðurvegg hússins hafa verið sótsvartan og útidyrahurð mikið brunna. Þá hafi gólf í anddyri verið brunnið og aðeins inn í eldhús. Vitnið kvað líklegt að bensíni hefði verið hellt á gólfið í anddyri, þar sem það hafi verið mikið brunnið. Vitnið kvað brunann hafa byrjað við gólfið, miklar brunaskemmdir hafi verið við gólfið í anddyri og því megi draga þá ályktun að eldhvetjandi efni hefðu verið notuð í anddyrinu. Þá hefðu verksummerki verið með þeim hætti að líklegt væri að eldhvetjandi efni hefðu runnið inn í eldhúsið, en þau gætu ekki hafa borist utan af útidyratröppum. Vitnið kvað útidyrahurð hafa verið skemmda eftir þung högg. Vitnið Ásmundur Örn Guðmundsson lögreglumaður kvaðst hafa fengið til­kynn­ingu rétt fyrir kl. 9 þennan morgun og hafi hann verið beðinn að fara á vettvang í forgangi, en hann hafi verið fyrstur á staðinn ásamt lögreglumanni sem með honum var í bíl. Er vitnið kom að, hafi logað eldur á stigapalli hússins og á útidyrahurð. Vitnið kvað félaga sinn hafa stokkið út úr bílnum, gripið slökkvitæki og náð að slökkva eldinn á hurðinni og á pallinum. Þeir hafi þá orðið varir við að einnig logaði eldur inni í forstofunni á gólfinu, en kvaðst ekki muna hversu mikill eldurinn var þar. Slökkviliðið hafi komið þarna rétt á eftir, um 2-4 mínútum á eftir þeim, og hafi þeir þá tekið við slökkvistarfinu. Hann kvað Y og Z hafa verið inni í húsinu, en taldi þau hafa átt greiða leið út úr húsinu um suðurinngang hússins. Vitnið kvað annan lögreglumann hafa haft tal af íbúa í kjallara hússins, en hann hafi ekki orðið var við neitt. Vitnið Guðmundur Gunnarsson byggingaverkfræðingur, sem gerði athugun þá á almannahættu er liggur frammi í málinu, kvaðst hafa unnið hjá Brunamálastofnun og gert matsskýrslur í sambandi við bruna til að meta almannahættu. Hann sagði að ef ekki hefði verið gripið til slökkviaðgerða hefði eldurinn mjög fljótlega læst sig úr anddyrinu inn í húsið. Svona hús yrði alelda á mjög skömmum tíma eftir að eldur kviknaði. Vitnið kvað að á gólfi í anddyri hafi verið mikið af fötum og lausum búnaði og að verulegur eldsmatur hafi verið í því. Hann kvað íbúa hússins hafa átt kost á því að fara út um dyr á suðurhlið hússins, að því gefnu að þeir væru vakandi og brygðust rétt við. Hann sagði að reikna hefði mátt með að eldurinn breiddist mjög hratt út vegna þess hvernig húsið væri byggt og ef forstofudyr hefðu verið opnar hefðu aðstæðurnar fljótt orðið mun verri. Hann kvaðst ekki hafa skoðað vettvang með hliðsjón af eldsupptökum. Hann kvað nokkurt magn af bensíni nauðsynlegt til þess að eldurinn næði að festa sig í gólfi og að smáskvetta af bensíni dygði ekki, þar sem bensínið sé fljótt að brenna upp. Hann kvað aðliggjandi eignir ekki hafa verið í hættu. Aðspurður um hvort íbúi í kjallara hefði verið í hættu kvað hann steypta plötu vera milli hæða og því liði langur tími, áður en hætta færi að stafa af eldinum þar. Vitnið L kvaðst hafa verið að aka með móður sinni í Laugardalnum umræddan morgun. Hún hafi séð þrjá stráka hlaupa í átt að Laugar­dalshöllinni og fara inn í bíl og aka á brott. Síðan hafi hún og mamma hennar séð reyk og eld og hafi hún þá tekið niður skráningarnúmer á bifreiðinni og hringt í Neyðar­línuna. Vitnið H, kvaðst hafa verið að aka með dóttur sinni rétt hjá húsinu A um kl. 9.00 umræddan morgun. Henni hafi virst sem eldur kæmi upp úr skóginum og síðan hafi hún séð að eldur logaði í útidyrahurð hússins. Hún hafi því næst séð mann hlaupa frá húsinu að bílastæði rétt hjá. Hann hafi farið inn í bíl sem þar var, ekið aðeins áfram og síðan tekið einhvern annan upp í bílinn. Henni hafi fundist þetta vera eins og íkveikja og hafi hún og dóttir hennar því beðið eftir slökkviliði og gert grein fyrir því sem þær sáu. Vitnið F kvaðst hafa verið að vinna á bensínstöð Shell umræddan morgun. Hann kvað ákærðu hafa komið á bensínstöðina, en einn þeirra hafi komið inn og keypt tvo bensínbrúsa og fyllt þá af bensíni. Einnig hafi hann keypt eldspýtustokk. Vitnið B kvaðst hafa verið með ákærðu á Karlagötunni aðfaranótt 1. júlí 2003 og um morguninn, en hún kvað ákærðu vera vini sína. Þau hafi verið búin að skemmta sér um helgina og hún hafi sofnað á mánudagskvöldinu og vaknað um morguninn við það að lögreglan var komin. Hún kvaðst ekki hafa haft hugmynd um hvað gerst hefði og kvaðst ekki hafa orðið vör við áfengis- eða fíkni­efnaneyslu um nóttina. Vitnið R kvaðst hafa búið með ákærða, Sigurði að Karla­götu og hafa dvalið með honum, ásamt ákærðu, Guðjóni og Ívari, sem og L, aðfaranótt 1. júlí 2003. Hún kvaðst vera kærasta ákærða, Sigurðar. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við að ákærðu neyttu áfengis- eða vímuefna um kvöldið eða nóttina. Þau hafi verið að horfa á vídeó um kvöldið og hafi hún sofnað. Vitnið Kristján K. Norðmann staðfesti skýrslur Frumkönnunar hf. um muni þá sem skemmdust í eldinum. Hann kvaðst hafa farið fyrir hönd Trygginga­miðstöðvarinnar til þess að meta tjón á húseigninni og hafi einnig aðstoðað tjónþola, Y, við að varpa ljósi á verðmæti fatnaðar og muna þeirra sem urðu eldinum að bráð. Fatnaðurinn og munirnir hafi allir verið brunnir, sviðnir eða sótugir. Hann kvaðst hafa séð alla þá hluti sem fram koma í verðmati hans, nema spegil sem verið hafi í anddyri hússins, en hann hafi einungis séð ljósmynd af honum. Hann kvað matið hafa farið þannig fram að hann hafi skráð niður gerð munarins og fengið uppgefið úr verslunum verð á nýjum sams konar eða sambærilegum hlut. Hann kvaðst hafa byggt á frásögn tjónþola um það hvort munirnir væru nýir eða notaðir og mat það sem fyrir liggi í málinu um verðmæti hlutanna sé enduröflunarverð þeirra og ekki hafi verið tekið tillit til hvort hlutirnir væru notaðir eða skemmdir. III Skaðabótakröfur 1. Tryggingamiðstöðin gerir bótakröfu í málinu að fjárhæð 1.317.855 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá tjónsdegi til þess dags er mál var höfðað, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna til greiðsludags. 2. Y krefst skaðabóta að fjárhæð 3.559.730 krónur vegna miska, fata-, skó- og munatjóns og lögmannsþóknunar. Krafan sundurliðast svo: Miskabótakrafa 2.000.000 krónur Fata-, skó- og munatjón 1.312.395 krónur Lögmannsþóknun 247.335 krónur Auk þess er krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. júlí 2003 til 28. september 2003, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna og 12. gr. þeirra. 3. Z krefst skaðabóta að fjárhæð 2.381.220 krónur vegna miska, fata-, skó- og munatjóns og lögmannsþóknunar. Krafan sundurliðast svo Miskabótakrafa 2.000.000 krónur Fata-, skó- og munatjón 308.900 krónur Lögmannsþóknun 78.320 krónur Auk þess er krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. júlí 2003 til 28. september 2003, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna og 12. gr. þeirra. Miskabótakröfur sínar reisa Y og Z á 26. gr. laga nr. 50/1993 og líta þau svo á að hér hafi verið um að ræða tilraun til manndráps. Hafi þau mátt þola mikla andlega vanlíðan, þar sem þau hafi óttast mjög um líf sitt. Kröfur sínar um fata-, skó- og munatjón byggja þau á mati Frumkönnunar hf. og um lögmannsþóknun vísa þau til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. IV Niðurstaða. Ákærðu hafa játað að hafa keypt tvo 5 lítra bensínbrúsa og hellt úr þeim á útidyratröppur og veggi húss Y að A og borið eld að. Með því hafi þeir ætlað að hræða Y, sem ákærðu, Guðjón og Sigurður, höfðu átt í illdeilum við, en talið engan vera heima. Þá hafa þeir neitað að hafa hellt bensíni inn í anddyri hússins. Ákærði, Sigurður, kvaðst hafa sparkað í útidyrahurðina og við það hafi komið gat á hana, en hann hafi ekki hellt bensíni inn í anddyri hússins. Ákærðu, Guðjón og Ívar, báru báðir fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að þeir hafi ekki vitað að bensíni hafi verið hellt inn í húsið. Ákærði, Ívar, bar hins vegar fyrir lögreglu 1. júlí 2003 að ákærði, Sigurður, hefði sparkað útidyrahurðinni upp, tekið af ákærða, Ívari, bensín­brúsann, og hellt úr honum í anddyri hússins. Skýrslu þessa staðfesti ákærði, Ívar, fyrir dómi 2. júlí 2003, er krafa um gæsluvarðhald yfir honum var tekin fyrir. Sama dag staðfesti ákærði, Guðjón, fyrir dómi skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu 1. júlí 2003, en þar var eftir honum haft að ofangreind atvikalýsing ákærða, Ívars, væri rétt. Við aðal­meðferð málsins gat ákærði, Ívar, ekki gefið neina skýringu á breyttum framburði sínum. Samkvæmt framburði vitnisins, Kristjáns Friðþjófssonar rannsóknar­lögreglu­manns, var útidyrahurð hússins mjög skemmd eftir þung högg. Vitnið kvað gólf í anddyri hússins hafa verið brunnið og aðeins inn í eldhús og kvað vitnið líklegt að bensíni hefði verið hellt á gólfið í anddyri, en það hefði ekki getað borist utan af útidyratröppum. Í skýrslu Guðmundar Gunnarssonar verkfræðings, sem hann staðfesti fyrir dómi, kemur fram að ætla megi að eldurinn á tröppum hússins og utandyra hefði kulnað af sjálfu sér, þegar bensínið hefði verið uppbrunnið, þar sem tröppurnar séu úr steinsteypu. Brunaálag í anddyri hafi fyrst og fremst verið fólgið í fötum sem þar hafi verið og í brennanlegum klæðningum í húsinu. Bruni í bensíni hafi verið nægjanlegur til þess að koma af stað eldi í fötunum og veggklæðningunum. Sá bruni hafi síðan magnast upp í anddyrinu, þar sem nægjanlegt aðstreymi súrefnis hafi verið að eldinum í gegnum brotna útidyrahurðina. Fyrir dómi kvað vitnið nokkurt magn af bensíni nauðsynlegt til þess að eldurinn næði að festa sig í gólfi og að smáskvetta af bensíni dygði ekki til þess. Af ljósmyndum þeim sem liggja frammi í málinu verður séð að anddyri hússins er mikið brunnið og plast fyrir einangrun í lofti í anddyri bráðnað. Þá er einnig ljóst af ljósmyndunum að þröskuldur við útidyrahurð og gólf í anddyri liggur nokkru ofar en pallur fyrir framan útidyr. Þegar framangreint er virt og höfð hliðsjón af atvikum málsins að öðru leyti, er sannað að ákærðu hafi einnig hellt bensíni inn í anddyri hússins. Húsið A er einbýlishús, steinsteypt, byggt árið 1933. Milligólf er stein­steypt en innveggir og klæðning innan á útveggjum úr timbri. Í kjallara hússins er sjálfstæð íbúð eða herbergi sem leigt er út. Samkvæmt matsgerð Guðmundar Gunnars­sonar verkfræðings hefur það skipt sköpum fyrir útbreiðslu eldsins að dyr milli eldhúss og anddyris voru lokaðar og réð því hending ein að ekki fór verr en raun varð. Ákærðu hafa haldið því fram í málinu að þeir hafi margsinnis barið að dyrum að A og dregið þá ályktun, er enginn kom til dyra, að enginn væri heima. Íbúar hússins, þau Y og Z, báru hins vegar fyrir dómi, að þau hefðu einungis heyrt eitt til tvö þung högg á útidyrahurðina, eins og sparkað væri í hana. Íbúi í kjallara kvaðst ekki hafa orðið var mannaferða. Fram er komið í málinu að ákærðu komu að húsi Y fyrir klukkan níu að morgni, er íbúar hússins voru sofandi. Þá er einnig sannað með framburði ákærða, Guðjóns, að þeir sáu bifreiðar standa fyrir utan húsið. Því máttu ákærðu ætla að íbúar væru heima og í svefni, en ósannað er að þeir hafi knúið dyra svo oft sem þeir hafa borið fyrir dóminum. Ákærðu hlutu því að sjá fyrir að með því að hella tíu lítrum af bensíni yfir tröppur, veggi og í anddyri hússins að A og bera eld að, stofnuðu þeir mannslífum í háska og ollu hættu á yfirgrips­mikilli eyðingu á eignum. Þegar framangreint er virt er sannað að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem greinir í ákæru og er þar réttilega heimfærð til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsiákvörðun. Ákærði, Guðjón Þór er fæddur árið 1972. Hann hlaut á árinu 1996 dóm, 90.000 króna sekt, fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum. Þá hlaut hann dóm á árinu 1997, 6 dagsektir, í Köbenhavns byret fyrir brot gegn 119. gr. dönsku hegningarlaganna. Á árinu 1999 gekkst hann undir greiðslu 50.000 króna sektar fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum. Síðast gekkst hann undir greiðslu 31.000 króna sektar, 29. janúar 2003, fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum. Brot þessi hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar. Brot það sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir er alvarlegt og réð því hending ein að tjón varð ekki meira en raun varð á. Til refsiþyngingar horfir að ákærði vann brot sitt í félagi við tvo aðra, en til refsimildunar horfir að ákærði játaði brot sitt í meginatriðum og féllst á greiðslu bótakröfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Þegar allt framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár en til frádráttar kemur gæsluvarðhald ákærða að fullri dagatölu. Vegna alvarleika brotsins þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu ákærða. Ákærði Ívar Björn er fæddur árið 1981. Hann hefur ekki gerst sekur um brot sem áhrif geta haft á ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot það sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu er alvarlegt og réð því hending ein að tjón varð ekki meira en raun varð á. Til refsiþyngingar horfir að ákærði vann brot sitt í félagi við tvo aðra, en til refsimildunar horfir að ákærði játaði brot sitt og skýrði fyrstur ákærðra frá atvikum hjá lögreglu. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár, en til frádráttar kemur gæsluvarðhald ákærða að fullri dagatölu. Vegna alvarleika brotsins þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu ákærða. Ákærði Sigurður Ragnar er fæddur árið 1981. Hann hlaut skilorðsbundna ákærufrestun í 1 ár, fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga, 15. febrúar 2001. Þá gekkst hann undir greiðslu 14.000 króna sektar fyrir brot gegn 1., sbr. 3. mgr. 37. gr. umferðarlaga, 24. ágúst 2001. Með dómi frá 17. desember 2001 var honum ekki gerð sérstök refsing fyrir brot gegn 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Síðast gekkst hann undir greiðslu 65.000 króna sektar, 3. desember 2003, fyrir brot gegn umferðarlögum og var þá sviptur ökurétti í 5 mánuði. Brot þessi hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot það sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu er alvarlegt og réð því hending ein að tjón varð ekki meira en raun varð á. Til refsiþyngingar horfir að ákærði vann brot sitt í félagi við tvo aðra, en til refsimildunar horfir að ákærði játaði brot sitt í meginatriðum. Þá hefur ákærði samþykkt greiðslu bótakröfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár, en til frádráttar kemur gæsluvarðhald ákærða að fullri dagatölu. Vegna alvarleika brotsins þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu ákærða. Bótakröfur. Ákærðu, Siguður og Guðjón, hafa samþykkt greiðslu bótakröfu Trygginga­miðstöðvarinnar hf. að fjárhæð 1.317.855 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta, en ákærði, Ívar, hefur hafnað greiðslu bótakröfu. Krafa Tryggingamiðstöðvarinnar hf. er studd fullnægjandi gögnum og ber að dæma ákærðu óskipt til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.317.855 krónur, auk vaxta frá 1. júlí 2003, samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 til 26. janúar 2004, eins og krafist er, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Ákærðu hafa hafnað greiðslu skaðabóta til handa Y og Z, en kröfur þeirra eru vegna miska og eignatjóns. Brotaþolar hafa krafist bóta vegna fata-, skó- og munatjóns samkvæmt mati Frum­könnunar hf. Samkvæmt framburði Kristjáns K. Norðmann fyrir dómi byggði hann á frásögn brotaþola um það hvort munirnir væru nýir eða notaðir og kvað verðmat hlutanna vera enduröflunarverð þeirra, en ekki hafi verið tekið tillit til hvort hlutirnir væru notaðir eða skemmdir. Í málinu liggur því ekkert fyrir um raunverulegt tjón á fötum, skóm og munum þeim er urðu eldinum að bráð. Kröfuliður brotaþola vegna eignatjóns er samkvæmt framangreindu ekki studdur fullnægjandi gögnum og ber að vísa þeim hluta kröfunnar frá dómi. Brotaþolar hafa lýst því fyrir dómi að þau hafi verið sofandi umræddan morgun og vaknað við högg á útidyrahurð. Er þau hafi gengið fram hafi eldur verið kviknaður í anddyri hússins. Af ótta við ákærðu hafi þau ekki hætt sér úr húsi og haldið sig því innandyra þar til slökkviaðgerðir hófust. Sú háttsemi sem ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir var til þess fallin að valda miklum ótta og kvíðaviðbrögðum hjá brotaþolum auk annarra andlegra þjáninga. Ber því samkvæmt b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993 að dæma ákærðu óskipt til að greiða brotaþolum hvoru um sig 250.000 krónur í miskabætur auk vaxta og dráttarvaxta eins og krafist er. Þá verða ákærðu dæmdir óskipt til að greiða hvorum brotaþola um sig 50.000 krónur vegna kostnaðar lögmanns við að halda skaðabótakröfu fram. Ákærði, Guðjón greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveins­sonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði, Ívar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, vegna verjandastarfa hans á rannsóknarstigi og við meðferð málsins fyrir dómi, samtals 250.000 krónur. Ákærði, Sigurður, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níels­sonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Að öðru leyti greiði ákærðu sakarkostnað óskipt, þar með talda þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 80.000 krónur vegna beggja brotaþola. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Ragnheiði Harðardóttur saksóknara. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, Guðjón Þór Jónsson, sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar refsivist ákærða dragist gæsluvarðhaldsvist hans að fullri dagatölu. Ákærði, Ívar Björn Ívarsson, sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar refsivist ákærða dragist gæsluvarðhaldsvist hans að fullri dagatölu. Ákærði, Sigurður Ragnar Kristinsson, sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar refsivist ákærða dragist gæsluvarðhaldsvist hans að fullri dagatölu. Ákærðu greiði óskipt Tryggingamiðstöðinni hf. 1.317.855 krónur, auk vaxta frá 1. júlí 2003, samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 til 26. janúar 2004, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Ákærðu greiði óskipt Z 300.000 krónur auk vaxta sam­kvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. júlí 2003 til 28. september 2003, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Ákærðu greiði óskipt Y 300.000 krónur auk vaxta sam­kvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. júlí 2003 til 28. september 2003, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Vísað er frá dómi þeim hluta kröfuliðar beggja brotaþola er lýtur að fata-, skó- og munatjóni. Ákærði, Guðjón, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði, Ívar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Ákærði, Sigurður, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt, þar með talda þóknun réttar­gæslumanns beggja brotaþola, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur.
Mál nr. 602/2011
Vinnuslys Líkamstjón Vinnuveitendaábyrgð Gjafsókn
A krafðist þess að viðurkennd yrði bótaskylda B vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í starfi, er hann fór með vinstri hönd upp um stút sandblandara til þess að losa stíflu í honum. Breytingar höfðu verið gerðar á blandaranum vegna tiltekins verkefnis þannig að neðsti hluti stútsins hafði verið skorinn af, en að því loknu settur aftur á þannig að hann var festur með tveimur skrúfboltum. Hæstiréttur vísaði til þess að A hefði skrúfað neðsta hluta stútsins lausan og komist þannig með höndina inn í blandarann, í stað þess að nota járnstaut sem ætlaður var til þess að losa stíflur í honum. Var þessi ráðstöfun A talin á hans eigin ábyrgð og ósannað að slys hans yrði rakið til ófullnægjandi öryggisbúnaðar sandblandarans. Þá þótti hvorki sannað að skort hefði á leiðbeiningar um framkvæmd starfans né að fyrirsvarsmönnum B hefði verið kunnugt um að A og eftir atvikum aðrir losuðu stíflur með þeim hætti sem gert hefði verið umrætt sinn. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2011. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamsáverka er áfrýjandi varð fyrir 11. maí 2007 í starfi hjá stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hann nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði aðeins tekin til greina að hluta og málskostnaður þá felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi, sem hóf störf hjá stefnda í október 2001, varð fyrir slysi við vinnu sína 11. maí 2007, er hann fór með vinstri hönd upp um stút sandblandara, sem hann starfaði við, til þess þess að losa stíflu í honum. Reyndist sandblandarinn vera í gangi og lentu fingur vinstri handar áfrýjanda í snigli, sem ber sand í gegnum blandarann. Stjórntæki sandblandarans eru við hlið stútsins, sem áður greinir. Áfrýjandi hafði starfað við sandblandarann í um það bil eitt ár er slysið varð. Aðstæðum og atvikum að slysinu er lýst skilmerkilega í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir breytti stefndi sandblandaranum þannig að neðsti hluti stútsins var skorinn af vegna tiltekins verkefnis, en að því loknu settur á aftur þannig að hann var festur með tveimur skrúfboltum. Í því horfi var sandblandarinn er slysið varð og var ekki unnt að fara með höndina inn í blandarann til að losa stíflur. Það þurfti að gera með járnstaut og er ósannað í málinu að hann hafi ekki verið tiltækur er slysið átti sér stað. Áfrýjandi notaði þó ekki þá aðferð heldur skrúfaði neðsta hluta stútsins lausan og komst á þann hátt með höndina inn í blandarann. Var sú ráðstöfun hans á eigin ábyrgð en ekki stefnda. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er ósannað að slys áfrýjanda verði rakið til ófullnægjandi öryggisbúnaðar sandblandarans. Skiptir ekki máli í því sambandi þótt framangreindar breytingar á honum hafi leitt til þess að forsendur öryggismerkingar hafi ekki lengur verið fyrir hendi. Jafnframt er hvorki sannað að slysið verði rakið til skorts á leiðbeiningum til áfrýjanda um hvernig standa ætti að því að losa um stíflur í sandblandaranum né að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi verið kunnugt um að áfrýjandi og eftir atvikum aðrir starfsmenn losuðu tilfallandi stíflur með því að skrúfa lausan neðsta hluta stútsins án þess að straumur til sandblandarans væri rofinn. Er því skilyrði reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, að orsök tjóns þurfi að vera rakin til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna vinnuveitandans ekki fullnægt og verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda því staðfest. Þarf þá ekki að huga sérstaklega að ætlaðri eigin sök áfrýjanda. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og ákvæði hans um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. október 2011. Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. september 2011, var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness af A, […], gegn B ehf., […], og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu sem birt var 25. janúar 2011. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda vegna líkamsáverka sem stefnandi varð fyrir 11. maí 2007 í starfi sínu hjá stefnda er hann hlaut varanlega líkamsáverka á baugfingri, löngutöng og vísifingri vinstri handar. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins en til vara að dómkröfur stefnanda verði aðeins teknar til greina að hluta. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur. I. Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi slasast við vinnu sína í B ehf. þann 11. maí 2007. Hann hafi unnið við sand­blandara, hluta af vélasamstæðu í málmsteypunni, þegar snigill, sem ber sand að vélinni, hafi stíflast. Stefndi hafi áður breytt vélinni á þann hátt að settur hafði verið nýr útbúnaður (sigti) ofan við pönnu til þess gerða að taka við kögglum eða steinum, sem skildust frá sandinum sem fara átti í framleiðsluna. Það hafi komið fyrir að úrgangurinn hafi safnast fyrir ofan sigtið og stíflað snigilinn. Þá hafi orðið að losa þennan útbúnað frá og kraka upp í þau göng sem úrgangurinn gekk eftir. Til þess hafi verið komið fyrir járnfleyg (kraga) við vélina sem hafi átt að nota ef hún stíflaðist. Hafi fleygur þessi verið týndur í nokkurn tíma fyrir slysið. Stefnandi hafi kvartað yfir því við verkstjóra stefnda en ekki hafi verið brugðist við umkvörtunum stefnanda, heldur vinnslu haldið áfram eins og ekkert hefði í skorist. Stefnandi kveður það samt sem áður hafa verið algengt að snigillinn hafi stíflast og þá hafi þurft að losa pönnuna/sigtið/hlífina frá og kraka með járnstöng inn í snigilinn til að losa stífluna. Á slysdegi hafi stefnandi slökkt á vélinni, eða talið sig gera það, áður en hann hafi losað pönnuna/sigtið. Sökum hávaða í vélasalnum hafi hann ekki greint hvort vélin væri í gangi eða ekki. Hafi hann talið, í ljósi þess að hann hafi slökkt á vélinni og að járn­stöngin hafi ekki verið tiltæk, að hann yrði að losa stífluna með öllum tiltækum ráðum hið snarasta en mikið hafi legið við að vinna við vélina stöðvaðist ekki. Verkstjórinn hafi verið vanur að láta vel í sér heyra ef slíkt hafi komið fyrir þar sem tjón hafi þá orðið á framleiðslunni. Því hafi orðið að bregðast fljótt og örugglega við og losa um stífluna. Því hafi stefnanda brugðið þegar vélin hafi stíflast og ekki haft önnur verk­færi tiltæk en höndina til þess að losa stífluna, enda hafi hann haldið að vélin væri ekki í gangi. Um leið og stíflan hafi brostið hafi snigillinn hins vegar tekið við sér með þeim afleiðingum að stefnandi hafi slasast illa á vinstri hendi. Farið hafi verið rak­leiðis með stefnanda á slysadeild þar sem gert hafi verið að sárum hans eins og kostur hafi verið. Lögregla hafi verið kvödd á slysstað um 45 mínútum eftir slysið svo sem fram komi í lögregluskýrslu sem lögð hafi verið fyrir dóminn. Í lögregluskýrslunni komi fram að lögreglan hafi rætt við einn af eigendum félagsins, C. C hafi sagt að stefnandi hafi verið að vinna á sandblásturs­vélinni. „Hafi vélin stíflast og [A] því tekið öryggishlífina frá, því það hefði ekki dugað að hreinsa vélina með hlífina á. [A] hafi því tekið hlífina af, sett vinstri höndina upp í vélina með þeim afleiðingum að hann slasaðist á fingrum vinstri handar.“ Í læknisvottorði D, sérfræðings í bæklunar- og handar­­skurðlækningum, komi fram að stefnandi hafi leitað á slysadeild þann 11. maí 2007 með mikla áverka á vinstri hendi. Hafi stefnandi upplýst að hann hafi verið að vinna við að hreinsa steypublöndunarvél með vinstri hendi en óvart rekið sig í takka og kveikt á vélinni og þannig klemmt sig í valsinum. „Við skoðun á slysadeild voru verulegir áverkar á mjúkpörtum og beinum fjærenda vísifingurs, löngutangar og baug­fingurs. Röntgenmynd var fengin og sýndi þverbrot á miðkjúku vísifingurs nálægt fjærlið án mikillar tilfærslu. Á svipuðum slóðum á löngutöng var þverbrot í miðkjúku með verulegri tilfærslu. Í baugfingri var mölbrot á fjærenda fjærkjúkunnar og hliðrun töluverð.“ Læknirinn lýsi áverkum enn frekar þannig: „Á vísifingri var húðin að hluta rifin af. Langatöng var mjög illa farin. Fjærendi var fölur og engin merki blóðflæðis. Fjærhlutinn hékk í raun á grönnum stilki. Á baugfingri var nöglin rifin af og miklir áverkar á mjúkvefjum“. Stefnandi hafi farið aftur í skoðun til sama læknis þann 21. maí 2008. Sú skoðun hafi leitt eftirfarandi í ljós: „Engin bólga eða aflögun var sýnileg á vinstri úlnlið. Hreyfing vinstri úlnliðs var eðlileg. Ástand á fingrum var þannig: I- eðlilegt ástand með eðlilegri hreyfingu og skyni. II- mjósleginn, rétti­skerðing c.a. 45 gráður yfir fjærlið en með aðstoð hægt að rétta lið að fullu. III- ástand eftir stúfhögg gegnum miðkjúku. Aumur við­­komu yfir stúf. IV- kartnögl. Aflögun á fjærkjúku. V- eðlilegt ástand …Undirritaður taldi ekki mikinn ávinning af því fyrir [A] að fara í aðgerð vegna réttiskerðingar vísifingurs enda óvíst hvar sinavandinn raunverulega lægi þar. Viðkvæmni á stúfi löngutangar yrði eingöngu meðhöndluð með íhaldssömum hætti. Loks þótti ekki freistandi að gera aðgerð á nögl baugfingurs þar sem ógróið brot var í fjærkjúkunni og í ljós kom að [A] hafði heldur ekki mikinn áhuga á aðgerð yfirleitt vegna þess.“ Í samantekt í læknisvottorðinu komi eftir­farandi fram: „[A] er þannig hraustur, rétthentur […] verkamaður sem meiddist illa á vinstri hendi við vinnu sína fyrir rúmu ári. Í aðgerð sama dag varð að fjarlægja fjærenda vinstri löngutangar um miðja miðkjúkuna. Auk augljósra eftir­stöðva eftir það hafði [A] við lokaskoðun ári eftir slys skerta réttu yfir fjærlið vísi­fingurs og erfiðleika við að beygja hann auk kartnaglar og ógróins brots á fjærkjúku á baugfingri. Hann lýsti að auki verkjum frá úlnliðnum. Ekki þótti tilefni til frekari skurðaðgerða að sinni. Horfur [A] eru þær, að réttiskerðing á vísifingri, stúfhögg á löngutöng og kartnögl og aflögun fjærkjúku baugfingurs eru varanleg. Nytsemi handarinnar verður þannig aldrei söm og fyrir slys. Hitt er þó mögulegt, að verkir dofni með tímanum enda eingöngu ár liðið frá slysi.“ Stefnandi kveðst hafa átt rétt á bótum úr launþegatryggingu sinni eftir slys­atburðinn. Hafi E læknir metið stefnanda en í mati hans komi eftirfarandi fram: „Í vinnuslysinu 11.05.2007 slasaðist [A] talsvert á vinstri hendi. Stúfhögg er um miðja kjúku vinstri löngutangar, kartnögl og skert hreyfing í vinstri baugfingri og væg hreyfiskerðing í vinstri litlafingri. Ógróið brot í fjærkjúku vinstri baugfingurs, skertur hreyfiferill í fjærkjúkulið vinstri vísifingurs. Skertur gripkraftur í vinstri hendi eins og við er að búast eftir þessa áverka. Einnig eru einkenni frá vinstri úlnlið en ekki hefur greinst beináverki þar á röntgenmyndum.“ Hafi læknirinn talið að tímabundin læknisfræðileg örorka (tímabundið atvinnutjón) væri frá slysdegi til 15. júlí 2007 og væri 100% en varanleg læknisfræðileg örorka (miski) væri 18%. Stefnandi kveður réttargæslustefnda hafa hafnað bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðar­tryggingu stefnda umfram launþega­tryggingu. Höfnun bótaskyldu byggi á umsögn Vinnueftirlitsins sem kallað hafi verið til vegna slyssins. Í umsögn Vinnueftirlitsins sé komist svo að orði: „Tildrög slyssins voru þau að slasaði var að vinna við sandblandara. Snigilrör á blásaranum stíflaðist og til að komast að stíflunni, þurfti slasaði að fjarlægja grind, sem var við enda rörsins að neðanverðu. Hann taldi sig hafa slökkt á vélinni, en þar sem hann var með heyrnahlífar og hugsanlega verið hávaði frá öðrum búnaði í vinnusalnum, heyrði hann ekki að vélin var enn í gangi. Venjulega er notað sér­stakt járn til að losa um svona stíflur, en í þetta skipti var það, ein­hverra hluta vegna, ekki tiltækt. Slasaði stakk vinstri hendi upp í rörið, grandalaus um að vélin væri í gangi og lenti þá með þrjá fingur í sniglinum og brotnuðu þeir illa … Orsakir slyssins virðast helst vera þær að járnið, sem venjulega er notað til stíflulosunar, var ekki tiltækt og að slasaði heyrði ekki að vélin væri í gangi.“ Stefnandi kveður réttargæslu­stefnda hafa viðurkennt að um vinnuslys hafi verið að ræða og greitt stefnanda bætur úr launþegatryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi hafi hins vegar ekki fallist á skaða­bótaskyldu stefnda vegna líkamstjóns stefnanda. Sé stefnandi því knúinn til þess að höfða mál þetta. II. Stefndi kveður málsatvik með þeim hætti að mánu­daginn 11. maí 2007 hafi stefnandi slasast á fingrum við vinnu sína hjá stefnda. Hafi stefnandi haft umsjón með sandblandara af gerðinni SPARTAN II, númer […], ágerð 2006. Hafi sand­blandarinn verið CE- merktur. Stefnandi hafi séð um að hreinsa sandblandarann sem gert hafi verið reglulega á tveggja til fjögurra vikna fresti. Auk þess hafi stundum þurft að hreinsa ef snigilrör stíflaðist eða snigillinn stoppaði vegna of mikillar mótstöðu af sandinum. Sandblandarinn hafi verið opnaður að ofanverðu til hreinsunar, þar sem útstreymis­stútur hafi átt til að stíflast, en stundum hafi þurft að hreinsa stútinn neðan frá. Við opnun blandarans að ofanverðu hafi straumur farið af vélinni en þeim megin hafi engin öryggisgrind verið fyrir hreyfanlegum hlutum vélarinnar. Þegar hreinsa hafi þurft neðan frá hafi hins vegar verið öryggisgrind neðst í stútnum sem hindrað hafi að hægt væri komast með hendurnar að hættulegum og hreyfan­legum hlutum í snigli sand­blandarans. Op hafi verið neðan á stútnum um 15 sentímetra í þvermál og harðbannað hafi verið að fara með höndina upp í stútinn. Til að losa stíflur hafi venjulega verið notaður 250-300 millimetra langur stálstautur. Stefnandi hafi séð um að hafa ávallt tiltæk verk­færi til að hreinsa sandblandarann. Stefnandi hafi unnið við blandarann í eitt ár fyrir slysið. Stefndi hafi allnokkru áður en slysið varð skorið frá neðsta hluta stútsins til að stytta hann meðan framleitt hafi verið tiltekið mót fyrir fyrirtækið […]. Mótið hafi verið mjög hátt og þurft hafi háan mótakassa sem ella hefði ekki komist undir blandarann. Þetta hafi verið gert með sam­þykki framleiðanda. Að loknu þessu verkefni hafi stefndi fest afskorna hluta stútsins aftur á með tveimur skrúfuboltum. Hafi blandarinn þá aftur verið kominn í sama horf og áður, nema hvað hægt hafi verið að taka neðsta hluta stútsins frá með því að skrúfa upp skrúfuboltana með skrúflykli en það tekið nokkrar mínútur. Hafi blandarinn verið í þessu horfi þegar stefnandi slasaðist. Hins vegar sé rangt og misskilningur að settur hafi verið í blandarann „nýr útbúnaður (sigti) ofan við pönnu“, eins og fram komi í stefnu. Stefndi kveður tildrög slyssins hafa verið þau að sandblandarinn hafi stíflast sem oftar. Stál­stauturinn til að losa stífluna hafi af einhverjum ástæðum ekki verið tiltækur. Í stað þess að kalla til verkstjóra eða nota annað tiltækt verkfæri hafi stefnandi losað upp festibolta stútsins með skrúflykli og tekið burtu neðsta hluta stútsins með öryggis­grindinni. Hins vegar hafi næg önnur verkfæri verið tiltæk nálægt blandaranum, svo sem skrúfjárn, kúbein eða skrúflykill. Stefnandi hafi talið sig hafa slökkt á vélinni. Hann hafi verið með heyrnarhlífar og sagst ekki hafa heyrt hvort vélin hafi verið í gangi. Hafi hann síðan stungið vinstri hendi upp í snigilrörið til að losa stífluna með hendinni og lent með þrjá fingur í sniglinum sem hafi verið á hreyfingu. Hafi fingurnir brotnað illa. Enginn sjónarvottur hafi verið að slysinu. Stefndi telji mögulegt að stefnandi hafi rekið sig í gangsetningarhnapp vélar­innar þegar hann hafi reynt að losa stífluna. Hann hafi strax verið fluttur á slysadeild og lögregla og Vinnueftirlit kvödd á vettvang. Lögregla hafi rætt við stefnanda á slysadeildinni. Lögreglan hafi haft eftir honum að hann hafi ýtt á takka til að stöðva vélina. Hann hafi verið með heyrnarhlífar og því ekki heyrt hvort vélin hafi slökkt á sér eða ekki. Eftir að hafa árangurslaust reynt að losa stífluna með hlífina (öryggisgrindina) á, hafi hann tekið hlífina af og sett vinstri höndina upp í vélina til að hreinsa hana. Síðan hafi hann fundið að spaðarnir í vélinni hafi enn verið í gangi. Sam­kvæmt læknisvottorði hafi hann sagt læknum á slysadeild að hann hafi verið að hreinsa vélina með vinstri hendi en óvart rekið sig í takka og kveikt á vélinni og þannig klemmt sig í valsinum. Stefndi greinir einnig frá því að í frumumsögn Vinnueftirlitsins segi, eftir frásögn C um aðdraganda slyssins, að stefnandi hafi talið sig hafa slökkt á vélinni. Þar sem hann hafi verið með heyrnarhlífar og hugsanlega verið hávaði frá öðrum búnaði í vinnusalnum hafi hann hins vegar ekki heyrt að vélin var enn í gangi. Sérstakt járn hafi venjulega verið notað til að losa um svona stíflur en í þetta skipti hafi það einhverra hluta vegna ekki verið tiltækt. Hafi stefnandi stungið vinstri hendi upp í rörið grandalaus um að vélin væri í gangi. Í umsögn Vinnueftirlitsins segi enn fremur að aðstæður á slysstað hafi virst vera viðunandi og ekki verið gerðar athuga­semdir við þær. Sandblásarinn hafi verið nýlegur og CE- merktur. Virðist orsakir slyssins helst vera þær að járnið, sem venjulega hafi verið notað til stíflulosunar, hafi ekki verið tiltækt og að slasaði hafi ekki heyrt að vélin hafi verið í gangi. Síðar hafi Vinnueftirlitið endurskoðað umsögn sína vegna ábendingar um að vélinni hafi verið breytt. Hin endur­skoðaða umsögn vinnueftirlitsins sé frá 8. febrúar 2011. Þar segi að breytingar hafi verið gerðar á blandaranum þannig að neðsti hluti stúts, sem beini sandi í steypumót, hafi verið skorinn af en festur á ný með skrúfuboltum. Öryggis­grind sé í neðri hluta stútsins sem varni því að hægt sé að komast að hættulegum og hreyfanlegum hlutum í snigli vélarinnar. Þessi breyting hafi verið gerð til að unnt væri að blanda sandi í hærri mót en upprunalega hafi verið gert ráð fyrir. Breytingin hafi verið gerð eftir munnlegu leyfi framleiðanda. Með hliðsjón af framangreindu sé það mat Vinnueftirlitsins að rekja megi orsök slyssins til eftirfarandi atriða: 1. Verkið hafi ekki verið unnið í samræmi við starfsvenjur, þ.e. ekki notast við sérstakt verkfæri til að losa stífluna. 2. Breytingar á vélinni hafi gert það mögulegt að komast að hreyfanlegum hlutum hennar. 3. Áhættumat fyrir vinnu­staðinn hafi ekki verið gert. Vinnueftirlitið hafi gefið fyrirmæli um að lögð yrði fram ný „sam­ræmis­yfirlýsing“ vegna breytinganna eða vélinni komið aftur í fyrra horf. Stefndi kveður stefnanda hafa verið […] ára að aldri á slysdegi. Hann hafi verið ófaglærður. Hann hafi unnið hjá stefnda í sex ár eða frá 2001 þar af í rúmlega eitt ár við sandblandarann sem hann slasaðist við. Áður hafi hann unnið við annan sandblandara hjá stefnda. Hafði stefnandi í upphafi fengið leiðbeiningar um það hvernig standa ætti að verki og sér­staklega brýnt fyrir honum að ekki mætti undir neinum kringumstæðum stinga hendinni upp í sandop á blandara. Hafi þeim sem unnið hafi við sandblandara, þar á meðal stefnanda, verið kenndar eftirfarandi verklags- og öryggis­reglur: Að láta sam­starfsmann eða yfirmann vita þegar stöðva þyrfti og opna blandara til að sinna hreinsun. Að slá út höfuðstraum af blandara á stjórnskáp rétt við blandarann. Að taka straum af blandara með því að ýta á neyðarstopprofa á blandaranum. Að nota verkfæri til hreinsunar og fara aldrei með hendurnar inn í stút á blandara eða í snigilrör. Stefndi greinir svo frá að stefndi og réttargæslustefndi hafi talið að slys stefnanda væri ekki skaðabótaskylt. Stefnandi hafi skotið málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Samkvæmt úrskurði nefndarinnar 5. ágúst 2009 hafi nefndin talið að stefndu bæru ekki skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda. Í úrskurði nefndarinnar segi efnis­lega að stefnandi hafi farið með aðra höndina upp í stútinn á snigilrörinu án þess að full­vissa sig um að slökkt væri á vélinni. Yrði slysið ekki rakið til bilunar eða galla í vélinni eða til þess að vélin hafi að öðru leyti verið vanbúin. Ekkert liggi fyrir um það að járnið, sem notað hafi verið til að losa um stífluna, hafi ekki verið tiltækt vegna atvika sem stefndi beri ábyrgð á. Þá segi að engin haldbær rök séu fyrir því að slysið megi rekja til þess að stefndi hafi ekki gætt laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustu og öryggi á vinnu­stöðum eða stjórnvaldsreglna settum samkvæmt þeim. Að öllu athuguðu beri stefndi ekki skaða­bótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda og bætist tjón hans því ekki úr ábyrgðar­tryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Stefnandi hafi í kjölfarið talið að úrskurður nefndarinnar væri ekki byggður á réttum forsendum. Hann hafi snúið sér til réttargæslustefnda með bréflegri kröfu um að félagið hlutaðist til um frekari upp­lýsinga­öflun. Í bréfinu hafi meðal annars verið sagt að fyrir slysið hafi vélinni verið breytt á þá leið að sett hafi verið nýtt sigti í pönnuna eða kassann sem sá hluti sandsins sem ekki blandast hafi safnast í. Slíkt sigti hafi ekki verið í vélinni og vélin því vanbúin. Þá hafi járnið sem nota hafi átt við að losa stíflur verið týnt í nokkurn tíma og yfirmenn stefnda vitað það. Þeir hafi látið óátalið að stefnandi losaði stíflur með hendinni eins og hann gerði. Þá telji stefnandi að hann hafi rekið sig í rofa þegar hann losaði stífluna en rofinn hafi skagað út í loftið og verið hættulegur. Af hálfu réttargæslustefnda hafi kröfum og staðhæfingum stefnanda verið hafnað með því málsatvik hafi að fullu verið upplýst með rannsókn lögreglu og Vinnueftirlits, slysa­tilkynningum og máls­­atvika­lýsingu lögmanns stefnanda í fyrri bréfum og málskoti til úrskurðarnefndar en samræmi væri í þeim gögnum. III. Stefnandi byggir dómkröfu sína á að hann hafi slasast við vinnu sína í vinnusal stefnda að […] þann 11. maí 2007. Hann hafi hlotið varanlega líkamsáverka á vinstri hendi þegar snigill í sandblandara hafi óvænt farið í gang. Byggir stefnandi á því að hann hafi lotið boðvaldi verkstjóra, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 46/1980 og 21. gr. sömu laga. Stefnandi byggir á því að búnaður sem venjulega hafi verið notaður til að losa sams konar stíflur í sandblandaranum hafi ekki verið til staðar. Sú venja sé staðfest með yfirlýsingu F. Hafi stefnandi meðal annars verið búinn að vekja máls á þessari vöntun við verkstjóra en því ekki verið sinnt, sem brjóti gegn skyldum verkstjóra eins og þeim sé lýst í 23. gr. laga nr. 46/1980. Þá byggir stefnandi á að stefndi hafi ekki látið fara fram áhættumat sem 65. gr. a. laga nr. 46/1980 geri þó ráð fyrir, sbr. einnig 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Vinnu­veitandinn hafi því ekki verið búinn að greina þær hættur sem skapast gætu í vinnslusal sínum. Byggir stefnandi á að Vinnueftirlitið hafi þegar þann 22. mars 2005 gert þá kröfu að slíkt áhættumat yrði gert fyrir málmbræðsluna en því hafi ekki verið sinnt. Stefnandi byggir á að hefði slíkt mat farið fram hefði verklag það sem tíðkað hafi verið í málmbræðslunni við þennan hluta vélasamstæðunnar ekki fengist samþykkt. Þá byggir stefnandi á að vankantar hafi verið á stjórnbúnaði vélasamstæðunnar og að hann hafi þrýst á stjórnborð vélarinnar til þess að stöðva vélina. Stefnandi byggir einnig á því að ekki hafi verið gætt 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um að atvinnurekandi skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tæki, sem starfsmönnum sé ætlað að vinna við, verði notað án þess að öryggi starfsmanna sé ógnað. Ekki sé um það deilt að umræddur snigill hafi átt það til að stíflast og þá hafi starfsmenn þurft að losa frá sigti/hlíf/pönnu til þess að komast að stíflunni og losa hana. Jafnvel þótt rofi í stjórnborði hafi gefið til kynna að vélin ætti að vera stöðvuð hafi stefnandi ekki með nokkru móti getað vitað að straumur væri enn á vélasamstæðunni. Ekki hafi verið settur nemi (útsláttarrofi) á sigtið/pönnuna, sem þó hafi oft þurft að losa, til að rjúfa straum á vélinni. Bendir stefnandi á 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006 í því efni en stórlega hefði mátt draga úr slysahættu með því að setja útsláttarrofa á sigtið/pönnuna. Byggir stefnandi á að það hafi verið gáleysi stefnda að útbúa ekki slíkan útsláttarrofa þar sem starfsmenn hans hafi oft þurft að losa sigtið/pönnuna frá sniglinum til þess að fært væri að losa stífluna. Byggir stefnandi á að þar sem mikill hávaði sé allajafna í vélasal hafi hann ekki heyrt hvort vélin var í gangi eða ekki en slíkt sé óforsvaranlegur frágangur á vél. Þá byggir stefnandi á því að hafi hann ræst vélina óviljandi (rekið sig í rofann/slökkvarann) gildi um það regla 2.1 í Viðauka I með reglugerð nr. 367/2006, um að stjórnbúnaði skuli komið fyrir utan hættusvæða og að engin hætta megi stafa af gangsetningu hans sem rekja megi til gáleysis. Samkvæmt sömu reglu skuli stjórn­búnaður vera öruggur og við val á honum skuli hafa í huga fyrirsjáanlegar bilanir, galla og álag miðað við fyrirhugaða notkun. Byggir stefnandi á að stefndi hafi ekki haft ofan­greint í huga þegar breytingar hafi verið gerðar á sigtinu/pönnunni á sandblandaranum. Hafi breytingin einmitt verið framkvæmd þar sem nokkuð oft hafi komið fyrir að sand­blásarinn stíflaðist. Byggir stefnandi á að stefndi hefði átt að hafa ofangreind öryggis­sjónarmið í huga þegar breytingin á vélinni hafi farið fram en mjög þröngt hafi verið um þann starfsmann sem losa hafi átt stíflu og því hætta á að starfs­maðurinn rækist í þau. Stefnandi byggir einnig á að járnstöngin, sem alla jafna hafi verið notuð til þess að losa stíflur úr sandblandaranum, hafi ekki verið tiltæk á þeim stað sem hún hafi alla jafna verið geymd. Byggir stefnandi á að verkstjórn hafi verið ábótavant þar sem þá þegar hafi verið búið að kvarta yfir því að járnstöngin hafi ekki verið tiltæk á þeim stað þar sem hún hafi alla jafna verið geymd. Það sé á ábyrgð verkstjóra að sjá til þess að slíkt öryggistæki sé tiltækt og sé á sínum stað. Byggir stefnandi enn fremur á að hart hafi verið lagt að þeim sem við vélina unnu að vélin stöðvaðist ekki þar sem hún hafi verið tengd öðrum vélum og þá gæti öll framleiðslan eyðilagst. Stefnandi byggir á að sandblandarinn, sem sé með svokallað CE- merki, hafi ekki verið skoðaður eftir þá breytingu sem stefndi hafi látið gera á vélinni. Með þessu hafi stefndi í raun blekkt stefnanda og einnig Vinnueftirlitið þegar það hafi komið á staðinn í kjölfar slyssins og ekki athugað vélina vegna CE- merkingarinnar. CE-merking véla sé til þess fallin að auka traust manna á slíku tæki, sbr. 3. gr. reglugerðar nr. 761/2001, sbr. einnig 3. mgr. 8. gr. sömu reglugerðar, þar sem fjallað sé um að óheimilt sé að einkenna vél með slíku merki á þann hátt að þriðji maður sé í villu um þýðingu merkingarinnar. Tæki þurfi að standast skoðun og starfsmenn megi gera þá kröfu að tæki með slíkri merkingu sé eins öruggt og kostur sé. Byggir stefnandi enn fremur á reglu 1.4.2 í viðauka I reglugerðar nr. 761/2001 um fastar og lausar hlífar. Slíkar hlífar skuli vera í tengslum við læsingarbúnað til að koma í veg fyrir að hreyfanlegir vélar­hlutar fari af stað á meðan unnt sé að komast að þeim og þær þurfi að gefa skipun um stöðvun þegar þær fara úr læstri stöðu. Þá byggir stefnandi á að vél skuli hanna, smíða og útbúa þannig að stjórnandi þurfi sem sjaldnast að hafa afskipti af henni. Byggir stefnandi á því að þegar slíkt sé ekki hægt verði afskipti stjórnanda vélarinnar að fara fram á auðveldan og öruggann hátt, sbr. reglu 1.6.4 í viðauka I í ofangreindri reglugerð. Slíku hafi ekki verið að heilsa í tilviki stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að líkamstjónið sé bótaskylt á grundvelli vinnuveitenda­ábyrgðar. Reglan sé ólögfest almenn regla sem byggi á að vinnuveitendur beri ábyrgð á skaðaverkum starfsmanna sinna. Felist hin saknæma hátt­semi vinnuveitanda í framan­greindum málsástæðum. Stefnandi hafi verið starfsmaður stefnda, sem hafi haft hús­bóndavald yfir honum, og háttsemi tjónvalds ekki verið fjarlæg starfi hans. Raunar hafi starf stefnanda að hluta til falist í því að losa slíkar stíflur og því augljós tengsl við starfið. Stefnandi byggir enn fremur á því að leggja beri ábyrgð á vinnu­veitanda áður en horft sé til hugsanlegrar eigin sakar starfsmanns. Þá byggir stefnandi á tilskipun EBE- ráðsins frá 12. júní 1989 (89/391/EBE) um lögleiðingu ráðstafana er stuðli að bættu öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustöðum sem og tilskipun ráðsins frá 30. nóvember 1989 um lágmarkskröfur varðandi öryggi og hollustu er starfsmenn noti tæki á vinnu­stöðum (89/655/EBE) sem báðar hafi verið innleiddar í landsrétt. Byggir stefnandi á að ef ekki sé fyrst horft á ábyrgð vinnuveitanda gagnvart eigin sök starfs­manns muni þessar reglur ráðsins, auk ofangreindra laga, ekki ná markmiðum sínum. Þá byggir stefnandi á að greina verði á milli þeirra skyldna sem hvíli á vinnuveitanda annars vegar og starfs­manna hans hins vegar. Byggir stefnandi á að þegar líkamstjón megi rekja til þess að vinnuveitandi hafi ekki farið eftir reglum sem gilda um öryggi á vinnustað beri hann ábyrgð á slysi sem verði á starfsmanni hans, hvort sem slysinu sé valdið af gá­leysi eða ásetningi. Vinnuveitanda sé skylt að tryggja að aðstæður á vinnustað tefli ekki öryggi starfsmanna í tvísýnu, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980. Þær skyldur sem lög leggi á starfs­mann megi ekki vera það þungbærar að þær geri að engu skyldur vinnuveitanda sam­kvæmt lögum og tilskipunum ráðsins sem að ofan greini. Reglurnar um að vinnu­veitandi tryggi öryggi á vinnustað nái ekki markmiðum sínum á skilvirkan hátt ef ekki sé jafn­framt fallist á bótaábyrgð hans ef út af bregði. Þetta fái stoð í 3. mgr. 5. gr. til­skipunar 89/391/EBE sem og dómi EFTA dómstólsins í máli nr. E-2/10 þar sem segi að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína skuli ekki hafa áhrif á megin­regluna um ábyrgð vinnuveitanda. Ábyrgðin á öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustað hvíli fyrst og fremst á vinnuveitanda. Byggir stefnandi á að ekki sé um óvenjulegar eða ófyrirsjáanlegar kringumstæður að ræða þar sem sérstakt járn hafi átt að vera tiltækt til þess að losa stíflur úr vélasamstæðunni. Því eigi vinnuveitandi að bera megin­ábyrgðina á öryggi og heilsu starfsmanna sinna. Hefði öllum öryggisreglum verði fylgt hefði stefnandi einfaldlega ekki orðið fyrir líkamstjóni. Því geti ekki verið um stórfellt gáleysi stefnanda að ræða. Því hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem stefndi beri ábyrgð á. Þá byggir stefnandi á að hann eigi lögvarða hagsmuni af því að viðurkenningar­krafa hans verði tekin til efnislegrar úrlausnar þar sem sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi hlotið varanlegt líkamstjón í vinnuslysi sem hann hafi orðið fyrir. Um lagarök vísar stefnandi til hertrar sakar­reglu þar sem vinnuaðstæður séu hættulegar og reglunar um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísar stefnandi til reglunar um uppsafnaða sök og nafnlaus mistök. Enn fremur vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 ásamt reglugerð nr. 431/1197 um notkun tækja, 1-6. gr., reglu­gerðar nr. 581/1995, reglugerðar nr. 761/2001, um vélar og tækjabúna auk nefndra EB- reglna. Viðurkenningarkröfu sína byggi stefnandi á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um málskostnað byggi stefnandi á 130. gr. sömu laga. IV. Stefndi byggir á því að skaða­bótaábyrgð á slysinu fari eftir sakarreglunni. Á stefnanda hvíli sönnunarskyldan um meinta sök stefnda og orsakatengsl. Aðalkrafa stefnda um sýknu sé á því byggð að ekki sé sannað að stefndi eða starfsmenn hans eigi nokkra sök á slysi stefnanda sem alfarið megi rekja til stórfellds gáleysis stefnanda sjálfs. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi: Í fyrsta lagi hafi slys stefnanda verið rannsakað af lögreglu og Vinnueftirlitinu. Ekkert hafi komið fram við þá rann­sókn sem bent hafi til þess að sandblandarinn hafi verið gallaður eða búnaði hans áfátt og slysið megi að rekja til þess. Rannsóknaraðilar hafi heldur engar athuga­semdir gert í þá átt að tilteknar öryggisreglur í lögum eða reglu­gerðum hefðu verið brotnar hvað varðaði öryggisbúnað sandblandarans og að það hefði orsakað slysið. Það hafi líka verið niðurstaða Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum að engin haldbær rök væru fyrir því að slysið mætti til þess rekja að stefndi hafi ekki gætt ákvæða laga nr. 46/1980 um hollustu og öryggi á vinnustöðum og stjórnvaldsreglna settum samkvæmt þeim. Engar athugasemdir hafi heldur verið gerðar við verk­stjórn og það verklag sem tíðkast hafi og stefnandi hafi átt að fara eftir við hreinsun vélarinnar. Þvert á móti hafi sagt í upphaflegri umsögn Vinnueftirlitsins að orsakir slyssins hafi helst virst vera þær að járnið, sem venjulega hafi verið notað til stíflulosunar, hafi ekki verið tiltækt og að slasaði hafi ekki heyrt að vélin hafi verið í gangi. Í endurskoðaðri umsögn Vinnu­eftirlitsins segi að rekja mætti orsakir slyssins til þess að verkið hafi ekki verið unnið í samræmi við starfsvenjur, þ.e. að ekki var notast við sérstakt verkfæri til að losa stífluna. Að breytingar á vélinni hafi gert það mögulegt að komast að hreyfanlegum hlutum hennar og að áhættumat fyrir vinnu­staðinn hafði ekki verið gert. Rökstyðji Vinnueftir­litið það ekki frekar. Verði ekki séð hvernig áhættumat, þó það hefði verið til staðar, hefði komið í veg fyrir slysið. Vinnueftirlitið hafi heldur ekki gert neinar athuga­semdir við það verklag sem venja hafi verið að viðhafa við hreinsun á stíflum. Því fái það ekki staðist, sem stefnandi haldi fram, að ef áhættu­mat hefði farið fram, hefði „verklag það sem tíðkað var“ ekki verið samþykkt. Í annan stað hafi enginn möguleiki verið að komast að hreyfanlegum hlutum vélarinnar, nema með því að fjarlæga fyrst öryggisbúnaðinn. Það hafi bæði átt við um neðsta hluta stútsins með öryggisgrindinni, sem stefnandi fjarlægði áður en hann fór með höndina upp í snigilrörið, sem og aðra hluta sandblandarans, t. d. reimskífu við mótor sem snýr sniglinum og snigilrörið sjálft. Hvergi hafi verið hægt að komast að hinum hreyfan­legu hlutum vélarinnar án þess að opna fyrst hlífarnar yfir þeim eða taka fyrst burtu öryggisbúnaðinn sem hafi hindrað að hægt væri að komast að hreyfanlegum hlutum vélarinnar. Hafi það líka gilt um stútinn sem stefnandi slasaðist við. Breytingin sem gerð hafi verið á stútnum, sem kominn hafi verið í sama horf og áður með öryggisgrindina til staðar neðst í stútnum þegar slysið varð, hafi því ekki verið orsakavaldurinn að slysinu. Það sem blasi við að valdið hafi slysinu hafi hins vegar verið sú gjörð stefnanda að skrúfa upp boltana sem festu neðsta hluta stútsins ásamt öryggisgrindinni við hinn hluta stútsins og taka neðsta hluta stútsins með öryggisgrindinni burtu. Fara síðan með höndina upp í stútinn og fingurna í snigilinn sem hafi verið á hreyfingu. Ekkert slys hefði orðið ef stefnandi hefði ekki gert þetta. Stefnandi hafi gert þetta gegn starfsvenjum og fortaks­lausu banni við því að fara með hönd upp í stútinn. Alrangt sé að það hafi verið látið óátalið að stefnandi losaði stíflur með hendinni. Yfirmönnum stefnanda hafi verið alls ókunnugt um slíkt og ekki liðið það. Í þriðja lagi sé það rangt hjá stefnanda og ósannað að hann hafi fyrir slysið kvartað við verkstjóra út af því að járnið til að losa stífluna hafi ekki verið tiltækt og verkstjóri ekki sinnt því. Verkstjóri hafi enga slíka kvörtun fengið. Eigendur stefnda og yfirmenn stefnanda hafi enga hugmynd haft um að verkfærið, sem venja hafi verið til að nota við að losa stíflur, væri ekki tiltækt. Það hafi verið í verkahring stefnanda sjálfs en ekki verkstjóra að halda til haga og hafa á vísum stað þau verkfæri sem stefnandi hafi þurft að nota til að hreinsa stíflur. Einnig hafi verið nóg af öðrum nothæfum verkfærum tiltækum við blandarana, svo sem kúbein, skrúfjárn, meitlar og skrúflyklar, ef járnið sem venjulega væri notað væri ekki til staðar, en stefnandi hafi einmitt notað skrúflykil til að losa festiboltana á stútnum. Stefnandi hafi getað notað skrúflykilinn til að fara með upp í stútinn í stað þess að stinga hendinni þangað eins og hann hafi gert. Ekkert bendi heldur til þess, eins og réttilega sé nefnt í áliti Úrskurðarnefndar í vátrygginga­málum, að það að járnstöngin hafi ekki verið stefnanda tiltæk, megi að rekja til atvika sem stefndi beri ábyrgð á en ekki stefnandi sjálfur. Ein af starfsskyldum stefnanda hafi verið að sjá til þess að verkfæri til hreinsunar á stíflum væru ávallt tiltæk. Þá hafi það verið stefnanda vanda­laust að snúa sér til verkstjóra eða annars yfirmanns og fá aðra járnstöng eða járntein í stað þeirrar sem honum hafi ekki verið tiltæk. Nóg hafi verið til af slíku hjá stefnda. Í fjórða lagi sé rangt hjá stefnanda og ósannað að „verklag það sem tíðkað var“ hefði ekki verið samþykkt, ef búið hefði verið að gera áhættumat hjá stefnda, sbr. 65. gr. laga nr. 46/1980. Vinnueftirlitið hafi engar athugasemdir gert við verklagið sem slíkt, né leitt nein rök að því að vöntun áhættumats hafi verið orsakavaldur að slysinu. Hafi stefnandi ekki leitt neinar sönnur að fullyrðingu sinni í þessu efni eða hvernig tilvist áhættumats hefði skipt einhverjum sköpum um slysið. Það eitt að áhættumat hafi ekki verið gert sanni ekki að vöntun á því sé orsakavaldur að slysi. Sönnunarbyrði um orsakatengsl hvíli á stefnanda. Í fimmta lagi sé ósannað að nemi eða útsláttarrofi hafi átt að vera á „sigti/pönnu“ til að rjúfa straum á vélinni. Stefnandi hafi ekki bent á neitt því til stuðnings. Myndi og hafa komið fram í umsögn Vinnueftirlitsins ef svo hefði átt að vera en Vinnueftirlitið hafi engar athugasemdir gert í þá átt. Einnig sé röng og ósönnuð sú staðhæfing stefnanda að ræsirofi vélarinnar hafi verið of nálægt „sigtinu“/“pönnunni“, þannig að hætta hafi verið á því að starfsmaður ræki sig í rofann þegar stíflur hafi verið losaðar. Ekki þurfi annað en líta á myndir af vélinni til að sjá að á því hafi verið hverfandi hætta. Myndi og hafa komið fram í umsögn Vinnueftirlitsins ef ræsirofinn hefði verið hættulega nálægt „sigtinu/pönnunni“ eða ekki í takt við reglur þar að lútandi. Vinnueftirlitið hafi engar athugasemdir gert í þá átt. Í sjötta lagi sé rangt og ósannað að búnaður sandblandarans hafi verið í ósamræmi við reglu 1.4.2 í um hlífar í viðauka I við reglugerð 761/2001. Ekkert liggi fyrir um að sá búnaður sandblandarans sem stefnandi hafi slasast við falli undir reglu 1.4.2. Sama gildi um ákvæði 1.6.4 í viðauka I, sem stefnandi vísi til. Vinnueftirlitið hafi heldur enga athugasemd gert í þá veru að búnaður sandblásarans væri í ósamræmi við þessar tilteknu reglur. Jafnframt sé á það að líta að sandblandarinn hafi upphaflega verið CE- merktur og því uppfyllt kröfur laga og reglugerða til öryggis, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 761/2009. Alls ósannað sé að vélin hafi eftir breytinguna ekki lengur fullnægt öryggis­kröfum samkvæmt lögum og reglugerðum. Slíkt sé hvergi staðhæft í umsögn vinnu­eftirlitsins. Hitt sé svo annað mál að eftir breytinguna hafi ekki lengur mátt einkenna vélina með CE- merki fyrr en eftir að samræmisyfirlýsing lægi fyrir eða vélinni hafi verið komið í upphaflegt horf. Hafi Vinnueftirlitið enga athugasemd gert við það en það eitt sé engin sönnun þess að vélin hafi ekki, eftir að henni var komið aftur í sama horf eins og gert var, fullnægt þeim öryggisatriðum sem CE- merkið standi fyrir. Vegna aðalkröfu sinnar byggir stefndi jafnframt á því að enginn vafi sé um eigin sök stefnanda á slysinu. Hann hafi verið […] ára að aldri á slys­degi og þaulvanur starfinu og vélinni. Honum hafi verið kennt strax í byrjun hvernig standa ætti að verki við losun á stíflu. Sérstaklega hafi verið brýnt fyrir honum að ekki mætti undir neinum kringum­stæðum fara með höndina upp í stútinn eða í snigil­rörið. Stefnandi hafi mátt vita, og það hafi verið augljóst hverjum manni, að stórhættu­legt væri að stinga hendi upp í snigilrörið án þess að vita fyrir víst að slökkt væri á vélinni og hún færi ekki í gang. Um þetta, og skýr fyrirmæli vinnuveitanda um að fara ekki undir neinum kringum­stæðum með hönd upp í snigilrörið, hafi stefnandi ekki hirt. Stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hann hafi skrúfað lausan og tekið burtu neðsta hluta stútsins með öryggisgrindinni og stungið hendinni gegn fortakslausu banni upp í snigilrörið án þess að vita fyrir víst að slökkt væri á vélinni. Stefnandi hafi getað séð hvort straumur hafi verið á vélinni eða ekki með því að gá að því hvort straumljós logaði á panel aftan við blandarann. Þá hafi stefnandi getað heyrt hvort vélin væri í gangi með því að taka af sér eyrnahlífarnar. Ekki hafi verið meiri hávaði en svo á staðnum. Þá hafi stefnandi með atferli sínu brotið gegn eftirtöldum verklags- og öryggis­reglum sem honum hafi verið kenndar. Að láta samstarfsmann eða yfirmenn vita að stoppa þyrfti og opna blandara vegna stíflu. Að slá út höfuðstraum af blandara í stjórn­skáp rétt við blandarann. Að taka straum af blandaranum með því að ýta á neyðarstopp­rofa á blandaranum. Að nota ávallt verkfæri til hreinsunar. Að fara aldrei með hönd upp í stútinn eða að hreyfanlegum hlutum í blandaranum. Stefnandi hafi með atferli sínu sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Gildi einu þó rétt sé, sem læknar hafi eftir stefnanda, að hann hafi rekið sig óvart í ræsirofann og þannig gangsett vélina þegar hann hafi verið að losa stífluna með höndina upp í snigilrörinu. Hefði stefnandi fylgt starfsvenjum, þ.e. notað verkfæri til að losa stífluna, eða fylgt verklags- og öryggisreglum að öðru leyti, hefði ekki komið að sök þó hann ræki sig í ræsirofann. Ekkert afsaki brot stefnanda á verklags-og öryggisreglunum og alveg sérstaklega þá gjörð hans að fara með höndina upp í snigil­rörið í stað þess að nota verkfæri. Ekkert hafi þvingað stefnanda til þess að fara með höndina upp í rörið. Stefnandi hafi sjálfur átt að sjá um að verkfæri til að losa stífluna væru tiltæk. Ef járnstöngin, sem venjulega hafi verið notuð, hafi ekki verið tiltæk, hafi stefnanda borið að fá sér annað áhald til að losa með stífluna í hennar stað, svo sem skrúflykilinn sem hann hafi notað til að losa upp festiboltana á neðsta hluta stútsins þar sem öryggisgrindin hafi verið. Stefnanda hafi ekkert verið að vanbúnaði að nota lykilinn eða önnur verkfæri sem nóg hafi verið af. Þá hafi hann getað kallað til verk­stjóra. Hvað sem öðru líði verði ekki horft fram hjá því, að með því að brjóta verklags – og öryggisreglurnar og fara gegn fortakslausu banni með höndina upp í snigil­rörið, hafi stefnandi valdið slysi sínu sem annars hefði ekki orðið. Þar sé ekki við aðra að sakast. Stefnandi eigi því að bera allt tjón sitt sjálfur. Tilvísun stefnanda til 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE og dóms EFTA- dómstólsins í máli nr. 2/10 hafi hér enga þýðingu við sakarmatið en tilskipunin hafi ekki lagagildi á Íslandi. Verði því ekki á henni byggt í lögskiptum milli einkaaðila. Að sama skapi hafi dómur EFTA- dómstólsins í máli nr. 2/10 ekkert fordæmisgildi í fyrirliggjandi máli. Þá byggi varakrafa stefnda á því að stefnandi eigi höfuðsök á slysinu og hugsanleg bótaskylda takmarkist við það. Um eigin sök stefnanda sé vísað til fyrri málastæðna um það efni. V. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði stefnandi m.a. að hann hefði verið með heyrnarhlíf og með tónlist á og því ekki heyrt hvort vélin væri í gangi. Hann taldi sig hafa slökkt á vélinni. Hann sagði að sér hafi ekki verið kennt sérstaklega á vélina og hafi samstarfsmaður stefnda sýnt honum hvernig best væri að taka stútinn af til að hreinsa vélina. Stefnandi sagði að járnstauturinn hefði verið til staðar í umrætt sinn. Járnið hafi oftast verið notað en einnig sú aðferð að fara með höndina upp í stútinn. Kvaðst hann hafa gert það oft áður. G, framkvæmdastjóri stefnda, sagði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að stefndi hafi verið sjálfstæður í starfi. Hann kvaðst hafa kennt honum á eldri sandblandara, sem hafi áður verið í notkun, og á þeim blandara hafi ekki verið nein öryggishlíf. Að öðru leyti hafi þessi tæki verið eins. Kvaðst hann hafa tekið skýrt fram við hann að undir engum kringumstæðum mætti hann setja höndina upp í blandarann. Það hafi einnig að sjálfsögðu gilt um nýja blandarann sem stefndi hafi slasað sig á. Alfarið hafi verið bannað að nota hendur við að losa stíflu. Skýr regla hafi verið um það í fyrirtækinu og ætlast til að járnstautur væri notaður til þess. Kvaðst G aldrei hafa séð starfsmenn losa frá stútinn og öryggishlífina. Hann hefði áminnt viðkomandi starfsmann ef hann hefði orðið var við slíkt. Unnt sé að slökkva á sniglinum með rofa á stjórnborði. Þá fari rafmagn af sniglinum en ekki vélinni sjálfri. Venja hafi verið að slökkva með þessum takka og síðan nota járnið til þess að fara upp í stútinn í gegnum öryggisgrindina og krapa burt stíflu. Það hafi þurft að gera nokkrum sinnum á dag. G kvaðst aldrei hafa séð starfsmenn sína skrúfa stútinn af. Eftir slysið hafi stúturinn verið soðinn fastur að tilmælum Vinnueftirlitsins. H og F, starfsmenn stefnda, könnuðust við að komið hafi fyrir að stúturinn hafi í einhverjum tilvikum verið tekinn af vélinni þegar það hafi átt við. Kvað F það hafa komið fyrir að hann hafi sjálfur hreinsað vélina með því að nota hendur við verkið. VI. Þann 11. maí 2007 slasaðist stefnandi á fingrum við vinnu sína hjá stefnda. Hann vann við sandblandara og hafði gert um eins árs skeið. Vinna við sandblandarann var fólgin í því að fylla steypumót með mótasandi. Í blandaranum er snigill sem ber sand í gegnum hann og að útstreymisstút neðan á vélinni. Venja var að hreinsa sandblandarann og snigilrörið á tveggja til fjögurra vikna fresti og var þá blandarinn opnaður að ofanverðu og rofnaði þá straumur sjálfkrafa til vélarinnar. Þess á milli þurfti nokkrum sinnum á dag að hreinsa útstreymisstútinn neðan frá til þess að losa um stíflur. Neðst í stútnum er öryggisgrind sem varnar því að unnt sé að komast að sniglinum eða öðrum hreyfanlegum hlutum vélarinnar. Í þeim tilvikum var straumur rofinn til snigilsins með sérstökum hnappi á stjórnborði og stöðvaðist hann þá en rafmagn hélst á vélinni að öðru leyti. Var notaður járnstautur, um 25-30 sentímetra langur, til þess að kraka upp í stútinn í gegnum öryggisgrindina og losa um stíflur. Fram hefur komið í málinu að breytingar höfðu verið gerðar á blandaranum áður en slysið varð þannig að neðsti hluti stútsins, sem beinir sandi í steypumót, hafði í hagræðingarskyni verið skorinn af vegna ákveðins verkefnis en festur síðar aftur á með boltum eftir að verkefninu lauk. Fyrir þessa breytingu var stúturinn og öryggisgrindin ein heild og því ómögulegt að fara með höndi upp í stútinn. Eftir breytingu var unnt að losa stútinn frá ásamt öryggisgrindinni. Eftir slysið var stúturinn soðinn fastur við vélina að beiðni Vinnueftirlitsins og var vélin þá komin í upprunalegt horf. Þegar slysið varð ákvað stefnandi að nota ekki járnið heldur losaði hann neðsta hluta stútsins frá með því að skrúfa tvo festibolta lausa með skiptilykli. Tók hann þá einnig í burtu öryggisgrindina. Stefndi taldi sig hafa slökkt á vélinni en heyrði ekki í henni þar sem hann var með hlífar fyrir eyrum og tónlist í heyrnarhlífinni. Stefnandi telur mögulegt að hann hafi rekið sig í gangsetningarhnapp vélarinnar þegar hann var að reyna að losa stífluna. Hann stakk vinstri hendi upp í rörið og lenti með þrjá fingur í sniglinum og brotnuðu þeir illa. G, framkvæmdastjóri stefnda, kvaðst hafa kennt stefnanda á eldri blandara sem hafi verið nánast eins og sá sem stefnandi slasaðist á. Á þeim eldri hafi þó ekki verið öryggisgrind. Hafi hann lagt blátt bann við því að farið væri með höndina inn í vélina að neðanverðu heldur skyldi ávallt nota járnstautinn til þess að losa stíflur. Fram kom þó í vitnaframburði starfsmanns stefnda að eitthvað hafi tíðkast að stúturinn væri tekinn frá og farið væri með fingur upp í stútinn til að losa stíflur. Þá hafi að sjálfsögðu verið slökkt á vélinni. G sagði í framburði sínum fyrir dómi að hann hafi lagt blátt bann við slíku verklagi og hefði hann áminnt starfsmenn ef hann hefði séð slíkt. Í stefnu er því haldið fram að járnstauturinn hafi ekki verið til staðar þegar stefnandi slasaðist og m.a. þess vegna hafi stefnandi tekið þá ákvörðun að hreinsa stífluna með hendinni. Við aðalmeðferð sagði stefnandi hins vegar að járnstauturinn hefði verið tiltækur á sínum stað. Enda þótt að járnið hefði ekki verið tiltækt í umrætt sinn hefði mátt nota hvaða verkfæri sem var, eins og t.d. skrúfjárn eða skiptilykilinn sem stefnandi notaði til þess að skrúfa öryggisgrindina frá. Þá er einnig ranglega farið með í stefnu að nýr útbúnaður hafi verið settur á útstreymisstútinn. Málsástæður stefnanda, byggðar á þessum grunni, koma því ekki til álita. Einnig sú málsástæða að mikill þrýstingur hefði verið á stefnanda að láta vélina ekki stöðvast með þeim afleiðingum að framleiðsla stöðvaðist eða jafnvel eyðilegðist. Þessi málsástæða er einnig á misskilningi byggð því það tók stuttan tíma að losa um stíflur með því að fara upp í stútinn að neðanverðu, sem gert var nokkrum sinnum á dag, og stöðvaðist framleiðslulína ekki við það. Voru atvik með þeim hætti er slysið varð. Hins vegar stöðvaðist framleiðsla þegar blandarinn var hreinsaður á tveggja til fjögurra vikna fresti. Ekki verður fallist á með stefnanda að ákvæði 65. gr. laga nr. 46/1980 um áhættumat komi til álita þar sem upplýst er í málinu að Vinnueftirlitið gerði ekki athugasemdir við það verklag sem stefnda var kennt og átti að fara eftir. Þá gerði Vinnueftirlitið ekki heldur athugasemdir við að útsláttarrofi var ekki á neðri hluta vélarinnar og að ræsirofi væri of nálægt vélinni. Verður því ekki fallist á þær málsástæður stefnanda að vélin hafi að þessu leyti verið vanbúin. Þá er ósannað að búnaður sandblandarans hafi verið í ósamræmi við reglur 1.4.2 og 1.64 í viðauka I við reglugerð nr. 761/2001. Ósannað er að vélin hafi eftir breytingu ekki fullnægt öryggiskröfum samkvæmt lögum og reglugerðum, enda var stúturinn, sem stefnandi fjarlægði, festur með boltum við vélina. Stefnandi var […] ára gamall þá er slysið varð. Hann hafði starfað um fimm og hálft ár hjá stefnda, þar af eitt ár við sandblandarann. Hann var því þaulvanur starfinu. Vann hann einn við vélina og sá um umhirðu hennar. Slysið verður rakið til þess að stefnandi skrúfaði neðsta hluta stútsins og þar með öryggishlífina frá og fór með höndina upp í stútinn án þess að tryggja að slökkt væri á vélinni. Enda þótt breytingar á vélinni gerðu það mögulegt að komast að hreyfanlegum hlutum hennar verður ekki litið fram hjá því að verklag stefnanda var brot á starfsvenjum og átti að vera honum ljóst hversu hættulegri aðferð hann beitti. Ekki verður séð að neitt annað en stórkostlegt gáleysi stefnanda hafi ráðið ákvörðun hans um þetta verklag og ekki hefur verið sýnt fram á að knýjandi þörf hafi verið á að beita þessu verklagi fremur en að nota tiltæk verkfæri og án þess að fjarlægja öryggishlífina. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að hætta hafi stafað af sandblandaranum ef eðlilega hefði verið að verki staðið en hætta stafaði hins vegar af þeirri aðferð sem stefnandi beitti í umrætt sinn. Telja verður að stefnandi hafi mátt gera sér grein fyrir þeirri hættu. Þannig verður að telja að slysið verði rakið til óaðgæslu stefnanda sjálfs en ekki til atvika er varði stefnda. Með vísan til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að ekki séu efni til að fella ábyrgð á slysi stefnanda á stefnda. Verður stefnandi þannig sjálfur að bera ábyrgð á því hvernig til tókst í umrætt sinn. Er stefndi samkvæmt þessu sýknaður af kröfum stefnanda um skaðabætur en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þ. Skorra Steingrímssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðnar 753.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari dæmir mál þetta. DÓMSORÐ Stefndi, B ehf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þ. Skorra Steingrímssonar hdl., 753.000 krónur.
Mál nr. 635/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 10. janúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldið verði stytt verulega. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], [heimilisfang], Reykjavík, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 10. janúar 2008, kl. 16:00 og/eða uns dómur gengur í hans málum. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki ætlaðan innflutning á stórfelldu magni fíkniefna til Íslands. Um kl. 6:00 hinn 20. september sl. hafi A og B lagt skútu við bryggju á Fáskrúðsfirði og hafi þeir verið handteknir af lögreglu í kjölfarið vegna gruns um fíkniefnamisferli, en þeir hafi reynt að koma sér undan með því að sigla skútunni frá bryggju þegar þeir hafi orðið lögreglu varir. Um borð í skútunni hafi fundist mikið magn af fíkniefnum. Litlu seinna hafi kærði ekið bifreiðinni Y að bryggjunni, en lögreglumenn þekkt hann sem grunaðan í þessu máli og hafi hann því verið handtekinn vegna rannsóknar málsins, en kærði hefur játað hjá lögreglu að hlutverk hans hafi verið að móttaka umrædd fíkniefni við komuna til landsins. B og A hafi játað að hafa ætla að sigla aftur til Noregs strax eftir afhendingu fíkniefnanna. C hafi svo átti að fá fíkniefnin afhent fyrir milligöngu D sem hafi haft það hlutverk að geyma fíkniefnin á sumarbústaðarlandi sínu. E hafi játað að hafa pakkað umræddum fíkniefnum í íbúð í Danmörku stuttu áður en þau hafi verið flutt til landsins. Lögregla hafi í langan tíma búið yfir upplýsingum um skipulagningu innflutnings og dreifingar fíkniefna í miklu magni, þar sem m.a. kærði sé talinn eiga hlut að máli. Formleg lögreglurannsókn málsins hafi staðið yfir síðan í nóvember á síðasta ári og á þeim tíma hafi verið fylgst grannt með E og C og hafi það eftirlit leitt til þess að lögregla hafi handtekið kærða, A og B á Fáskrúðsfirði hinn 20. september sl. eftir að skútan hafi lagt að bryggju. Bæði E og C hafi játað aðild sína að umræddum innflutningi, m.a. hafi C játað að hafa fjármagnað og skipulagt hann. Við rannsókn málsins hafi m.a. komið í ljós, að C hafi tekið þátt í að senda peninga til Færeyja þegar B og A hafi verið þar vegna viðgerðar á skútunni og hafi X verið með honum í umrætt sinn. Þetta hafi X játað við rannsókn málsins. C hafi játað að hafa látið af hendi peninga sem notaðir hafi verið til greiðslu þess kostnaðar sem fallið hafi til við brotastarfsemi þessa. Gögn og upplýsingar sem fundist hafi og aflað hafi verið gefi mynd af málinu og hlutverkum þeirra sem því tengist. Meðal þess sem hafi fundist hjá kærða, við handtöku á Fáskrúðsfirði, hafi verið gögn með upplýsingum sem svari til upplýsinga og áætlana sem séu í dagbók sem hafi fundist hjá C. Talið sé að fíkniefnunum hafi verið pakkað í Kaupmannahöfn og hafi allmargir aðilar verið handteknir þar og yfirheyrðir vegna málsins. Þá hafi D verið handtekinn vegna málsins en þáttur hans sé talinn hafa verið að taka við fíkniefnasendingunni frá kærða þegar hún kæmi til landsins og geyma hana á sumarhúsalóð rétt austan Hellu á Rangárvöllum. Grunsemdir séu um að með sömu verknaðaraðferð hafi umtalsverðu magni fíkniefna verið komið til landsins með skútunni Z til Fáskrúðsfjarðar árið 2005, en skútan sé í eigu C og bróður hans F. Þá liggi fyrir grunur lögreglu um að samverkamenn kærða hafi notað ágóðann af sölu og dreifingu þeirra fíkniefna til þess að fjármagna þann fíkniefnainnflutning sem hafi átt sér stað hinn 20. september sl. Rannsókn þessa máls, sem sé mjög umfangsmikil, hafi miðað ágætlega. Rannsóknarlögreglumenn hafi yfirheyrt fjölda manns hér á landi og hafi aflað upplýsinga í samræmi við það. Lögregla í Danmörku, Noregi og víðar í Evrópu hafi unnið að rannsókninni, bæði með rannsóknaraðgerðum, samkvæmt ósk frá íslenskum yfirvöldum, og með því að rannsóknarlögreglumenn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi unnið í nefndum löndum við hlið hinna erlendu rannsóknarlögreglumanna í þágu málsins. Lögreglan hafi nú þegar handtekið fjölda manns og sitji nú m.a. fjórir aðilar í gæsluvarðhaldi á Íslandi vegna rannsóknar málsins og einn hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald í Færeyjum. Enn hafi ekki öll gögn borist lögreglu erlendis frá en muni berast á næstunni. Þá sé beðið eftir niðurstöðu Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræðum vegna rannsóknar á fíkniefnunum. Rannsókn málsins verði flýtt eftir föngum en nú sé unnið að úrvinnslu gagna, skjalmerkingum og gerð greinargerðar til ríkissaksóknara í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði sé undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 20. september sl., en með úrskurði héraðsdóms frá 20. september 2007, nr. R-450/2007, hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991, um meðferð opinberra mála, til 27. september sl. Með úrskurði héraðsdóms, nr. R-463/2007, 27. september sl., hafi kærði verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald, einnig á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991, til 18. október 2007. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 492/2007. Með úrskurði héraðsdóms nr. R-527/2007, 18. október sl., hafi kærði verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald til dagsins í dag, en á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Meint aðild kærða þyki mikil en hann sé talin tengjast skipulagningu, milligöngu og móttöku fíkniefnanna. Um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki, að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða sé mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings sé þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði, að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus, áður en máli lýkur með dómi, valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þykir sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 376/2006, 377/2006, 378/2006, 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Ekki sé talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir og sé talið að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt í því máli sem hér um ræði. Verið sé að rannsaka ætluð brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og megi ætla, ef þau sönnuðust, myndu þau geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Með úrskurði þessa réttar uppkveðnum 18. október sl. var kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi til kl. 16 í dag. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið og með vísan til rannsóknargagna er rökstuddur grunur um að kærði eigi aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi um nokkurt skeið, fyrst á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, en frá 18. október 2007, samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Fram kemur í málinu að sóknaraðili bíður nú gagna sem hann hefur óskað eftir erlendis frá. Fallist er á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem að lögum getur varðað allt að 12 ára fangelsi, samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Um er að ræða skipulagða starfsemi sem lýtur að innflutningi á miklu magni fíkniefna og er brotið þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála um að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Verður krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu því tekin til greina eins og hún er sett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Þrátt fyrir að kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 20. september sl., þykir það ekki breyta mati dómsins á því að nauðsynlegt sé að beita gæsluvarðhaldi áfram eins og heimilt er með framangreindu ákvæði í lögum um meðferð opinberra mála. Ber því samkvæmt þessu að taka kröfuna til greina. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Kærði, X, kt. [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 10. janúar 2008, kl. 16:00.
Mál nr. 572/2002
Kærumál Fjárnám Aðfararheimild Vextir Innheimtukostnaður
S lagði beiðni um aðför fyrir héraðsdóm til að afla heimildar til fjárnáms fyrir sekt sem S hf. hafði verið gert að greiða með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. S hf. mótmælti því að fjárnám yrði heimilað fyrir innheimtuþóknun lögmanns S og öðrum kostnaðarliðum vegna aðgerða til innheimtu sektarinnar. Talið var að S skorti til þess lagastoð að fella kostnað af innheimtu sektar á gjaldanda. Gæti S því ekki leitað fjárnáms hjá S hf. fyrir öðru en fjárhæð sektarinnar sem slíkrar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2002, þar sem heimilað var að fjárnám yrði gert hjá sóknaraðila til fullnustu sektar að viðbættum nánar tilteknum kostnaði, samtals að fjárhæð 12.529.946 krónur. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnám verði aðeins heimilað fyrir kröfu að fjárhæð 12.000.000 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðila gert með ákvörðun samkeppnisráðs 4. desember 2001 að greiða sekt að fjárhæð 25.000.000 krónur vegna samnings hans við Aðföng hf., sem talinn var brjóta í nánar tilgreindum atriðum gegn ákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993 með áorðnum breytingum. Sóknaraðili skaut þeirri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem með úrskurði 13. febrúar 2002 lækkaði fjárhæð sektarinnar í 12.000.000 krónur. Með því að sekt þessi var ekki greidd fól varnaraðili lögmanni innheimtu hennar. Í nafni varnaraðila var beiðni um aðför 23. júlí 2002 lögð fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur til að afla heimildar til fjárnáms fyrir sektinni, auk áfallinna dráttarvaxta, sem þá voru sagðir nema 495.000 krónum, kostnaðar af birtingu greiðsluáskorunar, sem ásamt þóknun fyrir ritun beiðninnar var samtals 6.517 krónur, og innheimtuþóknunar lögmannsins, 523.429 krónur. Í samræmi við ákvæði 3. mgr. 58. gr. samkeppnislaga var mál þetta þingfest í héraðsdómi 21. ágúst 2002 til úrlausnar um framangreinda beiðni varnaraðila. Sóknaraðili tók til varna í málinu og andmælti því að fjárnám yrði heimilað fyrir öðru en sektarfjárhæðinni einni. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu varnaraðila um fjárnám fyrir dráttarvöxtum, en gerðin heimiluð að öðru leyti í samræmi við beiðni hans. Fyrir Hæstarétti unir varnaraðili við þá niðurstöðu. Sóknaraðili mótmælir því hins vegar sem fyrr að fjárnám verði heimilað fyrir innheimtuþóknun lögmanns og öðrum áðurnefndum kostnaðarliðum vegna aðgerða til innheimtu sektarinnar. II. Samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 má gera aðför til fullnustu kröfu samkvæmt úrskurði yfirvalds, sem er aðfararhæfur samkvæmt fyrirmælum annarra laga. Í 2. mgr. 58. gr. samkeppnislaga er kveðið á um að úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála séu aðfararhæfir. Fullnægjandi lagastoð er þannig fyrir kröfu varnaraðila um fjárnám á grundvelli fyrrnefnds úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar frá 13. febrúar 2002, en í honum var aðeins kveðið á um áðurgreinda sekt úr hendi sóknaraðila. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 eru taldar upp kröfur, sem einnig má fullnægja með fjárnámi samhliða aðfarargerð fyrir meginskyldu gerðarþola samkvæmt aðfararheimild. Segir þar meðal annars að aðför megi gera fyrir kostnaði af kröfu og innheimtukostnaði, en þar undir geta fallið þeir liðir í kröfu varnaraðila, sem deilt er um í málinu. Ákvæði þetta felur ekki í sér sjálfstæða lagaheimild fyrir rétti gerðarbeiðanda til að krefja gerðarþola um slíka kostnaðarliði, heldur aðeins heimild til að leita fjárnáms fyrir þeim ef viðhlítandi stoð verður fundin í annarri réttarheimild fyrir kröfurétti gerðarbeiðanda. Í 1. mgr. 58. gr. samkeppnislaga, þar sem mælt er fyrir um aðfararhæfi ákvarðana og úrskurða samkvæmt lögunum, kemur fram að „sakarkostnaður“ sé jafnframt aðfararhæfur. Í lögunum er hins vegar ekki nánar kveðið á um heimildir stjórnvalda til að fella slíkan kostnað á þá, sem úrlausnir þeirra beinast að öðru leyti að. Kemur því að engu haldi að annars hefði mátt styðjast við ákvæði 164. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum til að afmarka hvað átt gæti undir sakarkostnað í skilningi 1. mgr. 58. gr. samkeppnislaga, svo sem héraðsdómari komst að niðurstöðu um. Samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttar getur varnaraðili, sem er ríkisstofnun, ekki fellt kostnað af innheimtu sektar á gjaldanda með vísan til almennra reglna um rétt sinn til að verða skaðlaus af vanskilum við sig, svo sem um væri að ræða lögskipti á sviði einkaréttar, heldur þarf til þess lagastoð. Í máli þessu verður hún ekki fundin. Getur varnaraðili því ekki leitað fjárnáms hjá sóknaraðila fyrir öðru en fjárhæð sektarinnar sem slíkrar. Verður þannig fallist á kröfu sóknaraðila um að fjárnám verði aðeins heimilað til fullnustu kröfu varnaraðila að fjárhæð 12.000.000 krónur. Dæma verður varnaraðila til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, Samkeppnisstofnun, er heimilt að leita fjárnáms hjá sóknaraðila, Skífunni hf., fyrir sekt að fjárhæð 12.000.000 krónur. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Með aðfararbeiðni dagsettri 23. júlí sl. hefur Samkeppnisstofnun, kt. 680269-5569, Rauðarárstíg 10, 105 Reykjavík, krafist þess að fjárnám verði gert hjá Skífunni hf., kt. 510177-0969, Lynghálsi 5, 110 Reykjavík, til tryggingar skuld að fjárhæð kr. 13.036.446, sem sundurliðast svo: Dráttarvextir frá 14. maí 2002 til 23. júlí 2002 kr. 495.000 Birtingarkostnaður kr. 1.350 Innheimtukostnaður m/vsk. kr. 523.429 kr. 13.024.946 Fjárnámsgjald í ríkissjóð kr. 11.500 Samtals kr. 13.036.446 auk áfallandi dráttarvaxta skv. lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags og alls kostnaðar af frekari fullnustugerðum, ef til þeirra kemur. Af hálfu gerðarþola er þess aðallega krafist að synjað verði um framgang gerðarinnar gegn því að gerðarþoli leggi fram bankaábyrgð að fjárhæð kr. 12.000.000 til tryggingar greiðslu á kröfu gerðarbeiðanda. Til vara er þess krafist að synjað verði um framgang gerðarinnar gegn því að gerðarþoli leggi fram bankaábyrgð að fjárhæð kr. 12.000.000 auk dráttarvaxta sem kunna að verða ákvarðaðir, til tryggingar greiðslu á kröfu sóknaraðila. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt mati dómsins. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 17. október sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, áður en úrskurður var kveðinn upp. Málavextir Málsatvik eru með þeim hætti að þann 4. desember lýsti samkeppnisráð með ákvörðun sinni samning gerðarþola við Aðföng hf. ógildan með heimild í 1. mgr. 49. gr. samkeppnislaga og gerði honum að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð kr. 25.000.000. Gerðarþoli kærði þessa ákvörðun samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála með stjórnsýslukæru þann 1. janúar 2002. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála var upp kveðinn þann 13. febrúar 2002 þar sem ákvörðun samkeppnisráðs varðandi gerðarþola var staðfest að öðru leyti en því að sekt varnaraðila var lækkuð í kr. 12.000.000. Gerðarþoli vildi ekki una þessum þessum úrskurði og hefur stefnt samkeppnisráði fyrir héraðsdóm með stefnu sem birt var sóknaraðila 11. júlí s.l., til ógildingar ákvörðunar þess. Þar sem að gerðarþoli greiddi ekki stjórnvaldssektina óskaði gerðarbeiðandi eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að fjárnám yrði gert til tryggingar ofangreindri skuld samtals að fjárhæð kr. 13.036.446. Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola ekki hafa lagt fram fullnægjandi tryggingu fyrir þeirri stjórnvaldssekt sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála gerði honum að greiða með úrskurði nefndarinnar frá 13. febrúar 2002 í máli nr. 1/2002. Ágreiningsefni málsins lúti að tveimur atriðum. Annars vegar hvort lagaskilyrði séu til að gera fjárnám hjá gerðarþola fyrir áföllnum dráttarvöxtum á vangreidda stjórnvaldssekt hans og hins vegar hvort lagaskilyrði séu til að gera fjárnám hjá varnaraðila fyrir innheimtuþóknun lögmanns vegna óhjákvæmilegra innheimtuaðgerða. Ekki sé hins vegar ágreiningur um að lagaskilyrði séu til aðfarar hjá gerðarþola vegna höfuðstóls þeirrar kröfu sem uppi er í málinu. Um lagagrundvöll þess að krefjast dráttarvaxta á þá gjaldföllnu stjórnvaldssekt, sem gerðarþola var gert að greiða með áðurnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, vísar gerðarbeiðandi fyrst og fremst til almennra laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Í III. kafla þeirra sé fjallað um dráttarvexti. Þar segi í 1. mgr. 5. gr.: "Hafi gjalddagi verið fyrirfram ákveðinn er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga og fram að greiðsludegi." Með úrskurði áfrýjunarefndar samkeppnismála í máli gerðarþola hafi ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 40/2001 verið staðfest að öðru leyti en því að stjórnvaldssekt gerðarþola hafi verið lækkuð í kr. 12.000.000. Í ákvörðunarorðum samkeppnisráðs nr. 40/2001, dags. 4. desember 2001, segi svo, sbr. 2. og 3. mgr. ákvörðunarorða: "Með heimild í 52. gr. samkeppnislaga skal Skífan hf. greiða stjórnvaldssekt að upphæð kr. tuttugu og fimm milljónir (25.000.000,- kr.). Sektin skal greiðast ríkissjóði eigi síðar en þremur mánuðum eftir dagsetningu þessarar ákvörðunar." Til hagsbóta fyrir gerðarþola hafi úrskurðarorð áfrýjunarnefndar samkeppnismála verið túlkað svo að gjalddagi sektarinnar hafi verið ákveðinn þremur mánuðum eftir að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar gekk eða, 13. febrúar 2002. Til samræmis við 5. gr. laga nr. 38/2001 hafi gerðarbeiðandi reiknað dráttarvexti á hina vangreiddu stjórnvaldssekt frá og með 14. maí 2002. Hefði sóknaraðili ekki sætt sig við úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála, og viljað firra sig skyldu til greiðslu dráttarvaxta, hefði honum borið að greiða álagða stjórnvaldssekt með fyrirvara og freista þess svo að fá úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála ógiltan með dómi, að öllu leyti eða hluta. Þetta hafi gerðarþoli ekki gert. Gerðarþoli hafi heldur ekki til þessa dags sýnt fram á að hann geti lagt fram fullnægjandi tryggingu fyrir greiðslu sektarinnar. Hvað varði lagagrundvöll þess að krefjast aðfarar hjá gerðarþola vegna innheimtuþóknunar lögmanns og útlagðs kostnaðar, sem til falli vegna vanskila gerðarþola sjálfs, sé vísað til almennra reglna kröfuréttar þess efnis að skuldari beri ábyrgð á greiðslu alls þess kostnaðar sem hljótist af innheimtu vangoldinna krafna, eftir að þær eru í gjalddaga fallnar. Minnt er á að það hafi verið á valdi gerðarþola að tryggja réttar efndir þeirrar kröfu, sem gerðarbeiðandi sannanlega eigi gegn honum, með greiðslu innan gjalddaga eða með því að bjóða fram viðunandi tryggingu. Gerðarþoli hafi gert hvorugt og hafi gerðarbeiðanda því verið nauðugur sá kostur að innheimta kröfuna með tilheyrandi kostnaði. Samkvæmt 56. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 fresti málskot til dómstóla ekki gildistöku úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála né heimild til aðfarar samkvæmt honum. Hafi gerðarþola því mátt vera ljóst að honum hafi borið að tryggja réttar efndir á skyldu sinni til að greiða stjórnvaldssekt, í síðasta lagi á gjalddaga hennar, hvort sem hann hygðist bera gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar undir dóm eður ei. Að öðrum kosti yrði hann að sæta innheimtu skuldarinnar með dráttarvöxtum og kostnaði með almennum hætti. Jafnframt vísar gerðarbeiðandi til stuðnings kröfum sínum einnig til ákvæðis 1. mgr. 58. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 en þar komi fram að ákvarðanir Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs um að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki séu aðfararhæfar, svo og sakarkostnaður. Undir sakarkostnað falli að mati gerðarbeiðanda allur kostnaður sem til falli við innheimtu stjórnvaldssektar, sé hún ekki greidd á gjalddaga. Í 2. mgr. 58. gr. segir svo að málskot til áfrýjunarnefndar samkeppnismála fresti aðför en að úrskurðir nefndarinnar séu aðfararhæfir. Því sé sérstaklega mótmælt, meðal annars með vísan til þess sem nú hefur verið sagt, að krafa gerðarbeiðanda sé óviss. Hún sé þvert á móti afar skýr. Vegna málskostnaðarkröfu gerðarþola eru áréttuð mótmæli við þeirri fullyrðingu að það hafi ávallt legið fyrir að gerðarþoli myndi leggja fram tryggingar af sinni hálfu, eins og það sé orðað, enda sé það rangt. Liggi beint við að spyrja hvenær gerðarþoli hafi ætlað sér að gera það, úr því að aðfararbeiðni þessa hafi þurft til að gerðarþoli lýsti yfir vilja sínum til þess. Hvað sem öðru líði hefði gerðarþola verið í lófa lagið að bjóða tryggingu fyrir þeim hluta skuldarinnar sem hann telji sér skylt að tryggja en það hafi hann ekki gert. Um lagarök vísast til þess sem fram hefur komið og til aðfararbeiðninnar. Málskostnaðarkrafa gerðarbeiðanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Málsástæður og lagarök gerðarþola Samkvæmt aðfararbeiðni gerðarbeiðanda sé þess krafist að fjárnám verði gert hjá gerðarþola til tryggingar skuldar að fjárhæð kr. 13.036.446, en höfuðstóll skuldarinnar, þ.e. stjórnvaldssektin, sé einungis að fjárhæð kr. 12.000.000. Við stjórnvaldssektina hafi gerðarbeiðandi bætt bæði dráttarvöxtum, kr. 495.000, innheimtuþóknun lögmanns, kr. 523.429, og öðrum kostnaði, kr. 6.517. Gerðarþoli telur að ekki séu lagaskilyrði til að gera honum að greiða meira eða leggja fram tryggingu fyrir meiru en sem nemi höfuðstól skuldarinnar, þ.e. sem nemi fjárhæð úrskurðaðrar stjórnvaldssektar, kr. 12.000.000. Að sama skapi hafni gerðarþoli því að greiða eða leggja fram tryggingu fyrir dráttarvöxtum, innheimtuþóknun lögmanns og öðrum kostnaði. Gerðarþoli byggir á því að það séu aðeins úrskurðarorð sem verði fullnægt með aðför og að í úrskurðarorði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2002 sé einungis kveðið á um greiðslu stjórnvaldssektar að fjárhæð kr. 12.000.000 en ekki sé að finna stafkrók um það að varnaraðila beri að greiða dráttarvexti, lögmannsþóknun eða annan kostnað. Er á því byggt að gerðarbeiðandi hafi ekki aðfararheimild til að krefjast fjárnáms fyrir dráttarvöxtum, lögmannsþóknun eða öðrum kostnaði. Lagaskilyrði bresti til innheimtu slíkra gjalda enda hafi ekkert stjórnvald eða dómstóll kveðið á um greiðsluskyldu gerðarþola á slíkum kostnaði. Gerðarþoli vísar til þess að gerðarbeiðandi beri sönnunarbyrði um að gerðarþola beri að greiða eða setja tryggingu fyrir greiðslu á dráttarvöxtum, lögmannsþóknun og öðrum kostnaði. Byggt er á því að gerðarbeiðandi þurfi að sýna fram á að slíkur réttur hans sé ótvíræður. Gerðarþoli byggir á því að slík sönnun liggi ekki fyrir í málinu. Þegar fyrir liggi ákvörðun dómara um það hvaða fjárhæð skuli lögð til grundvallar aðfararbeiðni muni gerðarþoli leggja fram tryggingu fyrir réttum efndum. Þann 3. september 2002 hafi verið þingfest mál gerðarþola gegn gerðarbeiðanda þar sem gerðarþoli óskar endurskoðunar dómstóla á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 1/2002. Það sé því ljóst að krafa sú sem gerðarbeiðandi hyggst innheimta með aðfararmáli þessu sé óviss með öllu. Sérkennileg sé sú harka sem einkenni innheimtuaðgerðir ríkisins í máli þessu á slíkri óvissri kröfu. Framkvæmdin hafi verið sú að þegar um slíkar óvissar kröfur hafi verið að ræða sé talið nægjanlegt að lögð sé fram trygging fyrir réttum efndum en ekki að krafa samkvæmt fjárnámsbeiðni sé greidd. Í ljósi þessarar framkvæmdar muni gerðarþoli bjóða fram tryggingu um leið og fyrir liggi við hvaða fjárhæð skuli miðað. Gerðarþoli krefst málskostnaðar úr hendi gerðarbeiðanda enda hafi ávallt legið fyrir að gerðarþoli hygðist leggja fram tryggingar af sinni hálfu. Gerðarbeiðandi hafi hins vegar krafist hærri greiðslna úr hendi gerðarþola en heimild sé til og þannig knúið hann til að grípa til varna í máli þessu. Af þeim sökum beri gerðarbeiðanda að greiða gerðarþola málskostnað. Byggir gerðarþoli jafnframt á því að allir óvissuþættir í málinu skuli túlkaðir honum í hag og vísar til dóms Hæstaréttar Íslands 1991, bls. 1334: Þýsk íslenska hf. gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Gerðarþoli vísar til 58. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og XIII. kafla aðfararlaga nr. 90/1989. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt 3. mgr. 58. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 fer um meðferð máls þessa skv. 13. kafla aðfararlaga nr. 90/1989. Ágreiningur í máli þessu lítur að því hvort lagaskilyrði séu fyrir því að krefjast fjárnáms fyrir dráttarvöxtum, innheimtuþóknun lögmanns og öðrum kostnaði til viðbótar við stjórnvaldssekt þá sem ákvörðuð var kr. 12.000.000 af áfrýjunarnefnd samkeppnismála, eins og nánar er rakið í málavöxtum. Samkvæmt 5. tl. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989, má gera aðför til fullnustu kröfum samkvæmt úrskurðum yfirvalda, sem eru aðfararhæfir samkvæmt fyrirmælum laga. Í 2. mgr. 1. gr. laganna eru taldar upp þær fjárkröfur sem fullnusta má með aðför samhliða meginskyldu gerðarþola samkvæmt aðfararheimild. Skilyrði þess að hægt sé að krefjast þeirra er að lagheimild sé fyrir að fara. Í 1. mgr. 58 gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 er kveðið á um aðfararhæfi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þar segir að ákvarðanir Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs um að leggja á stjórnvaldssektir séu aðfararhæfar, svo og sakarkostnaður. Málskot til áfrýjunarnefndar samkeppnismála fresti aðför en úrskurðir nefndarinnar séu aðfararhæfir. Eðli máls samkvæmt verður að túlka greinina svo að heimild til þess að krefjast aðfarar vegna sakarkostnaðar sé enn til staðar að gengnum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Við mat á því hvað teljist til sakarkostnaðar þykir rétt að hafa hliðsjón af 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en þar segir að óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar máls og meðferðar þess teljist til sakarkostnaðar. Í d-lið 1. mgr. greinarinnar segir að þar á meðal teljist kostnaður af fullnustu refsingar og annarra viðurlaga með aðfarargerð og eftir atvikum nauðungarsölu. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála gekk þann 13. febrúar 2002. Gjalddagi sektarinnar, sem gerðarþola var gert að greiða samkvæmt úrskurðarorði, var ákveðinn þremur mánuðum eftir ofangreinda dagsetningu. Gerðarþoli greiddi ekki sektina eftir að hún var fallin í gjalddaga þann 13. maí sl. Þann 11. júlí sl. höfðaði gerðarþoli mál til ógildingar ákvörðunar samkeppnisráðs en greiddi þó ekki sektina þrátt fyrir skýr ákvæði samkeppnislaga um það að málshöfðun fresti ekki gildistöku úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála né heimild til aðfarar samkvæmt honum, sbr. 56. gr. l. nr. 8/1993. Verður því að líta svo á að gerðarbeiðandi hafi, vegna tregðu gerðarþola að verða við skyldu sinni samkvæmt úrskurðinum, verið knúinn til þess að beita innheimtuaðgerðum gagnvart honum. Líta ber svo á að kostnaður við þær innheimtuaðgerðir teljist til sakarkostnaðar í máli þessu og er því fallist á aðför til fullnustu þess kostnaðar, sem ekki hefur verið andmælt tölulega, til viðbótar við fjárhæð sektarinnar. Þar sem sekt sú sem um ræðir í máli þessu er í eðli sínu refsing, sem gerðarþola var gert að greiða í ríkissjóð vegna brota á samkeppnislöggjöfinni, ber hún ekki dráttarvexti. Brestur lagastoð til að reikna dráttarvexti á sektina, sbr. dóm Hæstaréttar 1994, bls. 245. Jafnframt er fellt niður fjárnámsgjald í ríkissjóð, kr. 11.500, sbr. 5. mgr. 4. gr. laga nr. 88/1991 um aukatekjur ríkissjóðs. Með vísan til framanritaðs er aðför heimil til fullnustu kröfu gerðarbeiðanda að fjárhæð 12.529.946 krónur, sem sundurliðast svo: Stjórnvaldssekt kr. 12.000.000 Ritun fjárnámsbeiðni m/vsk. kr. 5.167 Innheimtukostnaður kr. 523.429 Gerðarþoli greiði gerðarbeiðanda kr. 60.000 í málskostnað. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Aðför er heimil til fullnustu kröfu gerðarbeiðanda að fjárhæð 12.529.946 krónur. Gerðarþoli, Skífan hf., greiði gerðarbeiðanda, Samkeppnisstofnun, kr. 60.000 í málskostnað.
Mál nr. 126/1999
Kærumál Þinglýsing
S taldi sig hafa gert bindandi samning við N um kaup á tiltekinni fasteign. Hann höfðaði mál gegn N , T, sem N hafði síðar selt eignina, og fasteignasalanum L. Hann krafðist þess að N yrði dæmt til að afsala honum eigninni gegn nánar tilteknum greiðslum í samræmi við samning þeirra. Undir meðferð málsins í héraði krafðist S þess að honum yrði heimilað að þinglýsa stefnu málsins á hina umdeildu fasteign. Talið var að S hefði ekki fært svo veigamikil rök fyrir staðhæfingu sinni um að hann hefði öðlast slík réttindi yfir fasteigninni að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga 39/1978. Var kröfu hans um þinglýsingu stefnunnar því hafnað, sbr. 1. mgr. 28. gr. þinglýsingarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að stefnu í máli hans á hendur varnaraðilum yrði þinglýst á nánar tiltekinn hluta fasteignarinnar Ármúla 23 í Reykjavík. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að þinglýsa stefnunni eða útdrætti úr henni. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess, að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerði sóknaraðili 30. september 1998 varnaraðila Nýborg ehf. tilboð um að kaupa hluta fasteignarinnar Ármúla 23 í Reykjavík fyrir 54.000.000 krónur. Um greiðslutilhögun sagði í tilboðinu „Við kaupsamning m/pen. 54.000.000”. Þar segir einnig að kauptilboðið sé gert „með fyrirvara um fjármögnun”. Prókúruhafi og stjórnarformaður varnaraðila Nýborgar ehf. ritaði degi síðar undir tilboðið sem samþykkur fyrir hönd félagsins. Í bréfi 5. desember 1998 tilkynnti varnaraðili Nýborg ehf., að kauptilboðinu væri “rift” vegna stórfelldra vanefnda. Teldi félagið sig óbundið gagnvart sóknaraðila. Jafnframt var tekið fram í bréfinu, að hafnað væri „breyttum greiðsluskilmálum kaupverðs”. Degi síðar gerðu varnaraðilarnir Nýborg ehf. og Tryggvi Þórhallsson með sér kaupsamning um fasteignina og var hann færður inn í þinglýsingabók 8. desember 1998. Telur sóknaraðili, að varnaraðilinn Nýborg ehf. hafi ekki verið laus undan skyldum sínum samkvæmt undirritun framkvæmdastjóra þess á fyrrgreint tilboð sóknaraðila, þegar félagið seldi varnaraðila Tryggva Þórhallssyni eignina. Í héraðsdómsmáli því, sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur Nýborg ehf. og öðrum varnaraðilum, krefst hann þess meðal annars að varnaraðila Nýborg ehf. verði gert að gefa út afsal fyrir hinu selda, auk þess sem það félag verði dæmt til greiðslu skaðabóta. Allir varnaraðilar hafa sótt þing í héraði og halda uppi vörnum í málinu. Er því meðal annars haldið fram af þeirra hálfu, að Nýborg ehf. hafi verið heimilt að rifta samningi sínum við sóknaraðila, þar sem hann hafi ekki uppfyllt skilyrði hans. Í hinum kærða úrskurði greinir að Tryggvi Þórhallsson hafi haldið því fram fyrir héraðsdómi, að hann hafi þegar selt hluta hinnar umdeildu eignar og þeim kaupsamningi hafi verið þinglýst. Gögn hafa ekki verið lögð fram til stuðnings þessari fullyrðingu. II. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga getur dómari ákveðið með úrskurði að stefnu í máli, sem varðar réttindi yfir fasteign, eða útdrætti úr stefnu í slíku máli, megi þinglýsa. Skýra verður ákvæðið á þá leið að heimildin til þinglýsingar stefnu á fasteign sé því háð, að stefnandi færi veigamikil rök fyrir staðhæfingu um réttindi sín yfir henni, sbr. 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Í málinu er komið fram, að sóknaraðili hefur ekki greitt kaupverðið samkvæmt tilboði sínu 30. september 1998. Hann hefur ekki sýnt fram á, að ástæða þess verði rakin til atvika, sem varnaraðili Nýborg ehf. beri ábyrgð á. Verður hann því ekki talinn hafa fært svo veigamikil rök fyrir staðhæfingu sinni um að hann hafi öðlast slík réttindi yfir hinni umdeildu fasteign að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga til að taka til greina kröfu hans um að þinglýsa stefnu. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Málskostnaður og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur sérstaklega fyrir þennan þátt málsins. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 507/2010
Kærumál Hæfi dómara
Ekki var fallist á kröfu X o.fl. um að dómari í sakamáli viki sæti á grundvelli g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. ágúst 2010, sem barst réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2010 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Pétur Guðgeirsson héraðsdómari viki sæti í máli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðilum og fimm öðrum mönnum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að dómarinn víki sæti í málinu. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 157/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttirsettur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 24. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. febrúar 2016,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2.mars 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í staðgæsluvarðhalds.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. febrúar 2016Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. marsnk. kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur. Krafan er reist á a lið 1. mgr. 95.gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Lögregla telur að kærði sé undirgrun um brot gegn 1. mgr. 194. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Kærðimótmælir kröfunni og krefst þess til vara að honum verði einungis gert að sætafarbanni. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur m.a. fram að í gær hafiþau A og B komið á lögreglustöðina íKópavogi og skýrt frá því að vinkona þeirra, C, kt. [...], hafi hringt í þau ogbeðið þau um aðstoð. Hún hafi ekki getað hringt í 112 vegnatungumálaörðugleika. Hafi hún sagt þeim að fyrrverandi eiginmaður hennar, X,héldi henni nauðugri inni í íbúð hans að [...], Kópavogi. Hún hafi búið þarmeðan þau voru saman en flutt út fyrir nokkru síðan. Kváðu þau að X væri aðógna henni og hefði tekið símann af henni, þannig að hún hafi ekki getað hringtfrekar. Lögreglahafi farið á vettvang í kjölfarið og bankað á dyr íbúðarinnar en enginn svarað.Vegna fyrra mála hjá lögreglu er varði Cog kærða X hafi verið ákveðið að brjótaupp hurðina til þess að tryggja ástand. Íbúðin hafi þá reynst mannlaus. Hringthafi verið í farsíma kærða og C en verið slökkt á þeim. Við athugun reyndistbifreið hans ekki vera fyrir utan húsið. Er lögregla var á vettvangi hafi níuára sonur kærða og C komið heim. Hafihann gefið lögreglu upp nýtt símanúmer móður sinnar sem lögregla hafi hringtnokkrum sinnum í án þess að væri svarað. Ákveðið hafi verið að fara meðdrenginn á lögreglustöðina en á leiðinni þangað hafi C hringt í son sinn. Drengurinn hafi sagthenni að hann væri á leiðina á lögreglustöðina og skilað því til hennar frálögreglu að koma þangað ef hún gæti. C hafi komið í kjölfarið á lögreglustöðinaí Kópavogi ásamt kærða. Í viðræðum við C á lögreglustöðhafi komið fram að hún hefði farið í skólann í morgun og kærði birst þar ogverið með yfirgang við hana og skammast út í hana fyrir að vera með slökkt ásímanum þegar hann væri að hringja í hana. Hafi hann síðan verið að sniglastvið skólann allan morguninn og verið að ónáða hana í frímínútum og sagt viðhana að hún fengi aldrei að skilja við hann og þetta hafi gert hana mjögskelkaða. Þegar skólinn hafi verið búinn hafi hún farið að bílnum sínum og ekkiorðið vör við kærða. Hún hafi farið upp í bílinn og þegar hún hafi verið aðbakka úr stæðinu hafi kærði skyndilega birst og ruðst inn í bílinn til hennarog skipað henni að aka heim til hans að [...] í Kópavogi. Hún hafi verið mjöghrædd og ekki þorað öðru en að hlýða honum. Þegar þangað var komið hafi hannskipað henni að koma með sér í íbúð hans og hún ekki þorað öðru. Þegar inn varkomið hafi hann tekið af henni farsímann og lyklana hennar. Kærði hafi ítrekaðsagt henni að hún gæti gleymt því að fá að skilja við hann, það myndi aldreigerast. Kærði hafi næst skipað henni að klippa hann og hún orðið við því og aðþví loknu hafi hann krafið hana að stunda kynlíf með sér en hún hafi neitaðþví. Hann hafi þá tekið hana og lagt hana í sófann og neytt hana til munnmakavið sig og einnig hafi hann neytt hana að til að fróa honum. Sagðist hún þarnahafa fengið nóg af öllu ofbeldinu og sagt við hann að ef hann léti ekki afofbeldinu myndi hún hafa samband við lögregluna og kæra hann fyrir nauðgun.Hafi kærða brugðið nokkuð við þetta en í kjölfarið farið með hana út í bíl ogekið með hana um bæinn uns lögreglan hafði samband og gerði þeim að koma álögreglustöðina í Kópavogi. C hafi einnig sagt að kærði hefði nauðgað henni ígærdag en vildi ekki lýsa því nánar og brostið í grát og verið mjög buguð. Tekin hafi verið skýrsla af C ídag þar sem hún hafi lýst ofangreindum tilvikum nánar, auk þess sem hún hafilýst því hvernig kærði hafi beitt hana miklu kynferðislegu- og líkamleguofbeldi í hjónabandi þeirra sem væri búið að standa í 10 ár. Hann hafi jafnframtbeitt eldri son þeirra ofbeldi og horft á klámmyndir og fróað sér fyrir framanhann. Hafi hún lýst tilvikinu í fyrradag þannig að kærði hafi haldið henni ogtekið hana úr fötunum. Hann hafi snúið henni á magann og haldið höndum hennarmeð annarri hendi sinni á meðan hann notaði hina til að stýra lim sínum íleggöng hennar. Lögregla hafi farið með C áneyðarmóttöku LSH til skoðunar í gær. Samkvæmt vottorði þaðan hafi hún lýstatburðum þar á sama hátt og hún hafi gert hjá lögreglu. Í vottorðinu komi framað hún sé með nýlegan marbletti á vinstri framhandlegg og á hægri kálfa. Þá séhún með marbletti á hægri mjöðm, vinstri sköflungi og innan vert á vinstralæri. Kærði hafi verið handtekinn kl.18:05 í gær vegna málsins. Í skýrslutöku af honum í dag hafi hann alfariðneitað sök. hann hafi sagt að þau hafi stundað kynlíf 22. febrúar sl. en þaðhafi verið með samþykki þeirra beggja. Þau hafi ekki stundað nein kynferðismök í gær. Einungishafi verið um strokur að ræða á milli þeirra sem þau hafi bæði tekið þátt í.Kvað hann þau hafi farið saman að [...] í gær eftir hann hafði hitt hana ískóla hennar og engin frelsissvipting hafi átt sér stað. Lögreglahafi jafnframt annað mál til rannsóknar þar sem kærði sé undir sterkum grun umkynferðisbrot gegn bæði C og syni sínum, mál lögreglu nr. 007-2016-[...]. Máliðhafi komið inn á borð lögreglu í janúar sl. en þá hafi barnaverndarnefndKópavogs óskað eftir lögreglurannsókn vegna gruns um líkamlegt og kynferðislegtofbeldi af hálfu kærða á heimilinu. Í skýrslutökum í málinu komi fram lýsingará kynferðisbrotum kærða í garð bæði C og sonar þeirra. Hafi C búið íKvennaathvarfinu síðan þetta mál kom upp ásamt sonum sínum. Aðmati lögreglu sé fram kominn sterkur grunur um að kærði hafi ítrekað brotiðkynferðislega gegn C og það hafi átt sér stað tvívegis síðustu daga auk þesssem hann hafi svipt hana frelsi sínu í gær.Eru brotin talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 226. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og varða alltað 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins sé stutt á veg komin og teljilögreglustjórinn ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gertað sæta gæsluvarðhaldi. Meðal annars þurfi að taka ítarlegri skýrslu af C ogkærða auk þess sem hafa þurfi upp á og taka skýrslur af öðrum vitnum í málinu.Mál þetta sé því á það viðkvæmu stigi að hætt sé við því að sakborningur munitorvelda rannsókn málsins gangi hann laus. Meðvísan til framanritaðs, framlagðra gagna, a liðar 1. mgr. 95. gr. og b liðar 1.mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Ímálinu liggur fyrir lögregluskýrsla brotaþola og lögregluskýrsla af syni aðila.Þá gaf sonur þeirra skýrslu í Barnahúsi8. febrúar sl. Samkvæmt þessum rannsóknargögnum er kominn fram rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem geti varðaðfangelsisrefsingu samkvæmt 1. mgr. 194. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Rannsókn másins er á frumstigi og ætla má að kærði geti torveldaðrannsókn málins gangi hann laus. Að þessu virtu eru skilyrði a liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála uppfyllt í málinu. Er því fallistá kröfu lögreglustjóra um að kærði sætigæsluvarðhaldi á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir. Úrskurð þennan kveður uppGunnar Aðalsteinsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allttil miðvikudagsins 2. mars nk. kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 34/2010
Biðlaun
K gegndi ýmsum störfum hjá íslenska ríkinu fyrir og eftir gildistöku laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, fram til ársins 2001 er hún réði sig til starfa hjá sjálfseignarstofnuninni H, þaðan sem hún að endingu réði sig til starfa hjá S á árinu 2003. K gegndi starfi hjúkrunarstjóra hjá sjálfseignarstofnuninni S frá árinu 2003 allt fram til þess er staða hennar var lögð niður á árinu 2009. K höfðaði mál þetta gegn S til heimtu biðlauna með vísan til 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996. Upplýst var í málinu að um starfskjör K gilti kjarasamningur S við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, þar sem mælt var fyrir um að starfsmenn skyldu njóta hliðstæðra réttinda og bera hliðstæðar skyldur og gert væri ráð fyrir í lögum nr. 70/1996. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 skyldu þeir ríkisstarfsmenn sem höfðu rétt til biðlauna eftir eldri lögum halda sínum rétti. Á hinn bóginn yrði að líta svo á að með orðinu starf í skilningi ákvæðisins væri átt við það starf sem viðkomandi starfsmaður gegndi í gildistíð eldri laga nr. 38/1954. Kröfu K um greiðslu biðlauna var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi stendur deila málsaðila um rétt stefndu til biðlauna úr hendi áfrýjanda, en hún gegndi frá 5. ágúst 2003 starfi hjúkrunarstjóra hjá áfrýjanda, þar til staðan var lögð niður 1. júní 2009. Um starfskjör stefndu gilti kjarasamningur áfrýjanda við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, þar sem mælt var fyrir um að starfsmenn skyldu „njóta hliðstæðra réttinda og bera hliðstæðar skyldur og gert er ráð fyrir í lögum nr. 70/1996“ um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins féllu niður 1. júlí 1996, er gildi tóku lög nr. 70/1996. Í 1. mgr. 14. gr. fyrrgreindu laganna var svofellt ákvæði: „Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði, eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins.“ Í lögum nr. 70/1996 er ekki að finna sambærilega almenna heimild um rétt ríkisstarfsmanna til biðlauna en í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lögin segir: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Samkvæmt þessu skyldu þeir ríkisstarfsmenn sem höfðu rétt til biðlauna eftir eldri lögum halda sínum rétti. Á hinn bóginn verður að líta svo á að með orðinu starf í síðarnefnda ákvæðinu sé átt við það starf sem viðkomandi starfsmaður gegndi í gildistíð laga nr. 38/1954. Önnur framkvæmd fjármálaráðuneytisins, sem rakin er í héraðsdómi, á þessu ákvæði getur ekki bundið áfrýjanda sem er sjálfseignarstofnun. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi hafði stefnda gegnt ýmsum störfum hjá ríkinu, bæði fyrir og eftir gildistöku laga nr. 70/1996, fram til ársins 2001 er hún réði sig til starfa hjá Holtsbúð ses. Stefnda réði sig síðan til starfa hjá áfrýjanda á árinu 2003. Því verður fallist á með áfrýjanda að aðstæður stefndu hafi ekki verið með þeim hætti að hún geti byggt rétt sinn til biðlauna úr hendi áfrýjanda á 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996. Verður áfrýjandi af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu stefndu, en rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Skógarbær hjúkrunarheimili, er sýkn af kröfu stefndu, Kristínar Blöndal. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2009. I Mál þetta sem var dómtekið 11. desember 2009, var höfðað 29. júní 2009. Stefnandi er Kristín Blöndal, Smáraflöt 41, Garðabæ, en stefndi er Skógarbær, hjúkrunarheimili, Árskógum 4, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verði réttur hennar til biðlauna úr hendi stefnda í 12 mánuði frá og með 1. júní 2009, vegna niðurlagningar á stöðu stefnanda sem hjúkrunarforstjóra hjá stefnda frá og með þeim degi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Stefnandi er hjúkrunarfræðingur að mennt. Samkvæmt gögnum málsins starfaði hún samhliða námi sem hjúkrunarnemi hjá Landspítala Háskólasjúkrahúsi. Þegar stefnandi lauk hjúkrunarprófi hóf hún störf hjá heilsugæslustöðinni á Hellu og starfaði þar árin 1979 til 1980 í 50-75% starfi sem hjúkrunarfræðingur. Árið 1981 starfaði hún í 60-80% starfi sem hjúkrunarfræðingur á lyflækningadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss. Árin 1986 til 1989 var stefnandi við störf við Fjölbrautarskólann í Breiðholti sem framhaldskólakennari í hlutastarfi en árin 1988 til 1990 starfaði hún einnig sem deildarstjóri í 60% starfi á barnadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss. Árin 1990 til loka árs 1999 starfaði stefnandi í fullu starfi sem framhaldsskólakennari við Fjölbrautarskólann í Breiðholti. Í byrjun árs 2000 hóf stefnandi á ný störf sem hjúkrunarfræðingur hjá Landspítala Háskólasjúkrahúsi, þá á líknardeild, og starfaði í 80-100% starfi þar fram til seinni hluta árs 2001. Kveður stefnandi að af framangreindu sé ljóst að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður og notið réttarstöðu sem slíkur samfellt frá árinu 1986 fram til ársins 2001 er hún hóf störf sem hjúkrunarfræðingur hjá dvalar- og hjúkrunar­heimilinu Holtsbúð og starfaði þar til ársins 2003. Hjúkrunarheimilið er sjálfseignarstofnun sem stefnandi kveður hafa verið stofnað árið 1998 og hafi það tekið til starfa í janúar 2000. Fyrir liggur að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda þegar hún hóf störf hjá Holtsbúð heldur var ráðningin gerð á munnlegum grundvelli. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing forstöðumanns launavinnslu Holtsbúðar, Helgu Elíasdóttur, sem dagsett er 22. apríl 2009. Þar kemur fram að ráðning stefnanda hafi verið gerð munnlega og að samkomulag hafi verið um milli stefnanda og Holtsbúðar að stefnandi nyti sömu réttinda og starfsmenn ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Hafi þannig verið samið um að réttur hennar til biðlauna ætti ekki að skerðast við ráðningu hennar hjá Holtsbúð. Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing Ethel Sigurvinsdóttur sem kveðst hafa verið hjúkrunarfræðingur á Holtsbúð á sama tíma og stefnandi og hefði henni verið kunnugt um að stefnandi hefði sömu réttindi og hún, þ.e. sömu stöðu og starfsmenn ríkisins, meðal annars réttindi til biðlauna. Árið 2003 hóf stefnandi störf hjá stefnda hjúkrunarheimilinu Skógarbæ, sem einnig er sjálfseignarstofnun. Var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda og var hann undirritaður 3. október 2003. Í honum kemur fram að um launagreiðslur, launa­flokk, starfsaldur til launa og önnur starfskjör, fari eftir ráðningarsamningum og kjarasamningi Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, að öðrum skilyrðum uppfylltum, en stefnandi hefur verið félagsmaður í Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga frá árinu 1988. Í 4. gr. kjarasamningsins kemur fram að réttarstaða félagsmanna skuli að öllu leyti vera hliðstæð réttindum og skyldum ríkisstarfsmanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996. Með bréfi 12. febrúar 2009 var stefnanda tilkynnt að vegna skipulagsbreytinga á stjórn hjúkrunardeilda hjá stefnda yrði staða hjúkrunarstjóra lögð niður frá og með 1. júní 2009. Vegna þessara aðgerða yrði starfi stefnanda sem hjúkrunarstjóra því sagt lausu og tæki uppsögnin gildi 1. mars 2009. Lögmaður Bandalags háskólamanna ritaði lögmanni stefnda tölvubréf 6. apríl 2009 þar sem óskað var eftir afstöðu hans til kröfu stefnanda um greiðslu biðlauna úr hendi stefnda. Hafnaði lögmaður stefnda því í tölvubréfi sama dag. Í framhaldi af fyrri tölvupóstasamskiptum sendi lögmaður stefnanda lögmanni stefnda bréf 19. maí 2009 þar sem óskað var eftir því að fallist yrði á rétt stefnanda til biðlauna frá og með 1. júní 2009. Lögmaður stefnda svaraði bréfinu með bréfi 2. júní 2009, þar sem kröfum stefnanda um biðlaun var hafnað. III Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að hún njóti réttar til biðlauna óháð ráðningu sinni hjá Holtsbúð árin 2001 til 2003. Byggir stefnandi þennan rétt sinn á 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1996 sem sé svohljóðandi: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Orðalag ákvæðisins sé ekki hægt að skýra öðruvísi en svo að tvö skilyrði þurfi að vera uppfyllt svo að viðkomandi starfsmaður öðlist rétt til biðlauna. Þau séu annars vegar að starf viðkomandi hjá ríkinu hafi verið lagt niður og hins vegar að viðkomandi starfsmaður hafi verið skipaður eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og þar með fallið undir lög nr. 38/1954, en teljist ekki embættismaður. Stefnandi telji sig uppfylla bæði skilyrðin. Hvað varði fyrra skilyrðið blasi við að því sé fullnægt, enda sé vart deilt um það í máli þessu. Í 4. gr. kjarasamnings Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga við stefnda frá 28. nóvember 2001, sem hafi verið í gildi er stefnandi hóf störf hjá stefnda, komi fram að réttarstaða félagsmanna sem störfuðu hjá stefnda skyldi að öllu leyti vera hliðstæð réttindum og skyldum ríkisstarfsmanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 svo og laga nr. 37/1993. Sé því óumdeilt að stefnandi hafi notið allra þeirra réttinda og skyldna sem tilgreind séu í lögum nr. 70/1996 við störf sín hjá stefnda, þar með talið réttar til biðlauna vegna niðurlagningar stöðu. Hafi kjarasamningur Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga við Samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu frá 9. september 2005 ásamt síðari breytingum engu breytt þar um enda hafi það verið tryggt í samningnum að starfsmenn skyldu halda þeim réttindum sem þeir höfðu öðlast fyrir samningsgerðina. Telji stefnandi því ljóst að staða hennar hafi verið lögð niður í skilningi 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins. Stefnandi byggir á því að síðara skilyrði 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins sé einnig fullnægt en eins og að framan sé rakið hafi stefnandi óumdeilanlega verið í þjónustu ríkisins í yfir 15 ár. Hvorki verði ráðið af orðalagi 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis né lögskýringargögnum að viðkomandi þurfi að hafa starfað við sama starf hjá ríkinu fram að niðurfellingu stöðu né að skylt sé að starf viðkomandi hafi verið samfellt hjá ríkinu fram að niðurfellingu stöðu svo réttur viðkomandi til biðlauna skerðist ekki. Stefnandi telji því að vegna starfa sinna sem ríkisstarfsmaður frá árinu 1986 til ársins 2001 uppfylli hún einnig síðara skilyrði 5. mgr. og hafi sá réttur ekki skerst vegna starfa hennar hjá dvalar- og hjúkrunarheimilinu Holtsbúð árin 2001 til 2003. Engu máli skipti þótt hún hafi um tímabil starfað hjá öðrum aðila en ríkinu. Þá telji stefnandi sig eiga rétt til biðlauna í allt að 12 mánuði þar sem samanlagður starfstími hennar hjá ríkinu hafi verið lengri en 15 ár. Stefndi hafi hafnað kröfu stefnanda um greiðslu biðlauna á grundvelli þess að stefnandi hafi ekki verið ríkisstarfsmaður meðan hún starfaði hjá Holtsbúð árin 2001 til 2003. Í tölvubréfi frá 6. apríl 2009 frá stefnda til lögmanns Bandalags háskólamanna komi sú afstaða stefnda fram að með starfi sínu hjá Holtsbúð hafi stefnandi ekki lengur fallið sjálfkrafa undir 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1996 og þurfi því að leiða rétt sinn til biðlauna af kjarasamningi eða ráðningar­samningi. Af tölvubréfinu 6. apríl 2009 megi skýrlega ráða þá afstöðu stefnda að sanni stefnandi að hún hafi notið réttarstöðu ríkisstarfsmanna samkvæmt lögum nr. 70/1996 þegar hún starfaði hjá Holtsbúð eigi hún tilkall til biðlauna. Hins vegar virðist stefndi telja að sönnun um það hafi ekki tekist. Ef ekki verði fallist á að stefnandi eigi rétt á biðlaun­um, óháð starfi hennar hjá Holtsbúð, þá standi meginágreiningur máls þessa um þetta atriði. Stefnandi telji sig hafa sannað að hún hafi án nokkurs rofs notið réttarstöðu ríkisstarfsmanns og þar með rétt sinn til biðlauna. Í málinu liggi fyrir yfirlýsing Helgu Elísdóttur 22. apríl 2009, en hún starfi sem forstöðumaður launavinnslu hjá Holtsbúð og hafi komið að ráðningu stefnanda. Í yfirlýsingunni komi fram staðfesting á því að ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda heldur hafi ráðningin verið á munnlegum grundvelli. Muni það almennt séð hafa verið svo við ráðningar hjá Holtsbúð að ekki hafi verið gerðir skriflegir ráðningarsamningar við starfsmenn. Eigi slíkt þó ekki að hafa áhrif á réttarstöðu starfsmanns enda njóti munnlegir samningar sömu stöðu og skriflegir samkvæmt lögum nema annað sé tekið fram. Í yfirlýsingunni komi fram að samist hafi svo milli aðila að stefnandi skyldi njóta sömu réttinda og hún nyti sem starfsmaður ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þannig ætti réttur hennar til biðlauna ekki að skerðast vegna starfa hennar hjá Holtsbúð. Þá megi ráða af dómum Hæstaréttar frá 19. febrúar 2009 í máli nr. 320/2008 og frá 19. desember 1999 í máli nr. 156/2000 að undir almenna tilvísun í ráðningarsamningi eða kjarasamningi, um að starfsmenn njóti sambærilegrar réttar­stöðu og þeir starfsmenn ríkisins sem lög nr. 70/1996 taki beinlínis til, falli einnig réttur til biðlauna samkvæmt 5. mgr. sé ekki tilgreint sérstaklega að slík réttindi skuli falla þar utan. Með yfirlýsingunni telji stefnandi sig hafa fært lögfulla sönnun fyrir því að hún hafi notið sömu réttarstöðu og ríkisstarfsmaður og eigi því tilkall til biðlauna úr hendi stefnda. Staðfesting þess aðila sem annaðist ráðningu stefnanda hljóti að jafngilda skrif­legri ráðningu hennar enda sé vart tækt að stefnandi njóti bersýnilega lakari réttar en ella af þeirri ástæðu að vinnuveitandi hafi látið undir höfuð leggjast að gera við hana skriflegan ráðningarsamning þegar fyrir liggi staðfesting á innihaldi ráðningar­kjara hennar. Stefnandi geri í málinu kröfu um viðurkenningu á rétti til biðlauna í 12 mánuði úr hendi stefnda vegna niðurlagningar stöðu hennar frá og með 1. júní 2009. Hafi staða hennar verið lögð niður frá tilgreindu tímamarki. Sæki stefnandi heimild til að gera viðurkenningarkröfu þessa til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sérstaklega 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis, meginreglna vinnuréttar og meginreglna samningaréttar. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi uppfylli ekki það skilyrði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laga nr. 70/1996, eins og það hafi verið túlkað í framkvæmd, að hafa starfað í þjónustu ríkisins óslitið frá því lögin tóku gildi, og eigi þannig ekki rétt til biðlauna úr hendi stefnda, þrátt fyrir ákvæði 2. gr. kjarasamnings stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Stefndi byggir á því ákvæði að 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sé undantekning frá þeirri meginreglu laganna að einungis embættismenn eigi rétt til biðlauna vegna niðurlagningar starfs. Ákvæðið beri því að túlka þröngt. Almennir ríkisstarfsmenn, þ.e. aðrir en embættismenn, eigi þannig ekki rétt til biðlauna nema því aðeins að þeir falli undir 5. mgr. bráðabirgða­ákvæðis laganna. Aðrir starfsmenn en embættismenn og ríkisstarfsmenn, falli þannig ekki undir ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laganna og eigi því ekki biðlaunarétt, nema sá réttur þeirra verði leiddur af skýrum heimildum, svo sem kjarasamningi eða ráðningarsamningi. Ljóst sé að stefnandi byggi rétt sinn til bið­launa á fyrrgreindri 2. gr. kjarasamnings stefnda við Félag íslenskra hjúkrunar­fræðinga. Stefndi byggi hins vegar á því að þó starfsmaður geti leitt rétt sinn til biðlauna af slíku ákvæði í kjarasamningi, þurfi hann jafnframt að uppfylla þau skilyrði sem þeir starfsmenn ríkisins sem heyri undir ákvæði 5. mgr. til bráðabirgða laganna þurfi að uppfylla. Að öðrum kosti væru réttindin ekki hliðstæð réttindum þeirra starfsmanna er undir lögin heyri heldur betri. Stefnandi byggi á því að skilyrði ákvæðisins séu tvö, annars vegar að starf viðkomandi starfsmanns hjá ríkinu hafi verið lagt niður, og hins vegar að starfsmaður hafi verið skipaður eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og hafi þannig fallið undir lög nr. 38/1954. Óumdeilt sé að stefnandi uppfylli þau skilyrði. Stefndi byggi hins vegar á því að auk tveggja fyrrnefndra skilyrða hafi það einnig verið áskilið við túlkun ákvæðisins hjá fjármálaráðuneytinu að starfsmaður, sem leiða vill biðlaunarétt af ákvæðinu, hafi starfað í þjónustu ríkisins óslitið frá gildistöku laganna og fram til þess tíma er staða hans er lögð niður, þannig að ekki hafi orðið rof í ráðningu hans hjá ríkinu. Þetta skilyrði telji stefndi raunar að leiði af eðli máls, þ.e. að starfsmaður sem hætti sjálfviljugur störfum hjá ríkinu falli eðli málsins samkvæmt ekki lengur undir ákvæði laga nr. 70/1996 og missi þannig rétt sinn til biðlauna samkvæmt ákvæðinu. Ákvæðið hafi lengi verið túlkað með þessum hætti, sbr. upp­lýs­ingar á heimasíðu starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Óumdeilt sé að stefnandi starfaði hjá ríkinu fram til ársins 2001. Sama ár hafi hún hafið störf hjá sjálfseignarstofnuninni Holtsbúð í Garðabæ, og svo árið 2003 hjá stefnda. Því sé ljóst að stefnandi hafi ekki starfað óslitið í þjónustu ríkisins frá gildistöku laga nr. 70/1996, og þar til staða hennar var lögð niður hjá stefnda 2009. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 320/2008, byggi stefndi á því að til að stefnandi geti uppfyllt framangreint skilyrði verði hún að sýna fram á að hún hafi óslitið frá gildistöku laga nr. 70/1996, átt hliðstæð réttindi og ríkisstarfsmaður. Á starfstíma stefnanda hjá Holtsbúð virðist sem hún hafi tekið laun samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga við fjármálaráðherra, dagsettum 25. júlí 2001, en þar sé ekki að finna sambærilegt ákvæði, og finna megi í 2. gr. kjarasamnings stefnda við Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga þess efnis að starfsmenn sem taki laun eftir samningnum eigi hliðstæð réttindi og starfsmenn sam­kvæmt lögum nr. 70/1996. Þá hafi enginn skriflegur ráðningarsamningur verið gerður við stefnanda þar sem kveðið hafi verið á um að réttindi hennar væru hliðstæð réttindum þeirra er féllu undir lög nr. 70/1996. Stefnandi byggi í þessu sambandi á yfirlýsingu fyrrverandi starfsmanns Holtsbúðar, þess efnis að stefnandi hafi notið þessara réttinda samkvæmt munnlegu samkomulagi við ráðningu hennar. Stefndi fallist ekki á að hugsanlegar munnlegar yfirlýsingar við ráðningu stefnanda til Holtsbúðar árið 2001 geti veitt stefnanda rétt til biðlauna úr hendi þriðja aðila, þ.e. stefnda. Aðrir starfsmenn en embætt­is­menn og ríkisstarfsmenn, eigi ekki biðlaunarétt, nema sá réttur verði leiddur af skýrum heimildum. Sú yfirlýsing er stefnandi byggi á geti ekki talist skýr heimild í þessu sambandi. Byggi stefndi þannig á því að þar sem ekki sé unnt að líta svo á að stefnandi hafi starfað óslitið í þjónustu ríkisins, eða að hún hafi óslitið notið sambærilegra réttinda og ríkisstarfsmenn, sé skilyrðum 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða ekki fullnægt, og stefnandi eigi því ekki biðlaunarétt samkvæmt 2. gr. kjarasamnings stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Réttur stefnanda til biðlauna hafi fallið niður við starfs­lok hennar hjá ríkinu og hann verði ekki endurvakinn. Að öllu framan­greindu virtu verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/1954 og laga nr. 70/1996 um réttindi og skyld­ur starfsmanna ríkisins o.fl. Um málskostnaðar­kröfu vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129., 130. og a. lið 1. mgr. 131. gr. laganna. V Eins og rakið hefur verið snýst meginágreiningur í máli þessu um það hvort stefnandi eigi rétt til biðlauna úr hendi stefnda á grundvelli 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1986 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem er svohljóðandi: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Samkvæmt orðanna hljóðan ákvæðis þessa eru skilyrði til að njóta bóta samkvæmt ákvæðinu þau annars vegar að starf sé lagt niður og hins vegar að viðkomandi starfsmaður hafi verið skipaður eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og þar með fallið undir lög nr. 38/1954 en teljist ekki embættismaður. Óumdeilt er að stefnandi uppfyllir bæði þessi skilyrði ákvæðisins. Stefndi hins vegar telur að auk þessara tveggja skilyrða hafi það verið áskilið við túlkun ákvæðisins að starfsmaður þurfi að hafa starfað í þjónustu ríkisins, eða notið réttinda sem slíkur, óslitið frá gildistöku laganna og fram til þess tíma er staða hans er lögð niður þannig að ekki hafi orðið rof í ráðningu starfsmannsins já ríkinu. Telur stefndi að þetta skilyrði leiði af eðli máls þannig að sá starfsmaður sem hætti sjálfviljugur störfum hjá ríkinu falli eðli málsins samkvæmt ekki lengur undir ákvæði laganna og missi þannig rétt sinn til biðlauna. Þar sem ekki sé unnt að líta svo á að stefnandi hafi starfað óslitið í þjónustu ríkisins, eða óslitið notið sambærilegra réttinda og ríkisstarfsmenn, eigi hún ekki biðlaunarétt samkvæmt 2. gr. kjarasamnings stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Í 2. gr. kjarasamnings milli stefnda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga segir að hjúkrunarfræðingar njóti hliðstæðra réttinda og beri hliðstæðar skyldur og gert sé ráð fyrir í lögum nr. 70/1996, reglugerð nr. 411/1989 um veikindaforföll starfsmanna ríkisins og reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. Verður af málatilbúnaði stefnda ráðið að ekki sé ágreiningur um að stefnandi hefði átt biðlaunarétt ef hún hefði starfað óslitið í þjónustu ríkisins eða notið sambærilegra réttinda og ríkisstarfsmenn frá gildistöku laga nr. 70/1996 og þar til staða hennar var lögð niður 1. júní 2009. En þar sem rof hafi orðið á ráðningu hennar hjá ríkinu þegar hún hóf störf hjá Holtsbúð hafi hún fyrirgert þeim rétti. Af skýrum texta umdeilds 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 verður ekki séð að það sé skilyrði að starfsmaður þurfi að hafa starfað óslitið hjá ríkinu, eða óslitið notið sambærilegra réttinda og ríkisstarfsmenn, frá gildistöku laganna fram til þess tíma er staða hans er lögð niður. Þá verður sú túlkun heldur ekki leidd af lög­skýr­ingar­gögnum eða eðli máls. Þá verður ekki séð að túlkun fjármálaráðuneytis­ins gangi framar skýrum texta lagaákvæðisins að þessu leyti eða að túlka beri ákvæði þetta þrengra en orðalag þess gefur tilefni til. Hafi það verið vilji löggjafans að réttindi samkvæmt umdeildu ákvæði væru bundin því skilyrði að starfsmaður þyrfti að hafa starfað óslitið hjá ríkinu frá gildistöku laganna þar til starf hans væri lagt niður hefði þurft að taka það sérstaklega fram. Þá verður ekki séð að þessi túlkun á lagaákvæðinu veiti þeim, sem leiða rétt sinn til biðlauna af ákvæðinu, betri rétt en þeim sem heyra undir lögin. Eins og að framan er rakið er ekki ágreiningur um að stefnandi fullnægi þeim tveim skilyrðum sem lagaákvæðið krefst og að því virtu sem nú hefur verið rakið á stefnandi þegar af þeirri ástæðu rétt til biðlauna. Þá er ekki um það deilt, enda bera gögn málsins það með sér, að stefnandi hafði unnið í meira en 15 ár hjá ríkinu þegar hún ákvað að ráða sig í vinnu til Holtsbúðar. Að þessu virtu og því að með samningi sínum við stefnda um að hún nyti hliðstæðra réttinda og gert er ráð fyrir í lögum nr. 70/1996 verður krafa stefnanda tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Af hálfu stefnanda flutti málið Heimir Örn Herbertsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Stefán A. Svensson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Viðurkenndur er réttur stefnanda, Kristínar Blöndal, til biðlauna úr hendi stefnda, Skógarbæ, hjúkrunarheimili, í 12 mánuði frá og með 1. júní 2009. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 675/2017
Kærumál Óvígð sambúð Ógilding samnings Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M á hendur K var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að málsgrundvöllur M uppfyllti ekki nægjanlega skilyrði d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttirog Karl Axelsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra13. október 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frádómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og nánar er rakið í hinumkærða úrskurði voru aðilar í óvígðri sambúð á tímabilinu 1989 til 2014. Meðúrskurði héraðsdóms 25. febrúar 2015 kom til opinberra skipta til fjárslita milliþeirra samkvæmt 100. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Hinn 29.október sama ár náðu aðilar samkomulagi um tilhögun fjárslita. Það samkomulaggekk hins vegar ekki eftir en þeir náðu samkomulagi á ný 28. desember 2015. Varsá samningur áritaður af skiptastjóra 4. janúar 2016 og lauk þar meðfjárskiptum aðila, sbr. 2. mgr. 113. gr. laga nr. 20/1991.Sóknaraðili höfðaði mál þetta áhendur varnaraðila með stefnu 14. febrúar 2017 og gerði þær kröfur „aðsamningur um skilnaðarkjör vegna skilnaðar málsaðila dags. 28.12.2015 ogstaðfestur af skiptastjóra með skiptagerð dags. 4.1.2016 verði vikið til hliðarað öllu leyti. Til vara að hann verði felldur úr gildi og til þrautavara aðhann verði ógilturmeð dómi.“ Jafnframt krafðist sóknaraðiliþess að að varnaraðili greiddi sér 11.328.812 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2017til greiðsludags. Í stefnu skýrir sóknaraðili þá kröfu sína svo: „Fjárkrafastefnanda byggir á verðmati eigna við skilnað ... þær eignir sem voru eignstefnanda, greiddar af honum og skráðar honum.“ Er í kjölfarið tilgreind bújörðþar sem aðilar bjuggu á sambúðartíma og ýmsir lausafjármunir sem nýttir voru viðrekstur hennar, svo sem vélknúin ökutæki, haugsuga og hestakerra. Jafnframt ertilgreindur liður sem kostnaður vegna rekstur fasteigna. Þá segir að sóknaraðilisé „tilbúinn að taka hið minnsta hluta þeirra tækja sem að framan greinir tilsín í stað greiðslu.“ Jafnframt segir: „Stefnandi áskilur sér rétt til aðleggja fram gögn um öflun og greiðslur vegna framangreindra tækja sé það afstaðastefndu að þær hafi ekki verið keyptar af og greiddar af stefnanda.“ Lokssegir: „Að auki og til vara byggir stefnandi á því að við skiptin hafi ekkiallar eignir búsins skilað sér. Stefnda hefur um árabil rekið snyrtistofu oghefur við rekstur þeirrar snyrtistofu keypt ýmsan varning s.s. vinnubekk ogfleira sem stefnandi telur að sé minnst að virði kr. 2.500.000,- Þótt stórhluti þeirra eigna sem stefnda hlaut í sinn hlut eignir sem tilheyrðu starfi ogáhugasviði stefnanda um hesta og tamningu þeirra og kom að fullu undir skiptin.Fallist dómari á að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum og eðlilegt séað skipta eignum í samræmi við það þá eigi allar eignir búsins að koma tilhelmingaskipta en ekki aðeins eignir stefnanda. Jafnframt sé við þær aðstæðureðlilegt að stefnda greiði sinn hlut í rekstrarkostnaði fasteigna og bifreiðasbr. framangreint. Að auki sé rétt og sanngjarnt að helmingur afyfirdráttarskuld stefnanda sem var með veði í fasteign aðila ... sé greitt aðhelmingi af stefndu. Að auki sé rétt og sanngjarnt að lán sem stefnandi tók tilað kaupa ... hestakerru ... sé greidd hið minnsta að helmingi af stefndu.“Eins og nánar er rakið í hinumkærða úrskurði gerði varnaraðili kröfu um frávísun máls, meðal annars ágrundvelli óskýrs málatilbúnaðar sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði varfallist á kröfuna á öðrum grundvelli. Í úrskurðinum kemur fram aðfjárskiptasamningur aðila hafi verið lagður til grundvallar skiptagerðskiptastjóra 4. janúar 2016 á grundvelli heimildar í 2. mgr. 113. gr. laga nr.20/1991. Í 4. mgr. sömu greinar komi fram að þegar skiptum sé lokið samkvæmt 2.eða 3. mgr. verði þau ekki tekin upp á ný nema fram komi eign sem hefði átt aðkoma til skipta og annar eða báðir aðilar krefjist þess. Að því virtu, og þarsem ljóst væri að ef fallist yrði á kröfur sóknaraðila gæti slík niðurstaðaaldrei leitt til þess að skilyrðum 4. mgr. 113. gr. laganna til endurupptökuskipta yrði fullnægt. Því hefði sóknaraðili ekki lögvarða hagsmuni af því að fáefnisdóm um kröfur sínar og bæri þegar af þeirri ástæðu að vísa málinu frádómi.IIEkki verður á það fallist að ákvæði 113. gr. laga nr. 20/1991standi í vegi því að sóknaraðili geti í almennu einkamáli haft uppi kröfu umógildingu samnings á grundvelli III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Á hinn bóginn er hér um að ræða kröfu semsóknaraðili kýs að setja fram í þrennu lagi, sem aðalkröfu, varakröfu ogþrautavarakröfu án þess að skýra frekar þá kröfuhætti þótt helst verði ráðið afmálatilbúnaði hans að hann vilji að samningi málsaðila skuli ekki hnikað til aðhluta heldur í heild einkum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 og að ekki verði að neinuleyti á samningnum byggt við úrlausn fjárkrafna hans. Ekki er heldur ljóst hvort og þá að hve miklu leyti fjárkrafasóknaraðila er reist á sjónarmiðum um skaðabætur gengi ógilding framangreindssamnings eftir eða hvort samningur hafi komist á með öðrum hætti milli aðilasem líta beri til við úrlausn fjárkröfu hans. Samkvæmt stefnu er fjárkrafa sóknaraðilaað hluta um viðurkenningu á framlagi hans til kaupa á tilgreindum lausafjármunumog að því er virðist vegna eignarhluta hans í fasteign sem hann hafi látið afhendi til varnaraðila samkvæmt þeim samningi sem hann krefst ógildingar á. Þáer hluti fjárkröfunnar sagður meðal annars kominn til vegna ýmiss kostnaðar semsóknaraðili kveðst að því er virðist hafa greitt í þágu varnaraðila og kann aðtengjast framlögum vegna hinnar óvígðu sambúðar málsaðila. Jafnframt er sett framóskilgreind krafa um meðlagsgreiðslur. Samkvæmt framansögðu er grundvöllur krafna sóknaraðila óljós.Verður helst ráðið að kröfur hans séu að stærstum hluta reistar á sjónarmiðumlaga nr. 20/1991 varðandi sameiginlegt framlag til eignamyndunar á sambúðartímaog sé að því leyti verið að óska eftir að héraðsdómur annist búskipti milliaðila. Samkvæmt d. og e. liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ber að greina ístefnu svo glöggt sem verða má dómkröfur og málsástæður sem málsókn er byggð á.Af því sem að framan er rakið uppfyllir málsgrundvöllur sóknaraðila ekki nægjanlegaþau skilyrði. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 13. október 2017I.Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 18. september sl. um frávísunarkröfu stefndu, er höfðað af M, [...], [...], á hendur K, [...], [...].Stefnandi krefst þess í stefnu: „Að samningur um skilnaðarkjör vegnaskilnaðar málsaðila dags. 28.12.2015 og staðfestur af skiptastjóra meðskiptagerð dags. 4.1.2016 verði vikið til hliðar að öllu leiti. Til vara aðhann verði felldur úr gildi og til þrautavara að hann verði ógiltur með dómi.“Samhliða framangreindum kröfum krefst stefnandi þess að stefnda greiði sér11.328.812 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 19. janúar 2017 til greiðsludags. Jafnframt krefst hannmálskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins.Stefnda krefst þess að öllum kröfumstefnanda verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða hennimálskostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.Stefnandikrefst þess að frávísunarkröfu stefndu verði hafnað og að henni verði gert aðgreiða honum málskostnað vegna þessa þáttar málsins.II.Málsaðilar voru í óvígðri sambúð átímabilinu 1989 til 2014. Við lok sambúðar kom upp ágreiningur milli þeirra umskiptingu eigna og var bú þeirra tekið til opinberra skipta 25. febrúar 2015. Hinn29. október sama ár náðu aðilar samkomulagi um skiptingu eigna og skulda.Samkvæmt því skyldi stefnandi taka yfir 50% eignarhlut stefndu í jörðinni [...]í [...] ásamt öllu því sem henni fylgdi. Jafnframt skyldi hann taka að sérgreiðslu skulda við Arion banka með veði í framangreindri jörð ogyfirdráttarskuld að fjárhæð 24,6 milljónir króna. Samhliða skyldi stefnda leystundan ábyrgð á sameiginlegum skuldbindingum þeirra og fá greiðslu frá stefnandaað fjárhæð 11,5 milljónir króna. Samkomulag þetta var undirritað með fyrirvaraum fjármögnun og þar sem stefnanda tókst ekki að afla hennar innan tveggjamánaða féll samkomulagið niður. Aðilar náðu á ný samkomulagi um skiptingu eigna og skuldahinn 28. desember 2015. Í því fólst að stefnda skyldi taka yfir 50% eignarhlutstefnanda í [...], ásamt áhvílandi veðlánum, auk þess sem samið var umskiptingu lausafjár og skulda. Þá skyldi stefnda greiða stefnanda 11 milljónirkróna í peningum á nánar tilgreindan hátt. Var það samkomulag lagt tilgrundvallar skiptagerð skiptastjóra, dags. 4. janúar2016, sem lauk þar með skiptum í búinu. III.Stefnandi byggir stefnukröfur sínar áþví að fjárskiptasamningur aðila sé bersýnilega ósanngjarn og beri því að víkjahonum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Skiptastjóri hafi frá upphafi hafnað þeim skilningistefnanda að við fjárskiptin væri rétt og skylt að skipta þannig að hvor aðilium sig tæki þær eignir sem honum tilheyrðu, enda gildi reglur umhjúskapareignir ekki um sambúðarfólk. Skipastjóri hafi hins vegar frá byrjunhafnað þessum skilningi og lagt upp með að skipta eignum til helminga, líkt ogum hjúskap væri að ræða.Sé á því byggt að sá samningur sem umræði sé í grunninn ósanngjarn og endurspegli á engan hátt eignamyndun hvorsaðila um sig eða skipan fjármála aðila og skiptingu þeirra í milli ásambúðartímanum, enda hafi hvorugur aðilinn litið svo á að hann ætti nokkurttilkall til eigna hins á meðan á sambúðinni stóð. Þá liggi fyrir að sú aðstoðsem stefnandi hafi notið frá þáverandi lögmanni sínum við skiptameðferðina hafií raun fremur valdið honum skaða en að stefnandi hafi hagnast á henni. Séósanngjarnt að aðrar forsendur gildi um aðskilnað fjárhags aðila við fjárskiptien gilt hafi á sambúðartímanum. Þótt fyrir liggi að hjúskaparlög nr. 31/1993eigi ekki við um óvígða sambúð aðila megi að einhverju leyti líta til 2. mgr.95. gr. þeirra við mat á því hvort samningur aðila sé sanngjarn, sbr. 36. gr.laga nr. 7/1936. Af dómaframkvæmd verði ráðið að við beitingu 2. mgr. 95. gr.hjúskaparlaganna sé nóg að aðili, sem freisti þess að hnekkjafjárskiptasamningi, sýni fram á að með réttu hefði átt að skipta með öðru mótien gert hefði verið til að samningur teldist ósanngjarn.Varðandi upphæð fjárkröfu sinnar tekur stefnandi fram að húnbyggist á fyrirliggjandi verðmati eigna aðila. Um sé að ræða eftirfarandi„eignir sem voru eign stefnanda, greiddar af honum og skráðar af honum 50% [...] landnr. [...] (að frádr.skuldum) - (Heildarverðmæti) 49.500.000,- - (Heildarskuldir) 22.211.801,-(dskj. 24-27)- 50% eignarhlutur að frádregnumskuldum 13.644.100,- Coleman fnr. [...] - (Verðmat 800.000,-) (50%eignarhluti) 400.000,- Volkswagen Golf [...] 1.700.000,-Haugsuga 1.990.000,-Schimtda hestakerra [...] 800.000,- Zetor traktor [...] 1.200.000,- Kymco fjórhjól [...] 850.000,-Massey Ferguson [...] 200.000,-Kostnaður vegna resktur fasteigna (50%) 900.000,- Vangreitt meðlag 644.712,-Samtals 22.328.812,- Áður greitt -11.000.000,-Samtals krafa stefnanda 11.328.812,-“Að auki og til vara kveðst stefnandi byggja á því að viðskiptin hafi ekki allar eignir búsins skilað sér. Stefnda hafi um árabil rekiðsnyrtistofu og hafi þá keypt ýmsan varning, s.s. vinnubekk og fleira, semstefnandi telji að sé að virði a.m.k. 2.500.000 krónur. Fallist dómari á aðfjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum, og að eðlilegt sé að skiptaeignum í samræmi við það, eigi allar eignir búsins að koma til helmingaskipta,en ekki aðeins eignir stefnanda. Jafnframt sé við þær aðstæður eðlilegt aðstefnda greiði sinn hluta af rekstrarkostnaði fasteigna og bifreiða, sbr.framangreint. Að auki sé rétt og sanngjarnt „að helmingur af yfirdráttarskuldstefnanda, sem verið hafi með veði í fasteign aðila, sé greiddur að helmingi“af stefndu. Loks sé rétt og sanngjarnt að lán sem stefnandi hafi tekið til aðkaupa Schimtda-hestakerru [...], sem hafi verið að eftirstöðvum 760.000 krónurhinn 1. janúar 2016, sé greitt, hið minnsta að helmingi, af stefndu.IV.Stefnda styður frávísunarkröfu sínavið það að fjárskiptum milli aðila hafi verið lokið af skiptastjóra ágrundvelli samkomulags aðila, sbr. 2. mgr. 113. gr. laga nr. 20/1991 um skiptiá dánarbúum o.fl. Í samkomulagi þeirra komi fram að hvorugt þeirra eigi kröfu áhendur hinu. Öllum ágreiningi milli aðila hafiborið að vísa til héraðsdóms á meðan á skiptum stóð, sbr. 112. gr.framangreindra laga, og eigi stefnandi því ekki nú þess kost að hafa í máliþessu uppi kröfur af skiptaréttarlegum toga, sem honum hafi borið að hafa uppimeðan á skiptum á búi aðila stóð. Eigi þessar kröfur því ekki undir dómstóla,sbr. lokamálslið 112. gr., heldur hafi stefnanda borið að leita tilskiptastjóra og fara fram á endurupptöku skiptanna. Samkvæmt 4. mgr. 113. gr.laga nr. 20/1991 séu skilyrði þess að endurupptaka opinber skipti þau að í ljóshafi komið eign sem hefði átt að koma til skipta. Um slíkt sé ekki að ræða hérþar sem allar eignir hafi verið uppi á borðinu við skiptin og aðilarnir veriðsammála um skiptingu þeirra. Stefnda bendir og á að kröfurstefnanda séu ósamrýmanlegar. Annars vegar geri hann kröfu um að umræddumsamningi verði vikið til hliðar, hann felldur úr gildi eða hann ógiltur meðdómi. Hins vegar geri hann samhliða fjárkröfu, til viðbótar þeim samningi semhann krefjist að vikið verði til hliðar. Uppfylli kröfugerð þessi ekki skilyrðid-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda vísar og til þess að fjárkrafa stefnanda sé óskýr ogengin gögn séu lögð fram henni til stuðnings. Þannig sé meðlagskröfu blandaðsaman við fjárkröfur, en slík krafa eigi ekki heima við fjárskipti, endatilheyri meðlag barni, sbr. 2. mgr. 63. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þar fyrirutan sé meðlagskrafa stefnanda út í hött. Þá hafi stefnandi uppiendurgjaldskröfur vegna reksturs bújarðarinnar á skiptatíma, en stefnanda hafiborið að hafa slíkar kröfur uppi við upphaf opinberra skipta, sbr. 2. mgr. 106.gr. laga nr. 20/1991. Séu kröfur þessar svo órökstuddar og ósamrýmanlegar öðrumfjárkröfum að þær uppfylli ekki skilyrði d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 og vöntun á framlagningu gagna brjóti gegn g-lið sömu málsgreinar.Hljóti þetta að leiða til frávísunarmálsins frá dómi.V.NiðurstaðaÍ máli þessu lúta dómkröfur stefnandaað því annars vegar að vikið verði til hliðar eignaskiptasamningi málsaðila viðskiptalok í búi þeirra, eða hann felldur úr gildi, þar sem hann sé bersýnilegaósanngjarn, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, og hins vegar að stefndu verði gert að greiða stefnanda tilgreindafjárhæð sem stefnandi telur að honum hafi borið að fá til viðbótar í sinn hlutvið skipti á búi aðilanna. Var framangreindur samningur aðilanna lagður tilgrundvallar sem skiptagerð skiptastjóra við lok opinberra skipta í búi þeirrahinn 4. janúar 2016 á grundvelli heimildar í 2. mgr. 113. laga um skipti ádánarbúum o.fl. nr. 20/1991.Í 4. mgr. tilvitnaðrar 113. gr. kemur fram að þegar skiptumhefur verið lokið skv. 2. eða 3. mgr. verði þau ekki tekin upp á ný nema framkomi eign sem hefði átt að koma til skipta og annar eða báðir aðilar krefjistþess. Að því virtu, og þar sem ljóst má vera að verði fallist á framangreindardómkröfur stefnanda gæti slík niðurstaða aldrei leitt til þess að skilyrðumtilvitnaðrar 2. mgr. 113. gr. til endurupptöku skipta yrði fullnægt, verðurekki talið að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfursínar. Ber því þegar af þeirri ástæðu að vísa máli þessu frá dómi. Stefnandi greiði 600.000 krónur ímálskostnað sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000krónur.Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnandi greiði 600.000 krónur í málskostnað sem renni íríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur.
Mál nr. 651/2013
Stjórnsýsla Skipulag
S höfðaði mál gegn Í, E og S og krafðist þess meðal annars að felldur yrði úr gildi úrskurður umhverfisráðuneytisins þar sem felld var úr gildi ákvörðun Reykjavíkurborgar um að veita S starfsleyfi á grundvelli laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir til að starfrækja skotæfingarsvæði á tilteknum stað. Í úrskurði ráðuneytisins var á því byggt að við útgáfu starfsleyfisins hefði skort deiliskipulag vegna svæðisins en samkvæmt reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun ætti með umsóknum starfsleyfi að fylgja afrit af staðfestu deiliskipulagi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af lögum nr. 7/1998, þágildandi skipulags- og byggingarlögum 73/1997 og reglugerð nr. 785/1999 leiddi að tilvist deiliskipulags fyrir svæði þar sem fyrirhugað væri að reka skotvöll væri ekki skilyrði fyrir útgáfu leyfis til slíkrar starfsemi, en afrit af deiliskipulagi skyldi fylgja með umsókn ef það væri fyrir hendi. Reykjavíkurborg hefði því ekki getað gert tilvist deiliskipulags að skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis til handa S. Af því leiddi að umhverfisráðuneytið hefði heldur ekki getað fellt starfsleyfið úr gildi með vísan til þess að deiliskipulag hefði skort eða annmarkar verið á gerð þess. Var því fallist á kröfu S um að úrskurður umhverfisráðuneytisins yrði felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu sem barst réttinum 5. september 2013 og var útgefin 8. október sama ár. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður umhverfisráðuneytisins 15. mars 2010 í máli nr. 09060086 og viðurkennt að ákvörðun Heilbrigðisnefndar Reykjavíkur 4. maí 2009 um að veita áfrýjanda leyfi til að starfrækja skotæfingasvæði í Álfsnesi á Kjalarnesi 5. sama mánaðar hafi fullt gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Reykjavíkurborg gerði 24. febrúar 2004 samning við áfrýjanda um endurgjaldslaus afnot hins síðarnefnda af 13 hektara landspildu í Álfsnesi í samræmi við afmörkun á uppdrætti er samningnum fylgdi. Samningurinn gildir til ársloka 2020 og heimilar áfrýjanda að gera þar æfinga- og keppnisvelli í samræmi við skilmála með uppdrættinum. Í 3. grein samningsins kemur fram að með honum sé Reykjavíkurborg að verða við óskum áfrýjanda um nýtt athafnasvæði í stað svæðis sem Skotveiðifélag Íslands hafi haft í Miðmundardal en þurfi nú að leggja niður. Umhverfis- og heilbrigðisstofa Reykjavíkur veitti áfrýjanda 7. september 2004 leyfi til að starfrækja skotæfingasvæði í Álfsnesi með gildistíma til jafnlengdar 2012. Segir þar að leyfið sé gefið út „samkvæmt ákvæðum laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir með síðari breytingum og laga nr. 93/1995 um matvæli, þegar um matvæli er að ræða. Leyfishafi skal hlíta ákvæðum framangreindra laga og laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni og reglugerða settum samkvæmt þeim. Einnig ákvæðum annarra laga, reglugerða og starfsleyfisskilyrða sem um starfsemina kunna að gilda.“ Þá segir að leyfið sé gefið út ásamt meðfylgjandi starfsleyfisskilyrðum fyrir mengandi starfsemi í samþykktum umhverfis- og heilbrigðisnefndar 29. febrúar 2000 og sértækum skilyrðum fyrir skotvelli. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvort tillögur að starfsleyfi þessu voru auglýstar í samræmi við ákvæði 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun eða mengandi starfsemi. Starfsleyfið frá 2004 var með ákvörðun Reykjavíkurborgar fellt úr gildi 4. maí 2009 og nýtt leyfi gefið út degi síðar með gildistíma til 5. maí 2021. Er nýja leyfið samhljóða hinu eldra nema hvað tekið er fram að það sé „einnig gefið út með meðfylgjandi almennum starfsleyfisskilyrðum fyrir mengandi starfsemi og skotvelli og sértækum skilyrðum fyrir skotvöll í Álfsnesi.“ Í Fréttablaðinu 5. mars 2009 voru tillögur að hinu nýja starfsleyfi auglýstar með vísan til 9. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Fram kemur í gögnum málsins að frestur til að skila inn athugasemdum vegna útgáfu fyrirhugaðs starfsleyfis rann út 5. apríl 2009. Fulltrúi heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur mun hafa haft samband við formann íbúasamtaka Kjalarness til að vekja athygli á auglýsingunni og einnig mun hann hafa fundað með fulltrúum íbúasamtakanna áður en frestur til að skila inn athugasemdum rann út. Ýmsar athugasemdir munu hafa borist og þeim verið svarað. Stefndu kærðu útgáfu starfsleyfisins til umhverfisráðherra 12. júní 2009 á grundvelli 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 en þar kom meðal annars fram að ákvarðanir heilbrigðisnefnda um útgáfu starfsleyfa samkvæmt 6. gr. laganna mætti kæra til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna frá ákvörðun heilbrigðisnefndar. Starfsleyfið frá 2009 var fellt úr gildi með úrskurði umhverfisráðuneytisins 15. mars 2010. Áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur stefndu til ógildingar á úrskurði ráðuneytisins og viðurkenningar á því að starfsleyfið frá 2009 sé í fullu gildi. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknaðir af kröfu áfrýjanda. II Þegar áfrýjanda var veitt starfsleyfi til að reka skotvöll í Álfsnesi árið 2004 var í gildi aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 sem staðfest var í ársbyrjun 2003. Um Álfsnes sagði að á mynd 8 væri gerð grein fyrir landnotkun þar fram til ársins 2024. Allt land sem væri í eigu borgarinnar væri skilgreint sem opið svæði til sérstakra nota að undanskildu sorpförgunarsvæðinu. Eftir 2014 væri svæðið einnig skilgreint sem opið svæði til sérstakra nota. Þá sagði að við gerð deiliskipulags skyldi ávallt taka mið af því að eftir 2024 muni rísa þar blönduð byggð í þéttbýli. Í skipulagsreglugerð nr. 400/1998 sem í gildi var við útgáfu fyrrgreindra starfsleyfa 2004 og 2009 sagði í grein 4.12.1 að opin svæði til sérstakra nota væru svæði með útivistargildi á einn eða annan hátt þar sem gert væri ráð fyrir mannvirkjagerð í tengslum við þá starfsemi sem þar væri stunduð. Voru í dæmaskyni nefnd tjald- og hjólhýsasvæði, skrúðgarðar, kirkjugarðar, leiksvæði, íþróttasvæði, golfvellir, sleða- og skíðasvæði, skautasvæði, siglingaaðstaða, hesthús og reiðvellir, rallýbrautir, skotvellir, garðlönd og trjáræktarsvæði. Á fundi skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur 24. júní 2003 var lögð fram „að nýju tillaga skipulags- og byggingarsviðs að staðsetningu skotæfingasvæðis á Álfsnesi dags. 18.12.02, breytt 21.04.03.“ Einnig var lögð fram bókun umhverfis- og heilbrigðisnefndar frá 12. júní 2003. Þá sagði í bókun frá fundinum að tillaga skipulags- og byggingarsviðs hefði verið samþykkt og málinu vísað til borgarráðs. Í greinargerð og skilmálum er fylgdu tillögunni sagði í lýsingu á svæðinu að það væri staðsett norður af núverandi urðunarstað Sorpu og væri í eigu Reykjavíkurborgar. Það væri um 40 hektarar að stærð þar sem gert væri ráð fyrir athafnasvæði fyrir Skotfélag Reykjavíkur og áfrýjanda. Þá sagði að aðalskipulag Reykjavíkur 2001 til 2024 gerði ráð fyrir að ekki yrði byggt á svæðinu fyrr en eftir 2024 og væri svæðið skilgreint sem útivistarsvæði til sérstakra nota. Eftir árið 2024 væri gert ráð fyrir að hefja uppbyggingu svæðisins fyrir íbúðabyggð. Staðhættir henti umræddri starfsemi ágætlega þar sem það sé fjarri íbúðabyggð og fjölsóttum útivistarsvæðum. Um skilmála fyrir notkun sagði meðal annars í greinargerðinni að notkun svæðisins væri ætluð fyrir þá íþrótt sem áfrýjandi stundaði og væri þar gert ráð fyrir að stundaðar yrðu æfingar og kennsla ásamt keppni í skotgreinum og gert væri ráð fyrir að svæðið yrði girt af. Á fundi borgarráðs 1. júlí 2003 var lagt fram „bréf sviðsstjóra skipulags- og byggingarsviðs frá 25. f.m., sbr. samþykkt skipulags- og byggingarnefndar 24. s.m. um tillögu að staðsetningu skotæfingasvæðis á Álfsnesi. 99050276. Samþykkt.“ Í málinu er um það deilt hvort í framangreindum samþykktum skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur og borgarráðs hafi falist samþykkt deiliskipulags fyrir svæði það sem samningur áfrýjanda og Reykjavíkurborgar 24. febrúar 2004 tekur til. Hitt er ágreiningslaust að samþykkt borgarráðs var ekki auglýst og kynnt með þeim hætti sem boðið var í 25. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Greinir málsaðila á um hvort þetta hafi þýðingu fyrir gildi starfsleyfis áfrýjanda og úrlausn málsins. III Í fyrrgreindri kæru stefndu til umhverfisráðherra á starfsleyfi áfrýjanda var byggt á eftirfarandi fimm atriðum: Í fyrsta lagi að starfsleyfisdrögin hafi ekki verið kynnt í samræmi við ákvæði 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Í öðru lagi að óbærilegur hávaði væri og viðvarandi frá skotsvæði áfrýjanda. Eðli hávaðans væri bæði truflandi og óæskilegt, sbr. ákvæði 3. gr. reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða. Í þriðja lagi að hávaðamælingar af hálfu heilbrigðiseftirlits á svæðinu hafi ekki nægt til að leggja mat á hávaða. Í fjórða lagi að tólf ára gildistími starfsleyfisins væri úr hófi langur. Í fimmta lagi að sú ákvörðun Reykjavíkurborgar að ráðstafa umræddu svæði í Álfsnesi undir skotvelli hafi ekki haft viðhlítandi stoð í reglum skipulagslaga og verið í ósamræmi við þær. Þannig hafi samningur Reykjavíkurborgar og áfrýjanda um ráðstöfun lands í Álfsnesi hvorki verið í samræmi við reglur um aðalskipulag né heldur reglur um deiliskipulag en ljóst væri að ekkert deiliskipulag væri í gildi á svæðinu. Héldu stefndu því fram í kærunni að allar síðari ákvarðanir heilbrigðisnefndar og Reykjavíkurborgar byggðar á umræddum landnotkunarsamningi væru ógildar þar sem deiliskipulag skorti. Í úrskurði umhverfisráðuneytisins var fyrstu þremur kæruatriðum stefndu hafnað efnislega. Fjórða kæruatriðinu vísaði ráðuneytið frá með þeim rökum að það varðaði ágreining um framkvæmd heilbrigðiseftirlits en ekki álitaefni um útgáfu starfsleyfis. Slíkt ágreiningsefni ætti undir úrskurðarvald sérstakrar kærunefndar og félli því utan valdsviðs ráðuneytisins. Í niðurstöðu úrskurðarins um fimmta kæruatriðið var fyrst til þess vitnað að merkingu á uppdráttum með aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 vegna skotæfingasvæðis áfrýjanda væri ábótavant en það eitt nægði ekki til þess að fella bæri starfsleyfið úr gildi. Þessu næst voru í úrskurðinum rakin laga- og reglugerðarákvæði um deiliskipulag og til þess vitnað að „þrátt fyrir að borgarráð hafi út af fyrir sig samþykkt tillögu að deiliskipulagi gagnvart umræddu landssvæði ... liggur fyrir ... að deiliskipulag vegna Álfsness og skotvalla þar var ekki gert samkvæmt málsmeðferð þeirri og ferli því sem 25. gr. skipulags- og byggingarlaga mælir fyrir um ... Verður því að telja að við útgáfu umrædds starfsleyfis hafi skort deiliskipulag, þar sem skyldan til gerðar deiliskipulags samkvæmt 2. mgr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga svo og meðferðar þess eftir 25. gr. laganna var ekki virt. Eins og fram er komið er það skilyrði að með umsókn um starfsleyfi fylgi afrit af staðfestu deiliskipulagi sbr. áðurgreint ákvæði 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Samkvæmt framanröktu er ljóst að umrætt skilyrði var ekki uppfyllt við umsókn og síðan útgáfu hins kærða starfsleyfis, enda deiliskipulag ekki verið gert samkvæmt fyrirmælum 25. gr. skipulags- og byggingarlaga. Að öllu framangreindu virtu er það mat ráðuneytisins að fella beri hina kærðu ákvörðun ... um útgáfu starfsleyfis til handa [áfrýjanda] úr gildi.“ IV Eins og áður greinir var leyfi áfrýjanda til að starfrækja skotvöll í Álfsnesi gefið út með vísan til laga nr. 7/1998 og laga nr. 93/1995. Þar sem áfrýjandi hefur ekki með höndum framleiðslu matvæla eiga ákvæði hinna síðarnefndu laga ekki við um starfsemi hans. Í 5. gr. a. laga nr. 7/1998 segir að allur atvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun skuli hafa gilt starfsleyfi samkvæmt 6. gr. og er óheimilt að hefja starfsleyfisskyldan atvinnurekstur hafi starfsleyfis ekki verið aflað. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. gefa heilbrigðisnefndir út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem haft getur í för með sér mengun og ekki er talinn upp í fylgiskjali, sbr. 1. mgr. lagagreinarinnar, eftir því sem mælt sé fyrir um í reglugerð. Starfsemi áfrýjanda er ekki í upptalningu í fylgiskjali með lögunum og því eiga ákvæði 2. mgr. 6. gr. þeirra við um starfsemi hans. Í lögum nr. 7/1998 eru ekki greind þau skilyrði sem starfsleyfishafar samkvæmt lögunum þurfa að fullnægja en í 3. mgr. 5. gr. a. laganna er talið upp það sem skal koma fram í starfsleyfi. Í 4. gr. laganna segir að til þess að stuðla að framkvæmd hollustuverndar setji ráðherra í reglugerð almenn ákvæði um útgáfu og efni starfsleyfa fyrir atvinnurekstur sem fellur undir ákvæði þeirrar greinar. Þá kemur fram í 5. gr. að til þess að stuðla að framkvæmd mengunarvarna setji ráðherra í reglugerð almenn ákvæði um starfsleyfi fyrir allan atvinnurekstur, sem haft geti í för með sér mengun, og eins og áður greinir er tekið fram í 2. mgr. 6. gr. laganna að heilbrigðisnefndir gefi út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur, sem haft getur í för með sér mengun, eftir því sem mælt er fyrir um í reglugerð. Hvorki í lögum nr. 7/1998 né þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 var áskilið að starfsleyfi á grundvelli fyrrnefndu laganna skyldu samræmast skipulagsáætlun. Í 1. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun segir að umsókn um starfsleyfi skuli senda hlutaðeigandi útgefanda. Með umsóknum um starfsleyfi skulu fylgja upplýsingar um atvinnureksturinn eins og krafist er í reglugerðinni og öðrum reglum sem gilda um viðkomandi atvinnurekstur. Þá eru í 2. mgr. 10. gr. talin upp gögn sem fylgja skulu umsóknum eins og við á hverju sinni og þar á meðal afrit af staðfestu deiliskipulagi. Af þessu leiðir að tilvist deiliskipulags fyrir svæði þar sem fyrirhugað er að reka skotvöll er ekki skilyrði fyrir útgáfu leyfis til slíkrar starfsemi en afrit af deiliskipulagi skal fylgja með umsókn ef það er fyrir hendi. Umhverfis- og samgöngusvið Reykjavíkurborgar, sem hefur stöðu heilbrigðisnefndar samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998, gat ekki gert tilvist deiliskipulags að skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis til handa áfrýjanda. Af því leiðir að umhverfisráðuneytið sem úrskurðaraðili um útgáfu starfsleyfisins, sbr. ákvæði 2. mgr. 32. gr. laganna eins og þau voru á þeim tíma sem hér skiptir máli, gat heldur ekki fellt starfsleyfið úr gildi með vísan til þess að deiliskipulag hafi skort eða annmarkar verið á gerð þess. Breytir engu í því sambandi þótt málaflokkar á vettvangi laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og skipulags- og byggingarlaga heyri undir valdsvið ráðuneytisins. Samkvæmt þessu verður úrskurður umhverfisráðherra 15. mars 2010 í máli nr. 09060086 felldur úr gildi. Af þeirri niðurstöðu leiðir að starfsleyfi áfrýjanda 5. maí 2009 er í gildi og þarf ekki að kveða sérstaklega á um það í dómsorði. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að samkvæmt d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í dómi meðal annars greina stutt yfirlit um atvik að baki máli. Lýsing málavaxta í hinum áfrýjaða dómi fullnægir ekki þessum áskilnaði. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður umhverfisráðherra 15. mars 2010 í máli nr. 09060086. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí 2013, var höfðað 27. ágúst 2012 af Skotveiðifélagi Reykjavíkur og nágrennis, Álfsnesi, Reykjavík, gegn Íbúa­samtökum Kjalarness, Skrauthólum 16, Reykjavík, og Eiríki Hans Sigurðssyni og Sigrúnu Árnadóttur, báðum til heimilis að Skriðu, Reykjavík. Málið var einnig höfðað gegn Reykjavíkurborg og íslenska ríkinu en með úrskurði dómsins 1. febrúar síðastliðinn, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 8. mars sl., var kröfum stefnanda á hendur stefndu Reykjavíkurborg vísað frá dómi. Í þinghaldi 13. mars sl. var af hálfu stefnanda fallið frá málssókninni á hendur íslenska ríkinu í ljósi þess sem fram kemur í framangreindum dómi Hæsta­réttar um að ekki standi rök til þess að íslenska ríkið ætti aðild að málinu. Stefnandi krefst þess að úrskurður umhverfisráðuneytisins frá 15. mars 2010, í máli númer 09060086, verði felldur úr gildi og að viðurkennt verði, að ákvörðun heilbrigðisnefndar Reykjavíkur, dagsett 4. maí 2009, um að veita stefnanda starfs­leyfi til að starfrækja skotæfingasvæði í Álfsnesi, Kjalarnesi, dagsett 7. september 2009, hafi fullt gildi. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefndu er krafist sýknu og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Heilbrigðisnefnd Reykjavíkurborgar veitti stefnanda leyfi til að starfrækja skot­völl í Álfsnesi á Kjalarnesi 5. maí 2009 sem skyldi gilda til 5. maí 2021. Áður hafði stefnandi fengið sambærilegt starfsleyfi 7. september 2004 en það var fellt úr gildi 4. maí 2009 eins og fram kemur á áritun á leyfið. Stefndu kærðu ákvörðun um útgáfu síðara starfsleyfisins til umhverfis­ráðu­neytisins 12. júní 2009. Með úrskurði ráðuneytisins 15. mars 2010 var hin kærða ákvörðun felld úr gildi. Í úrskurðinum er því lýst að Reykjavíkurborg hefði gert samning við stefnanda um endurgjaldslaus afnot á landspildu á Álftanesi til skot­æfinga. Sams konar samningur hefði verið gerður á milli Reykjavíkurborgar og Skotfélags Reykjavíkur. Starfsemi félaganna á svæðinu hafi hafist á árinu 2004. Þá er í úrskurðinum vísað til þess að kærendur telji að deiliskipulag skorti á Álfsnesi til að heimilt sé að nýta landssvæðið undir skotvelli en skot­æfingar séu stundaðar þar nær alla daga vikunnar á hinum ýmsu tímum. Valdi hávaðinn frá þeim óþægindum fyrir kærendur og jafnvel þá sem stundi útivist í hlíðum Esjunnar. Stefnandi hefur höfðað málið til að fá ógiltan fyrrgreindan úrskurð ráðuneytisins og að viðurkennt verði að ákvörðun um starfsleyfið hafi fullt gildi. Í málinu er deilt um lögmæti úrskurðarins. Af hálfu stefnanda er talið að umhverfisráðuneytið hafi farið út fyrir valdheimildir sínar í úrskurðinum. Það hafi hvorki haft valdheimildir til að kveða á um gildi skipulagslaga né hafi það haft lagaheimildir til að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi á þeim grundvelli sem gert var með úrskurðinum. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til samnings Reykjavíkurborgar og stefnanda 24. febrúar 2004 um endurgjaldslaus afnot stefnanda á landspildu á Álfsnesi til skot­æfinga. Sams konar samningur hafi verið gerður milli Reykjavíkurborgar og Skotfélags Reykjavíkur 13. nóvember 2003. Bæði félögin hafi fengið útgefin starfs­leyfi til að starfrækja skotæfingar á svæðinu á sama ári og hafi síðan þá rækt starfsemi sína þar. Starfsleyfin hafi haft átta ára gildistíma og því hafi félögin þurft að sækja um endurnýjun á þeim til Heilbrigðisnefndar Reykjavíkurborgar. Umsóknir þeirra hafi verið samþykktar og hafi Skotfélag Reykjavíkur fengið útgefið starfsleyfi 8. mars 2008 og stefnandi 5. maí 2009 með gildistíma til 12 ára. Stefndu hafi kært ákvarðanir heilbrigðisnefndar um endurnýjun starfsleyfanna til umhverfisráðuneytisins 12. júní 2009. Í kærum stefndu hafi meðal annars verið vísað til þess að deiliskipulag skorti á Álfsnesi til að heimilt væri að nýta umrætt svæði undir skotvelli. Krafa um niðurfellingu starfsleyfis stefnanda hafi m.a. verið reist á þeim sjónar­miðum, að kynningu á starfsleyfi stefnanda hefði verið ábótavant sem ekki hafi verið í sam­ræmi við þær reglur sem gildi um auglýsingu starfsleyfa samkvæmt 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Þá hafi í öðru lagi verið byggt á því að óbærilegur hávaði stafaði frá skotsvæði stefnanda að Álfsnesi og að hávaðinn væri bæði truflandi og óæskilegur. Vísað hafi verið í því sambandi til 3. gr. reglugerðar nr. 724/2008. Í þriðja lagi hafi kærendur reist kröfugerð sína á því að tólf ára gildistími starfs­leyfis stefnanda væri úr hófi langur. Í fjórða lagi hafi kærendur vísað til þess að sú ákvörðun Reykjavíkurborgar, um að nýta og ráðstafa umræddu svæði á Álfsnesi undir skotvelli og tilheyrandi athafnir þar, hafi ekki haft viðhlít­andi stoð í ákvæðum skipulagslaga og verið í ósamræmi við þau. Samningur Reykja­víkur­borgar við skotfélögin um ráðstöfun landsvæðis í Álfsnesi hafi hvorki verið í samræmi við reglur aðalskipulags né heldur í samræmi við reglur um deili­skipulag. Allar síðari ákvarðanir heilbrigðisnefndar Reykjavíkurborgar byggðar á umræddum landnotkunar­samningi væru ógildar þar sem deiliskipulag skorti fyrir svæðið. Hinn 15. mars 2010 hafi umhverfisráðuneytið kveðið upp hinn umdeilda úrskurð sem stefnandi krefjist ógildingar á. Í úrskurðinum sé ekki fallist á að ógilda beri starfsleyfi stefnanda með vísan til sjónarmiða um mengun og mengunarvarnir. Fallist hafi verið á sjónarmið kærenda þess efnis að ekki væri gert ráð fyrir starfsemi stefnanda í skipulagi og hafi ákvörðun heil­brigðis­nefndar Reykjavíkur frá 4. maí 2009 verið af þeim sökum felld úr gildi um útgáfu starfsleyfis til stefnanda. Stefnandi byggi kröfur sínar í málinu á því að hann hafi fullnægt og fullnægi enn skilyrðum laga og reglugerða til útgáfu og veitingar starfsleyfis í samræmi við umsókn sína um starfsleyfi. Af þeim sökum beri að fella úrskurð umhverfis­ráðuneytisins frá 15. mars 2010 úr gildi. Stefnandi byggi í fyrsta lagi á því að umhverfisráðuneytið hafi ekki verið bært til að úrskurða um þau kæruatriði stefndu er lutu að því, hvort gætt hafi verið ákvæða skipulags- og byggingarlaga nr. 70/1993, heldur hafi ráðuneytið eingöngu getað fjallað um þau atriði er varði það hvort skilyrði hafi verið fyrir hendi til útgáfu starfsleyfisins í samræmi við ákvæði laga um hollustuhætti og mengunar­varnir nr. 7/1998. Stjórnsýslulegur ágreiningur um það, hvort deili­skipulag hafi verið kynnt og auglýst í samræmi við ákvæði laga, heyrði því ekki undir ráðu­neytið heldur undir sérstaka stjórnsýslunefnd, úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál. Af þessum sökum beri þegar að ógilda hinn umdeilda úrskurð. Af hálfu stefnanda sé tekið undir nær öll þau sjónarmið sem rakin séu í úrskurðinum, að undanskildum þeim sem ráðuneytið byggi ógildingu sína á, þ.e. sjónarmið er lúti að því, hvort starfsemi stefnanda sam­ræmdist gildandi skipulagi. Um útgáfu starfsleyfa fyrir atvinnurekstur, sem geti haft í för með sér mengun, gildi lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Markmið laganna sé að búa landsmönnum heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felist í heilnæmu og ómenguðu umhverfi. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laganna gefi heilbrigðisnefndir út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun, sbr. og reglugerð nr. 785/1999. Í 1. mgr. 1. gr. reglugerðarinnar segi, að markmið hennar sé að koma í veg fyrir og draga úr mengun af völdum atvinnurekstrar sem geti haft í för með sér mengun, koma á samþættum mengunarvörnum og samræma kröfur og skilyrði í starfsleyfum. Í starfsleyfi, sem gefið er út samkvæmt lögum nr. 7/1998 og reglugerð nr. 785/1999, sé því aðeins fjallað um hvernig standa skuli að rekstri starf­seminnar með tilliti til mengunarvarna. Í þessu felist að við mat á því hvort skilyrði séu til útgáfu starfsleyfis skuli einungis horfa til þeirra atriða sem varði þá starfsemi sem um sé að tefla, þ.e. með hliðsjón af markmiði laga nr. 7/1998. Í lögunum sé hins vegar hvergi vikið að skipulagssjónarmiðum eða vísað til löggjafar er varði skipulagsmál. Af því leiði að ekki sé fyrir hendi lagaheimild þess efnis að setja megi sem skilyrði við útgáfu starfsleyfis að skipulag heimili eða mæli sérstaklega fyrir um umrædda starfsemi. Við meðferð umsóknar stefnanda hafi legið fyrir tillaga að deiliskipulagi vegna umrædds lands sem samþykkt hafði verið af borgarráði 23. júní 2003, þar sem gert hafi verið ráð fyrir þeirri starfsemi sem stefnandi hafi með höndum. Þótt vel kunni að vera að ekki hafi verið gætt allra þeirra formskilyrða sem mælt sé fyrir um í skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, sem í gildi voru á umræddum tíma, hafi umrædd deiliskipulagstillaga hlotið umfjöllun og staðfestingu Reykja­víkur­borgar og hafi verið talin í samræmi við ákvæði þágildandi aðalskipu­lags sem gerði ráð fyrir slíkri starfsemi á svæðinu. Stefnanda verði ekki gert að sæta því, að starfsleyfi hans verði fellt úr gildi af þessum sökum, enda hafi hann ekki haft nokkur tök á því að meta hvort gætt hefði verið formskilyrða við samþykkt deiliskipulagsins. Stefnandi hafi því fullnægt þeim skilyrðum sem mælt sé fyrir um í umræddri reglugerð um umsókn um starfsleyfi. Aðalskipulag, sem hafi verið í gildi á þeim tíma þegar umsókn stefnanda var til meðferðar, hafi falið í sér heimild til starfsemi stefnanda eða í það minnsta hafi slík starfsemi ekki verið bönnuð. Af þeim sökum hafi heilbrigðisnefnd Reykja­víkur borið réttilega að gefa út starfsleyfi stefnanda til handa, enda hafi hann full­nægt öllum þeim skilyrðum sem slíku starfsleyfi séu sett. Í 15. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar sé starfsleyfi skilgreint sem ákvörðun í formi skriflegs leyfis þar sem tilteknum rekstraraðila sé heimilað að starfrækja til­greindan atvinnurekstur að því tilskildu að hann uppfylli ákvæði viðeigandi laga, reglugerða og starfsleyfisins. Í 10. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um þær upplýs­ingar og gögn sem umsóknum um starfsleyfi skuli fylgja eins og við eigi hverju sinni. Í gr. 10.2 komi fram að umsókn skuli fylgja afrit af staðfestu deiliskipulagi. Umhverfisráðuneytinu hafi við ákvörðun á gildi starfsleyfis stefnanda verið óheimilt að byggja á sjónarmiðum er lúti að því hvort formkröfum við kynningu og meðferð deiliskipulagningar svæðisins hafi verið fullnægt af hálfu Reykja­víkur­borgar, enda þau skilyrði ekki að finna í lögum um hollustuhætti- og mengunarvarnir nr. 7/1998, þar sem ákvæði eru um útgáfu starfsleyfa og starfs­leyfis­skilyrði, sbr. reglugerð nr. 785/1999. Í reglugerðinni sé tæmandi upp­talning á því sem fylgja skuli umsókn um starfsleyfi. Þar sé því í engu hreyft að nauð­synlegt skilyrði útgáfu starfsleyfis sé að fyrir liggi staðfest deili­skipulag. Í 10. gr. reglugerðarinnar sé hins vegar upptalið það sem fylgja skuli umsókn um starfs­leyfi, eins og við eigi hverju sinni. Samkvæmt gildandi aðalskipulagi Reykja­víkur sé skotsvæðið á Álfsnesi skilgreint sem opið svæði til sérstakra nota og séu skotvellir á meðal þeirrar notkunar sem teljist heimil á slíkum svæðum, sbr. grein 4.12 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Þá liggi jafnframt fyrir deiliskipulag vegna svæðisins, sem staðfest hafi verið af borgarráði, þar sem gert sé ráð fyrir slíkri starfsemi. Samkvæmt drögum að skipulagi Kjalarness 2010-2030 sé beinlínis gert ráð fyrir slíkri starfsemi. Í úrskurði umhverfisráðuneytisins sé hafnað öllum kæruatriðum stefndu er lúti að sjónarmiðum er varði hina eiginlegu starfsemi stefnanda, þ.e. sjónarmið um mengun í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998. Af hálfu stefnanda sé tekið undir þau sjónarmið í forsendum hins umdeilda úrskurðar sem stefnandi geri að sínum. Stefnanda hafi á árinu 2004 verið veitt starfsleyfi vegna starfsemi hans á svæðinu sem enn sé í gildi. Við útgáfu starfsleyfisins hafi ekki verið hreyft við neinum athugasemdum í þá veru að starfsemin samræmdist ekki gildandi skipulagi. Starfsemi stefnanda hafi og verið átölulaus á svæðinu allt frá þeim tíma, auk þess sem sérstakur samningur hafi verið gerður 13. nóvember 2003 milli Reykjavíkur­borgar og stefnanda um endurgjaldslaus afnot stefnanda á svæðinu og gildi sá samningur til ársins 2020. Stefnandi hafi því haft réttmætar væntingar til að ætla, að hann fengi að vera með starfsemi sína á svæðinu, a.m.k. fram til þess tíma. Engin haldbær rök séu því fyrir hendi nú sem leiði til þess að hafna umsókn stefnanda um starfsleyfi. Réttindi stefnanda verði ekki takmörkuð nema samkvæmt skýrum lagaheimildum. Starfsemi stefnanda sé í næsta nágrenni við starfsemi Skotfélags Reykjavíkur sem hafi með höndum sambærilega starfsemi og stefnandi. Einnig sé starfrækt á svæðinu sorpvinnslustöð Sorpu sem hafi gert samning um afnot landsins til urðunar og nýtingar til ársins 2014. Starfsemi stefnanda sé því í samræmi við þá starfsemi sem þegar sé á svæðinu á grundvelli gildra starfsleyfa og fyrirséð að verði þar a.m.k. til ársins 2020. Með vísan til þessa brjóti úrskurður umhverfisráðherra gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda hafi jafnræðis ekki verið gætt. Um land allt séu starfrækt skotæfingasvæði utandyra á grundvelli starfsleyfa viðkomandi skot­félaga, án þess að séð verði að við útgáfu þeirra leyfa hafi verið horft til annarra sjónarmiða en komi fram í lögum nr. 7/1998. Þá brjóti úrskurður umhverfisráðherra í bága við 12. gr. stjórnsýslulaga um meðal­hóf. Umsókn stefnanda hafi fengið lögbundna umfjöllun þar til bærra stjórnvalda sem hafi leitt til þess að honum hafi verið veitt starfsleyfi vegna starf­seminnar. Við meðferð umsóknar stefnanda hafi verið horft til lög­mæltra sjónar­miða sem rakin séu í lögum nr. 7/1998 og reglugerð nr. 785/1999. Af meðalhófsreglunni leiði að stjórnvöldum sé ekki heimilt að krefjast þess eða leggja eitthvað það á aðila sem honum sé ómögulegt eða óleyfilegt að verða við, sbr. 1. ml. 12. gr. stjórnsýslulaga. Af þeim sökum hafi ekki verið unnt að ógilda ákvörðun heilbrigðisnefndar um útgáfu starfsleyfis á þeim forsendum að ekki hafi verið löglega staðið að auglýsingu og kynningu deiliskipulags, enda slíkt ekki á færi stefnanda. Í starfsleyfi stefnanda séu sett sérstök skilyrði fyrir starfseminni auk þess sem stefnanda sé gert að fylgja almennum starfsleyfisskilyrðum fyrir mengandi starfsemi. Þá hafi skipulagsyfirvöld talið að starfsemi stefnanda samræmdist gildandi skipulagi og þeirri starfsemi annarri sem starfrækt sé á svæðinu. Heil­brigðis­nefnd Reykjavíkur sé hinn sérfróði aðili í málinu og hafi ekki talið nokkuð standa því í vegi að stefnanda yrði veitt leyfi til starfseminnar. Úrskurður um­hverfis­ráðherra leiði hins vegar til þess að stefnanda sé gert ókleift að halda úti starfseminni sem hann hafi átölulaust haldið úti um langa hríð og allt frá árinu 2004 á umræddu svæði. Verði úrskurður umhverfisráðherra ekki felldur úr gildi muni það leiða til verulegrar röskunar á allri starfsemi stefnanda með tilheyrandi fjárhagslegu tjóni fyrir hann. Stefnandi telji að umhverfisráðuneytið hafi í úrskurði sínum farið út fyrir lögmælt markmið, sbr. einkum lög nr. 7/1998, svo og með hliðsjón af efni meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Líta verði einnig til hagsmuna stefnanda í málinu við úrlausn þess. Með vísan til þessa telji stefnandi að fella beri úr gildi úrskurð umhverfis­ráðu­neytisins frá 15. mars 2010 og að viðurkennt verði að ákvörðun heilbrigðis­nefndar Reykjavíkur frá 7. septem­­ber 2009 um útgáfu starfsleyfis til handa stefnanda skuli hafa fullt gildi. Um lagarök vísi stefnandi einkum til laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998, sbr. reglugerð um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun nr. 785/1999. Þá vísi stefnandi til meginreglna stjórnsýsluréttar um lögbundna og málefnalega stjórnsýslu, jafnræði og meðalhóf. Krafa um máls­kostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Máli þessu sé stefnt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur samkvæmt 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er vísað til þess að Reykjavíkurborg hafi gert samning við Skotfélag Reykjavíkur 13. nóvember 2003 um endurgjaldslaus afnot til ársloka 2020 á 27 ha land­spildu á norðvestanverðu Álfsnesi til uppbyggingar á aðstöðu til skotæfinga. Með því hafi Reykjavíkurborg uppfyllt loforð um að bæta fyrir aðstöðu í Leirdal sem skotfélaginu hafi verið gert að víkja af vegna þróunar byggðar þar eins og fram komi í 3. gr. samningsins. Reykjavíkurborg hafi gert sambærilegan samning við stefnanda 24. febrúar 2004 um endurgjaldslaus afnot til ársloka 2020 á 13 ha landspildu á norðvestanverðu Álfsnesi. Með því hafi Reykjavíkurborg orðið við óskum stefnanda um nýtt svæði fyrir hann þar sem leggja hafi þurft niður afnot af skotsvæði stefnanda í Miðmundardal, eins og fram komi í 3. gr. samningsins. Skotfélögin hafi þurft að víkja af svæði sem þau höfðu haft fyrir starfsemi sína við Reynisvatn vegna þess að Reykjavíkurborg hafði m.a. skipulagt þar íbúðasvæði. Þessi flutningur á starfsemi og aðstöðu skotfélaganna hafi ekki verið kynntur fyrir íbúum eða lögaðilum í nærliggjandi byggðum við Álfsnes. Áður en framangreindir samningar voru gerðir hafi verið samþykkt á fundi skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur 24. júní 2003 ný tillaga skipulags- og byggingar­sviðs um staðsetningu skotæfingasvæðis á Álfsnesi frá 18. febrúar 2002, breytt 21. apríl 2003, og hafi málinu verið vísað til borgarráðs eins og fram komi í fundargerð. Borgarráð hafi samþykkt staðsetningu skotæfingasvæðis á Álfsnesi á fundi 1. júlí 2003. Með þessari tillögu hafi fylgt greinargerð, skilmálar og uppdráttur. Þar komi meðal annars fram að heimilt sé að reisa þarna mannvirki og hafa skuli samráð við Skipulags- og byggingasvið Reykjavíkur og Gatnamálastofu um allar framkvæmdir á svæðinu. Þessar tillögur um staðsetningu skotæfinasvæðis á Álfsnesi hafi hvorki verið kynntar fyrir íbúum í nærliggjandi byggðum né hafi þær verið auglýstar. Reykjavíkurborg hafi lagt malarveg að skotsvæðinu, kalt vatn og rafmagnstaug og varið fé til að gera aðstöðu á svæðinu. Reykjavíkurborg hafi fengið verðmætt byggingar­land í staðinn sem eigi eftir að gefa tekjur af sér fyrir borgina til framtíðar. Umhverfis- og samgöngusvið Reykjavíkur hafi gefið út leyfi til stefnanda 7. september 2004 til að starfrækja skotæfingasvæði í Álfsnesi og hafi gildistími þess verið til 7. september 2012. Þetta starfsleyfi hafi verið gefið út án þess að virtar væru reglur um kynningu og auglýsingu starfsleyfa samkvæmt 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Stefndu, Eiríkur Hans Sigurðsson og Sigrún Árnadóttir, hafi keypt einbýlishús og landskika úr landi Esjubergs á Kjalarnesi, nefnt Skriða, í janúar 2003. Áður hefðu þau búið í tæp 19 ár í Mosfellsbæ. Þegar þau komu úr ferðalagi 21. júlí 2005 hafi þau fyrst heyrt skothvelli og komust þá að því að Reykjavíkurborg hefði gert samninga við tvö skotfélög um skotæfingasvæði á Álfsnesi til ársins 2020. Skotfélag Reykjavíkur hafi sótt um starfsleyfi til að starfrækja skotvöll á Álfsnesi á árinu 2007. Sértæk starfsleyfisskilyrði fyrir Skotfélag Reykjavíkur eru sögð auglýst í Morgun­blaðinu og Fréttablaðinu í desember 2007 og engar athugasemdir hafi borist frá íbúum. Þessi sértæku starfsleyfis­skilyrði hafi verið sett vegna ítekaðra mótmæla íbúa á Kjalarnesi vegna ónæðis og hávaða frá starfseminni. Starfsleyfisskilyrðin hafi verið samþykkt í heilbrigðisnefnd Reykjavíkurborgar 5. mars 2008 og starfsleyfið gefið út 11. mars s.á. til 12 ára. Vegna umsóknar Skotfélags Reykjavíkur um starfsleyfi og gerð sérstakra starfsleyfisskilyrða fyrir starfsemi þess félags í Álfsnesi hafi verið ákveðið, með vísan til 20. gr. reglugerðar nr. 785/1999, að endurskoða starfsleyfi stefnanda, sem hafði áður verið bundið almennum reglum um starfsleyfi fyrir skotvelli frá árinu 2000. Sérstakar starfsleyfistillögur fyrir starfsemi stefnanda hafi verið auglýstar í Frétta­blaðinu 5. mars 2009. Stefndu, Eiríkur og Sigrún, hafi sent mótmæli með bréfi 27. mars s.á. Starfsleyfisskilyrði fyrir stefnanda hafi verið samþykkt í heilbrigðisnefnd Reykjavíkur 4. maí 2009 og leyfið gefið út daginn eftir. Stefndu hafi, með bréfum 7. og 11. maí s.á., krafist rökstuðnings fyrir þeirri ákvörðun að veita stefnanda starfsleyfi. Rök­stuðningur sé frá 26. maí s.á. Stefndu hafi kært veitingu starfsleyfanna til stefnanda og Skotfélags Reykjavíkur til umhverfisráðuneytisins með kæru 12. júní s.á. Umhvefis­ráðuneytið hafi óskað eftir umsögnum frá nokkrum aðilum með bréfum 26. og 29. júní s.á. Í umsögn Skipulagsstofnunar 11. ágúst 2009 komi fram að í aðalskipulagi Reykja­víkur 2001-2024 væri svæðið á Álfsnesi skilgreint sem opið svæði til sérstakra nota en skilgreining á slíku svæði sé í gr. 4.12.1 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Skotvellir væru meðal þeirrar notkunar sem sé heimil á slíku svæði. Enn fremur hafi verið vísað til gr. 4.12.2. en þar komi fram að gera skuli grein fyrir þeim svæðum sem skilgreind séu sem opin svæði til sérstakra nota, auk þess sem gera skuli grein fyrir megin­dráttum svæðanna og skýra helstu atriði sem varði útivistaraðstöðu og tengsl þeirra við byggð. Í umsögninni komi síðan fram að ekki hafi verið gerð grein fyrir því í aðal­skipulagi Reykjavíkur 2001-2004 að svæðið þar sem skot­völlunum var komið fyrir í Álfsnesinu væri merkt með þeim hætti í aðalskipulaginu, eins og áskilið sé í gr. 4.12.2 og í greinargerð með aðalskipulaginu. Skotvellirnir í Álfsnesi sam­ræmdust því ekki aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2004. Skipulags­stofnun hafi enn fremur bent á að framkvæmdir og mannvirki, sem kynnu að fylgja slíkri starfsemi, þurfi að vera í sam­ræmi við samþykkt deiliskipulag sem kynnt hafi verið fyrir almenningi samkvæmt 25. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Umhverfisráðuneytið hafi, með úrskurði 15. mars 2010, fellt úr gildi ákvörðun heilbrigðisnefndar Reykjavíkur frá 4. maí 2009 um að veita stefnanda starfsleyfi fyrir skotvelli í Álfsnesi. Sú niðurstaða hafi byggst á því að deiliskipulag gagnvart umræddu landsvæði í Álfsnesi hafi ekki verið auglýst og kynnt, sbr. 1. ml. og 2. ml. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 73/1997, og þar með hafi ekki verið veitt færi á að koma að athugasemdum vegna tillögunnar, sbr. 3. ml. 1. mgr. 25. gr. laganna. Skipulagsstofnun hafi ekki fengið tillögurnar til lögboðinnar athugunar, sbr. 4. gr. og 5. ml. 1. mgr. 25. gr. s.l. og lög­mæt birting hafi ekki farið fram, sbr. 5. mgr. 25. gr. laganna. Starfsleyfið hafi því skort deiliskipulag þar sem skyldan til gerðar deiliskipulags samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laga nr. 73/1997 hafi ekki verið virt né meðferð þess eftir 25. gr. s.l. Þá sé vísað til þess að með umsókn um starfsleyfi skuli fylgja afrit af staðfestu deiliskipulagi, sbr. 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Stefndu hafi talið að Reykjavíkurborg væri í samstarfi við skotfélögin, stefnanda og Skotfélag Reykjavíkur um að finna annan og heppilegri stað fyrir skotvellina en í Álfsnesi, eins og lýst sé í fundargerð heilbrigðisnefndar Reykjavíkur 7. júní 2010. Málsókn stefnanda hafi því komið stefndu á óvart. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda vegna þess að dómkröfur stefnanda beindust ekki að þeim og dómsorð, miðað við dómkröfur stefnanda, gæti ekki bundið þau sérstaklega né gætu þau framfylgt dómsorðinu ef fallist yrði á kröfur stefnanda. Stefnandi krefjist þess að úrskurður umhverfisráðuneytisins frá 15. mars 2010 verði felldur úr gildi og að viðurkennt verði að ákvörðun heilbrigðisnefndar Reykjavíkur 4. maí 2009, um að veita stefnanda starfsleyfi til að stafrækja skotæfingasvæði í Álfsnesi hafi fullt gildi. Dómkröfur stefnanda beindust þannig eingöngu að íslenska ríkinu og Reykjavíkur­borg, en stefndu eiga enga aðkomu að úrskurði umhverfisráðuneytisins né hafi þau komið að veitingu starfsleyfisins, sem krafist er að öðlist fullt gildi. Þess sé ekki krafist að stefndu verði gert að þola dóm í þá veru sem stefnandi krefjist eins og rétt hefði verið að gera. Að öðru leyti byggðist sýknukrafa stefndu á því að niðurstaða úrskurðar umhverfis­ráðuneytisisins, sem deilt sé um í máli þessu, sé rétt og að úrskurðurinn eigi að standa óhaggaður. Stefndu taki undir og geri að sínum rökstuðning, málsástæður og lagarök íslenka ríkisins sem komi fram í greinargerð þess. Því sé sérstaklega mótmælt að umhverfisráðuneytinu hafi verið óheimilt að byggja á sjónarmiðum sem varði meðferð deiliskipulagningar svæðisins í Álfsnesi, eins og stefnandi haldi fram. Í greinargerð íslenka ríkisins sé vísað til laga- og reglugerðar­ákvæða, sem sýni að starfsleyfi verði ekki veitt fyrir starfsemi nema sú starfsemi sé heimil á viðkomandi stað samkvæmt gildu deili- og aðalskipulagi. Starfsemin verði að falla að deiliskipulaginu. Ráðuneytið hafi metið málið þannig að óheimilt hafi verið samkvæmt lögum að gefa starfsleyfið út. Ráðuneyti hafi að öllu leyti farið að lögum þegar það felldi starfsleyfið úr gildi. Vísað sé til almennra starfsleyfisskilyrða fyrir mengandi starfsemi frá 29. febrúar 2009. Rekstur skotvalla sé í eðli sínu mengandi starfsemi þar sem gæta þurfi sérstak­lega að því að hreinsa reglulega blý og aðra þungmálma sem geti dreifst vegna notkunar skotvopna, sbr. ákvæði þar að lútandi í starfsleyfi fyrir skotvelli frá 25. maí 2000 og starfsleyfisskilyrði fyrir stefnanda. Í umsögn umhverfis- og samgöngusviðs Reykjavíkurborgar til umhverfisráðuneytisins segi: Við útgáfu starfsleyfa heilbrigðisnefndar fyrir skotfélögin lá því fyrir staðfest deiliskipulag og er það forsenda þess að heilbrigðisnefnd gefi út starfsleyfi. Það liggi hins vegar fyrir að ekkert gilt deiliskipulag sé til fyrir svæðið sem stefnandi notar til reksturs á skotvelli í Álfsnesi. Forsendur fyrir útgáfu starfsleyfis til stefnanda hafi því ekki verið til staðar og hafi niðurstaða umhverfisráðuneytisins byggst á því. Beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Niðurstaða umhverfisráðuneytisins, um að vísa frá kæru stefndu vegna starfsleyfis Skotfélags Reykjavíkur frá 15. mars 2010, sé röng að mati stefndu. Starfsleyfið sem félagið hafi fengið útgefið 8. mars 2008 hafi verið ógilt frá upphafi af sömu ástæðum og niðurstaða ráðuneytisins byggi á vegna kæru á starfsleyfi stefnanda, þ.e. ekkert gilt deiliskipulag hafi verið til staðar og því hafi ekki verið forsendur til að gefa út starfs­leyfi til Skotfélags Reykjavíkur. Stefnandi geti því ekki byggt neinn rétt á því að kæru vegna starfsleyfis Skotfélags Reykjavíkur hafi verið vísað frá ráðuneytinu. Gagnvart stefnanda hafi hvorki verið brotin jafnræðisregla né meðalhófsregla samkvæmt stjórn­sýslu­lögum. Stefnandi geti ekki krafist réttinda og byggt kröfur sínar á því að einhverjum öðrum hafi verið veitt sambærileg réttindi sem ekki hafi átt að veita lögum samkvæmt og væru ógild. Starfsleyfið sem stefnandi fékk upphaflega til að reka skotvöll í Álfsnesi 7. september 2004 hafi ekki verið auglýst samkvæmt gr. 24.2 í reglugerð nr. 785/1999. Þá hafi heldur ekkert gilt deiluskipulag verð til um svæðið. Það leyfi hafi því verið ógilt frá upphafi og það öðlist ekkert gildi við það að nýrra leyfið frá 5. maí 2009 hafi verið fellt úr gildi með úrskurði umhverfisráðuneytisins. Eldra leyfið hafi þar að auki verið áritað af leyfisveitanda um að það væri fellt úr gildi 4. maí 2009. Stefnandi hafi því rekið skotvöll í Álfsnesi án starfsleyfis frá því úrskurður umhverfisráðuneytisins var kveðinn upp 15. mars 2010, en það sé óheimilt samkvæmt gr. 7.2 í reglugerð nr. 785/1999. Stefndu byggi enn fremur á því að samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 sé ekki gert ráð fyrir skotvöllum í Álfsnesi, né sýnt eða gert ljóst að slík starfsemi eigi að vera þar. Stefnandi geti ekki byggt rétt á þessu aðalskipulagi. Stefnandi vísi til þess að samkvæmt drögum að skipulagi Kjalarness 2010-2030 sé gert ráð fyrir skot­völlunum í Álfsnesi. Stefnandi geti ekki byggt neinn rétt á slíkum drögum að aðalskipulagi en óvíst sé að þau öðlist nokkurn tíma gildi óbreytt, sbr. og hæstaréttardóm í máli nr. 436/2010. Starfræksla skotvalla á Álfsnesi og útgáfa starfs­leyfis til stefnanda til að vera með slíka starfsemi þar brjóti gegn betri rétti stefndu til að njóta kyrrðar og friðar á heimilum sínum og við útiveru á Esju. Starfsemin brjóti gegn reglugerð um hávaða nr. 724/2008 og valdi ónæði, en samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar sé ónæði skigreint sem ítrekuð truflun og áreiti af völdum hávaða sem skeri sig úr því umhverfi sem um ræði. Óreglulegir skothvellir magnist og endurkastist af klettum í Esju og sé öllum íbúum á Kjalarnesi og Mosfellsbæ til ama svo og þeim sem vilji njóta útiveru á þessu svæði, sem sé meðal helstu útivistarsvæða Reykjavíkurborgar. Þetta sé viðukennt af hálfu borgarinnar. Ekki sé hægt að draga úr hávaðnum frá skotvöllunum í Álfsnesi vegna aðstæðna og óverjandi sé gagnvart landsmönnum og ferðamönnum að þeir geti ekki notið einnar helstu útivistarperlu borgarinnar, þ.e. Esjunnar, án ónæðis frá skot­völlunum. Beri því að ógilda starfsleyfi það sem deilt sé um af þessum ástæðum. Eina úrbótin felist í því að finna annað og heppilegra svæði fyrir skotvelli þeirra félaga sem hafi verið með aðstöðu í Álfsnesi. Stefndu krefjist sýknu af málskostnaðarkröfu stefnanda hver sem úrslit málsins verði. Kröfur stefndu um málskostnað og dráttarvexti af honum styðji stefndu við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem stefndu hafi ekki með höndum virðisauka­skattskylda starfsemi sé þeim nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt á máls­kostnað, sbr. lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Niðurstaða Með úrskurði umhverfisráðuneytisins 15. mars 2010, sem stefnandi krefst að felldur verði úr gildi, er ákvörðun heilbrigðisnefndar Reykjavíkur frá 4. maí 2009 um útgáfu starfsleyfis til stefnanda felld úr gildi. Stefndu kærðu framangreinda ákvörðun til umhverfisráðuneytisins og var úrskurðurinn kveðinn upp í tilefni af því. Stefndu verða með vísan til þessa taldir réttir aðilar að málinu. Í úrskurðinum koma fram forsendur fyrir því að ákvörðunin var felld úr gildi. Þær verður að skilja þannig að ráðuneytið hafi talið að ekki hafi verið virt ákvæði reglu­gerðar nr. 785/1999, um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun, þegar tekin var ákvörðun um að veita starfsleyfið. Telja verður að við útgáfu starfsleyfis til stefnanda hafi heilbrigðisnefnd, sem veitir starfsleyfi vegna skotvalla, sbr. gr. 9.5 í fylgiskjali 2 með reglugerðinni, borið að fara eftir ákvæðum reglugerðar­innar sem sett var með heimild í 5. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunar­varnir. Í úrskurði ráðuneytisins er talið að við ákvörðun um að veita starfsleyfi hafi ekki verið virt ákvæði 10. gr. reglu­gerðar­innar þar sem segir í b-lið gr. 10.2 að umsókn um starfs­leyfi skuli fylgja afrit af staðfestu deiliskipulagi. Röksemdir í úrskurðinum eru þær að forsendur reglugerðarákvæðisins hljóti fyrst og fremst að vera þær að tryggja að starfsleyfi verði ekki veitt fyrir slíkri starfsemi eins og hér um ræðir, nema fyrir liggi gilt deiliskipulag samkvæmt ákvæðum 25. gr. skipulags- og byggingarlaga. Sjónar­mið að baki ákvæðinu séu einkum þau að tryggja að sú nýting eða ráðstöfun tiltekins landssvæðis, sem leiðir af því að ákveðinni starfsemi er valinn þar staður, eigi sér stoð í og sé í samræmi við ákvæði 25. gr. laganna um deiliskipulag og þær reglur og sjónarmið sem þar komi fram. Þá segir í úrskurðinum að þrátt fyrir að borgarráð hafi út af fyrir sig samþykkt tillögu að deili­skipulagi gagnvart umræddu landssvæði í Álfsnesi 23. júní 2003, liggi fyrir, samkvæmt málsgögnum og upplýsingum frá skipulags­sviði Reykjavíkurborgar, að deili­skipulag vegna Álfsness og skotvalla þar hafi ekki verið gert samkvæmt þeirri máls­meðferð og ferli sem 25. gr. skipulags- og byggingarlaga mæli fyrir um. Deili­skipulags­tillagan, sem samþykkt var í borgarráði, hafi ekki farið í það ferli sem máls­meðferða­rákvæði 25. gr. skipulags- og byggingar­laga mæli fyrir um vegna deiliskipulags. Skort hafi á að deiliskipulagstillagan hafi verið auglýst og kynnt, sbr. 1. ml. og 2. ml. 1. gr. 25. gr. laganna, og þar með hafi ekki verið veitt færi á að koma að athugasemdum vegna tillögunnar, sbr. 3. ml. 1. mgr. 25. gr. laganna. Þá hafi Skipu­lags­stofnun, sem meðal annars sé ætlað að hafa eftirlit með framkvæmd laganna og leiðbeina sveitarfélögum vegna skipulags, heldur ekki fengið til­löguna til lögboðinnar athugunar, sbr. 5. ml. 1. mgr. 25. gr., og þar með hafi hún ekki haft færi á að koma að athugasemdum vegna hennar, líkt og ráð sé fyrir gert í 3. mgr. 25. gr. Lögmæt birting hafi vegna þessa heldur ekki getað farið fram, sbr. 5. mgr. 25. gr. Því verði að telja að við útgáfu starfsleyfisins hafi skort deili­skipulag þar sem skylda til gerðar þess samkvæmt 2. mgr. 23. gr. sömu laga svo og meðferðar þess eftir 25. gr. laganna hafi ekki verið virt. Þar sem skilyrði 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999, um að deiliskipulag fylgdi umsókn um starfsleyfi, hafi ekki verið talin uppfyllt var hin kærða ákvörðun um útgáfu starfsleyfis til stefnanda felld úr gildi með úrskurðinum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að umhverfisráðuneytið hafi ekki verið bært til að úrskurða um þau kæruatriði stefndu sem lotið hafi að því hvort gætt hefði verið ákvæða skipulags- og byggingarlaga heldur hafi það eingöngu getað fjallað um þau atriði er varði það hvort skilyrði hafi verið fyrir hendi til útgáfu starfsleyfisins í samræmi við ákvæði laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Á þetta verður ekki fallist. Við útgáfu starfsleyfis verður að gæta að því að starfsemi, sem sótt er um leyfi fyrir, samræmist skipulagi á svæðinu. Ráðuneytið taldi annmarka vera á deili­skipu­laginu, eins og hér að framan er rakið, þegar það felldi ákvörðun heilbrigðisnefndar Reykjavíkur, um að veita stefnanda starfsleyfi, úr gildi. Þessa annmarka taldi ráðu­neytið leiða til þess að ólögmætt hafi verið að gefa starfsleyfið út. Telja verður að það mat hafi byggst á málefnanlegum sjónarmiðum. Einnig verður að telja að heimilt hafi verið af hálfu ráðuneytisins samkvæmt þágildandi lögum um skipulags- og byggingar­mál, lögum um hollustuhætti og mengunar­varnir og reglugerð um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur, sem getur haft í för með sér mengun, að líta svo á að skilyrði skorti fyrir því að um­beðið starfs­leyfi væri gefið út vegna annmarka á deiliskipulaginu og afgreiðslu þess. Verður, með vísan til þessa, ekki fallist á þær málsástæður stefnanda að umhverfis­ráðuneytið hafi ekki verið bært til að úrskurða í málinu á þann hátt sem gert var eða að það hafi skort lagaheimild til þess að komast að niðurstöðu í málinu með þeim röksemdum sem færðar eru fyrir henni í úrskurðinum. Þá verður heldur ekki fallist á að úrskurðurinnn verði talinn ólögmætur þar sem stefnandi hafi haft réttmætar væntingar til þess að hann fengi að vera með starfsemi sína áfram á svæðinu að minnsta kosti til ársins 2020. Stefnandi gat ekki búist við því að það gengi eftir fyrr en endanleg niðurstaða lá fyrir um það hvort lögmæt skilyrði voru fyrir því að veita umbeðið leyfi. Úrskurðurinn verður hvorki talinn brjóta gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga né 12. gr. laganna um meðhóf, eins og stefnandi telur að hann geri, enda hafa ekki komið fram haldbær rök fyrir því af hans hálfu. Þótt stefnandi geti haft rétt fyrir sér varðandi þá staðhæfingu hans að veruleg röskun verði á allri starfsemi hans og hann verði fyrir fjárhagslegu tjóni verði úrskurður ráðuneytisins ekki felldur úr gildi, geta þær rök­semdir ekki leitt til þess að krafa stefnanda um ógildingu úrskurðarins verði tekin til greina. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að umhverfisráðuneytið hafi farið út fyrir valdmörk sín, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda að það hafi gert þegar það kvað upp úrskurðinn sem stefnandi krefst ógildingar á. Þá verður heldur ekki fallist á að úrskurðurinn sé haldin slíkum annmörkum, sem vísað er til af hálfu stefnanda, að hann beri af þeim sökum að fella úr gildi eða að aðrar málsástæður stefnanda, sem hér að framan hefur verið hafnað, leiði til ógildingar hans. Þar sem úrskurðurinn verður ekki talinn ólögmætur af ástæðum sem fram koma í málatilbúnaði stefnanda ber að hafna því að hann verði felldur úr gildi. Viðurkenningarkrafa stefnanda er háð því að ógildingarkrafa hans verði tekin til greina. Þar sem ekki hefur verið fallist á hana ber einnig að hafna viðurkenningar­kröfunni. Með vísan til þessa ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Íbúasamtök Kjalarness, Eiríkur Hans Sigurðsson og Sigrún Árnadóttir, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Skotveiðifélags Reykjavíkur og nágrennis, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 476/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21. júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júlí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. ágúst2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Að virtum sakargögnum, sem lýst er í hinum kærðaúrskurði, er varnaraðili undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. eða 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem að lögum geta varðað 10 árafangelsi. Þá er brotið þess eðlis að varðhald verður talið nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn21. júlí árið 2017 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X kt. [...] til að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. ágúst nk. kl 16:00. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu rannsaki númeint manndráp þeirra X sem gefið sé að sök að hafa að kvöldi miðvikudagsins 7.júní sl., í félagi, ráðist með ofbeldi á A með þeim afleiðingum að A hafi látiðlífið.Í frumskýrslu lögreglu komi fram að óskað hafi verið eftir aðstoð lögregluað [...] í [...] laust eftir kvöldmat þann 7. júní sl. Þegar lögregla hafikomið á vettvang hafi mátt sjá hvar A lá á bakinu í götunni skammt frá heimilisínu. Brotaþoli hafi verið meðvitundarlaus, blóðugur og blár í andliti. Hjábrotaþola hafi staðið kærði X og Y og hafi þeir verið handteknir, grunaðir umstórfellda líkamsárás á brotaþola. Fjórir aðilar til viðbótar hafi einnig veriðhandteknir skammt frá vettvangi í tengslum við málið. Brotaþoli hafi veriðfluttur á slysadeild þar sem hann hafi verið úrskurðaður látinn skömmu eftirkomu. Samkvæmt framburðiþeirra aðila sem lögreglan hafi tekið skýrslur af þá hafi kærði komið í félagivið fimm aðila, á tveimur bílum, að heimili brotaþola umrætt sinn. Sé því lýstað brotaþoli hafi komið út af heimili sínu til að ræða við fólkið og til átakahafi komið milli brotaþola og fólksins sem hafi endað með því að brotaþoli hafisótt kúst inn í hesthús og hent í annan bílinn sem fólkið hafi komið á. Kærðiog fjórmenningarnir hafi þá farið í bifreiðarnar og keyrt aðeins í burtu frábrotaþola. Brotaþoli hafi í framhaldi sótt járnrör sem hann hafi hlaupið í áttað bifreiðum fólksins með og þá hafi kærði og Y gengið til móts við brotaþola. Yhafi tekið rörið af brotaþola svo hann hafi fallið í jörðina og í framhaldihafi X haldið honum á maganum í jörðinni og samkvæmt framburði vitna slegiðbrotaþola ítrekað í andlitið og haldið honum í hálstaki sem hafi varað íumtalsverðan tíma. Vitni lýsi því sömuleiðis að atlagan gegn brotaþola hafihaldið áfram þar til ljóst hafi verið að hann hefði misst meðvitund.Meðal gagna málsinsliggi fyrir nokkur símtöl við neyðarlínuna þar sem tilkynnt sé um átök ogástand brotaþola umrætt sinn. Sé kærði meðal þeirra sem hringi í neyðarlínunaog óski eftir sjúkrabifreið að [...] vegna manns sem hafi verið keyrt á. Eftirsamtalið við starfsmann neyðarlínuna megi heyra hvar kærði leggi síðan símann frá sér og byrji að hreytaókvæðisorðum í brotaþola.Þá liggi fyrirsnapchat upptökur úr síma kærða þar sem sjá megi brotaþola liggjahreyfingarlausan, blóðugan og bláan í framan. Heyra megi á upptökunum að kærðiog Y tali á niðrandi hátt til brotaþola og heyra megi Y segja að svona farifyrir þeim sem ráðist að sér.Kærði neiti sök ogkannist ekki við hafa veist að brotaþola með ofbeldi líkt og vitni lýsi. Kærðilýsi því að hafa komið að heimili brotaþola til þess að sækja þangaðgarðverkfæri sem hafi verið í sinni eigu. Brotaþoli hafi hinsvegar aðástæðulausu ráðist að sér, og þeim sem hafi komu með sér, vopnaður kústskaftiog hafi skemmt bifreiðar. Fólkið hafi því keyrt í burtu frá brotaþola og lagtskammt frá honum, þangað sem brotaþoli hafi síðan komið hlaupandi í átt tilþeirra með járnrör á lofti sem kærði og Y hafi séð sig knúna til að stöðva brotaþolameð. Í framhaldi hafi brotaþola verið haldið í tökum þar til ljóst hafi veriðað hann hefði misst meðvitund en þá hafi kærði hafið endurlífgun á brotaþolaþar til lögreglan hafi komið á vettvang. Samkvæmt fyrirliggjandiréttarkrufningu verði andlát brotaþola rakið til nokkurra samverkandi þátta en þvinguð frambeygð staða sem brotaþola hafi veriðhaldið í, með hendur fyrir aftan bak, meðan kærði hafi þrýst með líkama sínum ábrjósthol brotaþola og hálstakið sem kærði hafi haldið brotaþola í, samkvæmtframburði vitna, sé talið hafa leitt til mikillar minnkunar á öndunargetu semað lokum hafi leitt til köfnunar brotaþola. Kærða hafi upphaflega verið gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 8. júní sl. til 23. júní sl.Frá þeim tíma hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna tildagsins í dag skv. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 209/2017 sem staðfestur hafiverið með dómi Hæstaréttar nr. 409/2017. Kærði liggi samkvæmt framansögðu undirsterkum grun um að hafa veist að brotaþola með ítrekuðum höggum og þrengt aðöndunarvegi hans þar til hann hafi misst meðvitund og látist í kjölfarið. Brotkærða sé talið varða við 211. gr. almennra hegningarlaga og kunni því að varða16 ára fangelsi eða allt að ævilöngu. Að mati lögreglustjóra sé um að ræðatilefnislausa og fólskulega líkamsárás sem leitt hafi til dauða brotaþola. Afframangreindu og með tilliti til almannahagsmuna sé það mat lögreglustjóra aðbrot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hann gangi ekki lausmeðan mál hans er til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þesskrafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Kærði hefur mótmælt kröfunni ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað. Samkvæmtþví sem fram kemur í greinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er á þaðfallist að kærði sé undir rökstuddum grun um alvarlegt brot sem varðað geturallt að ævilöngu fangelsi. Hafa þau gögn sem lögregla hefur aflað frá því kærðivar fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald 8. júní sl. á grundvellirannsóknarhagsmuna frekar styrkt grun um að kærði hafi gerst sekur um þáháttsemi sem honum er gefin að sök. Ekki er fallist á að niðurstaða krufningarbreyti mati á því hvort rökstuddur grunur sé í málinu enda niðurstaðansambærileg þeirri og fram kom í bráðabirgða krufningarskýrslu sem hefur legiðfyrir um sinn. Kærði var úrskurðaður af þessum dómstól í gæsluvarðhald ágrundvelli almannahagsmuna 23. júní sl. og var sá úrskurður staðfestur með dómiHæstaréttar í málinu nr. 409/2017. Með vísantil þess sem fram kemur í kröfu lögreglunnar, sem og eðli og alvarleika þessbrots sem kærði er sakaður um er á það fallist að áframhaldandi varðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Að mati dómsins eru þanniguppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að gera kærða aðsæta gæsluvarðhaldi áfram eins og í úrskurðarorði greinir. Ekki þykja efni tilað marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er og enda ekki gerð krafa umþað. Að öllu framangreindu virtu verður krafa lögreglustjórans því tekin tilgreina eins og hún er fram sett. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins18. ágúst nk. kl. 16:00.
Mál nr. 294/2004
Eignarréttur Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
A, sem kvaðst samkvæmt leigusamningi hafa einkarétt á ferðaþjónustu á nánar afmörkuðu landsvæði, krafðist þess fyrir dómi að viðurkenndur yrði réttur hans til að banna F á gildistíma leigusamningsins nánar tilgreind afnot af og umferð á umræddu landsvæði. Vegna ýmissa annmarka á kröfugerð A og reifun málsins, var óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi, sbr. meðal annars d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. maí 2004. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 30. júní 2004 og áfrýjaði hann öðru sinni 13. júlí sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Endanlegar kröfur áfrýjanda eru þær aðallega að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma leigusamnings áfrýjanda við Hálsahrepp og Reykholtsdalshrepp, nú sjálfseignarstofnunina Arnarvatnsheiði og Geitland, öll afnot af og alla umferð um landsvæði, sem afmarkast af Hafursfelli að norðan með beinni línu í Geitlandsgíg, síðan með beinni línu vestan við gíginn 100 m neðan við brú á Geitá, þaðan eftir Geitá til upptaka hennar og loks þar sem vatnaskil ráða á Langjökli í Hafursfell. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma áðurnefnds samnings umferð um einkaveg áfrýjanda frá skála hans að brún Langjökuls, svo og að slá upp búðum og koma upp aðstöðu, þjónustumiðstöð eða annars konar miðstöð fyrir starfsemi stefnda á landsvæðinu, sem um ræðir í aðalkröfu. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma samningsins umferð um einkaveg áfrýjanda frá skála hans að brún Langjökuls. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu Hálsahreppur og Reykholtsdalshreppur sem eigendur Geitlands yfirlýsingu 28. maí 1973 um að Langjökli hf. væri veitt „einkaleyfi á hvers kyns þjónustu og rekstri viðkomandi ferðamönnum á téðu svæði, þ.m.t. fullt leyfi til brúargerðar á Geitá og vegagerðar að jökulbrún.“ Yfirlýsingu þessari var þinglýst 18. júní 1973. Hrepparnir og Langjökull hf. gerðu síðan samning 10. desember sama ár, þar sem félagið tók á leigu landsvæði, sem afmarkað var á sama hátt og greinir í aðalkröfu áfrýjanda. Sagði í samningnum að leigugjald væri ekkert, svo og að félaginu væri án sérstaks endurgjalds heimilt að gera þau mannvirki, sem þörf væri á vegna starfsemi þess, þar á meðal vegi. Skyldi samningurinn gilda til 50 ára og honum sagt upp með 10 ára fyrirvara, en ella væri hann framlengdur til 10 ára. Samningi þessum var þinglýst 24. janúar 1974. Aftur gerðu hrepparnir samning 24. ágúst 1993 við Langjökul hf. um leigu sama landsvæðis. Þar var félaginu veittur réttur til að reka ferðaþjónustu á landinu jafnframt því að leigusalar skuldbundu sig til að veita ekki öðrum heimild til slíks reksturs á sama svæði eða við það. Var félaginu sem fyrr heimilað að gera á landinu mannvirki vegna starfsemi sinnar, en áskilið var að framkvæmdir yrðu að lúta reglum Náttúruverndarráðs og lögum, sem gildi um það, auk skipulagslaga og byggingarreglugerðar. Sagði í samningnum að hann væri gerður til 10 ára, en endurskoða ætti ákvæði hans á þriggja ára fresti. Yrði að segja honum upp með eins árs fyrirvara, en að öðrum kosti teldist hann framlengdur til næstu 5 ára. Ekki átti félagið að greiða leigu fyrir landið fyrstu 10 árin, en þetta skyldi endurskoðað eftir þann tíma. Tekið var fram í samningnum að með gerð hans féllu úr gildi yfirlýsingin 28. maí 1973 og leigusamningurinn 10. desember sama ár. Ekki verður séð af gögnum málsins hvort þessum nýja samningi hafi verið þinglýst, en jarðanefnd samþykkti hann 26. ágúst 1993. Hinn 1. desember 1993 var gefin út ákæra á hendur tveimur mönnum fyrir að hafa gert tilraun til brots gegn ákvæðum 2. gr., sbr. 37. gr. þágildandi laga nr. 33/1966 um fuglaveiðar og fuglafriðun og 24. gr., sbr. 37. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, með því að hafa á tilteknum degi ætlað „til fuglaveiða í Geitlandi, Borgarfirði, sem er friðland“. Með dómi Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 2227, voru ákærðu sýknaðir vegna vafa um hvernig eignarrétti Hálsahrepps og Reykholtsdalshrepps að landinu væri háttað. Sveitarstjórnir síðastnefndra hreppa héldu sameiginlegan fund 2. apríl 1998, þar sem samþykkt var að afhenda „eignarlönd“ þeirra, Arnarvatnsheiði og Geitland, til sjálfseignarstofnunar, sem kennd var við þau landsvæði. Var tekið fram í 2. mgr. 11. gr. skipulagsskrár fyrir stofnunina, sem staðfest var af dóms- og kirkjumálaráðherra 4. júní 1998 og birt í B-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 329/1998, að sveitarstjórnirnar hafi ákveðið að höfða mál til viðurkenningar á beinum eignarrétti hreppanna að Geitlandi og myndu þeir bera allan kostnað af því. Ekki verður séð af gögnum málsins hvort af því hafi orðið. Með bréfi 22. maí 2002 beindu Íslenskar ævintýraferðir ehf., sem kváðust hafa í júní 2001 tekið við rekstri Langjökuls hf. og réttindum þess félags samkvæmt áðurnefndum samningi frá 24. ágúst 1993, þeim tilmælum til stefnda að hann virti einkarétt, sem félaginu hafi með samningnum verið veittur til að reka ferðaþjónustu á landinu, sem hann tók til, en gegn þessu hafi stefndi brotið með því að leggja þar bifreiðum og vélsleðum og skipuleggja ferðir á Langjökul. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 24. maí 2002, þar sem þeirri skoðun var lýst að leigusamningurinn 24. ágúst 1993 væri „markleysa“ frá því að áðurnefndur dómur Hæstaréttar gekk 3. nóvember 1994, enda væri hér um þjóðlendu að ræða. Myndi stefndi halda áfram starfsemi sinni með því að hafa færanlega aðstöðu og aka um merktar slóðir utan við snjó og jökul á þessu landsvæði. Þessu var mótmælt af Íslenskum ævintýraferðum ehf. í bréfi til stefnda 31. maí 2002 og jafnframt af sjálfseignarstofnuninni Arnarvatnsheiði og Geitland, sem í bréfi 14. júní 2002 gat þess meðal annars að hún hafi vegna afstöðu stefnda óskað eftir því við óbyggðanefnd að hún tæki landsvæði þetta til meðferðar samkvæmt heimild í 9. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Áfrýjandi mun í byrjun árs 2003 hafa komið í stað Íslenskra ævintýraferða ehf. sem leigutaki samkvæmt samningnum frá 24. ágúst 1993 með samþykki sjálfseignarstofnunarinnar Arnarvatnsheiði og Geitland sem leigusala. Leitaði áfrýjandi eftir því við sýslumanninn í Borgarnesi 11. júní 2003 að lagt yrði lögbann við nánar tiltekinni nýtingu stefnda á landsvæðinu, sem um ræðir í máli þessu. Því hafnaði sýslumaður 24. sama mánaðar og höfðaði þá áfrýjandi málið 6. nóvember 2003. II. Í héraðsdómsstefnu, áfrýjunarstefnu og greinargerð fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi mörkum landsvæðisins, sem aðalkrafa hans og varakrafa taka til, á þann hátt að það réðist að norðan af Hafursfelli með beinni línu í Geitlandsgíg, síðan af beinni línu vestan við gíginn 100 m neðan við brú á Geitá og þaðan eftir vatnaskilum á Langjökli í Hafursfell. Af samanburði við önnur gögn málsins, þar sem greint er frá mörkum landsins, er augljóst að fallið hefur niður í dómkröfum áfrýjanda að geta þess að frá umræddri brú ætti Geitá að ráða merkjum til upptaka hennar, en þaðan vatnaskil á jöklinum að Hafursfelli. Áður en málið var munnlega flutt fyrir Hæstarétti kom áfrýjandi á framfæri leiðréttingu á kröfugerð sinni að þessu leyti, en fram að því virðast þessi mistök hvergi hafa komið til athugunar undir rekstri málsins. Geta þau að þessu virtu ekki leitt ein til þess að málinu verði nú vísað frá héraðsdómi. Um afmörkun landsins, sem aðalkrafa og varakrafa áfrýjanda varða, er á hinn bóginn til þess að líta að sú tilgreining að vatnaskil ráði merkjum frá upptökum Geitár til Hafursfells er ekki nægilega ákveðin, auk þess sem ekki verður séð hvernig hún getur samrýmst framlögðum uppdrætti í málinu. Þá hefur áfrýjandi byggt á því að hann leiði frá landeiganda rétt sinn sem leigutaki, en stefndi hefur andmælt því að landið, sem aðalkrafa og varakrafa áfrýjanda taka til, verði talið eiga undir Geitland, sem hann vefengir jafnframt að sé háð beinum eignarrétti. Um mörk Geitlands liggur aðeins fyrir í málinu lýsing í landamerkjabréfi fyrir Hraunsás, Húsafell og Geitland, sem áfrýjandi lagði fyrst fram í Hæstarétti, en í bréfi þessu, sem virðist hafa verið þinglesið 7. júní 1898, segir að „Geitland er land alt millum Geitár og Hvítár, að undanteknu Torfabæli.“ Í málatilbúnaði áfrýjanda hefur hvorki verið gerð grein fyrir legu landsins, sem umræddar kröfur hans lúta að, með tilliti til þessarar merkjalýsingar né fyrir því hvernig ráðið verði af henni eða öðrum gögnum málsins að Sjálfseignarstofnunin Arnarvatnsheiði og Geitland eigi land, sem náð getur allt til vatnaskila á Langjökli. Brestur því verulega á að þessi atriði hafi verið nægilega reifuð af hendi áfrýjanda. Í aðalkröfu krefst áfrýjandi dóms um rétt sinn til að banna stefnda „öll afnot af og alla umferð um” landsvæðið, sem um ræðir í málinu. Ekkert er fram komið um að land þetta sé að einhverju leyti ræktað eða afgirt. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd er almenningi heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Í 14. gr. laganna er kveðið á um heimild manna til að fara gangandi um og dveljast á óræktuðu landi án sérstakrar heimildar landeiganda og í 1. mgr. 17. gr. til að fara um vegi á vélknúnum ökutækjum, svo og utan vega á snjó og jöklum. Í auglýsingu nr. 283/1988 um friðlýsingu Geitlands í Borgarfirði er einnig tekið fram að öllum sé heimil för um friðlandið, enda sé góðrar umgengni gætt. Í aðalkröfu áfrýjanda er ekki tiltekið frekar en áður segir hvers eðlis þau afnot séu eða sú umferð, sem hann krefst heimildar til að banna stefnda. Eftir orðalagi kröfunnar beinist hún þannig meðal annars að því að banna stefnda athafnir, sem mönnum eru almennt frjálsar á óræktuðum svæðum í eignarlöndum annarra eftir framangreindum lagaákvæðum, svo og í Geitlandi eftir reglum um friðlýsingu þess lands. Samkvæmt þessu er aðalkrafa áfrýjanda svo almenn og óafmörkuð að ekki er fært að fella efnisdóm á hana. Áfrýjandi leitar með öllum kröfum sínum dóms um rétt sinn til að leggja bann við nánar tilteknum athöfnum stefnda á gildistíma leigusamnings frá 24. ágúst 1993. Leigusamningur þessi var til tíu ára og gildistími hans því á enda þegar mál þetta var höfðað. Ekki hefur komið fram í málinu hvort leigutíminn hafi framlengst á þann hátt, sem um ræddi í fyrrnefndu ákvæði samningsins. Eru forsendur fyrir dómkröfum áfrýjanda því vanreifaðar að þessu leyti. Í varakröfu krefst áfrýjandi þess meðal annars að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda „umferð um einkaveg áfrýjanda, sem liggur frá skála áfrýjanda að jökulbrún Langjökuls”. Þrautavarakrafa hans beinist að því sama einvörðungu. Í málinu liggur ekkert fyrir um staðsetningu þess skála áfrýjanda, sem hér um ræðir. Þá eru litlar sem engar upplýsingar í málinu um legu og lengd vegarins, sem þessar kröfur varða, hvort aðrir vegir kunni að vera á landinu, hver hafi gert veginn og haldið honum við, hvort Vegagerðin hafi litið á hann sem einkaveg, hvort hann sé merktur sem slíkur og hvort hann hafi verið opinn almenningi til umferðar. Er því ekki unnt að fella efnisdóm á þessar kröfur áfrýjanda. Vegna þeirra annmarka á kröfugerð áfrýjanda og reifun málsins, sem að framan greinir, er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi, sbr. meðal annars d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi, sem gerði kröfu um frávísun málsins í héraði, gagnáfrýjaði ekki til að leita endurskoðunar á úrskurði héraðsdómara, þar sem þeirri kröfu var hafnað, eða þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að fella niður málskostnað. Að því gættu er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí sl., er höfðað 6. nóvember 2003 af Af­þreyingar­­félaginu ehf., kt. 470103-2720, Tunguhálsi 8, Reykjavík, á hendur Fjallamönnum ehf., kt. 430696-3199, Síðumúla 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkenndur verði réttur hans til að banna stefnda á gildistíma landleigusamnings stefnanda og Hálsahrepps og Reykholtsdals­hrepps, nú Sjálfs­eignar­stofnunar um Arnarvatnsheiði og Geitland, öll afnot af og alla umferð um landsvæði sem afmarkast af Hafursfelli að norðan og með línu úr Hafursfelli þaðan sem styst er úr því í Geitlandsgíg og beint vestan við gíginn 100 metrum neðan við brú á Geitá og þaðan þar sem vatnaskil ráði á Langjökli að Hafursfelli. Til vara er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að banna stefnda á gildistíma sama landleigusamnings umferð um einkaveg stefnanda, sem liggur frá skála stefnanda að jökulbrún Langjökuls, og banna stefnda á gildistíma samningsins að slá upp búðum, koma upp aðstöðu, þjónustumiðstöð eða annars konar miðstöð fyrir starfsemi sína á sama landsvæði og lýst er í aðalkröfu stefnanda. Til þrautavara er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að banna stefnda á gildistíma leigu­samningsins umferð um einkaveg stefnanda sem liggur frá skála stefnanda að jökulbrún Langjökuls. Í öllum tilvikum krefst stefnandi máls­kostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Í greinargerð stefnda var krafist frávísunar á öllum kröfum stefnanda en frávísunarkröfunni var hafnað með úrskurði dómsins 2. apríl sl. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Með leigusamningi 24. ágúst 1993 tók Langjökull hf. á leigu af Hálsahreppi og Reyk­holtsdalshreppi þann hluta Geitlands sem tilgreindur er í kröfugerð stefnanda. Með samningnum var leigutaka veittur réttur til reksturs ferða­þjónustu á leigulandinu. Samningurinn var samþykktur á fundi jarðanefndar Borgarfjarðarsýslu 26. ágúst sama ár. Áður höfðu hrepparnir veitt Langjökli hf. einkaleyfi á hvers kyns þjónustu og rekstri fyrir ferðamenn á Geitlandi, þar með talið fullt leyfi til brúargerðar á Geitá og vegagerðar að jökulbrún, eins og fram kemur í yfirlýsingu 28. maí 1973. Lagður hefur verið fram landleigusamningur frá 10. desember sama ár þar sem sömu hreppar leigja Langjökli hf. umrætt svæði. Í samningnum kemur jafnframt fram að Langjökull hf. hafi látið byggja brú yfir Geitá þá um sumarið. Á fundi byggingarnefndar 28. febrúar 1994 var samþykkt umsókn Langjökuls hf. til að reisa þrjú hús á landinu. Með skipulagsskrá nr. 329/1998 fyrir Sjálfseignarstofnunina Arnarvatnsheiði og Geitland lagði Reykholts­hreppur fram 2/3 hluta og Hálsahreppur 1/3 hluta Arnarvatnsheiðar í Hvítár­síðu­hreppi og Geitlands í Hálsahreppi til sjálfseignarstofnunarinnar. Langjökull hf. hefur leigt út snjóvél­sleða til ferða á Langjökul og rekið aðra ferða­þjónustu, en stefnandi tók við rekstrinum á árinu 2003 með samþykki Sjálfs­eignar­stofnunar um Arnarvatnsheiði og Geitland. Í málinu er deilt um heimildir stefnanda til að banna stefnda þær athafnir sem lýst er í kröfugerð stefnanda. Stefnandi heldur því fram að landið sem um ræðir sé eignarland leigusalans og hafi stefnandi því með leigusamningnum öðlast rétt til að banna stefnda umræddar athafnir á því. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda sem heldur því fram að Geitland sé þjóðlenda og því hafi stefnandi ekki öðlast þann rétt sem hann telji sig eiga, enda sé öllum af þeim sökum heimil umferð um svæðið og þar megi leggja ökutækjum, að minnsta kosti í tak­markaðan tíma. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann selji afþreyingarferðir í ferðaþjónustu með sér­staka áherslu á jöklaferðir, ferðir á sérútbúnum farartækjum, vélsleðaferðir, fljóta­siglingar og aðrar ferðir á snjó og vatni. Stefndi reki alhliða ferðaskrifstofu og ferða­þjónustu, meðal annars sams konar þjónustu og stefnandi bjóði upp á. Með leigu­samningi 24. ágúst 1993 hafi Langjökull hf. tekið á leigu af landeigendum þann hluta Geit­­lands sem lýst er í kröfugerð stefnanda. Í júní 2001 hafi Íslenskar ævintýraferðir hf. yfirtekið rekstur Langjökuls hf. og réttindi samkvæmt samningnum, en stefnandi hafi síðan keypt ýmsar eignir og réttindi Íslenskra ævintýraferða hf. með kaupsamningi í janúar 2003. Stefnandi hafi á sama tíma yfirtekið réttindi og skyldur samkvæmt samningnum sem leigutaki með samþykki Sjálfs­eignarstofnunar um Arnar­vatns­heiði og Geitland. Réttindi sem áður hafi tilheyrt Langjökli hf. tilheyrðu því stefnanda nú, þar með talið fasteignir og önnur mannvirki á landinu. Samningurinn veiti stefnanda einkarétt til reksturs ferðaþjónustu á leigulandinu, enda hafi leigusalar skuldbundið sig til að veita ekki öðrum aðilum heimild til reksturs skyldrar starfsemi á eða við hið leigða svæði sem leigusalar hafi umráð yfir. Stefnandi hafi allt frá árinu 1973 rekið ferðaþjónustu á jöklinum og meðal annars kostað brúarbyggingu yfir Geitá. Stefnandi hafi einnig lagt 7,5 km langan veg ofan við skála sinn að jökul­röndinni og sé sá vegur einkavegur, en Vegagerðin hafi hvorki komið að viðhaldi hans né lagningu. Stefnandi hafi þannig lagt ómælda fjármuni í starfsemi sína og þau vegamannvirki sem hann hafi staðið fyrir. Undanfarið hafi stefndi ekki virt einkarétt stefnanda samkvæmt leigu­samningnum, en stefndi, eða hópar á hans vegum, hafi án alls samráðs við stefnanda staðsett rútur og lagt bifreiðum og snjósleðum á landsvæði sem landleigu­samningurinn taki til. Stefndi hafi nýtt í heimildarleysi landsvæði stefnanda þannig að hann hafi í raun slegið þar upp búðum eða vistarverum til lengri eða skemmri tíma og notað sem bækistöðvar eða til undirbúnings fyrir ferðir sínar eða sem aðstöðu fyrir rekstur sinn. Stefnandi hafi á grundvelli sérstaks samnings þar um kostað uppsetningu á svæðinu, en nýting stefnda og viðskiptavina hans á því sé algerlega heimildarlaus og í óþökk stefnanda. Með bréfi 22. maí 2002 hafi stefnandi krafist þess að stefndi léti af heimildar­lausri notkun á umræddu landsvæði. Með bréfi 24. maí sama ár hafi stefndi hafnað að verða við kröfum stefnanda. Í júní 2003 hafi stefnandi krafist þess að lagt yrði lögbann á alla umferð og aðra nýtingu stefnda á þeim hluta Geitlands sem landleigu­samningur taki til. Sýslumaður hafi hafnað því með bréfi 24. júní sama ár með þeim rökum að forráðamönnum stefnanda eða fyrirrennurum hans hafi verið mögu­legt að snúa sér til dómstóla í framhaldi af bréfaskiptum í maí 2002 og því myndu réttindi stefnanda ekki fara forgörðum þó að stefnandi þyrfti að bíða dóms um þau. Málssókn stefnanda sé því óhjákvæmileg. Stefnandi byggi á landleigusamningi sínum við Hálsahrepp og Reykholtsdals­hrepp, en sá samningur veiti stefnanda einkarétt til reksturs ferða­þjónustu á leigu­landinu. Leigusamningnum hafi verið þinglýst athugasemdalaust. Leigu­salar hafi virt landleigusamninginn og ekki veitt öðrum heimild til reksturs á landinu. Samkvæmt samningnum hafi stefnandi ótvíræðan einkarétt til umrædds landsvæðis og öll notkun stefnda á því sé þar af leiðandi með öllu heimildarlaus. Stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi nokkurn rétt til nokkurra nota á svæðinu, en heimildarlaus notkun stefnda á því brjóti gegn 4. gr. landleigusamningsins. Eignaraðild leigusala, þ.e. Hálsahrepps og Reykholtsdalshrepps, nú Sjálfseignar­stofnunar um Arnarvatnsheiði og Geitland, sé óvéfengjanleg og hafi þessir aðilar haft allan rétt til að ráðstafa réttindum yfir landsvæðinu líkt og gert hafi verið í landleigusamningnum. Stefnandi vísi í því sambandi til þinglýstra heimilda og afsals landeigenda frá 27. maí 1926. Notkun landeigenda hefði auk þess verið eins og um beinan eignarrétt hafi verið að ræða í langan tíma. Mannvirki sem standi á landinu séu einkaeign stefnanda og byggð af honum, en stefnandi hafi reist þar hús, byggt brú og lagt vegi. Þessi mannvirki lúti umráðarétti stefnanda að öllu leyti. Stefnandi hafi ávallt fengið öll tilskilin leyfi og heimildir til að reisa þessi mannvirki. Á árinu 1986 hafi Reykholtsdals- og Hálsahreppur beitt sér fyrir friðlýsingu Geitlands og hafi fullt samráð verið haft um alla mannvirkjagerð og skipulag við hreppsnefnd Hálsahrepps, Náttúruverndarráð og fleiri opinbera aðila. Notkun stefnda á einkavegi stefnanda valdi því að umferð um veginn verði mun erfiðari en ella. Stefnandi hafi kostað til ómældum tíma, fyrirhöfn og fjármunum í að koma upp þeirri aðstöðu og mannvirkjum sem standi á leigulandi hans. Þessa aðstöðu nýti stefndi í heimildarleysi án þess að greiða fyrir notin en stefndi eigi ekkert tilkall til landsvæðisins. Hin heimildarlausa notkun stefnda sé í beinni samkeppni við stefnanda en í henni felist brot gegn 20. gr. samkeppnislaga sem fjalli um ólögmæta viðskipta­hætti. Stefndi sé með ólögmætri háttsemi sinni að fénýta sér eignir stefnanda, landsvæði og réttindi hans að öðru leyti, sem stefnandi hafi einkarétt að, allt án heimildar stefnanda. Þrátt fyrir dóm Hæstaréttar 3. nóvember 1994 í máli nr. 247/1994 telji hrepparnir engan vafa leika á um eignaraðild sína að Geitlandi. Þar hafi verið um að ræða sakamál um meint brot gegn lögum um fuglaveiði og fuglafriðun nr. 33/1966. Þrátt fyrir sýknu í málinu hafi á engan hátt verið skorið úr um það að ekki væri fyrir hendi eignarréttur að landinu, en í málinu hafi ekki verið nægjanlega sýnt fram á það af ákæruvaldinu til að sakfella. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er byggð á því að umrætt landsvæði sé þjóðlenda enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að það sé eignarland. Samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998 skiptist allt land í eignarland og þjóðlendu. Hæstiréttur hafi með dómi í máli nr. 247/1994 staðfest að Geitland sé ekki eignarland. Engin ný gögn hafi komið fram sem hnekki þeirri niður­stöðu. Auk þess hafi sambærilegir afréttir og Geitland verið úrskurðaðir þjóðlendur af óbyggða­nefnd. Aldrei hafi jöklar verið úrskurðaðir eignarland en um það bil helmingur landsins sem hér um ræði séu Langjökull og Geitlandsjökull. Þá hafi eignar­heimildum Hálsahrepps ekki verið þinglýst og Geitland sé ekki skráð í fasteignabókum. Um umferðarrétt og tiltekin afnot af landi gildi reglur náttúruverndarlaga nr. 44/1999. Samkvæmt þeim sé meginreglan sú að almenningi sé heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Annað gildi um girt eignarland en þar sé eiganda eða rétthafa heimilt að takmarka eða banna umferð og dvöl með merkingum við hlið og göngustíga. Þótt bannað sé að aka vélknúnum ökutækjum utan vega sé heimilt að aka þeim á jöklum og utan vega á snjó utan þéttbýlis. Geitland sé hvorki ræktað land né girt eignarland. Ekki sé heldur markvisst að fá dóm fyrir því að stefnandi megi banna stefnda akstur eftir veginum, þar sem náttúruverndarlög heimili utanvegaakstur á snjó, sem svæðið sé þakið mestan tíma ársins. Stefndi vísi enn fremur til ákvæða vegalaga nr. 45/1994. Samkvæmt þeim skiptist vegir annars vegar í þjóðvegi (stofnvegi, tengivegi, safnvegi og landsvegi), en þeir séu ætlaðir almenningi til frjálsrar umferðar, og hins vegar í almenna vegi og einkavegi. Almennir vegir séu þeir vegir sem ekki flokkist sem þjóðvegir en séu í eigu opinberra aðila og ætlaðir almenningi til frjálsrar umferðar. Einkavegir séu vegir sem ekki teljist þjóðvegir og séu þeir kostaðir af einstaklingum, fyrirtækjum og opinberum aðilum. Meginreglan sé sú að vegir séu opnir almennri umferð. Því verði einkavegur að vera merktur sem slíkur svo almenningur megi ekki nota hann. Hafi einkavegur verið gerður samkvæmt einhverju leyfi eða kostaður af opinberum aðilum verði að virða umferðarrétt annarra. Loks megi enginn hafa afnot af þjóðlendu fyrir sjálfan sig samkvæmt 3. gr. þjóðlendulaga og því geti einkavegur aldrei verið í þjóðlendu. Í málið vanti þannig rökstuðning og gögn um að vegurinn uppfylli skilyrði laga til að vera einkavegur, eins og stefnandi haldi fram og byggi dómkröfur á. Umræddur vegur frá Kaldadal, yfir Geitá og upp í Langjökul sé hvorki lokaður né merktur sem einka­vegur. Hér sé um að ræða fjölfarna leið, sem almenningur noti, vetur, sumar, vor og haust, enda vegurinn auglýst leið fyrir ferðamenn. Á vegakorti á dskj. nr. 20 sé umræddur vegur merktur sem landsvegur upp í jökulrætur og sé umferð um hann því heimil. Krafa stefnda um sýknu á aðalkröfu stefnanda sé byggð á því að umrætt land sé allt þjóðlenda en enginn megi hafa þjóðlendu fyrir sjálfan sig. Umferð um svæðið sé því heimil og enn fremur sé stefnda heimilt að leggja ökutækjum í að minnsta kosti einn mánuð á sama stað án sérstaks leyfis, en til hliðsjónar vísi hann í því sambandi til 71. gr. byggingareglugerðar nr. 441/1998. Krafa stefnda um sýknu af varakröfu stefnanda sé einnig byggð á því að um þjóð­lendu sé að ræða og þar geti ekki verið einkavegur. Auk þess hafi Vegagerðin flokkað veginn, sem stefnandi telji einkaveg, sem landsveg. Aldrei hafi vakað fyrir stefnda að slá upp búðum, koma upp aðstöðu, þjónustumiðstöð eða annars konar miðstöð fyrir starfsemi sína á umræddu landsvæði og sé varakrafa stefnanda um það því fráleit. Stefndi hafi aldrei gert annað og ætli ekki að gera annað en það sem hann geti gert án leyfis sveitarstjórnar og forsætisráðherra í þjóðlendu, þ.e. að nýta umferðarrétt um svæðið, slá upp tjöldum og leggja ökutækjum. Vélsleðunum leggi hann við jökulinn og öðrum farartækjum sé lagt eftir aðstæðum hverju sinni en jökulröndin sé breytileg. Stefndi hafi enga opna starfsstöð á svæðinu en starfsstöð hans sé í Reykjavík. Hvað varði þrautavarakröfu stefnanda mótmæli stefndi að um einkaveg sé að ræða frá skála að jökulbrún. Jökullinn og svæðið frá jaðri hans að skálum stefnanda sé þjóðlenda, öllum opin til umferðar og afnota í samræmi við framangreindar lagareglur. Tilvísun stefnanda til 20. gr. samkeppnislaga sé mótmælt. Þvert á móti sé andstætt samkeppnislögum að hindra frjálsa samkeppni með ofríki og yfirgangi, eins og stefnandi hafi sýnt stefnda með margháttuðum afskiptum, bréfum, lögbannsbeiðni og málssókn. Mótmælt sé að stefnandi hafi unnið til hefðar á landinu, en eigandalaust svæði væri ekki hægt að hefða. Einnig hafi með gildistöku þjóðlendulaga nr. 58/1998 verið tekin af öll tvímæli um að eftir gildistöku þeirra væri ekki hægt að hefða þjóðlendu, en gildistaka laganna ryfi hefðartíma, væri um hann að ræða. Niðurstaða Kröfugerð stefnanda er byggð á því að hann hafi tekið á leigu af landeigendum, Hálsahreppi og Reykholtsdalshreppi, landsvæðið sem um ræðir og er innan Geit­lands, en með því hafi hann heimild til að banna stefnda þær athafnir sem lýst er í kröfu­gerðinni. Mótmælt er af hálfu stefnda að um eignarland sé að ræða og því hafi stefnandi ekki öðlast framangreindar heimildir. Stefnandi telur engan vafa leika á um eignarréttindi hreppanna að Geitlandi og vísar í því sambandi meðal annars til afsals dóms- og kirkjumálaráðherra frá 27. maí 1926, þar sem Hálsahreppi er selt og afsalað afréttarlandinu Geitlandi með öllum gögnum og gæðum en gætt hafi verið allra fyrirmæla laga frá 16. nóvember 1907 um sölu kirkjujarða. Í dómi Hæstaréttar frá 3. nóvember 1994 í máli nr. 247/1994 segir að í kjölfar landnáms virtist Geitland hafa verið fullkomið eignarland. Þegar litið sé hins vegar til elstu heimilda um rétt Rekholtskirkju að Geitlandi virtist það hins vegar vafa undirorpið, hvort landið sé eignarland þar sem tekið sé fram í þeim heimildum að skógur fylgi landi. Heimildir ríkisins til að afsala Hálsahreppi Geitlandi séu leiddar af rétti Reykholtskirkju til landsins, og leiki þannig vafi á því hvort það sé eign sem háð sé beinum eignarrétti. Ekki verði ráðið af afsalinu frá 27. maí 1926, hvort Geitland teljist þar afréttur eða eignarland. Af öðrum gögnum málsins verði heldur ekki ráðið hvort Hálsahreppur og Reykholtsdalshreppur eigi bein eignarréttindi að Geitlandi eða einvörðungu beitarrétt eða önnur afnotaréttindi. Með þessu taldi rétturinn vafa leika á um það, hvernig eignarrétti hreppanna að Geitlandi væri háttað. Stefnandi hefur ekki lagt fram í málinu önnur gögn um eignarheimildir að Geitlandi en þau sem ráða má af ofangreindum dómi Hæstaréttar að hafi legið fyrir við úrlausn málsins fyrir réttinum. Ekki verður heldur talið að stefnandi hafi fært nægar sönnur fyrir því að hrepparnir hafi haft óslitið eignarhald á landinu þannig að þeir hafi öðlast eignarrétt að því fyrir hefð, enda hefur stefnandi ekki lýst því í málatilbúnaði sínum hvernig hinu óslitna eignarhaldi þeirra hafi verið háttað að öðru leyti en því að eignarhald leigusala og notkun stefnanda á landsvæðinu hafi verið athugasemdalaus um áratugi. Af stefnda hálfu hefur komið fram að vegurinn frá Kaldadal upp að Langjökli sé fjölfarinn og ætlaður almenningi en því er ómótmælt af hálfu stefnanda. Í 2. gr. skipulagsskrár fyrir Sjálfs­eignar­stofnunina Arnarvatnsheiði og Geitland nr. 329/1998 eru eignir hennar taldar meðal annarra Geitland sem hafi verið eign Reykholtsdalshrepps og Hálsahrepps þegar eignirnar voru afhentar stofnuninni. Þá segir í 11. gr. skipulags­skrárinnar að sveitar­stjórnir hreppanna hafi ákveðið að höfða mál til viðurkenningar á beinum eignarrétti þeirra yfir Geitlandi og beri þær kostnað af málaferlunum. Í bréfi lögmanns Íslenskra ævintýraferða 31. maí 2002 til stefnda kemur fram að hrepparnir muni í samræmi við heimild í 9. gr. laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignar­landa, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998 óska eftir staðfestingu óbyggðanefndar á beinum eignarrétti hreppanna að Geitlandi. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að stefnandi hafi fært nægar sönnur fyrir eignarrétti hreppanna að Geitlandi og verður því að telja það atriði ósannað í málinu. Þrátt fyrir að stefnanda hafi ekki tekist að færa fram fullnægjandi sönnun í málinu fyrir eignarétti Hálsahrepps og Reykholtsdalshrepps að Geitlandi liggur ekki fyrir með fullnægjandi hætti hvort Geitland verði talið eignarland. Samkvæmt 7. gr. laga um þjóðlendur nr. 58/1998 er hlutverk óbyggða­nefndar að kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. Einnig er hlutverk nefndarinnar samkvæmt sömu lagagrein að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Óbyggðanefnd ber samkvæmt 8. gr. sömu laga að taka að eigin frum­kvæði til með­ferðar og úrskurða um málefni sem undir hana heyra. Nefndin tekur ákveðin landsvæði fyrir hverju sinni og skal stefnt að því að nefndin hafi lokið verkinu fyrir árið 2007 eins og segir í sömu lagagrein. Nefnin hefur frumkvæði að því að afla heimilda og gagna um eignar- og afnotaréttindi yfir því landsvæði sem til meðferðar er og framkvæma rannsóknir og athuganir um staðreyndir og lagaatriði sem þýðingu hafa fyrir niðurstöðu í einstökum málum, sbr. 4. mgr. 10. gr. sömu laga. Óbyggða­nefnd hefur ekki tekið til meðferðar landsvæðið sem hér um ræðir. Af framangreindu má ráða að síðar geti komið upp þær aðstæður að Geitland verði með úrskurði óbyggðanefndar annaðhvort talið eignarland eða að tiltekin eignarréttindi nái til þess þrátt fyrir að landið verði talið þjóðlenda. Úrlausn óbyggðanefndar kann því að hafa áhrif á réttarstöðu málsaðila með tilliti til sakarefnisins, hvort notkun stefnda á svæðinu verði talin ólögmæt svo og á skilgreiningar á rétti stefnanda sem allar kröfur hans í málinu eru byggðar á. Verður því að telja ótímabært að dæma nú um kröfur stefnanda í málinu. Ber með vísan til þess svo og til 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að sýkna stefnda að svo stöddu af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að máls­kostnaður falli niður. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Fjallamenn ehf., eru sýknaðir að svo stöddu af kröfum stefnanda, Afþreyingarfélagsins hf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 493/2005
Kærumál Húsaleiga Útburðargerð
Með beiðni, dagsettri 5. júlí 2005 og móttekinni í Héraðsdómi Reykjavíkur sama dag, hefur Þórður Þórðarson hdl. f.h. JBS ehf., [kt.], Vættaborgun 24, Reykjavík, krafist, dómsúrskurðar um að Knellan ehf., [kt.], Hafnarstræti 9, Reykjavík verði ásamt öllu því sem fyrirtækinu tilheyrir, borin út úr verslun­ar­húsnæði gerðarbeiðanda á 1. hæð að Hafnarstræti 9 í Reykjavík, þ.m.t. salerni á gangi og geymsluherbergi á suðurhlið og kjallara auk hlutdeildar í stigum og göngum og hita­klefa í kjallara, samtals 33,6% af heildareigninni Hafnarstræti 9, merkt 200-2596 0101, með beinni aðfarargerð. Þá krefst gerðarbeiðandi máls­kostnaðar að mati dóms­ins, auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2005, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úr verslunarhúsnæði á 1. hæð í húsinu nr. 9 við Hafnarstræti í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið þannig að útburður nái ekki fram að ganga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki fært sönnur á að varnaraðili hafi gengist undir aðrar skuldbindingar varðandi leigu sóknaraðila á húsnæðinu að Hafnarstræti 9 í Reykjavík en greinir í hinum skriflega húsaleigusamningi sóknaraðila við fyrri eiganda húsnæðisins 15. október 2002. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms skal vera óraskaður. Sóknaraðili, Knellan ehf., greiði varnaraðila, JBS ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 468/2005
Misneyting Frávísun frá Hæstarétti að hluta
A var gefið að sök að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C, sem þá var 82 ára gamall, með því að fá hann til að taka lán til að greiða skuldir sínar og leggja fé í stofnun fyrirhugaðs fyrirtækis B, kunningja A. Í málinu naut ekki við samtímagagna um andlega færni C um það leyti sem hann gekkst undir þá fjárhagslegu skuldbindingu í ágúst 2002 sem málið snerist um, en við mat á andlegri færni hans í janúar 2003 hafði komið í ljós „töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana.“ A hélt því fram að C hefði beðið sig að annast fjármál sín, sem komin hafi verið í ólestur. Hann hafi ekki átt fé til að greiða skuldir sínar og samþykkt að taka umrætt lán til að greiða þær og leggja fé í stofnun fyrrnefnds fyrirtækis. Gegn neitun A, sem þekkt hafði C í skamman tíma, var talið ósannað að A hefði átt að gera sér grein fyrir að hagir C væru með þeim hætti að hann væri ófær um að gera sér grein fyrir skuldbindingu sinni er hann skrifaði undir skuldabréfið. Var A samkvæmt þessu sýknaður af umræddum sakargiftum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. október 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms og þyngingar á refsingu. Í áfrýjunarstefnu krafðist ákæruvaldið þess að ákærði yrði sakfelldur að öllu leyti samkvæmt ákæru 14. desember 2004 og dæmdur til refsingar. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu sinni um að honum yrði refsað fyrir að hafa dvalið endurgjaldslaust í herbergi í húseign C eins og þar er nánar lýst. Einnig féll ákæruvaldið frá þeirri staðhæfingu í ákærunni að ákærði og B hafi afhent C umræddan víxil með gjalddaga 30. ágúst 2003. Þá tók ákæruvaldið fram að líta bæri svo á að þóknun ákærða að fjárhæð 350.000 krónur, sem nefnd er í ákæru, sé innifalin í fjárhæðinni 2.858.375 krónur, sem þar er sagt að ákærði hafi lánað B. Í greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar er þess jafnframt krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt framhaldsákæru 1. júní 2005 en henni var vísað frá í héraðsdómi. Með vísan til c. liðar 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinbera mála með áorðnum breytingum verður þessari kröfu ákæruvalds vísað frá Hæstarétti. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu af kröfum ákæruvalds en að því frágengnu að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. I. Krafa ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skuli skipa dóm í máli ef sýnt þykir að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Nauðsyn þessa úrræðis ræðst af aðstæðum hverju sinni. Eins og sönnunargögnum í málinu er háttað verður mati héraðsdóms á þessu ekki haggað. Mat á sönnunarfærslu á hendur ákærða sætir hins vegar endurskoðun fyrir Hæstarétti, eftir því sem efni máls gefur tilefni til, þar með talið hvort munnleg sönnunarfærsla, eins og héraðsdómari hefur metið hana, fái nægilega stoð í öðrum gögnum. II. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákærða er gefið að sök að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C, sem þá var 82 ára gamall, „vegna alzheimer sjúkdóms og báginda hans sökum vínhneigðar og fjárhagsvandræða“ með þeim hætti sem nánar er lýst í ákæru. C var færður á Landspítala-háskólasjúkrahús 24. september 2002 í tilefni af falli í tröppum. Í læknisvottorði Ólafs Þórs Gunnarssonar lyf- og öldrunarlæknis 20. febrúar 2003 kemur fram að C hafi fyrst komið á svokallaða minnismóttöku Landspítala, Landakoti 9. janúar 2003, en beiðni um mat á andlegri færni hans hafi verið sett fram á Landspítala við Hringbraut eftir skoðun öldrunarlæknis 24. september 2002 í kjölfar bráðaveikinda. Við skoðunina í september hafi ekki farið fram formlegt mat á andlegri hæfni hans en hins vegar hafi komið fram í gögnum þá að um „einhverja heilabilun“ hafi verið að ræða en óvíst hversu mikla í ljósi bráðaveikinda hans. Á minnismóttöku 9. janúar 2003 hafi hins vegar verið gert ítarlegra mat á andlegri færni hans og þá hafi komið í ljós „töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana.“ Í málinu nýtur ekki samtímagagna um andlega færni C um það leyti sem hann gekkst undir þá fjárhagslegu skuldbindingu í ágúst 2002 sem mál þetta snýst um. Er því ekki unnt að slá því föstu að andleg færni hans hafi verið svo skert á þessum tíma að hann hafi ekki gert sér grein fyrir þýðingu skuldbindingar sinnar. Ákærði heldur því fram að C hafi beðið sig að annast fjármál sín, sem komin hafi verið í ólestur á þessum tíma, þegar til tals kom milli þeirra að ákærði væri nýkominn úr námi í viðskiptafræðum. Börn C hafi ekki aðstoðað föður sinn við að greiða úr fjármálum hans. Hafi C verið snyrtilegur og komið eðlilega fyrir. Hann hafi ekki átt fé til að greiða skuldir sínar og samþykkt að taka umrætt lán til að greiða þær og leggja fé í stofnun fyrirhugaðs fyrirtækis B. Tveir nágrannar C um árabil báru fyrir dómi að hann hafi aukið drykkju eftir lát konu sinnar í ársbyrjun 2001 og farið hafi að bera á elliglöpum hjá honum. Ákærði hefur staðfastlega neitað því að hafa notfært sér fjárhagsvandræði og vínhneigð C til að afla sér og B fjár eins og nánar er lýst í ákæru. Gegn neitun ákærða, sem þekkt hafði C í skamman tíma, er ósannað að ákærði hefði átt að gera sér grein fyrir að nefndir hagir C væru með þeim hætti að hann væri ófær um að gera sér grein fyrir skuldbindingu sinni er hann skrifaði undir skuldabréfið. Er ákærði samkvæmt framansögðu sýknaður af því broti sem honum er gefið að sök í ákæru. Eftir þessum málsúrslitum ber að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði samkvæmt yfirliti yfir sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun á báðum dómstigum, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfu ákæruvalds um sakfellingu samkvæmt framhaldsákæru 1. júní 2005 er vísað frá Hæstarétti. Ákærði, A, er sýkn af kröfu ákæruvalds. Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, samtals 996.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. september 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 14. desember 2004, á hendur A, kt. [...], óstaðsettum í hús í Reykjavík ,,fyrir misneytingu, með því að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C (sic), kt. [...], vegna alzeimer sjúkdóms og bágindi hans sökum vínhneigðar og fjárhagsvandræða með því bjóðast til að leysa úr fjármálum C og fá hann undir því yfirskyni til að veita ákærða umboð, dagsett 22. sama mánaðar, til að sjá um fjármál C sem umbeðinn fjárhaldsmaður og til að ráðstafa húseign hans að Skólavörðustíg [...], þar sem C bjó einn, og í framhaldi af því fengið C, þann 27. sama mánaðar, til að veðsetja húseign sína fyrir láni að andvirði 3.500.000 kr., á gjalddaga 23. ágúst 2003, ráðstafað 501.625 kr. af andvirði lánsins til greiðslu skulda C en lánað jafnframt B, kt. [...], kunningja ákærða, 2.858.375 kr. og tekið 350.000 kr. í þóknun til sín þrátt fyrir að ákærða væri fullljóst að C gerði sér ekki grein fyrir þýðingu viðskiptanna, og jafnframt með því að hafa dvalið endurgjaldslaust í herbergi í húseign C frá því ákærði tók það á leigu 1. ágúst 2002 að minnsta kosti til 20. júní 2003 – allt gegn víxli að fjárhæð 4.037.162 kr. með gjalddaga 30. ágúst 2003, útgefnum af ákærða A 30. ágúst 2002 og samþykktum af nefndum B, sem ákærði og B afhentu C þrátt fyrir að þeir væru eignalausir en víxillinn er nú allur í vanskilum. Telst þetta varða við 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Sækjandi gaf út framhaldsákæru dags. 1. júní 2005 svohljóðandi: ,,Að breyta verður ákæru útgefinni 14. desember 2004 á hendur A, kt. [...], óstaðsettum í hús, Reykjavík, með þeim hætti að eftirgreind málsgrein bætist við efnislýsingu brotsins: Ákærða A er jafnframt gefið að sök að hafa, fyrir gjalddaga víxilsins, hlutast til um að í stað víxilsins var útbúinn nýr víxill sömu fjárhæðar, sem nefndur B samþykkti til greiðslu á gjalddaga 30. nóvember 2003, og fengið C sjálfan til að gefa út víxilinn, dagsettan 30. ágúst sama ár, og komið sér þannig undan fjárhagslegri ábyrgð vegna viðskiptanna.” Verjandi ákærða krefst sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna samkvæmt framlögðum reikningi. Málsatvik. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 29. janúar 2003 lagði S fram kæru þann dag á hendur ákærða vegna ætlaðrar misneytingar gagnvart föður S, C. Í kærunni kom fram að faðir hans sæti í óskiptu búi. Kærandi kvað að farið hefði að bera á óreglu hjá föður kæranda eftir andlát móður kæranda, auk minnisleysis. Þá kom fram hjá kæranda að hann hefði farið fram á að faðir hans yrði sviptur fjárræði. Kærandi tjáði lögreglu að þau systkinin hefði komist að því að ógreiddir reikningar hefðu farið að hrannast upp hjá föður þeirra, en um sumarið 2002 hefði faðir kæranda tjáð sér að allt væri komið í lag, en greindi ekki frá því hvernig það hefði gerst. Kæranda hefði þótt þetta undarlegt og farið að kanna með áhvílandi veðskuldir á fasteign föður hans að Skólavörðustíg [...]. Hafi þá komið í ljós að búið var að taka 3.500.000 króna lán, sem tryggt var með 6. veðrétti í fasteigninni. Um hafi verið að ræða skuldabréf, útgefið af C, 27. ágúst 2002 til Frjálsa fjárfestingabankans hf. Bréfið átti að greiðast með einni afborgun, 23. ágúst 2003. Kærandi kvað að hann hefði borið þetta undir C, sem ekki virtist átta sig á að veð hefði verið tekið í íbúðinni. Hann hefði hins vegar gert sér grein fyrir því að hann hefði farið í banka ásamt leigjanda sínum, A viðskiptafræðingi og þar hafði verið tekið lán til þess að greiða upp öll vanskil. C hefði ekki haft nein gögn um lánið og ekki vitað hvað hefði orðið um mismun lánsfjárhæðar og þeirrar fjárhæðar sem notuð var til að koma hans lánum í skil. Þó hefði kæranda virst að C gerði sér grein fyrir því að einhver hluti peninganna, sem teknir voru að láni, ættu að fara til kunningja A, sem væri að setja á laggirnar verksmiðju á Hvammstanga. Við eftirgrennslan kæranda hefði komið í ljós að eftirstöðvar lánsfjárhæðarinnar, þegar búið var að gera upp vanskil C, voru um 3.000.000 króna og höfðu farið inn á reikning nr. 0512-14-602845, sem er á kennitölu ákærða, en auðkenndur sem fjárvörslureikningur. Í málinu liggur frammi umboð, dagsett 22. ágúst 2002 svohljóðandi:,,Ég undirritaður, C, kt. [...] til heimilis að [...], 101 Reykjavík, veiti hér með A Msc. í viðskiptafræði kt. [...] fullt og óskorað umboð til að sjá um fjármál mín sem umbeðinn fjárhaldsmann. Þar með talið ráðstöfun húseignar minnar að Skólavörðustíg [...], 101 Reykjavík.” Vottar á umboðinu eru B og E. Þá liggur og frammi í málinu framangreint veðskuldabréf og yfirlit yfir ráðstöfun lánsfjárins. Einnig liggur fyrir í málinu að ákærði gaf út tryggingarvíxil að fjárhæð 4.037.162 krónur 30. ágúst 2002, sem samþykktur var til greiðslu af B, með gjalddaga 30. ágúst 2003. Ákærði setti þennan víxil í innheimtu og í innheimtubeiðni hans er kveðið á um að það sem innheimtist skuli lagt inn á reikning ákærða sjálfs við Íslandsbanka nr. 512-14-602845. Samkvæmt gögnum málsins rann mismunur lánsfjárhæðar og þess fjár sem notað var til að gera upp vanskil C, til B, sem var um þessar mundir að festa kaup á húsnæði Mjólkursamsölunnar við Höfðabraut 27, Hvammstanga fyrir Íslenskt lindarvatn ehf. Samkvæmt kaupsamningi dagsettum 9. janúar 2003, nam fyrsta greiðsla 3.000.000 króna. Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins átti seljandi að halda innborguðu fé, ef vanskil yrðu á greiðslum. Þar sem vanskil urðu, var B tilkynnt með bréfi 5. september 2003 að samningnum væri rift. Í málinu liggur og frammi umsókn Íslensks Lindarvatns ehf. um lán hjá Byggðastofnun vegna kaupa á Höfðabraut 27, Hvammstanga og svar Byggðastofnunar frá 25. júní 2003. C var sviptur fjárræði varðandi fasteignina að Skólavörðustíg 38 með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2003 og S skipaður fjárhaldsmaður hans varðandi fasteignina. Lögmaður S ritaði bréf til Frjálsa fjárfestingabankans 22. apríl 2003, þar sem þess var meðal annars farið á leit að upplýst yrði um tilurð ofangreindrar lántöku og veðsetningar íbúðar C, hvernig skilmálar lánsins hafi verið ákvarðaðir og hvort lántakandi hafi verið í beinum samskiptum við Frjálsa fjárfestingabankann hf. vegna lántökunnar. Í svari Frjálsa fjárfestingabankans kom fram að það væri álit bankans að rétt hefði verið staðið að lánveitingunni í alla staði. Leigusamningur milli ákærða og C er undirritaður 20. ágúst 2002 og var gildistími hans frá 15. september 2002 til 15. október 2003. Í lögregluyfirheyrslu 20. júní 2003 kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við yfirlit yfir ráðstöfun lánsfjárins til C, þar á meðal að ákærði hefði greitt í þágu C 501.625 krónur. Þá kvaðst ákærði ekki hafa greitt neina leigu til C, en hann hefði á móti ekki krafið hann um greiðslu vegna fjármálaþjónustu sinnar í þágu C. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa greitt hærri fjárhæðir en fram kemur í yfirliti lögreglu, í þágu C, þar á meðal leigugreiðslur. Gefinn var út nýr tryggingarvíxill 30. ágúst 2003 að fjárhæð 4.037.162 krónur, með gjalddaga 30. nóvember 2003. Útgefandi var C, en samþykkjandi B. Samkvæmt bréfi Þrastar Þórssonar hdl., til lögreglunnar í Reykjavík, 1. júní 2995 kom ákærði með víxilinn í innheimtu til lögmannsins 18. apríl 2005 og kvaðst lögmaðurinn hafa fengið þau fyrirmæli að greiða C víxilfjárhæðina ef innheimtan bæri árangur. Í áliti Ólafs Þórs Gunnarssonar öldrunarlæknis frá 24. september 2002 segir eftirfarandi: ,, 82 ára gamall maður kemur inn vegna pneumothorax, akút. Saga um að hafa dottið í tröppunum heima hjá sér. Í journal er bréf frá fjölskyldu. Er ekki áttaður á stað og stund. Býr einn og er ekkill. Á vinkonu S.A., ættingjar hafa áhyggjur af...Greinilega einhver dementia en óvíst hversu mikil. Ljóst að hann vill sjálfur fara heim og hefur ekki haft mikla aðstoð utan frá...1. Panta tíma á minnismóttöku fyrir útskrift...” Í læknisvottorði Björns Einarssonar öldrunarlæknis frá 21. apríl 2004 kemur eftirfarandi fram: ,,Það vottast hér með að C er með greindan Alzheimer sjúkdóm á Minnismóttöku Landakotsspítala af Ólafi Þór Gunnarssyni, þann 06. febrúar 2003. Var honum vísað á Minnismóttökuna í framhaldi af innlögn á Landspítalann við Hringbraut eftir byltu. Á vitrænu prófi MMSE (Mini-Mental state examination) skoraði hann 20 stig af 30 mögulegum, en 23 stig eða minna benda til heilabilunar. Smári Pálsson taugasálfræðingur lagði fyrir hann taugasálfræðilegt mat og kom þá í ljós skerðing á almennri vitrænni getu, með skertu minni, verklagi og stýringu. Hann var óáttaður á tíma og með skert sjúkdómsinnsæi. Taldi hann vera með töluverða heilabilun. Myndgreining samrýmdist því með minnkuðu blóðflæði í afturheila Alzheimers-sjúkdómi, en einnig kom í ljós heiladrep hægra megin í framheila, sem útskýrir þá ennfremur dómgreindar- og innsæisskerðingu. Hann mætti síðan ekki í eftirlit á Minnismóttökunni. Einnig vísast til vottorðs Ólafs Þórs Gunnarssonar, lyf og öldrunarlæknis, frá 20. febrúar 2003. C lagðist síðan inn á Heilabilunardeild L-1 á Landakoti 09.03.2004 vegna vaxandi heilabilunareinkenna. Ekki síst skerts innsæis. Hann hafði ekki yfirlit yfir fjármál, tapaði stærri upphæðum, vissi ekki hvað varð um peningana. Misnotaði áfengi og jafnvel talið að drykkjufélagar hafi haft af honum fé. Sonur mun hafa fengið takmarkað umboð til að sjá um fjármál hans sem sneru að íbúðinni, fyrir einu ári. Það dugði þó ekki til, því C fór illa með það fé sem hann hafði handbært. C sinnti heldur ekki um að fara í eftirlit hjá þvagfæraskurðlæknum vegna blöðrukrabbameins sem hann gengur með. Í dag er C snyrtilegur til fara og kurteis, viðræðugóður kemur vel fyrir ein innihald máls hans er innantómt og ekki í samræmi við veruleikann. Vitræna skerðingin samrýmist vel Alzheimers-sjúkdómi, með afturheila einkennum, en innsæis- og dómgreindar skerðing samrýmist vel skerðingu á framheila starfsemi, þar sem hann fékk heiladrep. Hann er því með töluvert langt gengna heilabilun þar sem hugarheimur hans er í ósamræmi við veruleikann...” Í læknisvottorði Ólafs Þórs Gunnarssonar, lyf- og öldrunarlæknis, frá 20. febrúar 2003 segir: ,,C hefur komið á minnismóttökuna á LSH Landakoti, en þangað kom hann fyrst 09. janúar 2003. Beiðni þar að lútandi hafði verið gerð á Landspítalanum við Hringbraut, þar sem hann hafði verið skoðaður af öldrunarlækni í kjölfar bráðaveikinda, og óskað hafði verið eftir mati á hans andlegu færni þá. Sú skoðun fór fram 24.09.2002, en eins og áður sagði fór ítarlegri rannsókn á andlegri færni C fram 09. janúar 2003 og áfram. Raunar hafði C átt bókaðan tíma 8.10.2002 en mætti þá ekki. Við skoðun 24.09.2002 fór ekki fram formlegt mat á andlegri færni, hinsvegar kemur fram í gögnum þá, að um einhverja heilabilun sé að ræða, en óvíst hversu mikla í ljósi acut veikinda. (Það er vel þekkt að acut veikindi geta haft veruleg áhrif á andlega færni til skamms tíma, þó að langtíma einkenni þurfi ekki að vera mikil). Hinsvegar er gert færnimat á líkamlegri færni við þá legu, og þá skorar hann á svokölluðum Barthel skala 87 stig af 100 mögulegum, þetta þýðir að hann þurfi létta aðstoð við eigin umhirðu, og jafnvel einhvers konar stýringu, en sé að miklu leyti fær um að sjá um sjálfan sig frá degi til dag hvað varðar athafnir daglegs lífs. Við komu á minnismóttöku þann 09.01.2003 er hinsvegar gert ítarlegra mat á andlegri færni, og einnig fengnar upplýsingar frá syni C varðandi versnum á andlegri færni. Við það mat kemur fram töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana. Einnig kemur fram skerðing á innsæi, og hæging á hugsun. Í kjölfar þessa viðtals er C sendur í frekari rannsóknir, þar með talið tölvusneiðmynd af heila, blóðflæðismynd af heila, blóðprufur og mat taugasálfræðings. Á tölvusneiðmyndum af heila sést að C hefur fengið heilablóðfall fyrir einhverju síðan, þrátt fyrir að í hans sjúkrasögu sé þess hvergi getið. Þetta er tiltölulega útbreidd skemmd hægra megin í heilavef, það er að segja framheila og í eyrnalappa hægra megin. Ekki merki um önnur heilablóðföll eða skemmdir. Á blóðflæðismyndunum sjást merki um skert blóðflæði á samsvarandi stöðum og sjást skemmdir á tölvusneiðmyndunum, en auk þess breytingar sem benda til Alzheimers sjúkdóms. Þannig fyrst og fremst breytingar sem snúa að skertu blóðflæði vegna heilablóðfalls, en einnig byrjandi Alzheimer’s breytingar... Í samantekt á því mati sem gert hefur verið nú og samkvæmt þeim gögnum sem liggja fyrir þá, er C með verulega skerta andlega færni, og afar ólíklegt að hann skilji til fullnustu mikilvægi ákvarðana er lúta að fjármálum. Það kemur einnig fram veruleg skerðing á innsæi, sem styrkir í raun þá skoðun að ákvarðanataka um fjármál geti verið afar erfið. Það er hinsvegar afar erfitt að segja til um hvort að hæfni C hafi verið verulega skert í ágúst 2002. Þar verður fyrst og fremst að byggja á sögu ættingja, og raunar sögu C sjálfs, þar sem þeir segja báðir að minnið hafi verið að skerðast undanfarin 1-2 ár. Af myndum teknum af heilanum þann 23. 01 má sjá eins og fram kemur að ofan, að hann hafi fengið heilablóðfall, en það er í raun ómögulegt að tímasetja þann áverka, en hann gæti vissulega hafa verið til staðar í ágúst sl. Þær breytingar sem að benda til Alzheimer´s sjúkdóms, eru hinsvegar vafalítið eldri en sem nemur fáeinum mánuðum, og ólíklegt annað en að þau einkenni hafi verið byrjuð að minnsta kosti ári áður en greining fer fram hér á minnismóttökunni. Það er hinsvegar í ljósi blandaðra einkenna, og blandaðrar heilabilunarmyndunar erfitt að segja til um hvort veruleg heilabilunareinkenni hafi verið til staðar löngu áður en hann var skoðaður af öldrunarlækni þann 24.09.sl., en að minnsta kosti ljóst að við þá skoðun eru allar líkur á að hæfni hans til að meta afleiðingar fjárhagslegra ákvarðana hafi verið verulega skert, líkt og hún er nú.” Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst fyrst hafa kynnst C er hann fór að leigja hjá honum. Undirritaður hafi verið leigusamningur milli þeirra, uppsegjanlegur með þriggja mánaða fyrirvara. C hafi beðið ákærða um að leigugreiðslur yrðu ekki gefnar upp og hafi það orðið að samkomulagi milli þeirra. C hafi verið með sérstakan bankareikning í Landsbanka Íslands, Austurbæ og kvaðst ákærði telja að fyrstu tvær leigugreiðslurnar hefðu runnið á þann reikning. Þá hafi einnig verið stofnaður sérstakur reikningur við Íslandsbanka í þágu C og út af reikningnum hafi verið greiddir reikningar, lífeyrissjóðslán og fleira fyrir C. Ákærði kvað C hafa verið í fjárhagsvandræðum, hann hafi átt í vandræðum með áfengi, en hann hafi komið eðlilega fyrir, að flestu leyti. C hafi að fyrra bragði beðið ákærða um að aðstoða hann í fjárhagsvandræðum sínum. Ákærði hafi vitað að C hafi ekki getað greitt rafmagns- og hitareikninga, einnig hafi ákærði vitað að fasteignagjöld C væru gjaldfallin. Þá hafi lán frá sonum hans og lífeyrissjóðslán verið gjaldfallin. Ákærði kvaðst hafa verið að vinna fyrir B á þessum tíma. B hafi beðið ákærða um að aðstoða hann við fjármögnun á kaupum á fasteign Mjólkursamsölunnar á Hvammstanga og gerð viðskiptaáætlunar fyrir fyrirtækið Íslenskt Lindarvatn, en B hafi verið eigandi Íslensks Lindarvatns. B hafi ætlað sér að reisa vatnsverksmiðju og verið kominn með skriflegan samning frá Þýskalandi um kaup á vatni, en vélar Mjólkursamsölunnar hafi átt að nota til þess. B hafi farið til Frjálsa fjárfestingabankans í nafni félagsins og óskað eftir láni, en því hafi verið neitað. Ákærði hafi í kjölfarið kynnt þá B og C og kvaðst ákærði hafa séð einhvern möguleika fyrir báða til að hagnast á ,,þessum viðskiptum”. Frjálsi fjárfestingabankinn hafi óskað eftir því að C væri sjálfur lántakandi, sem eigandi eignar þeirrar sem veðsetja átti. Lánið hafi verið hugsað sem fyrsta greiðsla í kaupverði eignarinnar að Höfðabraut 27 Hvammstanga. B hafi hitt C að máli og borið undir C hvort C væri tilbúinn að veita veð í húseign sinni. Ákærði kvaðst hafa talið að unnt væri að ganga að fasteign B, ef til vanskila kæmi á láninu. Ákærði kvað ástæðu þess að hann hafi útbúið framlagt umboð, hafa verið þá að hann hafi viljað tryggja að börn C vissu af þessu og hafi farið fram á það við C að hann kynnti börnum sínum efni umboðsins. B hafi beðið um að gefinn yrði út einn víxill, með gjalddaga ári síðar til greiðslu á láninu og vöxtum. Víxlinum hafi síðan verið framlengt. Ákærði kvaðst hafa vitað til þess að B ætti vélar og tæki, en ekki fasteignir. Ákærði kvaðst gera athugasemdir við, með hliðsjón af dskj. nr. 7, að hafa einungis ráðstafað 501.625 krónum af andvirði lánsins til greiðslu skulda C, en viðurkenndi að hafa tekið 350.000 af láninu í þóknun til sín, samkvæmt umboðssamningi við B. Þá kvað ákærði að B hefði fengið í sínar hendur 2.858.375 krónur, gegn víxli. Ákærði kvaðst hafa verið útgefandi á fyrri víxlinum, en ekki þeim síðari. Víxillinn hafi verið framlengdur í ágúst 2003, eftir að ákærði hafði verið yfirheyrður hjá lögreglu vegna þessa máls. Þegar víxillinn var framlengdur hafi C verið útgefandi víxilsins, í stað ákærða á fyrri víxlinum. Ákærði hafi borið málið undir C og sagt honum að eðlilegt væri að C ætti víxilinn, þar sem C ætti kröfuna á B, en ekki ákærði. Ákærði hafi talið að hagsmunum ákærða væri betur borgið með því að C væri útgefandi víxilsins. Ákærði kvað C ekki hafa verið dagdrykkjumann, en ákærði hafi vitað til að hann ,,færi á bari”. Ákærði kvaðst hafa orðið þess áskynja að C var í fjárhagsvandræðum, og kvaðst hafa litið svo á að ekkert bannaði fullorðnu fólki að eiga viðskipti: ,,Mér fannst hann ekki vera ,,það illa farinn og það bannar ekkert fullorðnu fólki að eiga viðskipti.” Ákærði kvað að sex mánuðum áður en víxillinn hafi farið í vanskil, hafi S, sonur C, kært ákærða. Málið hafi þá verið á viðkvæmu stigi og kæran haft þau áhrif að B hafi ekki fengið umbeðið lán hjá Byggðastofnun, en lánið hafi átt að nota til þess að endurgreiða C. Þar sem lánið hafi ekki fengist, hafi ekkert orðið úr endurgreiðslunni. Aðspurður um afstöðu til framhaldsákæru, kvað ákærði þann verknað sem þar er lýst, ekki refsiverðan. Ákærði kvaðst hafa fengið víxil þann sem var undanfari víxils þess sem getið er í framhaldsákæru, afhentan og hafi ákærði sett hann í innheimtu hjá Íslandsbanka. Seinni víxillinn hafi verið endurnýjaður 30. ágúst 2003. Vitnið, S, sonur C, kvaðst hafa lagt fram kæru í málinu í lok janúar 2003, en hann kvaðst fyrst hafa fengið vitneskju um málsatvik í september-október 2002. Þá hafi faðir vitnisins tjáð vitninu að hann væri búinn að ganga frá sínum fjármálum. Vitnið hafi þá ákveðið að fá veðbókarvottorð íbúðar föður hans og þá komist að því að búið var að veðsetja eignina. Þegar vitnið hafi tjáð föður sínum að á eigninni hvíldi veð, og fjárhæð lánsins, hafi faðir hans komið af fjöllum. Hann hafi hvorki gert sér grein fyrir fjárhæðinni, né hvenær lánið var tekið, né hvernig það skyldi greitt. Hann hafi í raun ekki haft hugmynd um að hann væri búinn að veðsetja íbúðina og engin skjöl haft í höndunum. Vitnið hafi fengið ljósrit af lánsskjölunum í Frjálsa fjárfestingabankanum og sýnt föður sínum. Faðir hans hafi ekki skilið neitt í þeim eða þýðingu þeirra. Vitnið kvað móður sína hafa andast árinu áður en þessir atburðir gerðust og hafi þá faðir hans dregið sig í hlé frá fjölskyldunni. Hann hafi áður átt við drykkjuvanda að stríða sem hefði ágerst mjög eftir dauða móður vitnisins. Þá hefði faðir hans verið drukkinn nánast á hverjum degi. Vitnið kvaðst eitt sinn hafa reynt að ræða áfengisvandann við föður sinn og hefði faðir hans ávallt neitað að hann ætti við vanda að stríða. Það hafi verið hverjum manni ljóst, sem þekktu föður hans að hann ætti við áfengisvanda að stríða. Vitnið kvað föður sinn ekki hafa haft mikið samband við börnin sín eftir dauða móður vitnisins og ekki leitað til þeirra. Vitnið kvaðst þó hafa haft samband við föður sinn á nokkurra daga eða vikna fresti. Vitnið kvaðst hafa reynt að fylgjast með föður sínum og hafi hann verið farinn að líta mjög illa út á þessum tíma. Hann hafi verið orðinn mjög grannur og það ástand hafi versnað mjög hratt. Faðir hans hafi alltaf verið snyrtilegur en á þessum tíma hafi hann verið í óhreinum og sjúskuðum fötum. Vitnið kvað föður sinn síðan hafa farið inn á stofnun í byrjun árs 2004. Ástand hans hafi farið stigversnandi og hann sé ekki vel áttaður í dag. Hann þekki ekki barnabörnin sín og fyrir komi að hann viti ekki hver eiginkona hans var. Vitnið kvaðst ekki vita um afdrif víxilsins sem gefinn var út. Þá kvaðst vitnið ekki þekkja til þess að faðir hans hafi gefið út annan víxil, til framlengingar á fyrri víxli. Spurt um veikindi og áfall sem faðir vitnisins hafði orðið fyrir og getið er um í framlögðu læknisvottorði, kvaðst vitnið minnast þess að hafa eitt sinn komið að föður sínum, liggjandi uppi í sófa, en skömmu áður hefði hann dottið. Faðir hans hefði farið á Borgarspítalann, en vitnið kvaðst ekki vita hvaða áfall eða veikindi það voru, sem getið er um í læknisvottorðinu. Vitnið kvaðst sjálft hafa lagt fram kæru, þar sem hann hafi talið að faðir hans gengi ekki heill til skógar. Vitnið kvað Kristin Bjarnason hrl. hafa hringt í Byggðastofnun vegna þessa máls, fyrir hönd vitnisins. Vitnið, B, kvaðst hafa þekkt ákærða í nokkur ár er atvik máls þessa gerðust. Vitnið hafi haft hug á að kaupa Mjólkursamlagið Hvammstanga og gert kaupsamning um fasteignina. Vitnið hafi greitt 1 milljón króna inn á þau viðskipti. Ákærði hafi viljað hjálpa til við að fjármagna kaupin. Ákærði hafi búið hjá C, en vitnið kvaðst ekki hafa þekkt C neitt. Hann hafi þó hitt C að máli, en vitnið kvaðst ekki muna hvort þeir töluðu mikið um fjármál þá. Er borinn var undir vitnið framburður vitnisins fyrir lögreglu í janúar 2004, þess efnis að vitnið og C hefðu hist og rætt um lántökuna, kvaðst vitnið hafa viljað vera þess fullvisst að C skildi hvað um væri að ræða og kvað þá rétt að þeir hefðu í þetta sinn rætt um fjármál. Vitnið kvað C hafa komið ágætlega fyrir, hann hafi virst skýr og skynsamur maður. Vitnið kvaðst þó ekki minnast þess að C hefði rætt um tryggingar fyrir láninu.Vitnið kvað að það sem m.a. hefði verið rætt á þessum fundi þeirra þriggja, ákærða, C og vitnisins, hefði verið það að C ætti að fá ákveðna þóknun fyrir veðveitinguna, þ.e. 500.000 krónur. Vitnið kvað að sér hefði ekkert þótt einkennilegt við þessi viðskipti. Vitnið kvaðst engar eignir hafa átt á þessum tíma. Hann hafi ætlað sér að afla hlutafjár í félaginu Íslenskt Lindarvatn og hafi fjárfestar verið tilbúnir að leggja fé í reksturinn. Greiða hefði átt víxilinn upp með hlutafé í hlutafélaginu og hafi hann rætt það við ákærða. Vitnið hafi reynt að leita fyrir sér með lán til þess að fjármagna kaupin á fasteigninni á Hvammstanga, en fjármálastofnanir neitað lánveitingu, en þó hafi vitnið fengið það svar að hugsanlegt væri að fá lán með því að útvega veð í fasteign í bænum. Ákærði hafi boðist til að leita leiða út úr þessu og hafi þetta einhvern veginn æxlast milli ákærða og C að C lánaði veð í fasteign C. C fengi svo þóknun fyrir að lána veðið og ákærði einnig þóknun fyrir að koma þessu í kring. Ákærði hafi svo gengið frá þessu. Ákærði hefði tekið fram við B að þetta yrði þó ekki gert nema með samþykki Skorra, sonar C. Vitnið kvaðst ekki vera visst um það að ákærða hefði verið kunnugt um það ákvæði í kaupsamningi um fasteignina að ef greiðslur féllu í gjalddaga, væri fyrsta greiðsla ekki endurkræf. Vitnið kvað ástæðu þess að það fékk ekki fyrirgreiðslu og lán hjá Byggðastofnun, sem nema átti allt að 20 milljónum króna, hafa verið þá að Kristinn Bjarnason hrl., hefði haft samband við Byggðastofnun og tjáð Byggðastofnun að tilgreind skuld við C ætti að greiðast með láni Byggðastofnunar, en ,,það stóð aldrei nokkurn tíma til.” Þá hafi allt ,,orðið vitlaust” hjá Byggðastofnun og láninu hafi verið hafnað. Vitnið staðfesti lögregluskýrslu er það gaf hjá lögreglu 20. janúar 2004. Vitnið, E, kvaðst þekkja B og ákærða. Vitnið kvaðst einnig hafa hitt C, en þá hafi vitnið verið vottur á ,,einhverju skjali”, sem gæti hafa verið umboð. C hafi verið með allt í ólestri í peningamálum, en ákærði hafi ætlað sér að koma peningamálum C í lag. Fyrir það hafi ákærði fengið að leigja húsnæði í fasteign C. Þá kvaðst vitnið vita til þess að B hafi fengið veð í húsnæði C. Í fyrsta skiptið sem vitnið hafi hitt C hafi hann verið allsgáður, en hann hafi komið vitninu fyrir sjónir sem skemmtilegur og sérkennilegur karl. Tveimur vikum síðar hafi hann aftur hitt C og hafi þá verið ,,kaupstaðarlykt” af honum, en hann hafi ekki komið vitninu fyrir sjónir sem vanheill á geði. Vitnið kvaðst hafa hitt C nokkrum sinnum eftir þetta og í þau skipti hafi C verið meira og minna ,,fullur og drekkandi”. Spurt um framburð sinn í lögregluskýrslu, þar sem vitnið segi C ,,snældubilaðan” kvað vitnið að þar væri of sterkt til orða tekið hjá vitninu. Vitnið kvaðst ekki muna til þess að hafa séð kaupsamning vegna húsnæðis þess sem B ætlaði að kaupa á Hvammstanga. Vitnið, Ólafur Þór Gunnarsson, læknir kvaðst hafa gefið út læknisvottorð það sem liggur fyrir í málinu, frá 20. febrúar 2003. Vitnið kvað að við skoðun á sjúklingi væri alltaf reynt að komast til botns í því hvort einkenni um heilabilun hefðu varað í skamman eða langan tíma, þar sem það hefði áhrif á greininguna sjálfa. Vitnið kvað að við heilablóðfall eða bráðaveikindi gæti minnisskerðing orðið mjög snögglega. Hins vegar ef um Alzheimer sjúkdóm væri að ræða, væri nánast alltaf hægt að fá fram sögu um skerðingu, árin á undan, eins og verið hefði í tilfelli C. Vitnið kvaðst fyrst hafa hitt C um sumarið 2002 og þá hafi vitnið lagt til að C kæmi í skoðun til þess að meta ástand hans á minnismóttöku, í kjölfar innlagnar. Það væri yfirleitt ekki gert, nema talið væri að einhverjar líkur væru á því að viðkomandi væri farinn að skerðast andlega. Vitnið kvaðst muna nokkuð vel eftir C og kvað mun fleira en minnið hafa skerst hjá C við sjúkdóm hans. Þannig hefði innsæi hans skerst til að átta sig á því að ein ákvarðanataka gæti leitt til niðurstöðu sem ekki væri sýnileg. Vitnið nefndi sem dæmi að einstaklingur taki ákvörðun í dag, skrifi e.t.v. upp á einhverja pappíra, hringi símtal eða eitthvað slíkt, og einstaklingurinn skynji ekki hver áhrifin af því geti orðið. Vitnið kvað að próf hafi verið lögð fyrir C sem leitt hefðu í ljós skerðingu að þessu leyti. Almennt sé talað um að venjulega séu menn komnir með Alzheimereinkenni 3-4 árum áður en greining fari fram. C hafi verið kominn inn á stofnun strax eftir áramót 2003. Tvær skýringar geti verið á því að hann fór svo snemma inn á stofnun eftir greiningu, þ.e. annars vegar að hann hafi komið seint til greiningar, hins vegar að sjúkdómur hans hafi farið hratt versnandi. Vitnið kvað möguleika leikmanns til þess að greina slík einkenni nokkuð háða því hversu vel þessi leikmaður þekkti C.Vitnið kvað það geta verið erfitt fyrir leikmann, sem eingöngu hefði hitt C stopult í 2-3 vikur, að átta sig á þessum einkennum C. Hins vegar benti vitnið á að þegar það hitti C fyrst á Landspítalanum í september 2002 og spjallaði við hann í 15-20 mínútur, hefði vitnið áttað sig á því að líklega væri heilabilun (dementia) til staðar. Þá kvað vitnið að það væri mat vitnisins að ólíklegt væri að leikmaður, sem hefði haft dagleg samskipti við C á þessum tíma áttaði sig ekki á því að honum væri farið að förlast. Vitnið, K, kvaðst hafa verið nágranni C frá árinu 1996. Vitnið kvað að eftir að eiginkona hans lést í ársbyrjun 2001, hafi C misst tök á lífi sínu. Það hafi hlaðist upp hjá honum ógreiddir reikningar og vitnið kvaðst einnig hafa orðið vör við óreglusemi eftir lát eiginkonu hans. Þá hafi C farið að fara á bari í miðbænum. C hafi stundum komið í heimsókn til hennar og eiginmanns hennar og hafi þau reynt að vera honum hjálpleg. Hann hafi þá stundum verið allsgáður, en stundum drukkinn. Vitnið kvað mjög hljóðbært hafa verið í húsinu, en ekki heyrðust orðaskil nema mjög hátt væri talað. Vitnið kvaðst eitt sinn hafa heyrt samtal milli C og ákærða, þar sem þeim hafi orðið sundurorða. Ákærði hafi sagst ætla að greiða reikninga fyrir C og hafi þeir átt að greiðast upp í húsaleigu ákærða, en vitnið kvaðst ekki hafa heyrt hverju C svaraði, þar sem C hafi legið lágt rómur. C hafi hins vegar oft kvartað við vitnið um að ákærði greiddi ekki húsaleigu. Áður hafði C sagt vitninu og eiginmanni hennar frá því að hann hefði skrifað upp á einhver skjöl fyrir ákærða og hafi þau tjáð honum að þeim þætti það alvarlegt, þar sem um bláókunnugan mann væri að ræða. C hafi ekki gefið mikið út á það. Vitnið kvað C hafa breyst mjög mikið frá andláti eiginkonu sinnar, bæði andlega og líkamlega. Hann hafi hætt að þrífa sig og hann hafi horast. Þá hafi verið farið að slá meira út í fyrir honum en áður og kvað vitnið að sér fyndist vera um greinileg elliglöp að ræða hjá C, samfara aukinni áfengisdrykkju. Þá kvaðst vitnið muna eftir tveimur skiptum þegar C hafði dottið illa, en þá hefði Þorsteinn, eiginmaður vitnisins, farið með hann á slysadeild. Vitnið, Þ, kvaðst hafa flutt í húsið sem C bjó í fyrir um níu árum og hafi þeir orðið kunningjar. Eiginkona C hafi algerlega séð um fjármál heimilisins. Þegar hún hafi fallið frá árið 2001 hafi C ekki höndlað það. Hann hafi lagst í drykkjuskap og allir hans peningar farið í það og hafi C farið að leigja hluta af íbúð sinni. Um sumarið 2002 hafi C verið hættur að þrífa sig og ekki greitt neina reikninga og hafi hann horast niður. Vitnið kvað C hafa leitað mjög til þeirra hjóna. Vitnið kvað C hafa eitt sinn komið til vitnisins mjög glaðan og kátan og hafi C talið sig hafa gert mjög góðan ,,díl”. Hann kvaðst hafa ,,lánað nafnið sitt” og ekki talið sig vera í neinni ábyrgð en þetta hafi verið eitthvað á vegum ákærða. Hafi C talið að hann myndi fá mikla peninga eftir um þrjá mánuði. Hafi C ekki gert sér grein fyrir því að hann væri í nokkurri ábyrgð. Þá kvað vitnið að C hefði tjáð vitninu að ákærði greiddi enga leigu. Spurt um það hvort vitnið hefði merkt einhver elliglöp hjá C kvaðst vitnið minnast þess að C hafi sífellt verið að segja sömu hlutina aftur og aftur og þá oftast úr bernsku sinni. Þá kvaðst vitnið hafa farið með C á slysadeild, eftir að hann hafði dottið. Vitnið kvað C jafnframt alltaf hafa verið drukkinn ,,þegar hann gat það”. Vitnið, R, kvaðst hafa vottað skuldabréf útgefið 27. ágúst 2002, að fjárhæð 3.500.000 krónur sem selt var Frjálsa fjárfestingabankanum. Vitnið kvaðst muna eftir því þegar gengið var frá skuldabréfinu. Vitnið kvað C hafa komið í bankann ásamt ákærða. C hafi sýnt skilríki, en vitnið hafi einungis skýrt út fyrir honum lánsfjárhæðina og lánstímann. Vitnið kvað C hafa komið fyrir sér sjónir sem hrumur og aldurhniginn, en hann virtist hlusta á það sem vitnið útskýrði fyrir honum. Vitnið, H kvaðst hafa verið starfsmaður Frjálsa fjárfestingabankans, og tekið við umsókn um lán frá B, vegna fjármögnunar á vatnsframleiðslu á Hvammstanga. Vitnið kvaðst hafa séð að B var á vanskilaskrá og því hafi ekki verið hægt að veita honum lánafyrirgreiðslu. Síðar hafi B komið ásamt öðrum manni, en sá maður hafi verið með umboð frá veðþola og lagt fram umsókn um lán. Lánsumsóknin var samþykkt með því skilyrði að veðþoli ritaði undir skuldabréfið. Vitnið kvaðst ekki hafa hitt veðþola. Niðurstaða. Framhaldsákæra var gefin út í máli þessu 1. júní 2005, en ljóst er af gögnum málsins að lögreglu var kunnugt um atvik þau er urðu tilefni framhaldsákæru, þegar við höfðun málsins með ákæru dagsettri 14. desember 2004. Framhaldsákæru skal gefa út eigi síðar en þremur vikum eftir að þörfin á henni er kunn og er því samkvæmt 118. gr. laga nr. 19/1991 of seint fram komin. Henni er því vísað frá dómi. Ákærði hefur viðurkennt að hafa boðist til að leysa úr fjárhagsvandræðum C eins og í ákæru greinir og að hafa fengið C til að veita ákærða umboð dagsett 22. ágúst 2002 til að sjá um fjármál C og til að ráðstafa fasteign C að Skólavörðustíg [...]. Þá hefur ákærði viðurkennt að hafa fengið C til að veðsetja fasteignina fyrir láni að andvirði 3.500.000 krónur. Jafnframt hefur ákærði viðurkennt að hafa lánað B 2.858.375 krónur af lánsfjárhæðinni og tekið sér í þóknun 350.000 krónur, allt gegn víxli að fjárhæð 4.037.162 krónur með gjalddaga 30. ágúst 2003. Ákærði hefur neitað því að honum væri fullljóst að C gerði sér ekki grein fyrir þýðingu viðskiptanna. Þá hefur ákærði talið að hann hafi ráðstafað meira en 501.625 krónum af andvirði lánsins til greiðslu skulda C. Jafnframt hefur ákærði neitað því að hafa dvalið endurgjaldslaust frá 1. ágúst 2002 að minnsta kosti til 20. júní 2003 í húsnæði C, og heldur því fram að leigutíminn hafi verið mun styttri, auk þess sem hann hafi ekki dvalið endurgjaldslaust í íbúðinni. Samkvæmt vottorði Björns Einarssonar öldrunarlæknis frá 21. apríl 2004 greindist C með Alzheimer sjúkdóm 6. febrúar 2003 og var hann þá talinn vera með töluverða heilabilun. Samkvæmt vottorði Ólafs Þórs Gunnarssonar öldrunarlæknis frá 20. febrúar 2003 kom C á minnismóttöku á LSH Landakoti 9. janúar 2003. Í vottorðinu kemur fram að C hafi verið skoðaður 24. september 2002, en þá hafi ekki farið fram formlegt mat á andlegri færni, en hins vegar hafi komið fram í gögnum þá að um einhverja heilabilun hafi verið að ræða á þeim tíma. Við skoðun 9. janúar 2003 kom fram að töluverð skerðing hafi verið á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana hjá C. Einnig að komið hafi fram skerðing á innsæi og hæging á hugsunum. Í niðurlagi vottorðs læknisins segir: ,,Af myndum teknum af heilanum 23.01 má sjá eins og fram kemur að ofan að hann hafi fengið heilablóðfall, en það er í raun ómögulegt að tímasetja þann áverka, en hann gæti vissulega hafa verið til staðar í ágúst sl. Þær breytingar sem benda til Alzheimers sjúkdóms, eru hins vegar vafalítið eldri en sem nemur fáeinum mánuðum, og ólíklegt annað en að þau einkenni hafi verið byrjuð að minnsta kosti ári áður en greining fer fram hér á minnismóttökunni. Það er hins vegar í ljósi blandaðra einkenna, og blandaðrar heilabilunarmyndunar erfitt að segja til um hvort veruleg heilabilunareinkenni hafi verið til staðar löngu áður en hann var skoðaður af öldrunarlækni þann 24. 09. sl., en að minnsta kosti ljóst að við þá skoðun eru allar líkur á að hæfni hans til að meta afleiðingar fjárhagslegra ákvarðana hafi verið verulega skert, líkt og hún er nú.” Ólafur Þór Gunnarsson læknir, kom fyrir dóm og staðfesti efni þessa vottorðs. Hann sagði fyrir dómi að hann hefði fyrst hitt C um sumarið 2002 og hafi þá lagt til að C kæmi í skoðun til þess að meta ástand hans á minnismóttöku, en það væri yfirleitt ekki gert nema líkur væru á einhverri andlegri skerðingu hjá viðkomandi. Þá kvað læknirinn að mun fleira en minnið hefði skerst hjá C. Þannig hefði innsæi hans skerst, að því leyti að hann áttaði sig ekki á því að ákvarðanataka á einu sviði gæti leitt til einhvers sem ekki væri sýnilegt. Jafnframt kvað hann það vera mat sitt að ólíklegt væri að leikmaður, sem hefði haft dagleg samskipti við C á þessum tíma, áttaði sig ekki á því að honum væri farið að förlast. Vitnið, K, bar fyrir dómi að hún hefði þekkt C, þar sem þau hefðu verið nágrannar um árabil. Hún kvað C stundum hafa verið allsgáðan og stundum drukkinn. Þá kvaðst hún vita til þess að hann færi á bari í miðbænum. Jafnframt kvað hún C hafa breyst mikið eftir að eiginkona hans andaðist. Hann hefði hætt að þrífa sig, horast og hún kvað að sér fyndist C hafa verið haldinn elliglöpum, samfara aukinni áfengisdrykkju. Vitnið, Þ, bar fyrir dómi að C hefði verið nágranni hans til margra ára. Hann kvað C hafa horast niður um sumarið 2002 og hætt að þrífa sig. Hann kvað C eitt sinn hafa komið til sín og sagst hafa ,,lánað nafnið sitt” en ekki gert sér grein fyrir ábyrgðinni að baki því. Vitnið kvaðst hafa merkt elliglöp hjá C á þessum tíma og kvað hann ætíð hafa verið að segja sömu hlutina aftur og aftur. Þá hafi C verið drukkinn ,,alltaf þegar hann gat það”. Þegar virtur er framburður ofangreindra vitna fyrir dómi og litið til þeirra tveggja læknisvottorða sem liggja fyrir um heilabilun C, er hafið yfir skynsamlegan vafa, að á þeim tíma er ákæra tekur til, hefur andleg færni C verið farin að skerðast mjög. Jafnframt er í ljósi framburðar vitnisins, Ólafs Þórs Gunnarssonar, fyrir dómi, hafið yfir skynsamlegan vafa að hverjum þeim, sem átti meira en eitt samtal við C á þeim tíma er ákæra tekur til, hlaut að vera ljóst að andleg færni hans var skert, en af gögnum málsins, tilurð og undirbúningi við gerð framangreinds veðskuldabréfs, verður glögglega ráðið að samskipti ákærða og C voru fólgin í fleiri en einu samtali á þeim tíma. Ákærði hefur sjálfur viðurkennt að hann hafi vitað til að C var í fjárhagsvandræðum. Þá bar ákærði einnig sjálfur fyrir dómi að hann hefði vitað til að C ,,færi á bari”. Vitnin, E, K og Þ, hafa öll borið fyrir dómi að C var á þeim tíma er ákæra tekur til, mjög vínhneigður. Þegar allt framangreint er virt er að mati dómsins fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi notað sér skerta andlega færni C vegna Alzheimer sjúkdóms hans og bágindi hans sökum vínhneigðar og fjárhagsvandræða til þess að fá C til að veðsetja húseign sína fyrir láni að fjárhæð 3.500.000 krónur, lánað B 2.858.375 krónur og tekið sér 350.000 krónur í þóknun, þrátt fyrir að ákærða væri fullljóst að C gerði sér ekki grein fyrir þýðingu viðskiptanna. Þá er fram komið í málinu að hvorki ákærði né B áttu fasteignir er tryggt gætu greiðslu víxils þess er ákærði gaf út 30. ágúst 2002, til tryggingar greiðslu skuldar við C. Nokkurt misræmi er í framburði ákærða og vitnisins B fyrir dómi um það hvernig átti að endurgreiða lán þetta. Þannig bar ákærði að nota hefði átt lán frá Byggðastofnun til þess, en vitnið B kvað það aldrei hafa staðið til, heldur hefði átt að nota hlutafé í félagi B til þess. Ákærði virðist því samkvæmt framangreindu hafa látið sér í léttu rúmi liggja með hvaða hætti eða hvort lánið væri unnt að endurgreiða. Ákærði hefur borið á móti því að hann hafi einungis ráðstafað 501.625 krónum af andvirði lánsins til greiðslu skulda C. Við lögregluyfirheyrslu 20. júní 2003 kvaðst hann ekki bera brigður á þá fjárhæð og þau gögn sem ákærði hefur lagt fram, hafa ekki rennt stoðum undir annað en að hann hafi einungis ráðstafað 501.625 krónum af andvirði lánsins til greiðslu skulda C. Því er að mati dómsins einnig sannað að hann hafi einungis ráðstafað 501.625 krónum til greiðslu skulda C. Með þeirri háttsemi sem að ofan er lýst hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur neitað því að hann hafi dvalið endurgjaldslaust í herbergi húseignar C frá því að hann tók það á leigu. Að mati dómsins renna gögn málsins eða framburður vitna ekki fullnægjandi stoðum undir ákæru að þessu leyti, og er ekki sannað, gegn neitun ákærða að ákærði hafi dvalið endurgjaldslaust í íbúðinni. Þá hefur ákærði neitað því að leigutími hafi hafist 1. ágúst 2002 eins og í ákæru greinir og bar ákærði fyrir dómi að hann hefði ekki dvalist svo lengi í íbúðinni sem í ákæru greinir, þ.e. að minnsta kosti til 20. júní 2003. Samkvæmt leigusamningi um húsnæðið var leigusamningur undirritaður 20. ágúst 2002 og leigutími sagður frá 15. september 2002 til 15. október 2003. Í ljósi þess og neitunar ákærða á því að hafa tekið húsnæðið á leigu fyrr, er ekki fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi dvalist í húsnæðinu þann tíma sem í ákæru greinir og er ákærði því sýknaður af þessum hluta ákærunnar. Refsiákvörðun. Ákærði hefur aldrei gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé og hefur það áhrif á ákvörðun refsingar. Til refsiþyngingar horfir að brot ákærða er alvarlegt og beindist gegn sjúkum, öldruðum manni, sem lagði traust sitt á ákærða. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði sakarkostnað málsins 421.501 krónu, þar af málsvarnarlaun verjanda ákærða, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, sem eru ákveðin 400.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti á málsvarnarlaun. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, A, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, 421.501 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Framhaldsákæru frá 1. júní 2005 er vísað frá dómi.
Mál nr. 574/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt farbanni frá 19. október 2007. Farbann er eitt form frelsisskerðingar og er brýnt að hraða sérstaklega meðferð opinbers máls þegar sakborningur sætir slíkri skerðingu. Þrátt fyrir þetta þykja enn vera uppfyllt skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X, kt. [...], verði bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember. 2007, kl. 16:00, vegna ætlaðra brota gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að hann rannsaki nú rúmlega 20 þjófnaði úr verslunum, þar sem í öllum tilvikum sé um að ræða að stolið hafi verið á opnunartíma verslana með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Um síðustu mánaðamót hafi vaknað grunsemdir um að hópur fólks, frá Litháen, sem hér dvelji, stæði að þjófnuðunum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í Y, Reykjavík, 2. október sl. Í íbúðinni haldi til nokkrir Litháar, þar á meðal kærði. Við húsleitirnar hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivöru og ýmsan tæknibúnað. Í kjölfarið hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald fimmtudaginn 4. október sl. og í áframhaldandi gæsluvarðhald frá miðvikudeginum 10. október sl. til 19. október sl. en þann dag hafi kærði verið úrskurðaður í farbann til dagsins í dag. Kærði sé grunaður um að vera aðili að hóp sem sjái um skipulagða þjófnaði í verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Í öllum þeim málum sem lögregla hafi nú til rannsóknar hafi hún þekkt gerendur sem aðila úr þessum hópi. Þá hafi fundist munir sem tengist ofantöldum málum á dvalarstað kærðu. Sé hópurinn grunaður um að stela úr verslunum með kerfisbundnum hætti, þar sem þeir skipuleggi sig saman og skipti með sér verkum hverju sinni. Rannsókn málanna sé langt á veg komin. Þó hafi hún dregist um fram þann tíma sem áætlaður var, en umfang málanna sé mjög mikið og hafi mun meiri vinna farið í að yfirfara þá muni sem lögregla lagði hald á við húsleitirnar en gert hafi verið ráð fyrir, en um rúmlega 300 muni sé að ræða. Þá sé ekki búið að taka ítarlegar skýrslur af öllum kærendum í málunum. Kærði hafi dvalið á Íslandi síðan í júlí sl. Kærði hafi takmörkuð tengsl við landið, bæði fjölskyldu og önnur. Nauðsynlegt sé að tryggja nærveru kærða hér á landi til að hann geti ekki komið sér undan frekari rannsókn málsins, mögulegri saksókn og málsmeðferð fyrir dómi. Sé því nauðsynlegt að kærði sæti áframhaldandi farbanni meðan á meðferð máls þessa stendur en vinnslu þess verði reynt að hraða eftir föngum, og stefnt er að því að ákvörðun um saksókn muni liggja fyrir eigi síðar en 13. nóvember n.k. Í ljósi framangreinds, hjálagðra gagna og þeirra sjónarmiða sem fram komi í b-lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Fallist er á, svo sem fram kemur í framangreindri lýsingu lögreglu, að skilyrði b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110 gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt. Verður því fallist á beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti farbanni svo sem greinir í úrskurðarorði. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, kt. [...], er bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla lýkur rannsókn og tekur ákvörðun um saksókn í nokkrum málum, sem snúa að aðild kærða í skipulögðum þjófnaðarbrotum á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. nóvember. 2007, kl. 16:00.
Mál nr. 193/2017
Eignarnám Fasteign Raforka Stjórnarskrá Friðhelgi eignarréttar Meðalhóf Rannsóknarregla Andmælaréttur Stjórnsýsla Flýtimeðferð
Í málinu kröfðust F og K þess að ógilt yrði ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra frá árinu 2016 annars vegar um heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar tveggja 220 kV háspennulína, svonefndra Kröflulína 4 og 5, frá Kröflu að Þeistareykjum um land jarðarinnar Reykjahlíðar og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jarðirnar Bjarg og Víðihlíð í Skútustaðahreppi. Í héraðsdómi, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var ekki fallist á með F og K að ein lína væri raunhæfur valkostur miðað við þær forsendur um rekstrar- og afhendingaröryggi sem gert væri ráð fyrir í kerfisáætlun L hf. fyrir árin 2015 til 2024. Þá var talið að L hf. og Í hefðu með fullnægjandi hætti rannsakað þann kost að leggja jarðstrengi í stað loftlína, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem andmælaréttur F og K hefði verið virtur við meðferð málsins, sbr. 13. gr. sömu laga. Loks var litið svo á að L hf. hefði sinnt skyldu sinni til samráðs við F og K og aðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar og að L hf. hefði reynt til þrautar að ná samningum við þau um afnot af landi þeirra vegna umræddra lína. Að þessu gættu og með hliðsjón af ákvæðum raforkulaga nr. 65/2003 var litið svo á að L hf. hefði fullnægt skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum. Voru L hf. og Í því sýknuð af kröfum F og K.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson ogÁsgeir Magnússon dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23.mars 2017. Þau krefjast þess að ógiltverði ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 14. október 2016 annars vegarum heimild stefnda Landsnets hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinnaafnota vegna lagningar tveggja 220 kV háspennulína, svonefndra Kröflulína 4 og5, frá Kröflu að Þeistareykjum um land jarðarinnar Reykjahlíðar og hins vegarum þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jarðirnar Bjarg og Víðihlíð íSkútustaðahreppi. Þá krefjast þau þess að kvöð þessi, sem var þinglýst 19.október 2016, verði afmáð úr þinglýsingabók. Loks krefjast áfrýjendur hvortfyrir sitt leyti málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendistefndu.Stefndu krefjast þess báðir að hinn áfrýjaðidómur verði staðfestur og áfrýjendum gert óskipt að greiða sér málskostnaðfyrir Hæstarétti.Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og getið er í hinum áfrýjaða dómihefur stefndi íslenska ríkið ekki gert athugasemd við að áfrýjendur beini máliþessu að sér samhliða stefnda Landsneti hf. Í þessu ljósi verður stefndiíslenska ríkið ekki sýknaður vegna aðildarskorts þótt aðild hans að málinu sémeð öllu ástæðulaus, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 12. maí 2016 í máli nr.511/2015. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur meðvísan til forsendna hans.Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Finnur Sigfús Illugason ogKristín Þuríður Sverrisdóttir, greiði óskipt stefndu, Landsneti hf. og íslenskaríkinu, hvorum fyrir sig 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2017.Mál þetta, sem vardómtekið 16. febrúar sl., var höfðað með birtingu stefnu þann 4. janúar s.l.,Stefnendur eru Finnur Sigfús Illugason, Bjargi, Mývatni og Kristín ÞuríðurSverrisdóttir, Víðihlíð, Mývatni. Stefndu eru Landsnet hf., Gylfaflöt 9 íReykjavík og íslenska ríkið. Dómkröfur stefnenda eru þær ífyrsta lagi að ógilt verði með dómi ákvörðun atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins frá 14. október 2016, annars vegar um heimild Landsnetshf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar tveggja220 kV háspennulína frá Kröflu að Þeistareykjum, um land jarðarinnarReykjahlíðar og hins vegar um að í þessu skyni verði svohljóðandi kvöð þinglýstá jarðirnar Bjarg, landnúmer 153542 og Víðihlíð, landnúmer 153612, að teknutilliti til burðarmastra: Landsneti hf., kt. 580804-2410, er heimilt að leggja um óskipt land jarðarinnar Reykjahlíðar tvær 220 kV háspennulínur, Kröflulínu 4 og 5, ásamt því að reisa 72 stauravirki í landinu til að bera línurnar uppi, nánar tiltekið 60 burðarmöstur og 12 hornmöstur, sbr. meðfylgjandi yfirlitskort, fylgiskjal 1 frá eignarnámsbeiðanda. Skal Landsnet hf. jafna allt jarðrask að loknum framkvæmdum og sá í gróðursár. Verða mannvirki þessi óskoruð eign Landsnets hf. eða annars þess aðila sem fyrirtækið framselur rétt sinn til.Línulögn þessari fylgir sú kvöð, í samræmi við ákvæði reglugerðar um raforkuvirki nr. 678/2009, sbr. og 13. gr. laga um öryggi raforkuvirkja o.fl., nr. 146/1996, bæði með áorðnum breytingum, að óheimilt verður að koma fyrir mannvirkjum á belti, sem er að jafnaði 99,2 metra breitt undir og við línurnar. Landsnet hf. eða þeir, sem það felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að stauravirkjum og rafmagnslínu í landi jarðarinnar, bæði að því er varðar byggingarframkvæmdir, svo og viðhald, eftirlit og endurnýjun síðar. Landsneti hf. er heimilt en ekki skylt í þessu skyni, að leggja samtals 10.833 metra langa vegslóða að línunum og meðfram þeim og halda slóðunum við eftir því sem þörf krefur að mati Landsnets hf. en ber engin skylda til þess. Landsnet hf. gerir ekki athugasemdir fyrir sitt leyti við að landeigandi nýti slóðina og skrái hana sem sinn einkaveg, enda sé Landsneti hf. ávallt tryggður óheftur aðgangur og umferðarréttur, sbr. 3. gr. hér að neðan. Ef vegslóðanum er lokað af landeigendum skal Landsneti hf. tryggður framangreindur afnota- og umferðarréttur með afhendingu lykils að þeim lokunarbúnaði. Mega mannvirki þau sem yfirlýsing þessi tekur til standa í landinu ótímabundið og óátalið af eigendum og ábúendum jarðarinnar. Landsnet hf. eða þeir, sem fyrirtækið felur slík störf, skulu hafa óhindraðan aðgang að helgunarsvæði rafmagnslínanna í landi jarðarinnar, bæði vegna byggingarframkvæmda, sem og vegna viðhalds, eftirlits og endurnýjunar síðar. Ákveði Landsnet hf. að hætta rekstri Kröflulínu 4 og 5 að fullu og öllu og rífa mannvirkin og fjarlægja, skal það gert án kostnaðar fyrir landeigendur. Skal landinu þá skilað til baka með snyrtilegum frágangi er tekur mið af næsta umhverfi hins raskaða svæðis eins og kostur er. Auk þess krefst stefnandi Kristín þess að kvöð,tilgreind sem 455-C-001258/2016, sem móttekin var til þinglýsingar þann 19.október 2016, og innfærð þann 20. október 2016 á jörðina Víðihlíð (landnr.15-3612), Skútustaðahreppi, sem greinir í lið (1) verði afmáð úrþinglýsingarbókum.Enn fremur krefst stefnandi Finnur Sigfús þess aðkvöð, tilgreind sem 455-C-001257/2016, sem móttekin var til þinglýsingar þann19. október 2016, og innfærð þann 20. október 2016 á jörðina Bjarg (landnr.15-3542), Skútustaðahreppi, sem greinir í lið (1) verði afmáð úrþinglýsingarbókum.Stefnendur krefjast einnig greiðslu málskostnaðar aðskaðlausu og óskipt úr hendi stefndu.Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda aukgreiðslu málskostnaðar. Af hálfu íslenska ríkisins er gerð sú varakrafa aðmálskostnaður verði látinn niður falla.Mál þetta er rekið eftir reglum XIX. kafla nr. 91/1991um flýtimeðferð einkamála.I.Ágreiningur málsaðila hverfist um þá ákvörðunatvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins 14. október 2016 að heimila stefndaLandsneti hf. að framkvæma eignarnám vegna lagningar tveggja 220 kVháspennulína, nefndar Kröflulínur 4 og 5, sem ráðgert er að muni liggja samsíðaí landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi. Stefnandi Kristín á 25% hlut íjörðinni Víðihlíð og stefnandi Finnur Sigfús á 75% hlut í jörðinni Bjargi, enbáðum jörðunum tilheyrir hlutdeild í óskiptu landi jarðarinnar Reykjahlíðar.Jörðin Reykjahlíð er í óskiptri sameign sjö lögbýla, Reykjahlíðar 1-4,Reynihlíðar, Víðihlíðar og Bjargs. Undirbúningur að framkvæmdumtengdum lagningu Kröflulína 4 og 5 hefur staðið í langan tíma, en með þeimhyggst stefndi Landsnet hf. tengja iðnaðarsvæði á Bakka við Húsavík ogÞeistareykjavirkjun við Kröfluvirkjun. Gert er ráð fyrir framkvæmdunum ástaðfestu svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum fyrir árin 2007-2025.Auk þess er gert ráð fyrir framkvæmdunum í samþykktu skipulagi fyrirSkútustaðahrepp sem fellur innan þess svæðisskipulags og var samþykkt 18. apríl2013. Þá hafa framkvæmdirnar sætt sjálfstæðu mati á umhverfisáhrifum í samræmivið skilyrði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, auk sameiginlegs matsSkipulagsstofnunar með öðrum tengdum framkvæmdum frá 24. nóvember 2010. Gert er ráð fyrir því aðKröflulína 4 liggi frá tengivirki sem reist er við Kröfluvirkjun og aðtengivirki við Þeistareykjavirkjun. Kröflulína 4 mun tengja Þeistareykjavirkjunvið hið almenna flutningskerfi raforku í landinu. Frá tengivirkinu viðÞeistareykjavirkjun og að tengivirki á Bakka við Húsavík gerir samþykktskipulag ráð fyrir háspennulínu sem nefnd er Þeistareykjalína 1. Saman myndaþví Kröflulína 4 og Þeistareykjalína 1 tengingu milli Kröfluvirkjunar,Þeistareykjavirkjunar og iðnaðarsvæðisins á Bakka. Kröflulína 5 á að liggja aðfyrirhuguðu tengivirki á Hólasandi, í landi jarðarinnar Grímsstaða í Skútustaðahreppi.Er þeirri framkvæmd ætlað að styrkja almenna flutningskerfið. Í því skyni að semja viðlandeigendur Reykjahlíðar um lagningu Kröflulína 4 og 5 um jörðina sendilögmaður stefnda Landsnets hf. fyrirsvarsmanni einkahlutafélagsins LandeigendurReykjahlíðar ehf., sem er að öllu leyti í eigu þinglýstra landeigendaReykjahlíðar, þ.m.t. stefnenda, fundarboð með tölvubréfi 20. júní 2014 undirheitinu „Fundur með landeigendum Reykjahlíð“. Þar var því lýst að tilgangurfundarins væri einkum sá að hefja samningaviðræður við landeigendur með því aðkynna „fyrirhugaða framkvæmd, drög að samkomulagi ásamt tillögu að uppgjöribóta“. Í fundargerð fundar Landsnets með fyrirsvarsmanni LandeigendaReykjahlíðar ehf. 25. júní 2014 segir að fyrirhuguð framkvæmd hafi verið kynnt,tilhögun hennar og skipulagsmál. Í fundargerðinni greinir einnig frá því aðfyrirsvarsmaður Landeigenda Reykjahlíðar ehf. hafi gert grein fyrir því aðfélagið hefði umboð frá eigendum þeirra sjö lögbýla sem eiga óskipt landReykjahlíðar til að annast samningaviðræður við stefnda. Samningaviðræður á milliLandeigenda Reykjahlíðar ehf. og stefnda, Landsnets hf., héldu áfram fram áhaustið 2014 og hafði þá verið rætt um að stefndi greiddi 350.000 krónur fyrirhvern hektara úr landi Reykjahlíðar. Á fundi 6. október 2014 undirrituðufulltrúar Landeigenda Reykjahlíðar ehf. undir tilboð stefnda vegna óskiptslands Reykjahlíðar og nam heildarfjárhæð bóta samkvæmt því 27.499.000 kr. miðaðvið 100% eignarhlutdeild í jörðinni og að umboð til undirritunar eftirfarandisamnings við stefnda kæmi frá öllum landeigendum til Landeigenda Reykjahlíðarehf. Samkvæmt tilboðinu 6. október 2014 hefðu samtals 2.147.672 krónur afþeirri fjárhæð sem tilboðið hljóðaði upp á komið í hlut stefnenda. Síðar kom í ljós að LandeigendurReykjahlíðar ehf. skorti umboð tíu landeigenda að jörðinni Reykjahlíð, þar meðtalið stefnenda, til að undirrita samkomulag á grundvelli tilboðsins sem hafðiverið undirritað af hálfu stefnda Landsnets hf. og fulltrúa LandeigendaReykjahlíðar ehf. 6. október 2014. Úr varð að stefndi Landsnet hf. boðaði þálandeigendur, sem vegna umboðsleysisins átti eftir að semja við, á fund tilsamningaviðræðna með bréfi 10. desember 2014. Meðfylgjandi bréfinu var tilboðiðsem hafði verið undirritað 6. október 2014, ásamt drögum að samkomulagi umfébætur við landeigendur, yfirlýsing vegna kvaðar sem þinglýst yrði á lögbýlinsjö sem eiga jörðina Reykjahlíð, sem og yfirlitskort sem upphaflega var lagtfram á fundi 25. júní 2014 með fulltrúa Landeigenda Reykjahlíðar ehf. Jafnframtvoru landeigendur boðaðir til fundar með stefnda, Landsneti hf., 14. janúar2015. Í fundarboðinu var landeigendum einnig boðið að óska eftir nýjumfundartíma, meðal annars vegna þess að stefnandi Finnur Sigfús, hafði gertgrein fyrir því að hann yrði erlendis á fyrirhuguðum fundartíma. Til fundarins14. janúar 2015 mætti hvorugur stefnanda, en þar var farið yfir fyrirhugaðaframkvæmd vegna Kröflulína 4 og 5 og lagt fram tilboð stefnda Landsnets hf. umfébætur vegna þeirra kvaða sem nauðsynlegar væru vegna framkvæmdarinnar eins oghún hefði verið skilgreind. Þá óskaði lögmaður stefnda Landsnets hf. eftirsérstökum fundi með stefnanda, Finni Sigfúsi, með tölvupósti 20. febrúar 2015,í ljósi þess að hann var fjarverandi þegar fundurinn 14. janúar 2015 fór fram,sem sá stefnandi frábað sér 5. febrúar 2015 sökum tímaþrengsla. Að nýju var boðað tilsamningafundar með þeim landeigendum Reykjahlíðar sem átti eftir að semja við,meðal annars stefnenda, með bréfi 1. apríl 2015. Í fundarboðinu var skorað á þáað taka afstöðu til samningstilboðs stefnda Landsnets hf. Á fundinn, semhaldinn var 4. maí 2015, voru báðir stefnenda mættir og var þar farið yfirfyrirhugaða framkvæmd stefnda Landsnets hf. Í fundargerð fundarins, sem allirfundargestir undirrituðu til staðfestingar á réttu efni hennar, greinir meðalannars frá því að lögmaður stefnda Landsnets hf. hafi þar tekið fram aðtilgangur fundarins væri einkum sá að fá sjónarmið landeigenda og afstöðuþeirra til fyrirliggjandi tilboðs um fébætur. Á fundinum komu fram mótmæli frástefnendum við línuleið Kröflulína 4 og 5. Jafnframt kom þar fram sú afstaðastefnenda að ekki yrði gengið til samninga við stefnda Landsnet hf. ágrundvelli þeirrar framkvæmdar sem stefndi hugðist ráðast í heldur með þvíannað hvort að finna línunum nýtt stæði eða leggja jarðstrengi í staðháspennulína. Stefndi Landsnet hf. áréttaði þá afstöðu sína aðsamningaviðræðurnar gætu aðeins varðað þá þætti framkvæmdarinnar sem stefndihugðist ráðast í og hafði farið í gegnum lögbundið ferli og verið ákveðin áskipulagi. Tilboð um bætur tækju mið af áhrifum þeirrar framkvæmdar, sem hafðiþá þegar verið kynnt stefnendum og öðrum landeigendum, fyrst á fundi 25. júní2014 og aftur 14. janúar 2015. Óskað var eftir því að landeigendur settu fram afstöðusína til þess hvort þeir myndu semja um þá framkvæmd eins og hún var þáfyrirhuguð. Stefnendur, ásamt nokkrum öðrumlandeigendum jarðarinnar Reykjahlíðar, lögðu þann 11. maí 2015 fram beiðni hjáSkipulagsstofnun um endurskoðun á umhverfismati vegna framkvæmdanna semfyrirhugaðar voru vegna Kröflulína 4 og 5. Með bréfi stefnda Landsnets hf.15. júní 2015 voru landeigendur Reykjahlíðar boðaðir til fundar þann 30. júní2015, en stefnendum var einnig boðið að stinga upp á öðrum fundartíma. Íbréfinu gerði stefndi Landsnet hf. grein fyrir undirbúningi þeirrar framkvæmdarsem stefndi Landsnet hf. hygðist ráðast í og hafði undirbúið m.a. með mati áumhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og samþykkt hennar á skipulagsáætlunumsveitarfélaga. Eins var gerð grein fyrir tilgangi framkvæmdarinnar og hversvegna 220kV háspennulínur hefðu verið valdar fyrir flutning rafmagns um landstefnenda, þar sem meðal annars var vísað til eðlisfræðilegra ástæðna fyrir þvíhvers vegna jarðstrengur hafi ekki orðið fyrir valinu á svæðinu. Þá var og gerðgrein fyrir hlutverki stefnda Landsnets hf. samkvæmt raforkulögum og markmiðiþeirra laga og heimildar ráðherra til að ákveða að eignarnám skyldi fara fram álandinu ef ekki næðust samningar. Komu þar fram upplýsingar og skýringar á þvíaf hverju stefndi Landsnet hf. sá sér ekki fært að fallast á sjónarmiðstefnenda. Jafnframt var spurningum stefnenda svarað og var skorað álandeigendur, þ.m.t. stefnendur, að taka skýra og afdráttarlausa afstöðu tilsamningstilboðs stefnda Landsnets hf. Á fundinn 30. júní 2015 mættu stefnendurásamt öðrum landeigendum sem höfðu þá ekki þegar samið við stefnda Landsnet hf.Á fundinum lögðu landeigendurnir fram bókun um að þeir teldu ekki, að svostöddu, efni til að ræða tilboð stefnda Landsnets hf. um bætur vegna þeirrakvaða sem stefndi teldi sig þurfa að leggja á land stefnenda, enda væriSkipulagsstofnun með mál til umfjöllunar í tilefni af áðurnefndri beiðnistefnenda til stofnunarinnar um endurskoðun umhverfismats á fyrirhugaðriframkvæmd. Jafnframt var í bókuninni óskað eftir því að lögmaður stefnenda, semþá hafði nýverið tekið við málinu, fengi frest til að kynna sér það og annastsamskipti við stefnda Landsnet hf. Í fundargerð fundarins 30. júní 2015 kemurfram að stefndi Landsnet hf. boðaði þar að nýju til samningafundar 6. júlí2015. Í kjölfar fundarins 30. júní2015 áttu lögmenn aðila, stefnenda og stefnda Landsnets hf., í samskiptum umframvindu samningaviðræðna. Lögmaður stefnenda ítrekaði að stefnendur vildufresta samningaviðræðum á meðan Skipulagsstofnun tæki afstöðu til kröfulandeigenda um endurskoðun umhverfismats. Lögmaður stefnda Landsnets hf.svaraði á þá leið að samningaviðræður sneru ekki að tilhögun fyrirhugaðrarframkvæmdar, sem þegar hefði verið tekin ákvörðun um, einungis um bætur semfyrir þær skyldu koma. Ef ekki yrði svarað því tilboði sem fyrir lægi tillandeigenda myndi stefndi líta svo á að samningaviðræður væru ólíklegar tilþess að skila árangri og því yrði Landsneti hf. nauðugur sá einn kostur aðleita eignarnámsheimildar á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Ítrekað varfundarboð 6. júlí 2015 og óskað eftir því að þá í síðasta lægi kæmi framafstaða stefnenda og annarra landeigenda til þess tilboðs sem fyrir lægi. Hvorki stefnendur né lögmaðurstefnenda mættu til fundarins 6. júlí 2015 og ekki var stungið upp á nýjumfundartíma af þeirra hálfu. Með bréfi 22. júlí 2015 tilkynnti stefndi Landsnethf. að frekari samningaviðræðum yrði ekki haldið áfram í ljósi afstöðustefnenda, þó með þeim formerkjum að ávallt væri hægt að leita samninga efafstaða landeigenda breyttist. Að óbreyttu myndi stefndi Landsnet hf. leitaeignarnámsheimildar hjá ráðherra í samræmi við fyrirmæli 23. gr. raforkulaga. Íbréfi lögmanns stefnenda til stefnda Landsnets hf. 21. ágúst 2015 var þvíandmælt að fullreynt væri að ná samkomulagi við landeigendur, þar með taliðstefnendur, um endurgjaldið. Í bréfi stefnda Landsnets hf. til lögmannsstefnenda 11. september 2015 var vísað til þess að í bréfinu frá 21. ágúst 2015komi ekki fram frekari viðbót við það sem þegar hefði komið fram af hálfustefnenda meðan á samningaviðræðum hafi staðið. Stefndi Landsnet hf. liti á þaðsem enn eina vísbendingu um að stefnendur hefðu ekki vilja til að ganga tilsamninga og ítrekaði þá afstöðu sína að samningaviðræður væru fullreyndar. Með bréfi til iðnaðarráðherra21. september 2015, óskaði stefndi Landsnet hf. eftir því, með vísan til 23.gr. raforkulaga nr. 65/2003, að fyrirtækinu yrði heimilað að framkvæmaeignarnám á tilteknum landsréttindum í óskiptu landi jarðarinnar Reykjahlíðar íSkútustaðahreppi, meðal annars í eigu stefnenda, í þágu Kröflulína 4 og 5, 220kV háspennulína sem yrði hluti af almennu raforkuflutningskerfi stefndaLandsnets hf. Stefndi Landsnet hf. óskaði þar nánar tiltekið eftir heimild tilað leggja 220 kV háspennulínu frá Kröflu að Þeistareykjum og þaðan áfram að iðnaðarsvæðiBakka við Húsavík. Þá var einnig greint frá því að fyrirhugað væri að reisaaðra háspennulínu samsíða hinni fyrri sem myndi liggja að fyrirhuguðutengivirki á Hólasandi til styrkingar almenna flutningskerfinu. Fyrirhugaðarháspennulínur kæmu til með að liggja um óskipt land jarðarinnar Reykjahlíðar. Ráðuneytið sendi stefnendum bréf14. október 2015 og óskaði eftir afstöðu þeirra til framkominnareignarnámsbeiðnar. Þá var birt auglýsing í Lögbirtingablaðinu 30. október 2015og vakin athygli á eignarnámsbeiðninni. Andmæli stefnenda bárust ráðuneytinumeð bréfi lögmanns þeirra 13. janúar 2016. Kröfðust þeir þess að beiðni umeignarnám yrði synjað þar sem skilyrði stjórnarskrár um almenningsþörf væriekki fyrir hendi. Stefnendur hefðu ítrekað bent á aðrar og minna íþyngjandiframkvæmdir sem næðu sama markmiði, þ.e. að leggja jarðstreng á öðrum stað ogsá kostur hefði ekki verið tekinn til alvarlegrar skoðunar. Þá hefði Landsnethf. ekki sýnt fram á þjóðhagslega hagkvæmni fyrirhugaðra framkvæmda skv. 1. gr.raforkulaga og í því efni bæri að meta umhverfistjón til fjár. Auk þessmótmæltu stefnendur því að samningar við þá væru fullreyndir. Í kjölfarið varóskað eftir athugasemdum stefnda Landsnets hf. 19. janúar 2016 og barst svarhans 17. febrúar 2016. Landeigendum, þar með talið stefnendum, var gefinnkostur á að svara bréfi stefnda eigi síðar en 16. mars 2016. Svar barstráðuneytinu 18. mars 2016 með bréfi dagsettu 15. mars 2016. Ráðuneytið sendiandmæli landeigenda til stefnda Landsnets hf. 22. mars 2016 og barst svar 31.mars 2016. Andmæli stefnda Landsnets hf. voru send til umsagnar landeigenda,þar með talið stefnenda, 5. apríl 2016 og bárust frekari andmæli þeirra 19.apríl 2016. Á þeim tíma hafði ráðuneytið óskað þrisvar sinnum eftir athugasemdumaðila eignarnámsmálsins. Erindi landeigenda 19. apríl2016 innihélt nýja málsástæðu sem laut að þýðingu friðlýsingar skv.bráðabirgðaákvæði II í lögum um vernd Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslunr. 97/2004 og var leitað umsagnar stefnda Landsnets hf. um hana með bréfi 29.apríl 2016 og barst svar 9. maí 2016. Þann 12. maí 2016 ógilti Hæstiréttureignarnámsákvörðun ráðuneytisins vegna Suðurnesjalínu 2 með dómum í málum nr.511-513/2015 og 541/2015. Forsenda þeirrar niðurstöðu var sú að ekki hefði veriðkannað með viðhlítandi hætti kostir þess að leggja jarðstreng í stað loftlínu áumdeildu svæði. Ráðuneytið óskaði í kjölfarið eftir frekari upplýsingum umhvort skoðaðir hefðu verið aðrir kostir vegna þeirrar framkvæmdar sem hér erdeilt um. Með bréfi 20. maí 2016 óskaði ráðuneytið eftir upplýsingum um hvortframkvæmdaáform stefnda Landsnets hf. féllu að þeim skilyrðum sem þingsályktunnr. 11/114 um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína kvæði á um og félaginubæri að fara eftir við uppbyggingu flutningskerfisins, sbr. 1. mgr. 9. gr.raforkulaga, svo sem henni var breytt með 2. gr. laga nr. 26/2015. Óskað vareftir því að svar bærist eigi síðar en 3. júní 2016. Svar stefnda Landsnets hf.barst 31. maí 2016 ásamt minnisblaði frá verkfræðistofunni Mannviti.Minnisblaðið inniheldur samantekt um skipulags- og matsferlið vegna Kröflulína4 og 5 og skýrslu sem unnin var af verkfræðistofunni Eflu hf. og stefndaLandsneti hf. um notkun jarðstrengs sem kosts fyrir 220 kV háspennulínu, það erKröflulínu 4. Jafnframt fylgdi bréf stefnda Landsnets hf. með frekariupplýsingum um framkvæmdina. Ráðuneytið sendi lögmannilandeigenda svör stefnda Landsnets hf. frá 31. maí 2016 ásamt fylgiskjölum 2.júní 2016 og óskaði eftir athugasemdum. Lögmaður landeigenda svaraði erindinumeð bréfi 9. júní 2016, þar sem óskað var eftir fresti til 30. september 2016til að láta verkfræðiskrifstofu yfirfara gögnin. Ekki var fallist á svo langanfrest meðal annars með vísan til þess að gæta þyrfti að málshraða og í ljósiþess að ráðuneytið aflaði sjálft álits óháðra verkfræðiskrifstofa. Ráðuneytið óskaði eftir rýniOrkustofnunar á skýrslu stefnda Landsnets hf. og Eflu hf. 20. júní 2016. Varþað gert með vísan til rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr.laga nr. 87/2003 um Orkustofnun. Jafnframt óskaði ráðuneytið eftir því aðverkfræðistofan Lota ehf. og ráðgjafafyrirtækið Alta ehf. tækju að sér að rýnaskýrslu stefnda Landsnets hf. og Eflu hf. Rýni Lotu ehf. á framangreindriskýrslu lá fyrir 29. júní 2016 og Alta ehf. skilaði sinni rýni 6. júlí 2016.Ráðuneytið sendi lögmanni landeigenda bréf 27. júní 2016, þar sem upplýst varum þessa gagnaöflun og beiðni stefnenda um frest til 30. september 2016 var umleið hafnað. Hins vegar var veittur frestur til 8. júlí 2016. Lögmaðurinnsvaraði því erindi með bréfi 30. júní 2016, þar sem fram kemur að gagnaöflunráðuneytisins breytti því ekki að landeigendur vildu ráða sérfræðinga til aðfara yfir gögnin. Auk þessa var ítrekuð krafa um frest til 30. september 2016.Ráðuneytið svaraði með bréfi 18. júlí 2016, þar sem ítrekað var að það féllistekki á svo langan frest. Rýni Lotu ehf. á skýrslu stefndaLandsnets hf. lá fyrir 29. júní 2016 og rýni Orkustofnunar annars vegar og Öltuehf. hins vegar lágu fyrir þann 6. júlí 2016. Orkustofnun benti á að ósamræmiværi á nöfnum lína í gildandi kerfisáætlun og fyrirliggjandi skýrslu stefndaLandsnets hf. og Eflu hf. um Kröflulínu 4. Í framkvæmdaáætlun Landsnets hf.fyrir tímabilið 2015-2024 væri ekki fjallað um framkvæmdina „Kröflulínu 4“. Ískýringum stefnda Landsnets hf. á þessu misræmi kom fram að sú framkvæmd semlýst sé í kafla 5.2.3 í framkvæmdaáætlun kerfisáætlunarinnar, sem nefnd ertenging Þeistareykja, sé Kröflulína 4. Ráðuneytið sendi bréf tillandeigenda 3. ágúst 2016 og gaf þeim kost á að koma á framfæri frekariandmælum vegna skýrslu Eflu hf. „Athugun á jarðstreng sem kost í 220 kVKröflulínu 4“. Meðal gagna sem fylgdu með bréfinu, auk áðurnefndar skýrslu Efluog stefnda Landsnets, voru þau gögn sem ráðuneytið hafði aflað frá Lotu ehf.,Alta ehf. og Orkustofnun. Var jafnframt skorað á aðila málsins að reyna að násamningum. Var gefinn frestur til 19. ágúst 2016. Sama dag vareignarnámsbeiðendum sent bréf og þeim veittur kostur á að gera athugsemdir ogjafnframt skorað á þá að reyna semja við landeigendur. Stefnendur sendu ráðuneytinuathugasemdir 18. ágúst 2016. Þeir drógu niðurstöður framlagðra gagna varðandijarðstreng í efa, mótmæltu skömmum frestum til andmæla og töldu sig af þeimsökum ekki hafa fengið tækifæri til að afla sjálfir nauðsynlegra gagna. Stefndi Landsnet hf. svaraðibréfi ráðuneytisins sama dag og stefnendur. Í bréfinu var farið yfir rýniverkfræðistofunnar Lotu ehf. annars vegar og ráðgjafafyrirtækisins Öltu ehf.hins vegar á skýrslu Eflu hf. og stefnda Landsnets hf. Degi síðar bárustupplýsingar frá stefnda Landsneti hf. um að samningar hefðu náðst við þrjálandeigendur til viðbótar. Samningar tókust hins vegar ekki við stefnendur ogtvo aðra landeigendur, Sólveigu Illugadóttur og Héðin Sverrisson. Fallist var á beiðni stefndaLandsnets hf. um framkvæmd eignarnáms vegna tveggja 220 kV háspennulína,Kröflulína 4 og 5, með ákvörðun ráðherra 14. október 2016. Í ákvörðun ráðherra,sem í máli þessu er krafist ógildingar á, kom fram að framkvæmdin væri lagningtveggja 220 kV háspennulína frá Kröflu að Þeistareykjum. Fyrirhugaðarháspennulínur myndu liggja um land jarðarinnar Reykjahlíðar. Var fallist áumsóknina með vísan til 23. gr. raforkulaga. Í ákvörðun ráðherra kom fram aðeignarnámið væri heimilað til ótímabundinna afnota fyrir stefnda Landsnet hf.og skyldi þeirri kvöð þinglýst á jarðirnar Bjarg, landnr. 153542 og Víðihlíð,landnr. 153612. Framkvæmdaleyfi vegna Kröflulínu4 var gefið út af hálfu sveitastjórnar Skútustaðahrepps 26. október 2016 enáður hafði sveitarfélagið gefið út framkvæmdaleyfi þann 20. apríl 2016, semfellt var úr gildi með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála nr.46/2016 frá 10. október það ár. Þann 3. nóvember 2016 hafnaðiSkipulagsstofnun beiðni stefnenda um endurskoðun á mati á umhverfisáhrifumframkvæmdanna, sem óskað hafði verið eftir með bréfi þeirra 11. maí 2015.II. Stefnendur byggja á því aðfyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám sé haldin slíkum annmörkum, bæði hvaðform- og efni áhrærir, að hún sé ógildanleg. Hver og einn þessara annmarkaleiði óhjákvæmilega til þess að fella beri ákvörðunina úr gildi. Reisa þeirkröfu sína á því að ákvörðunin sé í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1.mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og23. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Jafnframt hafi verið brotið gegnrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglu 12. gr.sömu laga, og andmælarétti stefnda, sbr. 13. gr. sömu laga. Sönnunarbyrði umöll þau atriði sem reyni á í máli þessu hvíli á stefndu, enda séu stefndustjórnvöldin sem sækist eftir eignarnáminu sem á reyni og þurfi að sanna aðlagaskilyrði séu fyrir því. Auk þess verði, með hliðsjón af íþyngjandi eðlieignarnáms, að gera þá kröfu að stjórnvöld axli sönnunarbyrði í málinu. Í fyrsta lagi halda stefnendurþví fram að ekki séu uppfyllt skilyrði um almenningsþörf og að ákvörðunin sé íandstöðu við meðalhófsreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar og jafnframtað skort hafi á fullnægjandi rannsókn málsins áður en ákvörðun hafi veriðtekin. Lagning Kröflulína 4 og 5 í jörðu sé raunhæfur framkvæmdakostur og munminna íþyngjandi en loftlína. Sá kostur hafi hins vegar ekki verið tekinn tilraunverulegrar skoðunar svo sem skylt sé og hafi ráðuneytið ekki sinntrannsóknarskyldu sinni að því leyti, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi ekkiverið sýnt fram á nauðsyn á 220 kV línu og meðalhófs ekki verið gætt að þvíleyti. Ákvörðun um eignarnám sé auk þess reist á röngum forsendum og að leggjahefði átt línurnar eftir annarri leið. Að mati stefnenda standi 72. gr.stjórnarskrárinnar í vegi fyrir eignarnámi þar sem skilyrði 1. mgr. ákvæðisinsfyrir eignarnámi, að almenningsþörf krefji, sé ekki uppfyllt eins og ástatt séí málinu. Við mat á því hvort slík þörf sé til staðar þurfi að gæta meðalhófs.Þegar unnt sé að ná markmiði framkvæmdar sem feli í sér skerðingu áeignarrétti, með ásættanlegum og mismunandi leiðum, beri að velja þann kost semsé minnst íþyngjandi fyrir þann sem skerðingin bitni á. Því hvíli súlágmarksskylda á framkvæmdaraðila að taka þá kosti sem geti náð markmiðinu tilraunverulegrar og raunhæfrar skoðunar áður en ákvörðun sé tekin umframkvæmdakost. Stefnendur byggja á því að fyrirhendi séu aðrir kostir en tvær 220 kV loftlínur og aðrar leiðir en sú semákvörðunin geri ráð fyrir, sem geti fullnægt þörfum um styrkingu á raforkukerfiá svæðinu, sem telja megi minna íþyngjandi fyrir stefnendur, valdi mun minniskemmdum á línuleiðinni og nánast engri sjónmengun. Þeir kostir hafi ekki veriðkannaðir með raunhæfum og hlutlægum hætti. Þá hafi ráðuneytið ekki gætt aðskyldu sinni að tryggja að slík skoðun færi fram, en það sé forsenda þess aðtil greina komi að fallast á beiðni um eignarnám. Þá felist skyldan til að takamismunandi framkvæmdakosti til raunhæfrar skoðunar ekki eingöngu í 72. gr.stjórnarskrárinnar, heldur einnig í óskráðri meðalhófsreglustjórnskipunarréttar. Krafa um almenningsþörf sé einnig varin íeignarréttarákvæði 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Ákvæðið feli því í sér sams konar skyldu til að kanna raunhæfaframkvæmdakosti þegar framkvæmd feli í sér skerðingu á eignarrétti og veljaþann kost sem er minnst íþyngjandi. Þá hafi meðalhófsregla stjórnsýsluréttarinssambærilega þýðingu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, en báðir stefndu séu bundniraf þeirri reglu. Að sama skapi felist í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulagaað taka verði alla framkvæmdakosti sem uppfylli markmið framkvæmdar tilskoðunar á grundvelli bestu fáanlegu upplýsinga. Með hliðsjón af þessu telja stefnendurað framkvæmdaaðili verði að taka framkvæmdakosti sem uppfylla markmiðframkvæmdar til raunhæfrar skoðunar og geti ekki útilokað slíka kosti án þessað fyrir liggi forsvaranlegt, hlutlægt og málefnalegt mat á þeim. Stefnendurbyggja á því að þar sem þeir framkvæmdakostir sem stefnendur hafi rökstutt aðséu minna íþyngjandi en 220 kV loftlína hafi ekki verið kannaðir meðraunverulegum hætti, leiði það eitt og sér til þess að ekki hafi verið sýntfram á almenningsþörf fyrir framkvæmdinni í skilningi 72. gr.stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmála Evrópu. Meðþessu móti hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar ogstjórnsýsluréttar. Byggt er á því að ráðuneytinu hafi borið að hafna beiðni umeignarnám þegar af þessari ástæðu. Stefnendur hafi haldið því framfrá upphafi að styrking raforkuflutningskerfis á svæðinu með lagningujarðstrengs sé mun minna íþyngjandi fyrir stefnendur en lagning línanna ílofti, einkum vegna verulegrar sjónmengunar sem stafi af háspennulínu á þvíumtalsverða helgunarsvæði sem loftlínum fylgi og skertari möguleika tillandnýtingar en í tilviki jarðstrengja. Í stefnu er nánar lýst þvíumhverfistjóni sem stefnendur telja það svæði sem hér er deilt um verði fyrirm.a. vegna sérstæðs náttúrufars og mikilvægis náttúrunnar fyrir ferðaþjónustusem taka beri tillit til. Þrátt fyrir það hafi sá möguleiki að leggja línurnarí jörðu ekki verið tekinn til raunhæfrar skoðunar. Enginn raunhæfur eðahlutlaus samanburður liggi fyrir í málinu á kostnaði við lagningu línannaannars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Enn síður liggi fyrir samanburðursem taki með í reikninginn allan ávinning og allan kostnað eða tjón. Því síðurhafi verið gerður samanburður á öðrum þáttum sem líta beri til við mat á hagkvæmniog áhrifum framkvæmdarinnar fyrir stefnendur og aðra landeigendur, svo semáhrifum á umhverfi og landnýtingu á því svæði sem eignarnámið taki til. Þá hafiekki verið tekið mið af þáttum sem varði þjóðfélagið í heild, svo sem áhrif áferðaþjónustu, rekstrarhagkvæmni og umhverfistjóni, en skylt sé að líta tilslíkra þátta, enda sé markmið raforkulaga nr. 65/2003 að stuðla að þjóðhagslegahagkvæmu raforkukerfi. Stefnendur byggja á því að ekkihafi verið sýnt fram á þjóðhagslega hagkvæmni framkvæmdanna þar sem ljóst sé aðbæði jarðstrengur og loftlína geti náð því markmiði framkvæmdarinnar að styrkjaraforkuflutningskerfi á svæðinu. Ítrekað hafi verið hafnað að taka jarðstrengitil skoðunar með vísan til almennra og úreltra upplýsinga um kostnaðarmun á millijarðstrengja og loftlína. Órökstuddar fullyrðingar um almennan kostnaðarmun séuþýðingarlausar og geti ekki útilokað raunhæfa framkvæmdakosti auk þess sem lítaberi til annarra atriða, svo sem umhverfisáhrifa og þjóðhagslegrar hagkvæmni. Stefnendur hafi teflt frammargvíslegum rökum og gögnum til stuðnings því að jarðstrengur sé raunhæfurvalkostur og skilað ítarlegum athugasemdum við málsmeðferð ráðuneytisins þarsem þetta hafi verið rökstutt og lagt fram fjölda gagna, þar á meðalsérfræðigögn og nýjustu upplýsingar um tækni- og kostnaðarþróun á sviðijarðstrengja. Vísa þau í því efni fyrst og fremst til skýrslu kanadískaráðgjafarfyrirtækisins Metsco Energy Solutions Inc. (Metsco) um tæknilega þróunog kostnaðarmun jarðstrengja og loftlína á 132 kV og 220 kV spennu á Íslandi,frá nóvember 2013. Af þessum gögnum megi ráða að tækninýjungar og lækkandi verðjarðstrengja hafi gert notkun þeirra að sífellt vænlegri kosti og líklegaódýrari en loftlínur sé umhverfistjón metið til fjár, svo sem beri að gera. Sérstaklegahafi verið brýnt að skoða nánar möguleika á jarðstreng þegar umdeildeignarnámsbeiðni var gerð í ljósi þess að forsendur framkvæmdanna hafigerbreyst frá því sem upphaflega var lagt upp með þar eð hætt var við áform umað reisa álver á Bakka. Ráðuneytið hafi hvorki rannsakað málið né veittstefnendum færi á að láta gera slíka rannsókn. Lagning jarðstrengs sé raunhæfurframkvæmdakostur og öll aðgengileg og óháð gögn bendi til þess að áreiðanleikiþeirra sé mikill. Auki þess sýni umhverfislöggjöf hér á landi og Evrópu aðjarðstrengir séu umhverfisvænni kostur en loftlínur sem beri að taka fram yfirloftlínur sé þess kostur. Þá byggja stefnendur á því aðskýrsla Orkustofnunar frá 6. júlí 2016 hafi enga þýðingu í málinu. Hún sé afarrýr og fjalli ekki heildstætt um málið. Auk þess geti stefndi íslenska ríkiðekki vikið sér undan skyldu til að rannsaka málið sjálfstætt samkvæmtrannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Stefnendum hafi ekki gefist kostur á að komaað andmælum við þessa skýrslu. Á sömu forsendum sé minnisblaðiverkfræðistofunnar Lotu ehf. frá 29. júní 2016 og minnisblaðiráðgjafafyrirtækisins Alta ehf. frá 6. júlí 2016 mótmælt. Bæði fyrirtækin, Altaehf. og Lota ehf., hafi unnið mikið fyrir báða stefndu og stór hluti afkomufyrirtækjanna komi frá stefndu og séu eigendur og starfsmenn fyrirtækjannamargir hverjir fyrrverandi starfsmenn stefnda Landsnets hf. eða fyrirrennarahans Landsvirkjunar. Umrædd fyrirtæki, starfsmenn þeirra og eigendur, hafi þvíverið vanhæfir og geti stefndu ekki byggt á minnisblöðum þessara aðila. Þettaætti sérstaklega við í ljósi þess að stefnendum hafi ekki gefist kostur á aðláta vinna sambærileg minnisblöð fyrir sitt leyti, þrátt fyrir að það hafiverið nauðsynlegt. Brotin hafi verið jafnræðisregla stjórnsýslulaga, stjórnarskrárinnarog mannréttindasáttmála Evrópu með því að að gefa stefnendum ekki jafnttækifæri á að afla slíkra gagna. Hið minnsta sé fyrir hendi skortur á rannsóknþess efnis hvort unnt væri að setja Kröflulínu 5 í jörðu og byggt væri á þvítil vara um þessa málsástæðu. Stefnendur byggja á því að fimmvalkostir komi til greina aðrir en sá kostur sem stefndi Landsnet hf. lagði tilog hafi verið skoðaður. Nánar tiltekið sé unnt að reisa 132 kV loftlínu eðaeina 220 kV loftlínu, leggja 132 kV eða 220 kV jarðstreng eða blöndu af þessumkostum. Í málinu liggi ekki fyrir hlutlausar greiningar á raforkuþörf heldureingöngu einhliða yfirlýsingar þar um frá stefnda íslenska ríkinu eðafyrirtækjum sem starfi fyrir ríkið sem sönnunargildi um almenningsþörf. Stefnendurhafi ítrekað bent á hagkvæmari og styttri leið fyrir jarðstreng eða loftlínu ásvæðinu en þá leið sem sé fyrirhuguð, meðfram slóða sem liggi norður fráStóra-Víti, vestan á Hágöngum og út fyrir Sandmúla sem síðan tengist öðrumslóða sem liggi frá austri til vesturs. Yrði einhvern tíma virkjað viðGjástykki yrði stöðvarhús slíkrar virkjunar mjög nærri þeirri leið semstefnendur hafi lagt til. Stefnendur telja að ekki hafiverið sýnt fram á að nauðsynlegt sé að reisa tvær 220 kV línur, eins og miðaðer við í ákvörðun um eignarnám, eftir að hætt hafi verið við að reisa álverAlcoa á Bakka árið 2011, sem hefði annars aðeins þolað sambandsleysi viðrafmagn í mjög skamman tíma vegna eðlis starfseminnar. Þeim sjónarmiðum hafiverið komið á framfæri við ráðuneytið. Í fylgiskjali VII með frumvarpi til laganr. 52/2013 hafi af hálfu stefnda verið gerð grein fyrir fyrirhuguðumraflínumannvirkjum frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka, vegnakísilverksmiðjunnar sem PPC Bakki Silicon hafi í huga að reisa. Þar komi framað fyrst um sinn standi til að reisa 220 kV línu frá Kröflu um Þeistareyki aðBakka sem fyrst um sinn yrði rekin á 132 kV en að á Bakka standi til að reisakísilver. Sé því ekki af hálfu stefnda sýnt fram á sannanlega þörf fyrir 220 kVlínu og enn síður tvær slíkar línur um land stefnenda heldur í mesta lagi 132kV línu. Orkuþörf fyrirhugaðs álvers Alcoa hafi átt að vera 577 MW og hafiflutningsgeta Kröflulína 4 og 5, sem myndi saman svokallaða „N-1 tengingu“,verið næg, sem merki að þó að ein lína bili þá verði ekki straumrof. Stefnendurkveða stöðuna í dag breytta og að ákvörðun um eignarnám byggi því á röngumforsendum. Það afl sem tvær 220 kV línur gætu flutt, eins og miðað hafi veriðvið í ákvörðun um eignarnám, er 10 sinnum meiri orka en þörf sé á. Nánartiltekið væri fyrirhugað að virkjun á Þeistareykjum verði 45 til 90 MW. Fyrstihluti hennar verði 45 MW og sé það beinlínis vegna kísilversins sem muni notaallt að 58 MW af orku í áföngum. Þar af kæmu 45 MW úr Þeistareykjavirkjun en 13MW frá öðrum fyrirliggjandi virkjunum Landsvirkjunar. Ekkert liggi fyrir umfrekari flutningsþörf frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka, auk hugsanlegrarsmávægilegrar samnýtingar þeirrar línu vegna almennra nota á Húsavík. Þó svo aðsýnt yrði fram á að annar stórnotandi en kísilverið kæmi á Bakka gæti 132 kVlína annað slíkum notendum einnig. Í öðru lagi byggja stefnendur áþví að stefndu hafi brotið gróflega gegn skyldu sinni til samráðs við sig ogaðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar. Lagning Kröflulína 4 og 5hafi mikil umhverfisáhrif og gildi strangar málsmeðferðarreglur sem feli í sérlágmarkskröfur um kynningu, samráð og aðkomu hagsmunaaðila að slíkum málum.Fram komi í 4. mgr. 6. gr. Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttökualmennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum,sem Ísland hafi fullgilt og sé einnig hluti af EES-rétti, að sérhver samningsaðiliskuli gera ráð fyrir þátttöku almennings snemma í ferlinu þegar allir kostirséu fyrir hendi og um virka þátttöku almennings geti verið að ræða. Einnig sé íþessu sambandi byggt á tilskipun 2003/35/EB sem varði þátttöku almennings viðgerð skipulags- og framkvæmdaáætlana í tengslum við umhverfismál, einkum 2. gr.og 4. mgr. 3. gr., en tilskipunin sé einnig hluti af EES-samningnum.Vinnubrögðin við undirbúning þeirrar framkvæmdar sem hér um ræði hafi hvorkiverið í samræmi við framangreind ákvæði né 8. gr. laga nr. 106/2000, um mat áumhverfisáhrifum. Stefnendur hafi aldrei haft tækifæri til að koma sínumsjónarmiðum að í málinu fyrr en búið hafi verið að ákveða línuleið og að umtvær loftlínur yrði að ræða Hafi því almenningur ekki notið réttar til virkrarþátttöku snemma í ferlinu. Framangreindar reglur umhverfisréttarins, sem og 72.gr. stjórnskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmálaEvrópu, veiti landeigendum ríkan rétt til þátttöku í ákvörðunum um umhverfismálsem standi til að taka varðandi eignir þeirra, þ.e. rétt til virkrar þátttöku íferli sem miði að ákvarðanatöku um tilhögun framkvæmdar frá upphafi þegar allirvalkostir séu opnir og mögulegt að hafa einhver áhrif á ákvarðanatöku. Ákvæðistjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans um vernd eignarréttinda feli í sérskyldu til að leita beinna samninga við landeigendur um allt ferlifyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til að leita samninga við þá umframkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda, alla útfærslu og loksbætur til þeirra. Sýnilega yrðu samningaviðræður við landeigendur að eiga sérstað á meðan fleiri en einn valkostur um framkvæmd væru mögulegir, en ekkieftir að þeir hafi verið útilokaðir með samningum aðila sem ekki væru bærir tilákvarðana fyrir hönd landeigenda. Breyti hér engu þó að samið hafi verið viðaðra landeigendur eða semja hafi þurft við marga. Mat á umhverfisáhrifum ogskipulagsgerð sveitarfélaga séu ekki ferlar fyrir framkvæmdaraðila til þess aðstytta sér leið til skerðingar á eignarrétti borgaranna og svipta þá lögbundnumrétti til samráðs og aðkomu að ákvarðanatöku um eignarréttindi þeirra. Þar semekki hafi verið löglega staðið að undirbúningi framkvæmdarinnar og brotið hafiverið gegn skyldu til samráðs við stefnendur hafi þeim ekki gefist færi áviðræðum við Landsnet hf. fyrr en aðrir framkvæmdakostir en 220 kV loftlínahefðu verið útilokaðir. Stefnendur hafi þannig aldrei átt þess kost að hafaáhrif á ákvörðun um tilhögun þeirrar framkvæmdar sem skerði eignarréttindistefnenda. Stefnendur mótmæla því aðsamningaviðræður hafi verið reyndar til þrautar, svo sem áskilið sé í 72. gr.stjórnarskrárinnar og 23. gr. raforkulaga. Ekki hafi verið reynt að násamningum við stefnendur nema að mjög takmörkuðu leyti og eingöngu tilmálamynda. Aldrei hafi staðið til að semja við stefnendur eða þeim veittraunhæft tækifæri til þátttöku í samningaviðræðum. Stefndi Landsnet hf. hafilengst af eingöngu staðið í samningaviðræðum við félagið LandeigendurReykjahlíðar ehf. sem aldrei hafi haft eignarheimildir að landi stefnenda eðaannarra landa á svæðinu og ekki haft umboð stefnenda til að ráðstafa landiþeirra á nokkurn hátt. Virðist sem stefnendum hafi vísvitandi verið haldið utanvið samningaviðræður til að gera samningsstöðu þeirra verri síðar. Þegar lokshafi verið haft samband við stefnendur, hafi þar aðeins verið mættir fulltrúarfrá stefnda, sem margsinnis hafi borið fyrir sig að þeir hefðu ekki umboð tilsamninga nema að mjög takmörkuðu leyti. Jafngildi það því að senda engan tilsamningaviðræðna við stefnendur. Loks hafi viðræður við stefnendur hafist afarseint og án þess að efnislegar viðræður hafi farið fram. Þá hafi fundir ekkiverið ákveðnir í samráði við og með samþykki stefnenda, sem sé ólögmætt og hafiítrekað verið mótmælt af hálfu stefnenda. Stefnendur byggja á því aðsamkvæmt bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 97/2004, um verndun Mývatns og Laxárí Suður-Þingeyjarsýslu hafi Umhverfisstofnun verið skylt að undirbúa og geratillögur um hvaða svæði í Skútustaðahreppi, utan þess svæðis sem 2. gr. lagannaskilgreini, skyldu friðlýst í samræmi við lög um náttúruvernd. Þær tillögurhafi komið fram í september 2004 og verið sendar ráðherra í sama mánuði. Árið2011 hafi umhverfis- og auðlindaráðherra friðlýst Dimmuborgir og Hverfell,Seljahjallagil, Bláhvamm, Þrengslaborgir og nágrenni, en þessi svæði hafi veriðhluti af tillögum Umhverfisstofnunar samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu. Með lögumnr. 60/2007 um Vatnajökulsþjóðgarð hafi Askja, Dyngjufjöll, Trölladyngja ogÓdáðahraun, samtals um 2000 ferkílómetra svæði sem einnig hafi verið meðaláðurgreindra tillagna Umhverfisstofnunar, verið friðlýst. Af tillögumUmhverfisstofnunar hafi staðið eftir nokkur svæði sem enn eigi eftir aðfriðlýsa, en ætla verði að það verði gert innan skamms. Þar á meðal sé Leirhnjúkshraun,sem hafi átt að friðlýsa eigi síðar en 1. janúar 2008 sem hljóti að verða gertinnan skamms. Leirhnjúkshraun sé einmitt svæði sem áformað sé að Kröflulína 4og 5 liggi um. Stefnendur byggja á því að óheimilt sé að leggja loftlínu ígegnum Leirhnjúkshraun, þar sem það njóti bráðabirgðaverndar samkvæmtbráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 97/2004. Stefnendur hafna því aðþingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína frá 28. maí 2015 hafilagalega þýðingu í málinu, sbr. 61. gr. stjórnarskrár enda hafi hún ekki nægalagastoð í 1. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Þingsályktunin mæli meðalannars fyrir um að miða skuli við núvirtan stofnkostnað við samanburð ákostnaði við lagningu raflína, sbr. 3. málsl. 2. mgr. 1.3 gr. ályktunarinnar.Sé þetta beinlínis á skjön við markmið raforkulaga sem sé meðal annars aðstuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi, sbr. 1. gr. laganna. Til að getafullyrt að raforkukerfi sé þjóðhagslega hagkvæmt þurfi að taka allan kostnaðmeð í reikninginn, meðal annars líftímakostnað og umhverfistjón. Auk þess hafiþingsályktunin verið samþykkt eftir að mál þetta var hafið og umhverfismötgerð. Þingsályktunin segi ekkert um nýjar framkvæmdir og vísi til þess að horfaeigi til tiltekinna viðmiða sem réttlæti að dýrari kostur við lagninguraforkulína sé valinn. Jafnvel þótt fallist yrði á aðþingsályktunin hefði þýðingu í málinu þá styðjist fyrirhugaðar framkvæmdir ekkivið þá stefnu sem þar sé lýst. Ósannað og raunar ólíklegt sé að jarðstrengirséu dýrari en loftlínur, ef raunverulegt mat yrði lagt á umhverfistjón afvöldum loftlína, svo sem stefnendur hafi skorað á ráðuneytið að gera. Þá séljóst að svæðið sem um ræði ætti að vera friðlýst, sbr. bráðabirgðaákvæði II ílögum nr. 97/2004, um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Því sérétt að beita ákvæðum þingsályktunarinnar um friðlönd. Í 1. tölul. gr. 1.5 sésérstök tilvísun í svæði sem njóti sérstakrar verndar. Í þingsályktuninni sé ogmælt fyrir um að að minnsta kosti 50% af landshluta- og meginflutningskerfiraforku á 11 kV spennustigi eða hærra skuli lögð í jörð árið 2020. Til að náþví markmiði sé nauðsynlegt að Kröflulínur 4 og 5 fari í jörð. Í 3. tölul. gr.1.5 þingsályktunarinnar segi að ekki skuli raska ósnortnu svæði ef aðrarlausnir koma til greina, en stefnendur hafi lagt til slíka lausn, það er aðlínurnar liggi meðfram vegaslóðum, sbr. einnig 4. tölul. sömu greinar. Í 3. gr.þinsályktunarinnar segi svo sérstaklega að taka þurfi tillit tilumhverfiskostnaðar, eins og stefnendur byggi á en það hafi stefndu ekki gert. Í þriðja lagi byggja stefnendurá því að brotið hafi verið gegn andmælarétti þeirra, sbr. 13. gr.stjórnsýslulaga, með því að leggja minnisblað Lotu ehf. frá 29. júní 2016,minnisblað Alta ehf. frá 6. júlí 2016 og rýni Orkustofnunar frá 6. júlí 2016,til grundvallar ákvörðun um eignarnám án þess að gefa stefnendum færi á að komaað andmælum við þau skjöl, sbr. sjónarmið þar að lútandi sem að framan hafaverið rakin. Um lagarök vísa stefnendur til72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Jafnframtvísa þau til laga nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, einkum 8. gr.laganna. Þá er vísað til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10., 12. og13. gr. auk óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttarins um rannsóknarskyldu,andmælarétt, meðalhóf og lögmæti. Aukinheldur er vísað til Árósasamningsins ogtilskipunar 2003/35/EB, sem og meginreglna á sviði umhverfisréttar. Krafastefnenda um málskostnað byggir á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. III. Stefndi Landsnet hf. mótmæliröllum málsástæðum stefnenda og krefst sýknu af kröfum þeirra. Hlutverkfyrirtækisins sé að annast flutning raforku og stjórnun íslenska raforkukerfisins,sbr. III. kafla raforkulaga nr. 65/2003. Fyrirtækið starfi samkvæmt sérleyfi ogsé háð opinberu eftirliti Orkustofnunar. Stefndi hafi einn heimild að lögum tilað reisa ný flutningsvirki og beri honum að byggja upp flutningskerfi raforku áhagkvæman hátt. Stefnda sé bæði rétt og skylt að haga undirbúningi framkvæmdasinna í samræmi við niðurstöður úr lögbundnum ferlum og lögmætar ákvarðanirskipulagsyfirvalda. Þá hvíli einnig skylda á stefnda að tengjaorkuframleiðendur og orkunotendur við flutningskerfi raforku. Í kerfisáætlun stefnda Landsnetshf. fyrir árin 2015-2024 sé fjallað um framkvæmdina við Kröflulínur 4 og 5. Súkerfisáætlun hafi verið samþykkt af Orkustofnun með ákvörðun 25. apríl 2016.Þar komi fram að Orkustofnun hafi metið allar framkvæmdir kerfisáætlunarstefnda með hliðsjón af markmiðum raforkulaga um öryggi, skilvirkni,áreiðanleika afhendingar og gæði raforku, sbr. 9. gr. a og b raforkulaga.Kerfisáætlunin hafi einnig hlotið umfjöllun í samræmi við lög nr. 105/2006, umumhverfismat áætlana. Framkvæmdir vegna Kröflulína 4og 5 hafi sætt vönduðum undirbúningi sem hafi staðið yfir í um áratug og fariðí gegnum lögbundið ferli. Framkvæmdirnar eigi rætur að rekja til opinberrarstefnumörkunar stjórnvalda um uppbyggingu iðnaðar með nýtingu virkjanakosta áNorðausturlandi, meðal annars tengdum iðnaðarsvæðinu á Bakka. Þannig sé ístefnumótandi byggðaáætlun og lögum nr. 41/2013 kveðið á um stuðning ogheimildir til að fjármagna uppbyggingu innviða vegna atvinnustarfsemi ásvæðinu. Þá hafi Alþingi með lögum nr. 52/2013 veitt iðnaðar- ogviðskiptaráðherra heimild til að gera fjárfestingarsamning fyrir hönd ríkisinsum byggingu kísilvers á Bakka. Framkvæmdirnar séu ákveðnar á staðfestusvæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025 sem unnið hafi verið ísamræmi við ákvæði laga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana. Auk þess séuframkvæmdirnar í samræmi við staðfest aðalskipulag Skútustaðahrepps 2011-2013.Þá hafi framkvæmdirnar sætt sjálfstæðu mati á umhverfisáhrifum á grundvellilaga nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, auk sameiginlegs matsSkipulagsstofnunar frá 24. nóvember 2010 með öðrum tengdum framkvæmdum. Stefndi Landsnet hf. byggir áþví að eignarréttur stefnenda sæti almennum takmörkunum á grundvelli ákvæðastjórnarskrár og almennra laga. Ákvörðun stefnda íslenska ríkisins um eignarnámá landi stefnenda feli í sér almennt og hlutlægt mat á því að eignarnámið sénauðsynleg forsenda framkvæmdanna og búi ríkir almannahagsmunir að baki þeim.Málsatvik beri að meta heildstætt út frá lögbundnum hagsmunum, lögfestumskyldum og réttindum stefnda Landsnets hf., ekki síður en einstaklingsbundnumhagsmunum stefnenda. Sú kvöð sem lögð sé á land stefnenda sé sú sama og aðrirmeðeigendur þeirra að hinu óskipta landi þurfi að hlíta og hafi gengist undirmeð samkomulagi við stefnda Landsnet hf. á grundvelli raforkulaga. Hlutverk stefnda íslenskaríkisins sé að leggja mat á almenningsþörf af framkvæmdunum annars vegar oghins vegar hagsmuni stefnenda sem landeigenda til óskertra eignarráða yfirlandi sínu, sbr. 2. gr. og 72. gr. stjskr. Það mat liggi fyrir og hafieignarnám á landi stefnenda verið samþykkt á grundvelli þess. Stefnendur dragi ekki í efa aðþörf sé á orkuflutningi að iðnaðarsvæðinu að Bakka við Húsavík, enda sé enginflutningsleið nú fyrir hendi. Stefnendur vilji að tilhögun verði önnur í þeirralandi og hafi í því skyni bent á annað leiðarval, sem tekin hafi verið afstaðatil á ólíkum stigum málsins og hafnað, síðast í eignarnámsákvörðuninni. Þarhafi stefnendur einnig krafist þess að lagður yrði jarðstrengur. Stefndi hafigert ítarlega grein fyrir möguleikum á notkun jarðstrengs og kostnaði, semstefndi íslenska ríkið hafi látið rýna. Hafi stefndi íslenska ríkið einnigtekið tillögur stefnenda um jarðstreng til ítarlegrar skoðunar og tekiðrökstudda afstöðu til þeirra við ákvörðun sína. Líkt og fram komi íeignarnámsákvörðuninni, feli skipulags- og matsferli það í sér að stefndi hafiekki alfarið í höndum sér hvaða leið sé valin, auk þess sem honum beri að horfatil stefnu stjórnvalda í þessum efnum, sbr. þingsályktun nr. 11/144. Ekki séheldur unnt að horfa fram hjá því að stefnda beri að annast um orkuflutning ágrundvelli raforkulaga, en hann taki ekki ákvörðun um í hvaða framkvæmdir skuliráðist og kalli á slíka tengingu. Í þessu máli liggi fyrir opinber stefnumörkunog ákvörðun sveitarfélaga sem stefndi íslenska ríkisins hafi tekið tillit tilvið ákvörðun um hvort almannahagsmunir skuli í þessu tilviki ganga framareinstaklingsbundnum hagsmunum stefnenda. Með hliðsjón af framangreinduséu því öll skilyrði fyrir eignarnáminu fyrir hendi og ákvörðunin um að heimilaþað þar af leiðandi ekki haldin neinum annmörkum sem leitt geti til ógildingarhenni, hvorki vegna einstakra atriða í málsmeðferðinni né fleiri saman. Jafnvelþótt talið yrði að einhverjir annmarkar væru á meðferð málsins telur stefndi íöllu falli ljóst, með vísan til heildstæðs mats á málinu og umfangi þess, aðslíkir annmarkar væru óverulegir og því ekki skilyrði að lögum til ógildingar áákvörðuninni. Eignarnámsákvörðunin sé ítarlegarökstudd og byggð á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum stjórnsýsluréttar. Húnbyggi á sjónarmiðum sem fram komi fyrst og fremst í 72. gr. stjskr., 23. gr.raforkulaga og stjórnsýslulögum nr. 37/1993, meðal annars 10.-13. gr. laganna,þegar metin hafi verið staða stefnenda og annarra sameigenda að hinu óskiptalandi Reykjahlíðar. Þurfi sameigendurnir að sæta sömu almennu, en þó afmörkuðu,takmörkunum á eignarréttindum sínum og stefnendur. Áður en stjórnvaldsákvörðunum eignarnám á landi stefnenda hafi verið tekin hafi stefndi íslenska ríkiðveitt bæði stefnendum og stefnda kost á að koma að andmælum og sjónarmiðum.Stefnendur hafi nýtt sér andmælarétt á öllum stigum stjórnsýslumálsins og öllsjónarmið um einstaklingsbundna hagsmuni þeirra hafi legið fyrir þegar ákvörðunhafi verið tekin. Gögn málsins beri með sér að andmælaréttar hafi verið gætt afhálfu stefnda íslenska ríkisins. Auk þess að óska eftir sjónarmiðum beggjaaðila og andmæla þeirra hafi stefndi íslenska ríkið ákveðið, að eiginfrumkvæði, og til samræmis við nýlega dómaframkvæmd Hæstaréttar, að óska eftirtilteknum upplýsingum og gögnum, meðal annars um möguleika á notkun jarðstrengsí 220 kV Kröflulínu 4. Stefndi Landsnet hf. byggir áþví að meðalhófs hafi verið gætt við ákvörðun um eignarnám í landi stefnenda.Rangt sé og ósannað að sá kostur sem sé minnst íþyngjandi fyrir stefnendur hafiekki verið valinn. Í eignarnámsákvörðun sé tekin afstaða til þess að sú leiðsem stefnendur hafi lagt til sé ekki í samræmi við þau markmið sem stefnt sé aðmeð framkvæmdinni og hafi henni verið hafnað í lögbundnum umhverfismats- ogskipulagsferlum. Hafi stefnendur hvorki hrakið þá niðurstöðu né gert líklegt aðniðurstaða stefnda íslenska ríkisins sé efnislega röng. Ekki sé seilst lengraen þörf krefji til að ná skilgreindum markmiðum framkvæmdarinnar líkt og framkomi í rökstuðningi fyrir eignarnámsákvörðuninni. Þá liggi fyrir ítarlegrannsókn sem stefndi íslenska ríkið hafi látið framkvæma á því hvort unnt sé aðleggja 220 kV Kröflulínu 4 í jörðu, en þar sé einnig fjallað um flutningsþörf á220 kV spennu. Stefndi Landsnet hf. tekur undirþá niðurstöðu stefnda íslenska ríkisins að í framkvæmdina verði ekki ráðistnema með heimild til eignarnáms á grundvelli 23. gr. raforkulaga. Þá sémikilvægi hennar sem forsenda opinberrar stefnumótunar og ákvarðana staðreynd.Kjarni málsins sé sá að fram hafi farið ítarleg skoðun á málinu af hálfustefnda íslenska ríkisins líkt og gögn málsins beri með sér, meðal annars ágrundvelli þeirra ábendinga sem fram hafi komið í andmælum stefnenda. Sé máliðþví nægjanlega upplýst. Stefndi Landsnet hf. byggir áþví að rangt sé og ósannað að stefndu hafi ekki tekið til raunhæfrar skoðunarþann möguleika að leggja Kröflulínur 4 og 5 í jörðu. Umfjöllun stefnenda umjarðstrengi byggist að stórum hluta á gögnum sem séu málinu óviðkomandi, ásamtþví að þau hafi að geyma úreltar upplýsingar. Í málinu hafi stefndu lagt framrannsóknir og skýrslur sem byggist á nýjustu upplýsingum um jarðstrengi, meðalannars rannsókn sem stefndi íslenska ríkið hafi látið gera á þeim möguleika aðleggja 220 kV Kröflulínu 4 í formi jarðstrengs. Þar sé tekið tillit til nýjustugagna og upplýsinga, svo sem um kostnaðartölur. Því sé ekki unnt að halda þvífram að aðstæður séu sambærilegar þeim er uppi hafi verið í nýlegumdómafordæmum Hæstaréttar sem stefnandi byggi á, enda hafi þar ekki legið tilgrundvallar ákvörðunar um eignarnám sérstök athugun á notkun jarðstrengja tilraforkuflutnings. Þar hafi jafnframt verið um að ræða styrkingu áflutningskerfi raforku á tilteknu landsvæði þar sem hafi verið fyrir einháspennulína, sem annist orkuflutning til og frá landsvæðinu. Allt aðraraðstæður séu fyrir hendi í þessu máli þar eð Kröflulínu 4 sé ætlað að annastorkuflutning frá Þeistareykjavirkjun og tengja raforkuverið við hið almennaflutningskerfi raforku. Hér sé því ekki um styrkingu raforkuflutnings að ræðaheldur nauðsynlega tengingu við flutningskerfi raforku á Norðausturlandi.Kröflulína 5 muni síðar verða liður í styrkingu þess flutningskerfis raforkumeð tengingu við tengivirki á Hólasandi. Stefndi Landsnet hf. mótmælirþeim málatilbúnaði stefnenda að þeir hafi frá upphafi mótmælt framkvæmdum vegnaKröflulína 4 og 5 og lagt áherslu á jarðstreng eða aðra línuleið. Afgerandi sésú ákvörðun sem falist hafi í svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum2007-2025. Við það hafi stefnendur engar athugasemdir gert. Ekki heldur við matá umhverfisáhrifum framkvæmdanna. Mótmæli stefnenda við háspennulínum hafifyrst komið fram við gerð aðalskipulags Skútustaðahrepps í desember 2012 ogbent af þeirra hálfu á jarðstreng í þeirra stað. Stefndi Landsnet hf. hafnar þvísem röngu og ósönnuðu að jarðstrengir yrðu ódýrari ef tillit væri tekið tilumhverfistjóns við mat á skilyrðum eignarnáms. Auk þess eigi sá málatilbúnaðurstefnenda sér hvorki stoð í lögum né staðreyndum málsins. Líkt og fram komi íeignarnámsákvörðun standi hvorki lagaheimildir né lagarök til þess að fjallaberi um umhverfistjón eða að aflað skuli álits Skipulagsstofnunar um slíkt tilþess að lagaskilyrði eignarnáms teljist uppfyllt. Stefndi Landsnet hf. hafnar þvíað stefndu hafi ekki metið framkvæmdir vegna Kröflulína 4 og 5 út fráþjóðhagslegum forsendum í skilningi 1. gr. raforkulaga. Stefna stjórnvalda umatvinnuuppbyggingu á iðnaðarsvæðinu við Bakka og tengdar framkvæmdir, meðalannars Þeistareykjavirkjun, krefjist þess að stefndi tryggi tengingu á svæðinuvið flutningskerfi raforku, sbr. 1. tölul. 3. mgr. 9. gr. raforkulaga. Við matstefnda íslenska ríkisins á almenningsþörf og nauðsyn til eignarnáms íaðdraganda hinnar umdeildu ákvörðunar sé ítarlega fjallað um markmiðframkvæmdanna og bent á ákvæði 1. gr. og 1. mgr. 9. gr. raforkulaga umþjóðhagslega hagkvæmt raforkukerfi. Til þess að svo megi vera þurfiraforkukerfið í heild sinni að vera byggt upp og rekið á hagkvæman hátt til aðnýta framleiðsluþætti þess sem best. Fram komi í eignarnámsákvörðuninni að lítaberi á flutningskerfi raforku sem hluta af grunninnviðum samfélagsins og aðsýnt hafi verið fram á þörf framkvæmdarinnar með fullnægjandi hætti. Súniðurstaða að framkvæmdirnar uppfylli skilyrði raforkulaga sé einnigsérstaklega áréttuð af Orkustofnun í bréfi til stefnda íslenska ríkisins íaðdraganda eignarnámsákvörðunarinnar. Kröflulína 4 feli í sér tenginguflutningskerfsins við Þeistareykjavirkjun en ekki styrkingu á almennuflutningskerfi. Því sé þjóðhagsleg nauðsyn orkuflutningsins augljós, enda geristefnendur ekki athugasemd við þá hlið málsins heldur útfærslu framkvæmdanna,það er leiðarval fyrir Kröflulínur 4 og 5 og notkun háspennulína ofanjarðar ístað jarðstrengs. Stefndi hafi borið saman kostnað af jarðstrengjum ogháspennulínum og ítarlegar forsendur fyrir því mati séu á meðal gagna málsins.Stefndi Landsnet hf. hafi að ósk stefnda íslenska ríkisins látið skoðasérstaklega, og með tilliti til aðstæðna í þessu máli, möguleika á jarðstrengsem kosti í 220 kV Kröflulínu 4. Stefndi Landsnet hf. hafi bæði á árinu 2014 og2015 skoðað ítarlega möguleika á notkun jarðstrengja. Því hafi eldri og almennumfjöllun, líkt og skýrsla Metsco sem stefnendur vísi til, enga þýðingu í þessumáli. Stefnendur þurfi að bera hallann af því að færa ekki fram nýrri gögn tilstuðnings málatilbúnaði sínum. Í eignarnámsákvörðun stefnda íslenska ríkisinssé fjallað um samanburð á kostnaði við loftlínu og jarðstreng, án þess aðgerðar hafi verið athugasemdir við þá niðurstöðu rannsókna að kostnaðarhlutfalljarðstrengs á móti loftlínu sé 2,56. Stefndi Landsnet hf. hafnarumfjöllun stefnenda um rekstrarlega þætti jarðstrengja, þar með taliðáreiðanleika afhendingar og gæði raforku, sem málinu óviðkomandi og rangri.Litið sé fram hjá þeirri staðreynd að á heildarlínuleið Kröflulínu 4, sem er32,8 km, geti hámarkslengd jarðstrengs ekki orðið lengri en 11 km sökumraffræðilegra þátta. Í ljósi þeirrar takmörkunar sé ekki unnt að fjalla umjarðstreng sem raunhæfan kost til að tengja Kröfluvirkjun ogÞeistareykjavirkjun. Ekki verði af framkvæmdinni án notkunar háspennulína ogberi gögn málsins það með sér. Stefndi Landsnet hf. hafnar þvísem röngu að hægt sé að leggja Kröflulínu 4 og 5 í jörð með miklu minniumhverfisspjöllum og byggir á því að skilyrði laga, um að ákvörðun um eignarnámgrundvallist á fyrirmælum laga og að eignarnám sé afmarkað, séu uppfyllt. Íeignarnámsákvörðun stefnda íslenska ríkisins sé bæði fjallað um að í 23. gr.raforkulaga sé að finna lagaheimild til eignarnáms og komist að þeirriniðurstöðu að beiðni stefnda Landsnets hf. sé sett fram og afmörkuð með þeimhætti að gætt sé meðalhófs og ekki seilst lengra en þörf krefji til að ná framskilgreindum markmiðum framkvæmdanna. Þá sé einnig staðfest að ákvörðun stefndaLandsnets hf. um að leggja fram eignarnámsbeiðni sé ekki stjórnvaldsákvörðun. Íkjölfar eignarnáms meti matsnefnd eignarnámsbóta bætur til eignarnámsþola, sbr.72. gr. stjskr. og lög um framkvæmd eignarnáms, nr. 11/1973. Því er sérstaklega mótmælt afhálfu stefnda Landsnets hf. að draga megi þá ályktun af ákvæðum 20. og 22.tölul. viðauka I við lög nr. 106/2000, að jarðstrengir ættu að öðru jöfnu aðvera teknir fram yfir loftlínumannvirki. Þvert á móti skuli meginregla ímeginflutningskerfi raforku vera sú að notast sé við loftlínur nema annað sétalið hagkvæmara eða æskilegra, m.a. út frá tæknilegum atriðum eða umhverfis-eða öryggissjónarmiðum, sbr. þingsályktun 11/144 og 1. mgr. 9. gr. raforkulaga,sbr. og 1. gr. þeirra laga. Stefndi Landsnet hf. hafnarmálatilbúnaði stefnenda um aðra þætti svo sem landnýtingu á grundvellieinstaklingsbundinna hagsmuna landeigenda sem ósönnuðum. Þannig sé meðal annarsfjallað um ferðaþjónustu almennt og einnig sérhagsmuni annars stefnanda, FinnsSigfúsar, sem stundi ferðaþjónustu, án þess að vísað sé til gagna því tilstuðnings. Þá fjalli stefnendur einnig um umhverfistjón án þess að sú umfjöllunstyðjist við lagarök. Stefndi Landsnet hf. mótmælirþví sem röngu og ósönnuðu að stefnendum þessa máls hafi ekki verið gefinnkostur til andmæla af hálfu stefnda íslenska ríkisins. Gildi það um allamálsmeðferð á vegum íslenska ríkisins, einnig þá rýni á athugun stefndaLandsnets hf. sem ráðuneytið hafi látið fara fram. Stefndi íslenska ríkið hafiþannig ráðist í sjálfstæða gagnaöflun, en líkt og fram komi íeignarnámsákvörðuninni hafi ráðuneytið kallað eftir rýni Orkustofnunar, semhafi þýðingu við úrlausn málsins, á grundvelli þess lögbundna hlutverks semOrkustofnun hafi, sbr. 2. gr. laga nr. 87/2003, auk þess sem vísað sé tilrannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Þar að auki hafi ráðuneytið óskað eftir rýnifrá tveimur ráðgjafafyrirtækjum á framkvæmdarkostum. Því sé mótmælt að lítamegi á umrædd ráðgjafafyrirtæki sem dótturfyrirtæki stefnda íslenska ríkisinseða Landsvirkjunar. Að sama skapi sé því mótmælt að unnt sé að samsama stefndaLandsnet hf. og Landsvirkjun og í því sambandi vísað til laga nr. 75/2004, umstofnun Landsnets hf., einkum niðurlags 2. gr., sbr. og 8. gr. raforkulaga.Þótt hin tilvitnuðu ráðgjafafyrirtæki hafi í tímans rás sinnt verkefnum fyrirstefnda íslenska ríkið, líkt og flest önnur ráðgjafafyrirtæki á sviðirafmagnsverkfræði eða skipulagsmála, hafi þau enga aðkomu átt á fyrri stigum aðþeirri athugun sem ráðuneytið fól þeim að rýna í aðdraganda ákvörðunar umeignarnám. Þeirri staðhæfingu stefnenda að ekki hafi verið kannað hvort notamætti jarðstreng vegna Kröflulínu 5 sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Aðhenni sé vikið í umfjöllun um takmarkaða möguleika á notkun jarðstrengja ásvæðinu, m.a. í kerfislegu samhengi. Skoða þurfi lengd jarðstrengshluta íflutningslínum í kerfislegu samhengi með öðrum loftlínum og jarðstrengjum íkerfinu. Meta þurfi hvort kerfið í heild sinni sé rekstrarhæft og áreiðanleikiþess viðunandi. Þá hafi verið horft til þess hvort unnt væri að spennusetjalínurnar án þess að spennuþrep fari yfir mörk og eins hvort kerfið þoli aðlínur leysi fyrirvaralaust út. Einnig þurfi að hafa í huga mögulegaframtíðarþróun kerfisins, til dæmis hvort jarðstrengshluti í línu muni hafatakmarkandi áhrif á mögulega lengd jarðstrengshluta lína sem byggðar verði íframtíðinni. Stefndi Landsnet hf. mótmæliröllum málsástæðum stefnenda, sem byggist á því að ekki hafi verið kannaðiraðrir valkostir en flutningur rafmagns með 220 kV háspennulínum yfir landþeirra, sem röngum og ósönnuðum. Það sama eigi við um málsástæður stefnendaþess efnis að stefndi íslenska ríkið hafi horft fram hjá röksemdum stefnendaeða andmælum um lagaskilyrði um almenningsþörf og meðalhóf vegnaeignarnámsákvörðunarinnar. Þá sé fullyrðingum stefnenda, um að gögn sem stafifrá stefnda séu „einhliða yfirlýsingar“ og „slík gögn“ hafi ekkertsönnunargildi um almenningsþörf, mótmælt sem röngum. Niðurstaða sjálfstæðrar oghlutlausrar umfjöllunar stefnda íslenska ríkisins hafi leitt til þess að hafnaðhafi verið sjónarmiðum stefnenda um frekari flutningskosti, sem stefnendur hafibent á, sem óraunhæfum. Stefndi Landsnet hf. tekur undir þá niðurstöðu. Ístefnu vísi stefnendur í þessu samhengi með mjög almennum og rökstuddum hættitil þess mats síns að aðrir kostir séu í boði sem mun hagfelldara væri fyrirstefnda Landsnet hf. að velja fremur en þá kosti sem hafi verið ákveðnir ílögbundnum ferlum. Hins vegar hafi stefnendur hvorki látið þessa þætti málsinstil sín taka við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna né við gerðsvæðisskipulags. Á síðari stjórnsýslustigum hafi þeir gert athugasemdir við matá umhverfisáhrifum og óskað endurskoðunar á því, en Skipulagsstofnun hafihafnað þeirri beiðni. Þar að auki séu fullyrðingar stefnenda rangar um aðravalkosti fyrir framkvæmdirnar sem eignarnámsákvörðunin nær til. Þannig lítistefnendur fram hjá því að í eignarnámsákvörðuninni hafi verið bent á að mat áþví hvort Kröflulína 4 geti verið á lægra spennustigi, eða 132 kV í stað 220kV, sé sérfræðilegt mat sem stefndi Landsnet hf., sem flutningsfyrirtækiraforku, hafi metið í kerfisáætlun meðal annars á grundvelliframtíðaruppbyggingar á svæðinu sem land stefnenda tilheyri, öryggisatriða,afhendingaröryggis, og kerfisstjórnunar flutningskerfisins. Stefndi íslenskaríkið bendi á að þetta mat hafi verið endurskoðað af Orkustofnun við lögbundnayfirferð stofnunarinnar á kerfisáætlun stefnda Landsnets hf. í samræmi viðfyrirmæli raforkulaga. Orkustofnun hafi þar aflað upplýsinga frá stefndaLandsneti hf. og nánari rökstuðnings fyrir niðurstöðu matsins áður en samþykkiOrkustofnunar 25. apríl 2016, fyrir kerfisáætlun 2015-2024, hafi verið veitt.Þá komi fram í athugun stefnda Landsnets hf. að 220 kV háspennulína hafi orðiðfyrir valinu þar sem gert væri ráð fyrir frekari iðnaðaruppbyggingu áiðnaðarsvæðinu á Bakka, en flutningur á 132 kV spennu fullnægi ekki þeirriframtíðarþörf. Jafnframt sé það niðurstaða rýni sérfræðinga Lotu ehf. aðflutningsþörf sé skynsamlega metin sem 400 MVA og til þess þurfi 220 kVháspennulínu. Stefndi Landsnet hf. mótmælirsem rangri þeirri fullyrðingu stefnenda að eignarnámsákvörðun byggi á röngumforsendum enda geri hún ráð fyrir tveimur háspennulínum frá Kröflu að Bakka.Mikilvægt sé að hafa í huga að eignarnámsákvörðunin varði eingöngu óskipt landReykjahlíðar og tilhögun framkvæmda þar, það er að tvær háspennulínur liggisamhliða þar um. Úrskurður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málinr. 46/2016 frá 10. október 2016 hafi fjallað um mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar og rakið það mat sem hafi farið fram á umhverfisáhrifumháspennulína, þar á meðal Kröflulínu 4. Áhrif þeirra hafi einnig verið metinsameiginlega með öðrum fyrirhuguðum framkvæmdum. Fram komi að úrskurðarnefndintelji, að þrátt fyrir að fallið hafi verið frá áformum um álver á Bakka, séengum vafa undirorpið að mat á háspennulínum sérstaklega, greini frá áhrifumþeirra framkvæmda, meðal annars á þær framkvæmdir sem mál þetta snýst um. Framkomi að ekki skipti máli í því sambandi að ekki standi til nú að leggja allarþær línur sem sameiginlega matið hafi tekið til. Telji úrskurðarnefndauðlindamála í úrskurði sínum að ekkert liggi annað fyrir en að fyrirhuguðframkvæmd við Kröflulínu 4 í Skútustaðahreppi sé í samræmi við það mat áháspennulínum sem farið hafi fram. Stefndi Landsnet hf. byggir áþví að samningaviðræður við stefnendur í aðdraganda eignarnámsákvörðunarinnarhafi verið fullreyndar. Slíkar samningaviðræður við landeigendur, um afnotlands og kvaðasetningu þess í þágu flutningskerfisins, fari fram á grundvelliVI. kafla raforkulaga um skyldur landeigenda og eignarnáms- og bótaákvæði,einkum 1. mgr. 21. gr. og 23. gr. laganna. Ekki sé um að ræða frjálsa samningaheldur lögbundna skyldu stefnda Landsnets hf. til að semja um endurgjald vegnaafnota af landi í þágu tiltekinnar framkvæmdar sem ákveðið hafi verið að ráðastí á grundvelli raforkulaga. Samningaviðræður verði að fara fram og ámálefnalegan hátt. Þess hafi stefndi gætt í samningaviðræðum við stefnendur.Vilji landeigendur hins vegar ekki veita heimild til framkvæmdar sé stefndaLandsneti hf. rétt og skylt að óska eignarnámsheimildar á grundvelli 23. gr.raforkulaga. Beiðni um eignarnám hafi því verið lögð fram 21. september 2015 Fyrstu samningafundir stefndaLandsnets hf. við stefnendur hafi farið fram með eigendum einstakra jarða íjúní 2014. Jörðin Reykjahlíð sé í óskiptri sameign sjö lögbýla, nánar tiltekiðReykjahlíðar 1-4, Reynihlíðar, Víðihlíðar og Bjargs. Að venju hafi verið haftsamband við Landeigendur Reykjahlíðar ehf. um samningafundi vegna landeigenda íóskiptu landi Reykjahlíðar, mörg fordæmi séu fyrir þeirri nálgun og að félagiðhafi samið fyrir hönd landeigenda í sambærilegum málum og átt aðild aðdómsmálum vegna þinglýstra fasteignaréttinda fyrir hönd landeigendaReykjahlíðar. Þá eigi allir þinglýstir eigendur í Reykjahlíð eignarhlut í einkahlutafélaginu,þar með talið stefnendur. Á fyrsta samningafundi 25. júní 2014 hafi fulltrúilandeigenda í óskiptu landi Reykjahlíðar tekið fram að einkahlutafélagiðLandeigendur Reykjahlíðar ehf. yrði samningsaðili samkvæmt umboði fráþinglýstum eigendum hinna sjö lögbýla sem eiga hið óskipta land Reykjahlíðar ogóskað eftir því að samningar tækju mið af því. Síðar hafi komið í ljós að hlutilandeigenda, þar á meðal stefnendur, hafi ekki viljað veita LandeigendumReykjahlíðar ehf. umboð sitt. Í því ljósi hafi stefndi Landsnet hf. boðið þeimhópi til samningaviðræðna. Fyrir hafi legið að kanna að hvaða marki sjónarmiðminnihluta landeigenda í óskiptu landi Reykjahlíðar vörðuðu framkvæmdina ogforsendur hennar og að hvaða marki væri eðlilegt að taka tillit til annarrahagsmuna en þeirra sem þegar hafi þá komið fram af hálfu meirihlutalandeigenda. Stefndi mótmælir því hins vegarsem röngu og ósönnuðu að hann hafi lengst af eingöngu staðið í samningaviðræðumvið Landeigendur Reykjahlíðar ehf. eða að samningaviðræður við stefnendur hafihafist seint og verið með mjög einhliða hætti. Þá sé því mótmælt að engarefnisviðræður hafi farið fram við stefnendur líkt og þeir haldi fram eða aðfulltrúar stefnda hafi ekki haft umboð til samninga við þá. Staðfesta beri hinsvegar þá niðurstöðu stefnda íslenska ríkisins í eignarnámsákvörðun að ekki hafiverið raunhæft, með hliðsjón af gögnum málsins og atvikum öllum, að ætla aðfrekari samningaviðræður hafi getað leitt til þess að samkomulag myndi nást viðstefnendur um umræddar framkvæmdir. Samningaviðræður við stefnendurhafi verið ítarlegar og lengri en við aðra landeigendur, en hafi ekki boriðárangur vegna andstöðu þeirra við framkvæmdina. Stefndi sendi bréf 10. desember2014 til þeirra tíu landeigenda sem ekki höfðu veitt Landeigendum Reykjahlíðarehf. umboð til að semja um bætur vegna framkvæmdanna. Meðfylgjandi bréfinu hafiverið tilboð frá 6. október 2014 um fébætur vegna óskipts lands Reykjahlíðar,ásamt drögum að samkomulagi um fébætur við landeigendur, yfirlýsing vegnakvaðarinnar og yfirlitskort. Með bréfi þessu hafi landeigendur verið boðaðir áfund 14. janúar 2015. Þar að auki hafi símleiðis verið haft samband viðstefnanda, Finn Sigfús, í desember 2014 þar sem hann hafi þá verið á leið tilútlanda og reynt að koma á fundi með honum í Reykjavík. Það hafi ekki gengiðeftir og ekki heldur þegar hann hafi snúið aftur til landsins. Ljóst sé aðupphaf og umfang samningaviðræðna hafi ekki afmarkast af þátttöku þessa einastefnanda, en afstaða hans hafi verið skýr. Boðað hafi verið á ný tilsamningafundar 20. apríl 2015 en honum hafi síðar verið frestað til 4. maí2015. Á þeim fundi, með stefnendum og fleiri landeigendum, hafi komið frammótmæli stefnenda við línuleiðinni. Jafnframt hafi komið skýrt fram sú afstaðastefnenda að ekki yrði gengið til samninga á grundvelli þeirrar framkvæmdar semstefndi hugðist ráðast í heldur með því annaðhvort að finna línunum nýtt stæðieða leggja jarðstrengi í stað háspennulína. Ljóst hafi verið að mati stefnda aðslíkar kröfur fælu í sér að grundvöllur samningaviðræðna um tiltekna framkvæmdhafi verið brostinn. Stefnendum hafi verið ljóst að kröfur þær sem þeir hafisett fram hafi ekki byggt á framkvæmdum sem farið hefðu í gegnum lögbundiðferli og verið ákveðnar á skipulagi. Af hálfu stefnenda hafi verið litið framhjá áralöngum undirbúningi og opinberri stefnumótun sem hafi legið að bakiframkvæmdunum. Á fundinum hafi stefndi áréttað að samningaviðræður snérust umþá þætti sem vörðuðu framkvæmdina og samning um eignarnám og afstöðu landeigendatil þeirra bóta sem hafi verið boðnar. Óskað hafi verið eftir afstöðulandeigenda um hvort þeir myndu semja um bætur fyrir framkvæmdina sem stefndihugðist ráðast í. Á þessum fundi hafi af hálfu stefnda verið upplýst að stefntværi að því að ljúka samningaviðræðum fyrir 1. júlí 2015, enda hefðilandeigendum þá gefist gott ráðrúm til að taka afstöðu til samningstilboðsins. Skömmu eftir fundinn 4. maí 2015hafi nokkrir landeigendur, þar á meðal stefnendur, lagt fram beiðni hjáSkipulagsstofnun um endurskoðun á mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna. Þráttfyrir andmæli stefnenda hafi stefndi ávallt litið svo á að sú afstaðastefnenda, að hafna því að ganga til samninga um framkvæmdir þær sem stefndihafði þá þegar undirbúið, hefði greinilega falið í sér að heimild fyrir þeimyrði ekki veitt af þeirra hálfu. Stefnendur geti ekki með útúrsnúningi eðamálalengingum dregið fjöður yfir þá staðreynd. Stefndi Landsnet hf. tekur undirþað sem fram komi í eignarnámsákvörðun um að stefndi íslenska ríkið telji ljóstaf gögnum málsins að stefnendur hafi getað gert gagntilboð og fundað meðstefnda Landsneti hf., hafi staðið vilji til þess af þeirra hálfu. Landeigendur hafi hinn 15. júní2015 verið boðaðir til fundar 30. júní 2015 af hálfu stefnda Landsnets hf., meðítarlegu bréfi. Þar hafi ítarlega verið fjallað um sjónarmið landeigenda ogveittar upplýsingar og skýringar á því af hverju ekki væri unnt að fallast ásjónarmið stefnenda og eftir atvikum voru veitt svör við spurningum þeirra.Jafnframt hafi stefndi skorað á landeigendur, þar með talið stefnendur, að takaskýra og afdráttarlausa afstöðu til samningstilboðs stefnda. Á fundinum 30.júní 2015 hafi stefnendur og þrír aðrir landeigendur lagt fram bókun. Áfundinum hafi stefndi kallað eftir skýrri afstöðu til samningstilboðsins ogtekið fram að ella yrði litið svo á að samningar myndu ekki takast og að leitaðyrði eignarnámsheimildar. Á fundinum hafi verið ákveðið að boða á ný til fundar6. júlí 2015 og hafi fulltrúar stefnda mætt á hann, en hvorki stefnendur nélögmaður þeirra þrátt fyrir sérstaka boðun. Ekki hafi heldur verið stungið uppá nýjum fundartíma af þeirra hálfu. Með bréfi 22. júlí 2015 hafiverið tilkynnt að frekari samningaviðræðum yrði ekki haldið áfram viðstefnendur í ljósi afstöðu þeirra, þó með þeim formerkjum að ávallt væri hægtað leita samninga ef afstaða landeigenda breyttist. Í eignarnámsákvörðun sé, afhálfu stefnda íslenska ríkisins, tekið fram að af bréfum lögmanns stefnenda íágúst og september 2015, hafi mátt ráða að stefnendur hafi ekki verið tilviðræðu fyrr en niðurstaða Skipulagsstofnunar, sem óskað hafi verið eftir afhálfu stefnenda í kjölfar fundar 4. maí 2015, lægi fyrir. Undir það mat stefndaíslenska ríkisins taki stefndi Landsnet hf. Eftir að dómar hafi fallið íHæstarétti 12. maí 2016, í málum nr. 511-513 og 541/2015 umeignarnámsákvarðanir vegna Suðurnesjalínu 2, hafi stefndi íslenska ríkið óskaðeftir upplýsingum um hvort mögulegt væri að leggja Kröflulínu 4 sem 220 kVháspennulínu í jörðu og hvernig slík framkvæmd myndi samræmast stefnustjórnvalda um lagningu raflína samkvæmt þingsályktun nr. 11/144. Óskað hafiverið eftir rýni sérfræðinga og Orkustofnunar á þeim upplýsingum sem stefndihafi þá veitt. Fram komi í eignarnámsákvörðunað í bréfi 3. ágúst 2016 hafi verið skorað á stefnendur, sem og aðralandeigendur sem eignarnámsbeiðni hafi beinst að, og stefnda Landsnet hf. aðreyna að ná samningum. Stefndi mótmælir málsatvikalýsingu stefnenda um þennanþátt sérstaklega. Í stefnu sé því ýmist haldið fram að frumkvæðisskylda tilsamninga hafi hvílt á stefnda eða að stefndi hafi boðað einhliða og án samráðstil funda. Hið rétta sé að stefndi hafi ítrekað reynt að ná fundi lögmannsstefnenda í ágúst 2016 og hafi bæði verið lagðir til fundartímar og óskað eftirtillögu um þá. Stefndi tekur undir þá niðurstöðu í eignarnámsákvörðun aðstefndi hafi gefið stefnendum ríkt tækifæri og svigrúm til frekari viðræðna ogreynt til hins ítrasta að ná fram frekari samskiptum og samningum, stefnendursem eignarnámsþolar hafi hins vegar sýnt af sér athafnaleysi. Fjallað hafi verið um alla þáþætti sem stefnendur hafi bent á um tilhögun þeirrar framkvæmdar sem stefnda sénauðsynlegt að ráðast í. Fyrir liggi upplýsingar um notkun jarðstrengs viðframkvæmdina og einnig upplýsingar um leiðarval. Eins og fram komi í bréfistefnenda til stefnda íslenska ríkisins 19. ágúst 2016, þar sem greint sé frániðurstöðum tilrauna til samningaviðræða til samræmis við áskorun ráðuneytisinsþar um, hafi þrír eignarnámsþolar samið við stefnda í ágúst 2016 og hafieignarnámsbeiðni því verið afturkölluð er þátt þeirra hafi varðað. Stefnendumþessa máls hafi einnig boðist að semja á sama grundvelli. Þá yrði líka að bendaá að í desember 2016, er ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 3. nóvember 2016 hafilegið fyrir, hafi tveir eignarnámsþolar til viðbótar samið um bætur viðstefnda. Þrátt fyrir að stefnendur hafi við samningaviðræður haldið því fram aðnauðsynlegt hafi verið að bíða umræddrar niðurstöðu hafi hún engu breytt umafstöðu þeirra og þeir hafi ekki leitað eftir samningi við stefnda. Á þeimtímapunkti hafi samningar náðst við alla sameigendur stefnenda að óskiptu landiReykjahlíðar um bætur vegna framkvæmdanna og þeirra kvaða sem leggjast skyldu álandið. Stefndi mótmælir því að hannhafi brotið gróflega gegn skyldu sinni til samráðs við stefnendur viðundirbúning framkvæmdarinnar. Stefnendur, líkt og aðrir hagsmunaaðilar, hafigetað gert athugasemdir við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna eðasvæðisskipulag háhitasvæða í Þingeyjarsýslum, það hafi þeir hins vegar ekkigert. Verði því að telja að stefnendur hafi á síðari stigum viljað gjörbreytafyrirliggjandi skipulagsákvörðunum, en slíkri málaumleitan hafi verið hafnað afSkipulagsstofnun. Lögbundin ferli líkt og mat á umhverfisáhrifum og gerðskipulagsáætlana byggi beinlínis á því að hagsmunaaðilar hafi getað komið áframfæri athugasemdum við undirbúning þeirra, þar með talið landeigendur. Áþessu umsagnarferli byggi Árósasamningur og reglur EES-réttar sem íslensk lögséu í samræmi við. Stefnendur hafi átt þess kost að hafa áhrif á ákvörðun umtilhögun þeirrar framkvæmdar sem skerði eignarréttindi þeirra. Framkvæmdirnarhafi sætt lögbundnu kynningarferli. Því sé mótmælt sem röngu ogvillandi að 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. 1. viðaukasamnings við mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, feli í sér skyldu til að leita beinna samningavið landeigendur um allt ferli fyrirhugaðrar eignarskerðingar, þ.e. til aðleita samninga við þá um framkvæmdir á landi þeirra, fyrirkomulag framkvæmda,alla útfærslu og loks bætur til þeirra líkt og fram komi í stefnu. Áður hafiverið vikið að ákvæðum 23. gr. raforkulaga sem fjalla sérstaklega um endurgjaldfyrir landnot vegna framkvæmdar. Stefndi vísar til þess aðalmennar sönnunarreglur réttarfarslaga nái til málatilbúnaðar stefnenda, súkrafa verði þar af leiðandi gerð til þeirra að þeir sanni staðhæfingar sínar ogberi sönnunarbyrði fyrir þeim. Það hafi stefnendum ekki tekist. StefndiLandsnet hf. hafi ekki sjálfur tekið eignarnámsákvörðun þá sem um sé þrætt í málinu,heldur stefndi íslenska ríkið, sem hafi tekið beiðni hans um eignarnám á landistefnenda til málsmeðferðar eftir reglum stjórnsýsluréttar og hafi tekiðákvörðun byggða á lögum og lögbundnu mati framkvæmdavaldsins, sbr. 2. gr.stjskr. Ekkert hafi komið fram um að gagnaöflun hafi verið áfátt ástjórnsýslustigi málsins eða að skort hafi á að skilyrði eignarnáms væru fyrirhendi. Stefndi hafnar umfjöllunstefnenda um friðlýsingu sem rangri og málinu óviðkomandi og komi hún því ekkitil skoðunar við mat á því hvort skilyrði eignarnáms séu fyrir hendi.Sérstaklega sé því vísað á bug að óheimilt sé að leggja loftlínu gegnumLeirhnjúkshraun þar sem það njóti bráðabirgðaverndar skv. bráðabirgðaákvæði IIí lögum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, nr. 97/2004, sbr.úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 46/2016. Byggistefndi á niðurstöðu nefndarinnar sem sem ekki sæti endurskoðun í þessu máli. Stefndi hafnar umfjöllunstefnenda um stöðu og gildi þingsályktunar nr. 11/144, frá 28. maí 2015 semrangri. Hið sama gildi um umfjöllun stefnenda um 1. mgr. 9. gr. raforkulaga. Íeignarnámsákvörðun sé fjallað um þingsályktunartillöguna og vísar stefndi tilþess. Stefndi telur að samkvæmt þeim viðmiðum sem fram komi í þingsályktuninniberi almennt séð ekki að leggja Kröflulínu 4 sem jarðstreng og undir það takiOrkustofnun og aðrir sérfræðingar sem stefndi íslenska ríkið hafi leitað til umrýni. Stefndi gerir þá kröfu aðstefnendum verði, sameiginlega (in solidum), gert að greiða honum málskostnað ísamræmi við framlagt málskostnaðaryfirlit eða reikning, eða eftir mati dómsins,sbr. XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. Um lagarök vísar stefndiLandsnet hf. einkum til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944,aðallega 2. og 72. gr., mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994,raforkulaga nr. 65/2003, aðallega 1. gr., III. og VI. kafla, stjórnsýslulaganr. 37/1993, laga nr. 75/2004, um stofnun Landsnets hf., laga nr. 106/2000, ummat á umhverfisáhrifum, laga nr. 105/2006, um umhverfismat áætlana,skipulagslaga nr. 123/2010, laga nr. 11/1973, um framkvæmd eignarnáms, laga nr.130/2011, um úrskurðarnefnd í umhverfis- og auðlindamálum, og laga nr. 41/2013og 52/2013. IV.Stefndi íslenskaríkið mótmælir kröfugerð og málatilbúnaði stefnanda og krefst sýknu af kröfumstefnenda. Stefndi byggir á því að ákvörðun ráðherra um eignarnám hafi veriðvönduð og ítarleg og ekki verið haldin neinum þeim annmörkum sem leiði til þessað hún sé ógildanleg. Farið hafi verið að lögum við ákvörðun um eignarnám.Fyrir eignarnáminu hafi verið ótvíræð heimild í lögum, sbr. 1. mgr. 23. gr.raforkulaga. Um framkvæmd eignarnámsins hafi síðan farið eftir almennum reglum,sbr. 5. mgr. 23. gr. laganna. Ákvörðunin hafi verið í samræmi við 72. gr.stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994 og stjórnsýslulög nr. 37/1993. Stefndi hafnar því að hann hafibrotið rannsóknarreglu stjórnsýslulaga, enda hafi ráðuneytið rannsakað máliðmeð umfangsmiklum og sjálfstæðum hætti, ekki síst þann möguleika að leggjajarðstreng í stað raflínu á landi stefnenda. Stefndi byggir jafnframt á því aðekki hafi verið brotið gegn andmælarétti stefnenda. Stefnendum hafi verið gefinnkostur á að koma að ítarlegum athugasemdum á öllum stigum málsins og hafisjónarmið þeirra legið fyrir er stefndi hafi tekið ákvörðun um að heimilaeignarnám. Hafi málsmeðferð stefnda því verið í samræmi við lög og staðhæfingumum annað sé mótmælt sem ósönnuðum og röngum. Stefndi byggir á því að skilyrði1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almenningsþörf krefjist eignarnámsinsséu fyrir hendi og jafnframt að skilyrði 23. gr. raforkulaga um að eignarnámskuli eingöngu ákvarðað að því leyti sem nauðsyn beri til, séu fyrir hendi. Hinumþrætta eignarnámsákvörðun sé því lögmæt. Öryggi raforkuafhendingar falliundir mikilvæga almannahagsmuni, enda komi fram í 1. gr. raforkulaga að markmiðþeirra sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Í því skyni skulimeðal annars tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. Stefndi Landsnet hf. hafi bæðiábyrgð og skyldur sem fylgi einkarétti félagsins til flutnings rafmagns ílandinu, sbr. III. kafla raforkulaga. Landsnet hf. beri ábyrgð á uppbygginguflutningskerfis raforku hérlendis og kerfisstjórnun, sbr. 1. mgr. 8. gr.laganna. Flutningskerfið flytji rafmagn frá virkjunum til stórnotenda ogdreifiveitna. Landsnet hf. þurfi að tengja þá aðila sem óski eftir því ogtryggja öryggi kerfisins og áreiðanleika afhendingar rafmagns. Stefndi íslenskaríkið telji nægileg rök fram komin fyrir því að brýn þörf sé á styrkinguraforkuflutningakerfisins á svæðinu sem land stefnenda tilheyri. Kröflulína 4og 5 verði byggðar með þarfir hins almenna flutningskerfis raforku í huga tillengri tíma og með tilliti til samfélagslegra hagsmuna. Markmið umræddraframkvæmda, sem eignarnámsbeiðnin snúi að, sé að reisa Kröflulínu 4 sem skuliannast orkuþörf á iðnaðarsvæðinu á Bakka. Þá sé tilgangur línunnar að tengja jarðgufuvirkjunLandsvirkjunar á Þeistareykjum við meginflutningskerfi raforku í landinu.Kröflulína 5, sem fyrirhugað sé að reisa síðar, hafi það hlutverk að tengjaKröfluvirkjun og fyrirhugað tengivirki á Hólasandi. Kröflulína 5 verði hluti afhringtengdu flutningskerfi raforku í því skyni að auka sveigjanleika ogrekstraröryggi flutningskerfisins til framtíðar. Kröflusvæðið sélykiltengipunktur flutningskerfis raforku á Norðausturlandi, hvort sem litið sétil byggðalínu, tengingar Þeistareykjavirkjunar eða atvinnuuppbyggingar áBakka. Löggjafinn hafi af þessu tilefni sett lög nr. 41/2013, um heimild tilhanda ráðherra, f.h. ríkissjóðs, til að fjármagna uppbyggingu innviða vegnaatvinnustarfsemi í landi Bakka í Norðurþingi, og lög nr. 52/2013, um heimild tilsamninga um kísilver í landi Bakka í Norðurþingi. Í 1. gr. raforkulaga komi framað markmið þeirra sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi. Í þvískyni skuli meðal annars tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda.Um skyldur flutningsfyrirtækisins segi í 1. mgr. 9. gr. laganna, að byggjaskuli flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis,skilvirkni, áreiðanleika afhendingar, gæða raforku og stefnu stjórnvalda umuppbyggingu flutningskerfis raforku, sbr. einnig það sem fram komi í frumvarpitil raforkulaga. Löggjafinn líti því svo á að öryggi raforkuafhendingar falliundir mikilvæga almannahagsmuni og sýnt hafi verið fram á með óumdeildum hættiað út frá afhendingaröryggi raforku sé þörf á hinni skilgreindu framkvæmdKröflulínu 4 og 5. Löggjafinn hafi metið það svo að afhendingaröryggi raforkuteljist til almannahagsmuna og fordæmi séu fyrir því að eignarnám hafi veriðheimilað á þeim grunni. Stefndi telji að líta verði á flutningskerfi raforkusem hluta af grunninnviðum samfélagsins og sýnt hafi verið fram á þörfframkvæmdarinnar með fullnægjandi hætti. Eignarnámið sé nauðsynleg forsendaframkvæmdarinnar því fyrir liggi að stefnendur vilji ekki heimila hana meðöðrum hætti. Stefndi byggir á því að við matá almenningsþörf hafi sá valkostur að leggja Kröflulínu 4 og 5 í jörðu komiðtil skoðunar. Stefndi hafi þar tekið tillit til röksemda stefnenda í þá átt ogum leið gætt að þeirri skyldu sinni að tryggja að stefndi Landsnet hf. hafikannað með raunverulegum hætti þá framkvæmakosti sem gætu náð markmiðiframkvæmdarinnar. Hafi stefnandi þar hugað að skilyrðum 72. gr.stjórnarskrárinnar um að gæta meðalhófs við mat á almenningsþörf, sem ogeignaréttarákvæðis 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Einnighafi stefndi gætt að meðalhófsreglu 12. gr. og rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga. Málsástæðum stefnenda á annan veg mótmælir stefndi sem röngumog ósönnuðum. Stefndi mótmælir því aðráðuneytið hafi ekki skoðað framkvæmdakosti með sjálfstæðum hætti. Í kjölfardóma Hæstaréttar Íslands frá 12. maí 2016 í málum nr. 511-513/2015 og 541/2015,þar sem eignarnám vegna Suðurnesjalínu 2 hafi verið fellt úr gildi, hafiráðuneytið ákveðið að kalla eftir nánari gögnum frá Landsneti hf. um möguleikaá jarðstreng vegna framkvæmdarinnar. Þeirri fyrirspurn hafi stefndi Landsnethf. svarað með skýrslu sem verkfræðistofan Efla hf. hafi unnið og hafi veriðkynnt stefnendum 2. júní 2016. Ráðuneytið hafi þessu til viðbótar ákveðið að fátvo óháða aðila, auk Orkustofnunar, til að rýna skýrslu Eflu hf. Með þessumhætti hafi ráðuneytið uppfyllt á fullnægjandi hátt rannsóknarskyldu sem á þvíhvíli. Þessi gögn málsins hafi svo verið send stefnendum 3. ágúst 2016 ogskorað á aðila að reyna að ná sáttum. Í kjölfarið hafi náðst samningar við þrjásameigendur stefnenda til viðbótar við þá sem þegar hafi verið búið að násamningum við. Ákvörðun um að heimila eignarnám á landi stefnenda hafi aðendingu verið tekin 14. október 2016. Dómar Hæstaréttar frá 12. maí2016 hafi ekki fordæmisgildi í máli þessu enda séu málin ekki sambærileg. Þarhafi ekki verið gerð sérstök athugun á notkun jarðstrengs í stað háspennulínuheldur einungis vísað til almennrar umfjöllunar og gagna Landsnets hf. þar aðlútandi. Ólík aðstaða sé uppi í þessu máli svo sem að framan er rakið. Þá hafi meðalhófs verið gætt viðútfærslu framkvæmdarinnar og hafi því verið fallist á beiðni stefnda Landsnetshf. um eignarnám. Stefndi byggir á því aðhagsmunaðilar hafi komið á framfæri athugasemdum sínum í skipulags- ogmatsferli vegna Kröflulínu 4 og 5 líkt og sjáist af gögnum málsins. Jafnframthafi opinberar stofnanir komið sínum sjónarmiðum að. Skipulags- og matsferliframkvæmdar feli í sér að stefndi Landsnet hf. geti ekki ákveðið upp á sitteindæmi hvaða leið sé valin. Þá þurfi að horfa til stefnu stjórnvalda í þessumefnum en hana megi finna í þingsályktun nr. 11/144 um lagningu raflínu frá 28.maí 2015. Í ljósi þess að málið hafi verið fullnægjandi rannsakað og útilokaðað annar framkvæmdakostur væri mögulegur á landi stefnenda til að ná markmiðumraforkulaga og þar sem krafa um eignarnám hafi verið nægilega afmörkuð hafimeðalhófs verið gætt. Mat á því hvort Kröflulína 4geti verið á lægra spennustigi, það er 132 kV samanborið við 220 kV, sésérfræðilegt mat sem flutningsfyrirtækið, stefndi Landsnet hf., meti íkerfisáætlun á grundvelli framtíðaruppbyggingar á svæðinu, öryggisatriða,afhendingaröryggis og kerfisstjórnunar flutningskerfisins, ásamt fleiri þáttum.Þetta mat sé svo endurskoðað af Orkustofnun við yfirferð kerfisáætlunar eins ogkveðið sé á um í raforkulögum. Samþykki Orkustofnunar 25. apríl 2016 liggifyrir á kerfisáætlun stefnda Landsnets hf. fyrir tímabilið 2015-2024. Í þeirriákvörðun Orkustofnunar komi fram að stofnunin hafi óskað eftir skýringum áákveðnum þáttum kerfisáætlunarinnar áður en hún hafi verið samþykkt. Meðalannars hafi verið óskað eftir frekari upplýsingum stefnda Landsnets hf. vegnaKröflulínu 4. Fram komi í svarbréfi stefnda Landsnets hf. 8. apríl 2016 tilOrkustofnunar, að við valkostagreiningu hafi tveir kostir verið skoðaðir viðuppbyggingu flutningskerfisins á Norðausturlandi frá Kröflu að Bakka, annarsvegar að byggja 132 kV háspennulínu og hins vegar að byggja 220 kVháspennulínu. Ástæða þess að 220 kV lína hafi orðið fyrir valinu sé sú að gertsé ráð fyrir frekari iðnaðaruppbyggingu á iðnaðarsvæðinu Bakka og 132 kV línamyndi ekki sinna þeirri framtíðarþörf. Í skýrslu Eflu hf. með athugun ájarðstreng sem kost í 220 kV Kröflulínu 4, sé síðan gert ráð fyrir því aðjarðstrengur yrði 220 kV. Í rýni Alta ehf. á skýrslu Eflu hf. sé áréttað aðefnisatriði sem varði raffræðilega og kerfisfræðilega eiginleika falli utansérsviðs rýnanda. Í rýni Lotu ehf. á skýrslu Eflu hf. komi fram að það sé mathöfunda að flutningsþörf línunnar sé skynsamlega metin 400 MVA og til þessþurfi 220 kV línu. Stefndi byggir á því að við matá því hvernig staðið sé að uppbyggingu flutningskerfis raforku verði að horfatil lengri tíma og framtíðarþarfa allra viðskiptavina flutningskerfisins, þaðer dreifiveitna, stórnotenda, virkjana og aðila sem stunda viðskipti meðraforku. Gera þurfi ráð fyrir mismunandi sviðsmyndum og þróun næstu áratugina.Kerfið þurfi að vera viðbúið þeim sviðsmyndum sem metnar séu líklegar samkvæmtkerfisáætlun. Þetta mat sé svo yfirfarið af Orkustofnun. Að mati stefndaíslenska ríkisins hafi stefndi Landsnet hf. sýnt fram á að markmiðiframkvæmdarinnar yrði ekki náð með fullnægjandi hætti til lengri tíma litiðnema með lagningu 220kV línu. Niðurstaða skýrslu Eflu hf.varðandi tæknilega möguleika á að leggja jarðstreng vegna framkvæmdarinnar séað takmarkanir séu á mögulegri lengd jarðstrengs á svæðinu. Meginástæða þessværi einkum skammhlaupsafl sem geti orsakað miklar spennusveiflur og mögnunyfirtóna. Niðurstaða greiningar á raffræðilegum þáttum sé sú að hámarkslengdjarðstrengs sé 11 km en heildarlengd Kröflulínu 4 er 32,8 km. Lengri streng séekki hægt að leggja fyrr en frekari styrkingar á kerfinu hafi verið gerðar. Þákomi fram í skýrslunni að eðlilegast væri, ef leggja ætti jarðstreng, að hannyrði lagður sem næst endastöð Kröflu sem sé sterki punkturinn. Í rýniskýrslumsem ráðuneytið hafi kallað eftir sé einnig farið yfir þennan kost. Með hliðsjónaf niðurstöðu skýrslu Eflu hf. og rýni óháðra aðila leggur stefndi til grundvallarað 220 kV jarðstrengur geti ekki orðið lengri en 11 km og að rétt hafi verið aðmiða við endapunkt í Kröflu. Í ákvörðun ráðherra hafi veriðfjallað um samanburð á kostnaði loftlínu og jarðstrengs. Þar sé vísað í skýrsluEflu hf. þar sem finna megi samanburð á stofnkostnaði jarðstrengja ogloftlínulausnum. Kostnaður vegna loftlínu væri þekktur af mikilli nákvæmni þarsem samningar og/eða bindandi tilboð hafi verið til staðar vegna allra helstuþátta framkvæmdarinnar. Kostnaður við jarðstrengslögn hafi verið metinn ogbyggst á ítarlegum magntölum og einingaverðum. Hlutfall kostnaðar jarðstrengs ámóti loftlínu sé metið 2,56. Í ákvörðuninni komi einnig fram að Lota ehf. ogOrkustofnun hafi ekki gert athugasemdir við kostnaðarmat skýrslu Eflu hf. Stefnendur mælist til þess aðlagður verði jarðstrengur á öðrum stað, þ.e. með fram slóða sem liggi norðurfrá Stóra-Víti, vestan á Hágöngum og út fyrir Sandmúla sem síðan tengist öðrumslóða sem liggi frá austri til vesturs. Leiðin sem stefnendur leggi til sé um30 km að lengd en hámarkslengd jarðstrengs væri sem fyrr segi 11 km. Tillögustefnenda svipi mjög til valkosts sem nefndur hafi verið C3 í greinargerðsvæðisskipulags háhitasvæða í Þingeyjarsýslu 2007-2025. Aðrir kostir hafi þarverið taldir betri eftir heildarskoðun. Með vísan til framangreinds telurstefndi að slíkur kostur sé óraunhæfur. Stefndi hafi því metið það svoað meðalhófs hafi verið gætt við útfærslu framkvæmdarinnar. Lagningháspennulínu á þann hátt sem stefndi Landsnet hf. leggi til sé minnstíþyngjandi fyrir landeigendur á línuleiðinni. Öðrum útfærslum fylgi umtalsvertviðbótarrask. Jarðstrengir séu ekki án umhverfisáhrifa, enda séu þeir taldirverri kostur í ákveðinni landgerð, svo sem hrauni, en hluti leiðarinnar liggium hraun. Virðast stefnendur alfarið líta fram hjá óhjákvæmilegumumhverfisspjöllum sem fyrirséð væru við lagningu jarðstrengs um viðkvæm hraun.Mat stefnenda á kostum jarðstrengs umfram loftlínu sé almenns eðlis og að mikluleyti byggt á úreltum gögnum. Í málinu liggi fyrir skýrslur og rannsóknir sembyggi á nýjustu upplýsingum um jarðstrengi. Þá liggi fyrir í málinu sérstökathugun á jarðstreng sem framkvæmdakosti í 220 kV Kröflulínu 4 sem stefndiíslenska ríkið hafi látið rýna. Slík umfjöllun hljóti að hafa meira vægi en gögnsem fjalli með almennum hætti um jarðstrengi. Stefndi íslenska ríkið teljieinnig að stefndi Landsnet hf. hafi sýnt fram á að framkvæmdaáform hans falliað skilyrðum sem fram komi í þingsályktun nr. 11/114. Umfjöllun stefnanda umstöðu og gildi þingsályktunarinnar sé mótmælt sem rangri. Hið sama gildi umumfjöllun í stefnu um 1. mgr. 9. gr. raforkulaga. Stefndi byggir á því að öllafgreiðsla ákvörðunarinnar hafi verið í samræmi við lög. Ítarleg rannsókn hafilegið að baki ákvörðuninni og gætt hafi verið meðalhófs í hvívetna. Sé þvímótmælt fullyrðingum stefnenda um að stefndi hafi skotið sér undan því að takasjálfstæða og rökstudda ákvörðun í málinu og þar með brotið meðal annars gegnrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Ekki hafi verið færð fyrir því nægilegrök að sá kostur sem stefnendur hafi lagt til sé minna íþyngjandi valkosturfyrir Kröflulínu 4 og 5. Þvert á móti telji stefndi að sá framkvæmdakostur semsé fyrirhugaður sé sá minnst íþyngjandi. Hafi það verið niðurstaðaráðuneytisins eftir umfangsmikla yfirferð á öllum gögnum málsins og röksemdumaðila. Stefndi íslenska ríkið byggir áþví að samningaviðræður milli stefnda Landsnets hf. og stefnenda hafi veriðfullreyndar. Samningaviðræður hafi staðið yfir frá júní 2014. Þær séuskjalfestar með tölvubréfum og undirrituðum fundargerðum, að undanskilinnifundargerð 30. júní 2015 sem ágreiningur hafi verið um, líkt og fram komi íeignarnámsákvörðun ráðuneytisins. Auk þess hafi ráðuneytið 3. ágúst 2016 sentaðilum málsins bréf og hvatt þá til að reyna til þrautar að ná samningum. Eftiráskorun ráðuneytisins hafi náðst samningar við þrjá landeigendur til viðbótar.Því hafi eignarnám að endingu verið heimilað, enda hafi samningaviðræður viðstefnendur verið fullreyndar. Stefndi íslenska ríkið telji ljóstaf gögnum málsins að landeigendur hafi getað gert gagntilboð við framkomiðtilboð stefnda Landsnets hf og átt kost á að funda með þeim stefnda. Stefnendurhafi mótmælt því sérstaklega að á fundi 30. júní 2014 yrði boðað til annarsfundar 6. júlí 2015. Eftir fundinn 6. júlí 2015 hafi stefndi Landsnet hf. hinsvegar haldið opnum möguleikanum á frekari samningaviðræðum. Í bréfi 22. júlí2015, þar sem fyrirtækið hafi tilkynnt slit á samningaviðræðum, hafi veriðtekið fram að ekki yrði boðað til frekari samningaviðræðna nema að frumkvæðistefnenda og þá á grundvelli breyttrar afstöðu þeirra. Stefnendur hafi á þessumtíma hvorki svarað tilboði stefnda Landsnets hf. né gert gagntilboð. Þá hafistefnendur ekki leitað eftir því að funda með stefnda Landsneti hf. vegnamálsins. Af bréfum lögmanns stefnenda 21. ágúst og 30. september 2015 megi ráðaað stefnendur hafi ekki verið til viðræðu fyrr en niðurstaða Skipulagsstofnunarum endurupptöku umhverfismats lægi fyrir. Eftir fyrrgreinda áskorunráðuneytisins 3. ágúst 2016 hafi náðst samningar við þrjá landeigendur og hafiþar með verið búið að semja við 98% landeigenda. Ekki hafi tekist að halda fundmeð lögmanni stefnenda þrátt fyrir tilraunir lögmanna stefnda Landsnets hf.Stefnendur hafi ekki svarað tilboði stefnda Landsnets hf. um fébætur en þess ístað gert athugasemdir við að frestir í málinu væru ekki nægilega langir ogrannsakendur málsins væru ekki óháðir stefndu. Að mati stefnda beri erindistefnenda og gögn stefnda Landsnets hf. í sér vísbendingu um að samningaviðræðurhafi verið fullreyndar. Stefndi íslenska ríkið teljigögn málsins sýna fram á að stefndi Landsnet hf. hafi gefið stefnendum ríkttækifæri og svigrúm til frekari viðræðna og reynt til hins ítrasta að ná framfrekari samskiptum og samningum. Að mati stefnda sé ekki raunhæft að ætla, meðvísan til gagna málsins og samskipta málsaðila, að frekari samningaviðræðurhafi getað leitt til þess að samkomulag næðist um umrædda framkvæmd. Að matistefnda hafi borið að líta svo á að það skilyrði eignarnáms væri uppfyllt aðsamningaviðræður vegna framkvæmdarinnar væru fullreyndar. Að því virtu byggistefndi íslenska ríkið á því að stefndi Landsnet hf. hafi með sannanlegum hættileitast við að ná samningum við stefnendur. Sé því mótmælt öllum málsástæðum stefnendasem lúti að skorti á samningaviðræðum. Stefndi mótmælir þeimstaðhæfingum stefnenda að brotið hafi verið á andmælarétti þeirra. Er þvíhaldið fram að stefndi hafi brotið gegn 13. gr. stjórnsýslulaga með því aðleggja minnisblað Lotu ehf. 29. júní 2016, minnisblað Alta ehf. og rýniOrkustofnunar, hvort tveggja frá 6. júlí 2016, til grundvallar ákvörðun umeignarnám án þess að gefa stefnendum færi á að koma að andmælum við þessiskjöl. Þessar staðhæfingar séu bæði rangar og ósannaðar. Frumgagnið sé skýrslaverkfræðistofunnar Eflu hf. frá maí 2016. Stefndi hafi lagt það í hendurstefnda Landsnets hf. að gera úttekt á jarðstreng sem framkvæmdakosti í staðloftlínu. Síðar hafi stefndi íslenska ríkið falið Orkustofnun, sem ráðgjafastjórnvalda á sviði orkumála, og tveimur óháðum aðilum, að gera úttekt áskýrslunni og hvort þær forsendur sem þar hafi verið lagðar til grundvallarstæðust. Skýrsla Eflu hf. hafi verið send til stefnenda 2. júní 2016. Sjálfstæðgagnaöflun ráðuneytisins hafi verið liður í því að rannsaka málið. Aðilar málshafi hins vegar haft frumgagnið, skýrslu Eflu hf., og hafi verið gefinn kosturá að koma á framfæri andmælum vegna hennar 2. júní 2016 þegar hún hafði boristráðuneytinu. Um leið og rýniskýrslurnar þrjár hafi legið fyrir hafi stefnendurfengið þær afhentar og getað komið á framfæri athugasemdum. SkýrslaOrkustofnunar hafi og verið send lögmanni stefnenda 6. júlí 2016, um leið oghún hafi borist ráðuneytinu. Hið sama gildi um skýrslur Öltu ehf. og Lotu ehf.Stefnendur hafi fengið þær í hendur um leið og þær hafi borist ráðuneytinu oggefist kostur á að gera athugasemdir við þær. Óskað hafi verið eftir andmælumstefnenda við skýrslu Eflu hf. 2. júní 2016. Stefnendur hafi farið fram áfrest til 30. september 2016 til að bregðast við henni. Ráðuneytið hafi ekkisett sig upp á móti því að stefnendur leituðu til sérfróðra aðila til að rýnaskýrsluna. Fresturinn sem óskað hafi verið eftir hafi hins vegar verið metinnof langur. Stefnendur hafi ekki nefnt hvaða aðila þeir hafi viljað fá tilverksins og virðist heldur ekki hafa gert tilraun til að fá fram rýni á skemmritíma. Ráðuneytið hafi þurft að horfa til málshraða í þessu samhengi og meðvísan til þess hafi ekki verið fært að verða við kröfu stefnenda um svo langanfrest. Áður en skýrsla Efluhf. hafi verið lögð fram hafi málið þegar farið þrjár umferðir hjá aðilum þess.Stefnendum hafi ítrekað verið gefið færi á að koma að gögnum og athugasemdumsínum. Tilgangur andmælaréttarins sé sá að stjórnvald sem taki ákvörðun í málihafi allar upplýsingar til staðar og að því sé ljós afstaða allra aðila. Þegarkom að því að taka ákvörðun um eignarnám á landi stefnenda hafi stefnda veriðfullkunnugt um afstöðu þeirra til málsins. Er því alfarið vísað á bug aðandmælaréttur 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotinn gagnvart stefnendumvið meðferð málsins. Stefnendur komu athugasemdum sínum og gögnum að og varítarlega farið yfir sjónarmið þeirra. Fullyrðingar stefnenda um annað séuósannaðar. Stefndi íslenska ríkiðmótmælir málsástæðum stefnenda sem lúta að banni við lagningu háspennulínavegna friðlýsingar, enda liggi ekkert fyrir um friðlýsingu svæðisins sem vísaðsé til í stefnu. Stefndi íslenska ríkiðgeri ekki athugasemd við að máli þessu sé beint að honum samhliða stefndaLandsneti hf. Stefndi íslenska ríkið vísar í málsástæður stefnda Landsnets hf.að því leyti sem þær samrýmast málatilbúnaði hans. Til stuðnings málskostnaðarkröfu vísar stefndi tilXXI. kafla laga nr. 91/1991.V. Í máli þessu krefjast stefnendurógildingar ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins um að heimilastefnda Landsneti hf. að taka eignarnámi landspildu úr landi Reykjahlíðar vegnalagningar tveggja 220 kV háspennulína, Kröflulínu 4 og 5, og jafnframt aðkvöðum vegna þessara framkvæmda verði aflýst af jörðum þeirra. JörðinReykjahlíð er óskipt í eigu stefnenda og eigenda fimm annarra jarða íSkútustaðahreppi. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar má engan skylda til að láta af hendi eign sína nemaalmenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og skal fullt verð komafyrir. Lagaheimild fyrir umdeildu eignarnámi er að finna í 23. gr. raforkulaganr. 65/2003 þar sem kveðið er á um að ráðherra geti heimilað flutningsfyrirtækiað framkvæma eignarnám vegna framkvæmda á grundvelli laganna enda hafi fyrirtækiðekki náð samkomulagi við landeiganda um þær framkvæmdir. Sönnunarbyrðin fyrirþví að skilyrði til eignarnáms samkvæmt framangreindum ákvæðum séu fyrir hendihvílir á stefndu og sömuleiðis sönnunarbyrðin fyrir því að gætt hafi veriðréttra málsmeðferðarreglna.i. Fyrsta málsástæða stefnendalýtur að því að skilyrði eignarnáms samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnarséu ekki fyrir hendi þar sem almenningsþörf krefjist ekki þeirra framkvæmda semeignarnámi er ætlað að þjóna. Í þessu efni er þó ekki ágreiningur um að þörf séá auknum raforkuflutningi á svæðinu og því hvorki mótmælt af hálfu stefnenda aðnauðsynlegt sé að tengja raforkuframleiðslu á Þeistareykjum við iðnaðarsvæðið áBakka, svo sem gera á með lagningu Kröflulínu 4, né að nauðsynlegt sé aðstyrkja raforkuflutningskerfið með lagningu Kröflulínu 5. Svo sem lýst er íatvikalýsingu dómsins er fyrirhugað að línurnar liggi samsíða frá Kröflu aðtengivirki á Hólasandi sem ráðgert er að reisa. Kröflulína 4 heldur svo áframað Þeystareykjum og þaðan að Bakka og er á uppdráttum nefnd Þeystareykjalína 1.frá Þeistareykjum að Bakka. Þá er ráðgert að önnur lína muni liggja frátengivirki á Hólasandi að Rangárvöllum við Akureyri. Þótt nauðsyn raforkuflutnings áframangreindu svæði sé óumdeild byggja stefnendur á því að fyrirhugaðarframkvæmdir gangi gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttarþar sem ekki hafi farið fram fullnægjandi rannsókn á því hvort ná megimarkmiðum framkvæmdarinnar með öðrum og minna íþyngjandi hætti auk þess semákvörðun um að reisa línurnar hafi verið tekin á grundvelli forsendna sem ekkiséu lengur fyrir hendi. Í því efni vísa stefnendur til þess að þegarundirbúningur framkvæmdanna hófst hafi verið fyrirhugað að reisa álver á Bakkasem sé mun orkufrekari starfsemi en kísilverið sem nú sé verið að reisa. Hvað meðalhófsregluna varðar þábyggja stefnendur á því að unnt sé að flytja raforku á svæðinu með öðrum hættiog nefna nokkrar leiðir í því efni. Í fyrsta lagi að ekki sé þörf fyrir þámiklu flutningsgetu sem Kröflulína 4 og 5 muni anna, en tvær 132 kV loftlínureða ein 220 kV lína hafi fullnægjandi flutningsgetu. Þá telja stefnendurmögulegt og æskilegt að leggja jarðstreng í stað loftlínu. Byggja stefnendur áþví að borið hafi að leggja línunar sem jarðstreng á öðrum stað, þ.e. norðurfrá Stóra-Víti, vestan á Hágöngum og út fyrir Sandmúla og þaðan til vesturs. Áþessari leið séu nú þegar vegaslóðar og því muni jarðrask af framkvæmdunumverða í lágmarki. Loks sé mögulegt að fara blöndu af ofangreindum leiðum. Svosem nánar er rakið í kaflanum um málsástæður stefnenda byggja þeir á því aðstefndu hafi ekki valið þá leið sem hagfelldust sé út frá umhverfissjónarmiðumog í raun ekki tekið til raunverulegrar og hlutlægrar skoðunar önnur og minnaíþyngjandi úrræði. Stefndi Landsnet annast flutningraforku og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga nr. 65/2003,sbr. 2. gr. laga um stofnun Landsnets hf. nr. 75/2004. Fyrirtækið hefur m.a.þær skyldur að byggja upp flutningskerfi á hagkvæman hátt að teknu tillit tilöryggis, skilvirkni, áreiðaleika afhendingar, gæða raforku og stefnustjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis svo sem kveðið er á um í 1. mgr. 9.gr. raforkulaga og nánar lýst í síðari málsgreinum sömu greinar, svo sem þeimlögum var breytt með lögum nr. 26/2015, sem tóku gildi 4. júní það ár. Í 9. gr.a í lögunum er nú nánar gerð grein fyrir því að fyrirtækið hafi skyldur til aðgera kerfisáætlun, þar sem sett er fram langtímaáætlun til tíu ára sem sýnifyrirhugaða uppbyggingu á meginflutningskerfinu, og framkvæmdaáætlun sem sýniákvarðanir um fjárfestingar til næstu þriggja ára þar sem greining valkosta erútskýrð og rökstuddur sá kostur sem valinn er. Orkustofnun skal samþykkjakerfisáætlunina og hafa eftirlit með framkvæmd hennar sbr. 9. gr. b í sömulögum. Áður var áskilið að flutningsfyrirtæki þyrfti leyfi stofnunarinnar fyrirnýjum raflínum samkvæmt 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Af framangreindu má ráða aðákvarðanir um flutningsgetu og uppbyggingu raforkukerfisins byggja samkvæmtnúgildandi lögum á áætlunum til lengri tíma og framkvæmdaáætlun til skemmritíma, sem settar eru fram í kerfisáætlun stefnda Landsnets sem samþykkt er afOrkustofnun sem jafnframt hefur eftirlit með framkvæmdum á grundvelli hennar. Í kerfisáætlun 2015-2024, frá ínóvember 2015, er lýst fyrirætlunum um lagningu 220 kV línu frá Kröflu aðÞeystareykjum (Kröflulína 4). Línunni er ætlað að tengja Þeistareykjavirkjunvið meginflutningskerfi raforku í landinu og ásamt Þeystareykjalínu 1 að tengjaiðnaðarsvæðið á Bakka við meginflutningskerfið. Í kerfisáætlun Landsnets hf. erflutningsþörf línunnar metin um 400 MVA. Orkustofnun samþykkti áætlunina ánathugasemda um áætlaða flutningsgetu. Í minnisblaði verkfræðistofunnar Lotu frá29. júní 2016 er sérstaklega vikið að þessari forsendu um flutningsþörflínunnar og segir að kallað hafi verið eftir nánari skýringum frá stefndaLandsneti hf. vegna þessa atriðis. Segir síðan að áætluð nýting áÞeistareykjasvæðinu hafi verið metin allt að 200 MW og gert sé ráð fyrireðlilegri uppbyggingu á Bakka umfram það sem þegar hafi verið ákveðið. Fyrir220 kV línu með einföldum leiðara sé 400 MVA eðlileg flutningsgeta. Jafnframter tekið fram í skýrslunni að ásýnd og stofnkostnaður línu breytist lítið viðþað eitt að auka flutningsgetu hennar. Niðurstaða sérfræðinga Lotu er sú aðflutningsþörf línunnar sé skynsamlega metin 400 MVA. Að virtum framangreindum gögnumog þeim skyldum sem hvíla á stefnda Landsneti hf. að lögum, telur dómurinnekkert komið fram í málinu sem styður staðhæfingar stefnenda um að framangreindforsenda um nauðsynlega flutningsgetu Kröflulínu 4 sé ofmetin. Þá verður aðhorfa til þess að svo að unnt sé að tryggja flutningsgetu fyrir 400 MVA ásamtþví að uppfylla skilyrði um svonefnt N-1 afhendingaröryggi, svo sem það er skilgreintí kerfisáætlun stefnda, er þörf á tveimur línum í rekstri. Er sú málsástæðastefnenda, að ein 220 kV lína sé fullnægjandi til að mæta viðhlítandiöryggisstigi, ekki studd haldbærum rökum. Er því ekki á það fallist meðstefnendum að ein 220 kV lína sé raunhæfur valkostur í stað Kröflulínu 4 og 5miðað við þær forsendur um rekstrar- og afhendingaröryggi sem áður greinir ogstefnendur hafa í reynd ekki mótmælt. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsinsað stefndu hafi sýnt fram á að þörf sé á tveimur 220 kV háspennulínum til að náþví markmiði sem að er stefnt. Var ákvörðun stefnda Landsnets um lagninguslíkra lína og beiðni um eignarnám á þeim grundvelli því ekki í andstöðu viðmeðalhófsreglu stjórnskipunar- eða stjórnsýsluréttar að þessu leyti. ii. Verður þá vikið að þeirrimálsástæðu stefnenda að borið hafi að leggja raflínurnar í jörð á öðrum stað enfyrirhugað línustæði er. Byggja þeir á því að sú aðferð sé minna íþyngjandi enlagning háspennulína ofanjarðar auk þess sem hún hafi í för með sér mun minnaumhverfistjón. Hvað staðarval varðar bera gögnmálsins með sér að áform stefnda Landsnets hf. um að leggja línurnar á þeimstað sem umdeild eignarnámsheimild gerir ráð fyrir, hefur legið fyrir í mörgár. Þannig voru mögulegar línuleiðir kynntar í svæðisskipulagi háhitasvæða íÞingeyjarsýslum 2007-2025, sem staðfest var af umhverfisráðherra 16. janúar2008. Einnig er gert ráð fyrir þessari línuleið í aðalskipulagiSkútustaðahrepps 2011-2023, sem var samþykkt í sveitarstjórn 21. febrúar 2013og birt í B-deild Stjórnartíðinda 3. maí s.á og í deiliskipulagi vegnastækkunar Kröfluvirkjunar, sem samþykkt var 14. nóvember 2013 og 8. maí 2014 ogbirt í B-deild Stjórnartíðinda 3. júní 2014. Stefnendur byggja á því að línanætti fremur að liggja norður frá Stóra-Víti, vestan á Hágöngum og út fyrirSandmúla og síðan eftir slóða þangað til vesturs. Þessi leið er í stórumdráttum svipuð einni af þeim línuleiðum sem skoðaðar voru við gerð áðurnefndssvæðisskipulags háhitasvæða í Þingeyjarsýslum og er þar nefnd kostur C3, semgerir ráð fyrir línu austan Gæsafjalla. Segir í greinargerð skipulagsins, ummat á samanburði þessarar leiðar við aðra kosti, þ.á m. þá leið sem ákveðinvar, að náttúrverndargildi leiðarinnar sé mjög hátt vegna víðerna norðaustanGæsafjalla og Leirhnjúkshrauns. Var niðurstaða svæðisskipulagsáætlunar sú aðvelja ekki þessa línuleið heldur þá sem hér er deilt um þar sem sá valkosturvar talinn falla best að þeirri stefnu sveitarfélaganna að líta til allsskipulagssvæðisins og takmarka áhrif við sem fæstar landslagsheildir ogviðhalda þar með landslagsheild austan Gæsafjalla. Í framangreindu mati vargert ráð fyrir að um loftlínu yrði að ræða og eru sjónarmiðin sem talin erumæla gegn þessari leið m.a. þau að með henni yrði stærra svæði fyrir sjónrænumáhrifum og samlegðaráhrif framkvæmdanna myndu tapast þar sem eftir sem áðuryrði að styrkja línu milli Kröflu og Akureyrar. Í ljósi tæknilegra takmarkanavið lagningu jarðstrengs, sem nánar er vikið að síðar, er það mat dómsins aðstefnendur hafi ekki fært fyrir því haldbær rök að við val á línustæði hafiskort á að metnir hafi verið aðrir tækir kostir eða valin sú leið sem, þegar áheildina er litið, var talin valda minnstum umhverfisáhrifum. Líta verður svo á að ímálatilbúnaði stefnenda felist einnig, óháð ákvörðun um hvar umdeildarháspennulínur eigi að liggja, sú sjálfstæða málsástæða að línurnar hafi átt aðleggja í jörð en ekki sem loftlínur með vísan til meginreglunnar um að gætaskuli meðalhófs við töku íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana. Til þess að til álitakomi að taka afstöðu til röksemda sem stefnendur færa fram til stuðningsþessari málsástæðu, er nauðsynlegt að skoða fyrst þá málsástæðu stefndu aðmiklar tæknilegar takmarkanir séu á lengd jarðstrengs. Vísa stefndu í þessusambandi til skýrslu stefnda Landsnets hf. og verkfræðistofunnar Eflu frá því ímaí 2016 þar sem athugaður er sá möguleiki að leggja Kröfulínu 4 sem jarðstrengá sama stað og fyrirhugaðri loftlínu er ætlað að vera. Í skýrslunni er lýstþeirri niðurstöðu greiningarvinnu að ekki sé mögulegt að leggja jarðstreng allalínuleiðina. Helsta ástæða þess er sögð lágt skammhlaupsafl í endapunktumlínuleiðarinnar og mikil launaflsframleiðsla jarðstrengja sem leiði til þess aðekki sé mögulegt að tryggja, við mismunandi rekstrarskilyrði, að spennan íendapunktum línuleiðarinnar haldist innan þeirra marka sem skilgreind eru í 11.gr. reglugerðar nr. 1048/2004. Samkvæmt því sem þar komi fram skulikerfisspenna haldast innan ± 10% vikmarka og að hámarks spennuþrep við tengingueða útleysingu línunnar sé 5%. Að auki er nefnt að undirsegulmögnunvinnslueininga í Kröflu og að Þeistareykjum, vegna launaflsframleiðslujarðstrengsins, takmarki einnig hve löng jarðstrengslögnin geti orðið. Þá ergreint frá því að möguleikar á notkun jarðstrengs á einum stað ímeginflutningskerfinu ráðist ekki einvörðungu af staðháttum og aðstæðum áviðkomandi línuleið heldur einnig af þáttum sem varði tæknilega atriði íflutningskerfinu í heild. Þannig geti jarðstrengur á einum stað í kerfinu haftáhrif á mögulega lengd slíkra strengja á öðrum stöðum. Í skýrslunni er greint frá þvíað rannsakað hafi verið hvort unnt væri að leggja Kröflulínu 4 sem jarðstrengog í því efni hafi þrír möguleikar verið skoðaðir, þ.e. að leggja alla línuna íjörð eða annars vegar 11 km og hins vegar 16 km af línunni. Í síðarnefndutveimur tilvikum var gert ráð fyrir að jarðstrengurinn lægi frá Kröflu.Niðurstaða framangreindrar skoðunar var sem áður greinir sú að útlokað væri aðleggja alla línuna í jörð. Mögulegt væri að leggja 16 km af leiðinni semjarðstreng að því gefnu að Kröflulína 3 væri komin í rekstur og væri öll lögðmeð loftlínu en án Kröflulínu 3 væri ekki ráðlagt að leggja meira en 11 km aflínunni í jörðu. Í málinu liggja fyrir umsagnirþriggja aðila um framangreinda athugun stefnda Landsnets hf. og Eflu, þ.e.minnisblað Lotu ehf. frá 29. júní 2016, minnisblað Alta ehf. frá 6. júlí 2016og skýrsla Orkustofnunar þann sama dag. Stefnendur byggja á því að þau gögnhafi ekki sönnunargildi í málinu. Skýrsla Orkustofnunar sé rýr og fjalli ekkium málið heildstætt og með því að afla hennar geti stefndi íslenska ríkið ekkivikið sér undan skyldu sinni til að rannsaka málið. Þá vinni Lota ehf. og Altaehf. talsvert mikið fyrir stefnda Landsnet hf. og svo hafi einnig verið í tíðforvera þess stefnda, Landsvirkjunar hf. Í því ljósi séu félögin tvöfjárhagslega háð báðum stefndu og geti því ekki talist óhlutdrægir álitsgjafar. Þótt fallast megi á það meðstefnendum að það geti rýrt gildi umsagnar ráðgjafafyrirtækis, sé sýnt fram áað fyrirtækið sé sterklega háð tekjum frá einum aðila máls, verður ekki á þaðfallist að gögn frá slíku fyrirtæki sé af þeirri ástæðu einni að vettugivirðandi. Verður að leggja mat á slík gögn eftir efni og atvikum hverju sinni.Í því efni er óhjákvæmilegt að horfa til þess að stefnendur hafa ekki lagt framönnur gögn sem veita vísbendingar um að þær niðurstöður í umsögnumfyrirtækjanna, sem lúta að raffræðilegum þáttum, séu rangar eða ófullnægjandi.Hvað snertir umsögn Orkustofnunar er til þess að líta að það er lögbundiðhlutverk hennar að vera stjórnvöldum til ráðgjafar um orkumál, sbr. 2. gr. laganr. 87/2003, um Orkustofnun. Verður því að telja það eðlilegan þátt írannsóknarskyldu ráðuneytisins að afla umsagnar stofnunarinnar og til þessfallið að veita nánari upplýsingar í aðdraganda ákvörðunar um eignarnám. Lokser staðhæfing stefnenda, þess efnis að þeim hafi ekki gefist kostur á að látavinna sambærileg minnisblöð fyrir sitt leyti, ósönnuð og raunar í ósamræmi viðatvik málsins eins og þau verða ráðin af framlögðum gögnum. Í minnisblaði Alta ehf. er tekiðfram að ekki sé tekin afstaða til raffræðilegra og kerfisfræðilegra þátta ískýrslu stefnda Landsnets hf. og verkfræðistofunnar Eflu og það sagt vera íhöndum annarra sérfræðinga. Í minnisblaði Lotu ehf. kemur fram að sérfræðingará þeirra vegum hafi lagt mat á skammhlaupsafl á svæðinu og niðurstaða þeirrahafi verið sú sama og komi fram í skýrslunni. Niðurstaða Lotu ehf., hvað varðarmögulega hámarkslengd jarðstrengs, er nokkurn veginn sú sama og stefndiLandsnet hf. og Efla komust að, eða 10,8 km, að því gefnu að línan verði lögð íjörðu sem næst Kröfluvirkjun þar sem sterkust tenging er við núverandimeginflutningskerfi. Loks segir í bréfi Orkustofnunar til atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins 6. júlí 2016 að stofnunin geri hvorki athugasemdir viðniðurstöðu skýrslunnar að því er varðar tæknilegar hliðar málsins nékostnaðarútreikninga og lagalegar forsendur. Að mati dómsins eru þærskýringar sem fram koma í skýrslu stefnda Landsnets hf. og verkfræðistofunnarEflu, og studdar eru niðurstöðu Lotu ehf. og Orkustofnunar, varðandi áhriflaunaflsframleiðslu jarðstrengja og lágs skammhlaupsafls til takmörkunar áhámarkslengd mögulegs jarðstrengskafla, vel rökstuddar. Á hinn bóginn erniðurstöðum greiningarvinnunnar um raffræðileg lengdartakmörk jarðstrengjaaðeins lauslega lýst í orðum án þess að birtar séu tölulegar niðurstöður eðagröf sem sýna hvers vegna mögulegt sé að notast við 11 km jarðstrengslögn oghvers vegna 16 km jarðstrengslögn uppfylli ekki fyrrnefnd skilyrði. Því ererfitt að meta á grundvelli þess sem fram kemur í skýrslunni hvort sá hluti semsnýr að raffræðilegum lengdartakmörkum jarðstrengslagnarinnar hafi veriðnægjanlega ítarlegur svo að unnt hafi verið að staðfesta þessi lengdartakmörkvið rýni á skýrslunni. Þrátt fyrir þennan annmarka verður að teljaniðurstöðurnar trúverðugar að teknu tillititil þeirra útskýringa sem veittar eru um takmarkandi áhrif launaflsframleiðslujarðstrengja og lágs skammhlaupsafls á lengd þeirra. Enn fremur kemur súniðurstaða heim og saman við niðurstöður annarrar skýrslu stefnda Landsnets hf.og fleiri aðila frá 12. febrúar 2015. Sú skýrsla fjallar um lagningujarðstrengja á hærri spennu í raforkuflutningskerfinu og er þar sýnt meðtölulegum niðurstöðum og gröfum hvernig skammhlaupsafl og launaflsframleiðslajarðstrengja hafi takmarkandi áhrif á mögulega lengd 220 kV jarðstrengs. Aðmati dómsins fela þau sérfræðilegu gögn sem að framan er lýst því í sérfullnægjandi skoðun á þeim möguleika að leggja Kröflulínu 4 í jörð í staðloftlínu. Að virtu öllu því sem að framaner rakið verður að leggja til grundvallar við úrslausn málsins að útilokað séaf tæknilegum ástæðum að leggja meira en 16 km af Kröflulínu 4 í jörðu, enheildarlengd línunnar er tæplega 33 km. Skýrsla Metsco, Energy Solution, semstefnendur halda fram að sýni fram á annað, getur ekki haggað þessariniðurstöðu, enda felur hún ekki í sér rannsókn á þeirri línulögn sem hér umræðir. Loks er fallist á það með stefndu að sömu raffræðilegu ástæðurnar liggiað baki ályktun um að fyrirhuguð Kröflulína 5 verði ekki lögð í jörð fremur enKröflulína 4, þótt ekki sé með skýrum hætti vikið að þessu atriði í gögnummálsins.iii. Kemur þá að endingu til skoðunarhvort stefnda Landsneti hf. hafi borið, í ljósi framangreindrar niðurstöðu átæknilegum möguleikum jarðstrengs, að taka ákvörðun um að leggja hluta afKröflulínu 4 í jörð. Við ákvörðun þar að lútandi ber að líta til þess markmiðsraforkulaga nr. 65/2003 að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi sbr. 1.gr. laganna og þeirra atriða sem talin eru upp í 1. -5. tölul. greinarinnar,þar sem nánar er lýst atriðum sem líta beri til í því efni, m.a. skilvirkni oghagkvæmni flutningskerfisins, öryggi þess og umhverfissjónarmiða. Þá er í 9.gr. laganna, svo sem henni var breytt með 2. gr. laga nr. 26/2015, nánarfjallað um skyldur stefnda Landsnets hf. sem flutningsfyrirtækis. Þar segir aðflutningsfyrirtæki skuli byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknutillit til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar, gæða raforku ogstefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Sú stefna liggurfyrir í þingsályktun nr. 11/144 sem samþykkt var á Alþingi 28. maí 2015. Af framangreindu má ráða aðlöggjafinn hefur mælt fyrir um helstu sjónarmið sem líta ber til við ákvörðunum hvernig flutningskerfi raforku er byggt upp. Þar á meðal leiðir af lögum aðlíta ber til stefnu stjórnvalda. Þótt slík stefnumótun verði að rúmast innanlaga og samrýmast þeim, þ.á m. markmiðum 1. gr. raforkulaga, er hafnaðsjónarmiðum stefnenda um að þingsálytkunin sé þýðingarlaus við úrlausn málsins. Í grein 1.3 í þingsályktuninnisegir að meginreglan skuli vera sú að í meginflutningskerfi raforku skulinotast við loftlínur nema annað sé talið hagkvæmara eða æskilegra, m.a. út frátæknilegum atriðum eða umhverfis- eða öryggissjónarmiðum. Þá eru í sömu greinsett fram tiltekin viðmið þar sem talin eru upp í fimm liðum þau tilvik eðaaðstæður sem réttlætt geta val á dýrari kosti. Stefnendur mótmæla hins vegarniðurstöðu stefnda Landsnets hf. um að það sé dýrara að leggja jarðstreng enloftlínu. Við útreikninga stefnda umkostnað vegna loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar hefur veriðstuðst við núvirtan stofnkostnað svo sem mælt er fyrir um í fyrrnefndri greinþingsályktunarinnar. Ekki er fallist á það með stefnendum að það leiði af 1.gr. raforkulaga eða öðrum ákvæðum laga eða stjórnvaldsfyrirmæla að þessi aðferðsé ólögmæt. Verður því að leggja til grundvallar að það sé meira en tvisvarsinnum dýrara að leggja jarðstreng en loftlínu á hinu umdeilda svæði svo semútreikningar stefnda Landsnets hf. bera með sér. Jafnvel þótt á það verðifallist að þetta atriði þurfi ekki að ráða úrslitum um hvort jarðstrengur getiengu að síður talist þjóðhagslega hagkvæmari lausn samkvæmt markmiðumraforkulaga er hér engu að síður um að ræða eitt af þeim atriðum sem stefndaLandsneti hf. bar að líta til við heildarmat sitt. Þá verður að horfa til þessað það landsvæði sem deilt er um í máli þessu fellur ekki undir nein þau viðmiðsem talin eru upp í nefndri grein þingsályktunarinnar um að réttlætt geti aðdýrari kostur sé valinn. Að auki kemur fram í gögnum málsins að lagningjarðstrengs á einum stað á meginflutningsleiðum raforkukerfisins, hafi verulegáhrif á möguleika til að leggja raflínur í jörð á öðrum stöðum áNorð-austurlandi. Myndi því ákvörðun stefnda Landsnets hf. um að leggajarðstrengi í stað loftlína skerða möguleika á því að nýta þennan kost á öðrumstöðum í landshlutanum þannig að markmiðum 1. gr. raforkulaga væri í heildsinni betur þjónað.Af öllu því sem aðframan er rakið er ekki fallist á það með stefnendum að brotið hafi verið gegnreglum stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttar um meðalhóf þegar atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytið heimilaði umdeilt eignarnám vegna lagningar Kröflulínu4 og 5 í landi stefnenda. Er því hafnað að stefndu hafi litið fram hjáraunhæfum kosti sem væri minna íþyngjandi en fyrirhuguð framkvæmd kemur til meðað vera. Vegur þar þyngst sú niðurstaða dómsins að stefndu hafi meðfullnægjandi hætti rannsakað þann möguleika að leggja jarðstreng í staðloftlína og jafnframt að niðurstaða þeirrar rannsóknar sé í grófum dráttum súað tæknilega sé ómögulegt að leggja nema takmarkaðan hluta þeirra í jörð á þvísvæði sem hér um ræðir. iv. Rannsóknir þær sem framangreindniðurstaða dómsins byggist á, voru að stærstum hluta gerðar að tilhlutanatvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, eftir að stefndi Landsnet hf. hafðióskað eftir heimild til eignarnáms á landi stefnenda. Í greinargerð stefndaríkisins kemur fram að tilefni þess að ráðist var í þessa rannsókn hafi veriðniðurstaða Hæstaréttar í dómum sem féllu 25. apríl 2016 í málum 511-513/2015 ogmáli 541/2015. Dómurinn lítur svo á að með réttu lagi hefði þessi rannsókn áttað vera hluti af samanburði á valkostum sem á að fara fram á fyrri stigum máls.Umdeild framkvæmd var matsskyld skv. lögum nr. 106/2000, um mat áumhverfisáhrifum, og í 9. gr. þeirra laga er kveðið á um að í frummatsskýrsluframkvæmdaraðila skuli ávallt gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greinakoma og umhverfisáhrifum þeirra. Auk þess er í núgildandi ákvæðum raforkulagakveðið á um að í framkvæmdahluta kerfisáætlunar skuli greining valkosta útskýrðog rökstuddur sá kostur sem valinn er sbr. m.a. 2. tölul. 2. mgr. 9. gr. a ílögunum. Með rannsókn þeirri semráðuneytið hafði forgöngu um var leitast við að bæta úr áðurlýstum annmarka ámálsmeðferð. Er það mat dómsins að þetta hafi verið gert með fullnægjandi hættiáður en umdeild ákvörðun atvinnuvegaráðuneytisins var tekin, sbr. 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður ákvörðun um eignarnám því ekki ógilt ágrundvelli ófullnægjandi rannsóknar málsins. v. Í öðru lagi byggja stefnendurkröfu um ógildingu ákvörðunar ráðuneytisins á því að stefndu hafi annars vegarbrotið gróflega gegn skyldu sinni til samráðs við þau og aðra landeigendur viðundirbúning framkvæmdarinnar og hins vegar að samningar við þau hafi ekki veriðreyndir til þrautar. Hvað skort á samráði áhrærirbyggja stefnendur á því að brotið hafi verið á rétti þeirra sem landeigenda tilvirkrar þátttöku í ákvarðanatöku um tilhögun framkvæmdar frá upphafi þegarallir valkostir hafi verið opnir og möguleiki verið á að hafa áhrif á ákvörðunum staðarval og önnur atriði. Í löggjöf um skipulagsmál og matá umhverfisáhrifum er almenningi víða tryggður réttur til upplýsinga og til aðgera athugasemdir við framkvæmdir. Þannig má af gögnum málsins ráða að þástefnumörkun að leggja háspennulínur á hinu umdeilda svæði sé að finna ísvæðisskipulagi um háhitasvæði í Þingeyjasýslum, sem staðfest var afumhverfisráðherra í janúar 2008 en hafði áður verið til umfjöllunar ísamvinnunefnd sveitarstjórna á svæðinu frá því í ársbyrjun 2007, í samræmi viðákvæði 6. mgr. 12. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að fram hafi farið lögboðinkynning á tillögu að svæðisskipulaginu og vinnu samvinnunefndarinnar, en skv.13. gr. þeirra laga skyldu tillögur samvinnunefndarinnar kynntar opinberlegabæði fyrir og eftir afgreiðslu þeirra úr nefndinni. Frummatsskýrsla, um mat áumhverfisáhrifum, stefnda Landsnets hf. var auglýst opinberlega á tímabilinu28. apríl til 14. júní 2010, sbr. 10. gr. laga nr. 106/2000 um mat áumhverfisáhrifum. Matsskýrsla stefnda Landsnets hf. lá fyrir 5. október 2010 ogálit Skipulagsstofnunar 24. nóvember sama ár. Þá er gert ráð fyrir umdeildumháspennulínum á aðalskipulagi Skútustaðahrepps 2011-2023 sem var samþykkt í sveitarstjórn21. febrúar 2013 og í deiliskipulagi vegna stækkunar Kröfluvirkjunar semsamþykkt var 14. nóvember 2013. Í öllum tilvikum sem að framaneru rakin voru ákvarðanir kynntar almenningi og honum gefinn kostur á að komaað athugasemdum. Telur dómurinn einsýnt að sú staðhæfing stefnenda fái ekkistaðist að brotið hafi verið á rétti þeirra til þátttöku í ákvarðanatöku umtilhögun framkvæmdarinnar en þau hafi aftur á móti kosið að gera ekkiathugasemdir eða hreyfa mótmælum fyrr en við gerð aðalskipulagsSkútustaðahrepps, sem unnið var á árunum 2011 til 2013 og svo aftur árið 2015,þegar þau óskuðu eftir því að Skipulagsstofnun endurskoðaði álit sitt um mat áumhverfisáhrifum frá árinu 2010. Hins vegar byggja stefnendur áþví að stefndi Landsnet hf. hafi ekki reynt til þrautar að ná samningum viðstefnendur um afnot af landi þeirra vegna umdeildra lína. Í þessu efni telurdómurinn að líta verði til þess á hvaða grundvelli stefndi Landsnet hf. leitaðitil landeigenda Reykjahlíðar, þar með talið stefnenda, um greiðslu bóta vegnafyrirhugaðra framkvæmda á landi þeirra. Í VI. kafla raforkulaga er að finnafyrirmæli um skyldu þessa stefnda til að eiga viðræður við landeigendur umafnot á landi þeirra og kvaðasetningu í þágu flutningskerfis raforku í landinu.Í 21. og 23. gr. laganna eru enn fremur fyrirmæli um skyldu landeigenda til aðheimila slík afnot en þau séu óheimil nema samkomulag hafi náðst um endurgjaldfyrir slík landnot eða eignarnám hefur farið fram og umráðataka samkvæmt því.Af fyrirmælum 23. gr. raforkulaga má svo ráða að flutningsfyrirtæki beri að sjátil þess að slíkt samkomulag náist en ef það næst ekki beri því að krefjasteignarnáms á nauðsynlegu landi. Af skriflegum samskiptum millistefnenda og stefnda Landsnets hf. og staðfestum fundargerðum funda þeirra frá10. desember 2014, þegar sá stefndi leitaði fyrst til stefnenda um samningavegna afnota og kvaðasetningar á landi þeirra og þar til samningaviðræðum viðstefnendur var slitið 22. júlí 2015, má ráða að stefnendur hafi ekki fellt sig viðað samningaviðræður við stefnda Landsnet hf. lytu einvörðungu endurgjaldi fyrirafnot af landi og kvaðir sem því fylgdu. Leituðust þau þess í stað við að fástefnda til að falla frá áformum sínum um lagningu umdeildra háspennulína.Fallast verður á það með stefndu að þegar hér var komið sögu hafi þau atriðihins vegar ekki getað verið grundvöllur viðræðna milli aðila. Ákvarðanir semlutu að öðru línustæði eða annars konar línum höfðu þá fyrir löngu verið teknarog stefnendur átt kost á að koma að andmælum og athugasemdum á fyrri stigum.Verður þannig ekki á það fallist að stefnda Landsneti hf. hafi á þessu stigimálsins verið rétt eða skylt að taka þátt í viðræðum við landeigendur umframkvæmdaatriði sem þá þegar voru til lykta leidd eftir lögbundnum leiðum. Af sömu gögnum má ráða aðstefndi Landsnet hf. bauð margsinnis til fundar, bauð stefnendum að veljafundartíma og veitti þeim fresti til að svara erindum og koma með athugasemdir.Stefnendur mættu báðir á fundi 4. maí og 30. júní 2015. Á síðari fundinum lögðunokkrir landeigendur, þar á meðal stefnendur, fram bókun þess efnis að þauteldu ekki, a.m.k. að svo stöddu, vera efni til að ræða tilboð stefndaLandsnets hf. um bætur vegna vegna lagningar Kröflulínu 4 og 5 um land þeirra.Er í yfirlýsingunni m.a. vísað til erindis stefnenda til Skipulagsstofnunar meðbeiðni um endurskoðun umhverfismats framkvæmdanna. Þá eru meðal gagna málsinssamskipti stefnda Landsnets hf. við lögmann stefnenda eftir að óskað varheimildar til eignarnáms þar sem sá stefndi reyndi árangurslaust að leitasamninga við stefnendur. Verður af framlögðum gögnum ekki annað ráðið en aðstefnendur hafi skýrt tekið fram að þau vildu ekki ganga til samninga á þessumtíma um þau atriði sem stefnda Landsneti hf. bar að leita eftir samningum umskv. 23. gr. raforkulaga. Ekki er fallist á að stefnda Landsneti hf. hafi boriðað verða við beiðni stefnenda um að beðið yrði niðurstöðu Skipulagsstofnunarvið erindi stefnenda frá 11. maí 2015 um endurskoðun á áliti þeirrar stofnunará umhverfisáhrifum frá árinu 2010. Af því sem að framan er rakiðtelur dómurinn einsýnt að stefndi Landsnet hf. hafi reynt með fullnægjandihætti að semja við landeigendur Reykjahlíðar, þar með talið stefnendur, bæðiáður og eftir að beiðni um eignarnám var lögð fram, meðal annars eftir aðrannsókn að tilstuðlan ráðuneytisins á frekari kostum fyrir flutning raforku umland stefnenda lá fyrir. Er því hafnað þeirri málsástæðu stefnenda að ákvörðunráðuneytisins geti sætt ógildingu á þeirri forsendu að samningaviðræður í aðdragandaþess að eignarnámið var heimilað hafi verið ófullnægjandi. vi.Af hálfu stefnendaer loks á því byggt að andmælaréttur þeirra, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, hafi ekki verið virtur við hina umdeildu ákvörðun um eignarnám. Hér aðframan hefur verið fjallað um bréfaskipti málsaðila í aðdraganda umræddrarákvörðunar. Stefnendur vísa til þess að ráðuneytið hafi stutt ákvörðun umeignarnám við gögn sem stefnendur hafi ekki fengið tækifæri til að tjá sig um.Nánar tiltekið er vísað til minnisblaðs Lotu ehf. frá 29. júní 2016,minnisblaðs Alta ehf. frá 6. júlí 2016 og álit Orkustofnunar frá 6. júlí 2016. Að mati dómsins verður að metaheildstætt málsmeðferð ráðuneytisins vegna fyrrgreindrar ákvörðunar umeignarnám. Í því ljósi verður ekki fram hjá því litið að stefnendum var ítrekaðveitt tækfæri til að koma að andmælum sínum eftir að eignarnámsbeiðni stefndaLandsnets hf. var lögð fram hjá ráðuneytinu 21. september 2015. Stefnendum varþannig boðið að koma að sjónarmiðum sínum með bréfum ráðuneytisins 14. október2015, 10. febrúar 2016 og 5. apríl 2016. Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands 12.maí 2016 taldi ráðuneytið þörf á frekari rannsókn á þeim kosti að leggjaKröflulínu 4 og 5 í jörðu svo sem áður greinir. Svör bárust frá stefnda Landsnetihf. 31. maí 2016 við bréfi ráðuneytisins 20. sama mánaðar, en með því fylgduýmis viðbótargögn, þar á meðal áðurnefnd skýrsla stefnda Landsnets hf. og Efluum athugun á möguleika jarðstrengs á svæðinu. Þann 2. júní 2016 sendiráðuneytið lögmanni stefnenda umrædd gögn Landsnets hf. og óskaði eftirandmælum landeigenda vegna þeirra fyrir 16. júní 2016. Með bréfi stefnenda 9.júní 2016 var óskað eftir fresti til 30. september 2016 til að bregðast viðhinum nýju gögnum, en meðal annars vildu stefnendur freista þess að ráðaverkfræðistofu til að greina og svara þeim upplýsingum sem fram komu í skýrslustefnda Landsnets hf. og verkfræðistofunnar Eflu. Þá kom fram sú krafa aðráðuneytið rannsakaði sérstaklega þá leið sem stefnendur hefðu lagt til vegnaKröflulína 4 og 5. Þeim langa fresti var hins vegar hafnað með bréfiráðuneytisins 27. júní 2016 og stefnendum þess í stað veittur andmælafresturtil 8. júlí 2016 og tekið fram að ráðuneytið hefði óskað eftir rýni á skýrslustefnda Landsnets hf. og Eflu hf. frá tveimur mismunandi ráðgjafafyrirtækjum,Lotu ehf. og Alta ehf., sem og frá Orkustofnun. Eins og aðstæðum var háttaðverður á það fallist að veiting viðbótarfrests til 30. september 2016 hefðiverið úr hófi með hliðsjón af málshraðareglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 9. gr.stjórnsýslulaga. Með bréfi ráðuneytisins 3. ágúst2016 var stefnendum að endingu veittur lokafrestur til 19. ágúst 2016 til aðkoma á framfæri athugasemdum og gögnum vegna málsins. Með því bréfi fylgduáðurnefnd gögn frá Lotu ehf., Alta ehf. og Orkustofnun. Athugasemdir stefnendabárust ráðuneytinu 18. ágúst 2016. Samkvæmt framangreindu er þaðniðurstaða dómsins að ráðuneytið hafi við meðferð eignarnámsbeiðni stefndaLandsnets hf., gefið stefnendum kost á að kynna sér öll framkomin gögn og koma aðandmælum innan eðlilegs frests. Stefnendur hafa ekki bent á einstök gögn semþeir telja sig ekki hafa haft tækifæri til að afla og leggja fyrir ráðuneytið íaðdraganda ákvörðunarinnar né heldur bent á sjónarmið sem ráðuneytinu hafi ekkiverið fullkunnugt um þegar umdeild ákvörðun var tekin. Var því ekki brotið áandmælarétti stefnenda sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga og verður ákvörðun umeignarnám því ekki felld úr gildi á þeim grundvelli.vii.Samkvæmt öllu þvísem nú hefur verið rakið er það álit dómsins að málsmeðferð atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins 14. október 2016, um að heimila Landsneti hf. eignarnámá landi stefnenda og leggja kvöð á jarðir þeirra því tengdu, og málsmeðferðstefnda Landsnets hf. í aðdraganda þess að beiðnin var sett fram, sé ekkihaldin annmörkum sem leitt geti til ógildingar ákvörðunarinnar. Verða stefnduþví sýknaðir af kröfu stefnenda. Rétt þykir eins og atvikum erhér háttað að hver aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Stefnendur njóta gjafsóknarsamkvæmt gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins frá 7. febrúar 2017 og er húntakmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Greiðist allurgjafsóknarkostnaður stefnenda því úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns þeirra, Magnúsar Óskarssonar hrl., sem þykirhæfilega ákveðin 1.200.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Mál þetta dæma IngibjörgÞorsteinsdóttir, héraðsdómari og dómsformaður, og meðdómsmennirnir SkúliMagnússon héraðsdómari og Hjörtur Jóhannsson rafmagnsverkfræðingur ph.d.D ó m s o rð : Stefndu, íslenska ríkið ogLandsnet hf., eru sýkn af kröfum stefnenda, Finns Sigfúsar Illugasonar ogKristínar Þuríðar Sverrisdóttur. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnenda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, MagnúsarÓskarssonar hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 745/2015
Kærumál Aðför Fjárnám Skuldajöfnuður
H ehf. krafðist þess að fjárnám yrði gert í eigum V til tryggingar kröfu sem félagið hafði öðlast á hendur V og íslenska ríkinu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 778/2013. Í málinu lá fyrir að tollstjóri hafði, áður en aðfararbeiðni H ehf. var lögð fram, lýst yfir skuldajöfnuði gegn dómkröfu H ehf. vegna vangoldins virðisaukaskatts félagsins. Við fyrirtöku gerðarinnar féllst sýslumaður á kröfu V um að fella gerðina niður þar sem skuldin hafði þegar verið greidd með skuldajöfnuði. Talið var að skilyrðum skuldajafnaðar hefði verið fullnægt þegar tollstjóri lýsti yfir skuldajöfnuði og að þess réttar hefði hann notið sem innheimtumaður ríkissjóðs án tillits til þess hvort íslenska ríkið hefði verið dómfelldi í áðurgreindu máli. Var því fallist á það með V að krafa H ehf. hefði þegar verið greidd með skuldajöfnuði og að sýslumanni hefði verið rétt að stöðva framgang gerðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2015 sem barst réttinum 2. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um fjárnám hjá varnaraðila fyrir nánar tilgreindri skuld. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði til greina krafa sín um fjárnám hjá varnaraðila fyrir skuld að fjárhæð 66.283.017 krónur auk dráttarvaxta og nánar tilgreinds kostnaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Atvik málsins eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var varnaraðila með dómi Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 778/2013 gert ásamt íslenska ríkinu að greiða sóknaraðila óskipt 44.819.764 krónur með dráttarvöxtum frá 21. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá var dómfelldu einnig gert að greiða sóknaraðila óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Í bréfum tollstjóra 2. og 21. október 2014 til sóknaraðila var vísað til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar og sagt að tollstjóri hefði til innheimtu gjaldfallnar kröfur ríkissjóðs á hendur sóknaraðila vegna vangoldins virðisaukaskatts. Í fyrra bréfinu var lýst yfir skuldajöfnuði gegn dómkröfunni vegna vangoldins virðisaukaskatts árin 2009 og 2010 en í því seinna gegn málskostnaðarkröfunni vegna virðisaukaskattskulda frá árinu 2010. Í málinu er ekki deilt um fjárhæðir og er ágreiningslaust að eftir framangreindar yfirlýsingar tollstjóra um skuldajöfnuð nam skuld sóknaraðila við ríkissjóð vegna vangoldins virðisaukaskatts 91.618.477 krónum. Með aðfararbeiðni 5. desember 2014 óskaði sóknaraðili eftir að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila fyrir kröfu sóknaraðila samkvæmt fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sem samkvæmt aðfararbeiðni nam samtals 66.283.017 krónum. Í hinum kærða úrskurði eru rakin atvik málsins frá því aðfararbeiðnin var fyrst tekin fyrir hjá sýslumanni og þar til hann féllst á þau rök varnaraðila að krafa sóknaraðila hefði verið greidd með skuldajöfnuði og felldi gerðina niður. Í 40. gr. laga nr. 90/1989 segir að heimilt sé gerðarþola að neyta réttar til skuldajafnaðar við kröfu gerðarbeiðanda með kröfu sem orðin er aðfararhæf eða kröfu sem gerðarbeiðandi viðurkennir rétta ef almennum skilyrðum skuldajafnaðar er fullnægt. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 16. október 1995 í máli nr. 321/1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 2270, taka ákvæði 40. gr. laga nr. 90/1989 einungis til þess tilviks þegar gerðarþoli setur fram skuldajafnaðarkröfu við framkvæmd fjárnáms. Í því tilviki er til viðbótar þeirri kröfu að almennum skilyrðum skuldajafnaðar sé fullnægt áskilið að gagnkrafan sé aðfararhæf eða viðurkennd af gerðarbeiðanda. Öðru máli gegnir þegar svo hagar til að skuldajöfnuði er lýst yfir áður en aðför hefst eins og í því máli sem hér er til úrlausnar. Þá getur gerðarþoli við aðför ítrekað fyrri yfirlýsingu um skuldajöfnuð og borið því við að krafa gerðarbeiðanda sé fallin niður og gilda þá almennar reglur kröfuréttar um skilyrði skuldajafnaðar. Eins og áður greinir var íslenska ríkið með dómi Hæstaréttar í máli nr. 778/2013 gert að greiða sóknaraðila óskipt með varnaraðila nánar tilgreinda fjárhæð ásamt málskostnaði. Krafa ríkissjóðs á hendur sóknaraðila um greiðslu virðisaukaskatts vegna áranna 2009 og 2010 var gjaldfallin þegar tollstjóri lýsti yfir skuldajöfnuði 2. og 21. október 2014. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að skilyrðum skuldajafnaðar samkvæmt almennum reglum kröfuréttar hafi verið fullnægt þegar tollstjóri sem innheimtumaður ríkissjóðs lýsti með gagnkröfu vegna vangoldins virðisaukaskatts yfir skuldajöfnuði gegn aðalkröfu sóknaraðila um greiðslu dæmdra fjárhæða í máli nr. 778/2013. Þessa réttar til skuldajafnaðar naut tollstjóri sem innheimtumaður ríkissjóðs án tillits til þess hvort íslenska ríkið var dómfelldi í fyrrgreindu máli ásamt varnaraðila. Í framhaldi af því að varnaraðili ítrekaði fyrri skuldajafnaðaryfirlýsingu tollstjóra þegar aðfararbeiðni sóknaraðila var tekin fyrir hjá sýslumanni og sýndi fram á réttmæti hennar bar sýslumanni að stöðva framgang gerðarinnar, sbr. ákvæði 27. gr. laga nr. 90/1989. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Staðfest er sú ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 6. febrúar 2015 að stöðva framgang aðfarargerðar nr. 011-2014-12917. Sóknaraðili, Háfell ehf., greiði varnaraðila, Vegagerðinni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 59/2017
Kærumál Gæsluvarðhald
X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 4. mgr., sbr. 5. mgr. 105., gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Davíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27.janúar 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi tilföstudagsins 10. febrúar 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að„Hæstiréttur hafni gæsluvarðhaldi“, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðilihefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Í1. mgr. 67. gr. stjórnarskráinnar segir að engan megisvipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum.Í f. lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, ergert ráð fyrir að heimilt sé að svipta mann frelsi sem vísa á úr landi. Í 4. mgr. 105. gr. laga nr. 80/2016 umútlendinga segir að beri nauðsyn til, í því skyni að tryggja framkvæmdákvörðunar, sé heimilt að handtaka útlending og úrskurða í gæsluvarðhaldsamkvæmt lögum um meðferð sakamála eftir því sem við á. Þá segir í 5. mgr. 105.gr. sömu laga að gæsla skuli ekki ákveðin lengur en í tvær vikur og aðgæslutíma megi því aðeins framlengja að útlendingurinn fari ekki sjálfviljugurúr landi og líkur séu á að hann muni annars koma sér undan framkvæmdákvörðunar, sbr. 104. gr. laganna. Megi þá framlengja frestinn í allt að tværvikur en þó ekki oftar en tvisvar.Uppfyllt eru skilyrði 4. mgr., sbr. 5. mgr., 105. gr.laga nr. 80/2016 til þess að sóknaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins og krafister. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Garðars SteinsÓlafssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti,124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2017 Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Xkt. [...] verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til föstudagsins 10. febrúar2017 kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að bakgrunnur málsins sé sá að þann 12. febrúar sl.hafi Útlendingastofnun tekið ákvörðun um að réttur kærða til dvalar á landinuhafi verið felldur niður og hafi sú ákvörðun verið staðfest með úrskurðikærunefndar útlendingamála þann 28. júlí sl. Þann 14. desember sl. hafiákvörðun Ríkislögreglustjóra verið birt fyrir kærða í samræmi við 33. gr. a.útlendingalaga um að honum yrði gert skylt að mæta á lögreglustöðina áHverfisgötu 113 í Rvk. klukkan 14:00 á hverjum virkum degi næstu 30 daga frábirtingu ákvörðunarinnar. Fyrir liggi að kærði hafiaðeins tilkynnt sig einu sinni hjá lögreglu, þ.e. þann 15. desember. Eftir þaðhafi kærði aldrei komið aftur á lögreglustöðina til að sinnatilkynningarskyldunni. Þann 30. desember sl. hafikærði svo verið handtekinn, grunaður um stórfellda líkamsárás, með því að hafaslegið annan mann í andlitið með hækju og ítrekað slegið hann hnefahöggum íandlitið. Kærði hafi síðan verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli 33.gr. a. laga um útlendinga nr. 96/2002 með úrskurði héraðsdóms þann 31. desembertil 13. janúar sl. Sá úrskurður hafi síðan verið staðfestur með dómiHæstaréttar í máli nr. 2/2017. Kærði hafi svo sætt áframhaldandi gæsluvarðhaldisamkvæmt dómi Hæstaréttar frá 19. janúar sl. í máli nr. 32/2017. Kærða hafi nú verið birtbréf frá Útlendingastofnun um hugsanlega brottvísun og sé því mál hans enn tilmeðferðar hjá stofnuninni og því nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhalditil að tryggja framkvæmd ákvörðunar hennar. Með vísan til þess að kærðihafi í engu sinnt lögboðinni tilkynningarskyldu sem á honum hafi hvílt auk þesssem hann liggi undir rökstuddum grun um að hafa framið alvarlega líkamsárásverði að telja að skilyrði 4., sbr. 5. mgr. 105. gr. laga um útlendinga nr.80/2016 og sbr. áður 33. gr. a. laga um útlendinga nr. 96/2002 séu uppfyllt tilað kærði sæti gæsluvarðhaldi til að tryggja framkvæmd ákvörðunarÚtlendingastofnunar. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 105. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 ogsbr. áður 33. gr. a. laga um útlendinga nr. 96/2002 og viðeigandi ákvæða lagaum meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Einsog rannsóknargögn málsins greina, og vikið er að í greinargerð sóknaraðila,hefur kærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar þess efnisað réttur varnaraðila til dvalar á Íslandi skuli felldur niður og hefur kærðaauk þess nú verið birt bréf Útlendingastofnunar frá 19. janúar sl. umhugsanlega brottvísun. Hinn14. desember sl. var birt fyrir varnaraðila ákvörðun Ríkislögreglustjóra um aðhonum væri skylt að tilkynna sig daglega á lögreglustöð næstu 30 daga. Súákvörðun var reist á heimild í 1. mgr. 33. gr. a í þágildandi útlendingalögumnr. 96/2002. Fyrir liggur að varnaraðili sinnti þessari skyldu einungis einu sinni, þann 15. desember sl. Samkvæmt105. gr. í núgildandi útlendingalögum nr. 80/2016 er tóku gildi 1. janúar sl. erheimilt að handtaka útlending og úrskurða í gæsluvarðhald samkvæmt lögum ummeðferð sakamála, eftir því sem við á, sé það nauðsynlegt til að tryggjaframkvæmd ákvörðunar um að útlendingur yfirgefi landið. Varnaraðilivar handtekinn 30. desember sl. grunaður um alvarlega líkamsárás.Samkvæmt rannsóknargögnum varð vitni að líkamsárásinni sem greindi lögreglu fráþví að varnaraðili hefði lamið brotaþola ítrekað í andlitið með hækju. Dómariinnti aðstoðarsaksóknara eftir því, við munnlegan málflutning um kröfu þá semhér er til meðferðar, hvort krafa um gæsluvarðhald væri byggð að einhverjuleyti á þessari líkamsárás sem varnaraðili er grunaður um. Því neitaðiaðstoðarsaksóknari og kvað kröfuna einvörðungu reista á ákvæðum íútlendingalögum nr. 80/2016. Varnaraðilihefur nú setið í gæsluvarðhaldi frá 31. desember sl. Í fyrstu samkvæmt úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur sem staðfestur var í Hæstarétti í málinu nr. 2/2017.Héraðsdómur byggði þar úrskurð sinn á 4. mgr. 33. gr. a., þágildandiútlendingalaga. Hæstiréttur staðfesti úrskurðinn með vísan til c liðar 1. mgr.og 3. mgr. 115. gr. útlendingalaga nr. 80/2016 sbr. 3. og 4. mgr. 33. gr. eldrilaga. Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði því að framlengja gæsluvarðhald yfirvarnaraðila með úrskurði 13. janúar sl., þar sem talið var að slík niðurstaðayrði ekki byggð á c. lið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016. Hæstiréttur sneriþeirri niðurstöðu við í málinu nr. 32/2017 og taldi að uppfyllt væru skilyrði4. mgr. sbr. 5. mgr. 115. gr. útlendingalaga. Ekkier gerður ágreiningur um að varnaraðili sinnti ekki lögboðinnitilkynningarskyldu sinni samkvæmt 33. gr. þágildandi laga eins ogríkislögreglustjóri hafði boðið honum að gera. Áhinn bóginn fær dómurinn í fljótu bragði vart séð af gögnum málsins, hvaðabrýnu hagsmunir krefjist þess nú að jafn viðurhlutamiklu úrræði sé beitt íþessu máli; úrræði sem skerðir með jafn afdráttarlausum hætti einmikilsverðustu mannréttindi sem einstaklingar njóta. Þannigeru ekki sjáanlegir rannsóknarhagsmunir í málinu sem kalla á að úrræðinu sébeitt. Sóknaraðili hefur jafnframt lýst því að það afbrot sem varnaraðili ergrunaður um hafi hér engin áhrif, enda telur dómurinn að gæsluvarðhalds bæri þáað krefjast á öðrum grundvelli en þeim sem hér um ræðir. Útlendingastofnunhefur nýverið birt fyrir varnaraðila tilkynningu um hugsanlega brottvísun ogendurkomubann. Engar upplýsingar liggja hins vegar fyrir í málinu nú sem fyrr,um það hvenær ákvörðun stofnunarinnar mun liggja fyrir og vitaskuld verður þvíheldur ekki slegið föstu hér hver niðurstaðan síðan verður. Því geturniðurstaðan hæglega orðið sú, miðað við málshraða sem til umræðu hefur verið ísamfélaginu, þegar um málefni útlendinga ræðir, að eftir tveggja viknaáframhaldandi gæsluvarðhald, verði staða varnaraðila sem og eftirlits- ogúrskurðaraðila hin sama, en gæsluvarðhaldsúrræðið yrði þá ekki lengur tiltæktsbr. 5. mgr. 105. gr. laga nr. 80/2016. Íþessu sambandi er áréttað að gæsluvarðhald undir þessum kringumstæðum er hér,líkt og endranær, og eðli máls samkvæmt, neyðarúrræði og einnig að um er aðræða heimildarákvæði sbr. orðalag þess. Því verða að liggja til grundvallarmjög veigamikil rök til að beita úrræðinu og fyrirsjáanlegt verður að vera, aðbeiting þess geti raunverulega leitt til þess að tilgangi stjórnvalda verðináð. Þáhefur að mati dómsins ekki verið rökstutt nægjanlega að meðalhófs hafi hérverið gætt, og vægari úrræðum beitt, sbr. til að mynda þeirra sem getið er í 1.mgr. 105. gr. laganna, fyrir utan úrræðis samkvæmt a. lið sem varnaraðili kausað nýta sér ekki þrátt fyrir að ekki sé hægt að segja að þar hafi verið lagðará hann miklar kvaðir. Aðstoðarsaksóknariútskýrði samkvæmt beiðni, við málflutning, að það sem fælist í því að tryggjaframkvæmd ákvörðunar Útlendingastofnunar í málefnum varnaraðila, væri einkum aðforða því að varnaraðili gæti farið huldu höfði þegar að ákvörðun lægi fyrir. Íþví sambandi má benda á að varnaraðili hefur dvalið hér á landi um nokkurtskeið og engum mótmælum var hreyft við því sem haldið var fram í málflutningi afverjanda að engum vandkvæðum hefði verið bundið að finna varnaraðila þegar hannlosnaði úr varðhaldi eftir uppkvaðningu síðasta úrskurðar HéraðsdómsReykjavíkur, fram til þess að Hæstiréttur sneri þeirri niðurstöðu við. Þráttfyrir framangreind sjónarmið þá telur dómurinn að ekki verði horft fram hjáþví, að frá því að Hæstiréttur Íslands kvað upp dóm í málinu nr. 32/2017, 19.janúar sl. hafa engar breytingar orðið í málinu, eða á högum varnaraðila, nemasú að Útlendingastofnun hefur nú birt varnaraðila framgreinda tilkynningu umhugsanlega brottvísun og endurkomubann. Því má til sanns vegar færa að frekarirök standi því til þess í dag en áður að varnaraðila verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi. Þvíverður fallist á kröfu sóknaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Meðvísan til 38. gr. laga nr. 88/2008 á skipaður verjandi varnaraðila tilkall tilþóknunar sem greiðist úr ríkissjóði og þykir hæfilega ákveðin 140.000 krónur. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð AR O R ÐX kt. [...] skal sæta gæsluvarðhaldi tilföstudagsins 10. febrúar 2017 kl. 16:00.Þóknun verjanda varnaraðila, GarðarsSteins Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 140.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 565/2008
Fasteignakaup Afhending Afsal Dagsektir
HS gerði skriflegt kauptilboð í jörðina S, þinglesna eign HH og E, 7. júní 2007, ásamt vélum og tækjum og öllum mannvirkjum á jörðinni, en án fullvirðisréttar og bústofns. HH samþykkti tilboðið með undirritun sinni á það en formlegur kaupsamningur var hins vegar ekki undirritaður. Í héraðsdómi deildu aðilar meðal annars um það hvort HH og E væru bundin af hinu samþykkta tilboði, en við meðferð málsins fyrir Hæstarétti lá fyrir yfirlýsing HH og E um að ekki væri ágreiningur með aðilum um að komist hefði á samningur um kaup HS á jörðinni. Fyrir Hæstarétti krafðist HS staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi, þar sem HH og E var gert skylt, að viðurlögðum dagsektum, að gefa út afsal og afhenda honum umrædda fasteign gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt umræddu kauptilboði. Taldi Hæstiréttur kröfu HS nægilega skýra þannig að fullnægt væri fyrirmælum d. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar veitti ákvæðið ekki heimild til að kveða jafnframt á um dagsektir miðað við tiltekinn tíma eftir uppsögu dóms, þar sem skyldan væri háð fyrirvara um gagngjald af hálfu stefnda sem hvorki lægi fyrir hvert væri né hefði verið innt af hendi þegar dómur var upp kveðinn. Voru HH og E því sýknuð af kröfu HS um dagsektir. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm um að HH og E bæri að gefa út afsal til HS fyrir jörðinni S og afhenda honum eignina gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt kauptilboðinu 7. júní 2007.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. október 2008. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt yfirlýsingu af hálfu áfrýjenda við meðferð málsins fyrir Hæstarétti er ekki ágreiningur með aðilum um að komist hafi á samningur milli málsaðila um kaup stefnda á jörðinni Sigríðarstöðum í Þingeyjarsveit. Samkvæmt síðari málslið 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að verða við kröfu um að stefndum aðila verði gert skylt að leysa skyldu af hendi gegn tilteknu gagngjaldi úr hendi gagnaðila eða að skylda verði lögð á aðila til annars en peningagreiðslu að viðlögðum dagsektum. Í málinu krefst stefndi staðfestingar héraðsdóms þar sem áfrýjendum var gert skylt, að viðlögðum tilgreindum dagsektum sem á skyldu falla að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dómsins, að gefa út afsal og afhenda honum umrædda fasteign „gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt kauptilboði 7. júní 2007.“ Málsvörn áfrýjanda er ekki á því reist að framangreind tilgreining á endurgjaldi af hálfu stefnda sé svo óljós að ekki verði dómur lagður á kröfuna. Afhending hefur ekki farið fram og er því ekki ljóst hverjar verða fjárhæðir áhvílandi veðskulda við afhendinguna sem stefnda ber að yfirtaka, sbr. 13. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Telja verður kröfu stefnda nægilega skýra þannig að fullnægt sé fyrirmælum d. liðar 80. gr., sbr. síðari málslið 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar veitir síðastgreint ákvæði ekki heimild til að kveða jafnframt á um dagsektir miðað við tiltekinn tíma eftir uppsögu dóms, þar sem skyldan er háð fyrirvara um gagngjald af hálfu stefnda sem hvorki liggur fyrir hvert er né hefur verið innt af hendi þegar dómur er upp kveðinn. Verða áfrýjendur því sýknaðir af kröfu stefnda um dagsektir. Samkvæmt þessu og með framangreindum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en dagsektir. Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en dagsektir. Áfrýjendur Hermann Róbert Herbertsson og Edda Petrína Olsen eru sýkn af kröfu stefnda, Hilmars Sigurpálssonar, um dagsektir. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 23. f.m., er höfðað 12. október 2007 af Hilmari Sigurpálssyni, Leyningi, Eyjafjarðarsveitsveit, á hendur Hermanni R. Herbertssyni, Sigríðarstöðum, Þingeyjarsveit, og Eddu Petrínu Olsen, Skólagerði 61, Kópavogi. Í málinu gerir stefnandi þá dómkröfu að stefndu verði með dómi, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur á dag frá uppkvaðningu dóms, þar til skyldunni er fullnægt, gert skylt að afhenda fasteignina Sigríðarstaði í Þingeyjarsveit, landnúmer 153-327, og að gefa út afsal til stefnanda, gegn greiðslu kaupverðs og yfirtöku veðskulda, allt í samræmi við samþykkt kauptilboð, dags. 7. júní 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu óskipt. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Hinn 7. júní 2007 gerði stefnandi skriflegt kauptilboð í jörðina Sigríðarstaði í Þingeyjarsveit, þinglesna eign stefndu, ásamt vélum og tækjum og öllum mannvirkjum sem á jörðinni eru, en án fullvirðisréttar og bústofns. Hljóðaði tilboðið upp á 48.000.000 krónur. Skyldi haga greiðslu kaupverðs með þeim hætti að við undirskrift kaupsamnings átti að inna af hendi 5.000.000 króna, 10.000.000 króna við afhendingu jarðarinnar, 5.166.484 krónur við útgáfu afsals og 27.833.526 krónur með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Lá fyrir áætlun um fjárhæð áhvílandi veðskulda þá er kauptilboðið var undirritað og út frá því gengið að fjárhæð eftirstöðva við útgáfu afsals tæki breytingum til samræmis við raunverulega stöðu veðskulda á kaupsamningsdegi og að teknu tilliti til greiðslustöðu fasteignagjalda. Stefndi Hermann samþykkti tilboðið með undirritun sinni á það þennan sama dag. Formlegur kaupsamningur hefur hins vegar ekki verið undirritaður. Hafa stefndu lýst því yfir að þau séu af ástæðum, sem síðar verða raktar, ekki bundin af hinu samþykkta kauptilboði. Á þetta hefur stefnandi ekki fallist og gerir í málinu kröfu um að viðurkennt verði að í gildi sé samningur um kaup hans á jörðinni Sigríðarstöðum og að stefndu verði gert að efna hann. II. Stefnandi kveður málsatvik vera þau að stefndi Hermann hafi komið til hans í mars 2007 og tjáð honum að hann hefði í hyggju að selja jörð sína Sigríðarstaði. Hafi stefndi leitað til Búgarðs, en það er ráðgjafaþjónusta og samstarfsverkefni þriggja búnaðarsambanda á Norðausturlandi, sem lagt hafi mat á verðmæti jarðarinnar og sauðfjárrekstur stefnda. Hafi matið hljóðað upp á 60.000.000 krónur. Hafi stefndi gert stefnanda nákvæma grein fyrir niðurstöðu matsmanns og sundurliðuðu verðmati og leitað eftir því að hann keypti jörðina af honum. Stefnandi hafi í kjölfarið látið framkvæma arðsemismat á þeim sauðfjárrekstri sem stundaður hafði verið á jörðinni og hafi að því fram komnu ekki séð fram á að hann gæti látið dæmið ganga upp nema að til kæmi veruleg lækkun á kaupverði. Í maí 2007 hafi stefndi aftur haft samband við stefnanda og óskað eftir því að hann keypti jörðina. Hafi stefnandi þá látið framkvæma nýtt arðsemismat fyrir sig og þá miðað við þá forsendu að sauðfjárrækt yrði hætt á jörðinni og þar hafin nautgriparækt. Hafi stefnandi talið að miðað við þær forsendur væri honum unnt að gefa meira fyrir jörðina. Hafi stefnandi gert stefnda munnlegt tilboð um kaup á jörðinni auk allra húsa og véla, en án greiðslumarks og bústofns, fyrir 38.000.000 krónur. Stefndi hafi ekki verið sáttur við það tilboð og hafnað því daginn eftir. Stefnandi hafi þá innt stefnda eftir því hvaða verð hann vildi fá fyrir jörðina, húsin og vélarnar. Hafi orðið úr þeir að þeir sættust á 48.000.000 krónur. Hafi stefndi óskaði eftir því að fá greiddan fyrirfram hluta af kaupverðinu og hafi stefnandi fallist á það þó svo að ekki hafi verið búið að ganga frá kaupsamningi. Til samræmis við þetta hafi stefnandi lagt 174.006 krónur inn á reikning stefnda 31. maí 2007 og hafi þeirri greiðslu verið ráðstafað inn á áhvílandi veðskuld. Í kjölfar þessa hafi stefnandi gert stefnda skriflegt tilboð í jörðina Sigríðarstaði ásamt öllum mannvirkjum og öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, án fullvirðisréttar og bústofns, en með vélum samkvæmt tækjalista sem fylgdi tilboðinu. Hefðu stefnandi og stefndi undirritað tilboðið í votta viðurvist 7. júní 2007. Eftir undirritun kauptilboðs hafi stefndi afhent stefnanda frumeintök túnkorta, loftmyndir af jörðinni og allar húsateikningar svo að stefnandi gæti hafist handa við að láta teikna nauðsynlegar breytingar á húsum til að geta hafið nautgriparækt. Þá hafi stefndi einnig afhent stefnanda alla búreikninga og búfjármat fyrir jörðina. Stefnandi hafi í kjölfarið ítrekað óskað eftir því að gengið yrði frá kaupsamningi, en stefndi ekki verið fáanlegur til þess. Hinn 13. júlí 2007 hafi stefnanda svo verið afhent afrit af afsali stefndu Eddu Petrínu á hennar hlut í jörðinni til handa stefnda Hermanni. Þar hafi Edda Petrína jafnframt staðfest að stefndi Hermann hefði fullt og óskorað umboð og heimild til að ráðstafa jörðinni með kaupsamningi og afsali. Gegn afhendingu þessa skjals og að beiðni stefnda Hermanns hafi stefnandi lagt 1.000.000 króna inn á reikning stefnda og hafi sú greiðsla verið hugsuð sem hluti útborgunar. Stefnandi hafi þessu næst reynt frá afsalinu og kauptilboði sínu þinglýst á jörðina, en beiðni hans um þinglýsingu skjalanna hafi verið hafnað af sýslumanni þar sem ekki væri um frumrit afsals að ræða. Stefndi hafi hins vegar neitað að þinglýsa frumriti afsalsins frá meðstefndu til sín eða að afhenda stefnanda frumrit þess svo honum væri unnt að þinglýsa samþykktu kauptilboði sínu. Þessu næst er í stefnu gerð grein fyrir frekari samskiptum aðila og því að 27. júlí 2007 hafi stefnanda borist bréf frá stefnda Hermanni þar sem óskað hafi verið eftir því að kauptilboð stefnanda yrði dregið til baka. Því hafi stefnandi hafnað með bréfi 4. ágúst 2007 og jafnframt skorað á stefnda að efna skyldur sínar samkvæmt hinu samþykkta tilboði og afhenda eignina hið fyrsta gegn greiðslu kaupverðs. Að auki hafi verið skorað á stefnda að hlutast til um þinglýsingu á framangreindu afsali Eddu Petrínu svo stefnanda væri unnt að þinglýsa samþykkt kauptilboði sínu. Þessar áskoranir hefðu síðan verið áréttaðar með bréfi stefnanda 8. ágúst 2007. Með tölvupósti sem stefnanda barst frá lögmanni stefndu 23. ágúst 2007 var honum tilkynnt að kröfu hans um að samningur aðili yrði efndur væri hafnað. Samkvæmt framansögðu hafi stefndi Hermann í engu orðið við áskorunum stefnanda um að efna skyldur sínar samkvæmt samþykktu kauptilboði. Stefnanda sé því nauðugur sá kostur að leita réttar síns fyrir dómi. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína aðallega á meginreglum samningaréttar um skuldbindingagildi samninga og ákvæðum fasteignakaupalaga nr. 40/2002, einkum 7. gr. þeirra. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að öll formleg og efnisleg skilyrði séu fyrir hendi til þess að kauptilboðið teljist skuldbindandi kaupsamningur um fasteign. Þannig sé kauptilboðið skriflegt, samþykkt með undirskrift stefnda Hermanns og feli í sér skuldbindingu um greiðslu kaupverðs og afhendingu fasteignarinnar. Stefndi Hermann hafi á þeim tíma sem hann samþykkti kauptilboðið verið þinglýstur eigandi 50% jarðarinnar Sigríðarstaða. Þinglýstur afsalshafi hins hlutans var stefnda Edda Petrína. Stefndi Hermann hafi haft umboð stefndu Eddu Petrínu til að ganga frá sölunni. Stefnanda hafi þó ekki verið afhent hið skriflega umboð strax, en stefndi hafi hlutast til um að útvega það. Með skjali sem ber yfirskriftina yfirlýsing og er dagsett 13. júlí 2007 hafi stefnda Edda Petrína afsalað eignarhlut sínum í jörðinni Sigríðarstöðum til stefnda Hermanns. Í sama skjali lýsi hún því yfir að hún sé því samþykk að Hermann selji og ráðstafi jörðinni sem sinni eign. Þar veiti hún honum jafnframt fullt og óskorað umboð og heimild til að ráðstafa jörðinni með kaupsamningi og afsali. Því sé formskilyrðum fasteignakaupalaga fullnægt og bindandi kaupsamningur kominn á um eignina. Í öðru lagi byggir stefnandi á því, verði ekki fallist á að fullgilt umboð stefndu Eddu Petrínu hafi legið fyrir, að það hafi ekki áhrif á gildi kauptilboðsins. Lög um fasteignakaup séu frávíkjanleg samkvæmt 5. gr. þeirra. Með því að stefnda Edda Petrína hafi veitt stefnda Hermanni umboð til að selja jörðina og afsalað henni til hans með yfirlýsingu sinni 13. júlí 2007 og þar sem stefndi Hermann hafi óskað eftir og móttekið greiðslur frá stefnanda fyrir eignina, megi ljóst vera að aðilar ákváðu í lögskiptum sínum að víkja frá þeirri reglu að umboð þyrfti að vera skuldbindandi. Það samkomulag aðila komi fram skriflega í þessari yfirlýsingu Eddu Petrínu og í yfirlýsingu stefnda Hermanns 20. sama mánaðar Þá hafi aðilar staðfest þá ætlun sína í verki, til að mynda með því að stefndi Hermann hafi móttekið hluta af kaupsamningsgreiðslum án þess að bera fyrir sig að hann hafi ekki haft umboð til sölunnar. Þá hafi stefndi Hermann veitt stefnanda leyfi til að heyja tún Sigríðarstaða. Stefnandi byggir á því að samkvæmt öllu framansögðu sé ljóst að aðilar hafi samið svo sín á milli og staðfest það í verki að þeir teldu það ekki valda ógildi tilboðsins að skriflegt umboð lá ekki fyrir, enda sé mönnum frjálst að haga fasteignaviðskiptum sínum svo samkvæmt 5. gr. fasteignakaupalaga. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því, verði ekki fallist á framangreindar málsástæður, að kauptilboðið sé engu að síður bindandi þar sem stefndi Hermann hafi staðfest skuldbindingargildi þess á ný eftir að hann var orðinn eigandi allrar jarðarinnar Sigríðarstaða. Frá og með 13. júlí 2007 hafi ekki verið til staðar nein vanheimild, enda hafi stefndi Hermann frá þeim degi einn verið eigandi allrar jarðarinnar Sigríðarstaða, þó að formleg skráning þeirrar eignarheimildar hafi enn ekki farið fram. Þegar stefndi undirritaði yfirlýsingu 20. júlí 2007 hafi hann staðfest skuldbindingargildi tilboðsins. Samkvæmt yfirlýsingunni skuldbindi stefndi Hermann sig til að virða rétt stefnanda samkvæmt kauptilboðinu og með henni ítreki hann þá ætlun sína að ganga frá formlegum kaupsamningi og afsali. Í yfirlýsingunni vísi stefndi Hermann sérstaklega til samþykkta kauptilboðsins og yfirlýsingar Eddu Petrínu Ólsen 13. júlí 2007. Stefndi Hermann hafi því staðfest gildi kauptilboðsins eftir að hann varð eigandi allrar jarðarinnar Sigríðarstaða samkvæmt afsali og umboði stefndu Eddu Petrínu. Það að umræddu afsali hefur ekki verið þinglýst hafi engin áhrif á hinn efnislega eignarrétt milli aðilanna. Til stuðnings kröfu sinni um afhendingu og útgáfu afsals vísar stefnandi til þess sem að framan segir um að bindandi kaupsamningur hafi komist á 7. júní 2007 eða til vara 20. júlí 2007. Stefnandi byggir á því að þar sem ekki hafi verið samið um ákveðinn afhendingardag gildi sú meginregla fasteignakauparéttar að seljanda beri að afhenda eign gegn greiðslu kaupverðs. Sú regla komi nú fram í 1. mgr. 11. gr. fasteignakaupalaga. Þá sé mælt fyrir um það í 2. mgr. 11. gr. laganna að kaupandi eigi rétt á afsali þegar kaupverðið hefur að fullu verið greitt. Stefnandi hafi skorað á stefnda Hermann að afhenda hina seldu jörð gegn greiðslu kaupverðs, en því hafi ekki verið sinnt. Skylda stefnda Hermanns til afhendingar eignarinnar sé því orðin virk. III. Í greinargerð er því lýst að stefndu hafi slitið samvistum í maí 2007 eftir skamman hjúskap en áralanga sambúð. Á þessum tíma eða á vormánuðum 2007 og reyndar að einhverju leyti skömmu áður hafi stefndi Hermann verið að skoða möguleika á að breyta búskaparháttum sínum með ráðstöfun af einhverju tagi á jörðinni Sigríðarstöðum. Hafi þar komið til óvissa samfara fyrirsjáanlegum samvistarslitum, þreyta eftir sauðburð, sú tilhugsun að standa einn í búskap og ákveðnar þrengingar í fjármálum. Allt hafi þetta orðið til þess að stefndi Hermann hafi verið reiðubúinn til að sjá á eftir jörðinni, en þó þannig að hann yrði þar áfram með eitthvert skepnuhald um óskilgreindan tíma. Á árinu 2007 hefðu stefndi Hermann og stefnandi rætt sín á milli um hugsanleg kaup stefnanda á jörðinni samfara því að stefndi hætti þar búskap, en á milli þeirra hafi verið náin og góð tengsl. Af málatilbúnaði stefnanda sé ljóst að þær viðræður hafi að ýmsu leyti verið sérstakar. Þannig hafi stefnandi látið gera arðsemisútreikninga á verðmæti rekstrar á jörðinni og talið að kaupverð yrði að vera mun lægra en raunverulegt verðmæti jarðarinnar og því hafi ekki orðið af kaupum eftir fyrstu viðræður stefnanda og stefnda Hermanns. Verði þetta að teljast afar óvenjuleg afstaða kaupanda í viðskiptum ótengdra aðila. Áframhaldandi viðræður hefðu þó átt sér stað á milli aðila sem um síðir hefðu leitt til þess að stefnandi mætti á heimili stefnda með tilboð sem hann hafði útbúið þar sem söluverð jarðarinnar var ákveðið 48.000.000 króna. Stefndi hafi ekki komið að samningu tilboðsins og hann hafi ekki fengið ráðrúm til að ígrunda það eða bera það undir þriðja aðila. Þennan dag hafi þinglýstir eigendur jarðarinnar Sigríðarstaða verið tveir og sé svo reyndar enn. Ekki hafi legið fyrir umboð til sölu eignarinnar til stefnanda og stefnandi hafi ekki kallað eftir því. Í tilboðinu sé að litlu leyti fjallað um réttindi og skyldur aðila og kaupsamningsdagur og afhendingardagur ekki tilgreindir. Fyrir liggi að 31. maí 2007 hafði stefnandi milligöngu um að tengdafaðir hans eða fyrirtæki hans millifærði 174.006 krónur inn á reikning stefnda Hermanns og aftur 1.000.000 króna 20. júlí 2007. Líti stefndi svo á að þar hafi verið um lán að ræða, sem þó hafi verið tengt þeim viðræðum aðila um kaup stefnanda á jörðinni Sigríðarstöðum af stefndu, enda hafi verið full ástæða til að ætla að af kaupunum yrði. Á þessu hafi þó orðið breyting og í bréfi til stefnanda 26. júlí 2007 hafi stefndi Hermann óskað eftir því „að stefnandi myndi draga tilboð sitt til baka“, eins og það sé orðað í þessu handskrifaða bréfi stefnda. Um ástæður þessa sé eftirfarandi tiltekið af hálfu stefnda: 1. Ekki liggi lengur fyrir að hann geti haft fé á jörðinni í nýja fjárhúsinu. 2. Áætlanir um kálfaeldi á jörðinni séu ekki eftir sínu höfði. 3. Ekki hafi verið staðið við að borga. 4. Ekki hafi tekist að semja um það sem ekki kom fram í tilboðinu. 5. Þvinguð hafi verið fram yfirlýsing stefndu Eddu Petrínu til að skapa stefnanda vígstöðu í málinu. Bréfið beri þess merki að vera ritað af ólöglærðum manni. Inntak þess sé þó ljóst, það er að stefndi hafi talið þegar hér var komið sögu að allar forsendur fyrir ráðstöfun jarðarinnar hafi brostið og því sé það tilboð sem hann undirritaði óskuldbindandi og ógilt eða ógildanlegt. Krafa stefnda Hermanns um sýknu byggir á öllu sem reifað er í málavöxtum og meðal annars á neðangreindum atriðum sem hann telur að hvert um sig leiði til sýknu af kröfum stefnanda. Fyrir liggi og sé óumdeilt í málinu að 7. júní 2007 voru tveir einstaklingar þinglýstir eigendur jarðarinnar Sigríðarstaða. Tilboð það sem fjallað er um í málinu sé eingöngu undirritað af öðrum þeirra og ekki hafi legið fyrir umboð frá hinum, sbr. lagaskyldu í 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þegar af þeirri ástæðu liggi fyrir að hið samþykkta tilboð frá 7. júní 2007 sé ekki gilt. Umboð það sem fyrir liggi, sem sé reyndar frekar einhvers konar yfirlýsing, taki ekki eftir efni sínu til þessa tilboðs og sé síðar tilkomið, enda liggi fyrir að á þeim tíma áttu aðilar í viðræðum um að ná samkomulagi um kaup og sölu jarðarinnar sem ekki hefði verið þörf að ræða frekar ef um gilt tilboð hefði verið að ræða. Bæði stefnu mótmæla því að yfirlýsingin eigi við mögulegt tilboð stefnanda í óbreyttri mynd. Þá liggi fyrir að stefndi Hermann telur að brostnar séu forsendur fyrir samþykki sínu á tilboðinu. Ljóst sé að samningaviðræður hans við stefnanda hafi verið óvenjulegar eins og fram komi í málatilbúnaði stefnanda. Ljóst sé að hann hafi verið að fala jörðina á undirverði þar sem tilteknum rekstri á jörðinni hafi verið ætlað að standa undir kostnaði við kaup hennar. Fyrir liggi að aðilar hafi verið vinir og út af fyrir sig hafi stefndi Hermann verið reiðubúinn til að ráðstafa jörðinni á verði undir markaðsverði hennar, en í því hafi falist að aðilar hefðu á sama tíma verið að ræða samkomulag sín á milli sem fæli í sér að hluti þess væri ígildi próventugernings án þess að það hugtak hafi verið notað. Ljóst megi vera að á þeim tíma sem hér um ræðir hafi stefndi Hermann verið tengdur jörð sinni sterkum böndum, sem og sínum bústofni, og ekki staðið á sama um í höndum hverra hún myndi lenda. Vegna þessa hafi eftirfarandi forsendur meðal annars verið ræddar í viðræðum aðila: Að búið yrði með sauðfé á eigninni og síðar eftir að kálfaeldi var rætt að stefndi Hermann gæti sjálfur verið með sauðfé á jörðinni áfram. Að stefndi Hermann myndi búa á eigninni eitthvað áfram þó órætt hafi verið hversu lengi. Að stefndi Hermann myndi sinna bústörfum fyrir stefnanda eftir gerð samnings eins og hann hefði heilsu og getu til og samkvæmt nánara samkomulagi aðila. Þá hafi verið rætt milli aðila að ef að kaupum yrði og stefnandi myndi selja jörðina fyrir hærra verð innan tiltekins tíma þá myndi stefndi Hermann eiga rétt á hluta verðmunarins. Komi forsendur þessar að nokkru fram í dómskjali í bréfi sem stefndi Hermann ritaði 26. júlí 2007, en af efni þess megi vera ljóst að hann telur sig hafa verið svikinn í viðskiptum málsaðila. Telur stefndi að þegar forsendusjónarmið verði metin í máli þessu verði að líta til þess að um óvenjulegan samning hafi verið að ræða þar sem hann hafi á grundvelli trausts verið að ráðstafa hagsmunum til vinafólks sem honum hafi þótt vænt um og því ekki átt von á öðru en að það væri gagnkvæmt. Annað hafi hins vegar komið í ljós. Það hafi honum orðið ljóst þegar að honum hafi verið beint kröfu um að hann flytti af jörðinni án tafar og að honum yrði meinað allt skepnuhald á jörðinni. Eðlilegt sé að sjónarmið um brostnar forsendur verði metin að teknu tilliti til þessa og þá sérstaklega í því ljósi að með máli þessu eigi að freista þess að þvinga fram sölu á undirverði, stefnanda til verulegs ávinnings. Stefndi Hermann byggir jafnframt á því að samþykki hans á tilboði stefnanda sé ógilt á grundvelli 31. gr. og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Fyrir liggi að hann hafi undirritað tilboðið sem byggt er á í málinu í kjölfar sauðburðar og því verið þreyttur og svefnþurfi þegar að undirritun kom. Hann hafi verið einn á heimili þar sem hann hafi staðið í hjónaskilnaði og hann hafi treyst stefnanda vegna vinskapar við hann og fjölskyldu hans til langs tíma. Ljóst sé að hann hafi á þessum tíma glímt við þunglyndi og fjármálaerfiðleika, sem allt hafi átt að leysa með samkomulagi aðila. Ljóst sé að samningur sé allur annar en stefndi Hermann hafi talið og kveði á um afsal jarðarinnar Sigríðarstaða á helmingi raunvirðis. Ljóst sé að stefnandi sé að nýta sér sérstakar aðstæður stefnda Hermanns á þessu tíma og vinskap aðila til að koma fram mögulegum samningi þar sem verulegur munur sé á því sem falla skal stefnanda í hlut og þess endurgjalds sem hann hyggst standa skil á. Hafi stefnandi mætt með tilboð sem hann hafi samið sjálfur eða látið semja fyrir sig og fengið stefnda Hermann til að undirrita það án þess að hann hafi haft tíma til að ígrunda það einn eða leggja það fyrir ráðgjafa. Samningurinn sé því ógildur. Þá telur stefndi Hermann að verði litið svo á, þrátt fyrir ofanritað, að stofnast hafi með aðilum gildur samningur þann 7. júní 2007 eða síðar um kaup og sölu á jörðinni Sigríðarstöðum þá skuli víkja honum til hliðar í heild sinni með vísan til ákvæðis 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem hann sé ósanngjarn og það sé andstætt góðri venju að bera samninginn fyrir sig. Er vísað til alls ofanritaðs vegna þessa, en jafnframt áréttað að sennilega kveði samningurinn á um ráðstöfun á jörðinni fyrir helming af verðmæti hennar. Í lok greinargerðar sinnar mótmæla stefndu málatilbúnaði stefnanda að því marki sem hann fer í bága við hagsmuni stefndu og er því sérstaklega mótmælt að stofnast hafi gildur samningur með aðilum sem og skilningi stefnanda á gildi yfirlýsingar stefndu Eddu Petrínar. Hvað varðar mögulega afhendingu jarðarinnar, verði samningur aðila talinn gildur, telja stefndu eðlilegt að afhending fari fram á fyrstu fardögum eftir gerð kaupsamnings og kröfu um útgáfu afsals verði hafnað. Málskostnaðarkröfu stefnanda er mótmælt sérstaklega. IV. Svo sem rakið hefur verið er til stuðnings sýknukröfu stefndu á því byggt að söluverð jarðarinnar Sigríðarstaða samkvæmt hinum samþykkta kauptilboði hafi verið langt undir markaðsvirði hennar. Með beiðni til héraðsdóms 1. febrúar 2008 fór stefnandi þess á leit að dómkvaddur yrði hæfur og óvilhallur maður til að meta markaðsvirði jarðarinnar í júnímánuði 2007, þar á meðal allar fasteignir, vélar og tæki, en án framleiðsluheimilda og bústofns. Fór dómkvaðning fram sama dag og var Stefáni Ólafssyni hæstaréttarlögmanni og löggiltum fasteignasala falið að framkvæma hið umbeðna mat. Skilaði hann matsgerð 10. mars 2008. Er það niðurstaða hans að markaðsverð jarðarinnar Sigríðarstaða í Þingeyjarsveit hafi verið 70.000.000 krónur í júní 2007. Þá er verðmæti véla og tækja metið á 2.500.000 krónur. V. Frá 7. mars 2006 hefur jörðin Sigríðarstaðir í Þingeyjarsveit verið þinglýst eign stefndu, Hermanns R. Herbertssonar og Eddu Petrínu Olsen. Svo sem fram er komið samþykkti stefndi Hermann kauptilboð stefnanda í jörðina 7. júní 2007, þar með talin öll mannvirki, auk véla og tækja, en án fullvirðisréttar og bústofns. Kaupverð var 48.000.000 krónur. Þegar tilboðið var samþykkt lá í öllu falli ekki fyrir skriflegt umboð frá stefndu Eddu Petrínu til handa stefnda Hermanni til þessarar ráðstöfunar á jörðinni, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr 40/2002 um fasteignakaup, og hennar er reyndar ekki getið þar sem eiganda jarðarinnar. Mun þessi háttur hafa komið til vegna skilnaðar stefndu og samkomulags þeirra í milli um fjárskipti. Rúmum mánuði síðar, nánar tiltekið 13. júlí 2007, undirritaði Edda Petrína yfirlýsingu þar sem hún afsalar sér eignarhlut sínum í jörðinni og samþykkir að stefndi Hermann ráðstafi henni í heild sem sinni eign og ennfremur að hún muni ekki gera tilkall til söluandvirðis hennar. Þá segir einnig í yfirlýsingunni að með henni sé stefnda Hermanni veitt fullt og óskorað umboð og heimild „til að ráðstafa Sigríðarstöðum, landnúmer 153327, Þingeyjarsveit, með kaupsamningi og afsali“. Í niðurlagi yfirlýsingarinnar segir síðan að allt sem Hermann geri í skjóli hennar skuli jafngilt því og stefnda Edda Petrína hafi sjálf gert það. Af framlagðri yfirlýsingu stefnda Hermanns 20. júlí 2007 verður ekki annað ráðið en að hann hafi þá talið sig bundinn af hinu samþykkta kauptilboði í jörðina og að vilji hans hafi staðið til þess að efna það. Þannig segir í yfirlýsingunni að hann muni ekki undirrita skjöl eða gögn varðandi jörðina „nema með skriflegu samþykki samþykkts kaupanda Hilmars Sigurpálssonar fram til sameiginlegrar undirritunar formlegs kaupsamnings/afsals“. Þá verður framburður stefnda fyrir dómi ekki skilinn á annan veg en þann, að 1.000.000 króna greiðsla, sem hann móttók þennan sama dag, hafi verið hugsuð sem innborgun á kaupverð. Loks er til þess að líta að í bréfi sem stefndi ritaði stefnanda 26. júlí 2007 setur hann fram beiðni um það stefnandi dragi kauptilboð sitt frá 7. júní 2007 til baka, en á því var alls engin þörf hafi stefndi ekki talið sig bundinn af því. Með vísan til þessa eru ekki efni til annars en að líta svo á að eigi síðar en 13. júlí 2007 hafi verið kominn á samningur um kaup stefnanda á jörðinni til samræmis við kauptilboð hans frá 7. júní 2007. Þá þykir mega slá því föstu að samningurinn skyldi að fullu efndur innan ekki langs tíma, þar á meðal með afhendingu jarðarinnar til stefnanda, sbr. ennfremur 11. gr. laga um fasteignakaup. Í framangreindu bréfi stefnda Hermanns til stefnanda 26. júlí 2007 kemur fram það hafi verið aðalforsenda fyrir sölu hans á jörðinni til stefnanda að hann fengi að hafa kindur þar áfram. Aðrar forsendur eru ekki tilgreindar í bréfinu, en þó tekið fram að stefnda hafa fyrst orðið um það kunnugt 3. júní 2007, það er áður en hann undirritaði kauptilboð, að til stæði að breyta úr sauðfjárrækt yfir í kálfaeldi. Fyrir dómi var framburður stefnda lítt afdráttarlaus að því er tekur til mögulegra forsendna hans fyrir sölu jarðarinnar. Hvað sem þessu annars líður er ljóst að í hinu samþykkta kauptilboði er í engu mælt fyrir um að það sé af hálfu seljanda bundið þeim skilyrðum sem stefndu hafa vísað til í málatilbúnaði sínum, en stefnda hefði verið í lófa lagið að skjalfesta þau. Sönnunarbyrði fyrir því að allt að einu hafi verið um þetta samið, en því mótmælir stefnandi, hvílir á stefndu. Sú sönnun hefur ekki tekist. Er því ekki unnt að fallast á þá málsvörn stefndu að þau séu á grundvelli lagasjónarmiða um forsendubrest ekki lengur bundin af þeim samningi sem þarna tókst á milli aðila um sölu á jörðinni Sigríðarstöðum til stefnanda. Kaupverð jarðarinnar samkvæmt samþykktu kauptilboði var samkvæmt framlagðri matsgerð undir markaðsvirði hennar á þeim tíma þegar samningur komst á. Vísa stefndu nú sérstaklega til matsgerðarinnar að því er varðar kröfu þeirra um að samningur við stefnanda um kaup á jörðinni Sigríðarstöðum verði metinn ógildur samkvæmt 31. og 33. gr. samningalaga eða honum vikið til hliðar í heild á grundvelli 36. gr. sömu laga. Að mati dómsins hefur ekki verið skotið stoðum undir að atvik og aðstæður hafi verið með þeim hætti þá er tilboð stefnanda í jörðina var samþykkt að sýknukrafa stefndu geti náð fram að ganga á grundvelli fyrstnefndu lagagreinarinnar. Fyrir dómi lýsti stefndi Hermann aðdraganda þess að hann samþykkti kauptilboð stefnanda í jörðina. Einhverjar viðræður hefðu átt sér stað á árinu 2006, sem síðan hefðu verið teknar upp að nýju árið 2007 að frumkvæði hans. Tilboð sem stefnandi hafi þá sett fram hafi hljóðað upp á 38.000.000 krónur. Kvaðst stefndi hafa ráðfært sig við Ólaf Geir Vagnsson héraðsráðunaut vegna tilboðsins. Í samtali þeirra hafi komið fram hjá Ólafi Geir að stefndi gæti fengið mun hærra verð fyrir jörðina og nefndi stefndi í því sambandi verðhugmyndir á bilinu 50 til 65 milljónir króna, en óljóst er hvort það verðmat hafi tekið til bústofns og greiðslumarks eða hvort þessi verðmæti hafi verið undanskilin. Þá hafi Ólafur Geir hvatt stefnda til að auglýsa jörðina til sölu. Hafi stefndi í kjölfar þessa fundar hringt í stefnanda og þá meðal annars tjáð honum að hann hefði í hyggju að auglýsa jörðina. Stefnandi hafi verið ósáttur við það og haft á orði að hann gæti ekki jafnað tilboð sem stefndi myndi þá fá í jörðina. Hafi hann spurt stefnda hvaða fjárhæð hann þyrfti að bæta við til þess að samningar gætu tekist á milli þeirra um kaup hans á jörðinni. Hafi stefndi þá sagt að hann gæti fallist á að selja honum jörðina fyrir 48.000.000 krónur. Er framangreind lýsing að því er tekur til aðkomu Ólafs Geirs Vagnssonar að málinu í öllum meginatriðum í samræmi við vitnisburð hans fyrir dómi, en þó er þess að geta að hann kvaðst minnast þess að þær verðhugmyndir sem hann hafi nefnt hafi hljóðað upp á 50-60 milljónir króna. Gat hann ekki sagt til um hvort greiðslumark og bústofn hafi verið inniufalið í þeirri tölu. Þá kvaðst Ólafur Geir hafa lagt mjög að stefnda að auglýsa jörðina til sölu í Bændablaðinu og að hann gæti gengið þannig frá málum að stefnandi ætti þá kost á því að ganga inn í hæsta tilboð. Hafi hann boðist til að aðstoða stefnda við þetta. Fyrir liggur að tengdafaðir stefnanda, Vilhelm Valberg Steindórsson, kom í umtalsverðum mæli að samningaviðræðum um kaup stefnanda á jörðinni og hann samdi tilboðið sem undirritað var 7. júní 2007. Í samræmi við það sem fram kemur í stefnu báru þeir báðir á þann veg fyrir dómi að rekstrarlegar forsendur hafi legið til grundvallar endanlegu tilboði stefnanda í jörðina. Í fyrstu hafi verið út frá því gengið á grundvelli útreikninga og miðað við að nautgriparækt yrði hafin á jörðinni og sauðfjárrækt hætt að forsvaranlegt væri að festa kaup á henni fyrir 38.000.000 krónur. Þegar að gagntilboð barst frá stefnda hafi það orðið niðurstaða stefnanda og Vilhelms að taka því, enda þótt teflt væri á tæpast vað út frá rekstrarlegum forsendum. Þá kvaðst Vilhelm Valberg hafa kynnt stefnda þessar forsendur fyrir kaupum stefnanda á jörðinni. Er ekki ástæða til annars en að telja fram komið að þannig hafi í reynd verið staðið að málum. Þá skýrði hann svo frá að við upphaf samningaviðræðna hafi stefndi gengið út frá því að jörðin væri 60.000.000 króna virði og að sauðfjárkvóti og bústofn hafi verið innifalinn í þeirri fjárhæð. Hafi hann framvísað miða þar sem þessi tala hafi verið sundurliðuð þannig að greiðslumark væri metið á 9.000.000 króna, útihús á 12.000.000 króna, ræktun á 5.000.000 króna, land á 15.000.000 króna, íbúðarhús á 14.000.000 króna og bústofn og vélar saman á 5.000.000 króna. Miðað við að stefnandi myndi ekki festa kaup á greiðslumarki og bústofni og að bústofninni væri 3.000.000 króna virði hefðu 48.000.000 krónur staðið eftir. Það verð hafi stefnandi að lokum fallist á að greiða fyrir jörðina, fylgifé hennar og vélar og tæki, en án greiðslumarks og bústofns. Með vísan til framanritaðs er ekki á það fallist með stefndu að þau séu á grundvelli 33. gr. samningalaga ekki lengur bundin af þeim samningi sem tókst á milli málsaðila. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. skal við mat eftir 1. mgr. líta til samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika, sem síðar komu til. Í ljósi fyrirliggjandi matsgerðar er sá samningur aðila sem hér um ræðir afar hagfelldur stefnanda. Það leiðir þó ekki eitt og sér til þess að honum skuli vikið til hliðar. Fram telst komið að stefndi Hermann studdist við mat af einhverju tagi þegar hann samþykkti tilboð stefnanda í jörðina. Samkvæmt því sem áður er rakið verður ekki betur séð en að stefnandi hafi með seinna tilboði sínu samþykkt að greiða það verð fyrir jörðina sem þetta mat kvað á um og að teknu tilliti til þess að greiðslumark og bústofn myndi ekki fylgja með í kaupunum. Sá samningur sem þarna komst á er í raun á milli tveggja einstaklinga. Þegar hann var gerður var stefndi Hermann á 62. aldursári. Er ekkert fram komið sem gefur ástæðu til að ætla að andleg heilsa hans á þessum tíma eða ástand að öðru leyti hafi verið með þeim hætti að þýðingu hafi við mat samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði. Hann hafði frumkvæði að því að samningaviðræður hófust á milli aðila og ljóst má vera af því sem fram er komið í málinu að vilji hans stóð eindregið til þess að stefnandi gæti eignast jörðina. Kann í því sambandi að hafa þýðingu að um áratuga skeið hefur verið mikill vinskapur á milli stefnda og föður stefnanda. Liggur og fyrir að þrátt fyrir áskoranir þar um sá stefndi ekki ástæðu til að auglýsa jörðina á almennum markaði, en með því eina móti var með óyggjandi hætti unnt að sannreyna hvaða verð gæti hafa fengist fyrir hana á þessum tíma. Að þessu virtu og með vísan til annars þess sem rakið hefur verið hér að framan þykja ekki vera rök til að beita hér heimild 36. gr. samningalaga til að víkja frá meginreglu íslensks réttar um skuldbindingargildi samninga. Samkvæmt framansögðu er sýknukröfu stefndu hafnað og fallist á dómkröfu stefnanda að öðru leyti en því að hæfilegt þykir að stefndu greiði 25.000 króna dagsektir að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dóms þessa, fullnægi þau ekki skyldu sinni samkvæmt honum. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsorð : Stefndu, Hermann R. Herbertsson og Edda Petrína Olsen, skulu gefa út afsal til stefnanda, Hilmars Sigurpálssonar, fyrir jörðinni Sigríðarstöðum í Þingeyjarsveit, landnúmer 153-327, og afhenda honum eignina að viðlögðum dagsektum 25.000 krónur fyrir hvern dag að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dóms þessa, allt gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt kauptilboði 7. júní 2007. Málskostnaður fellur niður.