Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 359/2004
Skaðabætur Grennd Sönnunarbyrði Málsástæða Matsgerð Dráttarvextir Samlagsaðild
B, J og H kröfðu A ehf., verktaka, og F, sveitarfélag, um skaðabætur vegna tjóns á fasteignum þeirra af völdum sprenginga við byggingu varnargarða gegn snjóflóðum. Í málinu lágu fyrir undir- og yfirmatsgerðir vegna reksturs málsins. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að af þessum matsgerðum yrði dregin sú ályktun að vera kynni, að sprungutjón á húsum B, J og H yrði að minnsta kost að hluta rakið til umræddra sprenginga. Þá væri samkvæmt sömu gögnum ekki loku fyrir það skotið, að slíkt tjón ætti rót sína að rekja til þess að ekki hefði verið staðið að sprengingunum á þann hátt sem mælt er fyrir um í IV. kafla vopnalaga nr. 16/1998 og reglugerð nr. 684/1999 um sprengiefni. Væri ljóst af niðurstöðu yfirmatsmanna að sönnun um að hér hefði réttilega verið staðið að verki hefði mátt tryggja með því að færa jafnóðum og varðveita skýrslur um allar sprengingar við verkið. Þetta hefði verktakinn A ehf. hins vegar látið farast fyrir og varð hann því að bera hallann af skorti á sönnun í málinu um framkvæmd og afleiðingar sprenginganna. Var niðurstaða héraðsdóms um bótaskyldu A ehf. því staðfest. Þá var talið að sérstök verkskylda hefði hvílt á sveitarfélaginu F um að hafa stöðugt eftirlit með því að réttilega hefði verið staðið að sprengingunum í því skyni að geta gripið inn í ef misbrestur yrði þar á. Með því að F sinnti ekki þessari skyldu, þegar á verkið leið, var fallist á að F bæri skaðabótaábyrgð á tjóninu. Þar sem erfiðleikar á að meta tjónsfjárhæðir áttu rót sína að rekja til atvika sem vörðuð A ehf. og F þótti heimilt að dæma skaðabætur að álitum á þann hátt sem gert var í héraðsdómi. Var héraðsdómur því staðfestur að öðru leyti en varðaði upphafsdag dráttarvaxta af tildæmdum bótafjárhæðum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi Arnarfell ehf. skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. júlí 2004 og aðaláfrýjandi Fjarðabyggð 13. sama mánaðar. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 25. ágúst sama ár og áfrýjaði aðaláfrýjandi Arnarfell ehf. öðru sinni 26. ágúst 2004 og aðaláfrýjandi Fjarðabyggð 20. september sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Aðaláfrýjandi Arnarfell ehf. krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur þeirra verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Aðaláfrýjandi Fjarðabyggð gerir aðallega kröfu um sýknu af kröfum gagnáfrýjenda en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann í báðum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. september 2004. Af hálfu gagnáfrýjanda Bergþóru Aradóttur er þess krafist að aðaláfrýjendur verði í sameiningu dæmdir til að greiða 2.723.200 krónur en af hálfu gagnáfrýjenda Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvars Hjálmarssonar að aðaláfrýjendur verði í sameiningu dæmdir til að greiða 725.000 krónur. Í báðum tilvikum krefjast gagnáfrýjendur vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 24. október 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Við málflutning fyrir Hæstarétti héldu aðaláfrýjendur því fram, að gagnáfrýjendur hafi ekki við málsókn sína í upphafi reist kröfur á þeirri málsástæðu, að aðaláfrýjendur bæru sönnunarbyrði fyrir því að tjónið á húsum gagnáfrýjenda eigi ekki rót að rekja til sprenginga við gerð snjóflóðavarna þeirra sem um er fjallað í málinu. Héraðsdómi hafi því verið óheimilt að leggja sönnunarbyrði um þetta á aðaláfrýjendur svo sem hann hafi gert við úrlausn sína. Á þetta verður ekki fallist. Gangáfrýjendur byggðu kröfur sínar meðal annars á sakarreglunni, og verður talið að það sé fullnægjandi, jafnvel þó að ekki sé við reifun dómkrafna jafnframt greint frá sjónarmiðum um skiptingu á sönnunarbyrði um atvik, sem ráða beitingu hennar. Þá var í stefnu til héraðsdóms sérstaklega tekið fram, að upplýsingar um bylgjuhraða vegna þeirra sprenginga, sem um ræði í málinu, muni ekki vera til hjá aðaláfrýjendum og hafi vanræksla þeirra að því er þetta varðar valdið því að „þessar upplýsingar eru farnar forgörðum.“ Aðaláfrýjendur hafa því frá upphafi málsins haft fullt tilefni til að afla allra sönnunargagna sem kostur var um þetta og verjast á grunvelli sönnunarfærslu sinnar. II. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir undir- og yfirmatsgerðum sem fram fóru vegna reksturs málsins. Af þessum matsgerðum verður dregin sú ályktun að vera kunni, að sprungutjón á húsum áfrýjenda verði að minnsta kosti að hluta rakið til sprenginganna við gerð mannvirkisins. Þá er samkvæmt sömu gögnum ekki loku fyrir það skotið, að slíkt tjón eigi rót sína að rekja til þess að ekki hafi verið staðið að sprengingunum á þann hátt sem mælt er fyrir um í IV. kafla vopnalaga nr. 16/1998 og reglugerð nr. 684/1999 um sprengiefni, sem sett er með heimild í þeim lögum, sbr. einkum 37. gr. hennar og einnig viðauka VI, sem vísað er til í 2. mgr. 37. gr. Er ljóst af niðurstöðu yfirmatsmanna að sönnun um að hér hafi réttilega verið staðið að verki hefði mátt tryggja með því að færa jafnóðum og varðveita skýrslur um allar sprengingar við verkið. Þetta lét aðaláfrýjandi Arnarfell ehf. farast fyrir og verður hann við svo búið að bera hallann af skorti á sönnun í málinu um framkvæmd og afleiðingar sprenginganna. Leiðir þetta til þess, að niðurstaða héraðsdóms um bótaskyldu aðaláfrýjandans Arnarfells ehf. verður staðfest. III. Gagnáfrýjendur hafa reist kröfur sínar á hendur aðaláfrýjandanum Fjarðabyggð á því að sveitarfélagið beri hlutlæga bótaábyrgð á tjóni þeirra. Að auki hafa þeir byggt á sakarábyrgð sveitarfélagsins, bæði beint með því að það hafi vanrækt skyldu sína til þess að hafa eftirlit með framkvæmd verksins, en einnig með því að það beri ábyrgð á ætlaðri sök starfsmanna aðaláfrýjandans Arnarfells ehf. á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Hér stendur svo á, að aðaláfrýjandi Fjarðabyggð réðst í umfangsmikla framkvæmd við gerð mannvirkja til varna gegn snjóflóðum í næsta nágrenni við byggðina í Neskaupstað, meðal annars hús gagnáfrýjenda. Þurfti að fjarlægja rúmlega 70 þúsund m3 af klöpp til að koma mannvirkinu fyrir. Við framkvæmd verksins var ákveðið að nota sprengiefni. Sú aðferð var í sjálfri sér hættuleg og var ljóst fyrirfram að hún kynni að valda vissri áhættu fyrir fasteignir í nágrenninu, jafnvel þó að gætt væri lögmæltra öryggisráðstafana. Sú meginregla gildir í nábýlisrétti, að fasteignareiganda ber að gæta þess sérstaklega, við nýtingu og framkvæmdir á fasteign sinni, að ekki verði tjón á nærliggjandi fasteignum. Eins og hér stóð á verður að telja að sérstök verkskylda hafi hvílt á aðaláfrýjanda Fjarðabyggð, um að hafa stöðugt eftirlit með því, meðan á sprengingunum stóð, að réttilega væri að þeim staðið í því skyni að geta gripið inn í ef misbrestur yrði þar á. Með því að aðaláfrýjandi Fjarðabyggð sinnti ekki þessari skyldu, þegar á verkið leið, verður fallist á að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjenda. IV. Dómkröfur gagnáfrýjenda eru, að því er bótafjárhæðir snertir, byggðar á niðurstöðu undirmats, svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Af matsgerðinni er ljóst að skemmdir þær á húsum gagnáfrýjenda, sem matið tekur til, eru víðtækari en svo, að eingöngu verði raktar til sprenginga. Yfirmatsmenn mátu ekki kostnað við úrbætur á húsunum. Segir í niðurstöðum þeirra meðal annars, að vera kunni að einhverjar sprungur hafi myndast eða aukist á húsunum á því tímabili sem framlagðar sprengiskýrslur nái ekki yfir, en um það muni þeir „ekki dæma vegna skorts á gögnum sem stutt gætu þá staðhæfingu.“ Úr þessum vanda er leyst í hinum áfrýjaða dómi með því að dæma gagnáfrýjendum skaðabætur „að álitum“ og er þá niðurstaða undirmatsins höfð til hliðsjónar. Af forsendum matsgerðanna er ljóst, að ástæða þess að ekki eru veitt viðhlítandi svör við matsspurningum um fjárhæð tjóns, er sú að gögn skortir frá aðaláfrýjendum um framkvæmd umræddra sprenginga og ástand húsanna áður en framkvæmdir hófust. Hefur þetta valdið því að matsmenn hafa ekki talið sér unnt að greina það tjón, sem sprengingarnar geta hafa valdið, frá öðrum ágöllum á fasteignunum sem þeir sáu við skoðun. Þessir erfiðleikar á að meta tjónsfjárhæðir eiga því rót sína að rekja til atvika sem varða aðaláfrýjendur. Við slíkar aðstæður þykir vera heimilt að dæma skaðabætur að álitum á þann hátt sem gert var í héraðsdómi. Eru ekki efni til að breyta mati héraðsdóms, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, á fjárhæð bóta gagnáfrýjendum til handa. Verður dómurinn því staðfestur hvað þetta varðar. Hins vegar verður, eins og hér stendur á, fallist á sjónarmið aðaláfrýjenda um að ekki séu efni til að dæma dráttarvexti af kröfum gagnáfrýjenda, fyrr en bótafjárhæðir höfðu verið metnar að álitum með héraðsdóminum sbr. lokaákvæði 9. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verða staðfest. Aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að upphafsdagur dráttarvaxta af tildæmdum bótafjárhæðum skal vera 13. apríl 2004. Aðaláfrýjendur, Arnarfell ehf. og Fjarðabyggð, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Bergþóru Aradóttur, 250.000 krónur og gagnáfrýjendum, Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvari Hjálmarssyni sameiginlega, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 13. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 18. mars sl., er höfðað 14. maí 2002. Stefnendur eru Bergþóra Aradóttir, kt. [...], Víðimýri 8, Neskaupstað, Júlía Ásvaldsdóttir, kt. [...] og Hjörvar Hjálmarsson, kt. [...] bæði til heimilis að Blómsturvöllum 24, Neskaupstað. Stefndu eru Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, kt. 470698-2099, Strandgötu 49, Eskifirði og Arnarfell ehf., kt. 441286-1399, Sjafnarnesi 2-4, Akureyri. Dómkröfur stefnanda, Bergþóru Aradóttur, eru að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða henni kr. 2.723.200 með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi og til 24. október 2001, en dráttarvöxtum skv. III. og IV. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. laga nr. 38/2001 er höfuðstólsfærist á 12 mánaða fresti. Dómkröfur stefnenda, Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvars Hjálmarssonar, eru að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða þeim kr. 725.000 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi og til 24. október 2001, en dráttarvöxtum skv. III. og IV. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. laga nr. 38/2001 er höfuðstólsfærist á 12 mánaða fresti. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnendum málskostnað. Dómkröfur stefnda, Bæjarsjóðs Fjarðabyggðar, eru aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er gerð krafa um að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda in solidum. Endanlegar dómkröfur stefnda, Arnarfells ehf., eru að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá er þess krafist að stefnendur verði in solidum dæmdir til að greiða stefnda málskostnað. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. I. Atvik að baki máli eru þau að á árinu 1999 bauð Framkvæmdasýsla ríkisins, fyrir hönd stefnda, Bæjarsjóðs Fjarðabyggðar, út byggingu varnargarða til varnar snjóflóðum í Neskaupstað. Var tilboði stefnda, Arnarfells ehf. í verkið tekið og verksamningur gerður. Fólst verkið í að byggja keilur og um 400 m langan garð til varnar snjóflóðum á Drangagilssvæði í Neskaupstað. Átti Framkvæmdasýsla ríkisins að sjá um eftirlit fyrir hönd verkkaupa. Var samið við verkfræðistofuna Hönnun og ráðgjöf hf. um eftirlitið og hafði Björn Sveinsson tæknifræðingur, starfsmaður stofunnar, það með höndum. Skyldi verktaki í einu og öllu framkvæma verkið samkvæmt samningi og í samráði við eftirlitsaðila. Meðal helstu verkþátta var sprengingar/fleygun í klapparskeringu ofan garðsins sem samkvæmt útboðsgögnum eru 72.000 m3. Í verklýsingu undir liðnum 1.4.3 er kveðið á um að verktaka sé heimilt að nota sprengingar og/eða fleygun við losun klappar eftir því hvað hann telur henta hverju sinni. Sprengingar hófust í nóvember 1999 og stóðu með hléum allt til janúar 2001. Í verklýsingu er til þess mælst að áður en sprengingar hefjist framkvæmi verktaki skoðun og skráningu á sprungum í nálægum húsum með fulltrúa tryggingafélags síns og eftirlitsmanni og kynni fyrir húsráðendum væntanlegar framkvæmdir. Kveðst stefndi, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, auk þess hafa á verkfundi skorað á meðstefnda, Arnarfell ehf., að kanna ástand nærliggjandi húsa fyrir sprengingar. Fyrir liggur hins vegar að slík skoðun fór ekki fram en stefndi, Arnarfell ehf., mat það svo við upphaf sprenginga, sem byrjuðu austast á sprengisvæðinu ekki undir 300 m frá fasteignum stefnenda, að ekki væri nauðsynlegt að framkvæma slíka skoðun þar sem húsum væri engin hætta búin vegna fjarlægðar frá sprengistað. Samkvæmt úboðsgögnum skyldi mesta magn sprengiefnis sem sprengt væri á hverju hvellhettunúmeri, ekki vera meira en: Hvellhettunúmer 0, 15 kg; og hvellhettunúmer 1 og hærra, 25 kg. Í verklýsingu er kveðið á um að sprengistjóri skuli fyrir hverja sprengingu útfylla sprengiskýrslu þar sem fram komi upplýsingar um staðsetningu sprengingar, borun, hleðslu, yfirbreiðslur, dagsetningu og tíma og annað sem skiptir máli. Á sprengiskýrslu skuli einnig skrá lýsingu á sjálfri sprengingunni, t.d. hvort hún var eðlileg, veik, öflug, eða hvort einhver óhöpp urðu. Ef kvartanir berist skuli verktaki skrá þær á skýrsluna og hvaðan þær koma. Í málinu liggja hins vegar einungis fyrir sprengiskýrslur fyrir u.þ.b. fyrstu þrjá mánuðina af þeim fjórtán sem sprengivinnan stóð yfir og eru þær ófullkomnar að því leyti að í þeim eru ekki tilgreind öll þau atriði sem tilgreina skal. Þá er í verklýsingu kveðið á um að verktaki skuli haga sprengingum sínum þannig að sveifluhæð titrings í húsum næst sprengistað verði ekki hærri en 0,08 mm. Einnig að hraði agnar skuli vera minni en 20 mm/sek. Til að fylgjast með því að nefnd skilyrði séu haldin skuli verktaki mæla með vibrograf eða öðrum sambærilegum mæli, sem verkkaupi samþykkir, báðar áðurnefndar stærðir, sem stafa frá sprengingum hans. Skal mælir staðsettur í nálægum húsum í samráði við eftirlitsmann. Í samræmi við framangreint ákvæði var settur upp mælir í kjallara hússins við Blómsturvelli 45 í Neskaupstað. Var nemi mælisins festur í um 1,5 m hæð frá gólfi á steinsteyptan skorstein, sem stendur nokkurn veginn á miðri steyptri gólfplötu hússins á neðri hæð og er ekki tengdur útveggjum þess. Engin útslög mældust fyrsta mánuðinn sökum þess að neminn var rangt upp settur. Á þeim fjórtán mánuðum sem sprengivinnan stóð yfir var neminn staðsettur á þessum sama stað að undanskildum stuttum tíma sumarið 2000 er hann var færður yfir í önnur hús. Auk þessa mælis var öðrum mæli komið fyrir í stuttan tíma við hliðina á honum til að sannreyna að hann mældi rétt. Að sögn eftirlitsmanns bar mælunum saman. Eftirlitsmaðurinn sem las reglulega af mælum kveður mæli mest hafa sýnt 0,028 mm útslag sem er langt undir leyfðum mörkum. Fyrirsvarsmaður stefnda, Arnarfells ehf., hefur einnig borið að mælt útslag hafi aldrei farið nærri leyfilegum mörkum. Ekki liggja fyrir nein gögn úr mælum um mælda svörun vegna sprengivinnunnar. Hleðslumagn sprengiefnis var í samræmi við ákvæði útboðsgagna í fyrstu en ákveðið var að auka magn sprengiefnis í hleðslu umfram það hámark sem kveðið var á um í verklýsingu þar sem mælt útslag var langt innan leyfilegra marka. Stefndi, Arnarfell ehf., taldi ekki þörf á að gera sérstaka úttekt á nærliggjandi húsum eftir því sem framkvæmdirnar færðust nær byggð þar sem útslag vegna sprenginganna hafi jafnan mælst langt undir mörkum. Engar formlegar kvartanir vegna sprenginganna eða tjóns af völdum þeirra bárust stefnda, Bæjarsjóði Fjarðabyggðar, en einhverjir íbúar þ.á m. stefnendur munu hafa kvartað við Guðmund Helga Sigfússyni, forstöðumann Umhverfismálasviðs Fjarðabyggðar. Kveðst Guðmundur Helgi hafa komið kvörtununum á framfæri við eftirlitsmann og verktaka bæði óformlega og á verkfundum. Stefndi, Arnarfell ehf., kveðst engar formlegar kvartanir hafa fengið vegna sprenginganna. Þann 5. febrúar 2001 framkvæmdi starfsmaður Hönnunar hf. að beiðni Guðmundar Helga athugun á því hvort skemmdir hefðu orðið á mannvirkjum í bænum vegna sprenginganna. Voru fjögur hús athuguð þar á meðal hús stefnenda. Í niðurstöðum athugunarinnar segir m.a.: Eftir ofangreindar vettvangsskoðanir, má álykta að einhverjar skemmdir hafi orðið á mannvirkjum af völdum titrings við sprengingarnar í fjallinu. Ekki eru forsendur til að álykta hver stærðargráða skemmda af völdum framkvæmdanna er, þar sem áhrifin á eignunum sem skoðaðar voru eru mismiklar. Til að svo megi gera, þarf að koma til frekari skoðun og mat á eignunum. Í september 2001 leituðu stefnendur aðstoðar lögmanns til að heimta skaðabætur vegna tjóns á fasteignum þeirra af völdum sprenginganna. Var leitað árangurslaust eftir því að stefndu greiddu kostnað vegna mats á tjóni stefnenda. Hinn 20. febrúar 2002 var óskað dómkvaðningar matsmanns til að meta tjón stefnenda og var Sveinn Þórarinsson verkfræðingur dómkvaddur til að framkvæma matið. Matsmaðurinn var í fyrsta lagi beðinn um að meta hvort tjón á fasteignum stefnenda megi rekja til bergsprenginga við byggingu snjóflóðavarnargarðs ofan byggðarinnar á Neskaupstað. Komst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að tjón á eignunum megi rekja til þeirra. Spurningin sé einungis að hve miklu leyti. Í öðru lagi var matsmaðurinn beðinn um að meta umfang tjóns á húsunum, þ.e. beint tjón af völdum sprenginganna og óbeint tjón af þeirra völdum. Í niðurstöðu matsmannsins kemur fram að ekki sé umdeilt að viðhald hafi verið vanrækt á húsinu að Víðimýri 8 áður en núverandi eigendur eignuðust það. Af þeim sökum hafi það að öllum líkindum verið viðkvæmara fyrir álagi af völdum titrings. Viðhald sem núverandi eigendur hafi ráðist í fyrir 5 árum hafi ekki dugað lengur. Gamlar sprungur hafi opnast á ný í útveggjum og nýjar myndast. Ógerlegt sé að rekja nákvæmlega hver sökudólgurinn sé varðandi þessa eða hina sprunguna sem sjá megi í húsunum. Á Blómsturvöllum 24 hafi verið bent á skásprungur í kverk loftaplötu í stofu og svefnherbergi en slíkar sprungur séu algengar í steinsteyptum húsum og séu almennt raktar til rýrnunar við þornun steinsteypu. Matsmaður telur þó alls ekki ósennilegt að þær komi fram við titring hafi þær ekki verið til staðar. Síðan eru taldir upp sjáanlegir ágallar á húsunum sem hugsanlega má rekja til sprenginganna. Ágöllum á Víðimýri 8 er lýst þannig: Mikið sprungunet á útveggjum sem reynt hefur verið að þétta með þéttiefni. Rakaskemmdir á gólfefnum upp við austurvegg, á austurveggnum og í loftum upp við hann. Einnig ber á rakaskemmdum innan á vesturgaflvegg stofu. Brotin rúða í stofuglugga. Þarna gæti uppsöfnuð spenna í vegg umhverfis gluggaumgjörð verið orsakavaldur. Ágöllum á Blómsturvöllum 24 er lýst þannig: Brotnar flísar á austurvegg baðherbergis. Sprungur í kverkum loftaplatna í stofu og svefnherbergi. Sprungur í útveggjum. Varðandir úrbætur á Víðmýri 8 telur matsmaðurinn aðalatriðið vera að stöðva leka og koma í veg fyrir frekari rakaskemmdir í gegnum austur- og vesturgafla hússins en það verði úr því sem komið sé varla gert á tryggilegan hátt með frambúðarlausn í huga nema með nýrri klæðningu. Þá megi einnig gera ráð fyrir að einangrun hússins hafi tapað gildi sínu að hluta vegna lekans. Klæðning ásamt einangrun utan á gaflana myndi leysa vandamálið. Aðra veggfleti megi laga með sprunguviðgerðum, múrhúðun og síðan yrði að mála allt húsið. Skipta þurfi um gólfefni í herbergjum á efri og neðri hæð sem eru við austurvegg hússins. Fjarlægja rakaskemmdir af veggjum og loftum þar sem þær eru og mála viðkomandi rými. Á Blómsturvöllum 24 þurfi að skipta um brotnar flísar á baðherbergi. Þar sem erfitt geti verið að útvega eins flísar þurfi að öllum líkindum að skipta um flísar á aðliggjandi veggfleti. Sprungur utanhúss og innan þurfi að gera við með hefðbundnum hætti og mála húsið að utan og ger við loft innanhúss. Varðandi mat á kostnaði við úrbætur á fasteignunum tekur matsmaðurinn fram að þar sem eignirnar hafi ekki verið skoðaðar fyrir framkvæmdirnar eins og útboðsgögn geri ráð fyrir sé ógerlegt að rekja á óumdeilanlegan hátt hversu mikinn hluta tjónsins megi rekja til áhrifa frá sprengingunum. Sú leið sé því farin að gera kostnaðaráætlun um úrbætur á því tjóni sem sé sjáanlegt. Þegar gert sé við sprunguskemmdir sé t.d. óhjákvæmilegt að mála endanlega mun stærri flöt en viðkomandi viðgerð nái til. Þetta eigi við um málun utanhúss eftir sprunguviðgerðir og endurnýjun gólfefna, flísa og málun innanhúss. Kostnaðaráætlun matsmannsins er þessi: Víðimýri 8 Magn Ein. Ein.verð Verð Múrklæðning og einangrun á gafla 120 m2 9.500 kr. 1.140.000 Sprunguviðgerðir á veggjum 130 m 1.800 kr. 234.000 Viðgerð á múrhúðun 25 m2 2.500 kr. 62.500 Málun utanhúss 220 m2 1.500 kr. 330.000 Endurnýjun á gólfefnum 71 m2 6.500 kr. 461.500 Málun innanhúss 350 m2 900 kr. 400.000 Gler og glerjun 2,2 m2 16.000 kr. 35.200 Víðimýri 8. Viðgerðarkostnaður Samtals kr. 2.663.200 Blómsturvellir 24 Magn Ein. Ein.verð Verð Sprunguviðgerðir utanhúss 70 m 1.800 kr. 126.000 Viðgerð á múrhúð utanhúss 10 m2 2.500 kr. 25.000 Málun utanhúss 170 m2 1.500 kr. 255.000 Sprunguviðgerðir innanhúss 15 m2 1.200 kr. 18.000 Málun innanhúss 90 m2 900 kr. 81.000 Endurnýjun á flísalögn á baði 11 m2 20.000 kr. 220.000 Blómsturvellir 24. Viðgerðarkostnaður Samtals kr. 725.000 Þá áætlar matsmaðurinn kostnað eigenda Víðimýri 8 við að loka sprungum í útveggjum til bráðabrigða í þeim tilgangi að takmarka tjón á fasteigninni 60.000 krónur. Með yfirmatsbeiðni dagsettri 19. nóvember 2002 fóru stefndu fram á dómkvaðningu yfirmatsmanna. Hinn 21. janúar 2003 voru þeir Níels Indriðason byggingarverkfræðingur og Freyr Jóhannesson byggingartæknifræðingur dómkvaddir og er yfirmatsgerð þeirra dagsett 7. október 2003. Í niðurstöðu yfirmatsmannanna kemur fram að hvorki verktaki eða eftirlit hafi nema að óverlegu leyti uppfyllt samningsákvæði þau sem komi fram í verklýsingu lið 1.4.3 Klapparsprengingar/fleygun. Ákvæði þessi séu nauðsynleg til þess að hægt sé að meta eftir á hvort verktaki hafi farið út fyrir leyfileg mörk við framkvæmd klapparsprenginga. Í þeim gögnum sem yfirmatsmenn hafi fengið í sínar hendur sé ekkert að finna sem ótvírætt bendi til að svo sé. Yfirmatsmennirnir komast að þeirri niðurstöðu að framlögð gögn gefi ekki tilefni til að ætla að meint tjón á húsunum Víðimýri 8 og Blómsturvöllum 24 hafi orðið á því tímabili sem sprengiskýrslur ná yfir eða fyrstu 3 mánuðina af 14 sem sprengingar stóðu yfir. Þær sprungur í húsunum sem matsmenn könnuðu við vettvangsskoðun séu almennt ekki dæmigerðar fyrir sprungur af völdum skjálfta. Vera kunni að einhverjar þeirra hafi myndast eða aukist á því tímabili sem sprengiskýrslur í málinu nái ekki yfir, en um það munu yfirmatsmenn ekki dæma vegna skorts á gögnum sem gætu stutt þá staðhæfingu. II. Stefnendur byggja í fyrsta lagi á að stefndi, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, beri hreina hlutlæga ábyrgð á tjóni þeirra þar sem stefndi hafi, með því að velja í útboðs- og verklýsingu að losa alls 72.000 m3 af efni með sprengingum í stað þess að notast við vinnuvélar eða minna sprengiefni, valið þá aðferð sem var hagkvæmari og hættulegri og tjónið megi rekja til hennar, sbr. Ufr. 1968 bls. 84. Í öðru lagi byggja stefnendur á að stefndi, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, beri ábyrgð gagnvart þeim á saknæmri háttsemi meðstefnda, Arnarfells ehf., sem stefndi fékk til að sinna störfum sem samkvæmt útboðsgögnum hvíldu á honum sjálfum sem verkkaupa á grundvelli reglna skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð þó svo að um verksamning hafi verið að ræða. Stefndi geti ekki undanþegið sig ábyrgð vegna tjónsins af þeirri ástæðu einni að meðstefndi, Arnarfell ehf., starfaði sem sjálfstæður verktaki. Stefndi geti ekki samið sig, gagnvart íbúum sveitarfélagsins, undan ábyrgð á tjóni af völdum athafna hans. Þá hafi stefndi haft eftirlit og eftirlitsskyldu með verkinu og því nokkurt skipunarvald yfir því og með úttekt lagt blessun sína yfir það. Í þriðja lagi byggja stefnendur á því að stefndu beri ábyrgð á grundvelli hinnar almennu sakarreglu skaðabótaréttarins. Þannig beri stefndu ábyrgð á því að ákveðið hafi verið að auka magn sprengiefnis umfram það sem kveðið var á um í verklýsingu auk þess sem ákvæðum 37. gr. reglugerðar nr. 684/1999 hafi ekki verið fylgt nema að litlu leyti. Stefndu hafi þrátt fyrir kvartanir frá íbúum vegna titrings, að því er virðist í sameiningu, tekið ákvörðun um að auka magn sprengiefnis án undangenginnar sérstakrar könnunar á því hvort það myndi geta valdið tjóni á nærliggjandi fasteignum þrátt fyrir skyldu til að láta slíka könnun fara fram sbr. skýr fyrirmæli þar að lútandi í verklýsingu og 1. mgr. 37. gr. reglugerðar nr. 684/1999 um sprengiefni. Þá verði stefndi, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, að bera ábyrgð á því að ákvæði verklýsingar og annarra gagna sem frá honum stafaði og varðaði sprengivinnu hafi ekki verið nægilega nákvæm og þess vegna orðið þess valdandi að tjón varð. Loks beri stefndi, Arnarfell ehf., ábyrgð á tjóni stefnenda með því að hafa í engu sinnt lögboðnum tjónvörnum, sem kveðið sé á um í reglugerð og verklýsingu. Þannig hafi ekki farið fram úttekt á mannvirkjum á því svæði sem ætla mætti að tjón gæti orðið á vegna framkvæmdanna í samræmi við ákvæði 1. mgr. 37. gr. reglugerðar nr. 684/1999 og fyrirmæli í verklýsingu. Þá sé kveðið á um það í 2. mgr. tilvitnaðrar greinar að þegar sprengt sé nærri mannvirkjum skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir skemmdir, t.d. nota hvellhettur með tímaseinkun. Ekki liggi fyrir í málinu upplýsingar um bylgjuhraða þeirra sprenginga sem framkvæmdar voru. Halda stefnendur því fram að mælingar á bylgjuhraða hefðu gefið gleggri upplýsingar um kraft hvers skots fyrir sig en mæling á sveifluhæð titrings. Þá sé ekki vitað hvort hvellhettur með tímaseinkun voru notaðar við sprengingarnar eða hægvirk sprengiefni eins og ráðlagt sé í verklýsingu en samkvæmt sprengiskýrslu hafi jafnan verið notað dínamít. Loks sé kveðið á um það í 3. mgr. tilvitnaðrar greinar að ef hætta sé talin á að mannvirki geti orðið fyrir skemmdum skuli sá er ábyrgð beri á sprengivinnu setja upp titringsmæla af viðurkenndri gerð í eða við þau mannvirki sem í hættu kunna að vera, í samráði við eigendur þeirra. Mælir sá sem settur hafi verið upp í byrjun verks hafi engan titring sýnt og í ljós hafi komið að hann var ekki rétt upp settur. Vegna kvartana íbúa hafi annar mælir verið settur upp sumarið 2000 í húsinu Víðimýri 13. Mæld gildi hafi verið innan marka verklýsingar. Engra kvartana íbúa sé getið í sprengiskýrslum þó að það komi skýrt fram í verklýsingu að sprengistjóri skuli halda sprengiskýrslu og skrá í hana m.a. kvartanir er kunni að berast. Stefndi, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar, byggir á að ekki séu skilyrði til beitingar hlutlægrar ábyrgðarreglu þar sem ekki sé við ákvæði í settum lögum að styðjast. Þá fellst stefndi ekki á að til sé ólögfest dómvenjuhelguð regla um hlutlæga ábyrgð stefnda á þeim grundvelli að um sé að ræða hættulega starfsemi. Mótmælir stefndi því sérstaklega að mögulegt hafi verið að framkvæma verkið án þess að beita sprengingum. Ekki hafi verið um neitt val að ræða en jafnvel þó svo hefði verið mótmælir stefndi því að slíkt val geti leitt til hlutlægrar ábyrgðar hans. Jafnframt bendir stefndi á að í útboðslýsingu sé verktaka heimilað að nota sprengingar eftir því sem hann telur henta. Þá hafnar stefndi því að fyrir hendi sé hlutlæg ábyrgð með vísan til þess að stefnendur hafi ekki sannað orsakatengsl, þ.e. að tjón þeirra sé að rekja til sprenginga meðstefnda, Arnarfells ehf. Þá mótmælir stefndi því að hann beri ábyrgð á tjóni stefnenda á grundvelli vinnuveitenda-/húsbóndaábyrgðar þar sem ekki sé um að ræða orsakatengsl né sök verktakans. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að skilyrði húsbóndaábyrgðar um húsbóndavald sé til staðar þar sem það meginskilyrði að samband vinnuveitanda og starfsmanns sé svo náið að vinnuveitandi hafi vald til að ráða framkvæmd vinnunnar sé ekki uppfyllt. Loks hafi stefnendur ekki sýnt fram á sök meðstefnda en það útiloki ábyrgð stefnda á grundvelli húsbóndaábyrgðar. Stefndi mótmælir því að hann beri ábyrgð á grundvelli sakarreglunnar. Mótmælir stefndi sem röngum og ósönnuðum öllum ávirðingum stefnenda varðandi aðkomu stefnda að verkinu og að hún hafi leitt til tjóns. Hafi tjón orðið á fasteignum stefnenda verði þeir að þola það bótalaust þar sem ástæða þess sé að fasteignir þeirra standist ekki þær kröfur sem gera verði til fasteigna. Varakröfu sína styður stefndi við að stefnendur verði að bera hluta tjóns síns sjálfir vegna lélegs ástands fasteignanna fyrir. Einnig þurfi að taka tillit til verðmætaaukningar fasteignanna vegna þess að hluti þeirra verði nýr. Af þessum sökum gefi matsgerðin ekki rétta mynd af nettó tjóni stefnenda en við það beri að miða bætur. Stefndi, Arnarfell ehf., byggir á að hann beri ekki að lögum ábyrgð á tjóni því sem stefnendur telji sig hafa orðið fyrir. Í fyrsta lagi sé ósannað að orsök meints tjóns á fasteignum stefnenda verði rakið til bergsprenginga hans. Mótmælir stefndi því að byggt verði á órökstuddu mati dómkvadds matsmanns hvað þetta varðar. Heldur stefndi því fram að skemmdir á fasteignum stefnenda stafi af lélegu viðhaldi og öðrum orsökum sem séu vel þekktar og algengar í steinsteyptum húsum. Í öðru lagi byggir stefndi á því að meintar skemmdir á umræddum fasteignum verði hvorki raktar til sakar hans né manna sem hann beri ábyrgð á að lögum en stefnendur beri sönnunarbyrgði fyrir hvoru tveggja. Mótmælir stefndi því að strangari sakarreglur en almenna skaðabótareglan komi til álita við úrlausn málsins þar sem stefnendur byggi eingöngu á henni. Stefndi heldur því fram að hann hafi við framkvæmd verksins farið alfarið eftir þeim reglum sem settar hafi verið af löggjafanum og mótmælir fullyrðingum um annað sem röngum. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að hann hafi ekki sinnt lögbundnum tjónavörnum með því að hafa ekki framkvæmt úttekt á húsum þar sem ætla mátti að tjón yrði, áður en sprengivinna hófst. Byggir stefndi á að sakarábyrgð hans verði ekki byggð á þessari meintu vanrækslu, þar sem reglan feli ekki í sér sjálfstæðan bótagrundvöll. Þá hafi stefndi í upphafi vinnu við sprengingar metið það svo að sökum fjarlægðar húsa frá sprengistað væri ekki þörf á að gera sérstaka úttekt, sbr. 1. mgr. 37. gr. reglugerðar nr. 684/1999. Titringur hafi mælst langt undir leyfilegum mörkum þegar sprengingar færðust nær byggð og því hafi stefndi metið það svo að húsum væri ekki hætta búin og því ekki þörf á úttekt samkvæmt tilvitnuðu ákvæði. Þá liggi ekki annað fyrir en að stefndi hafi viðhaft allar viðurkenndar öryggisreglur og lögboðin fyrirmæli við framkvæmd vinnu sinnar og hafi viðhaft að öðru leyti allar þær öryggisráðstafanir sem að hans mati voru nauðsynlegar og vanalegar til að forðast tjón. Meint tjón á fasteignum stefnenda verði því ekki rakið til saknæmrar háttsemi stefnda eða manna sem hann ber ábyrgð á. Varðandi varakröfuna þá mótmælir stefndi því að matsgerð dómskvadds matsmanns verði lögð til grundvallar við ákvörðun bótafjárhæðar en fyrir liggi að matsmaðurinn hafi ekki tekið tillit til ástands húsanna áður en sprengingarnar hófust. Þá hafi matsmaðurinn lagt til grundvallar við mat á tjóni stefnenda kostnað við úrbætur á öllum sjáanlegum skemmdum á fasteignum stefnenda án tillits til hvort þær mætti rekja til sprenginga stefnda. Byggir stefndi á að hann verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem stafi af vanrækslu á reglulegu viðhaldi en afar ólíklegt verði að telja að skemmdir á húsinu Víðmýri 8, sem var í mjög bágbornu ástandi vegna viðhaldsskorts, verði nema að óverulegu leyti raktar til sprenginga stefnda. Þá verði að lækka bótafjárhæð svo stefnandi hagnist ekki á tjóni sínu þar sem kostnaðaráætlun geri ráð fyrir varanlegum endurbótum á húsinu. Þá mótmælir stefndi að mat á skemmdum á Blómsturvöllum 24 verði lagt til grundvallar vegna þess hversu ónákvæmt það sé. IV. Stefndi, Arnarfell ehf. sem verktaki, tók að sér með verksamningi við meðstefnda, Bæjarsjóð Fjarðarbyggðar sem verkkaupa, að byggja snjóflóðavarnargarð og keilur til varnar snjóflóðum á Drangagilssvæði í Neskaupstað. Skyldi verktaki í einu og öllu framkvæma verkið samkvæmt samningi og í samráði við eftirlitsaðila verkkaupa en eftirlitið hafði með höndum Björn Sveinsson tæknifræðingur. Umfangsmiklar sprengingar á klöpp á svæði milli varnargarðs og keila hófust í nóvember 1999 og stóðu með hléum til janúar 2001. Samkvæmt því sem stefnendur halda fram og vitni hafa borið gætti áhrifa sprenginganna mest sumarið og haustið 2000. Fyrir liggur að Guðmundi Helga Sigfússyni, forstöðumanni umhverfismálasviðs stefnda, Bæjarsjóðs Fjarðarbyggðar, bárust kvartanir af ýmsum toga frá íbúum, þ. á m. stefnendum, vegna sprengivinnunnar. Kveðst hann hafa komið kvörtunum á framfæri við verktakann, stefnda Arnarfell ehf., og eftirlitsmanninn Björn Sveinsson, með óformlegum hætti. Í málinu krefja stefnendur stefndu um bætur vegna tjóns sem þeir kveða hafa orðið á húseignum þeirra af völdum titrings vegna sprenginga stefnda, Arnarfells ehf., við gerð snjóflóðamannvirkjanna. Í verklýsingu er til þess mælst að verktaki framkvæmi skoðun og skráningu á sprungum í nálægum húsum áður en sprengingar hefjast. Þá kveðst stefndi, Fjarðabyggð, hafa hvatt meðstefnda, Arnarfell ehf., til að láta framkvæma slíka skoðun. Fyrir liggur að slík skoðun fór ekki fram en stefndi, Arnarfell ehf., mat það svo við upphaf sprenginga að ekki væri nauðsynlegt að framkvæma skoðun á mannvirkjum þar sem þeim væri engin hætta búin vegna fjarlægðar frá sprengistað og þegar sprengingarnar færðust nær byggð taldi stefndi ekki þörf á skoðun þar sem mælt útslag nema vegna sprenginganna mældist jafnan langt undir leyfilegum mörkum. Í bæklingnum Sprengingar í þéttbýli sem í útboðsgögnum er nefndur leiðbeiningarpésinn Sprengt með gætni í þéttbýli kemur fram að undir venjulegum kringumstæðum skuli skoða mannvirki í allt að 50 m fjarlægð ef byggingar standa á bergi en allt að 100 m ef mannvirki standa á sandi eða leir. Hús stefnenda, þ.e. Víðimýri 8 og Blómsturvellir 24, eru í um 225 m fjarlægð frá nálægasta punkti sprengjusvæðisins. Samkvæmt því bar ekki skylda til skoðunar þeirra undir venjulegum kringumstæðum. Hins vegar er á það að líta að samkvæmt útboðsgögnum átti að sprengja/fleyga 72.000 m3 sem er mun umfangsmeiri sprengivinna/fleygun en svo að það geti flokkast undir venjulegar kringumstæður. Við svo mikla sprengivinnu var sérstök ástæða til að meta það hvort tilefni væri til að skoða mannvirki í meiri fjarlægð en ráð er fyrir gert í tilvitnuðum bæklingi. Þrátt fyrir að það hafi ekki verið gert þykir ekki unnt að áfellast stefnda, Arnarfell ehf., fyrir það þegar litið er til fjarlægðar húsa þeirra sem um ræðir í máli þessu frá sprengistað. Hins vegar hefði stefndi með slíkri skoðun tryggt sönnunarstöðu sína gagnvart kröfum vegna sprunguskemmda af völdum sprenginga. Í verklýsingu segir um sprengingar: Verktaki skal haga sprengingum þannig, að sveifluhæð titrings í húsum næst sprengistað verði ekki hærri en 0,080 mm. Einnig skal hraði agnar vera minni en 20 mm/s. Dómendur telja að þessar kröfur séu varkárar og í samræmi við þekkta staðla og forskriftir á þessu sviði. Kröfur sem þessar eru íhaldssamar í þeim skilningi að sé titringur innan þessara marka eru hverfandi líkur á skemmdum á mannvirki. Gildir þá einu hvort átt er við fínriðnar sprungur sem flokka má sem útlitsskemmdir eða stærri og alvarlegri sprungur sem hafa áhrif á burðarþol og veðrunarvörn. Í verklýsingu segir ennfremur: Við sprengingar má mesta magn sprengiefnis, sem sprengt er á hverju hvellhettunúmeri, ekki vera meira en: Hvellhettunúmeri 0, 15 kg; og hvellhettunúmer 1 og hærra, 25 kg. Eru dómendur sammála því sem fram kemur í yfirmati að magn sprengiefnis sem leyft er að nota samkvæmt útboðslýsingu sé valið af varkárni. Til að hægt væri að fylgjast með og skrá að ofangreindar kröfur væru uppfylltar skyldi stefndi, Arnarfell ehf., færa sprengiskýrslur og mæla titring í samvinnu við eftirlitsmanninn eins og nánar greinir hér á eftir. Fyrir hverja sprengingu átti stefndi, Arnarfell ehf., að skrá í sprengiskýrslu m.a. staðsetningu sprengingar, borun, hleðslu, yfirbreiðslur, dagsetningu, tíma og annað sem skipti máli. Þessa skýrslu skyldi eftirlitsmaður hafa tækifæri til að kynna sér áður en sprengt var. Jafnframt skyldi skrá á sprengiskýrslu lýsingu á sprengingunni sjálfri, t.d. hvort hún var eðlileg, veik, öflug, eða hvort einhver óhöpp urðu. Einungis liggja fyrir sprengiskýrslur fyrir u.þ.b. þrjá fyrstu mánuði sprengitímans. Þær skýrslur sem liggja fyrir eru auk þess ófullgerðar miðað við þau ákvæði sem slíkar skýrslur eiga að uppfylla. Fyrirsvarsmaður stefnda Arnarfells ehf., Þorvaldur Konráðsson, heldur því fram að sprengiskýrslur hafi verið færðar allan sprengitímann og að Björn Sveinsson eftirlitsmaður hafi fengið þær en hann hafi allavega framan af tekið þær þar sem þær hafi legið á borði í kaffiaðstöðu stefnda. Björn heldur því hins vegar fram að hann hafi ekki fengið sprengiskýrslur eftir u.þ.b. fyrstu þrjá mánuði sprengitímans þrátt fyrir að hann hafi ítrekað gengið eftir að fá þær. Dómurinn telur fullyrðingar fyrirsvarsmanns stefnda, Arnarfells ehf., um að skýrslurnar hafi verið færðar ótrúverðugar. Þá er það álit dómsins að eðlilegt sé að gera þá kröfu til stefnda að hann haldi til haga afriti af slíkum skýrslum. Þar sem skýslurnar liggi ekki fyrir verði því við það að miða að þær hafi ekki verið færðar en það er brot á skyldum stefnda samkvæmt verksamningi. Eftirlitsmaðurinn kveðst hafa látið það viðgangast að hann fengi ekki að sjá sprengiskýrslur þar sem titringur af völdum sprenginganna hafi aldrei mælst nálægt leyfilegum mörkum en mælingar á titringi séu besti mælikvarðinn á áhrif sprenginga á mannvirki þ.e. hvort titringurinn sé ásættanlegur og innan leyfilegra marka. Er það álit dómsins að telja verði það mikla vanrækslu af hálfu eftirlitsmannsins að láta það viðgangast að sprengiskýrslur væru ekki færðar. Til að fylgjast með að titringur væri innan leyfilegra marka skyldi verktaki, stefndi Arnarfell ehf., mæla með titringsmæli sveifluhæð og sveifluhraða agnar. Skyldi titringsmælir settur upp í nálægum húsum í samráði við eftirlitsmann. Við upphaf sprengivinnunnar var titringsmælir settur upp að Blómsturvöllum 45 og sá Björn Sveinsson eftirlitsmaður um uppsetningu mælisins. Var nemi mælisins festur í um 1,5 m hæð á steinsteyptan skorstein, sem stendur nokkurn veginn á miðri steyptri gólfplötu hússins á neðri hæð og er ekki tengdur útveggjum þess. Á því 14 mánaða tímabili er sprengivinnan stóð yfir var neminn staðsettur á þessum sama stað að undanskildum stuttum tíma sumarið 2000 er hann var færður yfir í önnur hús. Eftirlitsmaðurinn kveðst hafa lesið af mælinum reglulega og hafi mælt útslag aldrei nálgast viðmiðunarmörk. Heldur fyrirsvarsmaður stefnda, Arnarfells ehf., hinu sama fram. Hvorki eftirlitsmaðurinn né stefndi, Arnarfell ehf., hélt til haga upplýsingum um mældan titring en slíkt hefði verið afar auðvelt t.d. með því að færa upplýsingar af mælinum yfir á tölvu til varðveislu eða með því að tengja prentara við mælinn og prenta reglulega út niðurstöður. Þá kveðst eftirlitsmaður hafa glatað dagbók sem hann færði mæliniðurstöður í. Þekkt er að titringur í mannvirkjum vegna sprenginga er mjög breytilegur frá einum stað til annars. Eru ýmsar ástæður fyrir því og skiptir þar margbreytileiki berggrunnsins miklu sem og grundun og gerð viðkomandi mannvirkis. Þetta ætti verktaka, eftirlitsaðila sem og verkkaupa að vera ljóst. Æskilegt hefði því verið að mæla útslög titrings á fleiri en einum stað til að meta áhrif sprenginganna á nærliggjandi mannvirki. Þannig hefði fengist mat á breytileika titrings og gefið til kynna hversu heppilegur mælistaður Blómsturvellir 45 var fyrir önnur mannvirki í nágrenninu. Einnig hefði komið til greina, að færa þann eina nema sem nýttur var stærsta hluta verksins, til innan hússins eða yfir í önnur hús til að fá mat á breytileika titrings. Mælirinn var færður til sumarið 2000 en til þess að hægt sé að gera samanburð á mæligildum þarf að vera hægt að tengja þau við staðsetningu sprengingar og magn sprengiefnis hverju sinni. Það var ekki unnt þar sem sprengiskýrslur voru ekki haldnar. Er það mat dómsins með hliðsjón af framangreindu að með ófullnægjandi hætti hafi verið staðið að mælingu titrings og mælingar því ekki veitt nógu góðar upplýsingar um titring af völdum sprenginga. Því sé ekki unnt að útiloka að titringur af völdum sprenginganna hafi farið yfir leyfileg mörk. Fyrir liggur að sumarið 1997 var gert við sprungur utanhúss og lausa múrhúð hússins að Víðimýri 8 og húsið málað. Þá liggur fyrir að í lok sprengitímabilsins var húsið mjög illa sprungið. Er það því mat dómsins að eldri sprungur hafi hreyfst og opnast í húsinu og að líklega hafi nýjar sprungur myndast í því vegna titrings af völdum sprenginganna. Telur dómurinn, sem fór á vettvang, nánast útilokað að húsið hefði getað verið jafn sprungið og raun ber vitni svo skömmu eftir viðgerð ef sprengingarnar hefðu ekki komið til. Fyrir liggur sprungur voru í múrhúð hússins að Blómsturvöllum 24 í lok sprengitímabilsins. Þá liggur fyrir að nýlegar flísar á baðherbergi hússins sprungu á sprengitímabilinu. Er það mat dómsins að þær sprungur séu dæmigerðar fyrir sprungur af völdum sprenginga. Telur dómurinn því að einhverjar sprungur hafi myndast og/eða opnast á húsinu af völdum sprenginganna. Eftirlitsmaður verkkaupa, stefnda Bæjarsjóðs Fjarðabyggðar, var sérfróður og átti að fylgjast með framkvæmd verksins og því að verkþættir eins og m.a. sprengingar væru framkvæmdar í samræmi við verklýsingu. Tengsl verkkaupa, stefnda Bæjarsjóðs Fjarðabyggðar, við verkið voru því allnáin og gat stefndi haft veruleg afskipti af framkvæmd þess. Það að sprengiskýrslur skuli ekki hafa verið færðar er ámælisvert brot á skyldum vertakans, stefnda Arnarfells ehf. Þá þykir það alvarleg vanræksla af hálfu eftirlitsmannsins að hafa látið það viðgangast. Þá er það mat dómsins eins og áður hefur verið rakið að með ófullnægjandi hætti hafi verið staðið að mælingu titrings en stefndi, Arnarfell ehf., og eftirlitsmaðurinn höfðu samráð um staðsetningu titringsmælis. Jafnframt er á það að líta að hvorki stefndi né eftirlitsmaðurinn hélt upplýsingum um mælingar til haga eins og auðvelt hefði verið. Samkvæmt framanröktu uppfyllti stefndi, Arnarfell ehf., ekki samningsskyldur sínar og eftirlitsmaður stefnda, Bæjarsjóðs Fjarðabyggðar, rækti ekki eftirlitsskyldur sínar með fullnægjandi hætti. Vegna þessa er ekki hægt að meta eftir á hvort sprengingar stefnda, Arnarfells ehf., voru í samræmi við ákvæði verksamnings og titringur af þeirra völdum undir viðmiðunarmörkum. Verða stefndu báðir eins og á stendur að bera hallann af því og bera bótaábyrgð á tjóni því á húseignum stefnenda sem rekja þykir mega til titrings af völdum sprenginganna. Í mati hins dómkvadda matsmanns er metinn kostnaður við úrbætur á öllu sjáanlegu tjóni á fasteignum stefnenda. Matsmaðurinn bar fyrir dóminum að virðisaukaskattur væri innifalinn í matsfjárhæðum en ekki er í matinu greint á milli kostnaðar vegna vinnu og efniskostnaðar. Þykir því verða að dæma stefnendum bætur að álitum fyrir það tjón sem rekja þykir mega til sprenginganna. Mat dómkvadds matsmanns verður þó haft til hliðsjónar. Varðandi mat á tjóni á húsinu Víðmýri 8 verður til þess að líta að skortur á viðhaldi þess til sumarsins 1997 þykir eiga þátt í hversu mikið húsið hefur sprungið af völdum sprenginganna. Það er mat dómsins að gera megi við gafla hússins með viðunandi hætti og gera þá jafngóða og þeir voru fyrir með múrviðgerð. Þá er það mat dómsins, þó að stefnandi, Bergþóra Aradóttir og maður hennar hafi borið að húsið hafi ekki lekið fyrir, að ekki sé unnt að útiloka að einhverjar rakaskemmdir séu frá fyrri tíð. Loks þykir brotið gler ekki verða rakið til titrings. Að þessu virtu þykja bætur til handa stefnanda, Bergþóru Aradóttur, hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til kostnaðar vegna bráðabirgðaviðgerða við að takmarka tjón. Varðandi mat á tjóni á húsinu Blómsturvöllum 24 er á það að líta að í skoðunarskýrslu Hönnunar hf. kemur fram að nokkuð sé um sprungur í sökkul- og kjallaraveggjum og allflestar gamlar. Hins vegar er á það að líta að það er mat dómsins eins og áður greinir að einhverjar sprungur hafi myndast og/eða opnast á húsinu af völdum sprenginganna en gert hafði verið við sprungur þegar dómurinn fór á vettvang. Það er mat dómsins að sprungur í loftplötu innan húss geti ekki verið af völdum titrings. Sprungur í flísum séu hins vegar dæmigerðar sprungur af völdum titrings en við meðferð málsins upplýstist að tekist hefði að útvega flísar á baðherbergið ókeypis. Að þessu virtu þykja bætur til handa stefndu Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvari Hjálmarssyni að álitum hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Dæmdar fjárhæðir beri dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði frá því að mánuður var liðinn frá því stefndu var kynnt mat hinna dómkvöddu manna með framlagningu þess fyrir dóminum. Eftir niðurstöðu málsins verða stefndu dæmdir in solidum til að greiða stefnanda, Bergþóru Aradóttur, samtals 950.000 krónur í málskostnað og stefnendum Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvari Hjálmarssyni samtals 650.000 krónur í málskostnað og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kveður upp dóminn ásamt meðdóms-mönnunum Bjarna Bessasyni prófessor og Sigurði Erlingssyni prófessor. Dómsorð: Stefndu, Bæjarsjóður Fjarðabyggðar og Arnarfell ehf. greiði in solidum stefnanda Bergþóru Aradóttur 1.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 frá 21. júní 2002 til greiðsludags og stefnendum Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvari Hjálmarssyni 250.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 frá 21. júní 2002 til greiðsludags. Stefndu greiði í sameiningu stefnanda Bergþóru Aradóttur samtals 950.000 krónur í málskostnað og stefnendum Júlíu Ásvaldsdóttur og Hjörvari Hjálmarssyni samtals 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 425/1998
Bifreið Umferðarlög Ökuhraði Svipting ökuréttar Sekt Reglugerð Valdmörk
F var ákærður fyrir fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið á 64 km hraða á klst. þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klst. Hæstiréttur taldi það ekki varða ómerkingu héraðsdóms þótt ekki hefði sérstaklega verið tekin afstaða til ákvæða 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997, og reglugerðar nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, svo sem efni hefðu verið til. Sakfelling héraðsdóms var staðfest, þó að teknu tilliti til vikmarka við radarmælingar. Talið var eðlilegt að lögregluyfirvöld ynnu samkvæmt föstum og stöðluðum skrám, s.s. þeim sem fram komu í reglugerð nr. 280/1998, við ákvörðun viðurlaga vegna umferðarlagabrota til að gæta samræmis og jafnræðis við ákvarðanir sínar enda samræmdust þær umferðarlögum. Hins vegar leiddi af 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómstólar yrðu ekki bundnir við þannig skrár og bæri þeim að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga og mætti þá m.a. líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði. Sektarákvörðun héraðsdóms var staðfest. Því var hafnað að dómvenja stæði til þess að svipting ökuréttar kæmi aldrei til fyrr en ökuhraði færi meira en 50 km fram úr leyfðum hámarkshraða og var ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 1998 að ósk ákærða og krefst ákæruvaldið staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim til nýrrar meðferðar, en til vara krefst hann endurskoðunar á ákvörðun viðurlaga og að sér verði dæmd lágmarksrefsing. Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins er á því reist að dómurinn uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að því er varðar röksemdir fyrir niðurstöðu og ákvörðun viðurlaga. Telja verður að nægilega komi fram í dóminum, hvað dómarinn telur sannað og á hverju hann byggir niðurstöður sínar um sakfellingu og ákvörðun viðurlaga. Í dóminum er hins vegar ekki sérstaklega tekin afstaða til ákvæða 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og reglugerðar nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, svo sem efni hefðu verið til miðað við málflutning. Þetta þykir þó ekki eiga að leiða til þess að dómurinn sæti ómerkingu og verður þessi krafa ákærða því ekki tekin til greina. Á það er fallist með héraðsdómara að ekkert sé fram komið í málinu, er dragi úr gildi radarmælingar lögreglumanna á hraða ákærða á Njarðargötu að morgni föstudagsins 10. júlí 1998, sem sýndi 64 km miðað við klukkustund þar sem lögleyfður hámarkshraði er 30 km. Hins vegar ber að líta til vikmarka við radarmælingar, sem ríkislögreglustjóri hefur mælt fyrir um í bréfi til lögreglustjóra 15. júní 1998, sem í tilviki sem þessu teljast 3 km. Verður því miðað við að ákærði hafi ekið á 61 km hraða á klukkustund. Samkvæmt þessu verður sakfelling hans fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 4. mgr., 37. gr. umferðarlaga staðfest. Ber að ákveða honum refsingu samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 57/1997, segir að sektir allt að 100.000 krónum fyrir brot á lögunum eða reglum samkvæmt þeim, skuli ákveðnar í reglugerð sem dómsmálaráðherra setji að fengnum tillögum ríkissaksóknara. Gildir nú um þetta fyrrnefnd reglugerð nr. 280/1998, en með henni fylgir sem viðauki „Skrá yfir sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim”. Kemur þessi skrá í stað leiðbeininga ríkissaksóknara, sem lögregluyfirvöld fóru áður eftir við beitingu heimilda sinna til ákvörðunar sekta og annarra viðurlaga. Eðlilegt verður að telja að lögregluyfirvöld vinni samkvæmt föstum og stöðluðum skrám til að gæta samræmis og jafnræðis við ákvarðanir sínar í þessum efnum, enda samrýmist þær umferðarlögum. Hins vegar leiðir það af ákvæði 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 að dómstólar verða ekki bundnir við þannig skrár og ber þeim, þegar málum af þessu tagi er skotið til þeirra, að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga, og má þá meðal annars líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði. Akstur ákærða við framangreindar aðstæður var mjög vítaverður. Hafnað er þeim skilningi ákærða að ákveðin dómvenja sé fyrir því að svipting ökuréttar komi ekki til fyrr en ökuhraði fari meira en 50 km fram úr leyfðum hámarkshraða, án tillits til þess, hver hinn leyfði hraði sé. Verður staðfest ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar, sbr. 101. gr. umferðarlaga. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um greiðslu sakarkostnaðar og ákærði verður dæmdur til greiðslu áfrýjunarkostnaðar eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Ákærði, Fjölnir Þorgeirsson, greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 80.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Tómasar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 11. ágúst, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 691/1998: Ákæruvaldið gegn Fjölni Þorgeirssyni sem tekið var til dóms hinn 6. þ.m. að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 16. júlí sl. á hendur ákærða, Fjölni Þorgeirssyni, kt. 270671-3149, Bergstaðastræti 33, Reykjavík „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa þann 10. júlí 1998 ekið bifreiðinni IT-339 á 64 km hraða á klst. suður Njarðargötu í Reykjavík, á vegarkafla frá Bergstaðastræti að Smáragötu, þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klst. Telst þetta varða við 1., sbr. 4. mgr. 37. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 57,1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44,1993.“ Málavextir. Föstudagsmorguninn 10. júlí sl. um kl. 8.55 voru lögreglumennirnir Arnór Eyþórsson og Hulda Elsa Björgvinsdóttir að mæla ökuhraða bifreiða með ratsjá á mótum Njarðargötu og Hringbrautar í Reykjavík. Höfðu þau lagt lögreglubifreiðinni fyrir sunnan Hringbraut og mældu ökuhraða ákærða sem ók Mazda-bifreið sinni niður Njarðargötu suður að Smáragötu. Samkvæmt færslu lögreglumannanna í ratsjárdagbók mældist ökuhraði ákærða 64 km á klukkustund. Ákærði neitar því að hafa ekið á þessum hraða og kveður hann hafa verið 40 - 50 km á klukkustund. Lögreglumennirnir hafa komið fyrir dóm og staðfest mælinguna. Ekkert hefur komið fram í málinu sem gerir hana tortryggilega og verður því slegið föstu að ákærði hafi ekið með 64 km hraða eftir Njarðargötunni á þessum stað. Samkvæmt samþykkt nr. 388,1985 um breytingu á lögreglusamþykkt fyrir Reykjavík nr. 2, 1930, sbr. 2. gr. auglýsingar nr. 115,1988, er mesti ökuhraði sem heimilaður er um Njarðargötu 30 km á klst. Ákærði hefur því gerst sekur um brot gegn 1. mgr., sbr. 4., mgr. 37. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987. Ákærði hefur verið sektaður sjö sinnum fyrir of hraðan akstur frá árinu 1989 og var þá í eitt skipti einnig sviptur ökurétti. Þykir hæfilegt að dæma hann til þess að greiða 25.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 7 daga varðhald í stað sektarinnar ef hún greiðist ekki innan 4 vikna frá dómsuppsögu. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr, 44,1993, skal svipta þann mann „rétti til þess að stjórna vélknúnu ökutæki sem ökuskírteini þarf til ef hann hefur orðið sekur um mjög vítaverðan akstur slíks ökutækis...“ Dómurinn álítur það mjög vítavert að aka ríflega tvisvar sinnum hraðar en leyfilegt er og beri því samkvæmt lagagreininni að svipta ákærða ökurétti í einn mánuð frá dómsbirtingu að telja. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 40.000 krónur og málsvarnarlaun til verjanda síns Tómasar Jónssonar hrl., 40.000 krónur. Mál þetta sótti Ingibjörg Halldórsdóttir fulltrúi Lögreglustjórans í Reykjavík. Dómsorð: Ákærði, Fjölnir Þorgeirsson, greiði 25.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 7 daga varðhald í stað sektarinnar ef hún greiðist ekki innan 4 vikna frá dómsuppsögu. Ákærði er sviptur ökurétti í einn mánuð frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 40.000 krónur, og málsvarnarlaun til verjanda síns Tómasar Jónssonar hrl., 40.000 krónur.
Mál nr. 249/2017
Samkeppni Skaðabætur Matsgerð Sératkvæði
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 355/2012 var úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá árinu 2010 staðfestur um að L hf. hefði á tilteknu tímabili brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því að hafa misnotað markaðsráðandi stöðu sína með aðgerðum sem beinst hefðu gegn A ehf. Voru aðallega um að ræða aðgerðir sem fólu í sér óeðlilegan þrýsting til að hindra innkomu A ehf. á lyfsölumarkaðinn á Akranesi með útgáfu vildarkorta og svonefnda baráttuafslátta. A ehf. höfðaði mál gegn L hf. og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir af völdum aðgerðanna. Í málinu lá fyrir undirmatsgerð með þeirri niðurstöðu að A ehf. hefði orðið fyrir tilteknu tjóni, sem grundvallaði stefnufjárhæð A ehf., en með yfirmatsgerð var ályktað að A ehf. hefði ekki orðið fyrir beinu tapi vegna hinna ólögmætu samkeppnishindrana L hf. Hæstiréttur vísaði til þess að gerólíkar forsendur hefðu verið lagðar til grundvallar niðurstöðum matsgerðanna. Í yfirmati hefði fyrst og fremst verið horft til rekstraráætlunar A ehf., en í undirmati hefði verið styðst við samanburðaraðferðir. Í dómi Hæstaréttar sagði að hafa yrði í huga að tjón gæti hlotist af ólögmætum samkeppnishindrandi aðgerðum þótt rekstur þess sem brotið væri gegn hefði verið í samræmi við fyrirliggjandi rekstraráætlun. Þótti grunnforsenda yfirmatsgerðar því haldin slíkum annmarka að á henni yrði ekki byggt um áhrif hinna svokölluðu baráttuafslátta, en matsgerðin hefði að öðru leyti fjallað með rökstuddum og efnislegum hætti um áhrif vildarklúbbs L hf. án tengsla við rekstraráætlun A ehf. og út frá sömu forsendum og undirmatsmenn. Samkvæmt framansögðu var niðurstaða undirmatsgerðar um að A ehf. hefði orðið fyrir tjóni sem rekja mætti til baráttuafslátta L hf. lögð til grundvallar, en fallist á með L hf. og yfirmati að A ehf. hefði ekki sannað að hann hefði orðið fyrir tjóni af völdum vildarklúbbsins. Þar sem ekki lágu fyrir skýr gögn um tímalengd áhrifa aðgerða L hf. gegn A ehf. voru honum dæmdar bætur að álitum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Aðalsteinn E. Jónassonlandsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. apríl 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér aðallega 18.506.678 krónur, en til vara lægri fjárhæð, í báðumtilvikum með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 1. janúar 2011 til 1. júní 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá 16. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.I Eins og nánar greinir í hinumáfrýjaða dómi opnaði áfrýjandi lyfjaverslun á Akranesi 30. júní 2007. Fyrir varþar lyfjaverslun stefnda sem var sú eina sinnar tegundar í þeim bæ á árunum2000 til 2007, en það ár mun stefndi hafa rekið 25 lyfjaverslanir og útibúundir merkjum Lyfja og heilsu og fjórar verslanir undir heitinu Apótekarinn.Síðla sumars 2007 sendi áfrýjandi Samkeppniseftirlitinu óformlega kvörtun um aðstefndi beitti sértækum verðlagningaraðferðum með það að markmiði að hindra að áfrýjandinæði fótfestu á sama markaði. Í kjölfarið tók Samkeppniseftirlitið tilathugunar háttsemi stefnda og fór meðal annars fram húsleit hjá honum 14.september 2007. Í ákvörðun 26. febrúar 2010 lagði eftirlitið á 130.000.000króna sekt á stefnda vegna brota gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005.Fylgdi ákvörðuninni sá rökstuðningur að stefndi hefði verið í ráðandi stöðufyrir smásölu lyfja á staðbundna markaðnum sem áfrýjandi hafi leitast innkomu áog sem slíkur gripið til aðgerða í aðdraganda þess að áfrýjandi hóf rekstursinn og einnig síðar með það að markmiði að raska samkeppni á Akranesi. Aðgerðirþessar hafi einkum lýst sér í framboðnum vildarkortum stefnda meðtryggðarhvetjandi afsláttarkerfi til viðskiptavina sinna og sérstökum öðrum afsláttumeftir að áfrýjandi kom á markaðinn. Stefndi kærði ákvörðunSamkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfestiniðurstöðu eftirlitsins með úrskurði 11. júní 2010 um að stefndi hefði semaðili með markaðsráðandi stöðu brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Var tiltekiðað brot stefnda hefðu í fyrsta lagi falist í óeðlilegum þrýstingi til að hindrainnkomu áfrýjanda á markaðinn, í öðru lagi tilboðum eftir tryggðarhvetjandiafsláttarkerfi með vildarkortum, bæði fyrir og eftir innkomu áfrýjanda ámarkaðinn, og loks með því að bjóða upp á framlegðarafslætti eftir það. Varsekt lækkuð í 100.000.000 krónur. Stefndi skaut málinu til HéraðsdómsReykjavíkur meðal annars með kröfum á hendur Samkeppniseftirlitinu um ógildinguá úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og til lækkunar á sektarfjárhæð. Meðdómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. febrúar 2012 var Samkeppniseftirlitið sýknað afþessum kröfum stefnda og með dómi Hæstaréttar 14. mars 2013 í máli nr. 355/2012var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.IIAð beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir tveir sérfróðir menn 3. febrúar 2012 tilað svara eftirfarandi spurningum: 1. Hvort þær samkeppnishindrandi aðgerðir semstefndi greip til við og fyrir opnun lyfjaverslunar áfrýjanda í júní 2007 hefðudregið úr sölu áfrýjanda og hvað ætla mætti að sú lækkun hefði numið hárrifjárhæð og skert hagnað hans um háa upphæð. 2. Hvort aðgerðir stefnda við ogfyrir opnun þessa hefðu valdið lækkun á álagningu áfrýjanda á árunum 2007 og2008 og hvað ætla mætti að sú lækkun hefði numið hárri fjárhæð. 3. Hvort aðgerðirstefnda við og fyrir opnun þessa hefðu minnkað framlegð áfrýjanda á árunum 2007og 2008 og þá um hve háa fjárhæð í heild sundurliðað eftir árum. 4. Hvortaðgerðir þessar hefðu aukið rekstrarkostnað áfrýjanda. 5. Hvað ætla mætti aðbeint tap áfrýjanda hefði verið vegna lægra verðs og færri viðskiptavina vegnasamkeppnishindrana stefnda á árunum 2007 og 2008. 6. Hversu miklum áhrifum á lántöku-og vaxtakostnað aðgerðirnar hefðu valdið áfrýjanda. Í matsgerð 28. apríl 2014 sagði að fyrstu þrjár spurningarnar værueðlislíkar og með svörum við fyrstu tveimur spurningunum fengjust jafnframtsvör við hinni þriðju þar sem bæði söluminnkun og lækkun álagningar hefðu beináhrif á framlegðina sem að jafnaði væri skilgreind sem andvirði seldrar vöru aðfrádregnum breytilegum kostnaði. Hafi breytilegur kostnaður hækkað vegnaaðgerða stefnda ætti svarið við því að koma fram í svari við fjórðuspurningunni sökum þess að óskað væri eftir upplýsingum á áhrifum aðgerða stefndaá rekstrarkostnað. Í fimmtu spurningu væri reyndar talað um beint tap áfrýjandasem túlka mætti á þann veg að verslun áfrýjanda hafi verið rekin með tapi, semverið hafi raunin á árinu 2007. Í ljósi þess að tap væri neikvæður hagnaðurfengist svar við fimmtu spurningu einnig með svörum við fyrstu tveimurspurningunum. Í matsgerðinni kom fram að einkum hafi verið litið til upplýsinga umafgreiðslu málsaðila á lyfseðilsskyldum lyfjum á árunum 2007 og 2008, málsgagnaSamkeppniseftirlitsins við rannsókn þess á stefnda og upplýsinga fráSjúkratryggingum Íslands um álagningu apóteka á Akranesi. Þá könnuðu matsmennveitta afslætti hjá tilteknum apótekum í Reykjavík og á Vesturlandi. Að virtuþessu var það niðurstaða þeirra að afslættir umfram 10% hefðu haft í för meðsér tjón fyrir áfrýjanda. Í skriflegu svari stefnda við ítrekuðum fyrirspurnummatsmanna um gögn varðandi svokallaðan vildarklúbb hans sagði að gögn þar aðlútandi væru ekki lengur til staðar þar sem þeim hefði verið fargað sökum tíðraflutninga á starfsemi yfirstjórnar hans í ný húsnæði. Nýttu matsmenn þess ístað ýmis frumgögn Samkeppniseftirlitsins þar um, en meðal annars vegna þessaskorts á gögnum féll áfrýjandi við meðferð matsmálsins frá fjórðu og sjöttuspurningu. Í matsgerðinni sagði að þeir tveir þættir sem líta ætti til samkvæmtniðurstöðum samkeppnisyfirvalda og dómstóla í máli þessu væru annars vegar stofnunvildarklúbbs stefnda og hins vegar svonefndir baráttuafslættir hans. Stefndi hefðibyrjað að beita afsláttum þessum 3. júlí 2007 en vildarklúbburinn hefði veriðstofnaður fyrr. Hefðu þessi atriði getað haft áhrif lengur en til 14. september2007, þegar húsleit Samkeppniseftirlitsins hjá stefnda fór fram, jafnvel þóttstefndi hefði hætt atferli sínu þá. Áfrýjandi hefði ekki verið í aðstöðu til aðvita nákvæmlega um aðgerðir stefnda, samkeppni milli þeirra hefði verið grimmog áfrýjanda „staðið viss ógn“ af stefnda allt þar til rannsóknSamkeppniseftirlitsins lauk í febrúar 2010. Töldu matsmenn því ekki óeðlilegtað líta allt til loka árs 2008 við mat á tjóni. Á hinn bóginn vísuðu þeir tilþess að samkvæmt sölugögnum lyfja frá báðum málsaðilum hefði áfrýjandi verið meðyfir ¾ hlutdeild í sölu lyfja á Akranesi frá húsleit Samkeppniseftirlitsins 14.september 2007 til loka þess árs. Töldu matsmenn að nýtt fyrirtæki gæti vart reiknaðmeð því að það tæki skemmri tíma að ná til sín meirihluta markaðar þegar annaðsams konar fyrirtæki væri þar fyrir. Væri því ekki forsenda til að meta skaðavegna minnkunar selds magns vegna hinna sérstöku afslátta stefnda. Áfrýjandihefði sjálfur veitt mikla afslætti, þannig að hann hefði haldið hlut sínum í seldumagni gagnvart stefnda. Hefði skaði áfrýjanda því birst í afsláttunum sem hannhefði þurft að veita. Það tjón hefði verið reiknað til svars við fyrstu ogannarri matsspurningu. Var það niðurstaða matsmanna að tjón áfrýjanda vegna þessafrá 30. júní til 14. september 2007 hefði numið 2.007.179 krónum, en 2.728.160krónum frá þeim degi til ársloka. Þá hefði samsvarandi tjón vegna ársins 2008numið alls 9.749.752 krónum. Um vildarklúbb var vísað til þess að ágreiningur hefði verið milli stefndaog Samkeppniseftirlitsins hvort samningar stefnda um vildarkort tilviðskiptavina sinna hefðu í raun haft áhrif á viðskiptavinina. Hefðu dómstólartalið vildarkortin tryggðarhvetjandi þótt ekki hefði verið tekin afstaða tilárangurs stefnda vegna þeirra. Vísuðu matsmenn til þess að eftir ítrekaðarfyrirspurnir til stefnda um gögn þar um hefði loks fengist það svar aðupplýsingar um vildarklúbbinn væru ekki lengur til staðar og því hefðu þeir íríkari mæli litið til annarra tilgreindra gagna meðal annars úr rannsóknsamkeppnisyfirvalda til mats á áhrifum vildarklúbbsins á afkomu áfrýjanda. Hefðuþeir í fyrsta lagi horft til umfangs viðskipta stefnda við aðila ívildarklúbbnum, í öðru lagi hversu lengi þeir hefðu haldið tryggð við klúbbinn,í þriðja lagi hversu hratt viðskiptavinir færðust almennt frá stefnda yfir tiláfrýjanda og loks í fjórða lagi mats á fjárhagslegum áhrifum á áfrýjanda vegnatryggðar viðskiptavina við vildarklúbbinn. Í matsgerð voru gögn þvínæstítarlega rakin og skýrð í þessu tilliti með þeirri niðurstöðu að tjón áfrýjandavegna vildarklúbbs stefnda hefði frá júlí til ársloka 2007 numið 1.123.315krónum, en 775.053 krónum árið 2008. Samandregin voru svör matsmanna við matsspurningum þau að vegnavildarklúbbs stefnda hefði söluminnkun áfrýjanda numið 1.898.368 krónum ogsérstakir afslættir stefnda hefðu valdið lækkun á álagningu áfrýjanda á árunum2007 og 2008 sem næmi 16.607.710 krónum. Grundvallast stefnufjárhæð málsins áþessum tveimur tölum. Þá tiltóku matsmenn sem svar við þriðju og fimmtu spurninguað samkeppnishindrandi aðgerðir stefnda hefðu minnkað framlegð áfrýjanda um6.616.308 krónur á árinu 2007, en 11.889.770 krónur á árinu 2008, eða samtals18.506.078 krónur. Í skýrslugjöf fyrir dómi skýrðu undirmatsmenn frekar þá athugun hjá öðrumlyfsölum sem þeir vísuðu til að þeir hefðu framkvæmt við mat sitt. Viðurkennduþeir að sökum sérstöðu markaða á Íslandi hefði verið örðugt að fá réttansamanburð, en á hinn bóginn lægju einnig fyrir margvíslegar upplýsingar hjáSjúkratryggingum Íslands og Tryggingastofnun um lyfjaverð. IIIAð beiðni stefnda fór fram yfirmat þriggja sérfróðra manna vegna sömu fjögurraspurninga og svarað hafði verið með undirmati. Í forsendum yfirmatsgerðar 15.september 2015 var tiltekið í upphafi að matsmenn hefðu byggt aðferðir sínar viðmat á tjóni á leiðbeiningum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins frá 11. júní2013. Væri aðferðum þeim sem beita mætti skipt í tvo meginflokka. Í fyrri flokknumværu samanburðaraðferðir sem byggðu á því að bera saman aðstæður á þeim markaðiog tímabili sem um ræðir við aðstæður þar sem ekki væri um samkeppnisbrot aðræða. Bera mætti saman aðstæður á sama markaði á mismunandi tímabilum eða viðannan markað á sama tímabili. Í hinum flokknum, sem bæri heitið „aðrar aðferðir“,væri fjallað um hermilíkön, aðferðir við mat á kostnaði og aðferðir sem byggðuá greiningu á fjárhag og rekstri brotaþola. Þá væru „einnig nefndar aðraraðferðir sem ekki er sérstaklega fjallað um í leiðbeiningunum en geta engu aðsíður verið gagnlegar að mati framkvæmdastjórnarinnar. Þar er sérstaklega talaðum „praktískar“ og einfaldar aðferðir, svo sem að byggja á rekstaráætlunbrotaþola.“ Yfirmatsmenn tóku fram að undirmatsgerð væri ítarleg og greinargóð meðrækilegri greiningu á afsláttum sem stefndi veitti á árunum 2007 og 2008 sem oghugsanlegum áhrifum vildarklúbbs stefnda. Þá var vísað til þess aðundirmatsmenn hefðu borið saman afslætti á tilteknu tímabili við afslætti semalmennt væru veittir á sambærilegum mörkuðum samkvæmt þeirra athugunum. Hefðuundirmatsmenn miðað við að allir afslættir umfram það sem þeir hefðu taliðeðlilega væru afleiðing af samkeppnisbrotum stefnda og því tapaðar tekjur semmarki tjón áfrýjanda. Aðferð undirmatsmanna varðandi afslætti mætti flokka semsamanburðaraðferð þar sem afslættir á lyfsölumarkaðnum á Akranesi á árunum 2007og 2008 væru bornir saman við afslætti á öðrum mörkuðum á Íslandi. Niðurstaða undirmats„hangir alfarið“ á því hvað gætu talist eðlilegir afslættir og að mat undirmatsmannabyggðist á „eigin reynslu af viðskiptalífinu og samtölum við apótekara sem rákulyfjabúðir bæði á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu á þessum tíma.“ Þá hefðihvorki komið fram á hvaða mörkuðum þeir lyfsalar, sem undirmatsmenn hefðu áttsamtöl við, störfuðu né hvort þeir markaðir gætu talist sambærilegir markaðnumá Akranesi á þessum árum. Viðeigandi markaður til samanburðar þyrfti að hafasvipuð einkenni og markaðurinn á Akranesi á þeim tíma sem um ræðir. Væri nærtækastað bera markaðinn saman við markað þar sem ekki hefðu komið upp samkeppnisbrotvið það að nýr aðili hæfi rekstur þar sem fyrir væri einokun. Í yfirmatsgerð kom fram að ekki væru forsendur til að ætla að brot stefndahefðu hafist fyrr en 6. desember 2006 en ekkert væri í gögnum málsins er bentitil þess að innkoma áfrýjanda á markaðinn hefði seinkað vegna aðgerða stefnda.Þá var vísað til úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að húsleitin 14.september 2007 hefði haft veruleg áhrif á framvindu mála og væri ljóst að stefndihefði dregið verulega úr aðgerðum sínum eftir hana og einnig mætti ætla að hún hefðiorðið til þess að vekja samúð viðskiptavina með veikari aðilanum. Lægraframlegðarhlutfall á markaðnum eftir innkomu áfrýjanda mætti útskýra áeinfaldari hátt en með vísan til samkeppnisbrota stefnda, það er með aukinnisamkeppni og fyrirætlunum áfrýjanda að ná fljótt mikilli hlutdeild á markaðnum.Töldu yfirmatsmenn að þróun lyfsölumarkaðarins á Akranesi á árunum 2007 til2012 hefði að mestu verið í takt við það sem ætla mætti þegar samkeppni ámarkaði breyttist. Aukin samkeppni þýddi lægra framlegðarhlutfall og við þaðværi hugsanlegt að veltan ykist vegna betri samkeppnisstöðu við aðra nálægamarkaði. Þróun á árunum 2007 til 2009 mætti því hugsanlega skýra að stórumhluta eða að öllu leyti með aukinni samkeppni. Á árunum 2010 til 2012 hefðisamkeppnin minnkað aftur og áfrýjandi aukið markaðshlutdeild sína áfram.Samhliða því hefði veltan minnkað og framlegðarhlutfallið hækkað. Þá kváðu yfirmatsmennekki forsendur að telja tjón hafa orðið vegna vildarklúbbs stefnda þar sem hlutfallþeirra sem færðu sig úr vildarklúbbinum hefði ekki verið stórkostlegafrábrugðið tölum um heildarhlutfall áfrýjanda á lyfsölumarkaðnum á Akranesi seinnihluta árs 2007 og á árinu 2008. Í matsgerðinni sagði undir kaflanum „Val á aðferð við mat á tjóni“ aðstefndi hefði verið í einokunarstöðu á umræddum markaði áður en áfrýjandi hófstarfsemi sína. Eftir að stefndi fór af markaði þaðan á árinu 2012 hefðiáfrýjandi að sama skapi verið í einokunarstöðu. Væri því hvorki unnt að berasaman tímabil það sem um ræðir við tímabilið áður en áfrýjandi hóf starfsemi néeftir að stefndi hætti starfsemi sinni á Akranesi. Þá hefði samanburður viðannan markað, sambærilegan lyfsölumarkaði á Akranesi á árunum 2007 til 2012,kallað á gagnaöflun sem matsmönnum þótti ekki ástæða til að fara í. Loks sagði:„Í ljósi þeirra hagsmuna sem undir eru í málinu töldu matsmenn rétt að beitafyrst umfangsminni aðferðum sem kölluðu ekki á mikla viðbótargagnaöflun ográðast eingöngu í frekari gagnaöflun og greiningu ef tilefni væri til. Þetta erí samræmi við leiðbeiningar framkvæmdastjórnarinnar að umfang matsins taki miðaf þeim hagsmunum sem undir eru ... Í gögnum málsins liggja fyrir ársreikningar[áfrýjanda] og rekstrarafkoma [stefnda] á Akranesi sem og rekstraráætlanir [áfrýjanda]áður en það hóf starfsemi. Því er unnt að beita án mikillar fyrirhafnar tveimuraðferðum sem nefndar eru í leiðbeiningunum, annars vegar greiningu á fjárhag ogrekstri brotaþola ... og hins vegar að byggja á rekstraráætlunum brotaþola.“ Íkjölfarið var farið yfir samandregna rekstaráætlun áfrýjanda þar sem sett varfram áætlun um heildarstærð markaðarins og ætlaða hlutdeild áfrýjanda ámarkaðnum á fyrstu tveimur árum rekstrarins. Hefði markaðshlutdeild áfrýjanda orðiðvel umfram áætlanir hans, jafnframt því sem rekstrarkostnaður hans hefði reynstminni en gert hefði verið ráð fyrir. Hið eina sem reynst hefði lakara hefðiverið framlegðarhlutfall áranna 2008 og 2009, eða 21% í stað 22,6%. Framlegð íkrónum talið hefði þó ætíð verið hærri en áætlanir hefðu gert ráð fyrir. Í svari yfirmatsmanna við fyrstu matsspurningu sagði að árleg salaáfrýjanda fram til ársins 2012 hefði reynst meiri en áætlanir hans hefðu gertráð fyrir og á þeim tíma hefði mikil söluaukning orðið á lyfsölumarkaðnum áAkranesi. Væru engin óyggjandi merki um að aðgerðir stefnda hefðu dregið úrsölu áfrýjanda. Var annarri og þriðju matsspurningu einnig svarað með vísan tilrekstaráætlana áfrýjanda þannig að ekki væru óyggjandi merki um að aðgerðirstefnda hefðu dregið úr framlegð áfrýjanda. Í svari við síðustu matsspurninguvar á sama hátt vísað til þess að markaðshlutdeild áfrýjanda hefði þegar fráopnun orðið meiri en hann hefði gert ráð fyrir og jafnframt tiltekið að af þeimviðskiptahópi stefnda sem hefði skráð sig í vildarklúbb hans hefðu einungis101, eða um 29% verið í viðskiptum nægilega lengi, eða 12 mánuði, til að fáþann kaupbæti sem í boði var handa meðlimum. Þá sagði: „Ekki er því ástæða tilað ætla að vildarklúbbur ... hafi dregið sérstaklega úr fjölda viðskiptavina“áfrýjanda. Því væri ekki unnt að fullyrða að áfrýjandi hefði orðið fyrir „beinutapi vegna samkeppnishindrana“ stefnda. Við skýrslugjöf í héraði lýsti einn yfirmatsmanna því að samkvæmt framangreindumleiðbeiningum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins væri yfirleitt miðað við aðbeita skyldi svokallaðri samanburðaraðferð og reynt að finna sambærileganmarkað þar sem ekki hefðu verið til staðar samkeppnisbrot. Á hinn bóginn hefðikomið í ljós strax við skoðun á fjárhagsupplýsingum og samanburð viðrekstraráætlun áfrýjanda að ekki hefði verið unnt að segja „að þessar aðgerðir hefðuhaft einhver neikvæð áhrif á apótekið. Þannig að í rauninni lauk skoðuninni þarog við sáum ekki að við gætum eitthvað farið að bera þetta saman við aðra markaðieða slíkt því að það voru engin, hlutdeild apóteksins var miklu meiri heldur engert var ráð fyrir, framlegðin var á svipuðum nótum í prósentum. Í krónutölummeiri, markaðurinn varð stærri við þessar aðstæður, við sáum ekki að það værihægt að segja að apótekið hafi orðið fyrir tjóni, alla vega ekki þannig að þaðværi hægt að leggja mat á það með þessum aðferðum sem yfirleitt eru lagðar tilgrundvallar. Þetta er svona samantekt á aðferðum sem við beittum ogniðurstöðum.“ Annar yfirmatsmanna bar í þessu sambandi fyrir dómi aðyfirmatsmenn hefðu hvorki haft undirmatsgerð til hliðsjónar í störfum sínum néaflað upplýsinga frá undirmatsmönnum heldur hefðu rekstraráætlanir áfrýjandaverið viðmiðið um tjón og gengið hefði verið út frá að þær væru vel unnar.Þriðji yfirmatsmanna staðfesti einnig að yfirmatsmenn hefðu ekki borið samanframlegð áfrýjanda miðað við framlegð annarra lyfsala með sams konar eða svipaðviðskiptamódel. Nánar um aðferðarfræði við mat á rekstraráætlunum áfrýjanda sagðihann: „Nú auðvitað þekki ég kannski ekki nákvæmlega hvaða forsendur eða hvernigáætlanirnar voru unnar sem slíkar en þær voru lagðar fram af eða unnar afApóteki Vesturlands og ég geri ráð fyrir því að apótekarinn, hann þekkiauðvitað mjög vel til markaðarins og þessa reksturs, þannig að við höfum ekkiástæðu til þess að ætla annað en að þetta væru vel unnar áætlanir.“ IVMeð framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 355/2012 var því slegiðföstu að brot stefnda gegn 11. gr. samkeppnislaga voru alvarleg og fólust íþeim aðgerðum sem að framan er lýst og komu til skoðunar við framkvæmd mats.Höfðu þær það að markmiði annars vegar að hindra með markvissum hætti aðáfrýjandi næði fótfestu á markaði og hins vegar beinlínis að bola honum burt afmarkaðnum. Var það skýr afstaða samkeppnisyfirvalda sem staðfest var meðfyrrgreindum dómi Hæstaréttar að aðgerðir stefnda ógnuðu rekstrargrundvelliáfrýjanda. Eins og fyrr hefur verið rakið voru gerólíkar forsendur lagðar tilgrundvallar niðurstöðum matsgerða. Í yfirmati er fyrst og fremst horft tilrekstraráætlunar áfrýjanda við mat á því hvort hann kunni að hafa orðið fyrirtjóni vegna hinna ólögmætu samkeppnishindrana stefnda. Engin sjáanleg tilrauner þar gerð til að svara því hver áhrif þeirra aðgerða voru á rekstur áfrýjandaóháð þeirri áætlun. Verður þannig hvorki séð að í yfirmati hafi verið gerðursamanburður á forsendum rekstraráætlunar áfrýjanda við gögn um samanburðarmarkaðiné að greiningar hafi verið gerðar eða réttmæti þeirra kannað. Er ekkert að þvívikið hvort og þá hvaða áhrif það hefði haft á rekstur áfrýjanda að hann hefðiekki þurft að grípa til varnaraðgerða til að mæta hinum svokölluðu baráttuafsláttumstefnda. Til samanburðar er á hinn bóginn ítarlega um þetta fjallað íundirmati. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að tjón getur hlotist afólögmætum samkeppnishindrandi aðgerðum þótt rekstur þess sem brotið er gegnhafi verið í samræmi við fyrirliggjandi rekstraráætlun. Tjónið væri við slíkaraðstæður fólgið í því að brotaþoli hefði getað náð enn betri rekstrarárangri enraun bar vitni. Sé hægt að sanna slíkt tjón á tjónþoli rétt á að fá það bætt,enda fæli önnur niðurstaða í sér að tjónvaldur væri að hagnast á tjónsatburði.Samkvæmt framangreindu þykir grunnforsenda yfirmatsgerðar haldin slíkumannmarka að á henni verður ekki byggt um áhrif hinna svokölluðu baráttuafsláttastefnda. Í málinu liggja ekki fyrir önnur gögn en undirmatsgerð, um hvaða áhrifþessir afslættir höfðu á rekstur áfrýjanda. Ljóst er af gögnum máls aðáfrýjandi þurfti að grípa til varnaraðgerða með því að veita afslætti sem voruumtalsvert umfram þá sem almennt eru veittir á sambærilegum mörkuðum semundirmatsmenn gerðu nánar grein fyrir í skýrslutöku fyrir héraðsdómi. Ersamkvæmt öllu framanrituðu nægilega sannað að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóniaf völdum samkeppnisbrota stefnda. Í undirmatsgerð er lagt til grundvallar að afsláttur í eðlilegusamkeppnisumhverfi sé 5-10% af hlutdeild sjúklings við kaup á lyfseðilsskyldumlyfjum og er áætlað tjón áfrýjanda metið út frá afsláttum sem voru umfram 10%.Af hálfu stefnda hafa á hinn bóginn ekki verið lögð fram gögn sem renna stoðumundir að þessi viðmiðun fái ekki staðist og verður hann látinn bera hallann afsönnunarskorti um það. Samkvæmt undirmatsgerð nam tjón áfrýjanda vegna svonefndra baráttuafslátta2.007.179 krónum fyrir tímabilið 30. júní 2007 til 14. september sama ár þegarhúsleit var gerð hjá stefnda. Áætlað tjón frá þeim tíma til loka þess árs nam2.728.160 krónum, eða samtals 4.735.339 krónum vegna sölu lyfseðilsskyldralyfja. Í málinu liggja ekki fyrir skýr gögn um tímalengd áhrifa hinna ólögmætu samkeppnishindrandiaðgerða. Þannig er ekki ljóst hvort áhrifa þeirra hafi alfarið hætt að gæta erhúsleit fór fram hjá stefnda eða síðar. Í undirmatsgerð er lagt til grundvallarað gera verði ráð fyrir að áhrif þeirra hafi varað lengur en til 14. september2007 þar sem áfrýjandi hafi ekki haft forsendur til að ætla að stefndi hefði þáþegar hætt aðgerðum sínum. Í yfirmatsgerð er á hinn bóginn lagt til grundvallarað áhrifin hafi ekki getað varað lengur en til þess dags. Í úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála kemur fram að stefndi hafi „verulega dregið úraðgerðum sínum gagnvart [áfrýjanda] eftir“ húsleitina. Þótt lagt sé tilgrundvallar að verulega hafi dregið úr samkeppnishindrandi aðgerðum stefnda 14.september 2007 verður ekki framhjá því litið að stefndi mótmælti strax íupphafi að hafa gerst brotlegur við samkeppnislög sem gaf áfrýjanda tilefni tilað ætla að áhrifanna hafi ekki hætt að gæta þegar á því tímamarki. Í undirmatsgerð er loks sett fram nokkuð ítarleg greining á áhrifum svonefndsvildarklúbbs stefnda og komist að þeirri niðurstöðu að tilvist hans hafi valdiðfækkun viðskiptavina áfrýjanda sem hafi aftur valdið honum tjóni að fjárhæð1.123.315 krónur vegna ársins 2007. Í yfirmatsgerð er á hinn bóginn komist aðþeirri niðurstöðu að hlutfall vildarklúbbsmeðlima sem færðu viðskipti sín frá stefndatil áfrýjanda hafi ekki verið stórkostlega frábrugðið hlutfalli annarraviðskiptamanna stefndu sem gerðu slíkt hið sama. Er þá til þess að líta aðyfirmatsmenn fjalla með rökstuddum og efnislegum hætti um áhrif vildarklúbbsinsán tengsla við rekstraráætlun áfrýjanda, út frá sömu forsendum ogundirmatsmenn. Samkvæmt því verður niðurstaða yfirmats um að áfrýjandi hafiekki sannað að hafa orðið fyrir tjóni sem rekja megi til vildarklúbbsins lögðtil grundvallar.Að því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að áhrifa aðgerða stefndavörðu lengur en gert var ráð fyrir í yfirmatsgerð þótt ekki liggi fyrir meðótvíræðum hætti hversu lengi. Verður í því ljósi að dæma áfrýjanda bætur aðálitum sem með hliðsjón af undirmatsgerð þykja hæfilega ákveðnar 4.500.000krónur.Með vísan til 2. töluliðar 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda ogannarra kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda, verður ekki fallist á með stefnda að krafa áfrýjanda sé fyrnd.Þá eru atvik heldur ekki með þeim hætti að krafa áfrýjanda sé fallin niðurfyrir tómlæti.Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda4.500.000 krónur í skaðabætur með vöxtum eins og í dómsorði greinir.Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir. Verður við ákvörðun hans litið til þess að áfrýjanda varnauðsyn á að afla sér mats til sönnunar um tjón sitt.Dómsorð:Stefndi, Lyf og heilsa hf., greiði áfrýjanda, Apóteki Vesturlands ehf., 4.500.000krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. janúar 2011 til 1. júní 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6 gr. sömulaga frá 16. júní 2014 til greiðsludags.Stefndi greiðiáfrýjanda samtals 8.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.SératkvæðiÞorgeirs Örlygssonar ogViðars Más MatthíassonarÁfrýjandi hefur að okkar matiekki fært sönnur að því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegnasamkeppnisbrota stefnda. Við teljum því rétt að staðfesta hinn áfrýjaða dóm,sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, með vísan til forsendna hans. Til samræmis við framangreintteljum við að dæma hefði átt áfrýjanda til þess að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2017.IMál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri 11.desember 2014, var dómtekið 28. nóvember 2016. Stefnandi er Apótek Vesturlandsehf., Smiðjuvöllum 32, Akranesi. Stefndi er Lyf og heilsa hf., Síðumúla 20,Reykjavík.Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:Aðallega: Að stefndi verði dæmdur til greiðsluskaðabóta að fjárhæð 18.506.678 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2011 til 1. júní 2014 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 5. gr., sbr. 9. gr., laganna frá þeim degi tilgreiðsludags og leggist dráttarvextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrstasinn 1. júní 2015, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001.Til vara: Að stefndi verði dæmdur til að greiðaaðra og lægri fjárhæð að mati dómsins auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2011 til 1. júní 2014 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 5. gr., sbr. 9. gr., laganna frá þeim degi tilgreiðsludags og leggist dráttarvextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrstasinn 1. júní 2015, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001.Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðumtilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinuyrði vísað frá dómi en fallið var frá frávísunarkröfunni undir rekstri málsinsfyrir dóminum.IIForsaga málsins er sú að stefnandi opnaðilyfjaverslun á Akranesi 30. júní 2007. Fyrir var þar rekin lyfjaverslun stefndasem var sú eina sinnar tegundar sem var starfandi á Akranesi á árunum 2000 til2007. Stefndi rak á árinu 2007 25 lyfjaverslanir og útibú undir merkjum Lyfjaog heilsu og fjórar verslanir undir nafninu Apótekarinn. Eftir opnunlyfjaverslunar stefnanda á Akranesi brást stefndi við með því að bjóða viðskiptavinumupp á afslætti sem einvörðungu stóðu til boða í verslun stefnda á Akranesi ekkií öðrum verslunum í lyfjakeðju stefnda.Síðla sumars 2007 barst Samkeppniseftirlitinuóformleg kvörtun frá stefnanda þess efnis að stefndi beitti sértækumverðlagningaraðferðum í lyfjaverslun stefnda á Akranesi, með það að markmiði aðhindra að stefnandi næði fótfestu á sama markaði. Í kvörtuninni var bent á aðumræddar aðgerðir kynnu að fara gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005.Samkeppniseftirlitið tók í kjölfarið til skoðunar, hvort stefndi hefði meðaðgerðum gegn keppinautum farið gegn ákvæðum samkeppnislaga og framkvæmdihúsleit hjá stefnda 14. september 2007.Með ákvörðun, sem birt var stefnda 26. febrúar2010, komst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði brotiðgegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og lagði 130.000.000 króna sekt ástefnda. Rökstuðningur að baki ákvörðun Samkeppniseftirlitsins var í stuttumáli sá að stefndi hefði verið í markaðsráðandi stöðu á staðbundna markaðinumfyrir smásölu lyfja, sem stefnandi leitaðist við að eiga innkomu á. Ennfremurað stefndi hafi gripið til aðgerða, sem hafi haft það að markmiði að raskasamkeppni á Akranesi. Framboðin vildarkort til viðskiptavina og afslættir, semstefndi hefði boðið viðskiptavinum í aðdraganda þess að stefnandi hóf reksturog í kjölfar þess, hefðu verið liður í því. Um tryggðarhvetjandi aðgerðir hefðiverið að ræða sem hefðu falið í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Þá varþví hafnað að aðgerðir stefnda mætti réttlæta sem eðlileg viðbrögð við aukinnisamkeppni á þeim markaði sem skilgreindur var í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins.Stefndi kærði ákvörðun Samkeppniseftirlitsins tiláfrýjunarnefndar samkeppnismála og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi.Með úrskurði, uppkveðnum 11. júní 2010, staðfesti áfrýjunarnefndin að stefndi,sem hafi á umræddum tíma verið í markaðsráðandi stöðu, hefði brotið gegn 11.gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með þrenns konar háttsemi, í fyrsta lagi með þvíað hafa beitt óeðlilegum þrýstingi til þess að hindra innkomu stefnanda inn áþann markað, í öðru lagi með því að bjóða upp á tryggðarhvetjandiafsláttarkerfi, þ.e. með framboði á vildarkortum og í þriðja lagi með því aðbjóða upp á framlegðarafslætti eftir innkomu stefnanda á markaðinn. Samkvæmtþví staðfesti áfrýjunarnefnd samkeppnismála þá ákvörðun Samkeppniseftirlitsinsað stefndi hefði með aðgerðum sínum brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr.44/2005. Sektin var hins vegar lækkuð í 100.000.000 króna.Stefndi skaut málinu til dómstóla og krafðist þessm.a. að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála yrði felldur úr gildi. Meðdómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 14. mars 2013, í máli réttarins nr.355/2012 var með vísan til forsendna staðfest sú niðurstaða HéraðsdómsReykjavíkur, að sýkna Samkeppniseftirlitið af kröfugerð stefnda. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni semsamsvari hið minnsta kröfugerð í máli þessu, vegna þeirrar háttsemi sem stefndiviðhafði vegna innkomu stefnanda á smásölumarkaði fyrir lyf á Akranesi og vartalin brjóta í bága við 11. gr. samkeppnislaga. Árið 2012 hætti stefndi rekstri lyfjaverslunar áAkranesi, sem hann hafði rekið frá árinu 2000, fyrst undir nafni Lyfja ogheilsu en frá árinu 2010 undir nafninu Apótekarinn. Með matsbeiðni 23. nóvember 2011 óskaði stefnandieftir því að „dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn sérfróðir umfyrirtækjarekstur, verðlagningu lyfjaverslana, samkeppni á markaði og áhrifsamkeppnishindrana, [til] að skoða og meta hvað tjón [stefnanda] varð mikiðvegna ólögmætra aðgerða [stefnda] sem hafi falist í broti á 11. gr.samkeppnislaga, til að koma í veg fyrir að [stefnandi] gæti rekið fyrirtækisitt [...] á Akranesi með eðlilegum hætti á þeim viðskiptaforsendum semstofnendur og eigendur fyrirtækisins byggðu á.“ Hinn 3. febrúar 2012 voru Brynjólfur Sigurðssonprófessor og Jóhann Viðar Ívarsson rekstrarhagfræðingur dómkvaddir til aðframkvæma umbeðið mat. Matsgerð þeirra lá fyrir 28. apríl 2014. Niðurstaða matsinsvar í fyrsta lagi sú, að dregið hefði úr sölu stefnanda og að hagnaður hanshefði dregist saman um 1.898.368 krónur á árunum 2007 til 2009. Í öðru lagihefði lækkun á álagningu stefnanda numið 16.607.710 krónum vegna svonefndrabaráttuafslátta á sama tímabili og loks hefði háttsemi stefnda orðið þessvaldandi að framlegð stefnanda hefði minnkað samtals um 18.506.078 krónur áárunum 2007 og 2008. Lögmaður stefnanda sendi stefnda kröfubréf hinn16. maí 2014 sem byggði á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Lögmaður stefndahafnaði bótaskyldu stefnda með bréfi, dagsettu 12. júní 2014, með vísan tilþess að ætlað tjón stefnanda væri ósannað. Sættir tókust ekki og var mál þettahöfðað með stefnu birtri 11. desember 2014. Undir rekstri málsins óskaði stefndi dómkvaðningarþriggja yfirmatsmanna til að endurmeta atriði sem metin voru í matsgerð 28.apríl 2014. Í þinghaldi 6. maí 2015 voru Hersir Sigurgeirsson, lektor ífjármálum, Jóhanna Waagfjörð viðskiptafræðingur og Lárus Finnbogasonendurskoðandi dómkvödd til að framkvæma yfirmat samkvæmt yfirmatsbeiðnistefnda. Yfirmatsgerð þeirra lá fyrir 15. september 2015 og var lögð fram íþinghaldi 23. september 2015. Helstu niðurstöður yfirmatsgerðarinnar voru þærað vildarklúbbur stefnda hefði haft lítil sem engin áhrif á færsluviðskiptamanna frá stefnda til stefnanda. Þá hefðu baráttuafslættir ekki haft íför með sér tjón fyrir stefnanda og loks væri ekki unnt að færa óyggjandi rökfyrir því að samkeppnisbrot stefnda hefði valdið stefnanda tjóni. Var talið að stefnandikynni jafnvel að hafa hagnast á aðgerðum stefnda og afleiðingum þeirra.Ágreiningur máls þessa lýstur að því, hvortstefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til þeirra háttsemi stefnda semlýst er í stefnu. Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnanda hafnað enbyggt á því m.a. að ekki séu sönnuð orsakatengsl á milli þeirrar háttsemi ogætlaðs tjóns stefnanda, auk þess sem stefndi heldur því fram, að stefnanda hafiekki tekist að sanna umfang ætlaðs tjóns síns sem um er deilt í málinu.IIIStefnandi byggir kröfur sínar á því að hann hafiorðið fyrir umtalsverðu tjóni vegna samkeppnishindrandi aðgerða stefnda sem sannaðsé að hafi átt sér stað. Um það vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 355/2012 og 116.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi byggir bótakröfur sínar á því að tjónhans vegna ólögmætra samkeppnishindarana stefnda hafi hið minnsta numið þeirrifjárhæð sem krafa í stefnu kveði á um. Stefnandi vísar um það til niðurstöðu undirmatsgerðardómkvaddra matsmanna sem er á meðal gagna málsins. Stefnandi byggir á því að með ákvörðunSamkeppniseftirlitsins nr. 4/2010, sem staðfest hafi verið bæði afkærustjórnvaldi og Hæstarétti Íslands, hafi verið staðfest að stefndi hafibeitt sér skipulega með samkeppnishamlandi aðgerðum gegn innkomu stefnanda ámarkað lyfjasölu á Akranesi og nágrenni og að þessi samkeppnisbrot stefnda hafibeinst gegn stefnanda og valdið stefnanda tjóni sem samsvari dómkröfumstefnanda í máli þessu. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi valdið sér þvítjóni með því að grípa til samkeppnishindrandi aðgerða sem hafi m.a. farið íbága við 11. gr. samkeppnislaga. Aðgerðir stefnda hafi m.a. verið í því fólgnar aðtaka upp sérstakan baráttuafslátt fyrir viðskiptavini sína og koma á sérstökumvildarklúbbi, allt í því skyni að koma í veg fyrir að stefnandi gæti rekiðlyfjaverslun á Akranesi og stofnað til samkeppni við stefnda. Með þessumsamkeppnisbrotum, sem hafi verið staðfest m.a. með ákvörðunSamkeppniseftirlits, úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og dómiHéraðsdóms Reykjavíkur, sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar Íslandsí máli réttarins nr. 355/2012, hafi stefndi með grófum og saknæmum hætti brotiðgegn hagsmunum stefnanda og valdið honum því tjóni sem krafist sé bóta fyrir ímáli þessu. Stefnandi vísaði umalvarleika brotastarfsemi stefnda á tiltekin atriði úr framangreindumniðurstöðum stjórnvalda og dómstóla. Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 4/2010 hafikomið fram að stefndi hefði gripið til aðgerða sem hafi falið í sér skipulegaatlögu gegn innkomu stefnanda á markaðinn. Hefðu þær aðgerðir beinlínis haftþað að markmiði að raska samkeppni og falið í sér sértækar verðlækkanir ogaðgerðir til að skapa tryggð mikilvægra viðskiptavina og koma í veg fyrir aðþeir hæfu viðskipti við hinn nýja keppinaut á Akranesi. Aðgerðirnar hefðu faliðí sér misbeitingu á þeim efnahagslega styrk sem stefndi hefði getað beitt áAkranesi og hafi því farið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Einnig hafi það veriðmat Samkeppniseftirlitsins að þessar aðgerðir hefðu falið í sér misnotkun ásameiginlegri markaðsráðandi stöðu stefnda á höfuðborgarsvæðinu. Hafi aðgerðirnarverið til þess fallnar að senda skýr skilaboð til annarra aðila um að ekkimyndi borga sig að reyna innkomu á a.m.k. þeim landfræðilega markaði. Jafnframthefði þótt ljóst að brotin hafi verið umfangsmikil. Þannig hafi flestirmikilvægustu viðskiptavina stefnda átt aðild að vildarklúbbnum, auk þess sembaráttuafslættir hafi náð til mest seldu lyfja apóteksins. Það væri því ljóstað brot stefnda væru í eðli sínu alvarleg.Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr.5/2010 hefði komið fram að ef tekið væri tillit til þess rökstuðnings, sem fram komi í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins um einstök atriði, væri það niðurstaða áfrýjunarnefndarað stefndi hefði verið í markaðsráðandi stöðu á hinum skilgreinda markaði og aðhann hefði gripið til ólögmætra aðgerða sem hefðu haft það að markmiði að raskasamkeppni. Með því hefði stefndi hafa brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Brotstefnda hefðu verið alvarleg og falist í því að hindra innkomu stefnanda ámarkaðinn fyrir smásölu lyfja á Akranesi, í því að gera samning um vildarkortvið helstu viðskiptavini sína á Akranesi og í því að beita sértækum afsláttum,þ.e. baráttuafsláttum. Hafi þessumaðgerðum verið beitt í þeim tilgangi að veikja nýjan keppinaut og raskasamkeppni. Þær hafi verið til þess fallnar að viðhalda og styrkja stöðu stefndameð óeðlilegum hætti á umræddum markaði.Stefnandi vísar til þess, að í dómi HéraðsdómsReykjavíkur frá 29. september 2012, sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti ímáli 355/2012 með vísan til forsendna, hefði komið fram að ljóst þætt af gögnummálsins að tilgangur veittra afslátta hafi verið að mæta samkeppni viðstefnanda enda hefðu afslættirnir raunar verið kallaðir „baráttuafslættir“ afhálfu stefnda. Vísað hafi verið til umfjöllunar í úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála og þeirrar ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins sem þar hefði veriðvísað til, í tengslum við þá niðurstöðu að stefndi hefði brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga, enda hefðu önnur sjónarmið sem stefndi hefði fært fram ekkibreytt þeirri niðurstöðu. Slíkur fullnaðardómur hafi fullt sönnunargildi umstaðreyndir máls þessa, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Tjón stefnanda vegnaþessara samkeppnisbrota stefnda hafi verið metið og sé höfuðstóll kröfugerðar íaðalkröfu máls þessa í samræmi við það.Stefnandi byggir á því að ríkar kröfur verði aðgera til markaðsráðandi fyrirtækja á borð við stefnda um hlýðni við ákvæðumsamkeppnislaga og að slík fyrirtæki leitist við að misbeita ekki markaðsráðandistöðu sinni. Stefnandi telur að fyrir liggi að forsvarsmenn stefnda hafi lagt áráðin um að hindra aðgengi stefnanda inn á markað lyfjasölu á Akranesi og að hindraþannig samkeppni. Beri stefndi skaðabótaábyrgð á þeirri bótaskyldu háttsemi ágrundvelli meginreglna skaðabótaréttar. Stefndi hefði getað komist hjá því aðvalda stefnanda tjóni með því að fylgja samkeppnisreglum og leggja ekkibeinlínis á ráðin um það hvernig stefndi gæti komið í veg fyrir samkeppni. Stefnandi byggir á því að orsakatengsl hafi veriðá milli háttsemi stefnda og umkrafinna bóta. Stefndi verði að bera ábyrgð áafleiðingum þeirrar atburðarásar sem hafi farið af stað með hinni bótaskylduháttsemi. Stefnda hafi mátt vera ljóst að misnotkun hans á markaðsráðandistöðu, sem hafi miðað að því að hindra stefnanda í því að veita stefndasamkeppni, hafi fyrirsjáanlega verið til þess fallin að skaða rekstur stefnandaog valda honum tjóni. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrirtjóni vegna brota stefnda á samkeppnislögum, m.a. 11. gr. samkeppnislaga, ogstefndi hafi þannig valdið stefnanda því tjóni sem hér sé krafist bóta fyrir,af ásetningi með löglausum og saknæmum hætti. Fyrir liggi staðfestingdómkvaddra matsmanna á því að ólögmæt og saknæm háttsemi stefnda hafi valdiðstefnanda því tjóni sem nemi umkrafinni fjárhæð í máli þessu. Stefnandi vísar að lokum til þess að þar semstefndi hafi bæði hafnað að greiða kröfu stefnanda, sem byggi á undirmatsgerð,sem og að semja um lyktir málsins með öðrum hætti, hafi stefnandi ekki áttannan kost en að leitast við að fá aðfararhæfan dóm um kröfu sína. Stefnandi byggir á meginreglum skaðabótaréttarinsog kröfuréttarins. Stefnandi byggir á samkeppnislögum nr. 44/2005 einkum 11. gr.Um vaxtakröfur vísar stefnandi til 8., 9. og 12. gr. laga nr. 38/2001, vexti ogverðtryggingu. Stefnandi vísar um málskostnaðarkröfu sína til XXI. kafla laganr. 91/1991, um meðferð einkamála.IVSýknukrafa stefnda byggir í fyrsta lagi á því aðskilyrði skaðabótaskyldu séu ekki fyrir hendi. Ekki liggi fyrir að saknæm ogólögmæt háttsemi hafi leitt til tjóns stefnda eða að það tjón sé sennilegafleiðing slíkrar háttsemi. Ekki sé nægjanlegt fyrir stefnanda í einkamáli aðvísa, til stuðnings kröfum sínum, alfarið til stjórnvaldsákvörðunar á öðruréttarsviði til sönnunar á skaðabótaskyldu. Niðurstaða stjórnvalda eða dómstólaum brot aðila gegn samkeppnislögum sé ekki nægjanleg sönnun þess aðskaðabótaskyld háttsemi gagnvart þriðja aðila hafi átt sér stað. Eðli málssamkvæmt sé ekkert fjallað um skilyrði skaðabótaskyldu í úrlausnum stjórnvaldaeða dómstóla vegna brota gegn samkeppnislögum og þaðan af síður um orsakatengslog sennilega afleiðingu í skilningi skaðabótaréttar.Staðhæfing stefnanda um ætlaða saknæma og ólögmætaháttsemi stefnda sé einvörðungu reist á úrlausnum samkeppnisyfirvalda, aukniðurstöðu dómstóla vegna sama máls. Í tilvitnuðum úrlausnum sé ætluðum brotumstefnda lýst með mjög almennum hætti. Þannig sé ekki tiltekið í hvaða tilvikumstefndi hafii beitt svonefndri sértækri verðlækkun. Þrátt fyrir það virðistdómkvaddir undirmatsmenn hafa lagt einstök tilvik til grundvallar niðurstöðumsínum og byggt þær m.a. á gögnum frá stefnanda. Þetta fái ekki staðist, mat áþví hvort og hvenær verðlækkun teljist ólögmæt sértæk verðlækkun sé flókið ogvandmeðfarið lögfræðilegt úrlausnarefni sem ekki sé á valdi dómkvaddramatsmanna að leggja mat á. Þar sem einstök tilvik séu ekki tilgreind ífyrirliggjandi úrlausnum, sé ósannað hvaða tilteknu aðgerðir stefnda eru talinólögmæt af Samkeppniseftirlitinu. Af því leiði að ósannað sé í málinu aðstefndi hafi viðhaft saknæma og ólögmæta háttsemi sem hafi valdið stefnandatjóni. Séu skilyrði skaðabótaskyldu því ekki uppfyllt. Þá byggir stefndi á því að orsakatengsl milliætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda og ætlaðs tjóns stefnanda séuósönnuð. Nær enga umfjöllun sé að finna í undirmatsgerð um orsakatengsl milliþeirrar almennu lýsingar á háttsemi, sem komi fram í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins, og ætlaðs tjóns stefnda. Þar sem engin frekari gögnliggi til stuðnings ætluðum orsakatengslum þar á milli, verði að sýkna stefndaaf kröfum stefnanda. Sýknukrafa stefnda byggir á því að stefnandi hafiekki orðið fyrir tjóni og í öllu falli sé ætlað tjón ósannað. Stefndi bendir áað það sé langt því frá sjálfgefið að samkeppnisaðili fyrirtækis, sem brýturgegn ákvæðum samkeppnislaga, verði fyrir tjóni, eins og stefnandi virðist gefasér. Bæði sé langt því frá um tjón að ræða í öllum tilvikum og eins getimögulegt tjón lent hjá öðrum aðilum en samkeppnisaðilum. Stefndi byggir á því að innkoma stefnanda ámarkaðinn hafi tekist vel og strax á fyrstu mánuðunum hafi markaðshlutdeildstefnda, sem áður hafi verið 100%, verið komin niður í 40% og árið 2008 í 30%. Markaðshlutdeildstefnda hafi nálgast 20% á árinu 2009 og á endanum hafi orðið ljóst að ekkiværi grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri hans á Akranesi. Samhliða hafimarkaðshlutdeild stefnanda aukist með samsvarandi hætti, enda hefðu stefnandiog stefndi verið einu aðilarnir á markaðnum. Stefndi telur að þessi þróun sýniótvírætt fram á að hann hafi ekki valdið stefnanda tjóni. Af samandregnum ársreikningum stefnanda megi ráðaað rekstrarhagnaður stefnanda fyrir vexti o.fl. fyrir árið 2007 hafi veriðneikvæður um 600.000 krónur. Rekstrarhagnaður fyrir árið 2008 hafi veriðjákvæður um 13.072.000 krónur og rekstrarhagnaður fyrir árið 2009 hafi veriðjákvæður um 18.477.000 krónur. Stefndi byggir á því að samkeppnisaðstæður hafiverið eðlilegar 2009 en þá hafi stefnandi verið á sínu þriðja starfsári. Afkomaársoms hafi verið í eðlilegu samhengi við árin á undan og beri með sér aðekkert hafi verið óeðlilegt við afkomu fyrri áranna tveggja. Stefndi teljiraunar að afkoma ársins 2009 sé skýr sönnun um að rekstur stefnanda árið 2008hafi verið mjög eðlilegur og afkoma stefnanda árið 2007 ásættanleg á fyrstahálfa starfsári félags sem hafi komið nýtt inn á markað þar sem fyrir hafiverið félag með 100% markaðshlutdeild. Með hliðsjón af framangreindu byggir stefndi á þvíað stefnanda sé í raun ekkert, enda hefðu ætlaðar ólögmætar aðgerðir stefndaekki haft nein áhrif á markaðsstöðu hans. Þá beri framangreindar tölur umrekstrarhagnað stefnanda með sér að aðgerðirnar hafi ekki varðað hann nokkru.Þvert á móti virðist þær aðstæður, sem hafi skapast á markaðnum, nýst stefnandaog hjálpað honum við að komast inn á markaðinn og byggja upp markaðshlutdeildsína.Stefndi vísar til þess að eina sönnunargagnstefnanda í málinu fyrir þeirri staðhæfingu að hann hafi orðið fyrir tjóni séfyrirliggjandi undirmatsgerð. Stefndi byggir hins vegar á því aðundirmatsgerðin geti ekki talist fullnægjandi sönnun á ætluðu tjóni stefnanda.Þar sé tiltekið að við mat á tjóni stefnanda sé rökréttast að miða við„eðlilegan jafnaðarafslátt“ af hluta sjúklings á „þessum tíma eða almennt“. Sé í því samhengimiðað við efri mörk 5-10% jafnaðarafsláttar. Það fái ekki staðist þar eð ekkertbendi til þess að umrædd efri mörk (10%) séu þau mörk sem með réttu greini ámilli ólögmæts og lögmæts afsláttar stefnda, þ.e. ekkert bendi til þess aðveittir afslættir, sem hafi verið hærri en 10%, hafi verið ólögmætir. Það hlytiað vera svo að skaðabótaskylda næði einungis til þess hluta afslátta sem hafiverið yfir þeirri afsláttaprósentu hafi verið lögmæt. Ekki sé rétt að miða viðprósentu jafnaðarafsláttar, heldur beri fremur að miða við lögmætismörkafsláttarprósenta í því máli sem til úrlausnar hafi verið hjásamkeppnisyfirvöldum.Stefndi byggir á því að ekkert sé fram komið um aðverðlagning sú, sem kölluð hafi verið „baráttuafslættir“, hafi verið svo lág aðhún bryti óhjákvæmilega gegn samkeppnislögum. Í því samhengi áréttar stefndi aðaldrei hafi verið veittur meiri afsláttur en 70% af framlegð en afsláttur afálagningu hafi þannig falið í sér að álagning hafi lækkað úr 25-30% í 10% íákveðnum tilvikum. Verðlagningin hafi undantekningalaust verið yfirinnkaupaverði og því hafi verið um að ræða verðlagningu, sem skilvirkurkeppinautur hefði getað mætt og jafnvel boðið betur, enda hafi verðlagninginóumdeilanlega verið yfir meðaltali breytilegs kostnaðar. Stefndi byggir á því að ætlað tjón stefnanda verðiekki fundið öðruvísi en með samanburði þeirrar afsláttarprósentu, sem hafifalið í sér hina svonefndu „baráttuafslætti“, annars vegar og hins vegar þáafsláttarprósentu, sem ætla verði að markaðsráðandi lyfjafyrirtæki á Akranesihefði verið heimilt að bjóða upp á. Markaðsráðandi fyrirtækjum sé heimilt aðmæta samkeppni til að verjast verðlagningu undir kostnaðarverði svo lengi semútilokunartilgangur liggi ekki til grundvallar aðgerðunum. Stefndi vísar um þaðtil dómaframkvæmdar á sviði evrópuréttar. Verði ekki annað séð en að 70%afsláttur af framlegð, sem aðeins sé ætlað að mæta samkeppni en ekki að útilokakeppinaut eða hrekja hann af markaði, sé lögmæt aðgerð. Í öllu falli telji stefndiljóst að 10% „eðlilegur jafnaðarafsláttur“ geti ekki verið rétt viðmið, endahafi lögmætismörk afsláttarprósenta ekki verið metin í undirmatsgerðinni, líktog rétt hefði verið að leggja til grundvallar. Því sé ekki fyrir hendifullnægjandi sönnun fyrir ætluðu tjóni stefnanda.Stefndi bendir á að í undirmatsgerð sé viðskiptavinumí vildarklúbbnum skipt í tvo hópa, annars vegar þá sem ekki hafi verið nógulengi í klúbbnum til þess að fá kaupbæti í lok tímabilsins, sem ætluð brotstefnda eigi að ná til, og hins vegar þá sem hafi verið nógu lengi í klúbbnum tilað fá kaupbætinn. Þá geri undirmatsmenn ráð fyrir því að stefnandi hefði, ísamræmi við markaðshlutdeild sína, fengið til sín viðskipti þeirra sem fengukaupbætinn. Líkt og fram komi í undirmatsgerðinni hafi viðskiptavinir íumræddum vildarklúbbi verið 347 um tíma og minna en þriðjungur hafi verið þar nógulengi til þess að fá kaupbætinn. Kveðið sé á um það í undirmatsgerðinni að„sennilegt“ þyki að þetta hafi stafað af því að líklegt sé að eldra fólk „semeðli máls samkvæmt [sé] uppistaðan í vildarklúbbnum, [hafi litið] svo á að þaðhafi gert samning við [stefnda] sem réttast [hefði verið] að standa við“. Verðiþessar aðferðir matsmanna vart taldar fullnægjandi við mat á áætluðu tjóni, hérséu fremur um að ræða spámennsku sem ekki verði lögð til grundvallar sönnun íeinkamáli. Með hliðsjón af framangreindu byggir stefndi á þvíað undirmatsgerðin samræmist ekki þeim áskilnaði 5. mgr. 61. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, að teljast rökstudd matsgerð á ætluðu tjónistefnanda og teljist það því ósannað. Vegna þessara röngu forsendna og ágiskanaum ætlað tjón, auk annarra verulegra ágalla á undirmatsgerð, sé ósannað aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefnda. Beri því að sýkna stefndaaf kröfum stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því aðkrafa stefnanda sé niður fallin sökum tómlætis. Stefndi vísar til þess aðstefnandi byggi á því að ætluð skaðabótaskyld háttsemi stefnda hafi hafist áárinu 2007 eða rúmum sjö árum fyrir málshöfðun þessa. Þá komi fram í stefnu aðstefnandi hafi sent kvörtun til samkeppnisyfirvalda síðla sumars 2007. Því séljóst að stefnandi hafi talið, a.m.k. frá árinu 2007, að stefndi hefði sýnt afsér saknæma og ólögmæta háttsemi og hafi stefnanda þegar á þeim tímapunktiverið í lófa lagið að krefja stefnda um skaðabætur, hafi stefnandi talið ætlaðaólögmæta háttsemi hafa valdið sér tjóni. Það hafi hann hins vegar ekki gert.Stefndi vísar til þess að ekkert að lögum hafikrafist þess að stefnandi biði með kröfu um skaðabætur á meðan á rekstri málsfyrir samkeppnisyfirvöldum stóð. Það hafi hins vegar fyrst verið með bréfi 16.maí 2014 sem stefnandi hafi gert eiginlegar rökstuddar kröfur á hendur stefndaum greiðslu skaðabóta tiltekinnar fjárhæðar. Þá hafi verið liðin sjö ár fráupphafi ætlaðrar skaðabótaskyldrar háttsemi og frá því stefnandi lýsti því yfirað hann teldi háttsemi stefnda ólögmæta. Verði að telja að við slíkar aðstæðursé krafa stefnanda niður fallin vegna tómlætis. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því aðkrafa stefnanda sé fyrnd. Fyrningarfrestur hafi byrjað að líða við hverteinstakt ætlað brot þegar þau hafi átt sér stað. Stefndi vísar til þess að hannhafi átt erfitt með að átta sig á því, á hvaða brotatímabili stefnandi byggi enþó talið að leiða mætti af undirmatsgerð að stefnandi reisi tjón sitt á atvikumá árunum 2007 til 2008. Beri að miða upphaf fyrningarfrests við sérhverjaólögmæta athöfn, þ.e.a.s. sértækt verðtilboð til söluaðila, enda hafi stefnandibyggt á því að slíkar athafnir hafi valdið honum tjóni og sé undirmatsgerðgrundvölluð á því. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningukröfuréttinda, fyrnist krafa um skaðabætur á fjórum árum frá þeim degi ertjónþoli öðlast nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ber ábyrgð á þvíeða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Verði ekki fallist á framangreindanfyrningarfrest, byggir stefndi á því að stefnandi hafi í öllu falli haft nægtsvigrúm til að afla sér upplýsinga um ætlað tjón sitt í skilningi 9. gr. fyrningarlagaþegar ár var liðið frá því að hann beindi kvörtunum til Samkeppniseftirlitsins2007. Í síðarnefnda tilvikinu hafi fyrningarfrestur byrjað að líða 1. janúar2009 og hafi því verið liðinn þegar mál þetta var höfðað með birtingu stefnu.Því séu kröfur stefnanda í báðum tilvikum fyrndar. Sýknukrafa stefnda er til viðbótar reist á því, aðætlað tjón stefnanda falli ekki innan verndarhagsmuna 11. gr. samkeppnislaga. Markmið samkeppnislaga sé samkvæmt 1.gr. laganna að efla virka samkeppni í viðskiptum og byggi á þeirrigrundvallarforsendu að virk samkeppni sé neytendum til hagsbóta til lengri tímalitið. Tilgangur 11. gr. laganna, sem sé ætlað að ná þessu markmiði, hafi veriðskýrður þannig að ákvæðinu sé ætlað að vernda virka samkeppni en ekki samkeppnisaðila.Vernd samkeppnisaðila sé enda afar fjarri markmiðum samkeppnislaga og þvert ámóti ættu samkeppnisaðilar almennt að berjast berskjaldaðir hvor við annan.Bætur til samkeppnisaðila fyrir brot á 11. gr. samkeppnislaga myndu þannig ekkiþjóna markmiðum samkeppnislaga. Vernd samkeppnisaðila gegn samkeppni myndi þvíganga þvert gegn verndarhagsmunum ákvæðisins og á þeim grundvelli beri að hafnabótakröfu stefnanda. Stefndi byggir til vara á því að lækka beridómkröfur stefnanda verulega. Um það vísar stefndi til málsástæðna tilstuðnings aðalkröfu sinni og þeirra sem hér á eftir verður getið. Stefndibyggir á því að í íslenskum rétti gildi meðalhófsregla um sönnunarfærslu.Stefndi yrði ekki látinn líða fyrir það ef ljóst þætti af gögnum málsins að sú undirmatsgerð,sem liggur til grundvallar kröfum stefnanda, væri ekki nægilega skýr eðajafnvel byggð á röngum matsaðferðum. Stefnandi hafi sjálfur valið að byggjamálatilbúnað sinn alfarið á undirmatsgerð og verði hann að bera áhættuna afþví. Takmarkaðan sjálfstæðan rökstuðning sé að finna fyrir fjárhæð ætlaðs tjónsstefnanda í stefnu og verði því að líta svo á að eiginlegar málsástæður hansfyrir fjárhæð þess komi fram í undirmatsgerð. Stefndi vísar til þess að meirihluti þess áætlaðatjóns, sem undirmatsgerðin taki til, gerist eftir það brotatímabil semmálsmeðferð hjá samkeppnisyfirvöldum hafi tekið til, þ.e. eftir 14. september2007 þegar húsleit hefði verið framkvæmd hjá stefnda. Til stuðnings þessu vísiundirmatsmenn til þess, að hið brotlega tímabil hafi haft áhrif fram í tímann.Þyki stefnda aðfinnsluvert í þessu samhengi að við mat á áætluðu tjóni eftir14. september 2007 sé í undirmatsgerðinni einungis tekið mið af afsláttum semveittir hafi verið eftir hið brotlega tímabil. Sé þannig ekki verið að metaeftirfarandi áhrif þeirra afslátta sem veittir hafi verið fyrir 14. september2007. Stefndi bendir á að ef greiða ætti bætur vegna áætlaðs tjóns af afsláttum,sem veittir hafi verið eftir framangreint tímamark, þurfi að liggja fyrir aðveiting þeirra hafi verið saknæm. Staðreynd málsins sé hins vegar sú að íákvörðun Samkeppniseftirlitsins hafi ekkert verið fjallað um ætluð brot gegnsamkeppnislögum eftir framangreint tímamark og liggi því ekkert fyrir um samkeppnishamlandiaðgerðir eftir það. Stefndi telur skorta á að í undirmatsgerð sé gerðgrein fyrir raunverulegum hagnaðarmissi, framlegðarmissi og öðru tjónistefnanda. Nánar tiltekið sé ekki greint frá því hversu áreiðanleg niðurstaðaundirmatsmanna sé, hvaða atriði hafi haft áhrif á áreiðanleikann og hversumikil þau áhrif hafi verið. Þannig sé ljóst, og beinlínis tekið fram íniðurstöðu undirmatsmanna, að þeir hafi þurft að gefa sér ýmsar forsendur viðmatið og að það ríki þar af leiðandi töluverð óvissa um grundvöll fjárhæðartjóns stefnanda. Þá séu rök fyrir þeim atriðum, sem undirmatsmenn telji sighafa þurft að gefa sér, afar takmörkuð. Stefndi telur þetta vera til þessfallið að rýra mjög áreiðanleika matsins en ljóst sé að undirmatið sé að stórumhluta byggt á gefnum forsendum en ekki því sem hafi gerst í raun.Stefndi byggir á því að lækka beri dómkröfustefnanda þar sem rétt sé að miða við missi hagnaðar en ekki missi framlegðar,eins og gert sé í dómkröfu stefnanda. Byggir stefndi á því að missir framlegðarsé umfram eiginlegt tjón stefnanda. Stefndi bendir á að stærstur hluti nýrrafyrirtækja dragi sig af markaði innan nokkurra ára frá innkomu á hann og því séyfirleitt mjög erfitt fyrir ný fyrirtæki að fóta sig á markaði þar sem þau hafiengin tengsl við markaðinn. Umtalsverð hækkun á markaðshlutdeild nýs fyrirtækissé því almennt afar ólíkleg og telji stefndi vöxt markaðshlutdeildar stefnandaskýrt dæmi um að ætluð ólögmæt háttsemi stefnda hafi engin áhrif haft ástefnanda og þaðan af síður valdið honum tjóni. Ekki sé hins vegar vikið aðþessum aðstæðum í undirmatsgerð. Þá sé ekki rökstutt í undirmatsgerð með hvaðahætti einstaka ætluð skaðabótaskyld háttsemi stefnda hafi valdið stefnandatjóni, þ.e. hver orsakatengslin séu. Nauðsynlegt sé að slíkur rökstuðningurkomi fram í matsgerð, enda séu áhrif einstakra ætlaðra brota stefnda ástefnanda forsenda þess að um tjón í skilningi skaðabótaréttar geti verið aðræða. Undirmatsmenn horfi framhjá því að aðgerðir stefnda á umræddurannsóknartímabili hafi í heild verið taldar ólögmætar en á skorti að sýnt sé,hvort hver og ein verðlagning hafi falið í sér saknæma háttsemi sem kynni aðleiða til skaðabótaskyldu. Leggi undirmatsmenn til grundvallar aðferðafræði,sem sé ætlað að mæla áhrif þess að stefndi hafi boðið ólögmæta afslætti, en litiðsé framhjá því að einangruð veiting þeirra kynni að hafa verið lögmæt. Brotstefnda samkvæmt úrlausnum dómstóla hafi falist í því að útilokunarásetningur hafiverið talinn hafa ráðið för sem hafi nægt svo um brot gegn samkeppnislögum hafiverið að ræða. Aðferðafræði undirmatsmanna við könnun á orsakatengslum sé þvíekki í samræmi við staðreyndir og geti ekki talist sanna orsakatengsl milliaðgerða stefnda á markaði og ætlaðs tjóns stefnanda. Stefndi telur að íundirmatsgerð skorti á að tekið sé til þess að í samkeppnisumhverfi þurfi eðlimáls samkvæmt að lækka álagningu og við það minnki framlegð. Slíkt geristburtséð frá lögmæti aðgerða stefnda.Þá gerir stefndi athugasemd við útreikningundirmatsmanna á jafnaðarafsláttum. Í undirmatsgerðinni sé greint frá því aðundirmatsmenn hafi kynnt sér auglýsta afslætti lyfjabúða hjá „ýmis konarsamtökum og félögum“. Einnig segi að þeir hafi „rætt við hóp núverandi ogfyrrverandi apótekara“ til að fá sem gleggsta og hlutlægasta mynd. Í fyrstalagi sé engar niðurstöður eða tölulegar upplýsingar að finna íundirmatsgerðinni um athugun undirmatsmanna á auglýstum afsláttum lyfjabúða. Þáverði það vart talinn vísindalegur útreikningur að eiga samtal við núverandi ogfyrrverandi apótekara. Stefndi gerir ennfremur athugasemd við mat á tjónivegna lausasölulyfja. Í undirmatsgerðinni sé tjónið metið í hlutfalli viðáætlað tjón vegna lyfseðlisskyldra lyfja en þessi nálgun undirmatsmanna sé ekkirökstudd. Telur stefndi að eðlilegt hefði verið að taka við útreikninginn m.a.tillit til þess hlutfalls baráttuafslátta sem náði til lausasölulyfja. Rétt sé að nefna í því samhengi að í „síðustuverðkönnun ASÍ“ hafi komið fram að lægstu verð á 14 af 40 lyfjum hafiannaðhvort verið undir kostnaðarverði eða lyfin seld með minna en 9% framlegð.Samkeppni á verði lausasölulyfja sé og hafi verið mjög virk.Stefndi gerir því verulegar athugasemdir við aðundirmatsmenn hafi gefið sér forsendur um afslætti af lyfjum almennt og þvínæst reiknað út að allir afslættir, umfram þær gefnu forsendur, væru samkeppnishamlandi fyrir stefnanda. Telurstefndi framangreint til marks um að undirmatsmenn hafi ekki skilið til hlítarþá aðferð sem beitt hafi verið á markaðnum við útreikning afslátta, enda hafiverið um nokkuð óvenjulega aðferð að ræða. Sem dæmi um þetta megi nefna mestselda lyfseðilsskylda lyf landsins, IMUVAN. Algengt söluverð á því séhámarksverð að frádregnum 70% framlegðarafslætti.Stefndi byggir á því að í stað hinna ógagnsæjujafnaðarafslátta hefði undirmatsmönnum borið að styðjast við svokallaðamismunaraðferð. Sú aðferð gangi út á að bera saman tvær atburðarásir, annarsvegar atburðarás sem ætla megi að hefðiorðið og hins vegar þá sem hafi orðið eftir atburðinn. Sá missir tekna eðaauknu útgjöld sem tjónþoli hafi orðið fyrir teljist tjón hans.Ekki liggi fyrir í málinu mat dómstóla eðasamkeppnisyfirvalda á því að afsláttur sem nemi allt að 70% framlegðar brjótieinn og sér í bága við samkeppnislög, enda væri um verðlagningu yfir meðaltalibreytilegs kostnaðar að ræða. Yrði hins vegar ekki fallist á að slíkverðlagning gæti verið heimil og því tæk til samanburðar, með vísan til reglnaum skaðlega undirverðlagningu og meginregluna um heimild markaðsráðandifyrirtækja til að mæta samkeppni, telur stefndi einsýnt að það þyrfti að farafram mat á því hver hæsti lögleyfði afsláttur markaðsráðandi fyrirtækis hefðiverið við þær aðstæður sem hafi verið á hinum skilgreinda markaði á Akranesi áþví tímabili sem til rannsóknar hafi verið hjá samkeppnisyfirvöldum. Þar semslíkt mat hafi ekki farið fram telur stefndi að enginn grundvöllur sé fyrirskaðabótakröfu stefnanda.Stefndi telur að á það hafi skort að leitast viðað rannsaka hvernig afsláttum hafi verið háttað í öðrum apótekum innan keðjustefnda og einnig að farið hafi verið í gagnsæa rannsókn á sambærilegummörkuðum til samanburðar á umfangi afsláttanna á Akranesi. Stefndi gerir athugasemd við vangaveltur matsmannaum að stefnandi hafi þurft að „skjóta í myrkri“ þegar komið hafi að lækkun álausasölulyfjum og að það hafi orðið honum til aukins tjóns að vita ekki afhvaða vörum stefndi hafi veitt afslátt. Stefndi telur að það sé til marks um aðí undirmatsgerð sé ekki verið að bera saman líklegar aðstæður á raunverulegumsamkeppnismarkaði, enda hafi fyrirtæki almennt ekki tæmandi upplýsingar um högunverðlækkana keppinauta sinna. Mótmælir stefndi því að tækt sé að framangreintyrði talið leiða til aukins tjóns stefnanda sem hann ætti rétt á skaðabótumvegna. Þá sé því ennfremur mótmælt að framangreint gæti verið grundvöllur þessað metið tjón stefnanda væri afleidd stærð af metnu tjóni í lyfseðilskyldumlyfjum. Slík aðferð sé sannkallað skot í myrkri svo notað sé orðfæriundirmatsmanna.Stefndi telur að sambærileg sjónarmið eigi við ummat undirmatsmanna á tjóni stefnanda vegna vildarklúbbs stefnda. Stefndi gerirathugasemd við það að ekki hafi verið beitt fyrrnefndri mismunaraðferð heldureinfaldlega gert ráð fyrir því að þeir sem hafi verið í vildarklúbbi stefndahefðu sjálfkrafa í réttu hlutfalli við markaðshlutdeild stefnanda fluttviðskipti sín yfir til stefnanda ef vildarklúbbsins hefði ekki notið við. Séþað ekki í samræmi við viðurkenndar aðferðir við mat á tjóni vegnasamkeppnislagabrota. Stefndi byggir á því að ekkert hafi legið fyrir umáhrif vildarklúbbsins á markaðinn. Byggir stefndi á því að ekki hafi verið umsamkeppnishamlandi aðgerð að ræða og að undirmatsgerð sé í engu nægjanleg tilað sanna að stefnandi hafi orðið fyrir raunverulegu tjóni. Matið byggist allt áforsendum sem undirmatsmenn hafi gefið sér.Loks telur stefndi að verulega hafi skort á aðundirmatsmenn tækju afstöðu til þess hvort líkur hefðu verið á að viðskiptihefðu beinst í auknum mæli til höfuðborgarsvæðisins. Telur stefndi að líta megitil þess að tiltölulega hátt hlutfall Akurnesinga starfi á höfuðborgarsvæðinuog því nærtækara en ella að beina viðskiptum utan hinnar samkeppnisréttarleguskilgreiningu markaðar sem liggi til grundvallar í málinu. Telur stefndi þaðvera galla á mati undirmatsmanna að engin afstaða hafi verið tekin til þessaheldur gert ráð fyrir að þeir viðskiptamenn sem ætlaðar ólögmætar aðgerðirstefnda hefðu beinst að hefðu sjálfkrafa fært viðskipti sín tilhöfuðborgarsvæðisins.Stefndimótmælir vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda, bæði að því er varðarupphafstíma og þær fjárhæðir sem krafist sé vaxta- og dráttarvaxta af.Upphafstíma dráttarvaxta sé sérstaklega mótmælt. Engin efni séu til að reiknadráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu þar sem ekki yrði ljóst fyrr en þáhvort stefnandi ætti einhverja kröfu á hendur stefnda. Fyrir þann tíma gæti ekkiverið um vanefndir á greiðslu að ræða sem réttlæti dráttarvexti. Annað sé íandstöðu við tilgang heimildar til að reikna dráttarvexti. Í öllu falli gætudráttarvextir ekki reiknast frá fyrra tímamarki en mánuði eftir að stefnandihafi fyrst gert kröfu um greiðslu skaðabóta með bréfi dags. 16. maí 2014, endahafi stefnandi þá fyrst sett fram kröfu sem hafi með einhverjum hætti veriðrökstudd. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefndi meðalannars til almennra reglna skaðabótaréttar utan samninga og ákvæðasamkeppnislaga nr. 44/2005, einkum 10. og 11. gr. laganna. Um vexti ogdráttarvexti er tilvísun til laga nr. 38/2001. Þá vísar stefndi til almennrareglna um tómlæti og laga nr. 150/2007 og 14/1905 um fyrningu. Þá er tilvísuntil laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, um málskostnað vísar stefndi til129. gr. og 130. gr. laganna.VVið aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu ÓlafurGuðmundur Adolfsson, fyrirsvarsmaður stefnanda. Þá gáfu vitnaskýrsluyfirmatsmennirnir Hersir Sigurgeirsson, Jóhanna Waagfjörð og Lárus Finnbogasonsem og undirmatsmennirnir Brynjólfur Sigurðsson og Jóhann Viðar Ívarsson. Verðaskýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir.Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á því að hannhafi orðið fyrir tjóni vegna samkeppnishindrandi aðgerða stefnda sem sannað séað hafi átt sér stað. Stefnandi reisir kröfu sína um skaðabætur úr hendistefnda á meginreglum skaðabótaréttar og kröfuréttar, auk þess sem hann vísartil ákvæða samkeppnislaga nr. 44/2005. Fjárhæð skaðabótakröfunnar er byggð ániðurstöðu undirmatsgerðar um umfang tjóns stefnanda sem stefnandi lagði fram ímálinu en helstu niðurstöður undirmatsgerðarinnar eru raktar í málavaxtakaflahér að framan. Í málinu er óumdeilt að stefndi gerðist brotlegurvið 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Brot stefnda voru talin felast í því aðstefndi hefði beitt sér skipulega með samkeppnishamlandi aðgerðum gegn innkomustefnanda á staðbundnum markaði lyfjasölu á Akranesi á árunum 2007-2008, svosem komið hafi fram í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands frá 14. mars 2013 ímáli réttarins nr. 355/2012. Brot stefnda voru að mati Hæstaréttar fólgin í þvíað veita framlegðarafslætti af völdum vörum og með starfrækslu sérstaksvildarklúbbs fyrir viðskiptavini stefnda á þeim landfræðilega markaði lyfjasölusem afmarkast af Akranesi og nágrenni. Önnur sjónarmið, sem stefndi hefur færtfram, geta ekki breytt þeirri niðurstöðu, sbr. einkum 116. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Aðilar deila hins vegar um það, hvort og þáhvaða afleiðingar þær aðgerðir stefnda, sem niðurstöður samkeppnisyfirvalda nátil og staðfestar voru með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands, hafi haft árekstur stefnanda.Til þess ber að líta að ekki er gerð krafa um það,við heimfærslu háttsemi undir 11. gr. samkeppnislaga, að samkeppnisaðili ámarkaði hafi sannanlega orðið fyrir tjóni vegna framferðis samkeppnisaðila meðmarkaðsráðandi stöðu sem talin er brjóta í bága við ákvæðið. Þar af leiðandilítur löggjafinn svo á, að misnotkun á markaðsráðandi stöðu valdi því ekkisjálfkrafa að samkeppnisaðilar þess, sembrýtur gegn ákvæðinu, verði fyrir tjóni. Brotið eitt og sér, óháðafleiðingum, valdi því að aðili kunni að vera beittur viðurlögum samkvæmtheimildum samkeppnisyfirvalda í lögum nr. 44/2005. Slík túlkun er í samræmi viðverndarandlag 11. gr. laganna og samkeppnislöggjafarinnar í heild sinni, þ.e.að stuðla að skilvirkri samkeppni á markaði og vænka þar með hag neytenda tillengri tíma litið. Þar af leiðandi verður ekki talið, að það eitt aðsamkeppnisyfirvöld og dómstólar hafi talið stefnda hafa brotið gegn 11. gr.samkeppnislaga, feli í sér fulla sönnun þess að stefndi hafi sýnt af sérskaðabótaskylda háttsemi. Eftir sem áður ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir þvíað hann hafi orðið fyrir tjóni og að tjónið verði að öllu leyti rakið tilháttsemi stefnda. Stefnandi vísar til þess að hann hafi orðið fyrirtjóni vegna brota stefnda gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Í því skyniað færa sönnur á orsakasamhengi milli ætlaðs tjóns og háttsemi stefnda ogumfang þess tjóns, hefur stefnandi lagt fram undirmatsgerð BrynjólfsSigurðssonar og Jóhanns Viðars Ívarssonar. Eins og áður er lýst er samandreginniðurstaða undirmatsmanna sú, að stefnandi hafi, vegna aðgerða stefnda ámarkaði í aðdraganda innkomu stefnanda á lyfjasölumarkað á Akranesi og íkjölfar hennar, orðið fyrir tjóni sem nemi 18.506.678 krónum. Fjárhæðin ersamsvarandi höfuðstólsfjárhæð dómkröfu stefnanda í máli þessu og er dómkrafahans byggð á niðurstöðu undirmatsgerðarinnar. Undir rekstri málsins aflaðistefndi framlagðrar yfirmatsgerðar. Í yfirmatsgerðinni er komist að þeirriniðurstöðu að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni sem rekja megi tilþeirrar háttsemi sem stefndi viðhafði og var talin fela í sér brot gegn 11. gr.samkeppnislaga. Samkvæmt niðurstöðu yfirmatsmanna í yfirmatsgerðvar framlegð stefnanda umfram áætlanir á árunum sem matið tekur til. Samantekiðhefði rekstur stefnanda gengið mun betur en áætlanir við opnun hefðu gert ráðfyrir. Markaðshlutdeild stefnanda hefði strax orðið talsvert meiri en gerthefði verið ráð fyrir og umfram langtímamarkmið þegar á fyrsta heila starfsáristefnanda. Heildarsala og framlegð hefði verið töluvert umfram áætlanir ogrekstrarkostnaður talsvert lægri en áætlað hefði verið. Hagnaður stefnandahefði því verið langt umfram það sem áætlanir gerðu ráð fyrir. Það eina semhefði verið lakara en áætlanir gerðu ráð fyrir, hefði verið framlegðarhlutfalláranna 2008 og 2009 en það hefði verið um það bil 21% í stað 22,6% eða um 1,6%lægra en áætlað var. Framlegð í krónum hefði þó alltaf verið hærri en áætlanirgerðu ráð fyrir. Í þessu ljósi töldu yfirmatsmenn að ekki væri hægtað færa óyggjandi rök fyrir því að samkeppnisbrot stefnda hefðu valdiðstefnanda tjóni. Brot stefnda hefðu staðið yfir frá lokum árs 2006 til 14.september 2007 en rekstur stefnanda og framlegðarhlutfall hafi verið talsvertumfram áætlanir 2007. Einungis á árunum 2008 og 2009 hafi framlegðarhlutfallstefnanda farið undir áætlanir en þrátt fyrir það hafi velta og framlegð veriðvel umfram áætlanir og rekstrarkostnaður verið vel undir áætlun. Þá hafiframlegðarhlutfall stefnanda alltaf verið lægra en hjá stefnda á sama tíma.Yfirmatsmenn taka undir með áfrýjunarnefnd samkeppnismála sem benti á það íúrskurði sínum að jafnvel mætti „[...] ætla að [húsleit Samkeppniseftirlitsins]hafi orðið til þess að vekja samúð viðskiptavina apótekanna gagnvart veikariaðilanum“ og þannig hafi stefnandi í raun jafnvel hagnast á aðgerðum stefnda ogafleiðingum þeirra. Þrátt fyrir að stefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislagameð aðgerðum sínum væru hvorki sjáanleg merki um að þær aðgerðir hefðu boriðárangur né að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni vegna þeirra. Lægraframlegðarhlutfall á markaðnum eftir innkomu stefnanda megi útskýra áeinfaldari hátt með aukinni samkeppni og fyrirætlunum stefnanda um að ná fljóttmikilli hlutdeild á markaðnum. Yfirmatsmenn komust að því að þróunlyfsölumarkaðarins á Akranesi á árunum 2007-2012 hefði að mestu leyti verið ítakt við það sem ætla mætti þegar samkeppni á markaði breyttist. Aukinsamkeppni þýddi lægra framlegðarhlutfall og við það væri hugsanlegt að veltanykist vegna betri samkeppnisstöðu við aðra nálæga markaði. Þróun áranna2007-2009 megi því hugsanlega skýra að stórum hluta eða jafnvel eingöngu meðaukinni samkeppni. Á árunum 2010-2012 hafi samkeppnin minnkað aftur ogstefnandi hafi aukið markaðshlutdeild sína áfram. Samhliða því hafi veltanminnkað og framlegðarhlutfallið hækkað. Í yfirmatsgerð er bent á að í undirmatsgerð sésett fram ítarleg greining á vildarklúbbi stefnda og áhrifum hans á þeim tímasem stefnandi fyrirhugaði og hóf innreið sína á lyfjasölumarkaðinn á Akranesi.Niðurstaða undirmatsmanna hefði verið sú að vildarklúbburinn hefði valdiðfækkun viðskiptavina stefnanda og þannig valdið tjóni. Að mati yfirmatsmannasýni greining undirmatsmanna hins vegar að vildarklúbburinn hafi haft lítil eðaengin áhrif á færslu viðskiptamanna frá stefnanda og stefnda á umræddutímabili. Þannig sýni undirmatsgerðin að 347 manns hafi gengið í vildarklúbbstefnanda á tímabilinu frá mars til desember 2007. Þar af hafi 304viðskiptamenn þegar gengið í klúbbinn fyrir opnun lyfjaverslunar stefnanda. Þákomi þar fram að af þeim hafi 101 haldið tryggð við stefnda næstu 12 mánuði,allt til loka árs 2008, þ.e. 29%. Heildarhlutdeild stefnanda ályfjasölumarkaðnum á Akranesi hafi verið 58% á seinni hluta árs 2007 og 71% áárinu 2008. Hlutfall vildarklúbbsmeðlima, sem hefðu fært viðskipti sín frástefnda til stefnanda, hafi því ekki verið stórkostlega frábrugðið hlutfalliannarra viðskiptamanna stefnda sem færðu viðskipti sín. Því væru engarforsendur til þess að ætla að vildarklúbburinn hefði haft nokkur skaðleg áhrifá starfsemi stefnanda eða valdið honum tjóni. Yfirmatsmennirnir komu fyrir dóminn og staðfestuyfirmatsgerðina. Stefndi byggir endanlegar dómkröfur sínar um sýknu en til varatil lækkunar á kröfum stefnanda á niðurstöðu yfirmatsgerðarinnar. Af hálfu stefnanda er niðurstaðayfirmatsgerðarinnar dregin í efa. Í því skyni að færa sönnur á galla hennarhefur stefnandi aflað umsagnar endurskoðanda síns, KPMG ehf., þar sem farið eryfir niðurstöður yfirmatsgerðarinnar í níu liðum. Í umsögninni eru gerðarathugasemdir við aðferðafræði og niðurstöður yfirmatsins. Hins vegar er þarekki að finna hlutlægar almennar upplýsingar um ætlað tjón stefnanda vegnaháttsemi stefnda sem kunna að skipta máli við úrlausn málsins. Þá ber að lítatil þess að umsagnarinnar var einhliða aflað af stefnanda, án þess að stefndiætti þess kost að gæta hagsmuna sinna og koma sjónarmiðum sínum á framfæri viðgerð hennar. Svanbjörn Thoroddsen, endurskoðandi og höfundur umsagnarinnar, gafekki skýrslu fyrir dóminum. Verður að meta þýðingu umsagnarinnar semsönnunargagns í málinu í þessu ljósi. Það er mat dómsins, sem skipaður er sérfróðummeðdómsmönnum á sviði endurskoðunar og hagfræði, að yfirmatsgerð dómkvaddrayfirmatsmanna sé nægilega rökstudd. Þá telur dómurinn að þeir ágallar, semstefnandi telur vera á yfirmatsgerðinni, séu ekki til þess fallnir að varparýrð á niðurstöðu hennar um að ekki sé unnt að fullyrða að stefnandi hafi orðiðfyrir beinu tjónu vegna umræddrar háttsemi stefnda. Í yfirmatsgerðinni endurmeta yfirmatsmenn þaumatsatriði sem undirmatsmenn lögðu mat á í matsgerð sinni. Í skýrslu dómkvaddrayfirmatsmanna fyrir dómi var staðfest að að aðferðafræðin, sem beitt hefðiverið í undirmatsgerð, væri að þeirra mati ekki tæk við mat á ætluðu tjónistefnanda. Bæði í undirmati og yfirmati hefðu verið lagðar til grundvallar samskonar aðferðir og leiðbeiningar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins gera ráðfyrir við mat á því hvernig eigi að meta hugsanlegt tjón vegna samkeppnisbrota.Í undirmatsgerð hafi samanburðaraðferðum verið beitt og athugað hvernig staðanhefði verið á sams konar markaði á sama tíma, þar sem ekki hefði verið beittsamkeppnishamlandi aðgerðum. Hins vegar hafi ekki verið til staðar viðeigandimarkaður til samanburðar við markaðinn áAkranesi á þeim tíma sem samkeppnisbrot stefnda áttu sér stað og hugsanlegarafleiðingar þeirra hafi komið fram. Þar af leiðandi hafi ekki verið ástæða tilað beita samanburðaraðferðum í yfirmatsvinnunni. Því hafi verið byggt árekstraráætlunum stefnanda fyrir innkomu á lyfjasölumarkaðinn á Akranesi viðendurmat undirmati og þær bornar saman við fjárhagsupplýsingar sem stafi frástefnanda vegna rekstraráranna sem matsspurningar í yfir- og undirmati hefðunáð til. Sú matsvinna hafi að mati yfirmatsmanna veitt nákvæmari yfirsýn yfirstöðu mála og hugsanlegt tjón stefnanda, sem matsmenn hefðu komist að að hefðiekki verið neitt. Yfirmatsgerð byggir á framlagðri rekstraráætlunstefnanda sem ekki er mjög ítarleg. Þá kom fram hjá fyrirsvarsmanni stefnandaað hennar hefði verið aflað í því skyni að fá fyrirgreiðslu hjá bankastofnunum.Yfirmatsmenn kváðust hafa gert samanburð á áætlununum við rekstur annarra verslanastefnda en ekki við rekstur verslana annarra rekstraraðila. Þrátt fyrir þessatakmörkun á fyrirliggjandi gögnum og skoðun yfirmatsmanna er það mat dómsins aðyfirmatsgerð sé ekki haldin slíkum annmörkum að hún verði ekki lögð tilgrundvallar niðurstöðu í máli þessu. Að öllu jöfnu hlýtur yfirmatsgerð þriggjayfirmatsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að vega þyngra viðmat á sönnun en undirmatsgerð tveggja matsmanna og umsögn sem aflað er einhliðaaf öðrum málsaðila. Þá er það mat dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á þá ágallaá yfirmatsgerðinni sem gætu haft áhrif á mat dómsins á sönnunargildi hennar,svo sem áður er getið. Jafnframt verður að líta til þess að í undirmatsgerð ereinungis horft til fráviks í verðum, þ.e. afslátta, en en ekki var lagt mat ááhrif á selt magn. Í kjölfarið var því slegið föstu að ekki hefði verið hægt aðbúast við hærri markaðshlutdeild stefnanda, án þess að því hefði verið velt upphvort markaðshlutdeild stefnanda hefði mögulega orðið lægri ef ekki hefði komiðtil samkeppnisbrota af hálfu stefnda. Að mati dómsins skortir því á að ætlaðtjón stefnanda sé metið með heildstæðum hætti í undirmatsgerð.Með hliðsjón af öllu framangreindu verðuryfirmatsgerðin lögð til grundvallar við úrlausn ágreinings aðila í máli þessu,enda hefur henni ekki verið hnekkt. Stefnandi rökstyður tjón sitt með vísan tilniðurstaðna undirmatsgerðar og hefur ekki lagt fram önnur gögn sem styðjadómkröfur hans eða málsástæður þeim til stuðnings. Hefur stefnanda því ekkitekist að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni sem verður að öllu leyti rakiðtil umræddrar háttsemi stefnda.Þegar af framangreindum ástæðum verður stefndisýknaður af bæði aðal- og varakröfu stefnanda, enda hefur stefnanda ekki tekistsönnun þess að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna háttsemistefnanda. Eftir úrslitum málsins og með vísan til meginreglu1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandidæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem að virtum m.a. framlögum gögnum umyfirmatskostnað stefnda þykir hæfilega ákveðinn 5.800.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Jón Magnússon hrl.Af hálfu stefnda flutti málið Halldór BrynjarHalldórsson hdl. Dóm þennan kveða upp Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari sem dómformaður og meðdómsmennirnir Sigrún Guðmundsdóttir,löggiltur endurskoðandi og Smári Rúnar Þorvaldsson hagfræðingur. Viðdómsuppsögu var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð:Stefndi, Lyf og heilsa hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Apóteks Vesturlands ehf., í máli þessu.Stefnandi, Apótek Vesturlands ehf., greiðistefnda, Lyfjum og heilsu hf., 5.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 778/2017
Kærumál Innsetningargerð Gjafsókn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa I um að henni yrði heimilað að fá tilgreinda muni tekna úr vörslum M með beinni aðfaragerð og fengna sér. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í talningu I á þeim munum sem hún krafðist að fá afhenta sér með aðfarargerð væri hvergi að finna nokkra lýsingu á mununum umfram það sem sagt væri með almennum orðum um hvers konar hluti væri að ræða. Þá kom fram að í málatilbúnaði M væri kröfu I um afhendingu einstakra muna mótmælt ýmist með vísan til þess að þeir tilheyrðu M eða hann hefði þá ekki í vörslum sínum en I hefði í engu tilviki axlað sönnunarbyrði sína fyrir því gagnstæða með haldbærum gögnum. Var því kröfu I hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 29. nóvember 2017, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila umað henni yrði heimilað að fá nánar tilgreinda muni tekna úr vörslum sóknaraðilameð beinni aðfarargerð og fengna sér. Kæruheimild var í 4. mgr. 84. gr. laganr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði munu aðilarnir hafa verið íóvígðri sambúð, sem lokið hafi í september 2016. Í framhaldi afsamvistarslitunum hafi varnaraðili fengið búslóð geymda á tilteknum stað, enhún kveður ágreining milli sín og sóknaraðila hafa leitt til þess að hann hafitekið búslóðina í sínar vörslur og neitað síðan að láta hana af hendi. Viðþessu brást varnaraðili með því að beina til héraðsdóms beiðni 2. maí 2017 umað munir, sem þar voru taldir upp, yrðu teknir með innsetningargerð úr vörslumsóknaraðila og fengnir sér. Mál þetta, sem snýst um þá beiðni, var þingfest íhéraði 6. júní 2017. Í þinghaldi 28. sama mánaðar breytti varnaraðili kröfugerðsinni í málinu með þeirri skýringu að sóknaraðili hefði „skilað hluta afbúslóð“ hennar eftir að beiðni hafði verið sett fram um innsetningargerð og felldiþví til samræmis niður níu liði í talningu muna, sem hún krafðist að fá afhentasér. Að þessu gerðu sneri krafa varnaraðila að munum, sem hún lýsti í 26 liðum,og eru þeir taldir upp í hinum kærða úrskurði.Samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989 getur sá, sem telur sér með ólögmætumhætti aftrað að neyta umráða yfir öðru en fasteign, sbr. 73. gr. sömu laga, meðnánar tilteknum skilyrðum krafist þess að fá réttindum sínum fullnægt meðaðfarargerð án þess að fyrir liggi aðfararheimild eftir 1. mgr. 1. gr. laganna.Þegar aðfarargerðar er krafist á þessum grundvelli til að fá fullnustu réttindatil umráða yfir lausafjármunum verður með hliðsjón af meginreglu d. liðar 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að tilgreina í aðfararbeiðnimeð ótvíræðum hætti þá muni, sem um ræðir, með nákvæmri lýsingu á auðkennumþeirra, hvort sem þeir eru einstaklega ákveðnir eða tegundarákveðnir. Ber þásá, sem leitar aðfarargerðar, jafnframt sönnunarbyrði fyrir réttindum sínum tilmunanna og að sá, sem gerðinni er beint að, hafi þá í umráðum sínum.Þegar litið er að þessu virtu á talningu varnaraðila á þeim munum, semhún krefst að fá afhenta sér með aðfarargerð, er ljóst að í þeim 26 liðum, sem nústanda eftir í dómkröfu hennar, er hvergi að finna nokkra lýsingu á mununumumfram það að sagt er með almennum orðum um hvers konar hluti sé að ræða. Ínokkrum liðum er þó ekki svo langt gengið þegar látið er við það sitja að lýsamunum með orðum eins og „myndir“, „tveir svartir pokar, innihalda föt og skó“,„kassar með persónulegum munum dóttur gerðarbeiðanda“ eða „föt af dótturgerðarbeiðanda“. Í tveimur síðastnefndu tilvikunum er reyndar heldur ekkertskýrt á hvaða grunni varnaraðili telji sig eiga sjálfa rétt til að fá umráðyfir munum, sem sagt er að tilheyri öðrum. Þá er til þess að líta að ímálatilbúnaði sóknaraðila er kröfu varnaraðila um afhendingu einstakra munamótmælt ýmist með vísan til þess að þeir tilheyri sóknaraðila eða hann hafi þáekki í vörslum sínum. Varnaraðili hefur í engu tilviki axlað sönnunarbyrði sínafyrir því gagnstæða með haldbærum gögnum. Þegar af þessum ástæðum verður hafnaðkröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar.Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað varnaraðila skal vera óraskað,en um þann kostnað hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Hafnað er kröfu varnaraðila, Ingu Jónu Traustadóttur, um aðfarargerðgagnvart sóknaraðila, Marteini Þórarinssyni.Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. nóvember 2017Mál þetta, sem barst dóminum 5. maí2017, var tekið til úrskurðar 8. nóvember 2017. Gerðarbeiðandi er Inga JónaTraustadóttir, Hraunbæ 102a, Reykjavík. Gerðarþoli er Marteinn Þórarinsson,Melbraut 15, Garði. Endanlegar dómkröfur gerðarbeiðandaeru þær að úrskurðað verði að umráð eftirtalinna eigna (lausafé), semgerðarþoli tók ófrjálsri hendi úr geymslu, skuli veitt gerðarbeiðanda með aðförsamkvæmt 1. mgr. 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 um aðför: - Frystiskápur - Þvottavél - Rúm 140 cm - Tungusófi 3,20cm- Mótorhjólagalli úr leðri- Mótorhjólagalli úr Goritex- Ýmsir hlutir úr dánarbúi - Flatskjár 32" - Mótorhjólastígvél, stærð 37 - Mótorhjólahjálmur, svartur og grár - Mótorhjólahjálmur, svartur einlitur- Tvö málverk - Tveir hátalarar- Örbylgjuofn- Brauðvél - Tveir svartir pokar, innihalda fõt og skó - Kassar með persónulegum munum dóttur gerðarbeiðanda- Föt af dóttur gerðarbeiðanda- Myndir- Straujárn- Stórt borðstofuborð, hvíttað- Svartur poki með rúmfötum- Svartur skartgripakassi með skarti - Bleikur skartgripakassi með skarti - Matvinnsluvél - Ein fartölvaJafnframtkrefst gerðarbeiðandi þess að málskostnaður verði tildæmdur gerðarbeiðanda einsog málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Málsatvikeru þau að aðilar voru í sambúð en þau slitu samvistumí september 2016. Gerðarþoli mun þá hafa flutt út úr húsi þeirra í Garði. Gerðarbeiðandikveður að þau hafi ákveðið að hún yrði í húsinu eitthvað áfram þar til húnmyndi finna nýjan samastað fyrir sig og dóttur sína. Þær mæðgur hafi stuttuseinna flutt inn til sonar gerðarbeiðanda. Á meðan þær bjuggu þar hafigerðarbeiðanda vantað stað til að geyma búslóð sína og hafi ákveðið að setjahana í geymslu hjá Geymslum Eitt ehf. Þar sem gerðarbeiðandi hafi á þessum tímaekki verið með kreditkort hafi hún fengið gerðarþola til að setja kortið sitttil tryggingar hjá Geymslum Eitt ehf. Gerðarþoli hafi fallist á það, engerðarbeiðandi hafi engu að síður verið skráð sem greiðandi fyrir geymslunni. Gerðarbeiðandi segir að gerðarþoli hafi skyndilega tekið upp á þvíað krefja hana um leigu fyrir þann skamma tíma sem hún og dóttir hennar hafiverið áfram í húsinu eftir að hann fór. Það hafi ekki komið til greina af hálfugerðarbeiðanda enda hefði verið samið um að þær mæðgur fengju að vera þar áframí skamman tíma, eða þangað til þær fyndu húsnæði í kjölfar sambandsslitanna. Aukþess hefði gerðarþoli aldrei nokkurn tímann minnst á neina leigu. Gerðarbeiðandihafi því hafnað kröfu gerðarþola og hann reiðst mjög, farið í geymsluna ogtekið til sín með ólögmætum hætti alla búslóð gerðarbeiðanda. Þá hafi gerðarþolihótað að selja eða henda búslóðinni ef gerðarbeiðandi myndi ekki greiða honumleigu o.fl. Gerðarþoli mótmælir málsatvikalýsingu gerðarbeiðanda og segir aðeftir sambúðarslitin hafi gerðarbeiðandi óskað eftir því að dvelja í fasteigngerðarþola fram að áramótum gegn greiðslu leigu, 110.000 krónur á mánuði.Gerðarbeiðandi hafi ekki greitt umræddar leigugreiðslur til gerðarþola en húnhafi farið út úr fasteigninni í október 2016.Í gögnum málsins liggur fyrir tölvupóstur gerðarþola hinn 28.nóvember 2016 þar sem segir: „Þarft ekki að bögga þá í geymslum ég er búinn aðtæma og skila þú þarft bara að ganga frá við mig.“ Einnig liggur fyrir tölvupóstur 26. nóvember 2016: „Sæl vildi làta þig vita að ég hef læstgeymslunni þar sem þú hefur ekki sínt neinn vilja til að ganga frà þínum màlumallar tilraunir til að opna geymsluna verða kærðar til lögreglu þar sem ég errétthafi þú þarft ekki að mæta þarna til að greiða geymsluna þar sem þau munuekki taka við greiðslu frà þér þú þarft að greiða mér reksturinn af húsinumeðan þú varst þar + leigu ég àskil mér rétt til að hirða draslið eða selja efþú telur þig sleppa við að græja þetta ps.ofnamàlið er en à borði lögreglunnarà suðurnesjum .þú màtt svara mér hér þar sem ég kæri mig ekki um að heyra í þérí síma. Mk .kveðju fíflið sem hafði ekki vit à að henda þér út strax ...“Gerðarbeiðandi kveðst ítrekað hafa reynt að fá gerðarþola til aðláta af hendi búslóðina en án árangurs. Gerðarbeiðanda sé með vísan til allsframangreinds nauðugur sá kostur að leggja fram innsetningarbeiðni þessa. Eftir að mál þetta var höfðað féll gerðarbeiðandi frá afhendingu áeftirtöldum munum, þar sem gerðarþoli hefði fallist á og skilað hluta af búslóðgerðarbeiðanda: Silkiblóm 120 cm, stórspegill, svartur, minni spegill, eik, þvottagrind, strauborð, tvö hvít Lackborð, stór gólfmotta, hvít, tvær minni gólfmottur og ein fartölva.II.Gerðarbeiðandibyggir á því að fyrir liggi játningar gerðarþola um að hann hafi tekiðbúslóðina og neiti að afhenda hana nema gegn því að gerðarbeiðandi gangi aðólögmætum skilmálum hans. Gerðarbeiðandivísar máli sínu til stuðnings til dóms Hæstaréttar í máli nr. 410/2011, en í þvímáli hafi verið fallist á kröfu konu um að fá búslóð sína afhenta. Gerðarbeiðandikveður kröfu sína byggja á óumdeildum umráða- og eignarétti að eigunum, semvarin sé af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Umráða- eðavörsluréttur gerðarþola hafi aldrei verið til staðar. Óumdeilt sé að gerðarbeiðandisé og hafi alltaf verið eigandi þessara eigna. Vörslur og umráð yfir eigunum séuþví skýlaus og ótvíræður réttur gerðarbeiðanda.Vörslurog umráð gerðarþola yfir eigunum sé í algjöru heimildarleysi og brjóti gegnlögvörðum eignarrétti gerðarbeiðanda. Jafnframt liggi ljóst fyrir að gerðarþolimuni aftra gerðarbeiðanda í að neyta réttinda sinna og því séu ekki aðrarleiðir færar en að leita atbeina dómstóla með vísan til 78. gr. laga nr.50/1989 um aðför. Gerðarbeiðandiheldur því fram að ekki sé ágreiningur um að eigurnar séu í eigugerðarbeiðanda. Þá sé óumdeilt að eigurnar hafi ekki verið settar sem tryggingfyrir kröfum sem gerðarþoli telur sig eiga á hendur gerðarbeiðanda. Verði þvíað teljast ámælisvert af hálfu gerðarþola að halda eigunum í sínum vörslum ogneita gerðarbeiðanda um umráð og vörslur þeirra. Gerðarbeiðandi kveður aðeigurnar séu samkvæmt bestu vitneskju gerðarbeiðanda í vörslum gerðarþola áheimili hans að Melbraut 15, Garði.Gerðarbeiðanditelur ljóst að öllum skilyrðum laga nr. 90/1989 um aðför sé fullnægt. Umlagarök vísar gerðarbeiðandi til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr.33/1944 og 1. mgr. 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Krafaum málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Gerðþessi fari fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola.III. Gerðarþolibyggir á því að ekki liggi fyrir gögn sem sýni fram á að þeir munir sem krafistsé innsetningar yfir séu í eigu gerðarbeiðanda og þá að þeir séu yfirhöfuð ívörslum gerðarþola. Gerðarþolitelur að ágreiningsefni málsaðila sé ekki þess eðlis að krafist verði beinnaraðfarargerðar því til lausnar. Gerðarbeiðandi sé í raun að krefjast þess að sérverði útlagðir tilteknir munir úr búi málsaðila án þess að réttur hennar tilþeirra sé ótvíræður. Í því ljósi hefði verið nærtækast fyrir gerðarbeiðanda aðkrefjast opinberra skipta til lausnar ágreinings aðila, sbr. 100. gr. laga nr.20/1991. Gerðarþolimótmælir því að atvik hér séu sambærileg málsatvikum í dómi Hæstaréttar í málinr. 410/2011. Í því máli hafi eignarréttur gerðarbeiðanda á innbúi veriðóumdeildur en deilt hafi verið um handveðsrétt og haldsrétt leigusala í innbúileigjanda vegna vangreiddra leigugreiðslna. Gerðarþolitelur að sönnur hafi ekki verið færðar fyrir eignarhaldi gerðarbeiðanda áumræddum munum með sýnilegum sönnunargögnum. Málatilbúnaður gerðarbeiðandauppfylli því ekki skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 3.mgr. 83. gr. sömu laga. Gegn andmælum gerðarþola á eignarhaldi gerðarbeiðanda,og vörslum gerðarþola, sé því varhugavert að gerðin nái fram að ganga. Því beriað hafna kröfu gerðarbeiðanda. Umlagarök vísar gerðarþoli til laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 12. og 13. kaflalaganna. Málskostnaðarkrafagerðarþola er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.94. gr. laga nr. 90/1989 og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV.Einsog rakið hefur verið voru málsaðilar í sambúð. Eftir að þau slitu samvistum mungerðarbeiðandi hafa búið áfram á heimilinu og eftir að hún flutti þaðan settihún búslóð sína í geymslu hjá fyrirtækinu Geymslur Eitt ehf. Ágreiningur er umþað hvort málsaðilar hafi samið um að gerðarbeiðandi skyldi greiða leigu fyrirþann tíma sem hún var áfram á heimilinu eftir sambúðarslitin. Af tölvupóstigerðarþola 26. og 28. nóvember 2016 verður ekki annað ráðið en að gerðarþolihafi farið í geymsluna og tæmt hana og neitað að afhenda gerðarbeiðanda búslóðhennar nema gerðarbeiðandi myndi „ganga frá við hann“, þ.e. greiða honum leigu.Samkvæmt þessum gögnum hefur gerðarbeiðandi sýnt nægilega fram á að gerðarþolihafi tekið búslóð hennar og neiti að afhenda hana. Í aðfararmáli þessu verðurekki leyst úr ágreiningi aðila um það hvort þau hafi samið um leigugreiðslureða ekki, en hvað sem þeim ágreiningi líður er ljóst að gerðarþoli hefur enganlagalegan rétt til að halda fyrir gerðarbeiðanda búslóð hennar vegna umdeildrarleiguskuldar. Verður því fallist á kröfu gerðarbeiðanda, sbr. 78. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Eftirþessum úrslitum ber gerðarþola að greiða gerðarbeiðanda málskostnað, sem rennií ríkissjóð, en gjafsóknarkostnaður gerðarbeiðanda greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, sem er hæfilega ákveðin, með hliðsjón afumfangi málsins, 400.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Hinumbeðna gerð má fara fram. Gerðarþoli,Marteinn Þórarinsson, greiði gerðarbeiðanda, Ingu Jónu Traustadóttur, 400.000krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaðurgerðarbeiðanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Jóhannesar StefánsÓlafssonar héraðsdómslögmanns, að fjárhæð 400.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 426/1999
Skaðabótamál Sjúkrahús Læknir Aðfinnslur Sératkvæði
R lagðist inn á Landspítalann, þar sem settur var gerviliður í hné hans. Eftir tæplega mánaðar legu á sjúkrahúsinu fékk R hita, sem var talinn stafa af flensu. Tveimur dögum síðar kom í ljós sýking undan nál í hægri handlegg og var R settur á sýklalyf við því. Degi síðar varð ljóst að sýking hafði komist í hnéð. Bar meðferð við sýkingunni ekki árangur og varð að fjarlægja gerviliðinn. Höfðaði R mál á hendur ríkinu til heimtu bóta, en hann taldi að sýkingin yrði rakin til gáleysis lækna og hjúkrunarfólks. Talið var að ganga yrði út frá því að líklegt væri að samband væri á milli sýkingar í nálastungustað í handlegg og sýkingar í gervilið og að sýkingin hefði orsakast af æðalegg sem settur var í handlegg R. Fallist var á að sjúkraskrár lækna væru ófullkomnar, en talið var að hjúkrunarskrár hefðu verið samviskusamlega færðar, en af þeim og öðrum gögnum hafi mátt gera sér grein fyrir atburðarásinni. Var ekki talið að vegna skorts á sjúkraskýrslum hefði verið til muna erfiðara að upplýsa málið en hefði þeirra notið við. Var ekki fallist á að það yrði algjörlega lagt á ríkið að sanna að starfsfólk sjúkrahússins hefði sýnt fulla aðgæslu. Talið var að ekki væri annað fram komið en að meðhöndlun R hefði verið með eðlilegum hætti eftir að sýkingin uppgötvaðist og nær útilokað að meðferð gegn henni hefði borið árangur þótt hún hefði hafist fyrr. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ríkið af kröfum R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 20. október 1999. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. apríl 1987 til greiðsludags. Til vara krefst hann sömu fjárhæðar með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 16. apríl 1987 til 15. apríl 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfum áfrýjanda og að málskostnaður verði látinn falla niður. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að áfrýjandi var lagður inn á bæklunardeild Landspítala 10. mars 1987 og að aðgerð var gerð á honum þar 16. sama mánaðar og settur gerviliður í hægra hné. Í sjúkraskrá er sjúkrasaga og heilsufarssaga áfrýjanda rakin og aðgerðinni er þar lýst. Næsta dag er ástandi hans á gjörgæsludeild lýst og sagt að hann eigi að útskrifast á deild að morgni í góðu ástandi. Síðan er ekkert bókað í sjúkraskrá fyrr en 25. mars að skráð er að líðanin hafi verið góð. Hann hafi losnað við sogdren 24 tímum eftir aðgerð og að enginn þrýstingur sé á sárinu. Skipt hafi verið á umbúðum og líti hnéð eðlilega út. Hann sé hitalaus og gangi æfingar eftir bestu vonum. Síðan er ekkert bókað í sjúkraskrá fyrr en 18. apríl en læknum og hjúkrunarfólki hafði þá tveim dögum áður orðið ljóst að sýking hafði komist í hnéð. Í hjúkrunarskýrslum er sett upp hjúkrunargreining, markmið, hjúkrunaráætlun og mat. Nýtur þeirra við allan tímann, sem hér kemur við sögu. Þar er lýst hvers gæta þarf, að hverju skal stefna og mati á líðan sjúklings lýst dag hvern. Þar er þess einnig getið hvað gert er. Hafa læknar þeir sem gefið hafa umsagnir um málið rakið sig eftir þessum lýsingum um atburðarásina og við mat á gangi sjúkdómsins auk þessa stuðst við dagála lækna, hitablöð, svör sýkladeildar og röntgensvör. Í hjúkrunarskýrslum kemur fram að áfrýjandi fékk þvagsýrugigt í hægri stórutá 27. mars og fékk viðeigandi meðferð svo sem nánar er greint í héraðsdómi. Í sömu skýrslum er lýst eymslum „bakvið kálfa“ 30. mars. Bláæðamynd sem tekin var 31. mars af hægri kálfa sýndi blóðtappa. Var áfrýjandi settur á blóðþynningarlyf og venflonál (æðaleggur) sett á framhandlegg í því skyni. Kemur fram í skýrslunum að meðferð með heparini (blóðþynning í æð) var hafin strax og með dicumarol (blóðþynning í töflum) 10. apríl. Samkvæmt hjúkrunarskýrslu var sérstaklega hugað að bólgu í aðgerðarstað 10. apríl. Niðurstaða blóðmælingar þennan dag sýnir eðlilegan blóðhag og eðlilegt sökk og af hitablaði má ráða að hiti er eðlilegur frá 2. apríl til þessa tíma. Í hjúkrunarskýrslum er lýst kvörtunum áfrýjanda 27. mars til 12. apríl. Hvergi er þar að finna kvartanir vegna venflonálar og vitni sem komu fyrir dóm minntust þeirra ekki. Af skráningu verður ekki séð að skipt hafi verið um nál frá 5. apríl til 12. sama mánaðar en hjúkrunarfræðingar og aðrir þeir sem komu fyrir dóm hafa borið að skipt hafi verið um nál á þriggja sólarhringa fresti og er það jafnframt í samræmi við framburð áfrýjanda. Af skráningum má sjá að dagana 6. til 12 apríl er áfrýjandi hress og þarf lítið af verkjalyfjum. Greinilega er sagt frá óþægindum hans vegna exems og lyfjum og áburði er hann fékk við því. Í hjúkrunarskýrslu 11. apríl er skráð að hann sé búinn að fá leyfi til að fara í fermingu næsta dag. Sérstaklega er bókað á kvöldvakt þann dag að ekki sé kvartað um verki en að hann fái samt verkjalyf fyrir nóttina þar sem hann telji sig þurfa þess. Ennfremur er skráð að hann sé slæmur af kláða og rauður á kálfanum og fái T. Phenergan 10 mgr. fyrir svefn við því. Áfrýjandi fór í ferminguna 12. apríl. Í hjúkrunarskrá er bókað þann dag að hann hafi komið aftur kl. 16 til að fá nýja nál og heparin og hafi farið aftur í veisluna. Sonur áfrýjanda hefur borið um það að hann hafi í veislunni kvartað vegna óþæginda í handlegg og hafi hann séð að roði var á handleggnum. Á kvöldvaktinni er bókað að hann hafi komið „vel róaður“ úr veisluhöldunum og hafi fengið nýja nál. Hann vaknaði síðan upp með köldu kl. 0.30 og var þá kominn með mikinn hita. Bókað er að hann hafi fengið verkjalyf og athugasemd er gerð um hægri hendi. Á morgunvakt 13. apríl er talið að áfrýjandi sé kominn með flensu. Hann er þá skoðaður af aðstoðarlækni sem í framburði fyrir héraðsdómi taldi sig þá hafa útilokað sýkingu frá öndunarfærum, húð og gervilið og talið hita skýrast af flensu. Að kvöldi þessa dags er aftur lýst köldu með svipuðum hita. Nóttina eftir er því lýst að hann hafi sofið hálf illa, sé slæmur í maganum og mjög slæmur í hnénu. Morguninn eftir er litið á fótinn en talið var að áfrýjandi hefði ofreynt sig í veislunni. Fékk hann verkjalyf þennan dag og kaldan bakstur. Hinn 15. apríl er hann um morguninn talinn enn slæmur af flensu og er röntgenskoðaður í rúminu. Síðar um daginn er bókað að hann sé kominn með ”flebit” undan nál á hægra handlegg og sé settur á sýklalyf við því. Sýni mun þá hafa verið tekið úr handleggnum. Daginn eftir kvartaði áfrýjandi stöðugt vegna verkja í hægra hnénu og versnaði honum eftir því sem leið á daginn samkvæmt bókunum í hjúkrunarskrá. Aðstoðarlæknir gerði þá ástungu á hnjálið, tappaði af honum og sendi sýni til ræktunar. Sýklalyfjameðferð var þá aukin en ljóst var orðið að um sýkingu í handlegg var að ræða. Verður við það að miða að næsta dag, 17. apríl, hafi mönnum verið orðið fullljóst að sýking var komin í hægra hnéð. Meðferð við þessari sýkingu bar ekki árangur og varð að fjarlægja gerviliðinn. Í héraðsdómi er síðan lýst áframhaldandi erfiðleikum áfrýjanda vegna þessa. II. Ágreiningslaust er að áfrýjandi fékk sýkingu í hægra hné í apríl 1987, meðan hann var til meðferðar á bæklunardeild Landspítalans, eftir aðgerð þar sem gerviliður var settur í hnéð. Áfrýjandi byggir mál sitt á því að sýkingin verði rakin til gáleysis lækna og hjúkrunarfólks við greiningu hennar og meðferð meina hans á deildinni. Telur áfrýjandi að líta beri til aðstöðumunar málsaðila, sjúklings annars vegar og hins vegar viðurkenndrar sjúkrastofnunar, sem hafi á hendi umönnunarskyldu með sjúkum og skyldu til að skrá það sem fram fari. Þegar skráningu sé ábótavant og aðstaða til sönnunar því erfiðari en ella beri að snúa við sönnunarbyrði eða slaka verulega á kröfum um sönnun sakar og orsakatengsl. Verði ekki talið að gáleysi starfsfólksins sé fyllilega sannað hafi áfrýjandi þó sýnt fram á líkur fyrir mistökum þess, svo að í ljósi atvika málsins verði að leggja það á stefnda að færa fram sönnun fyrir því að starfsfólkinu sé ekki um að kenna hvernig til tókst. III. Meðal gagna máls þessa eru umsagnir Mathíasar Halldórssonar aðstoðarlandlæknis, Halldórs Jónssonar forstöðulæknis bæklunarskurðdeildar Landspítalans og Sigurðar Guðmundssonar þáverandi yfirlæknis á Landspítala og sérfræðings í lyflækningum og smitsjúkdómum. Umsögnum þeirra er lýst í héraðsdómi. Bragi Guðmundsson læknir, sem gerði aðgerðina á áfrýjanda, hefur komið fyrir dóm og gefið skýrslu. Þá dæmdi héraðsdómari málið ásamt tveimur meðdómendum. Er annar þeirra bæklunarskurðlæknir en hinn endurhæfingarlæknir. Af áliti þessara lækna virðist mega ganga út frá því að sýkingin hafi greinilega verið blóðborin. Algengustu leiðir í blóðið munu vera í gegnum lungu og þvagfæri. Þá er alltaf hætta á því við hverja æðastungu að bakteríur komist í blóðið. Segir Sigurður Guðmundsson í umsögn sinni að mjög líklegt sé að samband sé á milli sýkingar í nálarstungustað á handlegg og sýkingar í gervilið. Líklegast hafi sýkill mengað nálina og borist í blóðrás og þaðan í gerviliðinn, enda hafi sami sýkill ræktast frá hvorum tveggja staðnum. Bragi Guðmundsson virðist vera á sama máli, en aðstoðarlandlæknir og Halldór Jónsson telja að um þetta verði ekki fullyrt. Héraðsdómur verður ekki öðruvísi skilinn en svo að hann fallist á umsögn Sigurðar Guðmundssonar að þessu leyti. Dómurinn er jafnframt sammála þeirri skýringu Sigurðar að hitinn og kaldan, sem Ragnar fékk aðfaranótt 13. apríl 1987, hafi verið fyrstu merki sýkingar frá æðaleggnum. Sýking í blóðrás hafi þá verið orðin staðreynd og þar með blóðborin sýking í gerviliðinn. Hins vegar fellst héraðsdómur ekki á það að sýkingin hafi orsakast af venflonál (æðalegg) sem komið var fyrir 12. apríl og telur að hún hafi stafað frá æðalegg sem fjarlægður hafi verið þann dag. Byggir dómurinn á því að æðaleggur hafi verið fjarlægður kl. 16 sunnudaginn 12. apríl og þá hafi verið kominn roði í kringum stungustað. Nýr leggur hafi ekki verið settur upp fyrr en seinna um kvöldið er áfrýjandi átti að fá heparinskammt. Þetta álit héraðsdóms, sem var skipaður sérfróðum meðdómendum, eins og áður er að vikið, hefur ekki verið hrakið og ber að leggja það til grundvallar dómi. Á það verður að fallast með áfrýjanda að sjúkraskrár lækna séu ófullkomnar. Lýsing aðgerðarinnar er þó nægileg og engin deila er um að hún hafi tekist eins og við var að búast. Engar sjúkraskrár eru aftur á móti til frá 25. mars og allt til 18. apríl 1987 en þá er læknum orðið fyllilega ljóst að sýking hefur komist í liðinn og meðferð hennar er hafin. Á þessum tíma eru hjúkrunarskrár samviskusamlega færðar og ljóst er að umsagnaraðilar þeir sem áður er getið og hinir sérfróðu meðdómendur hafa getað rakið atburðarásina eftir þeim með aðstoð hitablaða, svara sýkladeildar og röntgendeildar. Verður ekki séð að vegna skorts á sjúkraskýrslum hafi verið til muna erfiðara að upplýsa málið en hefði þeirra notið við. Sá galli er á gögnum sjúkrahússins að ekki er nægjanlega bókað hvenær skipt er um æðalegg. Af málsgögnum verður ráðið að á þessum tíma voru ekki fyrirmæli um það að skrá slíkt í hjúkrunarskýrslu. Eftir skýrslum starfsfólksins fyrir dómi var það hins vegar skráð á umbúðir hvenær síðast var skipt um nál. Bar þeim og áfrýjanda saman um það að reglan hafi verið sú að skipt væri á þriggja sólarhringa fresti svo sem áður greinir. Verður við þennan framburð að miða. Af framanrituðu leiðir að ekki verður á það fallist að það verði algjörlega lagt á stefnda að sanna að starfsfólk sjúkrahússins hafi sýnt fulla aðgæslu að þessu leyti. Af gögnum málsins má ráða að sýking sé einn alvarlegasti fylgikvilli aðgerða sem þessara og komi fyrir í um 1% tilvika. Sýkingarnar séu venjulega alvarlegar og leiði þá nánast alltaf til þess að fjarlægja þurfi gerviliðinn. Valdi þetta sjúklingi ávallt verulegum erfiðleikum og sársauka eins og ljóslega kemur fram í máli þessu. Héraðsdómur telur að starfsfólk sjúkrahússins hefði átt að uppgötva hvers kyns var fyrr en raun varð á. Hefði þá mátt hefja meðferð sýkingarinnar sólarhringi fyrr. Í því sambandi verður þó að hafa í huga að ástand áfrýjanda hafði virst nokkuð gott dagana áður en talið verður að sýkingin hafi verið komin á merkjanlegt stig, og var honum treyst til þess að fara í fermingu tveggja barnabarna sinna en í þeim hátíðahöldum virðist hann hafa verið mikinn hluta dags. Þá má af gögnum málsins ráða að áfrýjandi var fyrirferðarmikill sjúklingur. Af heilsufarslýsingu sést að hann var vel yfir kjörþyngd. Ljóst sýnist því að hann hafi mikið reynt á fótinn. Þá kemur einnig fram af áliti aðstoðarlandlæknis að ekki sé óalgengt að roði eða þroti komi undan venflonál. Var þetta allt til þess fallið að villa um fyrir starfsfólkinu svo að það héldi að hann hefði ofreynt sig svo sem fram kemur í hjúkrunarskýrslum. Að áliti Sigurðar Guðmundssonar, sem áður er til vitnað, verður nær undantekningarlaust að fjarlægja gervilið eftir að sýking er komin í hné. Þessu áliti Sigurðar er héraðsdómur sammála. Af umsögnum lækna og áliti héraðsdóms er ekki annað fram komið en að meðhöndlun áfrýjanda hafi verið með eðlilegum hætti eftir að sýkingin uppgötvaðist og jafnframt að nær útilokað væri að meðferð gegn henni hefði borið árangur þótt hún hefði hafist fyrr. Þetta álit hefur ekki verið hrakið. Þegar allt framanritað er virt verður ekki hjá því komist, eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti, að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Það athugast að verulegir annmarkar eru á ágripum þeim af dómsgerðum sem lagðar hafa verið fyrir dómendur Hæstaréttar. Skjöl eru ekki rakin í tímaröð og innan skjala er henni ekki heldur haldið. Þá hefur hluti gagna verið tvíljósritaður og þau heft þannig í ágrip. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Haralds Henryssonar og Hjartar Torfasonar Í héraðsdómi segir að gagnrýna megi að læknir hafi ekki verið kallaður til aðfaranótt 13. apríl 1987 „þegar sjúklingur með gervilið vaknar með köldu og háan hita, ...“. Það kom og fram í niðurstöðu dómsins að hugsanlegt sé að blóðræktun og blóðrannsókn þá um nóttina hefði getað gefið vísbendingu um sýkingu í blóði, en hins vegar hafi ekki vaknað grunur um sýkingu í blóðrás eða gervilið við skoðun læknis að morgni 13. apríl. Dómurinn taldi ólíklegt að sýklalyfjagjöf strax aðfaranótt 13. apríl hefði leitt til annarrar niðurstöðu um aðgerðina, en það væri þó ekki útilokað. Þegar virt eru áhrif þessarar ályktunar héraðsdóms á sönnunarstöðu í málinu þykir ekki mega virða áfrýjanda það einum í óhag að hann sótti fermingarveislu 12. apríl, enda gerði hann það með leyfi viðkomandi lækna. Hættan af þessu ásamt öðrum áhættuþáttum var læknunum kunnug, og bar að taka tillit til hennar við yfirstandandi umönnun áfrýjanda. Hafa ber hér í huga að ljóst var hve sýking er alvarlegur fylgikvilli aðgerða sem þessara og því var þörf sérstakrar aðgæslu. Telja verður fullsannað að fyrir hafi legið aðfaranótt 13. apríl einkenni, sem gáfu til kynna að um sýkingu væri að ræða. Samkvæmt læknisfræðilegum gögnum málsins er verulegur vafi um það, hvort aðgerðir gegn sýkingu, sem þá hefði verið gripið til, hefðu leitt til árangurs. Eigi að síður þykir okkur, eins og málið liggur fyrir, rétt að stefndi beri hallann af því að ekki var þegar hafist handa, er hin ótvíræðu einkenni lágu fyrir, en samkvæmt fyrrgreindri niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, er ekki útilokað að það hefði borið árangur. Fyrir liggur að afleiðingar sýkingarinnar urðu með alvarlegasta móti. Samkvæmt þessu teljum við að leggja beri bótaábyrgð á stefnda. Þar sem meirihluti dómenda telur að sýkna beri stefnda er ekki ástæða til að taka afstöðu til fjárhæðar þeirra bóta, sem greiða beri. Auk þess eigi áfrýjandi rétt til málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 1998. Mál þetta, sem tekið var til dóms 25. júní s.l., er höfðað með stefnu útgefinni 14. mars 1997 og birtri samdægurs. Stefnandi er Ragnar Edvardsson, kt. 240622-4089, Árskógum 6, Reykjavík. Stefndu eru heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra f.h. Ríkisspítala, kt. 540269-6379, Rauðarárstíg 31, Reykjavík vegna Landspítalans, kt. 710169-2689, s.st. og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, kt. 540269-6459, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnanda kr. 3.500.000 með dráttarvöxtum skv. 3. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. apríl 1997 greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur að stefndu verði gert að greiða stefnanda kr. 3.500.000 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 16. apríl 1987 til þingfestingardags 15. apríl 1997 en með dráttarvöxtum skv. 3. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er krafist lækkunar á stefnukröfum og að málskostnaður í því tilviki verði felldur niður. Málavextir. Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, hefur reiknað út höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps stefnanda miðað við 20% örorku og er það samkvæmt þeim útreikningi kr. 2.383.300 og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda áætlar hann kr. 143.000. Lögmaður stefnanda sendi Landlæknisembættinu málið til umsagnar og í bréfi embættisins dagsettu 1. september 1995 segir svo m.a.: “Umsögn: Þegar rætt er um venflonál er í raun og veru átt við plasthulstur, sem þrætt er upp í yfirborðsæð. Mjög algengt er að roði og þroti komi fram í kringum slíkar nálar. Misjafnlega oft þarf að skipta um nálar. Af hjúkrunarskýrslum verður ekki ráðið að nálin hafi verið til meiri vandræða en vant er, né heldur að um beina sýkingu hafi verið að ræða, en slíkt er sjaldgæft. Orsakir sýkinga í hné eru fjölmargar og nokkuð langsótt virðist vera að ætla að hún hafi orðið vegna ofangreindra venflonálar. Ógerlegt er að fjalla um orðaskipti milli sjúklings og hjúkrunarfræðings vegna nálarinnar, þegar svo langt er um liðið og ekkert um þetta skráð. Niðurstaða: Sjúklingur fékk sýkingu í hné í kjölfar skurðaðgerðarinnar, sem olli því að fjarlægja varð gerviliðinn, en til þessa atburðar má vissulega að verulegu leyti rekja óþægindi sjúklings fram á þennan dag. Staðfest er að læknir sjúklings, Bragi Guðmundsson, kemur með þá tilgátu í sjúkraskrá að sýkingin stafi frá venflonál, en í hjúkrunarskýrslu er fátt sem styður þá ályktun. Ekkert verður fullyrt um tilkomu sýkingarinnar í hnénu og ekki unnt að komast nær hinu sanna í málinu, enda langt um liðið.” Einnig var óskað álits Sigurðar B. Guðmundssonar yfirlæknis, sérfræðings í lyflækningum og smitsjúkdómum og samkvæmt bréfi hans dagsettu 24. apríl 1997 er niðurstaða hans eftirfarandi: “Samkvæmt ofanskráðu er því líklegt, að gerviliður Ragnars hafi sýkst af völdum blóðsýkingar sem varð frá æðalegg á hægri handlegg eða hendi og að fyrstu einkenni sýkingar hafi komið fram einungis 8 klst. eftir að nálinni var komið fyrir. Líklegt er að greina hefði mátt sýkinguna fyrr, hefðu blóðræktanir verið teknar og sýni tekið frá hnjálið fyrr, ekki síst eftir að því var lýst sem bólgnu. Hins vegar er ólíklegt að hraðari og betri viðbrögð hefðu í reynd breytt neinu um endanlegan gang og afleiðingar sýkingarinnar þar sem líklegt er að sýkillinn hafi borist mjög fljótt til gerviliðarins. Mjög erfitt er að uppræta Staphylococcus aureus frá gervilið með sýklalyfjagjöf einni saman og í nærfellt öllum tilvikum þarf að fjarlægja gerviliðinn svo full lækning fáist jafnvel þó að meðferð sé hafin við fyrstu einkenni. Einnig er ólíklegt að sá dráttur sem varð á að fjarlægja nálina hafi breytt tilurð sýkingarinnar þó svo að nál eigi að sjálfsögðu að fjarlægja strax, óþægindi gera vart við sig undan henni eða að öðrum kosti á 2ja sólarhringa fresti. Allt mat á gangi mála er þó mjög erfitt vegna mjög slælegrar skráningar í sjúkraskrám. Ennfremur verður að taka fram að enda þótt ólíklegt sé að önnur og skjótari viðbrögð hefðu breytt ferli sjúkdómsins verður það ekki fullyrt með vissu, ætíð er rými fyrir vafa í mati af þessu tagi.” Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir á því að hann hafi gengist undir algenga aðgerð og var honum ekki gerð grein fyrir því að sérstök áhætta væri samfara slíkri aðgerð. Sannað sé að stefnandi fékk sýkingu í aðgerðarstað, lið og hugsanlega mjúkvefi. Hinar alvarlegu afleiðingar aðgerðar séu bein afleiðing umræddrar sýkingar. Verulegar líkur séu á því að sýkingin hafi verið blóðborin og því ærin ástæða miðað við kvartanir stefnanda og ástand, sem getið er að nokkru í hjúkrunarskýrslu, að bregðast strax við með viðeigandi hætti. Stefnandi byggir á því að meðhöndlun starfsmanna stefnda Landspítalans, lækna og hjúkrunarfólks, við sýkingunni hafi verið beinlínis röng og ómarkviss. Hafi afleiðingar hennar því orðið svo miklar og alvarlegar sem raun bar vitni. Er á því byggt að stefndu beri fulla og óskipta bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt almennu skaðabótareglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi byggir á því að fyrst hafi þótt ástæða 15. apríl 1987 að rækta úr stungusári á handlegg og var þá gefið fúkkalyf í alltof smáum skömmtum og meðhöndlað sem yfirborðslæg sýking og lyfjagjöf fyrst aukin 18. apríl er niðurstaða sýklarannsóknar lá fyrir. Hefði markvissari meðferð og greining komið í veg fyrir skemmd á liði og beini með því að taka sýni strax og hár hiti og miklir verkir komu fram. Þegar litið sé til hinna alvarlegu afleiðinga aðgerðarinnar og sýkingar, sem leiddar hafi verið sönnur á að stafi af mistökum starfsmanna stefndu við greiningu og meðferð, er því haldið fram að stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að þessi mistök hafi ekki verið orsök þess tjóns sem stefnandi varð fyrir. Beri a.m.k. að slaka verulega á sönnunarbyrði samkvæmt dómvenju og sé ekkert fram komið sem bendi til annars en að hinar alvarlegu afleiðingar aðgerðarinnar eigi rætur að rekja til mistaka við eftirmeðferð. Byggir stefnandi m.a. á slælegri skráningu starfsmanna stefnda Landspítalans, en mikilvægt sé að halda nákvæma skráningu um atvik og sérstaklega eftir að sýking er staðreynd, en ekki verði séð að bætt hafi verið úr skráningu þrátt fyrir það. Þegar litið er til starfsemi stefnda, ábyrgðar og þeirra hagsmuna sem eru í húfi, sé enn mikilvægara að öll gögn séu fyrir hendi. Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína þannig að miskabótakrafa er kr. 1.500.000, en krafa um bætur vegna örorkutjóns er kr. 2.000.000. Miskabótakrafan miðast við bætur fyrir mikil óþægindi, lýti og verulega röskun á stöðu og högum. Stefnandi hafi gengist undir a.m.k. níu aðgerðir á hægra hné og beri ljót ör, auk þess sem útlit þess er ljótt, en enginn liður er í hnénu. Þá séu óþægindi stefnanda mjög mikil. Hann hafi nær stöðugan verk í fætinum, einkum í kringum hné, gengur við tvær hækjur og á erfitt með að komast leiðar sinnar. Sé fyrirsjánlegt að stefnandi muni aldrei verða jafn góður og afleiðingar aðgerðarinnar verði umfangsmeiri eftir því sem frá líður. Allt hafi þetta valdið stefnanda ómældum þjáningum og gert það að verkum að hann hafi ekki fengið notið lífsins eins og áður. Krafa um bætur fyrir örorkutjón er byggð á útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings. Stefnandi vísar um aðild málsins til laga nr. 69/1983 og kveður fjármálaráðherra stefnt f.h. ríkissjóðs vegna þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem ríkið hefur af dómi í málinu. Stefnandi vísar til stuðnings kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lög nr. 50/1988 og byggir skaðabótakröfur á almennu skaðabótareglunni og reglum um ábyrgð eigenda og rekstraraðila sjúkrahúsa svo og reglum um ábyrgð vinnuveitenda. Þá byggir stefnandi á því að eins og háttar í máli þessu beri að snúa sönnunarbyrði við. Stefnandi vísar til laga nr. 80/1969, einkum 6. gr. en þau hafi verið í gildi er skaðabótaskylda stofnaðist, sbr. nú 3. kafla laga nr. 53/1988, sbr. lög nr. 97/1990. Stefnandi vísar til almennra reglna skaðabótaréttar um ákvörðun bóta fyrir líkamstjón og 264. gr. almennra hegningarlaga varðandi miskabætur. Stefnandi byggir kröfu um dráttarvexti á 3. kafla vaxtalaga og kveður upphafstíma vaxtakröfu vera mánuði eftir fyrstu aðgerð. Í varakröfu sé byggt á 7. gr. vaxtalaga. Stefnandi reisir málskostnaðarkröfu á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að við allar meiri háttar skurðaðgerðir sé alltaf hætta á bæði sýkingu og blóðtappa. Sérstaklega sé meiri hætta hjá einstaklingum yfir kjörþyngd og þeim sem nota áfengi. Líkur á sýkingu aukist vegna blóðþynningar og blæðing að gerviliðnum við einhvers konar áverka auki líkur á að sýklar setjist þar að. Öllum forvörnum hafi verið beitt á hefðbundinn hátt, þ.e. sýklalyf og blóðþynning við og eftir aðgerð svo og gjörgæsla fyrsta sólarhringinn. Þrátt fyrir það kom fyrst blóðtappi í fótinn og síðan sýking í hné. Ástæða blóðtappans sé líklega sú að stefnandi hafi ekki hreyft kálfavöðva nægilega mikið vegna viðvarandi verkja í hné. Sýking sú er fram kom sýnist vera blóðborin, en fyrstu einkennin voru kaldan aðfaranótt 13. apríl. Stefnandi hafi sjaldan verið hressari og verkjalausari en dagana áður eins og hjúkrunarskýrslur bera með sér. Samkvæmt blóðrannsókn frá 10. apríl séu engin merki um sýkta nál og hiti eðlilegur. Stefnandi hafi fengið bæjarleyfi, farið í fermingu og setið veislu fram eftir kvöldi 12. apríl. Svo virðist sem hann hafi skemmt sér vel þar enda í fyrstu talið að hann væri með flensu og hefði ofreynt sig. Hjúkrunarskýrslur beri með sér að vel hafi verið fylgst með stefnanda allan tímann af læknum og hjúkrunarfólki og er líðan hans þar ítarlega skráð, umkvartanir hans og úrræði við þeim. Hvergi komi fram að hann hafi kvartað undan verkjum eða vandkvæðum vegna venflonálar fyrr en 15. apríl, en áður hafi verið komnir fram verkir í hné. Ekki sé annað að sjá en skjótt og rétt hafi verið brugðist við þegar sýkta nálin kom í ljós. Þegar sýkingin kom í ljós var búið að stinga stefnanda mikið vegna ýmissa blóðrannsókna og sú hættulegasta hafi verið bláæðarannsóknin sem var nauðsynleg til þess að greina blóðtappann. Allar venflonálarnar í kjölfarið hafi einnig verið nauðsynlegar til að geta gefið viðeigandi meðferð við blóðtappanum. Ekki verði fullyrt hvort sýkingu í gervilið megi rekja til venflonálar eða annarra orsaka en líklegast sé að liðurinn hafi sýkst vegna blóðsýkingar frá æðalegg og að einkenni sýkingar hafi komið fram á einungis 8 klst. eftir að nálinni var komið fyrir 12. apríl. Mjög óvanalegt sé að sýking verði svo snemma eftir að nál/æðalegg er komið fyrir og mjög líklegt að sýking hafi strax borist til gerviliðarins og skaðinn þegar skeður þegar stefnandi fékk köldu og hitahækkun. Ólíklegt sé að hraðari viðbrögð við sýkingunni hefðu í reynd breytt neinu. Blóðræktun tekin 13. apríl hefði þannig hugsanlega getað flýtt sýklameðferð um sólarhring, en þá voru þegar komnir fram verkir í hné. Stefndu benda á að fyrir liggi að stefnandi gekkst undir uppskurðinn þegar hann var illa farinn af slitgigt í hnénu og reyndar einnig vinstra hné. Sé því ljóst að óhjákvæmilega hefði einhver tímabundin og varanleg örorka hlotist af, jafnvel þótt allt hefði gengið að óskum eftir aðgerðina á hægra hné. Nokkur vitni komu fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og verður hér rakinn sá framburður þeirra er þykir hafa þýðingu við úrlausn málsins. Bragi Guðmundsson, kt. 061232-4279, bæklunarlæknir, skýði svo frá fyrir dómi að hann hafi vitað fyrir aðgerð að stefnandi ætti við áfengisvandamál að stríða og væru slíkir í áhættuhópi. Hann kvað venjubundna forrannsókn hafa farið fram fyrir aðgerð og var engin sýking fyrir hendi. Bragi kvað aðgerðina hafa gengið vel og fékk stefnandi varnarskammt af fúkkalyfi í 3-4 daga. Hann kvaðst hafa séð stefnanda á reglubundnum stofugangi tvisvar á dag og kvaðst hann ekki hafa heyrt hann kvarta undan nál. Bragi kvaðst aldrei hafa skipt um nálar, það hafi verið í verkahring hjúkrunarfræðinga eða aðstoðarlækna og kvað hann engar sérstakar reglur hafa gilt um útskiptingu. Bragi kvaðst hafa séð stefnanda á mánudegi eftir helgarleyfi og mun það hafa verið daginn eftir að stefnandi fór í fermingarveislu. Hann kvað hafa verið bólgusvörun í olnbogabót þar sem nálin var og fannst honum þetta benda til sýkingar þá, en búið var að taka sýni. Bragi kvað hugsanlegt að ástæða hefði verið til að gefa sýklalyf fyrr, en nái sýking í lið sé nánast útilokað að bjarga honum. Að mati Braga réðu viðbrögð við sýkingunni ekki úrslitum um það hvernig fór. Stefán Dalberg, kt. 290746-3619, læknir, skýrði svo frá að læknar hefðu séð um að skipta um nálar og hefði verið skipt um nál í stefnanda sama dag og hann fór í fermingarveislu. Hann taldi að stefnandi hefði ofreynt sig í veislunni en mundi ekki nákvæmlega eftir samskiptum sínum við hann eftir að hann kom til baka. Hann kvað stefnanda ekki hafa kvartað við sig vegna nálar. Sigríður Lísabet Sigurðardóttir, kt. 110263-5629, hjúkrunarfræðingur, skýrði svo frá að það hefði verið í verkahring aðstoðarlækna að skipta um venflonálar og hefðu hjúkrunarfræðingar ekki komið þar nærri. Hún kvað að skipt hafi verið um nálar á 3 daga fresti og oftar ef sjúklingur kvartaði eða roði kom í ljós. Hún kvað alltaf skráð þegar skipt var um nálar. Hún mundi ekki eftir því að stefnandi hafi kvartað vegna nálar. Sigíður skýrði bókunina “vel róaður” þannig, að stefnandi hafi verið mun rólegri en venjulega. Agla Egilsdóttir, kt. 040639-4549, hjúkrunarfræðingur, kvaðst ekkert muna eftir stefnanda. Hún kvað aðstoðarlækna hafa séð um nálaskiptingar á þessum tíma og var skipt um nál á 3 sólarhringa fresti og oftar ef kvartað var eða eitthvað var að. Hún kvað færslur sínar í hjúkrunarskrá ekki benda til þess að stefnandi hefði kvartað. Guðrún Erla Gunnarsdóttir, kt. 270154-2719, hjúkrunarforstjóri skýrði svo frá að aðstoðarlæknar hefðu skipt um nálar. Hún mundi ekki eftir því að stefnandi hefði kvartað undan nál en hún kvaðst hafa heyrt orðróm um að stefnandi hefði neytt áfengis í veislunni. Guðríður Sigurðardóttir, kt. 310155-4389, hjúkrunarfræðingur, skýrði svo frá að stefnandi hefði verið vafinn með teygjubindi um fótinn. Hún taldi stefnanda ekki hafa farið mjög varlega eftir aðgerðina og var hann meira á ferðinni en gengur og gerist. Hún mundi ekki eftir því að stefnandi hefði kvartað undan nál en kvaðst hafa heyrt orðróm um að hann hefði komið vel hress úr veislunni. Sigríður Kolbrún Gunnarsdóttir, kt. 191046-2859, hjúkrunarforstjóri, kvaðst muna eftir stefnanda sem hafi verið fyrirferðarmikill og glaðvær. Hún kvað hafa verið talað um að hann hefði komið úr veislunni undir áhrifum áfengis. Sigríður kvað aðstoðarlækna hafa sett upp nálar, en fyrir hafi komið að hjúkrunarfræðingar gerðu það. Hún skýrði svo frá að hún hefði orðið vör við einhverja óánægju hjá stefnanda og væri hugsanlegt að það hefði verið vegna nálar. Forsendur og niðurstaða. Stefndu, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra f.h. Ríkisspítala vegna Landspítalans og fjármálaráðherra, skulu vera sýknir af öllum kröfum stefnanda, Ragnars Edvardssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 196/2000
Vinnuslys Fasteign Líkamstjón Örorka
B, starfsmaður í bakaríi, varð fyrir slysi við afhendingu á vörum í mötuneyti varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli er vængjahurð skall á hönd hans. Ekki var hafist handa um rannsókn slyssins fyrr en rúmum tveimur árum seinna og engin vitni urðu að því. Ekki þótti sýnt fram á að annmarkar hefðu verið á dyrabúnaðinum og því ekki hægt að rekja slysið til aðstæðna, sem Í teldist eiga sök á. Dómur héraðsdóms um sýknu Í var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2000. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi sé ábyrgur fyrir greiðslu skaðabóta að fullu til handa sér vegna þess atburðar að hurð á byggingu nr. 743 á Keflavíkurflugvelli skall á hönd hans að morgni 30. maí 1994. Hann krefst einnig málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að sök aðila verði skipt og málskostnaður falli niður. I. Áfrýjandi kveðst að morgni 30. maí 1994 hafa verið staddur við mötuneyti varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, byggingu nr. 743, þar sem hann sinnti starfi við útkeyrslu á vörum frá vinnuveitanda sínum, Sigurjónsbakaríi í Keflavík. Hann hafi komið að inngangi á bakhlið byggingarinnar, sem hafi verið ætlaður meðal annars til að flytja aðföng í eldhús mötuneytisins. Til að afgreiða þar vörur hafi orðið að fara um tvennar dyr, innri og ytri, en á báðum hafi verið tvær vængjahurðir, sem hafi opnast út. Þegar áfrýjandi kom þar að hafi innri dyrnar verið opnar með því að önnur hurðin hafi verið skorðuð af með fleyg. Ytri dyrnar hafi hins vegar verið lokaðar. Kveðst áfrýjandi hafa tekið tvær grindur með brauðum og ætlað að bera þær inn í húsið. Hann hafi tyllt þeim á lærið á sér, opnað ytri dyrnar með því að taka í aðra hurðina og ætlað að smeygja sér inn. Þegar dyrnar voru opnaðar hafi myndast trekkur og áfrýjandi misst takið á hurðinni. Hún hafi skollið á hægri hönd hans af miklu afli. Áfrýjandi kveðst hafa farið eftir þetta inn á skrifstofu mötuneytisins og greint bandarískum starfsmanni þar frá atvikinu. Eftir það hafi hann farið á vinnustað sinn, en fundið þá til mikils sársauka í hendinni. Í samráði við vinnuveitanda sinn hafi hann farið á Sjúkrahús Suðurnesja til að láta athuga hana. Þar hafi með röntgenmynd komið í ljós kurlað brot á nánar tilteknu miðhandarbeini. Að ráði læknis á sjúkrahúsinu hafi hann daginn eftir farið á Borgarspítalann í Reykjavík, þar sem hann gekkst undir aðgerð 2. júní 1994. Vegna dofa og skyntruflana í hendinni hafi hann aftur gengist undir aðgerð 10. febrúar 1995. Þrátt fyrir þetta hafi hann ekki fengið fullan bata eftir slysið. Áfrýjandi aflaði sér örorkumats læknis 23. maí 1996, þar sem komist var að niðurstöðu um að varanlegur miski og varanleg örorka hans væri 20%, auk þess sem hann hafi vegna áverkans verið rúmfastur í eina viku eftir slysið, en síðan veikur án þess að vera rúmliggjandi í sex vikur. Áfrýjandi telur að slysið verði rakið til óforsvaranlegs dyrabúnaðar í húsi mötuneytis varnarliðsins. Beri stefndi því skaðabótaábyrgð á tjóni hans samkvæmt 2. tölulið 12. gr. fylgiskjals með varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna, sbr. lög nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Áfrýjandi höfðaði málið 25. júní 1998 til heimtu skaðabóta á þessum grunni. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var sakarefninu skipt og er nú aðeins til úrlausnar hvort stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart áfrýjanda. II. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi vinnuveitandi áfrýjanda meðal annars frá því að þegar áfrýjandi hafi komið á vinnustað úr för sinni umræddan morgun hafi hann sagt frá því að „hann hefði lent í einhverju slysi og að hurð hafi komið á hann og hann hafi borið höndina fyrir sig ...“. Í vottorði læknis við Heilbrigðistofnun Suðurnesja 30. nóvember 1999 er staðfest að áfrýjandi kom á slysastofu klukkan 9.40 hinn 30. maí 1994. Um ástæðuna fyrir komu hans segir eftirfarandi í vottorðinu: „Hann var við vinnu á Keflavíkurflugvelli og var að bera inn vörur í messann og klemmdist á útidyrahurð. Lagið kom á hæ. hendi.“ Verður ekki annað séð en að með þessu sé vitnað til frásagnar áfrýjanda um atvik að slysinu við komu á slysastofu. Að þessu virtu er ekki ástæða til að draga í efa að áfrýjandi hafi hlotið áverkann á hendi með því að hurð á umræddu húsi hafi skollið á hann. Til þess verður að líta að ekkert var gert til að rannsaka atvik að slysi áfrýjanda eða vettvang þess fyrr en á síðari hluta árs 1996. Verður ekki annað ráðið en að þá fyrst hafi varnarliðinu verið gert kunnugt um atvikið, þótt ætla verði af gögnum málsins að starfsmenn í mötuneytinu hafi vitað að áfrýjandi hafi orðið fyrir slysi nokkru eftir að það gerðist. Varnarliðinu var hvorki rétt né skylt samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum að tilkynna lögreglu og Vinnueftirliti ríkisins um slysið, enda ekki vinnuveitandi áfrýjanda. Með því að slíkri tilkynningu var ekki komið á framfæri fórst fyrir að afla viðhlítandi gagna um ástand dyrabúnaðarins á þeim tíma, sem áfrýjandi varð fyrir slysinu, en um það lá ekki fyrir haldbær vitneskja þegar um síðir var leitað eftir lögreglurannsókn og athugun vinnueftirlitsins. Þótt stefndi hafi ekki lagt fram gögn, sem ætla verður að varnarliðið hljóti að hafa tiltæk um viðhald á húsi mötuneytisins og eftirlit með öryggi þar, verður að því að gæta, að telja má óumdeilt í málinu að ekki séu dæmi um önnur slys af völdum dyrabúnaðarins. Að öllu þessu athuguðu er ósannað gegn mótmælum stefnda að hætta hafi stafað af dyrunum vegna vanbúnaðar á þeim tíma, sem áfrýjandi varð fyrir slysinu. Engin vitni virðast vera til frásagnar um nánari atvik að slysi áfrýjanda. Stefndi kveðst ekki hafa komist að raun um hver geti hafa verið sá starfsmaður í mötuneytinu, sem áfrýjandi segist hafa átt orðaskipti við í kjölfar slyssins. Eru ekki efni til að láta stefnda gjalda þess þegar gætt er að því að ekki hefur verið haldið fram að sá maður gæti borið um hvernig slysið bar að höndum. Fram er komið í málinu að áfrýjandi var vegna starfa sinna vel kunnugur staðháttum á vettvangi, þar á meðal að unnt væri að nálgast þar fleyga til að skorða aftur hurðir. Í stað þess að nýta þann búnað eða leggja frá sér byrði sína til að opna ytri dyrnar beitti áfrýjandi að eigin sögn því verklagi, sem áður er getið. Með því að ekkert liggur fyrir samkvæmt framansögðu um að annmarkar hafi verið á dyrabúnaðinum á þeim tíma, sem slysið varð, er ekki unnt að líta svo á að það verði rakið til annars en óhapps, sem áfrýjandi skapaði hættu á með verklagi sínu. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2000. I. Stefnandi er Árni Jakob Hjörleifsson, kt. 111074-4889, Suðurgötu 26, Keflavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Í þinghaldi 21. maí 1999 ákvað dómari að ósk aðila að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt sérstaklega um bótaskyldu aðila, en önnur atriði málsins látin bíða dóms, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var málið því eingöngu flutt um bótaskyldu aðila. Dómkröfur aðila í þessum þætti málsins eru eftirfarandi: Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndi, íslenska ríkið, sé ábyrgur fyrir greiðslu skaðabóta að fullu til handa stefnanda vegna þess atburðar er hurð í byggingu nr. 743 á Keflavíkurflugvelli lenti á hönd stefnanda að morgni 30. maí 1994. Enn fremur krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að sök aðila verði skipt og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi, íslenska ríkið, beri ábyrgð á tjóni hans. Byggt er á því að dyraumbúnaður mötuneytisins á Keflavíkurflugvelli hafi á slysdegi verið óforsvaranlegur almennt séð, en jafnframt sérstaklega með vísan til þess að staðfest sé að iðulega hafi myndast það sterkur dragsúgur í húsinu að hurðarpumpur hafi ekki haldið hurðum og þær skollið aftur. Um sé að ræða húsnæði í eigu Bandaríkjahers og ljóst að herinn beri ábyrgð á grundvelli almennu sakarreglunnar eða eftir atvikum reglunnar um húsbóndaábyrgð á saknæmum athöfnum eða athafnaleysi starfsmanna sinna. Aðild stefnanda að málinu og greiðsluskylda hans byggist á 12. gr. fylgiskjals með lögum nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Vísar stefnandi til þeirra ströngu krafna, sem gerðar séu til umbúnaðar fsteigna og þeirrar ríku ábyrgðar sem eigendur fasteigna beri vegna tjóns sem verði af völdum vanbúnaðar. Stefnandi telur sýnt að dyraumbúnaður hafi engan veginn verið fullnægjandi miðað við þá viðvarandi hættu, sem ágreiningslaust sé að hafi um árabil verið fyrir hendi í viðkomandi húsnæði af völdum dragsúgs. Um sé að ræða húsnæði þar sem fjöldi fólks starfar og mikill umgangur sé um. Ljós sé að slysið hefði aldrei átt sér stað ef forsvaranlegur dyraumbúnaður hefði verið til staðar. Verði litið svo á að ósannað sé að dyraumbúnaðurinn hafi verið ófullnægjandi á slysdegi byggir stefnandi á því að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að ástand búnaðarins hafi verið annað og betra á slysdegi. Stefnandi verði ekki látinn bera hallann af því að lögregla og Vinnueftirlit ríkisins hafi ekki verið kölluð á staðinn á slysdegi til skýrslugerðar og rannsóknar á vettvangi. Í ljósi þess að stefnandi tilkynnti starfsmanni á skrifstofu mötuneytisins strax um atburðinn verði stefndi að bera hallann af sönnunarskorti um þetta atriði í samræmi við dómafordæmi í þá veru. Við munnlegan málflutning benti lögmaður stefnanda á að stefnandi hefði greint vinnuveitanda sínum frá atvikinu skömmu eftir að hann slasaðist og að getið væri um það í sjúkraskýrslum í Keflavík og Reykjavík hvernig slysið atvikaðist. Þá benti lögmaðurinn á það að vitni hefði greint frá því fyrir dóminum að stefnandi hefði komið síðar í mötuneytið á Keflavíkurflugvelli með umbúðir um höndina, tilvik eins og stefnandi lýsti væri alls ekki ósennilegt miðað við aðstæður og að framburður stefnanda um slysið hefði alltaf verið á sömu lund. Með vísan til alls þessa væri komin fram lögfull sönnun þess, að slysið hefði atvikast með þeim hætti, sem stefnandi lýsti. IV. Málsástæður stefnda Stefndi telur ósannað að hurð í húsi mötuneytisins á Keflavíkurflugvelli hafi skollið á stefnanda svo sem að ofan greinir og að því hafi valdið dragsúgur í húsinu. Bendir stefndi á að lýsing stefnanda á tildrögum slyssins sé knöpp og byggi alfarið á frásögn hans sjálfs. Engin vitni hafi verið að atburðinum og gögnum beri ekki saman um hvenær stefnandi leitaði fyrst læknis vegna handarbrots. Þá telur stefndi einnig ósannað að dyraumbúnaður mötuneytisins á Keflavíkurflugvelli hafi verið óforsvaranlegur í lok maí 1994 og að ætlað slys stefnanda megi rekja til vanbúnaðar. Ekki verði lögð bótaábyrgð á stefnda á þeim grundvelli að mötuneytið hafi verið vinnustaður stefnanda, enda hafi svo ekki verið. Verði talið sannað að dragsúgur hafi valdið því að hurð skall á hönd stefnanda telur stefndi að leggja verði til grundvallar að menn beri það tjón sjálfir sem stafi af óhappi eða tilviljun. Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu að húsið hafi verið vanbúið að þessu leyti. Upplýst sé að tvennar dyr, ytri og innri dyr, séu á leiðinni inn í húsið bakdyramegin, en það vinni almennt gegn því að gegnumtrekkur myndist. Engu saknæmu athafnaleysi sé til að dreifa af hálfu starfsmanna varnarliðsins. Þrátt fyrir skýrslu Vinnueftirlits ríkisins frá 16. maí 1997 sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að dyraumbúnaður hafi verið í slæmu ásigkomulagi í maí 1994 eða að vökvadælur hafi þá verið svo slappar að þær hafi ekki ráðið við gegnumtrekk, hafi þeim yfirleitt verið ætlað það hlutverk. Ekkert hafi komið fram um það að slappar hurðalamir hafi getað valdið slysinu eða eitthvað það, sem viðhald skorti, við skoðun Vinnueftirlitsins í maí 1997. Ekkert sé komið fram í málinu um að bygging mötuneytisins hafi verið andstæð byggingalöggjöfinni. Um áþekkt tilvik máli sínu til stuðnings vísar stefndi til hrd. 1962, bls. 137. Stefndi mótmælir því að á hann verði lögð sönnunarbyrði um ástand dyrabúnaðar á slysdegi eða um önnur atriði, sem á reynir í málinu. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar beri stefnandi ótvírætt sönnunarbyrði um ætlað tjón, saknæmi starfsmanna varnarliðsins og orsakatengsl. Stefnanda hafi ekki tekist að sanna framangreint og beri hann sjálfur ábyrgð á því hversu langur tími leið þar til hann gerði reka að skaðabótakröfu sinni. Starfsmönnum varnarliðsins hafi ekki verið skylt að tilkynna um slys það, sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir. Í fyrsta lagi sé ekki vitað til þess að stefnandi hafi rætt um slysið við nokkurn mann innan dyra og sé það ósannað. Að sögn stefnanda hafi hann farið strax af vettvangi og ekki aðhafst neitt vegna meiðsla sinna fyrr en hann var kominn aftur á vinnustað sinn. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að starfsmenn í mötuneytinu, verkstjórar eða aðrir hafi vitað eða mátt vita um slys stefnanda. Sé því ekki vitað til þess að ætluð meiðsl stefnanda eða atburðurinn sjálfur hafi komið nokkrum í mötuneytinu þannig fyrir sjónir að ástæða væri til að kalla til lögreglu, vinnueftirlit eða aðra opinbera aðila. Á starfsmönnum varnarliðsins hafi ekki hvílt skylda samkvæmt 81. gr. laga nr. 46/1981 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum að tilkynna um ætlað slys stefnanda, heldur á vinnuveitanda hans. Hafi honum borið að tilkynna um slysið innan sólarhrings. Það, að vinnuveitandi stefnanda hafi vanrækt að tilkynna um slysið, sé ekki á ábyrgð starfsmanna varnarliðsins eða stefnda. Til vara kveðst stefndi byggja á því að tjón stefnda sé alfarið að rekja til eigin sakar stefnanda. Eins og tildrögum slyssins sé lýst í stefnu og sé sú lýsing rétt verði að telja verklag stefnanda mjög varhugavert og andstætt því sem gegn og skynsamur maður hefði aðhafst við sömu aðstæður. Sé vitaskuld undir hælinn lagt hvort aðferð sú, sem stefnandi viðhafði í umrætt sinn, takist og verði þeir sem þetta reyni að bera tjón sitt sjálfir ef út af bregður. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að setja fleyg undir hurðina eða biðja einhvern um að halda dyrunum opnum á meðan hann bar brauðkörfurnar inn í mötuneytið. Þá muni stefnandi margoft hafa átt erindi í húsið og því fullkunnugt um hvernig dyrabúnaðinum var háttað og hvernig ástand hans var. Slysið hefði ekki orðið ef stefnandi hefði sýnt lágmarksaðgæslu. Þá mótmælir stefndi ætluðu tjóni stefnanda sem ósönnuðu, enda beri læknum og læknisfræðilegum gögnum í málinu ekki saman. Í samantekt Nönnu Kristinsdóttur, deildarlæknis á bæklunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur frá 28. maí 1996, sé áverkum stefnanda og meðferð lýst. Komi þar fram að beinbrot stefnanda hafi verið vel gróið 7. júlí 1994, en þó með vægri stallamyndun í liðfleti. Þá segir að brot þetta ætti ekki að hafa miklar afleiðingar hvað varðar hreyfingu og líðan í hægri hendi. Í örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis frá 23. maí 1996 segi hins vegar að gert hafi verið að brotinu með aðgerð en það hafi gróið illa, stefnandi sé með skertar hreyfingar í fingrum, skert húðskyn á handarbaki og fram á þrjá fingur, kulvís, með skertan kraft í hendinni og skertar hreyfingar og sársauka í úlnlið. Í mati Sigurjóns komi fram að hann hafi skoðað stefnanda 17. maí 1996 eða tveimur árum eftir slys. Stefndi bendir á að í vottorði Nönnu sé ekki skráð að 27. desember 1994 hafi brotið verið illa gróið, en getið um dofa, skyntruflanir og taugahnúð. Röntgenmyndir hafi sýnt að brotið hefði gróið í óbreyttri legu. Í febrúar 1995 hafi taug verið saumuð saman og tíu dögum eftir þá aðgerð hafi sárið litið vel út en skyntruflanir einhverjar og dofi í handarbaki. Með vísan til framangreinds sé ljóst að mikils ósamræmis gæti í niðurstöðu örorkumats Sigurjóns Sigurðssonar og samantekt Nönnu Kristinsdóttur. Líklegra sé því en ella að ástand stefnanda eins og því sé lýst í matsgerð Sigurjóns stafi af öðrum ástæðum en þeim atburði, sem stefnandi kveður hafa átt sér stað í lok maí 1994. Gera verði ráð fyrir því að 7. júlí 1994 eða rúmlega sex vikum eftir slys hafi mátt sjá hvort brotið var vel gróið eður ei. V. Stefndi telur ósannað að fyrrnefnd hurð hafi skollið á stefnanda svo sem að ofan greinir og að því hafi valdið dragsúgur í húsinu. Þá telur stefndi einnig ósannað að dyraumbúnaður mötuneytisins á Keflavíkurflugvelli hafi verið óforsvaranlegur í lok maí 1994 og að ætlað slys stefnanda megi rekja til vanbúnaðar. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Árna Jakobs Hjörleifssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 14/2021
Kærumál Lögbirtingablað Stefnubirting Frávísun frá Landsrétti staðfest
Kærður var dómur Landsréttar þar sem máli D ehf. gegn F ehf. og P var vísað frá Landsrétti án kröfu. Var talið að ekki hefði verið heimild til að birta áfrýjunarstefnu málsins er varðaði P í Lögbirtingablaði samkvæmt b-lið 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem ekki hefði verið lögð fram beiðni um birtingu stefnunnar á Spáni þar sem P væri búsettur. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að áfrýjunarstefna hefði hvorki í tilviki F ehf. né P verið birt með þeim hætti sem lög áskilja. Var hinn kærði dómur því staðfestur en tekið fram að borið hefði að leiða það til lykta með úrskurði en ekki dómi sbr. 2. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. febrúar 2021 sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 5. mars. Kærður er dómur Landsréttar 12. febrúar 2021 þar sem málinu var vísað frá réttinum. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. 4. Réttinum barst greinargerð varnaraðila þar sem þeir krefjast staðfestingar hins kærða dóms og kærumálskostnaðar.5. Svo sem fram kemur í hinum kærða dómi var áfrýjunarstefna í tilviki hvorugs varnaraðila birt með þeim hætti sem lög áskilja, en ekki hefur verið leitt í ljós að yfirvöld á Spáni hafi neitað eða látið hjá líða að verða við ósk um birtingu áfrýjunarstefnu á hendur varnaraðila Pétri, sbr. b-lið 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins kærða dóms verður hann staðfestur.6. Kærumálskostnaður verður felldur niður. 7. Það athugast að þar sem úrlausn Landsréttar fól í sér lyktir máls án þess að það væri flutt um efni bar að leiða það til lykta með úrskurði en ekki dómi, sbr. 2. málsliður 2. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Hinn kærði dómur er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=3e3b119a-c9c3-41d7-8082-dc812ce5e61f
Mál nr. 599/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b.lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24.ágúst 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt tilmiðvikudagsins 21. september 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. ágúst 2016. Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur. [...], verði gert að sæta farbanni allt til miðvikudagsins 21. september2016, kl. 16.00. Afhálfu kærða er kröfunni mótmælt og þess krafist að henni verði hafnað en tilvara að farbanni verði markaður skemmri tími. Í greinargerðlögreglustjórans á Suðurnesjum segir að hann hafi tilrannsóknar aðild kærða á innflutningi á ávana- og fíkniefnum. Rannsókn málsinshafi hafist þriðjudaginn 16. ágúst 2016 í kjölfar tilkynningar frá tollgæslunnií Flugstöð Leifs Eiríkssonar um afskipti af kærða og öðrum aðila, A, átollhliði vegna gruns um að þeir kynnu að hafa fíkniefni falin í fórum sínum.Hafi þeir verið að koma með flugi [...] frá [...] í [...]. Viðleit í farangri meðkærða hafi fundist hylki með fíkniefnum í. Meðkærði hafigefið greinargóða lýsingu á kærða við tollverði og sagt að kærði væriferðafélagi sinn og bróðir. Engin fíkniefni hafi fundist í fórum kærða, hvorkií farangri né innvortis. Meðkærði hafi verið handtekinn og færður álögreglustöðina við Hringbraut, Reykjanesbæ. Hann hafi gengist undirröntgenrannsókn á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja að kvöldi 16. ágúst 2016.Niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi leitt í ljós að meðkærði hafi haft innvortisyfir 30 pakkningar af ætluðum fíkniefnum. Efniðsem hafi fundist í farangri meðkærða hafi verið sent til tæknideildarlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og við frumrannsókn hafi það reynst vera kókaín, alls 562,60 g. Efnið sem meðkærðihafi verið með innvortis hafi einnig reynst vera kókaín, alls 306,58 g.Heildarmagn kókaíns hafi því verið 869,18 g. Sýniefnanna hafi verið send Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði til styrkleikamælingar og frekari rannasóknar en niðurstöðurliggi ekki fyrir á þessu stigi málsins. Viðyfirheyrslu yfir kærða hafi hann greint frá því að hann hafi komið hingað tillands til að horfa á fótbolta með frænda sínum. Frændi hans hafi átt að komameð flugi degi seinna, 17. ágúst, og þeir hafi ætlað að hittast á hótelinu semkærði hafði bókað. Að öðru leyti neiti kærði að tjá sig við lögreglu um málið.Kærði hafi verið yfirheyrður aftur vegna málsins 23. ágúst sl. og hann haldið sigvið þann framburð að hann hafi verið að koma hingað til lands á fótboltaleik ogað frændi hans hafi átt að koma daginn eftir. Við nánari athugun hafi lögreglaekki fundið neinn sem hafi komið til landsins á því nafni sem kærði gaf upp aðværi frændi sinn. Kærði hafi heldur ekki vitað á hvaða fótboltaleik hann væriað koma á. Kærði hafi heldur ekki getað gert grein fyrir því hvers vegnahótelbókunin hafi verið tveimur dögum fyrr en hann kom til landsins og þærskýringar sem hann hafi gefið væru mjög ótrúverðugar. Meðkærðihafi lýst því í skýrslutöku að hann væri einungis burðardýr og að hann hafiverið neyddur til fararinnar þar sem maður að nafni B hafi hótað fjölskylduhans. Meðkærði lýsi því að honum hafi verið sagt að maður myndi fylgja honumalla leið í fluginu og gefa sig fram við hann er þeir væru lentir og komnir ígegnum tollskoðun. Frásögn meðkærða sé að mati lögreglu mjög trúverðug. Rannsóknlögreglu beinist nú að því að ná utan um þá starfsemi sem lögregla telur aðkærði standi að, þ.e. umfangsmikilli og skipulagðri brotastarfsemi er snúi aðinnflutningi fíkniefna hingað til lands. Semstendur séu í gangi viðkvæmar rannsóknaraðgerðir sem snúi m.a. að hótel bókunkærða. Upplýsingar hafi fundist í fórum kærða um að hann ætti bókuð tvöherbergi á hóteli í Reykjavík. Lögreglu gruni að herbergin hafi verið ætluð kærðaog meðkærða. Lögregla vinni nú að frekari upplýsingaöflun varðandi hótelbókuninaog einnig varðandi kaupin á flugmiðum þeirra beggja. En fyrir liggi að bæði kærðiog meðkærði hafi bókað flug með stuttum fyrirvara og sama dag, 15. ágúst sl. Aðauki sé unnið að því að fá dómsúrskurði til að komast í farsíma sem kærði ogmeðkærði hafi haft meðferðist við komuna til landsins. Aðöllu framansögðu sé það mat lögreglu að framburður kærða sé í verulegum atriðumí ósamræmi við framburð meðkærða varðandi veigamikil atriði málsins. Það séjafnframt mat lögreglu að kærði hafi verið full meðvitaður um að meðkærði hefðifíkniefni falin í líkama sínum og hann hafi verið einskonar fylgdarmaðurmeðkærða. Rannsóknmálsins sé í fullum gangi og sé kærða gefið að sök að hafa átt beina aðild aðinnflutningi á hættulegum ávana- og fíkniefnum hingað til lands og teljistmeint háttsemi kærða varða við ákvæði laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/19402. Kærði,sem sé erlendur ríkisborgari, virðist ekki hafa tengsl við nokkurn mann hér álandi, önnur en þau sem hann hafi greint frá við skýrslutökur í málinu. Í ljósiþess og alvarleika þeirra brota sem kærða sé gefið að sök, telur lögregla hættuá að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér undan meðöðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus meðan málhans er til meðferðar innan réttarkerfisins. Af þessum sökum telur lögregla aðskilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, um áframhaldandi farbannsé fullnægt í málinu. Meðvísan til alls framangreinds, b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. og 3. mgr. 100.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, lög um ávana- og fíkniefni nr.65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóribrýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta farbanniallt til miðvikudagsins 21. september kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnummálsins er kærði undir rökstuddum grun um brot sem fangelsisrefsing liggur við,en skýringar hans á ferð hans hingað til lands eru tortryggilegar. Rannsóknmálsins er ekki lokið. Kærði hefur engin tengsl við landið og er hætta á aðhann muni leynast eða koma sér undan málssókn gangi hann laus ferða sinna, eðatorvelda rannsókn. Með vísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr.laga nr. 88/2008 er fallist á kröfu lögreglustjóra, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði,X, skal sæta farbanni allt til miðvikudagsins 21. september 2016, kl.16.00.
Mál nr. 357/2002
Skuldamál Fyrning
G stefndi D til greiðslu á skuld vegna margháttaðs framlags síns og endurbóta á fast­eign sem D keypti ásamt I á árinu 1992, en G taldi sig hafa keypt eignina að hálfu til móts við D. Var sá hluti kröfu G, sem reistur var á vinnu­framlagi hans, fallinn niður fyrir fyrningu, en D gert að greiða honum þá liði kröfunnar sem voru sannaðir með fram­burði vitna og skjallegum sönnunargögnum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 24. maí 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 10. júlí sama árs. Hann áfrýjaði öðru sinni 6. ágúst 2002 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 2.902.415 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. júní 1997 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og vertryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 1.050.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 14. október 2002. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem verði felldur niður, og að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi er deila málsaðila sprottin af kaupum á íbúðarhúsi á jörðinni Skeggjastöðum í Mosfellsbæ á árinu 1992 ásamt bílskúr, hesthúsi, fjórum skemmum og um þriggja hektara landspildu. Samkvæmt kaupsamningi, sem dagsettur er 22. desember 1992, voru gagnáfrýjandi og Ingvar Grétarsson kaupendur og kaupverðið 9.100.000 krónur. Af málatilbúnaði aðilanna verður engu að síður ráðið að kaupin hafi í raun verið ráðin í september 1992 og óumdeilt er að seljandinn, Hagkaup h/f, afhenti kaupendum þá eignirnar. Átti gagnáfrýjandi frumkvæði að því að þær voru keyptar og vakti aðaláfrýjandi áhuga Ingvars á því að taka þátt í kaupunum, en þeir voru kunningjar. Á þeim tíma, sem hér um ræðir, var náið samband með málsaðilum og bjuggu þau saman á Skeggjastöðum á árinu 1993 frá janúar fram á sumar eða haust þegar slitnaði upp úr sambandi þeirra. Flutti aðaláfrýjandi þá úr íbúð í húsinu, sem þau höfðu búið í. Á sama tíma bjuggu í annarri íbúð í húsinu áðurnefndur Ingvar og kona hans, Vigdís Þórisdóttir. Þegar kaupin voru gerð var íbúðarhúsið í slæmu ástandi og þarfnaðist endurbóta. Réðust málsaðilar ásamt Ingvari og Vigdísi fljótlega eftir afhendingu eignanna í viðgerðir á íbúðarhúsinu auk þess sem nokkuð var unnið við útihúsin. Kveðst aðaláfrýjandi hafa unnið mikið við þær sjálfur ásamt Ingvari, sem sé trésmiður. Hafi aðaláfrýjandi jafnframt lagt út fyrir efni og öðrum kostnaði í tengslum við framkvæmdirnar og að auki innt af hendi í þrjú skipti greiðslur samkvæmt kaupsamningi til seljanda eignanna. Vinnu annarra manna við viðgerðirnar kveðst hann í nokkrum tilvikum hafa greitt með svokallaðri skiptivinnu, en sjálfur sé hann rafvirki og hafi getað greitt þeim með vinnu við raflagnir. Kveðst aðaláfrýjandi hafa tekið þátt í framkvæmdunum fram á mitt ár 1993. Samkomulag hafi verið með þeim fjórum, sem að þessu stóðu, um að hvert þeirra skyldi eiga fjórðung í eignunum, en af hagkvæmnisástæðum hafi málsaðilar ákveðið að hans nafn kæmi ekki fram í kaupsamningnum. Gagnáfrýjandi mótmælir því að nokkurt samkomulag hafi verið gert um að aðaláfrýjandi skyldi eiga í nefndum fasteignum með henni og Ingvari. Taki kaupsamningurinn þar af öll tvímæli, en samkvæmt honum séu þau tvö síðastnefndu kaupendur. Hún viðurkennir hins vegar að aðaláfrýjandi hafi innt af hendi 200.000 króna kaupsamningsgreiðslu um haustið 1993, sem þó hafi verið gert í hennar óþökk. Þá hafi hann innt af hendi 100.000 – 120.000 krónur vegna efniskaupa. Kröfu hans hafi hún mætt með gagnkröfu og skuldajöfnuði vegna skemmda, sem aðaláfrýjandi hafi unnið á eignum hennar síðla hausts 1993 eftir að slitnaði upp úr sambandi þeirra. Eftir þetta kom í ljós að ekki var lengur áhugi fyrir hendi hjá gagnáfrýjanda og Ingvari að eiga saman áðurnefndar fasteignir. Keypti gagnáfrýjandi hlut hans í þeim samkvæmt kaupsamningi 18. ágúst 1994 fyrir 5.309.329 krónur. Fékk hún afsal fyrir hinu keypta 14. mars 1995. Aðaláfrýjandi heldur fram að gagnáfrýjandi skuldi sér vegna margháttaðs framlags hans við kaupin og endurbætur á eignunum. Verði ekki fallist á aðalkröfu hans, sem reist sé á samantekt hans um kostnað, beri að leggja til grundvallar verðmat að baki kaupverðinu í samningi gagnáfrýjanda og Ingvars, en nettóverðmæti helmings eignanna í þeim kaupum hafi verið 2.100.000 krónur. Eigi aðaláfrýjandi með réttu tilkall til fjórðungs af nettóverðmæti allra eignanna og taki fjárhæð varakröfu hans mið af því. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi. II. Meðal málsskjala er ódagsettur listi, sem aðaláfrýjandi reisir kröfu sína að hluta á, og ber fyrirsögnina „Skeggjastaðir“. Leitast hann við að sýna fram á með honum hver sá kostnaður hafi verið, sem hann sjálfur, Ingvar og gagnáfrýjandi hafi hvert um sig haft af fasteignakaupunum, rekstri eignanna og viðgerðum á þeim á tímabilinu frá október 1992 til hausts 1993. Þessi samantekt um kostnað leiði í ljós að vinnuframlag hans og beinar greiðslur, sem þar komi fram, hafi samtals numið 1.706.735 krónum. Aðaláfrýjandi hefur einnig lagt fram annan ódagsettan lista, sem ber fyrirsögnina „Skeggjastaðir íbúð Óttar-Dísa“, þar sem einnig er talinn upp ýmis kostnaður, sem hann hafi haft af sömu ástæðum, samtals að fjárhæð 1.195.680 krónur. Alls nema þessar tvær fjárhæðir aðalkröfu hans í málinu. Aðaláfrýjandi gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að fyrrnefndi listinn hafi verið færður jafnóðum og kostnaður vegna fasteignanna féll til. Hafi Vigdís annast þessa samantekt í samvinnu við hin þrjú, en með þessu hafi verið að því stefnt að á hreinu væri hvað aðaláfrýjandi, Ingvar og gagnáfrýjandi legðu hvert um sig fram vegna fasteignanna. Allir reikningar hafi verið færðir inn í möppu, sem þau áttu öll aðgang að, sem og listanum sjálfum. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við þetta. Við skýrslugjöf fyrir dómi lýstu bæði Ingvar og Vigdís þessu á sama veg og aðaláfrýjandi og töldu þær tölur vera réttar, sem kæmu fram á listanum um kostnað hvers og eins. Framburður gagnáfrýjanda um tilurð listans var ekki afdráttarlaus. Hins vegar neitaði hún eindregið að aðaláfrýjandi hefði greitt aðrar kaupsamningsgreiðslur en þá, sem var á gjalddaga í ágúst 1993 að fjárhæð 200.000 krónur. Ekki fengust svör við því hvaða aðra liði í kröfugerð aðaláfrýjanda hún viðurkenndi, samtals að fjárhæð 100.000 - 120.000 krónur, svo sem áður var getið. Að því er varðar síðarnefnda listann er komið fram að hann varð ekki til jafnóðum og kostnaður féll til. Kvaðst Vigdís hafa fært hann eftir upplýsingum aðaláfrýjanda og taldi hún það hafa verið gert eftir að slitnaði upp úr sambandi málsaðila. Er það ekki vefengt af hálfu aðaláfrýjanda. Sá munur er jafnframt á þessum tveimur kostnaðaryfirlitum að margir liðir í hinu fyrrnefnda eru studdir kvittunum eða öðrum fylgiskjölum, en aðeins fáir liðir í hinu síðarnefnda eru studdir slíkum gögnum. III. Gagnáfrýjandi ber fyrir sig að hvað sem öðru líði sé krafa aðaláfrýjanda fyrnd. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sá hluti kröfunnar, sem reistur er á vinnuframlagi aðaláfrýjanda, sé fallinn niður fyrir fyrningu, sbr. 1. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Verður jafnframt staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að aðra liði í kröfu aðaláfrýjanda beri að meta sem peningalán og að sá hluti kröfunnar sé ófyrndur, sbr. 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905. Með framburði vitna og skjallegum sönnunargögnum hefur aðaláfrýjandi sannað réttmæti þeirra kröfuliða, sem fram koma í fyrrnefnda listanum, sem ber fyrirsögnina „Skeggjastaðir“. Það á þó ekki við um greiðslur hans fyrir rafmagn, samtals að fjárhæð 44.151 króna, en aðaláfrýjandi, sem bjó sjálfur á Skeggjastöðum á þessum tíma, hefur ekki sýnt fram á að þessar greiðslur tengist öðru en heimilisrekstri. Þá er tveimur liðum, samtals að fjárhæð 661.665 krónur, lýst svo að vegna galla í fasteignunum hafi seljandinn veitt afslátt af kaupverðinu, en kaupendur skyldu þá sjálfir bæta úr göllunum. Það hafi aðaláfrýjandi og Ingvar gert með vinnuframlagi sínu og efniskaupum og nemi hlutur hins fyrrnefnda þessari fjárhæð. Sá hluti þessara kröfuliða, sem er fyrir vinnuframlag er fyrndur, en með því að ekki er greint á milli efnis og vinnu verður ekki komist hjá að hafna þessum liðum. Krafa aðaláfrýjanda, sem reist er á þessum lista, verður samkvæmt þessu að öðru leyti tekin til greina með 1.000.919 krónum. Listi með fyrirsögninni „Skeggjastaðir íbúð Óttar-Dísa“ var ekki gerður í samvinnu allra, sem hlut áttu að máli, jafnharðan og kostnaðurinn féll til og sá hluti kröfu aðaláfrýjanda, sem á honum er reistur, er ekki studdur gögnum nema að litlu leyti. Hefur aðaláfrýjanda ekki tekist sönnun um réttmæti þessa hluta kröfu sinnar nema að því er varðar nokkra liði. Verður samkvæmt því tekinn til greina kröfuliður fyrir múrverk samkvæmt tveimur reikningum, samtals að fjárhæð 120.000 krónur, en sannað er með framburði vitnis að aðaláfrýjandi greiddi fyrir verkið með peningum og skiptivinnu og má telja kröfu hans fyrir skiptivinnu til ígildis peningagreiðslu. Kröfuliður vegna greiðslu fyrir steypusögun er að hluta sannaður með reikningi að fjárhæð 35.000 krónur og kröfuliðir fyrir niðurrif á skemmum o. fl. að fjárhæð 42.000 krónur og fyrir efni í glugga að fjárhæð 18.200 krónur eru einnig sannaðir með framburði vitna og reikningum. Kröfuliðir samkvæmt þessum lista, sem teknir eru til greina, nema því alls 215.200 krónum. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að krafa aðaláfrýjanda er tekin til greina með samtals 1.216.119 krónum. Ber krafan dráttarvexti eins og krafist er. Sýknukrafa gagnáfrýjanda, sem studd er við skuldajöfnun, er ósönnuð með öllu og breyta ný skjöl, sem hún hefur lagt fyrir Hæstarétt, engu um það. Gagnáfrýjandi skal greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Desirée Dísa Ferhunde Anderiman, greiði aðaláfrýjanda, Guðráði Óttari Sigurðssyni, 1.216.119 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. júní 1997 til 1. júlí 2001 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2002. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. janúar sl., var höfðað með stefnu birtri 8. júní 2001 og þingfestri 14. júní 2001. Stefnandi er Guðráður Óttar Sigurðsson, kt. 230761-5079, Veghúsastíg 9, Reykjavík. Stefnda er Dísa Anderiman, kt. 180562-6569, Freyjugötu 37, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndu verði gert að greiða sér kr. 2.902.415,00, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, af þeirri fjárhæð frá 20.07.1994 til greiðsludags. Til vara krefst stefn­andi þess að stefndu verði gert að greiða kr. 1.050.000,00 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, af þeirri fjárhæð frá 20.07.1994 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni málskostnað með hliðsjón af gjaldskrá Lögfræðiþjónustunnar ehf. Máls­kostn­aður beri virðisaukaskatt. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Með kaupsamningi dagsettum 22. desember 1992, keyptu stefnda og Ingvar Grétars­son 3. ha spildu úr landi Skeggjastaða, Mosfellsbæ og fasteignir af Hagkaup hf. Kaupverðið var 9.100.000 krónur. Skyldi Ingvar ásamt konu sinni, Vigdísi Þóris­dóttur, eiga helming eignarinnar. Afsal fyrir eigninni var gefið út 13. september 1994 og er það undirritað f.h. kaupenda af Ingvari, Vigdísi og stefndu, Dísu Anderiman. Stefnandi greinir svo frá að frá upphafi hafi staðið til að hann og stefnda ættu sinn fjórð­unginn hvor á móti Ingvari og Vigdísi konu hans sem skyldu eiga hinn helm­inginn. Ástæða þess að einungis nöfn stefndu og Ingvars séu tilgreind á kaup­samn­ingn­um hafi verið sú að stefnandi hafi átt íbúð á þessum tíma og því hafi þótt hag­stæð­ara út frá skattareglum og lánafyrirgreiðslu að hann væri ekki formlegur kaup­andi að eigninni. Í ágúst 1993 slitnaði upp úr sambandi stefnanda og stefndu. Í framhaldi af því varð það úr að stefnda keypti eignarhluta Ingvars og var kaupverðið 5.309.320,00 krónur samkvæmt kaupsamningi þeirra í milli sem dagsettur er 18. ágúst 1994. Sá samningur er undirritaður af Ingvari, Vigdísi, vegna samþykkis maka seljanda, og stefndu. Afsal var gefið út til stefndu 14. mars 1995 og er það undirritað af stefndu og Ingvari. Unnið var að miklum endurbótum á húsnæðinu Skeggjastöðum frá því síðla hausts 1992 og fram eftir árinu 1993. Kveður stefnandi að hann hafi lagt bæði vinnu og peninga í þær endurbætur þar sem hann hafi keypt efni og greitt reikninga vegna reksturs eignarinnar. Þá hafi hann greitt nokkrar kaupsamningsgreiðslur. Þessa fjár­muni hafi hann ekki fengið endurgreidda úr hendi stefndu þrátt fyrir að hann hafi ítrekað gengið eftir því. Stefnandi greinir svo frá að ágreiningur hafi verið um það með aðilum hvort stefnandi ætti kröfu um að fá allt það greitt sem hann hafði lagt til eign­arinnar með vinnu, kaupum á efni og greiðslu reikninga vegna reksturs eign­ar­innar. Einnig hafi verið ágreiningur um það að hvað miklu leyti ætti að taka tillit til verð­mætisaukningar eignarinnar en það var mat stefnanda að með vinnu sinni hefði hann aukið verðmæti hennar mikið auk þess sem hækkun hafði orðið á fasteignaverði á tímanum. III Aðalkröfu sína byggir stefnandi á því að hann hafi lagt fram fé til kaupanna á fast­eign­inni Skeggjastöðum, Mosfellsbæ, þ.e. greitt hluta kaupverðs beint til seljanda. Einnig hafi hann keypt efni vegna endurnýjunar og viðbóta á eigninni á sinn reikning auk þess sem seljandi hafi gefið afslátt vegna galla sem stefnandi og Ingvar lagfærðu. Hér sé um að ræða útlagt fé sem hann hafi lagt til eignarinnar en hafi ekki fengið greitt. Stefnda hafi því hagnast sem stefnufjárhæð aðalkröfu nemur. Aðalkrafan byggir því á því að um skuld sé að ræða. Varakröfu sína byggir stefnandi á því verðmati sem fram kemur í kaupsamningi milli stefndu og Ingvars frá 20. júlí 1994. Þar sé nettóverðmæti helmings eignarinnar 2.100.000.- krónur, en fjórðungur hennar nemur fjárhæð varakröfu. Stefnandi hafi sann­anlega verið eigandi að fjórðungi eignarinnar á þeim tíma og verði miðað við að nettó­verðmæti hennar hafi verið 4.200.000.- krónur var eignarhluti stefnanda 1.050.000 krónur. Þegar samkomulag hafði náðst milli stefndu og Ingvars leit stefn­andi svo á að stefnda væri reiðubúin til að greiða sama hlutfall vegna eignarhluta hans enda hafi það ítrekað verið gefið í skyn. Það yrði hins vegar að bíða þar til hún gæti selt aftur hluta eignarinnar þar sem hún hefði ekki handbært fé til að kaupa þá báða út á sama tíma. Stefnandi mótmælir því að krafa hans sé fyrnd samkvæmt 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Um hafi verið að ræða lán úr hans hendi til stefnda sem lúti 10 ára fyrningarreglu 2. mgr. 4. gr. sömu laga. Stefnandi styður kröfur sínar við almennar reglur samninga- og kröfuréttar um lof­orð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefn­andi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkrafa byggir á l. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 3. mgr. 129. gr. sömu laga. IV Stefnda hafnar því alfarið að stefnandi hafi verið meðeigandi að spildu úr landi Skeggja­staða, Mosfellsbæ. Hans sé hvorki getið á kaupsamningi né afsali þar um. Stefnda hafi aldrei talið að stefnandi ætti kröfu á hana vegna þessara viðskipta eða endur­bóta á eigninni, hvað þá að hún hafi viðurkennt eitthvað í þá veru eins og haldið sé fram í stefnu. Þá komi hvergi fram í kaupsamningi og afsali varðandi kaup stefndu á eignarhlut Ingvars Grétarssonar í spildunni að stefnandi eigi einhverja kröfu á þau vegna eignarinnar. Þótt stefnandi hafi undir höndum nótur sem kunni að tengjast Skeggjastöðum geta þær 8 árum síðar ekki verið grundvöllur endurkröfu, enda ekki sannað að viðkomandi úttektir tengist Skeggjastöðum eða að stefnandi hafi innt greiðslur af hendi. Telur stefnda einnig að þótt stefnandi kunni að hafa lagt einhverja fjármuni í eignina eða vinnu­framlag hafi það strax verið gert upp, a.m.k. sá hlutur sem varði hana, en stefnandi var vinur Ingvars Grétarssonar, meðeiganda hennar. Við kaup þeirra Ingvars á eigninni hafi Ingvar fengið til afnota íbúð sem var mun betri en sú sem kom í hlut stefndu gegn því að hann aðstoðaði við að koma íbúð stefndu í betra horf. Stefnandi hafi dvalið skamman tíma að Skeggjastöðum, frá janúar 1993 til maí 1993. Þá vísar stefnda til þess að þær kröfur sem stefnandi er að innheimta hafi að hans sögn stofnast á árunum 1992 og 1993 og átt að greiðast eigi síðar en árið 1994, saman­ber dráttarvaxtakröfu stefnanda. Ef talið verði að stefnandi hafi eignast einhverja kröfu á hendur stefndu vísar stefnda til þess að þær séu allar fyrndar þar sem meira en fjögur ár séu liðin frá gjalddaga þeirra Vísar hún þar um til 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Stefnda vísar til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar um stofnun kröfu. Svo og til 3. gr. laga nr. 14/1905 varðandi rökstuðning fyrir fyrningu. Um máls­kostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnda er ekki virðisaukaskattskyld og þarf því að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. V Aðalkrafa stefnanda í máli þessu er endurkrafa á hendur stefndu vegna greiðslna sem hann kveðst hafa innt af hendi en ekki fengið greiddar. Kröfur stefnanda eru lítt skýrðar eða sundurgreindar í stefnu. Af gögnum málsins og því sem fram er komið verður þó ráðið að nánar tiltekið sé um að ræða kröfur vegna ýmiss útlagðs kostnaðar, þ. á m. efniskaupa til endurbóta húseignarinnar Skeggjastaða á árunum 1992-1993 auk krafna vegna vinnuframlags stefnanda við þær endurbætur. Þá lýtur krafa stefnanda einnig að kaupsamningsgreiðslum sem hann kveðst hafa innt af hendi vegna eign­ar­innar til seljanda. Kröfur stefnanda stofnuðust síðla árs 1992 og fram eftir árinu 1993 eða á þeim tíma er endurbætur stóðu yfir á húseigninni Skeggjastöðum, Mosfellsbæ og á meðan stefn­andi bjó þar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. fyrningarlaga telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Þykir eðlilegast með hliðsjón af atvikum máls að miða upphaf fyrningarfrests við lok ársins 1993. Til stuðnings kröfum sínum hvað varðar vinnuframlag stefnanda við endurbætur fast­eignarinnar hefur stefnandi haldið því fram að hann hafi ýmist unnið þessi verk sjálfur eða hann hafi greitt öðrum fyrir slíka vinnu ýmist í peningum eða „skiptivinnu” sem hann nefnir svo. Fyrir dóminn komu nokkur vitni sem bera að þau hafi unnið að end­urbótum að Skeggjastöðum og fengið ýmist greitt í slíkri „skiptivinnu” eða í pen­ingum. Samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905 fyrnast kröfur vegna vinnu á fjórum árum. Á þeim tíma sem liðinn er hefur engin tilraun verið gerð af hálfu stefnanda til að rjúfa fyrningu fyrr en mál þetta var höfðað. Samkvæmt þessu er krafa stefnanda um end­urgjald fyrir vinnuframlag fallin niður fyrir fyrningu. Ber því að sýkna stefndu af þess­um hluta aðalkröfu stefnanda. Þá hefur stefnandi lagt fram afrit fjölmargra reikninga, yfirlit um hreyfingar á banka­reikningi sínum, afrit af kvittunum fyrir ýmsar greiðslur auk fleiri gagna til stuðn­ings þeim hluta kröfu hans er varðar útlagðan kostnað vegna endurbóta fast­eign­arinnar. Af umræddum gögnum verður ekki með óyggjandi hætti ráðið að út­tektir þessar varði stefndu utan þess að hún ritar nafn sitt undir tvær þeirra. Hér er um að ræða úttektir í Húsasmiðjunni hf. Önnur er dagsett 5. apríl 1993, 1.081 króna en hin er dagsett 28. maí 1993, 2.754 krónur. Í máli þessu liggur frammi greiðsluseðill úr banka vegna 200.000 króna greiðslu sem stefnandi innti af hendi þann 16. ágúst 1993 og einnig kvittun frá seljanda fyrir greiðslu 200.000 króna. Stefnda hefur mótmælt kröfum stefnanda að öðru leyti en því að fyrir dóminum við­urkenndi hún að er sambandi hennar við stefnanda lauk í ágúst 1993 hafi hún skuldað stefnanda 100.000-120.000 krónur vegna efniskaupa auk 200.000 króna kaup­samn­ingsgreiðslu sem stefnandi greiddi í ágúst 1993 í hennar óþökk. Hafi hún á þeim tíma boðist til að greiða þessar fjárhæðir. Stefnandi hafi hins vegar valdið henni um­tals­verðu tjóni með skemmdum á eigninni og hún hafi því talið ljóst að krafa hennar vegna þess tjóns myndi ganga á móti skuld sinni við stefnanda og vel það. Full­yrð­ingar stefndu um rétt sinn til skuldajafnaðar eru algjörlega órökstuddar og koma ekki til álita í máli þessu. Verður að telja með hliðsjón af atvikum málsins og ofangreindri viðurkenningu stefndu fyrir dóminum að um lán hafi verið að ræða úr hendi stefnanda stefndu til handa. Um þessa kröfu stefnanda gildir því 10 ára fyrningarregla samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Var hún því ekki fyrnd er mál þetta var höfðað. Þá verður ekki talið að stefnandi hafi glatað rétti sínum vegna tómlætis, þar sem fram kom við meðferð málsins að stefnandi hafi á und­an­gengnum árum reynt með aðstoð lögmanns að fá fé þetta endurgreitt úr hendi stefndu. Samkvæmt framansögðu verður krafa stefnanda á hendur stefndu því tekin til greina með þeirri fjárhæð, sem stefnda hefur viðurkennt að skulda stefnanda, eða 320.000 krónum. Dráttarvextir sem til hafa fallið fyrir 14. júní 1997 eru fyrndir samkvæmt 2. tl. 3. gr. fyrningarlaga og er við það miðað í dómsorði. Varakrafa stefnanda byggir á því að hann eigi tilkall til verðmætis þess fjórð­ungs­hluta eignarinnar sem hann telur sig sannanlega hafa verið eiganda að. Miðað við að nettóverðmæti hennar hafi verið 4.200.000. krónur hafi eignarhluti stefnanda verið 1.050.000 krónur. Í málinu liggur frammi upphaflegur kaupsamningur stefndu og Ingvars Grét­ars­sonar um eignina sem undirritaður er af stefndu og Vigdísi Þórisdóttur f.h. Ingvars. Afsal til stefndu er undirritað af stefndu, Ingvari og Vigdísi. Nafn stefnanda kemur þar hvergi fyrir. Rök stefnanda fyrir því að nafn hans hafi ekki verið tilgreint á samn­ingum eru ósannfærandi og verður hann að bera hallann af sönnunarskorti í þeim efnum. Ber því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Eftir þessum málsúrslitum skal stefnandi greiða stefndu 100.000 krónur í máls­kostnað. Fyrir hönd stefnanda flutti mál þetta Brynjar Níelsson hrl., en af hálfu stefndu Ingólfur Hjartarson, hrl. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Dísa Anderiman, greiði stefnanda, Guðráði Óttari Sigurðssyni, 320.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. júní 1997 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 294/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. maí 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 46/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að hann verði einungis látinn sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 386/2007
Skaðabótamál Vátrygging Réttaráhrif dóms Bifreið Gjafsókn
S krafðist viðurkenningar á því að hann ætti rétt til skaðabóta úr hendi A sf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í bílslysi í september 2003. Með héraðsdómi 25. júlí 2005 hafði hann verið sýknaður af ákæru um ölvunarakstur en ekki þótti sannað að hann hefði verið ökumaður bifreiðarinnar. Ekki var fallist á að þessi dómur væri bindandi um sönnunarmat í einkamáli milli S og A sf. Eftir að héraðsdómur gekk gáfu R og I skýrslur fyrir dómi en þau höfðu verið í bifreiðinni ásamt S þegar slysið varð. Töldu þau nú að I hefði ekið bifreiðinni en höfðu við skýrslutöku hjá lögreglu álitið að S hefði gert það. Engin trúverðug skýring kom fram á þessum breytta framburði nær fjórum árum síðar. Þá var framburður þessi einnig talinn ómarkviss um hver hefði ekið bifreiðinni auk þess sem hann samrýmdist ekki vitnisburði E. Með hliðsjón af þessu þótti sannað að S hefði ekið bifreiðinni þegar slysið varð og var A sf. því sýknað af kröfunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut máli þessu upphaflega til Hæstaréttar 18. maí 2007 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 4. júlí sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 18. júlí 2007. Áfrýjandi krefst viðurkenningar á að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í bílslysi 12. september 2003. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Lagðar hafa verið fyrir Hæstarétt yfirlýsingar Ragnheiðar Eggertsdóttur og Ingva Sævars Ingvarssonar 24. júlí 2007 þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar LD 729 er henni var ekið út af þjóðveginum á Holtavörðuheiði 12. september 2003. Hinn 16. ágúst 2007, eftir uppsögu héraðsdóms, voru teknar skýrslur af þeim í Héraðsdómi Reykjavíkur en þau komu ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Hefur endurrit þeirra verið lagt fyrir Hæstarétt. Með dómi Héraðsdóms Vestfjarða 25. júlí 2005 var áfrýjandi sýknaður af því að hafa 12. september 2003 ekið bifreiðinni LD 729 undir áhrifum áfengis frá Baulu í Borgarfirði um þjóðveg 1 þar til bifreiðin stöðvaðist utan vegar á Holtavörðuheiði. Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að sá dómur sé bindandi fyrir úrlausn þessa máls um að sannað sé að áfrýjandi hafi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um sönnunaráhrif dóma í opinberum málum fer eftir 138. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Fyrrnefndur dómur Héraðsdóms Vestfjarða um sýknu ákærða í opinberu máli er ekki bindandi um sönnunarmat í einkamáli því, sem hér er til úrlausnar, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 325/1993 frá 16. nóvember 1995, sem birtur er í dómasafni þess árs, bls. 2703. II. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjandi hafi verið við stjórn bifreiðarinnar LD 729 við útafakstur á Holtavörðuheiði 12. september 2003 en þeir deila ekki um að áfrýjandi hafi verið undir verulegum áfengisáhrifum í umrætt sinn. Í frumskýrslu lögreglu var tekið fram að áfrýjandi hefði verið ökumaður bifreiðarinnar þegar fyrrnefnt slys varð. Þar er ekkert að því vikið að misvísandi upplýsingar hafi komið fram á vettvangi slyssins um hver hafi verið ökumaður í umrætt sinn. Í lögregluskýrslunni segir að Ágústi Oddssyni lækni hafi verið falið að taka blóðsýni úr ökumanni bifreiðarinnar og verður ráðið af gögnum málsins að tekin hafi verið blóðsýni af áfrýjanda en ekki farþegunum. Loks kemur fram í frumskýrslunni að ekki hafi reynst unnt að taka skýrslu af ökumanni á vettvangi vegna ástands hans en hann var höfuðkúpubrotinn. Vitnið Einar Már Valdimarsson læknir bar fyrir Héraðsdómi Vestfjarða 30. maí 2005 að hann hafi ekið fram úr ljósleitri bifreið á leið norður eftir þjóðvegi 1 umræddan dag á leiðinni milli Borgarness og verslunarinnar Baulu. Bílstjórinn hafi verið einn fram í og verið frekar dökkklæddur. Karl og kona hafi setið aftur í og hafi karlinn verið ljós yfirlitum og í ljósri skyrtu. Hafi þessi sama bifreið tekið fram úr sér er hann nálgaðist Fornahvamm. Hann hafi síðan ekið fram á bifreiðina á norðanverðri Holtavörðuheiði þar sem hún hafi verið utan vegar á hvolfi. Hafi þá maðurinn í ljósu skyrtunni verið á vappi við bílinn, en sá dökkklæddi er bifreiðinni hafði ekið hafi legið undir bílstjórasætinu og höfuð hans kom út úr gætt bílstjóramegin og skorðað undir hurð hennar. Vitnið bar á sama veg fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 9. febrúar 2007. Vitnið Ágúst Oddsson bar að áfrýjandi hefði legið undir bílstjórahurðinni þegar hann kom á vettvang slyssins. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af Ragnheiði Eggertsdóttur 20. nóvember 2003, kemur fram að hún hafi ekið bifreiðinni að Baulu í Borgarfirði en þar hafi áfrýjandi tekið við akstri hennar. Hann hafi síðar misst stjórn á henni og lent utan vegar. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af Ingva Sævari Ingvasyni 20. nóvember 2003, kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi tekið við akstrinum einhvers staðar í Norðurárdalnum. Fljótlega eftir það hafi bifreiðin farið að rása. Hafi bifreiðin síðan tekið u-beygju á veginum og endastungist aftur á bak. Við aðalmeðferð málsins 9. febrúar 2007 voru bæði Ragnheiður Eggertsdóttir og Ingvi Sævar Ingvason boðuð af lögmanni áfrýjanda til skýrslugjafar sem vitni. Fyrir Hæstarétti upplýsti lögmaður áfrýjanda að Ragnheiður hefði ekki mætt þar sem hún hefði verið ölvuð. Ingvi Sævar mætti hins vegar en var ekki talinn fær um að gefa skýrslu vegna ölvunar. Eins og áður segir gaf Ragnheiður skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. ágúst 2007. Þar innti lögmaður áfrýjanda hana eftir því hver hefði verið ökumaður bifreiðarinnar í umrætt skipti þegar slysið varð og svaraði hún því til: „Ég held það hafi verið Ingvar sko.“ Lögmaður stefnda fylgdi spurningunni eftir og spurði hvort hún væri ekki viss um hver hefði ekið bifreiðinni þegar slysið varð og hún svaraði: „Já, ég, frekar svona samt, óljóst. Ég held það hafi verið Ingvi.“ Ingvi Sævar gaf einnig skýrslu við sama tækifæri. Hann var spurður hver hefði verið ökumaður þegar slysið varð og svaraði: „Ég var sem sagt, ég náttúrulega man það ekki alveg fullkomlega, en sem sagt, málið er það að við tókum það margar veltur og ég fékk þarna svona minnisleysi í öllum bílveltunum sko.“ Aðspurður hvort hann teldi sig hafa verið ökumann í umrætt skipti svaraði hann því játandi. Skýrsla Ragnheiðar og Ingva Sævars hjá lögreglu stuttu eftir slysið samræmist í meginatriðum framburði Einars Más um að áfrýjandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar LD 729 er henni var ekið út af á Holtavörðuheiði 12. september 2003. Engin trúverðug skýring hefur komið fram á því að þau breyta framburði sínum nær fjórum árum síðar. Sá framburður er í ósamræmi við framburð vitnisins Einars Más. Þá er framburður þeirra ómarkviss um hver hafi ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Af þessum sökum verða skýrslur þeirra hjá lögreglu lagðar til grundvallar við úrlausn málsins og talið sannað að áfrýjandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar umrætt sinn. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Málskostnaður fellur niður fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Sigurðar Péturs Sigurðssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2007. Mál þetta var höfðað 13. september 2006 og dómtekið 9. þ.m. Stefnandi er Sigurður Pétur Sigurðsson, Viðarási 1, Reykjavík. Stefndi er Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., Miðleiti 12, Reykjavík. Stefndi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til óskertra skaðabóta úr hendi stefnda vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir í bílslysi þann 12. september 2003. Einnig krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsóknarleyfi 22. nóvember 2006. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. 1 Í stefnu er málavöxtum lýst þannig að stefnandi hafi hitt fyrir þau Ragnheiði Eggertsdóttur, kt. 170957-2379, og Ingva Sævar Ingvason, kt. 040363-2859, þar sem þau hafi verið í bíltúr í Reykjavík. Þau hafi boðið honum í heimsókn norður í land sem hann hafi þegið. Ragnheiður hafi verið ökumaður bifreiðarinnar. Stefnandi hafi verið sviptur ökuréttindum ævilangt og verið ljóst að sér væri óheimilt að aka bifreið­inni. Á leiðinni hafi stefnandi og Ingvar drukkið áfengi og hafi stefnandi fundið fyrir áfengisáhrifum. Á norðurleið hafi ökumaður misst stjórn á bílnum, við Miklagil á Holtavörðuheiðinni, með þeim afleiðingum að hann hafi oltið út af veginum og enda­stungist utan vegar. Stefnandi hafi hlotið alvarlega fjöláverka, m.a. á höfði og hálsi og verið fluttur á sjúkrahús í Reykjavík með þyrlu. Þar hafi hann legið frá 12. september 2003 til 18. s.m. Fyrirsjáanlegt sé að slysið leiði til varanlegrar sem og tíma­bundinnar örorku og miska. Í lögregluskýrslu sýslumannsembættisins á Blönduósi segir að tilkynning hafi borist til lögreglu kl. 16.58 föstudaginn 12. september 2003 frá lögreglunni í Borgarnesi þess efnis að bifreiðinni LD-729 væri ekið norður hringveginn rétt norðan við Hreðavatnsskála og væri mikið aðfinnsluvert við aksturslag bifreiðarinnar. Tilkynning hafi síðan borist í gegnum Neyðarlínuna kl. 17.17 um að bifreiðin væri utan vegar á móts við Miklagil á Holtavörðuheiði. Einnig hafi verið óskað eftir því af lögreglunni á Hólmavík að lögreglan á Blönduósi færi í málið sem hafi verið gert og hafi lögreglumenn verið komnir á vettvang kl. 18.06. Þar hafi verið fyrir læknir ásamt hjúkrunarfræðingi svo og tvær sjúkrabifreiðar frá Hvammstanga og tækjabifreið Brunavarna Húnaþings-Vestra. Síðan segir í skýrslunni: „Bifreiðin LD-729 hafði farið út af veginum vestan megin (vinstra) og var á hvolfi. Bifreiðinni var ekið norður hringveginn og ökumaður missti stjórn á bifreiðinni nokkuð sunnan við slysstaðinn. Nokkur beygja er á veginum á þessum kafla en góðar aðstæður voru til aksturs, þurrt og bjart. För voru á veginum, bæði í austurkanti (hægra megin) vegar, á veginum sjálfum og síðan á vestari (vinstri) kantinum eftir hjólför (skriðför/skrans). Einnig er ljóst að bifreiðin hefur runnið á hliðinni þegar hún fór út af veginum, endastungist og hefur alla vega farið tvær veltur fyrir utan veginn og endað á hvolfi fyrir utan veg 38 metrum frá þeim stað sem hún fór út af. Ákoma og brak úr bifreiðinni var í jarð­veginum frá veginum og að bifreiðinni. Áfengisflöskur og bjórflöskur voru í bifreiðinni og í næsta nágrenni við hana.“ Í lögregluskýrslunni segir um bifreiðina LD-729 að hún sé af gerðinni MAZDA 323, árgerð 1986, tryggingafélag Tryggingamiðstöðin og eigandi Bjarki Örn Sævarsson. Ökumaður er tilgreindur sem stefnandi máls þessa. Hann hafi verið með mikla höfuðáverka og hafi ekki verið unnt að „taka framburð af honum“ á vettvangi vegna ástands hans. Farþegi í aftursæti, Ragnheiður Eggertsdóttir, hafi verið með áverka á höndum. Farþegi í framsæti, Ingvi S. Ingvason, hafi ekki verið með sjáan­lega áverka en fengið að fara með þyrlu Landhelgisgæslunnar, sem fengin hafði verið til aðstoðar, og farið til skoðunar ásamt stefnanda og Ragnheiði á Landspítala - háskólasjúkrahúsi. Stefnanda voru tekin blóðsýni og þvagsýni til alkóhólrannsóknar og samkvæmt vottorði Rannsóknarstofu í lyfjafræði reyndist magn alkóhóls í blóði vera 1,72 ‰ og í þvagi 2,57 ‰. 2 Af hálfu ákæruvaldsins var höfðað mál fyrir Héraðsdómi Vestfjarða gegn stefnanda til refsingar og sviptingar ökuréttar fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, föstudaginn 12. september 2003, ekið bifreiðinni LD-729 undir áhrifum áfengis frá Baulu í Borgarfirði um þjóðveg 1, Vesturlandsveg, þar til bifreiðin stöðvaðist utan vegar á Holtavörðuheiði. Sýknudómur var kveðinn upp 25. júlí 2005 (mál nr. S-1/2005). Lögmaður stefnanda sendi Tryggingamiðstöðinni hf. bréf 16. nóvember 2005. Þar var leitað viðurkenningar félagsins á bótaskyldu vegna slyss sem stefnandi hefði orðið fyrir 12. september 2003 sem farþegi í bifreiðinni LD-729 er henni hefði verið ekið út af vegi á Holtavörðuheiði. Bifreiðin hafi verið tryggð hjá félaginu en vanhöld verið í tryggingu. Í svarbréfi, dags. samdægurs, segir að bifreiðin LD-729 hafi ekki verið í tryggingu hjá TM á slysdegi þar sem ábyrgðartrygging hafi verið niðurfelld vegna vanskila frá og með 17. mars 2003. Með vísun til framangreinds beindi lögmaðurinn kröfum að stefnda í máli þessu með bréfi, dags. 18. nóvember 2005. Í svarbréfi stefnda, dags. 7. desember 2005, segir: „. . . Það er mat ABÍ, og byggist það af (svo) fyrirliggjandi gögnum, að eins og mál þetta sé vaxið teljist nægilega sannað að SPS hafi verið ökumaður ökutækisins LD-729 er það fór út af veginum á Holtavörðuheiði og valt þann 12. september 2003. Á SPS því engan bótarétt hjá ABÍ fyrir tjón sitt. Er kröfu yðar þar um hafnað. Þessa niðurstöðu ABÍ er unnt að leggja fyrir Tjónanefnd vátryggingarfélaganna og svo eftir atvikum fyrir Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum.“ 3 Hér á eftir verður greint frá efni skýrslna sem lögreglan á Hólmavík tók í nóvember 2003 en af Skúla Hreini Guðbjörnssyni var skýrsla þó tekin í janúar 2004. Stefnandi kvaðst hafa hitt Ragnheiði Eggertsdóttur og Ingva Sævar Ingvarsson á rúntinum í Reykjavík. Þau hafi verið á bifreiðinni LD-729 og Ragnheiður verið ökumaður. Hann kvaðst hafa þegið boð þeirra um að koma með þeim til Skaga­strandar og sest í hægra framsæti bifreiðarinnar en Ingvi, sem hafi setið þar, hafi fært sig aftur í bifreiðina. Síðan hafi þau ekið sem leið lá norður í land. Hann kvaðst ekkert sérstaklega muna eftir ferðalaginu. Þeir Ingvi hafi verið að þjóra á leiðinni en Ragnheiður, sem hafi ekið alla leiðina, hafi verið allsgáð. Við slysið hafi þau oltið hvert um annað inni í bifreiðinni áður en hún stöðvaðist. Sjálfur hafi hann ekki verið í öryggisbelti og teldi að eins hafi verið um hin. Hann kvaðst hafa slasast mikið; hálsbrotnað, höfuðkúpubrotnað og lamast að hluta til í höndum. Ragnheiður Eggertsdóttir kvað þau Ingva Sævar Ingvason hafa verið að rúnta á bifreiðinni LD-729, sem þau hefðu nýlega keypt, er þau hafi hitt stefnanda og boðið honum með sér til Skagastrandar. Stefnandi hafi sest í aftursæti en Ingvi hafi setið í hægra framsæti og sjálf hafi hún ekið í fyrstu. Stefnandi hafi tekið við akstrinum er þau voru við Baulu í Borgarfirði og hún þá sest í hægra aftursæti. Hún kvað bifreið hafa ekið fram úr þeim er þau voru uppi á Holtavöruheiði. Við það hafi sér virst sem stefnandi æstist og yki hraðann. Fljótlega eftir það hafi bifreiðin farið að rása, lent síðan út af veginum og oltið nokkrar veltur. Hið næsta sem hún myndi eftir hafi verið að Ingvi hafi verið að hjálpa henni út úr bifreiðinni en stefnandi hafi verið fastur í hægra framsæti bifreiðarinnar. Hún kvað þau Ingva hafa verið í öryggisbeltum er óhappið varð en taldi stefnanda ekki hafa verið í öryggisbelti. Hún kvaðst ekki hafa drukkið áfengi á leiðinni, Ingvi hafi drukkið bjór en hún vissi ekki til þess að stefnandi hefði verið að drekka. Ingvi Sævar Ingvason kvaðst hafa í fyrstu ekið bifreiðinni LD-729 á ferð þeirra Ragnheiðar Eggertsdóttur og stefnanda frá Reykjavík áleiðis til Skagastrandar. Hann kvað stefnanda hafa tekið við akstrinum einhvers staðar í Norðurárdalnum en áður hafi Ragnheiður ekið í einhvern tíma. Fljótlega eftir að stefnandi hafi tekið við akstrinum hafi bifreiðin farið að rása, snarbeygt á veginum, endastungist afturábak, oltið nokkrum sinnum og endað á toppinum. Hið næsta sem hann myndi eftir sér hafi verið að hann hafi rankað við sér í aftursæti bifreiðarinnar og séð stefnanda hálfan út um gluggann farþegamegin í framsæti og virst hann vera klemmdur fastur í glugganum. Hann kvaðst telja að stefnandi hafi ekki verið í öryggisbelti er óhappið varð en Ragnheiður hafi verið með beltið spennt. Ágúst Oddsson, læknir á Hvammstanga, kvaðst hafa farið á staðinn með sjúkrabifreið eftir að tilkynning hefði borist frá Neyðarlínu um alvarlegt umferðarslys á Holtavörðuheiði. Er komið hafi verið á staðinn hafi umrædd bifreið verið á hvolfi utan vegar skammt norðan við Miklagil. Par hafi staðið við bifreiðina og vegfarendur hafi verið að aðstoða þau. Greinilega mikið slasaður maður hafi legið undir bifreið­inni, ökumannsmegin. Svo hafi virst sem hurðin hafi opnast og maðurinn klemmst undir henni. Það hafi orðið manninum til lífs að beygja hafi komið á hurðina þar sem höfuð hans var klemmt en hann hafi verið með mikla höfuðáverka. Hann kvað það vera mat sitt að allt fólkið í bifreiðinni hafi verið ölvað og í annarlegu ástandi. Stúlkan, sem hafi sagst hafa verið farþegi í aftursæti, hafi verið með áverka á höndum. Jón Haukdal Kristjánsson, sjúkraflutningamaður á Hvammstanga, kvaðst hafa farið á staðinn með sjúkrabifreið ásamt Ágústi Oddssyni lækni. Er þeir hafi komið á staðinn hafi bifreiðin verið á hvolfi utan vegar skammt norðan við Miklagil. Stúlka hafi legið fyrir aftan bifreiðina og maður með henni og hafi vegfarendur verið að aðstoða þau. Maður, sem hafi greinilega verið mikið slasaður, hafi legið hálfur undir bifreiðinni, að hann minnti ökumannsmegin. Svo hafi virst sem hurðin hefði opnast og maðurinn klemmst undir henni. Hann kvað það vera mat sitt að öll framangreind hafi verið ölvuð. Ragnar Stefánsson, sjúkraflutningamaður á Hvammstanga, kvaðst hafa verið á leið til Reykjavíkur er hann hafi komið að alvarlegu umferðarslysi á Holtavöruheiði um klukkan 17.30 hinn 12. september 2003. Hann hafi þegar farið að kanna hvort hann gæti aðstoðað eitthvað. Á slysstaðnum hafi hann séð stúlku sem hafi legið til hliðar við bifreiðina og hjá henni mann sem hafi sagt að þau hefðu verið farþegar í bifreiðinni en ökumaður lægi undir henni. Bifreiðin hafi legið á hvolfi og framendi hennar snúið til suðvesturs. Maður, mikið slasaður á höfði, hafi legið hálfur undir bifreiðinni ökumannsmegin og höfuð hans skorðað fast undir dyrastaf hurðar. Hann kvað vel hafa gengið að losa manninn undan bifreiðinni og hafi hann síðan verið fluttur með þyrlu Landhelgisgæslunnar ásamt farþegunum á slysadeild. Hann kvaðst hafa fundið talsverða áfengislykt af fólkinu og virst það vera í annarlegu ástandi. Skúli Hreinn Guðbjörnsson sjúkraflutningamaður kvaðst hafa verið á tækja­bifreið Heilsugæslunnar á Hvammstanga og verið með þeim fyrstu sem komu á slysstað þar sem bifreið hafi verið á hvolfi og framendi hennar snúið til suðvesturs. Stúlka hafi legið til hliðar við bifreiðina og maður þar með henni. Annar maður hafi legið hálfur undir bifreiðinni en dyrastafur hennar hafi beyglast yfir háls mannsins. Náðst hafi að klippa sundur dyrastafinn og þá hafi sést að maðurinn var með mikla höfuðáverka og augljóslega höfuðkúpubrotinn. Hann kvað ummerki um drykkju hafa verið í og við bifreiðina. 4 Í framangreindum dómi Héraðsdóms Vestfjarða segir að ekki hafi tekist að hafa uppi á Ragnheiði Eggertsdóttur og Ingva Sævari Ingvasyni til að birta þeim boðun um að koma fyrir dóm til skýrslugjafar. Ákærði hafi komið fyrir dóm og neitað sök en ekki komið fyrir dóm við aðalmeðferð málsins til að gefa skýrslu. Við aðalmeðferð þessa máls bar stefnandi að í umræddri ökuferð hafi þau öll þrjú verið að drekka. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður og ekki vita hver ók bifreiðinni eða muna eftir ferðinni að öðru leyti en því að hann hafi ekki ekið. Við aðalmeðferð máls ákæruvaldsins gegn stefnanda báru Einar Már Valdi­marsson og Ragnar Stefánsson vætti. Við aðalmeðferð þessa máls báru vætti Einar Már Valdimarsson og Ágúst Oddsson. Vitnið Ragnar Stefánsson bar mjög á sömu lund og við framangreinda skýrslu­töku hjá lögreglu. Hann var spurður nánar út í orðaskipti, er hann kom að bifreiðinni, við mann sem hafi verið með stúlkunni við bifreiðina, þ.e. varðandi það að fram hafi komið hjá honum að þau hefðu verið farþegar. Hann kvaðst ekki muna orðaskipti af þessu tagi en kvað það sitja einhvern veginn í sér að þau hafi verið farþegar. Aðspurður kvaðst hann telja, miðað við aðstæður þegar að var komið, mjög litlar líkur á að konan, sem var í bifreiðinni, hafi ekið en stefnandi verið í hægra framsæti. Vísaði hann í því efni til þess að þegar bifreið velti geri miðflóttaaflið það að verkum að þeir, sem séu hægra megin, sæki út til hægri og öfugt. Vitnið Ágúst Oddsson kvaðst hafa ritað sjúkraskýrslu um atvikið innan við sólarhring frá því. Um Ragnheiði sé skráð að hún hafi verið með fulla meðvitund, grunuð um ölvun og gefið greinargóð svör. Um stefnanda segi að hann hafi verið með fulla meðvitund og þvöglumæltur. Hann hafi legið á þaki bifreiðarinnar, hálfur út úr bifreiðinni, skorðaður undir gluggakarmi hurðar bílstjóramegin. Hann kvaðst ekki geta fullyrt um það hvort hann hefði verið ökumaður. Hann kvaðst áætla að hann hafi verið kominn á vettvang um hálfri klukkustund eftir slysið. Þá hafi verið kominn þar annar læknir, Einar Már Valdimarsson, sem hafi átti leið þar um. Vitnið Einar Már Valdimarsson kvaðst föstudag einn í september 2003 hafa átt erindi til Akureyrar og lagt af stað akandi frá Reykjavík upp úr hádegi. Einhvers staðar á leiðinni milli Borgarness og verslunarinnar Baulu hafi hann ekið fram á ljósleitan bíl, millistærð af fólksbíl, heldur hrörlegan sem hafi verið ekið afskaplega hægt. Hann kvað sér þess vegna hafa orðið starsýnt á bílinn og farþega hans, Í aftursætinu hafi setið karl og kona; karlinn vinstra megin, ljós yfirlitum, í ljósri skyrtu, konan dekkri yfirlitum og dökkklædd. Hann kvað sér hafa sýnst áfengisflaska vera á lofti þar aftur í. Bílstjórinn hafi setið einn frammi í bifreiðinni; hann hafi verið frekar dökkklæddur og dökkur yfirlitum. Þegar komið var nokkuð ofarlega í Norðurár­dalinn, upp fyrir bæinn Krók, kvaðst hann hafa séð sama bíl í bakspeglinum koma á miklum hraða og kvaðst hann hafa forðað sér út í hægri vegarbrún þegar umræddri bifreið var ekið fram hjá og snarbeygt fyrir vitnið og ekið síðan áfram þannig að ökumáti vakti athygli og bíllinn hafi rásað milli vegbrúna. Hann kvað sér hafa gefist nægur tími til þess að virða bílinn fyrir sér. Sætaskipan hafi verið hin sama og áður og honum hafi sýnst aftursætisfarþegarnir rétta áfengisflösku á milli sín. Hann kvaðst hafa haldið í við þessa bifreið talsvert lengi upp sunnanverða Holtavörðuheiðina en hún hafi horfið úr augsýn efst á brúninni. Hann kvaðst hafa misst sjónar af henni smástund þegar ekið var niður af háheiðinni en síðan séð koma moldarreykjarmökk upp af veginum að því er hann taldi. Hann hafi brátt verið kominn þar að sem fyrrgreind bifreið lá, um 50 metra utan vegar á hvolfi og vissi framendi til suðurs. Hann kvaðst hafa numið staðar og hlaupið að bifreiðinni. Þegar hann hafi nálgast bifreiðina hafi hann séð aftursætisfarþegann í ljósu skyrtunni vera á vappi í kringum bifreiðina og skáhallt aftan við hana hafi hinn aftursætisfarþeginn, konan, legið. Bifreiðin hafi legið á hvolfi. Bílstjóradyrnar hafi opnast þannig að gætt hafi myndast og bílstjórinn hafi legið ofan á þaki bifreiðarinnar undir bílstjórasætinu og stýrinu. Höfuðið hafi lent undir hurðinni, boganum yfir hliðarglugganum á bílstjórahurðinni. Þannig hafi hann legið skorðaður og ekki getað hreyft sig vegna þess að hurðin hafi haft á honum slíkt hálstak. Hann fullyrti að í þessa aðstöðu væri ekki hægt að komast nema hafa verið ökumaður bifreiðarinnar. Hann kvaðst hafa séð þennan sama mann, sem lá þannig skorðaður, næsta mánudag á taugaskurðdeild Landspítalans í Fossvogi þar sem hann hafi þá um helgina verið skorinn upp við blóðsöfnun milli heilahimna. 5 Stefnandi telur að stefnda beri bótaskylda. Því til stuðnings vísar hann til V. kafla reglugerðar nr. 392/2003 um bætur til handa þriðja manni, hafi ökutæki verið óvátryggt, í sama mæli eins og um ábyrgðartryggingu væri að ræða samkvæmt 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi hafi ekki verið ökumaður heldur farþegi í bifreið­inni LD-792 í umrætt sinn og þess vegna eigi hann rétt til bóta. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða staðfesti að stefnandi hafi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar. Þá sé vert að vekja athygli á því að aðrir í bifreiðinni hafi haft af því hagsmuni að bera af sér sakir. Á því er byggt af hálfu stefnda að í máli þessu sé höfð uppi allt önnur krafa en í máli ákæruvaldsins (sýslumannsins á Hólmavík) gegn stefnanda, nr. S-1/2005, sem dæmt var í Héraðsdómi Vestfjarða. Stefndi hafi heldur ekki átt neina aðild að því máli. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða sé því ekki bindandi, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Dómurinn fellst á framangreind rök stefnda. Af hálfu stefnda er mótmælt röksemdum stefnanda um að aðrir, sem í bifreiðinni voru, hafi haft hagsmuni af því að bera af sér sakir. Dómurinn fellst á framangreind andmæli með vísun til þess, annars vegar, að stefnandi bar fyrir lögreglu að Ragnheiður Eggertsdóttir hefði verið ökumaður bifreiðarinnar LD-792 í umrætt sinn og verið allsgáð og, hins vegar, að hvorki stefnandi né Ragnheiður hafa haldið því fram að Ingvi Sævar hafi ekið bifreiðinni. Meginmálsástæða stefnda er að nægilega sé sannað að stefnandi hafi sjálfur ekið bifreiðinni er hún valt og ekki sé grundvöllur til að fallast á kröfu hans þar sem hann eigi ekki rétt á skaðabótum úr hendi stefnda. Í 3. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 392/2003 um lögmæltar ökutækjatryggingar segir að stefndi í máli þessu skuli sem ábyrgðaraðili greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hafi á Íslandi af notkun ökutækis sem engin ábyrgðartrygging hafi verið keypt fyrir eða vátrygging þess hafi verið felld niður af vátryggingafélaginu eða ekki haldið í gildi. Í 4. mgr. sömu greinar er kveðið á um að skaðabætur samkvæmt framansögðu skuli greiðast á grundvelli gildandi umferðarlaga allt að vátryggingarfjárhæð sem þar sé ákveðin. Óumdeilt er að ákvæði 88.-91. gr. um­ferðar­laga leiða til þess að niðurstaða málsins er undir því komin hvort sannað teljist að stefnandi hafi verið farþegi í bifreiðinni LD-792 er hún valt í umrætt sinn og stefnandi slasaðist, eins og á er byggt af hálfu hans, eða að hann hafi verið ökumaður, eins og á er byggt af hálfu stefnda. Niðurstaða dómsins er sú, með vísun til gagna málsins sem rakin hafa verið og þar á meðal misvísandi framburða stefnanda, að það sé engum vafa undirorpið að stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar og að því beri að sýkna stefnda af kröfum hans. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun (þ.e. með vsk.) lögmanns hans, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, sem er ákveðin 347.600 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., er sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Péturs Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun lögmanns hans, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 348.600 krónur.
Mál nr. 609/2007
Kynferðisbrot Tilraun
X var ákærður fyrir tilraun til kynferðisbrots með því að hafa farið í íbúð að Ö í Reykjavík í því skyni að hafa samræði við 13 ára stúlku. Hafði X komist í kynni við stúlkuna í gegnum spjallrás á netinu en umrædd stúlka var í raun uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar samskipti ákærða á spjallrásinni við svokallaða tálbeitu væru virt í heild benti allt til þess að hann hefði talið að hann myndi hitta þar 13 stúlku í því skyni að hafa við hana kynferðismök, enda yrði að telja skýringar hans á för sinni þangað afar ósennilegar. Gegn neitun ákærða og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms yrði sakfelling á honum hins vegar ekki reist á þeim gögnum einum sem ákæruvaldið byggði á í málinu og fengin voru með þeim hætti sem þar væri nánar lýst. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu X því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. október 2007 af hálfu ákæruvalds sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Í málinu er ákærða gefin að sök tilraun til kynferðisbrots með því að hafa 10. janúar 2007 farið í íbúð að Öldugötu 7a í Reykjavík til að hafa kynferðismök við 13 ára stúlku, sem hann hafi gert ráð fyrir að hitta þar í því skyni í samræmi við samskipti við viðmælanda á spjallrás á netinu sama dag. Í raun hafi stúlkan verið uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. Í héraðsdómi er nánar lýst aðdraganda, tilgangi og gerð sjónvarpsþáttarins, samskiptum ákærða á tiltekinni spjallrás við viðmælanda sinn, svo og komu ákærða í áðurnefnda íbúð. Þegar samskipti ákærða á spjallrásinni við svokallaða tálbeitu og símtal hans við hana örskömmu áður en hann fór inn í íbúðina eru virt í heild bendir allt til að hann hafi talið að hann myndi hitta þar 13 ára stúlku í því skyni að hafa við hana kynferðismök, enda eru skýringar hans á för sinni þangað afar ósennilegar. Gegn neitun ákærða og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður sakfelling á hendur honum hins vegar ekki reist á þeim gögnum einum sem ákæruvaldið byggir á og fengin voru með þeim hætti sem þar er nánar lýst. Verður niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ákærða því staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest en allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 1. júní 2007 á hendur: ,,X, kennitala og heimilisfang [...], fyrir tilraun til kynferðisbrots með því að hafa, miðvikudaginn 10. janúar 2007, farið í íbúð í Öldugötu 7a, Reykjavík, í því skyni að hafa kynferðismök við 13 ára stúlku sem hann gerði ráð fyrir að hitta þar til kynferðismaka í samræmi við ráðagerðir í samskiptum við viðmælanda á spjallrás á netinu þann 10. janúar 2007, sem sagðist vera 13 ára stúlka. Í raun var stúlkan á spjallrásinni uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. Telst þetta varða við 1. mgr. 202. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 11. gr. laga nr. 61/2007, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Verjandi ákærða krefst sýknu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði samkvæmt reikningi. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 23. janúar sl., til sjónvarpsstjóra Stöðvar 2 var þess farið á leit að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu yrðu látin í té gögn er vörðuðu tiltekna Kompásþætti sem sýndir voru á sjónvarpsstöðinni. Þar á meðal voru gögn er varða sakarefni máls þessa. Í bréfi lögmanns Stöðvar 2 segir m.a. um erindi lögreglustjórans. ,,Tilgangurinn með vinnslu þáttarins var að fjalla með almennum hætti um ákveðna skuggahlið íslensks samfélags. Var það gert með tilliti til hlutverks fjölmiðla í samfélaginu, að afhjúpa það sem miður fer og upplýsa almenning. Tilgangur þáttarins var ekki að fletta ofan af nánar tilgreindum einstaklingum og verða þess valdandi að ríkisvaldið kynni hugsanlega að koma fram refsingu á hendur þeim, heldur var þetta liður í umfjölluninni almennt.“ Síðan segir í bréfinu að fréttastofa Stöðvar 2 hafi í þetta skiptið ákveðið að gera undantekningu frá vinnureglum sínum um að afhenda lögreglu umbeðin gögn sem var gert. Umfjöllun Kompáss byggðist á auglýsingu sem fréttamenn Kompáss settu inn á vefsíðuna einkamál.is auglýsingin er svofelld ,,Hæ ég er sæt og vel vaxin stelpa, langar að kinnast eldri strák. Ég er samt mjög fullorðinsleg, en ég er eigilega bara 13. Sendu mail á addapink93@hotmail. com ekkert rugl samt“. Á grunni þessara gagna hófst lögreglurannsókn gegn ákærða og var tekin af honum skýrsla 31. janúar sl. þar sem honum var kynnt sakarefnið sem var ,,tilraun til kynferðisbrots, en sunnudaginn 28. janúar 2007 birtist myndbrot af honum í fréttaskýringaþættinum Kompási á Stöð 2 þar sem hann mætti á Öldugötu 7 til að hitta 13 ára stúlku.“ Við rannsóknina og við skýrslutökuna hjá lögreglu 31. janúar sl. var ákærða ekki gefið að sök að hafa farið að Öldugötu 7a í því skyni að hafa kynferðismök við 13 ára stúlku eins og nú er ákært fyrir. Við skýrslutökunum neitaði ákærði að hafa farið að Öldugötu 7 í kynferðislegum tilgangi. Þá kvað hann sér hafa verið ljóst, eftir að hafa rætt við stúlkuna í síma að hún var eldri en 13 ára. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákærði neitar sök og kvað ekki hafa vakað fyrir sér með förinni að Öldugötu 7a hinn 10. janúar sl. að hafa kynferðismök við 13 ára gamla stúlku. Ákærði staðfesti að hafa haft samskipti á spjallrás á netinu við einstakling eftir auglýsingu á einkamál.is en hann kvaðst þekkja þá síðu nokkuð. Tók hann fram að allt að 90% af samskiptum þar væru ,,rugl og bull“. Ákærði kvað hafa vakað fyrir sér að athuga hvort það gæti verið rétt að 13 ára stúlka á bak við samskiptin en hann tók fram að auglýsingar á einkamál.is væru óheimilar yngra fólki en 18 ára. Ákærði staðfesti að útprentun af netsamskiptum meðal gagna málsins væru samskipti sín og einstaklingsins sem stóð að baki auglýsingunni sem að ofan greinir. Hann kvaðst, áður en hann fór að Öldugötu 7a, hafa rætt tvisvar eða þrisvar sinnum símleiðis við einstaklinginn sem hann átti netsamskiptin við og kvaðst hann þegar hafa gert sér grein fyrir því að hún var ekki 13 ára stelpa. Ekki hafi verið erfitt að gera greinarmun á 13 ára stelpu og fullorðinni konu að sögn ákærða. Hann kvaðst auk þess hafa verið búinn að átta sig á því áður að einstaklingurinn sem hann var í netsamskiptum við var ekki 13 ára gömul stelpa. Ákærði kvað tilganginn með för sinni að Öldugötu 7a hafa verið þann að sannreyna forvitni sína um það hvort það gæti hugsast að 13 ára einstaklingur stæði á bakvið auglýsinguna. Ákærði kvaðst þekkja hvernig netsamskiptin þar væru ,,fantasíur og rugl og sýndarveruleiki“ sem ekkert væri að marka. Hann hafi orðið þessa áskynja í netsamskiptum þar sem fólk kæmi fram undir fölskum forsendum og þess háttar. Vitnið A, ritstjóri Kompáss, lýsti aðdraganda, tilgangi og gerð Kompásþáttarins sem hér um ræðir. Hann lýsti því að auglýsingin sem getið var um að framan hafi verið sett inn á netsíðuna einkamál.is. Hann kvað sérstakt leyfi hafa verið fengið hjá einkamál.is til að koma auglýsingunni þar inn. Þetta hafi þurft sökum þess að einstaklingurinn sem hlut á að máli er sagður 13 ára en 18 ára aldurstakmark sé fyrir sambærilegar auglýsingar. A lýsti því að ákærði hefði haft símsamband við 28 ára gamla konu sem Kompás hafði á sínum snærum í því skyni að hafa samband við ákærða bæði símleiðis og á netinu. A vildi ekki gefa upp nafn konunnar sem hann kallaði tálbeitu þar sem henni hafi verið lofað því fyrir fram auk þess sem hún hafi verið ,,verkfæri“ í þeim skilningi að vitnið og samstarfsmaður hans, B, hafi ákveðið framvinduna. A kvast vita að til væru einhvers konar reglur um tálbeitu við rannsókn sakamála en þessa vitneskju hafi hann fengið eftir viðtöl við lögreglu, fólk hjá saksóknara og fleiri. Hann kvað þáttagerðarmenn ekki hafa kynnt sér efni þessara reglna. Hann kvaðst ekki vita hvort það sem gert var við gerð þáttarins rúmaðist innan heimildar samkvæmt framangreindum reglum enda taldi hann sig ekki bundinn af þeim við gerð fréttaþáttar. Vitnið B, framleiðandi Kompáss, lýsti tilgangi með gerð Kompásþáttarins og aðdraganda að honum. Hann lýsti aðferðinni sem notuð var og tilbúningi persóna sem settar voru á netið og að auglýsingin, sem getið er um að framan, hafi verið sett á einkamál.is. Fengist hafi leyfi til að hafa auglýsinguna þar inni. Leyfið hafi þurft vegna þess að einstaklingurinn í auglýsingunni er sagður vera 13 ára gamall, en 18 ára aldurstakmark sé fyrir sambærilegar auglýsingar. B kvað konuna, tálbeituna, sem kom fram sem 13 ára stúlku hafa verið 30 ára gamla konu. B kvað þáttagerðarmenn hafa hugleitt notkun tálbeitu eins og gert var og vita af takmörkuðum heimildum lögreglu til notkunar tálbeitu. Hann tók hins vegar fram að sjónvarpsþáttagerðarmennirnir væru ekki rannsakendur mála og reglur um tálbeitu ættu ekki við um þá. B neitaði að gefa upp nafn konunnar sem kom fram sem tálbeita af sömu ástæðum og vitnið A en vitnisburður hans um þetta var rakinn að ofan. Niðurstaða Framleiðandi og ritstjóri Kompásþáttarins, sem í ákæru greinir, lýstu tilgangi með gerð þáttarins og því hvernig tálbeita var notuð. Við flutning málsins var vikið að lögmæti hluta framlagðra gagna, einkum þeirra sem til urðu við gerð sjónvarpsþáttarinns með aðstoð tálbeitu. Engin fyrirmæli eru í lögum um notkun tálbeitu við lögreglurannsóknir. Ríkissaksóknari gaf á árinu 1999 út fyrirmæli um notkun tálbeitu. Þar segir í 2. lið að heimilt sé að nota tálbeitu þegar sterkur grunur sé um að verið sé að fremja eða reynt verði að fremja alvarlegt afbrot. Þá segir í 8. lið reglnanna að ekki megi nota tálbeitu til þess að kalla fram refsiverða háttsemi sem ella hefði ekki verið framin. Þessi tvö sjónarmið eru meðal þeirra grundvallarsjónarmiða sem hafa þarf í huga við mat á lögmæti tálbeitu en þessi sjónarmið verða einnig leidd af hæstaréttarmálinu nr. 67/1993. Augljóst er að reglur um heimild til notkunar tálbeitu við lögreglurannsóknir eiga ekki við um fjölmiðla. Af framangreindum reglum ríkissaksóknara og af viðurkenndum óskráðum meginreglum í íslenskum rétti er ljóst að lögreglu hefði ekki, við rannsókn máls, verið heimilt að beita þeim aðferðum sem þáttagerðarmennirnir notuðu í samskiptum við ákærða. Það er því mat dómsins að verulegur vafi leiki á því hvort lögreglu hafi verið heimilt að nota gögn, sem aflað hefur verið á þann hátt sem raun ber vitni, sem grundvöll rannsóknar sakamáls. Yrði það heimilað myndi það af augljósum ástæðum skerða mjög réttaröryggi. Málsmeðferð og sakfelling, sem reist væri á gögnum sem aflað væri á viðlíka hátt, kynni að fara í bága við meginreglur sem lýst er í 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er því mat dómsins að sönnunargildi gagnanna sem aflað var á þann hátt sem lýst var sé mjög takmarkað, ef nokkurt. Þessi gögn ber hins vegar að meta eins og öll önnur gögn málsins. Ákærða er gefið að sök ,,tilraun til kynferðisbrots með því að hafa, miðvikudaginn 10. janúar 2007, farið í íbúð í Öldugötu 7a, Reykjavík, í því skyni að hafa kynferðismök við 13 ára stúlku sem hann gerði ráð fyrir að hitta þar til kynferðismaka í samræmi við ráðagerðir í samskiptum við viðmælanda á spjallrás á netinu þann 10. jánúar 2007, sem sagðist vera 13 ára stúlka.“ Ákærði hefur borið að hann hafi ekki farið að Öldugötu 7a í þessu skyni. Ákærði hefur fyrir dómi og hjá lögreglu borið að hann hafi gert sér grein fyrir því að viðmælandinn hafi ekki verið 13 ára stúlka heldur fullorðin kona eins og hann bar um. Þetta kvaðst ákærði m.a. hafa ráðið af símtölum sínum við konuna. Konan sem hér um ræðir hefur ekki komið fyrir dóm og ekki liggur fyrir hver hún er. Hins vegar liggur fyrir vitnisburður þáttagerðarmannanna um að konan sé um þrítugt. Samkvæmt þessu gat ákærði ekki fullframið brot það sem honum er gefið að sök að hafa gert tilraun til að fremja. Hafi verið um tilraun að ræða var hún ónothæf. Það eitt leysir ákærða þó ekki undan sök. Meta verður ásetning ákærða eins og hér stendur á. Það er mat dómsins, að netsamskipti ákærða við þáttagerðarmennina eða tálbeituna, geti ekki talist sönnun um það að ákærði hafi haft ásetning til þess að fremja brotið sem hann er ákærður fyrir. Helgast þetta álit dómsins af því hvernig stofnað var til samskiptanna og að gögnin, sem til urðu við gerð þáttarins, hafi lítið sönnunargildi í máli þessu. Vikið var að þessu að framan. Þá geta samskipti á netinu, eins og hér um ræðir, þar sem ýmislegt er sagt, sem ekki á neitt skylt við raunveruleikann, ekki orðið grundvöllur sakfellingar í opinberu máli. Þá er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að hafna eigi framburði ákærða um það að hann hafi gert sér grein fyrir því að hann hafði símsamband við fullorðna konu áður en hann fór að Öldugötu 7a en ekki 13 ára stúlku. Samkvæmt þessu er ósannað, gegn eindreginni neitun ákærða, að hann hafi haft ásetning til að fremja brotið sem í ákæru greinir og ber því að sýkna hann. Eftir þessum úrslitum skal allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði þar með taldar 404.625 krónur í málsvarnarlaun til Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns. Þóknunin er fyrir vinnu á rannsóknarstigi og undir dómsmeðferð málsins og hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Hulda Elsa Björgvinsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 404.625 krónur í málsvarnarlaun til Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 72/2007
Ávana- og fíkniefni Tollalagabrot Reynslulausn Ítrekun Upptaka
H var ásamt J sakfelldur fyrir að hafa staðið að innflutningi á 15.227,9 g af amfetamíni og 10.283,05 g af kannabis til söludreifingar í ágóðaskyni. Á og Ó voru sakfelldir fyrir að hafa tekið við bifreið, sem þeir töldu þessi fíkniefni enn vera falin í og hafa hana í vörslum sínum. Ó var auk þess sakfelldur fyrir frekari fíkniefnabrot og tollalagabrot. Við ákvörðun refsingar var meðal annars horft til hættueiginleika efnanna, magns þeirra og styrkleika. Segir í niðurstöðu Hæstaréttar að brotin, sem allir ákærðu áttu hlut að, ættu sér fáar hliðstæður í dómaframkvæmd að því er varðar magn fíkniefna. Ættu ákærðu sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar Á hafði dómur er hann hlaut fyrir héraðsdómi í Hollandi ítrekunaráhrif, sbr. 2. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 8. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með áorðnum breytingum. Þótti refsing Á hæfilega ákveðin 5 ár. Með broti sínu rauf Ó skilyrði reynslulausnar og var refsing hans því ákveðin í einu lagi með hliðsjón af óafplánaðri fangelsisrefsingu, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga og 60. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt hafði fyrra brot Ó ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingarinnar. Var hún hæfilega ákveðin fangelsi 9½ ár. H var gert að sæta fangelsi í 7 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2007 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu, sem verði þyngd. Ákærði Ársæll Snorrason krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði Hörður Eyjólfur Hilmarsson krefst þess að refsing á hendur honum verði milduð og jafnframt hafnað kröfu ákæruvaldsins, sem að honum beinist, um upptöku hnúajárns og tveggja rýtinga. Ákærði Ólafur Ágúst Hraundal Ægisson krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt 1. kafla ákæru, en að öðru leyti að refsing verði milduð. Johan Hendrik Engelsman, sem dæmdur var til refsingar í héraði ásamt ákærðu, unir hinum áfrýjaða dómi og ákæruvaldið einnig að því er hann varðar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu og heimfærslu brota þeirra til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar ákærðu verður að líta til þess að ákærði Hörður Eyjólfur er sakfelldur fyrir að hafa staðið ásamt Johan Hendrik Engelsman að innflutningi á 15.227,9 g af amfetamíni og 10.283,05 g af kannabis til söludreifingar í ágóðaskyni, en ákærðu Ársæll og Ólafur Ágúst fyrir að hafa tekið við bifreið, sem þeir töldu þessi fíkniefni enn vera falin í, og haft hana í vörslum sínum. Auk þess er ákærði Ólafur Ágúst sakfelldur fyrir frekari fíkniefnabrot og tolllagabrot. Brotin, sem allir ákærðu áttu hlut að, eiga sér fáar hliðstæður í dómaframkvæmd að því er varðar magn fíkniefna, en samkvæmt skýrslu Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði um greiningu á sýnum úr því amfetamíni, sem málið varðar, var styrkur amfetamínbasa 26%. Ákærðu eiga sér engar málsbætur. Að virtu framangreindu ásamt því, sem getið er í hinum áfrýjaða dómi varðandi ákvörðun refsingar, verður ákærða Herði Eyjólfi gert að sæta fangelsi í 7 ár. Ríkissaksóknari hefur lagt fram í Hæstarétti gögn um að ákærði Ársæll hafi verið dæmdur 18. janúar 2000 í fjögurra ára fangelsi fyrir héraðsdómi í Haarlem í Hollandi vegna innflutnings þangað á 15.794,2 g af kókaíni. Hann mun hafa verið látinn laus 21. maí 2002 að lokinni afplánun tveggja þriðju hluta refsingarinnar. Sá dómur verður að hafa hér ítrekunaráhrif, sbr. 2. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 8. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með áorðnum breytingum. Að gættu þessu ásamt því, sem greinir í héraðsdómi varðandi refsingu ákærða Ársæls, er hún hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Svo sem getið er í héraðsdómi var ákærði Ólafur Ágúst dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur 27. júní 2000 til að sæta fangelsi í níu ár fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga, en honum var veitt reynslulausn 16. febrúar 2004 í þrjú ár á eftirstöðvum refsingar, sem nam 1.620 dögum. Með þeim brotum, sem hann er nú sakfelldur fyrir, rauf hann skilyrði reynslulausnar og ber því að ákveða refsingu í einu lagi með hliðsjón af þeirri fangelsisrefsingu, sem óafplánuð er samkvæmt fyrri dóminum, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga og 60. gr. almennra hegningarlaga. Fyrra brot hans hefur jafnframt ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar, sbr. 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga og 8. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, auk þess sem líta verður til þess að brot hans, sem mál þetta varðar, voru framin á skilorðstíma reynslulausnar af refsingu samkvæmt dómi fyrir stórfellt fíkniefnabrot. Að þessu virtu og öðru því, sem getið er í hinum áfrýjaða dómi varðandi refsingu ákærða Ólafs Ágústs, er hún hæfilega ákveðin fangelsi í 9½ ár. Frá framangreindri refsingu ákærðu dregst gæsluvarðhaldsvist þeirra vegna málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um upptöku staðfest, svo og niðurstaða hans um sakarkostnað. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Ársæll Snorrason sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði Hörður Eyjólfur Hilmarsson sæti fangelsi í 7 ár. Ákærði Ólafur Ágúst Hraundal Ægisson sæti fangelsi í 9½ ár. Til frádráttar framangreindri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærðu frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu greiði hver fyrir sig málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Jóns Magnússonar, Björgvins Þorsteinssonar og Sveins Andra Sveinssonar, 373.500 krónur í hlut hvers. Annan áfrýjunarkostnað málsins, 81.083 krónur, greiði ákærðu óskipt. Mál þetta, sem dómtekið var 30. nóvember sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 4. október 2006 á hendur Ársæli Snorrasyni, Laugavegi 41a, Reykjavík, Herði Eyjólfi Hilmarssyni, Austurbrún 2, Reykjavík, Ólafi Ágústi Hraundal Ægissyni, Johan Hendrik Engelsman, hollenskum ríkisborgara, fæddum 21. október 1969, Chopinstraat 155, Capelle A/D IJssel, Hollandi og Hafþóri Harðarsyni, Fannafold 14, Reykjavík „fyrir fíkniefnabrot, tollalagabrot og til upptöku eigna, eins og hér greinir: 1. Gegn ákærðu Ársæli, Herði Eyjólfi, Ólafi Ágústi og Johan Hendrik, fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, framið í mars til apríl 2006. Er ákærðu Herði Eyjólfi og Johan Hendrik gefið að sök að hafa staðið saman að innflutningi á 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af kannabis, sem falin voru í bifreið sem flutt var með flutningaskipi til Íslands, og jafnframt er þeim, ásamt Ársæli og Ólafi Ágústi, gefið að sök að hafa tekið við bifreiðinni og haft í vörslum sínum, í þeirri trú að í henni væru falin framangreind fíkniefni ætluð til söludreifingar í ágóðaskyni, en lögregla hafði þá lagt hald á stærstan hluta þeirra og komið fyrir gerviefnum í þeirra stað, allt eins og nánar er lýst í liðum 1.1, 1.2, og 1.3. Gegn Hafþóri er málið eingöngu höfðað til upptöku á bifreiðinni sem fíkniefnin voru flutt í eins og nánar er tilgreint í dómkröfukafla. 1.1. Ákærði Hörður Eyjólfur flutti inn bifreið, af tegundinni BMW með verksmiðjunúmerinu WBADD4100BT54923 sem hann keypti í Belgíu, frá Rotterdam í Hollandi til Íslands, með flutningaskipinu Reykjafossi sem kom til hafnar í Reykjavík mánudaginn 3. apríl, kunnugt um að fíkniefnin væru falin í bifreiðinni, en tollverðir fundu kannabisefnið og 13.265,94 g af amfetamíninu í eldsneytistanki bifreiðarinnar við leit daginn eftir. Ákærði fékk bifreiðina tollafgreidda og afhenta úr vöruafgreiðslu þriðjudaginn 11. apríl, flutti hana á bifreiðastæði við heimili sitt að Austurbrún 2 og hafði í vörslu sinni þar til meðákærðu Johan Hendrik, Ársæll og Ólafur Ágúst fjarlægðu hana fimmtudaginn 13. apríl. 1.2. Ákærði Johan Hendrik hafði milligöngu um kaup ákærða Harðar Eyjólfs á bifreiðinni í Belgíu og flutning hennar til Íslands, kunnugt um að í henni væru falin fíkniefnin. Ákærði kom til Íslands fimmtudaginn 13. apríl, í því skyni að hafa umsjón með móttöku fíkniefnanna, en hann fór síðar sama kvöld að Austurbrún 2 og tók bifreiðina í sínar vörslur, ásamt ákærðu Ársæli og Ólafi Ágústi, og flutti hana í iðnaðarhúsnæði að Krókhálsi 10, Reykjavík. Unnu þeir þar við að fjarlægja efnin úr bifreiðinni, er lögregla kom á vettvang og handtók þá og fann í vörslum þeirra afganginn af amfetamíninu sem flutt hafði verið inn, þ.e. 1.961,96 g. 1.3. Ákærði Ársæll og Ólafur Ágúst fóru að kvöldi fimmtudagsins 13. apríl ásamt meðákærða Johan Hendrik, að Austurbrún 2, tóku bifreiðina í sínar vörslur og fluttu í iðnaðarhúsnæði að Krókhálsi 10, Reykjavík, í þeirri trú að í henni væru fíkniefnin sem falin höfðu verið í henni ytra. Unnu þeir þar við að fjarlægja efnin úr bifreiðinni, er lögregla kom á vettvang og handtók þá og fann í vörslum þeirra afganginn af amfetamíninu sem flutt hafði verið inn, sbr. ákærulið 1.2. 2. Gegn ákærða Ólafi Ágústi fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 14. apríl 2006, í herbergi sem hann hafði til umráða á Hótel Fróni við Laugaveg 22, Reykjavík, haft í vörslum sínum 198,58 g af kannabis, 6,23 g af amfetamíni og 1,49 g af kókaíni. 3. Gegn ákærða Ólafi Ágústi fyrir tollalagabrot, með því að hafa við komu til Keflavíkurflugvallar frá Hollandi, laugardaginn 25. mars 2006, eigi framvísað með tilskildum hætti við tollgæslu fartölvu af tegundinni Sony PCC-7H69, samtals að tollverðmæti krónur 167.824, sem ákærði hafði keypt í Singapúr, en í greint skipti gekk ákærði um tollhlið merkt grænu skilti með áletruninni: „Enginn tollskyldur varningur“ og fannst fartölvan við leit í farangri hans. Heimfærsla til refsiákvæða: Háttsemi ákærðu Ársæls, Harðar Eyjólfs, Ólafs Ágústs og Johans, samkvæmt 1. lið ákæru, telst varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og nr. 32/2001. Háttsemi ákærða Ólafs Ágústs samkvæmt 2. lið ákæru telst varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og auglýsingu nr. 232/2001, hvað varðar meðferð ákærða á kókaíni. Háttsemi ákærða Ólafs Ágústs samkvæmt 3. lið ákæru telst varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 170. gr. tollalaga nr. 88/2005, sbr. 2. og 10. gr. reglugerðar um tollmeðferð vara sem ferðamenn og farmenn hafa með sér við komu til landsins nr. 526/2002, sbr. reglugerð nr. 13/2005. Dómkröfur: 1. Að ákærðu Ársæll, Hörður Eyjólfur, Ólafur Ágúst og Johan Hendrik Engelsman, verði dæmdir til refsingar. 2. Að 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af kannabis, sbr. ákærulið 1 og 198,58 g af kannabis, 6,23 g af amfetamíni og 1,49 g af kókaíni, sbr. ákærulið 2 verði gert upptækt samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 3. Að Hafþóri Harðarsyni, verði með vísan til 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997, gert að sæta upptöku á bifreiðinni OG- 093, með verksmiðjunúmerinu WBADD4100BT54923, sem notuð var til innflutnings og vörslu á fíkniefnum og var jafnframt ávinningur Harðar Eyjólfs af broti sem lýst er í ákærulið 1, en bifreiðin var skráð á nafn Hafþórs 11. apríl 2006. Til vara er þess krafist að ákærða Herði Eyjólfi verði, með vísan til 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997, gert að sæta upptöku á kr. 1.235.056, sem svarar til andvirðis bifreiðarinnar samkvæmt tollverði að viðbættum opinberum gjöldum og flutningskostnaði. 4. Að ákærða Ólafi Ágústi verði með vísan til 1. mgr. 181. gr. tollalaga nr. 88/2005 gert að sæta upptöku á fartölvu af tegundinni Sony PCC-7H69, sbr. ákærulið 3. 5. Að eftirtalin ólögmæt vopn sem lagt var hald á við rannsókn málsins verði gerð upptæk samkvæmt 1. mgr. 37. gr. vopnalaga nr. 16/1998: a) Svört rafstuðbyssa sem fannst við leit lögreglu á heimili ákærða Ársæls, þann 14. apríl 2006. b) Hnúajárn og tveir rýtingar, sem fundust við leit lögreglu á heimili ákærða Harðar Eyjólfs, sama dag.“ Af hálfu ákærðu Harðar Eyjólfs og Johans Hendrik er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvist þeirra komi til frádráttar. Þá er og krafist hæfilegra málsvarnarlauna og jafnframt þóknunar fyrir störf verjenda á rannsóknarstigi. Þá krefst Hörður Eyjólfur þess að hafnað verði upptökukröfu vegna hnúajárns og tveggja rýtinga. Af hálfu ákærðu Ársæls og Ólafs Ágústs er aðallega krafist sýknu vegna 1. liðs ákæru en til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvist komi til frádráttar verði dæmd fangelsisrefsing. Þá verði málsvarnarlaun og þóknun fyrir störf verjenda á rannsóknarstigi greidd úr ríkissjóði. Þá krefst ákærði Ólafur Ágústs vægustu refsingar vegna 2. og 3. liðs ákæru. 1. liður ákæru. I. Mánudaginn 3. apríl 2006 ákvað Tollgæslan í Reykjavík að skoða BMW bifreið, sem flutt var frá Rotterdam til Reykjavíkur með gámi Eimskipafélagsins. Skráður sendandi og móttakandi sendingarinnar samkvæmt farmbréfi var ákærði Hörður Eyjólfur Hilmarsson. Í skýrslu Tollgæslunnar kemur fram að við leit í bifreiðinni hafi fundist samtals 42 hálfslítra flöskur í bensíntanki með brúnu og hvítu efni, ætluð fíkniefni. Var lögreglan í Reykjavík kvödd á staðinn. Voru hin ætluðu fíkniefni haldlögð og gervipakkningum komið fyrir í bensíntanki bifreiðarinnar. Í upplýsingaskýrslum lögreglu kemur fram að eftirlit hafi verið haft með umræddri bifreið og kom að því hinn 11. apríl 2006 að ákærði Hörður Eyjólfur kom og leysti bifreiðina úr tolli á hafnarbakkanum við Sundahöfn. Í framhaldi var bifreiðin skráð undir fastanúmerinu OG-093. Þaðan var ferðinni heitið að heimili ákærða Harðar Eyjólfs og var lögreglan þar við eftirlit. Til tíðinda dró hinn 14. apríl er bifreiðin OG-093 var flutt af þremur mönnum með dráttartaug sem fest hafði verið í bifreiðina OL-397, inn í vörugeymslu að Krókhálsi 10. Hafði áður verið komið fyrir hlustunarbúnaði í OG-093 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og var ljóst, eftir að lögreglan hafði hlýtt á hljóðritaða upptöku, að ætlun þessara aðila var sú að fjarlægja ætluð fíkniefni úr bifreiðinni. Var því þegar hafist handa við að undirbúa handtöku mannanna, sem reyndust vera ákærði Ársæll Snorrason, Ólafur Ágúst Hraundal Ægisson og Johan Hendrik Engelsman. Í handtökuskýrslu lögreglu, sem rituð er af Kristni Sigurðssyni rannsóknarlögreglumanni, er aðkomu í nefndu iðnaðarhúsnæði lýst svo að þar hafi bifreiðin OG-093 staðið og á gólfi við hlið hennar hafi legið þrír svartir ruslapokar með plastflöskum sem ýmist innihéldu ætluð fíkniefni eða gerviefni þau sem lögreglan hafði komið fyrir. Þá hafði verið átt við hluta af efninu og það fjarlægt úr flöskum, m.a. hafði verið dreift úr brúnu efni á bylgjupappa. Vettvangur var að handtöku lokinni myndaður og liggja þær ljósmyndir frammi í málinu. Þá framkvæmdi lögreglan leit í bifreiðinni eftir að úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur lá fyrir og fannst þá ½ lítra plastflaska með brúnu efni í eldsneytistanki hennar. Ákærðu Ársæli, Ólafi Ágústi og Johan Hendrik var gert að sæta gæsluvarðhaldi í kjölfarið. Þá var ákærði Hörður Eyjólfur handtekinn þennan sama dag á heimili sínu og hnepptur í gæsluvarðhald. Samkvæmt niðurstöðu efnarannsóknar tæknideildar lögreglu reyndust umrædd efni vera samtals 10.283,05 g af hassi og 15.227,90 g af amfetamíni. Efnasýni voru rannsökuð af Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði sem staðfesti að um þessi efni væri að ræða. Reyndust þrjú kannabissýnanna vera á bilinu 120-124 mg/g í styrkleika en eitt sýnið reyndist vera 102 mg/g í styrkleika. Styrkur amfetamínbasa í þurru sýni reyndist í öllum fjórum amfetamínsýnunum vera 26%, sem samsvari 35% af amfetamínsúlfati og styrkur koffeins í þurru sýni í þeim öllum reyndist vera 21%. II.1 Ákærði Hörður Eyjólfur greindi svo frá við yfirheyrslu hjá lögreglu 14. apríl sl. að hann hefði farið til Antwerpen og keypt BMW bifreið fyrir son sinn. Bifreiðin hafi verið ógangfær heima hjá honum í fjóra daga. Um fíkniefnainnflutning kvaðst ákærði ekkert vita. Ákærði var yfirheyrður aftur hinn 17. apríl, þar sem hann lá á Landspítala-háskólasjúkrahúsi eftir að hafa fengið vægt hjartaáfall í gæsluvarðhaldi á Litla-Hrauni. Greindi hann þá svo frá að hann hafi kynnst bílasala á bar í Antwerpen og ákveðið að kaupa af honum bifreið. Hann hafi fengið aðstoð tveggja manna, sem með honum voru, meðal annars við að fara til Rotterdam og senda bifreiðina heim með Eimskip. Annar þeirra hafi komið á hótelið til hans, fengið öll skjöl tengd bifreiðinni og sagt að hann vildi senda pakka með bifreiðinni sem þeir myndu nálgast á Íslandi. Bílasalinn hafi beðið sig um að hringja þegar hann kæmi til landsins. Hafi hann þá fengið á tilfinninguna að ekki væri allt með felldu, ekki síst þegar bifreiðin hafi ekki farið í gang. Kvaðst hann hafa skilið kveikjuláslykilinn eftir í hurðinni og ekki vitað hvað af bifreiðinni varð eftir það. Þá var ákærði yfirheyrður að nýju 24. apríl sl. og hélt hann sig þá við sinn fyrri framburð. Spurður um fjármál sín kvaðst ákærði hafa fengið bætur frá tryggingum fyrir tveimur árum og hafa geymt féð í peningaskáp í bílskúr í Hafnarfirði. Með þeim hafi hann fjármagnað bílaviðskiptin og ferðina. Ákærði kvaðst ekki þekkja meðákærðu Ársæl, Ólaf Ágúst og Johan Hendrik. Hann kvaðst hafa haft samskipti við bílasalann þegar hann kom heim og meðal annars hafi hann boðið honum fjárhagslega aðstoð. Hafi hann sent honum sms-skeyti sem á stóð „650 ísl“ sem verið hafi kostnaðurinn við að losa bifreiðina úr tollinum. Hann hafi hins vegar greitt þá fjárhæð sjálfur og lagt inn á greiðslukortareikning sinn. Þá hafi bílasalinn sagt í samtali við hann að hann ætlaði að koma til landsins „væntanlega til að losa draslið“ úr bifreiðinni. Ákærði kvaðst hafa sagt syni sínum að hann hafi ætlað að flytja inn tvær bifreiðar og að hann fengi BMW bifreiðina að launum. Kannaðist hann við samtal á milli sín og Arnars Hilmarssonar þar sem gefið hafi verið í skyn að fíkniefni væru falin í bifreiðinni. Kvaðst ákærði aðeins hafa verið að „djóka“ í Arnari. Ákærði greindi svo frá við yfirheyrslu 25. apríl sl. að það sem hann hefði sagt í fyrri skýrslum hjá lögreglu væri „tóm þvæla“. Hið rétta væri að Herbjörn Sigmarsson hefði beðið hann um að fara út og kaupa bifreið fyrir vin sinn og flytja með henni kannabisefni sem yrðu falin í bifreiðinni. Hafi Herbjörn lagt fé til fararinnar. Kvaðst ákærði hafa tekið son sinn með sér til Antwerpen. Þar hafi hann hitt menn sem hafi átt að annast milligöngu um þetta en ekkert hafi orðið af þessu í það skiptið. Hann hafi svo farið út aftur hálfum mánuði síðar þegar Herbjörn hafi upplýst hann um að búið væri að finna bifreiðina. Hafi Herbjörn afhent honum 100.000 krónur til fararinnar. Úti í Antwerpen hafi hann hitt þessa sömu menn og hafi þá verið gengið frá flutningnum á BMW bifreiðinni. Kvöldið eftir að bifreiðin hafði verið afhent afgreiðslu Eimskipa í Rotterdam hafi einn mannanna hringt í hann á hótelherbergið, eftir að hann var sofnaður, í því skyni að fá hjá honum pappírana vegna bifreiðarinnar. Hafi maður þessi komið upp á herbergi til hans og verið æstur. Hafi hann sagt að í bifreiðinni væri ekki aðeins hass heldur væri þar líka spítt. Honum bæri að láta bifreiðina í friði þegar heim væri komið og að þeir myndu sjá um að taka efnin úr bifreiðinni. Þegar heim var komið kvaðst ákærði hafa hitt Herbjörn og rætt um það við hann að það hefði ekki verið hluti af þeirra samkomulagi að flytja spítt með bifreiðinni. Hafi Herbjörn eytt því og sagt að hann fengi bara greitt eitthvað aukalega í staðinn. Hafi hann einnig fengið fé frá Herbirni til að leysa bifreiðina úr tolli, samtals 650.000 krónur. Herbjörn hafi nokkru síðar komið og fengið lykilinn að bifreiðinni og hafi ákærði ekki vitað hvað af henni varð. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum sést að 11. apríl hringdi Herbjörn í ákærða kl. 13.05 og 31 mínútu síðar lagði ákærði inn á bankareikning sinn í SPRON 650.000 krónur. Miðvikudaginn 26. apríl sl. var tekin skýrsla af ákærða Herði Eyjólfi fyrir dómi með vísan til b-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 að viðstöddum þáverandi verjanda hans sem fyrr. Greindi hann frá á sama veg og hjá lögreglu daginn áður og staðfesti skýrsluna. Kvað hann Herbjörn hafa lagt til að hann flytti inn bifreið á sínu nafni. Í bifreiðinni hafi átt að fela kannabisefni og hafi ákærði átt að fá bifreiðina fyrir verkið. Aðspurður kvaðst ákærði aldrei hafa séð nein fíkniefni eða hvernig frá þeim hafi verið gengið í bifreiðinni. Hann hafi fengið fé til að leysa hana úr tolli hér á landi frá Herbirni. Hafi hann einnig haft samband við mann í Belgíu vegna þess. Ákærði kvaðst hafa náð í bifreiðina og ekið henni heim til sín en eftir það hafi hún ekki farið í gang, þrátt fyrir að hann hafi hellt bensíni í tankinn. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 27. apríl sl. kvaðst ákærði ekki hafa vitað að það yrði annað en kannabisefni í bifreiðinni en náunginn sem hafi komið til hans á hótelið hafi sagt, „there is something more“. Taldi hann að maðurinn hefði átt við það að magnið af kannabis væri meira en um hefði verið talað. Loks var tekin skýrsla af ákærða 10. maí sl. og skýrði ákærði þá meðal annars frá því að maðurinn sem hann hafi átt að hafa samband við í Belgíu varðandi upphæð aðflutningsgjaldanna hafi verið meðákærði, Johan Hendrik. Þá ítrekaði ákærði að hann hafi rifist við Herbjörn eftir að hann kom frá Belgíu vegna þeirra orða útlendingsins að það væri meira í bifreiðinni en upphaflega átti að vera. Við myndsakbendingu sem framkvæmd var 28. apríl sl. benti ákærði Hörður Eyjólfur á mynd af meðákærða Johan Hendrik sem þann mann sem hafi ekið honum til Rotterdam. Af símagögnum verður ráðið að mikil símasamskipti voru á milli ákærða og Herbjörns Sigmarssonar frá því í ársbyrjun og allt þar til 12. apríl sl., tveimur dögum fyrir handtöku ákærða. Þá liggur fyrir að ákærði hringdi í nokkur skipti í meðákærða Johan Hendrik eða sendi honum sms-skeyti síðustu fjóra dagana fyrir handtöku þeirra. II.2 Ákærði Johan Hendrik var yfirheyrður 14. apríl sl. og kvaðst þá ekki kannast við fíkniefni þau sem lagt var hald á. Við yfirheyrslu 19. apríl sl. neitaði hann enn að hafa staðið að innflutningi fíkniefna til landsins. Kvaðst hann hafa komið til landsins 13. apríl sl. og hafi meðákærði Ársæll, sem sé gamall kunningi hans, sótt hann. Eftir að hafa farið heim til Ársæls með tösku sína hafi þeir farið saman út að borða á veitingastað þar sem einnig hafi verið maðurinn sem handtekinn var með þeim, meðákærði Ólafur Ágúst. Einhvern tíma seinna um kvöldið hafi þeir þrír farið þangað sem BMW bifreiðin var geymd. Hafi þeim ekki tekist að koma henni í gang og því hafi þeir dregið hana í húsnæðið að Krókhálsi. Ákærði kvaðst ekki kannast við minnismiða sem fannst í veski hans. Við yfirheyrslu 3. maí sl. breytti ákærði framburði sínum og játaði aðild sína að innflutningi fíkniefnanna en sagðist ekki geta skýrt frá aðild annarra að málinu. Sagði hann hlutverk sitt vegna innflutningsins hafa verið að taka á móti íslenskum manni í Belgíu og fylgja honum til að ganga frá pappírum varðandi bifreiðina. Seinna hafi verið útskýrt fyrir sér hvernig fíkniefnunum hafði verið komið fyrir af öðrum í bensíntank bifreiðinnar. Kvaðst ákærði hafa tekið að sér gegn greiðslu að fara til Íslands og hafa umsjón með því þegar fíkniefnin væru fjarlægð úr bifreiðinni. Hafi hann jafnframt átt að vigta fíkniefnin. Viðurkenndi ákærði að þeir þrír, sem hafi verið að Krókhálsi 10, hafi verið að veiða flöskur upp úr bensíntanki bifreiðarinnar þegar lögreglan kom á vettvang. Hafi þeir sett flöskurnar á gólfið og einhverjar hafi verið opnaðar. Kynnt var fyrir ákærða hljóðupptaka af samtali hans og meðákærða Ársæls og Ólafs Ágústs að Krókhálsi. Taldi ákærði sig þar þekkja rödd meðákærða Ársæls en ekki meðákærða Ólafs Ágúst en hann kvaðst gera ráð fyrir að um hann væri að ræða. Ákærði var beðinn um að skýra þann hluta samtalsins þar sem lögregla telji hann segja: „Fuck is wrong, ohhh fuck“ og í framhaldi að Ólafur Ágúst segi, „is it gasoline, we can wait for him. He’s gona come with a pump“. Ákærði kvað það sem þarna gerðist vera það að nokkrar flöskur hafi komið úr tankinum og hafi komist bensín í einhverjar þeirra. Þá var borið undir ákærða hvað rætt hafi verið um þegar einn þeirra, líklega Ársæll, segi „shake the car“. Kvað hann tilefni þessa hafa verið að þeim hafi þótt nauðsynlegt að hreyfa við flöskunum í bensíntankinum. Þá kvað hann mega heyra þegar þeir telji flöskurnar. Ákærði kannaðist við að hafa hitt meðákærða Hörð í Belgíu, sem hann reyndar kallaði ávallt Íslendinginn, í tengslum við frágang bílakaupanna, en þeir hafi ekkert rætt saman um fíkniefnin. Þá kannaðist hann og við að hafa átt símasamskipti við hann varðandi greiðslu aðflutningsgjalda af bifreiðinni. Ákærði vildi ekki tjá sig neitt frekar um þátt meðákærðu. Áður hefur verið lýst símasamskiptum ákærða við meðákærða Hörð Eyjólf. Þá má af símagögnum ráða að samskipti ákærða hafi verið mikil við meðákærða Ársæl frá febrúar á þessu ári og þar til þeir voru handteknir. Aukast þau á þeim tímum þegar Hörður Eyjólfur fer til Belgíu og fjölmörg símtöl eiga sér stað frá 16. til 20. febrúar sl. er Hörður Eyjólfur var í Belgíu með ákærða. Þá voru mikil samskipti milli þeirra um það leyti er Hörður Eyjólfur fer aftur til Íslands og á tímabilinu 29.-31. mars sl. er bifreiðin var send af stað til Íslands. Loks voru mikil samskipti milli þeirra frá 7. apríl og fram til 13. apríl er meðákærði Ársæll sótti hann á flugvöllinn. II.3 Ákærði Ársæll var fyrst yfirheyrður eftir handtökuna 14. apríl sl. og kaus þá að tjá sig ekki um sakarefnið. Við yfirheyrslu 18. apríl sl. kvaðst ákærði hafa aðstoðað við að draga BMW bifreið að Krókhálsi, en hann hafi haft þar iðnaðarhúsnæði til umráða, og hafi ætlunin verið að koma bifreiðinni í gang. Hafi meðákærði Ólafur Ágúst beðið hann um aðstoð en hann hafi verið með lyklana að bifreiðinni. Þá hafi meðákærði Johan Hendrik, sem ákærði kvað drykkjufélaga sinn, einnig verið þarna staddur, en hann hafi verið í heimsókn hjá sér hér á landi. Hann kvaðst engar skýringar hafa á fíkniefnunum sem fundust í bifreiðinni. Hann hafi hins vegar gert sér grein fyrir að brúna efnið úr plastbrúsunum væri enginn barnamatur og að honum hafi ekki liðið vel með þetta innan dyra. Við yfirheyrslu hinn 21. apríl sl. kaus ákærði að draga til baka framburð sinn en þá hafði honum verið kynnt að hlerunarbúnaður hafi verið í bifreiðinni OG-093. Kvaðst hann hafa vitað af fíkniefnunum en ekki vitað um magn þeirra og tegund. Hann hafi lagt til húsnæði og aðstoðað við að flytja bifreiðina OG-093 þangað. Þá kvaðst hann hafa aðstoðað við að sjúga bensín úr tanki bifreiðarinnar. Hann hafi hins vegar farið út á bensínstöð og þegar hann hafi komið til baka hafi verið búið að hella úr nokkrum plastflöskum á pappír. Hann hafi aðstoðað við að tína saman flöskur í poka. Hinn 2. maí sl. greindi ákærði svo frá í skýrslutöku að meðákærði Ólafur Ágúst hafi haft lykil að BMW bifreiðinni og að það væri rangt, sem haft væri eftir Ólafi Ágústi, að hann hefði verið að aðstoða sig á einhvern hátt. Þá kvaðst ákærði ekki hafa fjarlægt flöskurnar úr bensíntanki bifreiðarinnar OG-093 en vitað að fíkniefni væru í henni. Ákærði var yfirheyrður á ný 11. maí sl. Sagði hann þá að meðákærði Johan Hendrik hefði hringt í sig og skýrt sér frá að hann vantaði aðstöðu fyrir bifreið. Kvaðst hann hafa gert sér grein fyrir hvað stóð til og að fjarlægja þyrfti eitthvað sem hann grunaði að væru fíkniefni. Hafi hann boðist til að útvega meðákærða þessa aðstöðu. Kvaðst hann hafa hringt í meðákærða Ólaf Ágúst því að Johan Hendrik hafi vantað lykla bifreiðarinnar. Þeir hafi allir hist á veitingastað og hafi Ólafur Ágúst sagt að hann gæti útvegað lyklana. Hafi þeir mælt sér mót við Iðnskólann eftir rúman klukkutíma. Kvaðst ákærði hafa boðið fram aðstoð sína við að flytja bifreiðina. Kvað hann rangt, sem meðákærði Ólafur Ágúst segði í skýrslutöku hjá lögreglu, að hann hafi verið staddur að Krókhálsi að beiðni ákærða og aðeins til að aðstoða við að koma bifreiðinni í gang. Þá greindi ákærði frá því í skýrslutöku 1. júní sl. að hann hafi grunað að um mikið magn fíkniefna væri að ræða þar sem Johan Hendrik hefði minnst eitthvað á það þegar hann hafi spurt hann hversu mikið væri í tankinum. Það hafi jafnframt verið Johan Hendrik sem bað hann um að leggja til aðstöðu fyrir bifreiðina. Þá hafi það verið Johan Hendrik sem hafi beðið hann um að hafa samband við Ólaf Ágúst. Eins og áður var lýst var ákærði mikið í símsambandi við meðákærða Johan Hendrik frá því í febrúar sl. auk þess að vera í mjög miklum símasamskiptum við meðákærða Ólaf Ágúst allt árið. Þá virðist ákærði einnig hafa átt mörg símtöl við Herbjörn Sigmarsson, sem virðast nánast eingöngu eiga sér stað stuttu fyrir ferðir meðákærða Harðar Eyjólfs til Belgíu og stuttu eftir að BMW bifreiðin er komin til landsins. II.4 Ákærði Ólafur Ágúst var yfirheyrður 14. apríl sl. Kvaðst hann hafa verið staddur að Krókhálsi til að aðstoða Ársæl og útlendan vin hans við að gangsetja bifreið sem þeir hafi flutt þangað. Hafi þeir þurft að taka bensín af tankinum. Hann kvaðst engin fíkniefni hafa séð, aðeins brúsa með bensíni. Hann hafi aðstoðað við að tappa bensíninu af. Spiluð var fyrir ákærða hljóðupptakan úr BMW bifreiðinni OG-093 frá 13. apríl sl. en ákærði kvaðst ekki kannast við sína rödd á henni né myndi hann eftir þessum samtölum. Meðal annars heyrist á upptökunum eftirfarandi samtal og telur lögregla að þar megi greina raddir Ólafs Ágústs og Ársæls. Heyrist Ólafur Ágúst þannig segja: „já...hva...hvað eiga þær að vera margar“. Þá heyrist ákærði Ársæll segja „það vantar 19 flöskur í viðbót“. Ólafur segir, „hassið er ónýtt allavega. Það þýðir ekkert að svekkja sig á því helvíti“. Skömmu síðar heyrast ákærðu telja upphátt. Ekki verður ráðið af símagögnum að nein símasamskipti hafi átt sér stað á milli ákærða og Johan Hendriks en áður hafa verið rakin mikil samskipti ákærða og meðákærða Ársæls. Þá virðast og mikil símasamskipti hafa verið á milli ákærða og Herbjörns Sigmarssonar. III. Eins og fyrr greinir var lögreglu veitt heimild til að koma fyrir hlerunarbúnaði í bifreiðinni OG-093. Fyrir liggja í málinu endurrit hljóðupptöku af samtölum í eða við bifreiðina. Þannig var eftirfarandi samtal tveggja manna tekið upp frá kl. 14.06 hinn 12. apríl sl. og telur lögregla að þar ræði saman ákærði Hörður Eyjólfur og Arnar Hilmarsson. Í samtalinu segir ákærði: „Ég stakk því bara í vasann, þannig að það er allt í, djöfulsins helvítis hundar þessir helvítis tollhundar maður er allur í hárum og sjáðu sporin, þetta er eftir hundinn vaðið út um allt.“ Þá segir Arnar, „Og fann ekki neitt“. Hörður: „Nei, nei það eru hundrað kíló fyrir neðan.“ A: „Er það ekki, ég vissi nú að þú kynnir að ganga frá þessu...“ Hörður: „Hann verður hérna bíllinn, strákurinn fær hann ekkert strax sko ég hreyfi hann ekkert núna bara í nokkra daga.“ A: „Já, það borgar sig.“ Hörður: „Nei það er fylgst með mér eða eitthvað sko“. A: „Það liggur ekki svo mikið undir“. Hörður: „Nei, nei en það er að minnsta kosti skárra heldur en að sitja í steininum.“ A: „Já, það er einmitt ef þeim grunar eitthvað sem gæti alveg verið sko þá um leið og þú ferð og keyrir hann inn í einhvern skúr.“ Hörður: „Sko málið er það sko það sem ég get ímyndað sko að þeir láta mig hafa bílinn og allt og fylgjast með honum kannski.“ Þá var eftirfarandi samtal tekið upp frá kl. 23.26 hinn 13. apríl sl., þegar bifreiðin er komin í iðnaðarhúsnæðið að Krókhálsi 10, og telur lögregla að þar ræði saman ákærðu Ársæll, Johan Henrik og Ólafur Ágúst. Ársæll: „Það er kannski þú ... shake the car?“ Ólafur: „Já ... hvað eiga þær að vera margar?“ Ársæll: „Það vantar nítján flöskur í viðbót.“ Ólafur: „Ókei. Já ... þær ... út um allt sko. Bara reyna að krafsa okkur til. Helvítis karlinn að fylla bílinn af bensíni.“ ... Ársæll: „Jesus Christ maður.“ Ólafur: „Hassið er ónýtt allavega. Það þýðir ekkert að svekkja sig á því helvíti.“ Nokkur síðar í samtalinu heyrast Ársæll og Ólafur telja sextán, sautján, „nineteen, thirty, thirtyone.“ Johan: „Nineteen.... (óskiljanlegt)“. Ólafur: „Það eru nítján hérna.“ IV. Fyrir dómi skýrði ákærði Hörður Eyjólfur svo frá að hann hefði kynnst Herbirni Sigmarssyni því þeir hafi búið í sama fjölbýlishúsi. Herbjörn hafi fengið hann til að flytja bifreið til landsins á sínu nafni, fyrir kunningja hans, sem hafi verið gjaldþrota og því ekki mátt eiga bifreið. Herbjörn hafi fyrst rætt þetta við sig fyrir löngu síðan og síðan talað um þetta aftur. Ákærði kvaðst hafa slegið til og farið út til Belgíu ásamt syni sínum í febrúar á þessu ári. Kvaðst hann hafa hitt þar einn mann, meðákærða Johan Hendrik, og hafi þeir spjallað saman í um tíu mínútur. Hann hafi sagt sér að bifreiðin sem hann ætti að kaupa væri ekki fundin og hann hefði því ekkert að gera þarna. Hann hafi því komið heim aftur um viku síðar. Kvaðst hann þá hafa talið að þessu væri lokið og að hann þyrfti ekki að fara þangað aftur. Ákærði kvaðst hafa fengið peninga frá Herbirni fyrir ferðinni. Hann kvaðst ekki muna hvað hún hafi kostað en hann hafi keypt miða fyrir son sinn fyrir ferðapunkta sem hann hafi sjálfur átt. Ákærði kvaðst hafa átt að fá ferðina og uppihald úti að launum. Herbjörn hafi lagt peninga inn á greiðslukort hans þegar hann hafi verið í Belgíu í fyrra skiptið vegna kostnaðar við ferðina, en hún hafi verið dýrari en reiknað hafi verið með. Ákærði kvað öll samskipti sín vegna ferðarinnar hafa verið við Herbjörn, hann hafi ekki átt nein samskipti við meðákærða Johan Hendrik vegna innflutnings á fíkniefnum, eins og ákært sé fyrir. Hann hafi einungis hitt þann mann tvisvar, einu sinni í hvorri ferð. Ákærði kvaðst ekkert hafa hugsað út í það hvort eitthvað væri einkennilegt við að þurfa að fara út til að kaupa bifreiðina. Hann kvaðst hafa átt að skoða hana og sjá hvort hann væri ekki í lagi. Kvaðst hann vera vélstjóri og bifvélavirki og hafa því þekkingu á bifreiðum. Ákærði kvað Herbjörn hafa komið til sín og tjáð sér að búið væri að finna réttu bifreiðina. Ákærði hafi þá spurt hvort þessu væri ekki aflýst þar sem faðir hans hafi verið í bænum að heimsækja hann. Hafi þá orðið einhver æsingur yfir því og hann hafi því skellt sér út daginn eftir. Þetta hafi einungis átt að taka tvo daga, en hafi reyndar tekið þrjá daga. Kvaðst ákærði hafa hitt sama manninn í Belgíu. Hann hafi farið og skrifað þar undir afsal fyrir bifreiðinni. Hafi hann þurft að fara og líta á bifreiðina, en vantað hafi upplýsingar um hvað hann væri mikið keyrður. Hann hafi séð bifreiðina í tvær mínútur en þeir hafi síðan farið til Hollands og skráð hana í skip hjá Eimskipum. Einhver maður hafi komið með honum sem eigi að vera klár í þessum efnum. Honum hafi verið tjáð að bifreiðin yrði flutt í skip af einhverjum flutningsaðila. Meðákærði Johan Hendrik hafi svo keyrt hann aftur á hótelið í Brussel og þeir hafi kvaðst þar. Ákærði kvað einu samskipti þeirra hafa snúist um kaup á bifreiðinni og ekkert verið rætt um fíkniefni. Honum hafi svo verið skutlað á hótel og hann hafi síðan flogið heim. Þegar hann hafi komið aftur heim hafi hann haft samband við Herbjörn og þeir spjallað saman. Hann kvað Herbjörn hafa farið undan í flæmingi þegar hann hafi spurt um það sem hann hafi heyrt úti, að það færi eitthvað með bifreiðinni. Maður hafi komið til hans á hótelið, kvöldið áður en hann hafi farið heim, og sagt að hann ætti að láta bifreiðina vera þegar heim væri komið því þeir ættu eitthvað í bifreiðinni. Ekki hafi verið um meðákærða Johan Hendrik að ræða. Hann hafi séð þennan mann með honum, en hann hafi ekki komið með á skrifstofu Eimskipa. Hann hafi ekki séð meðákærða Johan Hendrik aftur fyrr en fyrir dóminum. Ákærði kvaðst ekki hafa hugsað nánar um þetta þarna en hafa dottið í hug að það gætu verið húsgögn eða verkfæri eða eitthvað slíkt í bifreiðinni. Herbjörn hafi svo sagt sér að hugsanlega yrði smávegis af kannabisefnum með bifreiðinni. Ákærði kvaðst ekki hafa ætlað að leysa bifreiðina út en Herbjörn hafi þá sagst mundu redda henni. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað af því að það væru fíkniefni í bifreiðinni fyrr en hann talaði við Herbjörn eftir að hann kom heim. Hann hafi hins vegar verið farinn að gruna það á leiðinni heim en sagðist ekki mundu hafa tekið að sér að flytja bifreiðina heim hefði hann vitað að það væru fíkniefni í henni. Aðspurður kvað ákærði framburð sinn hjá lögreglu í apríl sl., um að Herbjörn hafi sagt honum áður en hann fór út að flytja ætti kannabisefni í bifreiðinni, vera rangan. Hann hafi verið nýbúinn að fá hjartaáfall í fangelsinu og haldið sig vera að deyja. Hann hafi farið í hjartaþræðingu og verið á spítala í fimm daga. Lögreglan hafi neitað að láta sig fá lyfin sín og sagt að kæmi hann sökinni á einhvern annan myndi sá hefna sín. Þetta hafi því skolast eitthvað til hjá honum. Þegar bifreiðin var komin til landsins kvaðst ákærði hafa leyst hana út úr tolli og keyrt hana heim. Kvaðst hann hafa gert það vegna hræðslu við að fá eitthvað verra fyrir ef hann gerði það ekki. Kvaðst hann ekki hafa komið bifreiðinni í gang aftur. Hann hafi ætlað að setja númerin á og svo hafi einhver átt að sækja hana en hann hafi ekki vitað hver hafi átt að gera það. Herbjörn hafi sótt lykilinn að bifreiðinni og þetta hafi allt verið í gegnum hann. Aðspurður um hvers vegna bifreiðin hafi verið skráð á son hans kvað ákærði Herbjörn hafa sagt honum að skrá hana á strákinn og hann myndi svo redda þessu. Kvaðst hann hafa skilið það svo að ef einhver mismunur yrði þar á milli myndi hann redda því. Herbjörn hafi boðið honum að eiga bifreiðina fyrir að leysa hana út úr tollinum. Kvaðst hann hafa látið sér detta í hug að láta son sinn fá að eiga bifreiðina til að greiða upp gamla skuld við hann. Ákærði kvaðst ekki hafa leitað til lögreglu þar sem hann væri skíthræddur í þessum heimi. Hann noti þessi efni ekki sjálfur en nokkuð hafi verið um þetta í fjölbýlishúsinu þar sem hann búi og hann hafi fyrr á árinu séð mikið af slagsmálum þar sem handrukkarar hafi komið. Ákærði kvað Herbjörn hafa sagt sér að hann hafi setið í fangelsi fyrir fíkniefnainnflutning. Þeir hafi rætt mikið saman en aðalumræðuefnið hafi verið að þeir hafi báðir lent í skilnaði. Aðspurður um framburð hans fyrir dómi 26. apríl sl., þar sem ákærði kvað Herbjörn hafa komið til sín og beðið sig um að flytja inn bifreið með kannabisefnum, kvað hann það vera rangt. Hann hafi sagt þetta þar sem hann hafi óttast Herbjörn og félaga hans. Kvað hann lögregluna hafa sagt að hún vissi að Herbjörn væri á bak við þetta og að ákærði ætti að passa sig á honum og þessum mönnum. Hann hafi því reynt að gera sem minnst úr hans hlut til að byrja með. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvernig efni hafi verið í bifreiðinni eða hversu mikið. Þegar borið var undir hann samtal við kunningja hans, Arnar, þar sem ákærði sagði 100 kíló vera undir bílnum, kvað ákærði það hafa verið grín. Samtalið hafi þróast þannig að það hafi verið algert bull. Hann hafi þó vitað á þessum tíma að einhver efni væru í bílnum. Hann kvaðst ekki hafa vitað hvar í bifreiðinni fíkniefnin voru falin. Aðspurður hvort hann þekkti meðákærða Ársæl kvaðst ákærði ekki þekkja hann og hafi séð hann í fyrsta skipti þegar hann mætti fyrir dóm vegna þessa máls. Ákærði kvaðst heldur ekki þekkja meðákærða Ólaf Ágúst og fyrst hafa séð hann í dómsalnum. Aðspurður á ný hvenær ákærði hafi fyrst vitað að það væru fíkniefni í bifreiðinni kvað þann það hafa verið á hótelinu kvöldið áður en hann hafi haldið heim. Maðurinn sem hafi komið til sín hafi sagt sér að það væru einhver efni í bifreiðinni en ekki hver þau væru. Ákærði Johan Hendrik skýrði frá því að hann hefði aðstoðað meðákærða Hörð Eyjólf við að fylla út eyðublöð vegna flutnings á bifreiðinni. Hann hafi ekið með hann frá Antwerpen í lítið þorp í nágrenninu til að hann sæi bifreiðina og vissi um hvaða bifreið væri að ræða. Þaðan hafi hann keyrt hana til flutningafyrirtækisins. Hann sagðist ekki hafa vitað nákvæmlega hvernig kaupin hafi gengið fyrir sig. Eigendurnir hafi verið búnir að setja þetta upp og sagt honum að vera á ákveðnu kaffihúsi á ákveðnum tíma ásamt meðákærða Herði Eyjólfi. Hann kvaðst ekki hafa farið með honum á neina bílasölu eða haft neitt að gera með kaup á bifreiðinni. Þegar þeir hafi komið á kaffihúsið hafi verið búið að skrifa undir einhverja pappíra sem hann hafi reiknað með að væru pappírar vegna kaupanna. Hann kvað þá meðákærða Hörð Eyjólf aldrei hafa talað neitt nákvæmlega um fíkniefni. Hann taldi þó að meðákærði hafi vitað að um fíkniefni væri að ræða, það hafi verið ljóst um hvað væri að ræða, þó það hafi ekki verið rætt berum orðum. Ákærði kvaðst hafa vitað að það ættu að fara fíkniefni með bifreiðinni. Hann kvaðst ekki hafa vitað um magnið en hafa vitað að það ættu að vera tvær tegundir, amfetamín og hass. Hann kvaðst ekki hafa átt efnið heldur hafi hann verið að vinna fyrir aðra útlendinga. Hann hafi vitað hverjir hafi verið eigendur fíkniefnanna en ekki hverjir hafi komið þeim fyrir í bifreiðinni. Hann kvaðst ekki geta sagt neitt frekar um það því það væri of hættulegt fyrir sig. Ákærði kvaðst hafa komið hingað til lands til að taka fíkniefnin úr bifreiðinni. Þá hefði verið óvissa um magnið sem sett hafi verið í bifreiðina og því hafi hann verið beðinn um að fylgjast með því hve mikið magn kæmi úr henni. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað nákvæmlega hver hafi átt að taka við efnunum hér á landi, hann hafi ekki vitað mikið um íslenska hlutann af málinu. Aðspurður um miða sem fannst með útreikningum á efnismagni og verði kvað hann þetta vera miða sem honum hafi verið afhentur í Belgíu og hann hafi átt að afhenda hann einhverjum á Íslandi. Hann kvaðst ekki hafa skrifað miðann sjálfur. Ákærði kvað meðákærða Ársæl hafa sótt sig út á flugvöll þegar hann hafi komið til landsins. Hann hafi beðið hann um það þar sem hann væri sá eini sem hann þekkti hérlendis. Hann hafi kynnst Ársæli í Hollandi árið 1997 og þeir hafi verið vinir síðan. Hann hafi ætlað að gista hjá honum. Hafi þeir byrjað á því að fara í Bláa lónið og síðan ekið um. Aðspurður hvort hann hafi rétt meðákærða Ársæli miða með símanúmeri eða öðrum upplýsingum kvað ákærði það rétt. Á miðanum hafi verið íslenskt símanúmer en hann hafi ekki vitað hjá hverjum það var. Honum hafi verið sagt eftir á hver hafi átt númerið. Um hafi verið að ræða Herbjörn Sigmarsson sem hann kvaðst ekki þekkja. Hann taldi meðákærða Ársæl hafa gert eitthvað við númerið, en taldi ekki að hann hefði hringt í það sjálfur. Kvaðst hann ekki vilja tjá sig meira um þennan miða því það væri hættulegt fyrir sig. Kvað ákærði þá meðákærða Ársæl hafa átt eitthvert stefnumót en hann hafi ekki alveg vitað hvað það hafi verið. Þeir hafi síðan farið að borða og hann fengið sér í glas. Á veitingastaðnum hafi þeir hitt meðákærða Ólaf Ágúst. Ákærði kvaðst einu sinni áður hafa hitt hann og þá í framhjáhlaupum nokkrum mánuðum áður. Kvaðst hann aðspurður ekki hafa óskað eftir komu hans og hann minntist þess ekki að hafa sagt meðákærða Ólafi Ágústi að það væru fíkniefni í bifreiðinni. Eftir að hafa borðað á veitingastaðnum kvaðst ákærði hafa beðið heima hjá meðákærða Ársæli í u.þ.b. hálftíma eða klukkutíma. Þeir hafi síðan ekið saman þangað sem BMW bifreiðin var staðsett. Hann kvaðst ekki hafa vitað hvar það var og vissi ekki heldur hver hefði sagt til um það. Þeir hafi reynt að kom bifreiðinni í gang en það hafi ekki tekist. Sjálfur hafi hann ekki verið með lykil að bifreiðinni. Þeir hafi dregið bifreiðina að iðnaðarsvæðinu og sett inn í húsnæðið. Aðspurður um hvers vegna meðákærðu Ársæll og Ólafur Ágúst hafi farið með honum að taka fíkniefnin úr bifreiðinni sagði hann rétt að spyrja þá. Hann kvaðst ekki vilja svara spurningum um annarra manna hlut að málinu heldur einungis hvað hann hafi sjálfur gert. Þegar inn í iðnaðarhúsnæðið kom kvaðst hann hafa tekið flöskur úr bensíntankinum. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa verið einn við það verk. Þeir hafi tekið aftursætið úr bifreiðinni til að komast að tankinum. Það hafi verið búið að sýna honum hvernig ætti að gera þetta. Kvaðst hann hafa talið að fíkniefni væru í flöskunum. Hann var ekki viss um hvort búið hafi verið að taka öll fíkniefnin úr bifreiðinni þegar lögreglan kom en allavega meirihlutann. Kvaðst ákærði ekki geta sagt til um hvað hafi átt að verða um efnin eftir að þau hefðu verið fjarlægð úr bifreiðinni þar sem það myndi leiða hann í vandræði. Þau hafi hins vegar ekki átt að liggja eftir í iðnaðarhúsnæðinu. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa vitað hvert meðákærði Ársæll hafi farið þegar hann fór um stund úr iðnaðarhúsnæðinu. Kvaðst ákærði hafa verið drukkinn og því ekki vita alveg hvernig atburðarásin var. Aðspurður hvort hann hafi staðið að skipulagningu eða fjármögnun innflutningsins sagði hann svo ekki vera og að hann hefði heldur ekki getað fjármagnað hann. Kvað hann hlutverk sitt hafa verið að aðstoða meðákærða Hörð Eyjólf við pappírsvinnu úti og að aðstoða við að koma efnunum úr bifreiðinni hér á landi. Kvaðst hann hafa skuldað nokkrum mönnum peninga og hafi þær skuldir átt að hverfa í staðinn fyrir framlag hans. Þegar ákærði var spurður sérstaklega um hvort meðákærði Ársæll hafi komið að kaupum, skipulagningu eða innflutningi fíkniefnanna kvaðst hann ekki telja það. Hann hafi klárlega ekki komið að skipulagningunni því um það hafi menn í Hollandi og Belgíu séð. Hann kvaðst ekki vita til þess að meðákærði Ársæll hafi haft nein samskipti við þá. Ákærði Ársæll kvaðst hafa haft iðnaðarhúsnæðið að Krókhálsi til umráða. Hafi það verið eina ástæðan fyrir því að hann hafi verið á staðnum þegar lögreglan kom. Bifreiðin hafi verið flutt þangað frá Austurbrún þar sem hún hafi verið biluð. Kvaðst hann ekki hafa vitað hver hafi verið með lykilinn en gruna að hann hafi verið í kveikjulásnum. Framburður hans hjá lögreglu, um að meðákærði Ólafur Ágúst hafi haft lykilinn, hafi einungis verið það sem hann hafi haldið. Ekki hafi tekist að koma bifreiðinni í gang og hann hafi því aðstoðað við að draga hana upp á Krókháls þar sem hafi staðið til að koma henni í samt lag fyrir eigandann. Þegar ákærði var spurður út í þann framburð hans hjá lögreglu að tilgangurinn með því að færa bifreiðina í iðnaðarhúsnæðið hafa verið sá að losa fíkniefnin úr honum kvaðst hann hafa sagt þetta þar sem hann hafi þá verið búinn að fá vitneskju um fíkniefnin. Hann hafi hins vegar ekki vitað af efnunum fyrr en hann hafi verið kominn þangað á staðinn. Hann hafi ekki farið til að losa nein fíkniefni heldur til að aðstoða við að koma bifreiðinni í gang. Hann kvaðst ekki hafa vitað hverjir hafi átt bifreiðina en boðist til að færa hana fyrir meðákærða Johan Hendrik. Hann kvaðst hafa kynnst honum er hann hafi búið í Rotterdam 1997 en ekki orðið var við að hann væri í neinum fíkniefnaviðskiptum. Þeir hafi hins vegar báðir neytt fíkniefna. Ákærði kvaðst hafa talið að meðákærði Johan Hendrik hafi komið hingað til lands til að heimsækja hann. Hafi meðákærði haft samband við hann tveimur dögum fyrr og sagst vera að koma í heimsókn. Hann hafi komið hingað áður og ákærði hafi einnig oft farið til hans. Þegar ákærði hafi farið að sækja hann á flugvöllinn hafi hann beðið um aðstoð við bifreið sem væri hérna. Kvað hann meðákærða Johan Hendrik hafa látið sig hafa miða með símanúmeri og jafnframt beðið hann að hringja í það númer. Kvaðst hann hafa leitað að númerinu í símanum sínum og séð að þetta væri númerið hjá Herbirni Sigmarssyni. Hann hafi hins vegar ekki hringt þar sem hann kærði sig ekki um að tala við Herbjörn, þekkja hann eða vera í kringum hann. Hann hafi því hringt í meðákærða Ólaf Ágúst, þar sem hann hafi vitað að þeir væru góðir vinir, og beðið hann um að aðstoða þá við bifreiðina. Þegar þeir hafi hist á veitingastaðnum hafi verið rætt um að þeir þyrftu að komast í bifreiðina og koma henni þaðan sem hún væri í húsnæðið sem hann hefði til umráða. Hafi það verið vegna þess að hún hafi verið biluð og átt hafi að lagfæra hana. Kvaðst ákærði ekki hafa vitað að það væru fíkniefni í bifreiðinni fyrr en hún hafi verið komin upp á Krókháls. Hann hafi farið úr húsnæðinu og þegar hann hafi komið til baka hafi verið brúsar úti á gólfi. Hafi hann séð að um fíkniefni af einhverju tagi væri að ræða, áfengi eða eitthvað slíkt. Hafi hinir tveir ákærðu sem þarna voru þá verið að tappa bensíni af bifreiðinni og hafi eitthvað bensín verið komið á gólfið. Hafi bifreiðin verið full af bensíni og hafi verið talað um að bensínstífla væri í bifreiðinni. Þar sem hann hafi haft umsjón með þessu húsnæði hafi hann ætlað að afstýra því að allt færi út um allt, enda hafi hann þurft að skila húsnæðinu í sama ásigkomulagi og þegar hann hafi tekið við því. Hann kvaðst því hafa farið út til að ná í bensíndælu auk þess sem hann hafi verið kominn í mikla vímu af bensíngufunni þarna inni og viljað forða sér. Hann hafi verið í burtu í u.þ.b. 15-20 mínútur. Aðspurður kvaðst ákærði hafa keypt svarta plastpoka í því skyni að tína saman rusl. Hann hafi ekki fengið dæluna en keypt pokana þar sem hann hafi minnt að þá hafi vantað. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa verið með í því að fjarlægja fíkniefni úr bifreiðinni. Aðspurður um hljóðupptökur af því þegar átt hafi verið við bifreiðina að Krókhálsi og hann heyrist telja og nefni töluna nítján kvað ákærði að þegar hann hafi komið aftur hafi flöskur legið á gólfinu. Hann hafi tekið þær upp og sett í poka. Hann hafi spurt meðákærða Johan Hendrik að því hvort eitthvað meira væri þarna. Kvaðst hann minna að hann hafi fengið svarið að það ættu að vera 19 flöskur. Kvaðst hann ekki hafa séð að það væri neitt ólöglegt í þeim miðað við hans reynslu af fíkniefnum. Aðspurður um það þegar meðákærði Ólafur Ágúst hafi sagt að hassið væri ónýtt kvaðst ákærði ekkert hafa vitað hvað hann hafi verið að tala um í þessu tilviki. Hann hafi ekki séð neitt hass. Kvaðst hann ekki kannast við að um rödd sína væri að ræða í öllum tilvikum þar sem skráð væri í málsskjölum að rödd hans væri á hljóðupptökunni. Ákærði kvaðst hafa talað íslensku, ensku og hollensku. Kvaðst hann hafa verið orðinn svo ruglaður að hann hafi allt eins getað talað frönsku. Kvaðst ákærði ekki vita hvernig efnin hafi komist úr bifreiðinni, hann hafi einungis hugsað um að koma þessu í burtu þar sem hann hafi ekki viljað hafa þetta í húsnæðinu. Hann hefði ekki tekið þátt í þessu hefði hann vitað af fíkniefnunum. Kvað ákærði skýrslur sínar hjá lögreglu um hlut meðákærða Ólafs Ágústs ekki vera réttar þar sem hann hafi verið að reyna að hlífa meðákærða Johan Hendrik. Hann hafi ekki haft neina vitneskju um að meðákærði Ólafur Ágúst tengdist þessum innflutningi á fíkniefnum. Hann hafi með þessum framburðum jafnframt verið að koma til móts við framburð meðákærða Ólafs Ágústs hjá lögreglu því hann hafi þá sagst hafa verið að aðstoða sig en enginn hafi þorað að nefna nafn Herbjörns. Ákærði kvað framburð sinn hjá lögreglu, um að hann hefði vitað af því að sendingin væri að koma, hafi heyrt tölur um magn og hann hafi unnið að því að fjarlægja efnin úr bifreiðinni, vera í stórum atriðum rangan. Hann hafi sagt þetta til að fría sjálfan sig. Hann hafi verið í mikilli taugaspennu og liðið mjög illa. Hann hafi því sagt margt á þessum tíma sem hann hafi ekki átt að segja. Ákærði, Ólafur Ágúst, greindi svo frá að meðákærði Ársæll hefði hringt í sig og beðið sig um aðstoð við að koma bifreið í gang. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hann hafi beðið sig um að hafa samband við einhvern annan. Aðspurður hvort hann minntist þess að hafa talað við Herbjörn Sigmarsson vegna þessa máls kvað hann svo ekki vera. Aðspurður kvaðst hann hafa heimsótt Herbjörn þetta sama kvöld en þeir væru vinir. Þegar hann og meðákærðu hafi farið að sækja bifreiðina kvaðst ákærði telja að lykillinn hefði verið í henni. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð meðákærða Johan Hendrik áður og ekki hafa vitað nein deili á honum. Kvaðst hann hafa verið undir stýri er bifreiðin var flutt að Krókhálsi. Er þangað var komið hafi þeir reynt að tappa bensíni af henni því meðákærð Johan Hendrik hafi talið að farið hefði á hann díselolía en ekki bensín. Tvö op hafi verið á bensíntanknum. Hafi fyrst verið reynt að dæla bensíni af úr öðru opinu og svo hinu. Hann hafi sett slöngu í opið en ekki séð nein fíkniefni þar eða í húsnæðinu. Mikið drasl hafi verið á staðnum eins og væri í geymsluhúsnæði. Það eina sem hann hafi gert var að tappa eldsneyti af bifreiðinni og hann verið að vinna að því þegar lögreglan kom á staðinn. Þegar borin var undir ákærða hljóðupptaka úr iðnaðarhúsnæðinu þar sem lögregla ætlar að hann spyrji hvað þær eigi að vera margar og meðákærði Ársæll svari að það vanti 19 flöskur kvaðst ákærði ekki geta komið því fyrir sig um hvað þarna hafi verið rætt. Hann hafi ekki séð neinar flöskur. Aðspurður um tölur sem þeir hafi heyrst nefna sagðist ákærði hafa verið í bensínvímu og þegar meðákærði Ársæll hafi sagt 16 hafi hann bara sagt 18. Ef hann hefði verið að telja eitthvað í raun hefði hann örugglega sagt 17. Þessar tölur væru ekki í röð og hann vissi ekkert um hvað væri verið að tala. Spurður út í orð sín, að hassið væri ónýtt og það þýddi ekkert að svekkja sig á því helvíti, kvaðst hann ekki halda að hann væri þarna að tala um hass heldur hafi hann líklega verið að tala um plastið sem hafi verið undir sætinu og að bensín hafi lekið á það eða gúmmímottuna. Kvaðst hann ekki þekkja raddir á umræddri upptöku. Upptakan væri óskiljanleg og efnið samhengislaust. Kvaðst ákærða aldrei hafa grunað að þarna væri um fíkniefni að ræða. Vitnið, Herbjörn Sigmarsson, kvaðst hafa búið að Austurbrún 2 í sama húsi og ákærði Hörður Eyjólfur. Kvaðst hann hafa kynnst ákærða sem nágranna í fjölbýlishúsinu. Hann hafi stundum komið í kaffi til hans. Misjafnt hafi verið hversu mikil samskipti hafi verið þeirra á milli. Sagðist vitnið í eitt eða tvö skipti hafa lánað ákærða Herði Eyjólfi peninga, kannski 5.000 krónur, en hann hafi alltaf fengið greitt til baka. Aðspurður hvort hann hafi beðið ákærða Hörð Eyjólf um að fara til Belgíu og kaupa bifreið fyrir vin hans kvað vitnið svo ekki vera. Peningar sem hann hafi sent honum á meðan hann hafi verið í Belgíu hafi verið greiðsla á skuld frá því nokkrum mánuðum áður en ákærði Hörður Eyjólfur hafi lánað sér pening. Hann hafi hringt í sig frá Belgíu og dauðvantað peninga. Hann hafi því lagt inn á hann samkvæmt hans beiðni. Kvaðst vitnið hafa vitað að ákærði Hörður Eyjólfur hafi verið að fara eitthvað út en hann vissi ekkert meira um það. Aðspurður hvort hann hafi orðið var við bifreiðina sagðist hann hafa séð hana á bílastæðinu við húsið. Ákærði Hörður Eyjólfur hafi sýnt sér bifreiðina og sagst hafa keypt hana. Vitnið kvaðst ekki kannast við að hafa fengið lykil að bifreiðinni. Vitnið kvað ákærða Ólaf Ágúst vera vin sinn. Aðspurður um heimsókn Ólafs Ágústs hinn 13. apríl sagðist hann muna að hann hafi komið ásamt dóttur sinni en ekki hversu lengi hann stoppaði. Sagðist hann ekki muna eftir neinu sérstöku erindi, sjálfsagt hafi verið um eitthvert vinaspjall að ræða. Aðspurður hvort bifreiðin hafi komið til umræðu kvaðst vitnið vera viss um að svo hafi ekki verið. Vitnið, Ásgeir Karlsson lögreglumaður, vann að rannsókn málsins. Aðspurður um hvernig lögreglan hafi litið á samvinnu ákærðu kvað hann lögregluna hafa haft þá tilfinningu að ákærði Hörður Eyjólfur væri ekki höfuðpaur í málinu. Hafi þeir frekar álitið hann smápeð sem væri oft notað í svona málum. Vitnið Jakob Kristinsson, dósent hjá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerðir vegna fíkniefnanna. Taldi hann kannabissýnið hafa verið töluvert sterkt og óblandað. Meðaltal kannabissýna á árinu 2005 hafi verið um 50 mg/g. Mjög sjaldgæft væri að sjá efni yfir 200 mg/g. Amfetamínið hafi verið aðeins sterkara en í meðalsýni sem hafi verið rannsökuð á árinu 2005, en ekkert á við það sterkasta sem hann hafi séð. V. Niðurstaða. 2. og 3. liður ákæru. Ákærði Ólafur Ágúst hefur skýlaust játað háttsemi þá sem honum er gefin að sök í þessum ákæruliðum. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Refsiákvörðun, upptaka o.fl. Við ákvörðun refsingar ber meðal annars að horfa til hættueiginleika efnanna, magns þeirra og styrkleika. Er hér um að ræða verulegt magn af amfetamíni og kannabis sem ætlað var til söludreifingar hér á landi og enginn vafi leikur á að eru mjög skaðleg heilsu manna. Magn þetta, yfir 15,2 kg af amfetamíni og yfir 10,2 kg af kannabis, á sér fá fordæmi í slíkum málum hérlendis. Þá má ráða af matsgerðum Jakobs Kristinssonar dósents og framburði hans fyrir dómi að styrkleiki amfetamínsins hafi verið ríflega í meðallagi en kannabisefnið hafi verið töluvert sterkt. Horfir þetta til sérstakrar refsiþyngingar. Ákærði Hörður Eyjólfur hefur ekki áður sætt refsingu sem áhrif hefur á ákvörðun refsingar hans í máli þessu. Enda þótt ekkert hafi komið fram um að hann hafi skipulagt verknaðinn kom hann ásamt Johan Hendrik að innflutningi efnanna. Þykir refsing hans að því virtu sem hér hefur verkið rakið, og með vísan til 1. og 3. tl. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin fangelsi í 6 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Ákærði Johan Hendrik, sem er hollenskur ríkisborgari, hefur ekki áður sætt refsingu hérlendis og ekki liggur neitt heldur fyrir um að hann hafi hlotið refsingu í heimalandi sínu eða annars staðar. Enda þótt ekkert hafi komið fram um að hann hafi skipulagt verknaðinn kom hann ásamt Herði Eyjólfi að innflutningi efnanna og vörslum þeirra í framhaldi. Ákærði játaði aðild sína að innflutningnum þegar hann var yfirheyrður af lögreglu þriðja sinni og staðfesti játningu sína fyrir dómi. Hann hefur þó forðast að upplýsa um hlut annarra sem að málinu komu og gefið þá skýringu að hann óttaðist að það kynni að stofna honum eða fjölskyldu hans í hættu. Verður því í nokkru tekið tillit til játningar ákærða. Þykir refsing hans að því virtu sem hér hefur verið rakið og með vísan til 1. og 3. tl. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í 6 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist sem hann hefur sætt frá 14. apríl 2006. Ákærði Ársæll hefur ekki áður sætt refsingu sem áhrif hefur við ákvörðun refsingar hans í máli þessu. Hann hefur vegna 1. liðs ákæru, ásamt meðákærðu Ólafi Ágústi og Johan Hendrik, verið fundinn sekur um að taka í sína vörslu tilgreinda BMW bifreið í þeirri trú að í henni væru fíkniefni sem vafalaust voru ætluð til söludreifingar í ágóðaskyni. Liggur ekkert fyrir um að ákærði hafi komið að skipulagningu verknaðarins. Samkvæmt því, og með vísan til 1. og 3. tl. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst sl. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði var ákærði Ólafur Ágúst hinn 27. júní 2000 dæmdur í 9 ára fangelsi fyrir brot á 173. gr. a almennra hegningarlaga. Síðan þá hefur hann í þrígang gerst sekur um umferðarlagabrot sem ekki skipta máli við ákvörðun refsingar hans. Ákærða var veitt reynslulausn 16. febrúar 2004 í þrjú ár á 1620 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar samkvæmt framangreindum dómi. Hefur ákærði með brotum sínum nú rofið skilorð þeirrar reynslulausnar, sbr. 1. mgr. 42. gr. almennra hegningarlaga. Í samræmi við 60. gr. sömu laga verður ákærða því nú gerð refsing í einu lagi með hliðsjón af hinni óloknu refsivist. Hann hefur vegna 1. liðs ákæru, ásamt meðákærðu Ársæli og Johan Hendrik, verið fundinn sekur um að taka í sína vörslu tilgreinda bifreið í þeirri trú að í henni væru fíkniefni sem vafalaust voru ætluð til söludreifingar í ágóðaskyni. Liggur ekkert fyrir um að ákærði hafi komið að skipulagningu verknaðarins. Þá hefur ákærði játað sakir samkvæmt liðum 2 og 3 í ákæru. Að því virtu sem hér hefur verið rakið og með vísan til 1. og 3. tl. og einnig 2. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 8 ½ ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Upptæk eru gerð 15.234,13 g af amfetamíni, 10.481,63 g af kannabis og 1,49 g af kókaíni, sbr. 1. og 2. lið ákæru, með vísan til þeirra lagaákvæða sem tilgreind eru í ákæru. Ákærði Ólafur Ágúst hefur fallist á upptöku á fartölvu af gerðinni Sony, sbr. 3. lið ákæru, og er hún gerð upptæk með vísan til þeirra lagaákvæða sem tilgreind eru í ákæru. Ákærði Hörður Eyjólfur mótmælir því hins vegar að hnúajárn og tveir rýtingar, sem lögregla lagði hald á við leit á heimili hans hinn 14. apríl 2006, verði gerð upptæk. Þar eð varsla slíkra vopna fer í bága við ákvæði 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998 ber með vísan til 1. mgr. 37. gr. þeirra laga að fallast á kröfu ákæruvalds um að þau verði gerð upptæk. Ákærði Ársæll hefur samþykkt upptöku rafstuðbyssu sem fannst við leit lögreglu á heimili hans hinn 14. apríl 2006. Samkvæmt því, og með vísan til 1. mgr. 37. gr., sbr. 2. mgr. 30. gr., er fallist á þá kröfu ákæruvalds. Hafþór Harðarson, skráður eigandi bifreiðarinnar OG-093, hefur fallist á kröfu ákæruvalds um að honum verði gert að sæta upptöku á bifreiðinni og verður því fallist á þá kröfu með vísan til 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997. Um sakarkostnað, málsvarnarlaun og réttargæsluþóknun fer svo sem í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til tímaskýrslna verjenda og virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Kolbrúnu Sævarsdóttur saksóknara. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Hörður Eyjólfur Hilmarsson, sæti fangelsi í 6 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Ákærði, Johan Hendrik Engelsman, sæti fangelsi í 6 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist sem hann hefur sætt frá 14. apríl 2006. Ákærði, Ársæll Snorrason, sæti fangelsi í 4 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Ákærði, Ólafur Ágúst Hraundal Ægisson, sæti fangelsi í 8 ½ ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. apríl til 30. ágúst 2006. Upptæk eru gerð 15.234,13 g af amfetamíni, 10.481,63 g af kannabis og 1,49 g af kókaíni. Einnig er gerð upptæk bifreiðin OG-093, fartölva af gerðinni Sony, hnúajárn, tveir rýtingar og rafstuðbyssa. Ákærði, Hörður Eyjólfur, greiði 1.546.390 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 498.000 krónur. Ákærði, Johan Hendrik, greiði 1.330.656 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Ákærði, Ársæll, greiði 1.322.511 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 969.180 krónur. Ákærði, Ólafur Ágúst Hraundal, greiði 1.165.500 króna réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns. Annan sakarkostnað, 448.024 krónur, greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 454/2016
Kærumál Aðför Innsetningargerð
Fallist var á kröfu L hf. um að tiltekin bifreið yrði tekin úr vörslum G og fengin honum með beinni aðfarargerð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um innsetningu í umráð bifreiðarinnar HB A37. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.IEins og greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til kaupleigusamnings sem G. Árnason ehf. sem leigutaki og SP-Fjármögnun hf. sem leigusali gerðu 26. nóvember 2007 um fyrrnefnda bifreið. Ágreiningslaust er að aðilar máls þessa hafa tekið við þeim samningi og samkvæmt útprentun úr ökutækjaskrá er bifreiðin skráð á nafn sóknaraðila en varnaraðili skráður umráðamaður hennar. Í samningnum var meðal annars mælt fyrir um að fjárhæð greiðslna leigutaka yrði háð breytingum á gengi tveggja erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Umsamdir gjalddagar voru mánaðarlegir. Breytingar voru gerðar á bílasamningnum 21. október 2008, 23. febrúar 2009 og 12. janúar 2010.Sóknaraðili endurreiknaði stöðu samningsins með tilliti til þess að ákvæði hans um gengistryggingu hafi verið andstæð lögum og tilkynnti varnaraðila það með bréfi 3. júní 2014 og krafði hann um greiðslu ógreiddra vaxta innan 21 dags frá dagsetningu bréfsins.Sóknaraðili rifti samningi aðila með yfirlýsingu 12. febrúar 2015 vegna vanefnda og krafðist afhendingar á bifreiðinni. Þá skoraði hann á varnaraðila að greiða gjaldfelldan höfuðstól að fjárhæð 3.771.098 krónur auk vaxta og kostnaðar eða semja um skuldina innan tíu daga. Kom fram í yfirlýsingunni að greiðslur samkvæmt samningnum væru í vanskilum frá 1. ágúst 2014. Yfirlýsingin um riftun og greiðsluáskorun var birt af stefnuvotti á lögheimili varnaraðila 23. febrúar 2015 og degi síðar sendi varnaraðili sóknaraðila bréf þar sem hann mótmælti kröfum þess síðarnefnda.IIVarnaraðili hefur ekki mótmælt því að hann standi í skuld við sóknaraðila vegna samningsins og að vanskilin hafi varað frá 1. ágúst 2014, heldur telur hann að útreikningur kröfunnar sé rangur án þess að tilgreina að hvaða leyti. Hefur varnaraðili borið því við að hann hafi fengið nafngreindan lögmann til að reikna út eftirstöðvar skuldarinnar og sé mikill munur á þeim útreikningi og endurútreikningi sóknaraðila. Þar sem forsendur útreiknings kröfunnar séu rangar hafi hann ekki getað staðið skil á henni. Tilvísaður útreikningur lögmannsins liggur ekki fyrir í málinu en varnaraðili fór þess á leit í desember 2015 að dómkvaddur yrði maður „í því skyni að leysa úr ágreiningi aðila sem risinn er varðandi fyrrgreindan endurútreikning sóknaraðila á ólögmætu gengistryggðu láni.“ Fór dómkvaðning fram 27. maí 2016 en matsgerð liggur ekki fyrir.Samkvæmt 1. tölulið 14. grein samnings aðila segir að sóknaraðila sé heimilt að rifta samningnum ef varnaraðili innir ekki af hendi tilskildar greiðslur samkvæmt honum á umsömdum gjalddögum og vanskil hafa varað í 45 daga. Þá segir í 1. mgr. 15. greinar hans að sé samningnum sagt upp eða honum rift skuli bifreiðinni skilað á þann stað sem sóknaraðili tiltaki. Eins og rakið hefur verið bera gögn málsins með sér að vanskil hafi varað frá gjalddaga lánsins 1. ágúst 2014 og augljóst að sóknaraðili byggði riftun og kröfu sína um afhendingu bifreiðarinnar á framangreindum ákvæðum samningsins.Án tillits til þess hvort áðurnefndur útreikningur varnaraðila 3. júní 2014 hafi verið í samræmi við lög og dómaframkvæmd er ljóst að varnaraðili stóð í skuld við sóknaraðila þegar sá síðarnefndi rifti samningi þeirra og var riftunin því lögmæt og ljóst á hverju hún byggðist. Þá verður ekki fallist á að málatilbúnaður sóknaraðila hafi verið til þess fallinn að takmarka möguleika varnaraðila á að halda upp vörnum í málinu. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að umbeðin aðfarargerð nái fram að ganga.Eftir þessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Sóknaraðila, Landsbankanum hf., er heimilt með beinni aðfarargerð að fá bifreiðina HB A37, tekna úr umráðum varnaraðila, Gunnars Árnasonar.Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2016. Mál þetta hófst með innsetningarbeiðni sem barst dóminum 19. október 2015. Sóknaraðili er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Varnaraðili er Gunnar Árnason, Brekkugötu 14, Hafnarfirði. Sóknaraðili hafði áður krafist innsetningar vegna sama máls þann 13. mars 2015. Það mál var fellt niður vegna útivistar sóknar­aðila 16. október 2015. Sóknaraðili krefst úrskurðar um að honum verði með aðfarargerð veitt umráð bifreiðarinnar HB A37, Land Rover Discovery 3. Sóknaraðili krefst einnig máls­kostnaðar. Varnaraðili krefst þess að beiðni sóknaraðila verði hafnað og að hann verði sýknaður af öllum kröfum sóknaraðila. Varnaraðili krefst einnig málskostnaðar. SP fjármögnun sem leigusali og G. Árnason ehf. sem leigutaki gerðu með sér samning um kaupleigu greindrar bifreiðar þann 26. nóvember 2007. Varnaraðili tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á efndum leigutaka samkvæmt samningnum. Síðar tók sóknaraðili yfir allar eignir SP fjármögnunar 1. janúar 2011. Samningsverð var 5.295.306 krónur. Leigutími var frá 1. janúar 2008 til 1. desember 2014. Mánaðarleg leigugreiðsla var 73.832 krónur, gengistryggð miðað við gengi tveggja gjaldmiðla. Samið var um skuldbreytingu þann 21. október 2008 og síðan um aðilaskipti, þann 30. desember 2008, þannig að varnaraðili varð leigutaki í stað G. Árnasonar ehf. Samið var um skilmálabreytingu þann 23. febrúar 2009 og loks var samið um skuld­breytingu þann 12. janúar 2010. Sóknaraðili lét endurreikna skuld varnaraðila. Tilkynnti hann varnaraðila niðurstöður sínar með bréfi dags. 3. júní 2014. Í bréfinu segir að vegna dóma Hæsta­réttar í málum nr. 600/2011, 464/2012 og 50/2013 hafi sóknaraðili þurft að endur­reikna lánið öðru sinni. Segir að staða lánsins eftir leiðréttingu sé 3.984.989 krónur. Sóknaraðili rifti samningi aðila með yfirlýsingu dags. 12. júlí 2015. Í riftunar­yfirlýsingu er öll skuld varnaraðila sögð hafa verið gjaldfelld og að höfuðstóll hennar nemi 3.771.098 krónum. Sagt er að samningnum sé rift vegna verulegra vanefnda, án frekari útskýringa. Í beiðni er sömuleiðis vísað til vanefnda varnaraðila án útskýringa. Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili byggir á því að hann sé eigandi umræddrar bifreiðar. Varnaraðili hafi haft hann á leigu, en vanefnt skyldur sínar svo að samningnum hafi verið rift. Því eigi hann ekki lengur rétt á að hafa vörslur bifreiðarinnar. Sóknaraðili segir rétt sinn svo skýran að aðför sé heimil samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Málsástæður og lagarök varnaraðila Varnaraðili segir að skilyrðum laga nr. 90/1989 og nr. 91/1991 sé ekki full­nægt. Hann kveðst mótmæla málatilbúnaði sóknaraðila sem röngum og ósönnuðum. Varnaraðili vísar til þess að hann hafi þann 10. desember 2015 krafist þess fyrir dómi að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta endurútreikning sóknaraðila á skuld samkvæmt samningnum. Varnaraðili byggir á því að útreikningur sóknaraðila á skuldinni sé rangur í veigamiklum atriðum. Fjárhæð kröfunnar sé röng og órökstudd. Ekki sé fullnægt skilyrðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili kveðst hafa látið óháðan aðila reikna skuldina og sé mikill munur á hans niðurstöðu og því sem sóknaraðili haldi fram. Mótmælir hann sérstaklega að sóknaraðili geti alls ekki um innborganir á höfuðstól skuldarinnar á árunum 2014 og 2015. Varnaraðili segir að sér sé gert ókleift að standa skil á skuldinni þar sem for­sendur útreikninga sóknaraðila séu rangar í veigamiklum atriðum. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi ekki framkvæmt endurútreikning í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggingar fjárskuldbindinga í íslenskum krónum. Skuldin hafi ekki verið endurreiknuð af matsmönnum sam­kvæmt lögum nr. 91/1991. Varnaraðili mótmælir því að riftun sóknaraðila hafi verið heimil. Segir hann hana ranga og órökstudda. Vísar hann til 14. gr. samnings aðila og almennra reglna kröfuréttar. Loks byggir varnaraðili á því að fjárkrafa sóknaraðila sé fyrnd samkvæmt lögum nr. 150/2007 og almennum reglum kröfuréttar. Niðurstaða Aðilar málsins hafa gerst aðilar að samningi um kaupleigu bifreiðar, sem aðrir gerðu með sér á árinu 2007. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi rift samningnum vegna verulegra vanefnda varnaraðila. Varnaraðili eigi ekki rétt á að hafa bifreiðina lengur í sínum vörslum. Sóknaraðili segir í beiðni sinni að skuld varnaraðila nemi 4.842.362 krónum. Er þar miðað við höfuðstól og áfallna vexti og kostnað þann 19. október 2015, þegar beiðnin var rituð. Sóknaraðili rifti samningnum með yfirlýsingu með heitinu Riftun samnings og greiðsluáskorun, sem var birt varnaraðila þann 23. febrúar 2015. Þar segir að samningnum sé „rift vegna verulegra vanefnda“. Skuldin er þar sögð nema að höfuðstól 3.771.098 krónum, en hann hafi verið gjaldfelldur. Ekki kemur fram hvenær skuldin var gjaldfelld og samkvæmt hvaða heimild. Þá er ekki ljóst á hvaða vanefndum varnaraðila sóknaraðili vill byggja. Ekki kemur fram í gögnum málsins hvort varnaraðili hafi ekki staðið í skilum með greiðslu leigu­gjaldsins, eða hvort sóknaraðili hafi vanefnt skyldur sínar á annan hátt. Þess er að gæta að í 14. gr. samningsskilmála sóknaraðila eru vanefndatilvik talin í sex tölu­liðum. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 16. gr. skilmálanna nemur sú skuld sem hann krefur varnaraðila um þeim leigugreiðslum sem ekki höfðu verið inntar af hendi þegar samningnum var rift, auk leigugreiðslna allt til loka leigutíma. Ekki er unnt að sjá af gögnum málsins hvernig þessi skuld skiptist, eða hvort einhver hluti hennar hafi verið í vanskilum þegar samningnum var rift. Gera hefði þurft skýra grein fyrir þessu í aðfararbeiðni. Mótbárur varnaraðila við riftunarmálsástæðu sóknaraðila eru að sönnu óskýrar, en mótmæli eru höfð uppi. Þar sem ekki segir neitt í beiðni um hvernig varnaraðili á að hafa vanefnt skyldur sínar, er útilokað að haldið verði uppi eðlilegum vörnum. Málið er vanreifað af hálfu sóknaraðila og verður að hafna beiðni hans um aðför, án þess að leyst verði úr öðrum ágreiningi aðila. Varnaraðili krefst þess sérstaklega að verða sýknaður af kröfum sóknaraðila. Sú krafa kemst ekki að í þessu máli þar sem einungis er leyst úr því hvort aðför sé heimil, en ekki fjallað endanlega um réttmæti fjárkröfu sóknaraðila. Eftir þessum úrslitum verður að gera sóknaraðila að greiða varnaraðila 175.000 krónur í málskostnað. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Beiðni sóknaraðila, Landsbankans hf., um innsetningu í umráð bifreiðarinnar HB A37 er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Gunnari Árnasyni, 175.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 17/2019
Einkahlutafélag Hluthafasamkomulag Túlkun samnings Tómlæti
Þ ehf. höfðaði mál á hendur L ehf. og krafðist greiðslu að fjárhæð 49.652.855 krónur fyrir eigin vinnu og útlagðan kostnað við verk sem fólst í undirbúningi fyrir verklegar framkvæmdir á lóð að Hlíðarenda 1-7 sem L ehf. hafði lóðar- og byggingarrétt yfir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt hluthafasamkomulagi sem gert var samhliða kaupum A ehf., systurfélags Þ ehf., á öllu hlutafé í L ehf. hefði verið áskilið að samþykki beggja stjórnarmanna í L ehf. þyrfti til svo kostnaður yrði felldur á félagið. Af því sem fram hefði komið í málinu yrði ekki ráðið að Þ ehf. hefði aflað samþykkis L ehf. fyrir umræddum kostnaði. Talið var að ekki skipti máli þótt L ehf. hefði verið ljóst að Þ ehf. stofnaði til kostnaðar vegna framkvæmdanna og ekki var fallist á að á þeim grunni hefði komist á munnlegur samningur um þá verkþætti sem ráðist var í. Þá var hvorki fallist á að L ehf. hefði með tómlæti sínu samþykkt tiltekinn reikning né að krafa Þ ehf. gæti náð fram að ganga á öðrum grunni. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu L ehf.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldssonog Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2019. Hann krefst þess að stefndi greiðisér 49.652.855 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. janúar 2016til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndikrefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð, niðurstaða hinsáfrýjaða dóms um málskostnað staðfest og honum dæmdur málskostnaður fyrirHæstarétti.I Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu fyrir eigin vinnu ogútlagðan kostnað við verk sem fólst í undirbúningi fyrir verklegar framkvæmdirá lóð sem stefndi hafði lóðar- og byggingarrétt yfir. Stefndi andmælir kröfumáfrýjanda og telur að engar slíkar kröfur hafi stofnast á hendur sér. Mál þettahöfðaði áfrýjandi 16. janúar 2017. Stefndi var sýknaður af kröfum áfrýjanda í héraðiog var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar.IITildrög málsins verða rakin til þess að á svokölluðumHlíðarendareit í Reykjavík, þar sem Knattspyrnufélagið Valur hefur um langahríð verið með starfsemi sína, var skipulögð byggð með íbúðar- ogatvinnuhúsnæði. Innan þessa svæðis er lóðin Hlíðarendi 1 til 7, en stærð hennarer 6.677 fermetrar. Á henni mun hafa verið skipulögð byggð fyrir byggingar áþremur til fimm hæðum á tveggja hæða bílakjallara með 135 íbúðum ogatvinnuhúsnæði.Meðsamningi 21. ágúst 2015 tók Linnet ehf. að sér hlutverk byggingarstjóra við aðreisa byggingarnar með tilteknum starfsmanni áfrýjanda sem umsjónarmanni. Þaðfélag var systurfélag áfrýjanda og Arcusar ehf., sem síðar kemur við sögu, enöll þessi félög munu hafa verið í eigu og undir stjórn Þorvaldar Gissurarsonarhúsasmíðameistara. Í samningi þessum var áfrýjandi tilgreindur sem verktaki viðframkvæmdirnar. Meðsamningi 21. september 2015 seldi Hlíðarfótur ehf. leigulóðar- ogbyggingarréttindi að Hlíðarenda 1 til 7 til stefnda. Á þeim tíma var þinglýstureigandi þeirra réttinda Valsmenn hf. en gert var ráð fyrir að það félag myndiafsala þeim beint til stefnda. Kaupverðið lóðarinnar var 1.100.000.000 krónursem greiða átti með 880.000.000 krónum við undirritun samningsins með bankalánisem kaupandi hafði tekið, en seljandi veitti lán fyrir eftirstöðvunum aðfjárhæð 220.000.000 krónur. Sama dag var undirritaður lánssamningur fyrir þeimhluta kaupverðsins, en lánið átti kaupandi að greiða seljanda í einu lagi 1.september 2016. Þessi skuld var gerð upp með því að seljandi skráði sig fyrir nýjuhlutafé í kaupanda.Meðtveimur samningum 23. september 2015 keypti Arcus ehf. allt hlutafé í stefndaaf Hlíðarfæti ehf. Annar samningurinn var um 22.050.000 hluti eða 10% afhlutafé í félaginu og nam söluverðið 22.050.000 krónum sem greiða átti viðundirritun samningsins. Hinn samningurinn tók til 198.450.000 hluta eða 90% afhlutafénu, en þá hluti átti að afhenda og greiða fyrir að sjö mánuðum liðnumfrá því samningurinn var gerður.Í báðumsamningunum um kaupin á hlutunum í stefnda sagði að fyrirhugað væri að félagiðyrði samstarfsvettvangur kaupanda og seljanda um uppbyggingu og framkvæmdir aðHlíðarenda 1 til 7 samkvæmt gildandi deiliskipulagi. Einnig kom fram ísamningunum að eina eign stefnda væru leigulóðar- og byggingarréttindi á þvílandi. Þá var tekið fram að seljandi hefði framselt til stefnda réttindi aðallri hönnunar- og skipulagsvinnu sem þegar hefði farið fram á vegum seljanda.Í samningnum um kaup á 10% hlut í stefnda var einnig tiltekið að byggingarnefndarteikningarfrá ALARK arkitektum ehf. lægju fyrir og var það fyrirtæki sagt hafa byrjaðvinnu við verkteikningar. Þar kom einnig fram að kaupandi og seljandi mynduleitast við með sameiginlegu eignarhaldi sínu á stefnda að semja við sömuarkitekta um frekari hönnun. Ísamningnum um kaup á 90% hlut í stefnda sagði að efndatími væri ákveðinn aðliðnum sjö mánuðum frá því samningurinn var gerður vegna þess ágreinings semrisið hefði um framkvæmdir á Hlíðarendareitnum vegna nálægðar hans viðReykjavíkurflugvöll og helgunarsvæði norðaustur suðvestur flugbrautarvallarins. Þar sem ekki væri útilokað að Reykjavíkurborg eða ríkið gætu tafiðeða hindrað framkvæmdir á svæðinu hefði kaupandi rétt til eftir nánari ákvæðumí samningnum að að falla bótalaust frá kaupunum allt fram að efndatíma 23.apríl 2016. Þó var tekið fram að þessi heimild kaupanda kæmi ekki í veg fyrir aðsamstarf um uppbyggingu og framkvæmdir að Hlíðarenda 1 til 7 gætu hafist. Í þvísambandi sagði að kaupandi hefði þegar keypt 10% hlut í stefnda og stæði viljiseljanda og kaupanda til þess, í gegnum sameiginlegt eignarhald sitt á stefnda,að starfa saman að uppbyggingu og framkvæmdum að minnsta kosti þar til fyrirlægi hvort kaupandi myndi nýta sér rétt sinn til að falla frá kaupunum.Samhliðaþessum kaupsamningum um hlutina í stefnda gerðu Arcus ehf. og Hlíðarfótur ehf.með sér samning sama dag eða 23. september 2015 um kaup- og sölurétt á 10%hlutnum sem fyrrnefnda félagið hafði keypt og fengið afhentan. Þessi réttur varbundinn því skilyrði að kaupin á 90% af hlutunum í stefnda hefðu ekki gengiðeftir og Arcus ehf. nýtt sér einhliða rétt sinn til að falla frá þeim. Tekiðvar fram að fyrir Hlíðarfót ehf. fæli sölurétturinn í sér skuldbindingu til aðkaupa hlutinn og fyrir Arcus ehf. að selja hann á innlausnartímabili til 31.maí 2016 gegn greiðslu innlausnarverðs sem nam 22.050.000 krónum.Til aðleggja frekari grunn að samstarfinu gerðu Arcus ehf., Hlíðarfótur ehf. ogstefndi með sér hluthafasamkomulag 23. september 2015. Þar var tekið fram, einsog í fyrrgreindum kaupsamningum um hlutina í stefnda, að tilgangurinn væri aðfélagið yrði samstarfsvettvangur um uppbyggingu og framkvæmdir á lóðinniHlíðarendi 1 til 7. Um stjórnskipulag stefnda sagði að stjórn félagsins skyldiskipuð tveimur mönnum og væru aðilar sammála um að Hlíðarfótur ehf. skyldiskipa annan þeirra en Arcus ehf. hinn og yrði sá síðarnefndi formaður stjórnar.Tekið var fram að allar ákvarðanir sem tengdust rekstri og starfsemi félagsinsskyldu teknar samhljóða af báðum stjórnarmönnum þess og ef ekki næðist samstaðaá milli þeirra við afgreiðslu mála skyldi hvorum um sig heimilt að krefjastþess að málinu yrði vísað til ákvörðunar hluthafafundar. Þá sagði að aðilarværu sammála um að þær framkvæmdir sem stefndi kynni að ráðast í skyldu íupphafi vera fjármagnaðar með lánveitingu frá Arcusi ehf. Í því skyni skyldiþað félag veita stefnda ádráttarlán allt að 250.000.000 krónur sem heimilt væriað draga á eftir þörfum frá undirritun samkomulagsins til 31. mars 2016.Ádráttarlánið átti að vera á gjalddaga 1. júní sama ár og fyrir því átti gefaút tryggingarbréf að fjárhæð 285.000.000 krónur með 2. veðrétti í lóðinniHlíðarendi 1 til 7. Samkomulaginu var markaður gildistími þar til allt hlutaféfélagsins yrði komið á hendi eins hluthafa eða aðilar yrðu ásáttir um að fellaþað úr gildi. Þegar samkomulag þetta var gert var eini stjórnarmaður stefndaBrynjar Harðarson, en hann mun jafnframt hafa verið í fyrirsvari fyrirHlíðarfót ehf.2Takmarkað byggingarleyfi fyrir jarðvinnu og aðstöðusköpun álóðinni Hlíðarendi 1 til 7 var gefið út af byggingarfulltrúa Reykjavíkurborgar23. september 2015. Í leyfinu kom fram að Linnet ehf. væri byggingarstjóri ogÞorvaldur Gissurarson húsasmíðameistari.Meðalmálsgagna er óundirritaður verksamningur, sem dagsettur er 1. október 2015,milli áfrýjanda og stefnda. Þar segir að áfrýjandi taki að sér semstýriverktaki allar verklegar framkvæmdir fyrir stefnda við nýbyggingar á lóðstefnda að Hlíðarenda 1 til 7. Nánar tiltekið er þessu lýst þannig að verkiðtaki til allra verkþátta, en í því felist að semja um og hafa umsjón með gerðallra hönnunargagna og í kjölfarið afla byggingar- og framkvæmdarleyfa.Jafnframt muni áfrýjandi taka saman útboðs- og tilboðsgögn og semja við og sjáum innkaup, ráðningu undirverktaka, samskipti við birgja og allt það sem þarftil að ljúka verkinu. Nánari ákvæði eru síðan um verkið en áætlaður heildarkostnaðurvið það er talinn 4.350.000.000 krónur. Þá kemur fram að áfrýjandi muni bæta14,5% álagi á allan raunkostnað vegna vinnu á verkstað og vinnu hönnuða semfalli til vegna verksins. Með aðilum er ágreiningslaust að þessi samningur hafiekki tekið gildi og sé óskuldbindandi milli aðila, sbr. dóm Hæstaréttar 15.júní 2017 í máli nr. 347/2017, þar sem hafnað var kröfu stefnda um að vísamálinu frá dómi. Til þesskom ekki að stefndi fengi ádráttarlán frá Arcusi ehf. eins og miðað var við ífyrrgreindu hluthafasamkomulagi 23. september 2015. Í tölvupósti BrynjarsHarðarsonar, stjórnarmanns stefnda, 6. október 2015, sem meðal annars var sendurÞorvaldi Gissurarsyni, kom fram að samkomulag væri um að „ÞG“ ætlaði aðfjármagna verkliði upp að botnplötu án lánsfjármögnunar. Meðverksamningi undirrituðum 13. og 14. október 2015 tóku ALARK arkitektar ehf. aðsér gagnvart áfrýjanda að breyta byggingarnefndarteikningum sem verktaki hafðiunnið vegna Hlíðarenda 1 til 7 þannig að neðri kjallari byggingarinnar yrðiminnkaður verulega. Var tekið fram að verktaki myndi semja um og láta vinnaaðrar breytingar sem af þessu leiddu og yfirfara heildarhönnun verksins ogbreyta því á þann veg sem aðilar yrðu ásáttir um. Verkinu var síðan nánar lýsten fyrir það átti að greiða í samræmi við tilboð verktaka 38.121.112 krónur aukvirðisaukaskatts. Af því átti að greiða 25% við gerð samningsins, eneftirstöðvarnar átti að inna af hendi með sex jöfnum afborgunum á næstu sexmánuðum ef sú skipting endurspeglaði framvindu hönnunarinnar. Að öðrum kostivar gert ráð fyrir að endursamið yrði um greiðsluna. Þá var tekið fram ísamningnum að verkið væri háð óvissu vegna nálægðar við Reykjavíkurflugvöll. Afþeim sökum væri áfrýjanda heimilt að segja samningnum upp án fyrirvara og efnahann í samræmi við framvindu við uppsögn ef upp kæmu atvik til ársloka 2015 semyllu því að áfrýjandi hætti við eða stöðvaði verkið. ALARK arkitektar ehf.gerðu áfrýjanda fjóra reikninga en þeir voru eftirfarandi: Reikningur 16.október 2015 að fjárhæð 11.817.545 krónur vegna 25% þóknunar sem greiða átti viðgerð verksamnings; reikningur 31. sama mánaðar að fjárhæð 5.908.772 krónurvegna greiðslu eftir samningi; reikningur 30. nóvember sama ár að fjárhæð2.954.387 krónur, sem sögð var helmingur annarrar greiðslu af sex eftirsamningi; og loks reikningur 29. febrúar 2016 að fjárhæð 703.304 krónur vegnavinnu tveggja starfsmanna fyrirtækisins í þeim mánuði. Samtals nam fjárhæðþessara reikninga 21.384.008 krónum. Áfrýjandigerði verksamning 27. október 2015 við Mannvit ehf. um burðarþols- oglagnahönnun vegna þeirra bygginga sem reisa átti á lóðinni að Hlíðarenda 1 til7. Fyrir verkið átti áfrýjandi að greiða 56.970.000 krónur aukvirðisaukaskatts, en reikninga átti að gefa út í lok mánaðar í samræmi viðframvindu verksins. Í þessum samningi var samhljóða ákvæði og í fyrrgreindumsamningi við ALARK arkitekta ehf. um heimild áfrýjanda, vegna óvissu umframkvæmdir sem stafaði af nálægðinni við Reykjavíkurflugvöll, til að segja samningnumupp án fyrirvara og efna hann í samræmi við framvindu við uppsögn ef upp kæmuatvik til ársloka 2015 sem yllu því að áfrýjandi hætti við eða stöðvaði verkið.Mannvit ehf. gerði áfrýjanda þrjá reikninga samtals að fjárhæð 10.833.024krónur, en þeir sundurliðuðust þannig: Reikningur 31. október 2015 að fjárhæð4.980.382 krónur; reikningur 30. nóvember sama ár að fjárhæð 5.726.938 krónurog reikningur 29. febrúar 2016 að fjárhæð 125.704 krónur. Fyrri tveirreikningarnir voru vegna framvindu verksins en sá þriðji vegna vinnu tveggjastarfsmanna fyrirtækisins í febrúar 2016. Meðalmálsgagna eru fundargerðir frá verkfundum á tímabilinu frá 7. október til 4.nóvember 2015 vegna hönnunar og undirbúnings fyrir framkvæmdirnar að Hlíðarenda1 til 7. Samkvæmt þeim sóttu fundina Þorvaldur Gissurarson vegna áfrýjanda ogstarfsmenn ALARK arkitekta ehf., Mannvits ehf. og annarra undirverktaka semkomu að verkinu á vegum áfrýjanda. Aftur á móti mætti enginn á fundina af hálfustefnda.Hinn 22.október 2015 fór áfrýjandi þess á leit við Samgöngustofu að fá heimild til aðreisa byggingarkrana á svæðinu við Hlíðarenda í næsta nágrenni viðReykjavíkurflugvöll. Með bréfi Samgöngustofu 3. nóvember sama ár var þeirribeiðni hafnað þar sem uppsetning á slíkum krana færi í bága við reglugerð nr.464/2007 um flugvelli þar sem hann skagaði upp í aðflugsflöt fyrir norðaustursuðvestur flugbraut vallarins. 3BrynjarHarðarson, stjórnarmaður stefnda, ritaði Þorvaldi Gissurarsyni tölvupóst 6.nóvember 2015 í tilefni af þeim ágreiningi sem risið hafði milli ríkis ogborgar um norðaustur suðvestur flugbrautina, en lokun hennar skipti miklu fyrirframkvæmdir á Hlíðarendasvæðinu. Taldi fyrirsvarsmaðurinn einboðið að flugbrautinniyrði lokað og því valdi það honum miklum vonbrigðum „að þú skulir taka ákvörðunum að stöðva alla vinnu og framkvæmdir við verkefnið á þessum tímapunkti.“ Þessuerindi svaraði Þorvaldur með tölvupósti sama dag, en þar vísaði hann til þessað ítrekað hefði verið rætt að „áhætta vegna flugvallarmálsins ætti ekki ogmyndi ekki vera á herðum ÞG.“ Einnig sagði að fyrrgreint bréf Samgöngustofu 3.nóvember 2015 um synjun á leyfi til að reisa krana gæfi ekki tilefni til aðætla að lokun flugbrautarinnar væri á dagskrá. Tilgangslaust væri með öllu aðleggja í kostnaðarsamar framkvæmdir við hönnun og að ljúka jarðvinnu ef líkurværu á að verkið stöðvaðist. Það hlyti að vera öllum til hagsbóta að afstýraeða takmarka tjón á meðan þessi óvissa væri fyrir hendi. Meðtölvupósti 13. nóvember 2015 sendi Brynjar Harðarson Reykjavíkurborg minnisblað11. sama mánaðar frá áfrýjanda um áhrif þess að framkvæmdir við Hlíðarenda 1til 7 yrðu stöðvaðar. Í því sagði meðal annars að áfallinn kostnaður stefndaværi annars vegar kaup á byggingarrétti, sem næmi um það bil 1.100.000.000króna, og hins vegar framkvæmdakostnaður sem væri um 60.000.000 krónur. Tekiðvar fram að á liðnum vikum og mánuðum hefði verið unnið hörðum höndum aðundirbúningi og að hrinda af stað framkvæmdum, en verið væri að leggja lokahöndá hönnun mannvirkja, burðarþols og lagna. Fyrsta skóflustungan hefði veriðtekin tveimur vikum áður og hafist hefði verið handa við jarðvinnu. Í niðurlagiminnisblaðsins sagði að ákvörðun um framhald verksins þyrfti að taka án tafarenda hefði áfrýjandi þegar hafið undirbúning að stöðvun verksins. BrynjarHarðarson sendi tölvupóst til starfsmanns áfrýjanda 4. desember 2015 sem hafðiað geyma viðbrögð hans við minnisblaði er borist hafði deginum áður. Í þvíminnisblaði kom fram að frekari framkvæmdir „Arcusar/ÞG verks“ að Hlíðarenda 1til 7 væru bundnar því að skaðleysi væri tryggt vegna frekari framkvæmda ogþess kostnaðar sem þegar hefði fallið til. Um þetta tók Brynjar fram að hannværi að „vinna í skaðleysi fyrir framtíðarkostnaði en ekki þegar áföllnum“. Aftursendi Brynjar tölvupóst til áfrýjanda 13. desember 2015 með upplýsingum umviðræður við Reykjavíkurborg um fyrirgreiðslu með því að lána fyrir kostnaðivið jarðvegsframkvæmdir að Hlíðarenda 1 til 7. Því erindi svaraði starfsmaðuráfrýjanda með tölvupósti sama dag þar sem fyrirgreiðslu borgarinnar var fagnað.Aftur á móti var bent á að þrátt fyrir heimild í samningum aðila til að fallafrá kaupum væri ekkert tekið á því hvernig bregðast ætti við þegar framkvæmdirtefðust og kostnaður færi að hlaðast upp. Þessu svaraði Brynjar með tölvupóstisamdægurs þar sem fram kom að hann teldi samninga aðila fullnægjandi. Frestun áframkvæmdum væri „ykkar ákvörðun“ en unnið hefði verið dag og nótt að því að verkinuyrði haldið áfram. Því næst tók Brynjar svo til orða: „Ég vinn málið áfram afþeirri fullvissu að við munum byggja á Hlíðarenda á sama tíma og ég hef haftskilning á ykkar áhyggjum. Það eru síðan alltaf einhver mörk fyrir því hversuáhættufælinn maður er. Ég get ekki að því gert að mér finnst þið ganga nokkuðlangt í kröfum um skaðleysi umfram það sem samið hefur verið um til viðbótarþeim aðgerðum sem gripið hefur verið til.“ Hinn 15.desember 2015 ritaði Þorvaldur Gissurarson bréf fyrir hönd Arcusar ehf. tilBrynjars Harðarsonar vegna Hlíðafótar ehf. í tilefni af fyrirsjáanlegum töfum áverkframkvæmdum á lóðinni Hlíðarenda 1 til 7. Taldi Þorvaldur í ljósi þess semkomið hefði fram af hálfu ríkisins að ekki væri að vænta að norðaustursuðvestur flugbraut Reykjavíkurflugvallar yrði lokað með viðeigandi breytingumá skipulagsreglum fyrir flugvöllinn. Þetta setti fyrirhugaðar framkvæmdir oguppbyggingu á lóðinni í verulegt uppnám. Af þessum sökum væru fyrir hendi atvikí skilningi samnings 23. september 2015 um kaup á 90% hlut í stefnda sem gerðuArcusi ehf. kleift að falla frá kaupunum bótalaust. Ákvörðun þar að lútandihefði þó enn ekki verið tekin en frekari framkvæmdir væru háðar ákveðnumskilyrðum og meðal þeirra var að byggingaraðila yrði tryggt skaðleysi vegnaáframhaldandi framkvæmda og kostnaðar sem þegar hefði fallið til. Jafnframt sagðií niðurlagi bréfsins að hvorki yrði tekið þátt í frekari framkvæmdum négreiddur kostnaður vegna þeirra fyrr en gengið hefði verið frá skriflegusamkomulagi um þau atriði sem rakin væru í bréfinu. Þessu bréfi svaraði Brynjarmeð tölvupósti sama dag til Þorvaldar. Þar sagði að það sem fram kæmi í bréfinuværi í ósamræmi við það sem rætt hefði verið þeirra á milli og óskaði Brynjareftir því að Þorvaldur staðfesti að ákveðið hefði verið að „þú“ myndir ljúkateikningarvinnu með ALARK arkitektum ehf. þannig að byggingarnefndarteikningarkláruðust sem fyrst. Þessu svaraði Þorvaldur með tölvupósti 16. desember 2015þar sem fram kom að byggingarnefndarteikningar yrðu kláraðar og lagðar innþegar jarðvinna yrði hafin og jafnframt yrði metið hvort haldið yrði áfram meðburðarþols- og lagnahönnun áður en jarðvinnu lyki.4Hinn 15.desember 2015 var haldinn hluthafafundir í stefnda þar sem ÞorvaldurGissurarson var kosinn formaður stjórnar og Brynjar Harðarson meðstjórnandi.Jafnframt var samþykkt að hefja gröft á lóðinni en það verk yrði unnið af GT hreinsunehf. Jafnframt var fært til bókar að Reykjavíkurborg myndi fjármagna þærframkvæmdir. Í kjölfar þessa fundar mun ekki hafa verið send tilkynning umbreytingu á stjórn félagsins til hlutafélagaskrár. Meðódagsettum samningi, sem mun hafa verið gerður seinni hluta árs 2015, tók GThreinsun ehf. að sér fyrir stefnda gröft fyrir sökklum og fyllingar undirsökkla á lóðinni og að koma jarðefninu á brott. Fyrir verkið átti að greiðaeftir mælingu á magni miðað við tilgreind einingarverð. Verkinu var áfangaskipten því átti að ljúka á sex mánuðum. Af hálfu stefnda undirrituðu samninginnÞorvaldur Gissurarson og Brynjar Harðarson, sem skipuðu stjórn félagsins, einsog áður greinir. Hinn 31.desember 2015 gaf áfrýjandi út reikning á hendur stefnda að fjárhæð 48.377.462krónur fyrir vinnu á verkstað, efni og aðra þjónustu. Stefndi kannast ekki viðað sér hafi borist þessi reikningur fyrr en með tölvupósti 18. apríl 2016. Meðbréfi Arcusar ehf. 18. apríl 2016 til Hlíðafótar ehf. voru gerðar athugasemdirvið efndir á samningi 23. september 2015 um kaup fyrrnefnda félagins á 10% hlutí stefnda og við hluthafasamkomulag sama dag milli hluthafa í félaginu. Varfundið að því að enn hefði ekki verið afhent uppfærð hlutaskrá félagsins og aðskráning á stjórn félagsins í hlutafélagaskrá væri ekki í samræmi við ákvörðunhluthafafundar 15. desember 2015. Loks var gerð athugasemd við að lóðinHlíðarendi 1 til 7 væri ekki þinglýst eign félagsins, svo sem gert væri ráðfyrir í kaupsamningnum, auk þess sem ekki hefði verið gerður lánssamningurvegna ádráttarláns til félagsins allt að fjárhæð 250.000.000 krónur og gefið úttryggingarbréf fyrir því til Arcusar ehf. í samræmi við hluthafasamkomulagið.Var þess farið á leit að úr þessu yrði bætt þegar í stað. Skömmu eftir að þettaerindi var sent var Hlíðarfæti ehf. tilkynnt með bréfi 22. apríl 2016 að Arcusehf. hefði fallið frá kaupum á 90% hlut í stefnda í samræmi við heimild íkaupsamningi 23. september 2015 um þann hlut. Í kjölfarið nýtti Hlíðarfóturehf. sér heimild sína eftir samningi sama dag til að leysa til sín 10% hlutArcusar ehf. í félaginu og sendi tilkynningu þess efnis 31. maí 2016. Áfrýjandiog Arcus ehf. röktu ítarlega í bréfi 27. júní 2016 hvernig félögin töldu sighafa mátt þola ýmsar vanefndir af hálfu Hlíðarfótar ehf. og tengdra félaga viðkaupin á hlutafé í stefnda. Til að ljúka málum í eitt skipti fyrir öll væri þóáfrýjandi reiðubúinn að sætta sig við greiðslu á fyrrgreindum reikningi 31.desember 2015 að fjárhæð 48.377.462 krónur auk dráttarvaxta ef hann yrðigreiddur eigi síðar en 30. júní 2016. Að öðrum kosti yrði málið sótt fyrir dómstólum.Með bréfi 26. júlí sama ár var öllum kröfum áfrýjanda hafnað. Áfrýjandiítrekaði síðan kröfu sína með bréfi 7. september 2016, en því erindi var svaraðá sama veg og áður með bréfi Hlíðafótar ehf. 29. sama mánaðar. IIISvo semáður greinir gerir áfrýjandi kröfu á hendur stefnda um greiðslu þóknunar fyrireigin vinnu og útlagðan kostnað vegna hönnunar og undirbúnings fyrirframkvæmdir á lóð stefnda að Hlíðarenda 1 til 7.Að þvíer varðar útlagðan kostnað tekur krafa áfrýjanda til fyrrgreindra reikningaALARK arkitekta ehf. á tímabilinu frá 16. október 2015 til 29. febrúar 2016 samtalsað fjárhæð 21.384.008 krónur. Jafnframt tekur krafan til fyrrgreindra reikningaMannvits ehf. á tímabilinu frá 31. október 2015 til 29. febrúar 2016 samtals aðfjárhæð 10.833.024 krónur. Til viðbótar stofnaði áfrýjandi til kostnaðar hjáEFLU verkfræðistofu samkvæmt reikningum á tímabilinu frá 31. október 2015 til31. mars 2016 samtals að fjárhæð 529.347 krónur, ATR Verki hf. samkvæmt reikningum18. nóvember 2015 og 12. febrúar 2016 samtals að fjárhæð 317.440 krónur,Grettisafli ehf. samkvæmt reikningum í október 2015 og janúar 2016 samtals aðfjárhæð 70.060 krónur, Sjónhag ehf. samkvæmt reikningi 29. febrúar 2016 aðfjárhæð 15.810 krónur og Málflutningsstofu Reykjavíkur samkvæmt reikningi 30.nóvember 2015 að fjárhæð 46.314 krónur. Alls nam þessi útlagði kostnaður33.196.003 krónum. Jafnframtgerir áfrýjandi kröfu um 14,5% álag á allan raunkostnað vegna vinnu hönnuða viðverkið, en sá kostnaður nemi 4.643.681 krónu vegna ársins 2015 og 156.854krónum vegna ársins 2016. Þessi kröfuliður nemur því 4.800.535 krónum.Lokskrefst áfrýjandi þóknunar að fjárhæð 7.890.120 krónur vegna vinnu nánartilgreindra starfsmanna sinna og miðar þá við 353,5 vinnustundir. Jafnframtgerir hann kröfu um greiðslu að fjárhæð 3.766.197 krónur vegna skrifstofu- ogfjármögnunarkostnaðar, sem hafi meðal annars fallið til vegna útlagðs kostnaðarvið að taka byggingarstjóratryggingu, ábyrgðartryggingu verktaka, umsýslukostnaðará skrifstofu og vegna aðkeyptrar sérfræði- og lögfræðiráðgjafar við fjármögnunverksins. Þessir kröfuliðir nema því 11.656.317 krónum.Samkvæmtframansögðu er samtala kröfuliða 49.652.855 krónur og svarar það til dómkröfuáfrýjanda.IVÞegar Arcusehf., systurfélag áfrýjanda, festi kaup á öllu hlutafé í stefnda með samningum23. september 2015 hafði leigulóðar- og byggingarréttindum að Hlíðarenda 1 til7 verið ráðstafað til félagsins með samningi 21. sama mánaðar og munu þessiréttindi hafa verið eina eign félagsins. Með sölunni á stefnda var því réttindunumráðstafað til systurfélagsins í formi eignaraðildarinnar, en til stóð aðfyrirhugaðar byggingarframkvæmdir á lóðinni færu fram á vegum stefnda.Jafnframt var gert ráð fyrir að áfrýjandi hefði umsjón með verklegumframkvæmdum á lóðinni.Íaðdraganda þessara viðskipta hafði risið ágreiningur milli Reykjavíkurborgar ogríkisins um hvort norðaustur suðvestur flugbraut Reykjavíkurflugvallar yrðilokað og skipulagsreglur fyrir flugvöllinn endurskoðaðar í samræmi við það.Þetta hafði veruleg áhrif á framkvæmdir á fyrrgreindri lóð stefnda og reyndar áöllum Hlíðarendareitnum. Úr þessari deilu var leyst með dómi Hæstaréttar 9.júní 2016 í máli nr. 268/2016, en með honum var fallist á að ríkinu væri skyltað viðlögðum dagsektum að loka umræddri flugbraut. Þegar dómurinn gekk voruhins vegar um garð gengin þau atvik sem reynir á í þessu máli.Arcusehf. festi eins og fyrr segir kaup á hlutum í stefnda með tveimur samningum viðHlíðarfót ehf. 23. september 2015, en annar þeirra tók til 10% hlutfjárins enhinn til 90% þess. Vegna óvissu um uppbyggingu á svæðinu, sem stafaði afágreiningi um starfsemi Reykjavíkurflugvallar, var ákveðið að samningurinn umstærri hlutinn í stefnda yrði ekki efndur fyrr en að liðnum sjö mánuðum frágerð hans. Á því tímabili hafði Arcus ehf. heimild til að falla frá kaupunumbótalaust ef fyrirsjáanlegt eða sennilegt yrði að framkvæmdir og uppbyggingmyndi tefjast vegna ágreiningsins um flugvöllinn. Ef fallið yrði frá þeimkaupum var jafnframt fyrir hendi kaup- og söluréttur eftir samningi 23.september 2015 á smærri hlutnum í stefnda sem hafði verið efndur. Eins og rakiðhefur verið féllu kaupin á hlutunum í stefnda að öllu leyti niður á þessum grunni,annars vegar með því að Arcus ehf. féll frá kaupunum á stærri hlutunum 22.apríl 2016 og hins vegar með því að Hlíðarfótur ehf. leysti til sín smærrihlutinn 31. maí sama ár.Samhliðakaupum á öllu hlutafé í stefnda var gert hluthafasamkomulag 23. september 2015sem átti að gilda þar til allt hlutafé í stefnda væri komið á hendi einshluthafa. Samkvæmt því samkomulagi áttu stjórnarmenn í félaginu að vera tveirþannig að Hlíðarfótur ehf. tilnefndi annan en Arcus ehf. hinn og yrði sásíðarnefndi formaður stjórnar. Jafnframt kom fram í samkomulaginu að allarákvarðanir, sem tengdust rekstri og starfsemi stefnda, ættu að vera teknarsamhljóða af báðum stjórnarmönnum félagsins. Þá sagði að hvor stjórnarmaðurgæti vísað máli til ákvörðunar hluthafafundar ef ekki næðist samstaða millistjórnarmannanna um afgreiðslu þess. Þessi fyrirmæli verður að virða í þvíljósi að vegna ágreiningsins um flugvöllinn var fyrir hendi óvissa á sjö mánaðartímabili frá 23. september 2015 til 23. apríl 2016 um hvort félagið, Arcus ehf.eða Hlíðarfótur ehf., myndi til frambúðar eiga hlutina í stefnda. Að því gættuvar eðlilegt að áskilið væri í samkomulaginu að samþykki beggja stjórnarmanna ístefnda, sem tilnefndir voru af hálfu félaganna, þyrfti til svo kostnaður yrðifelldur á stefnda, enda gat slík ákvörðun haft áhrif fyrir það félag semeignarhluturinn í stefnda endaði hjá eftir samningunum um kaupin á hlutunum ífélaginu.Eins ogáður greinir er áfrýjandi systurfélag Arcusar ehf., en bæði félögin munu hafaverið í eigu og undir stjórn Þorvaldar Gissurarsonar. Að því gættu og að virtummálsatvikum verður að leggja til grundvallar að ákvörðun um að fella kostnað ástefnda yrði að fara eftir umræddu hluthafasamkomulagi, hvort sem tilkostnaðarins yrði stofnað af hálfu Arcusar ehf. eða áfrýjanda. Skiptir því ekkimáli í þessu tilliti þótt áfrýjandi hafi ekki átt beina aðild að hluthafasamkomulaginu.Meðhlíðsjón af því sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að áfrýjandi hafigetað í eigin nafni stofnað til kostnaðar í trausti þess að geta fellt hann ástefnda án þess að afla samþykkis félagsins eftir því sem aðilar höfðu ákveðiðí lögskiptum sínum. Þannig bar áfrýjanda að afla samþykkis Brynjars Harðarsonarfyrir þessum kostnaði á meðan hann sat einn í stjórn stefnda til 15. desember2015 og frá þeim tíma þurfti samþykki beggja stjórnarmanna sem kosnir voru ístjórn stefnda þann dag fyrir hönd þeirra félaga sem fóru með hluti í stefnda.Í þessu tilliti getur engu breytt þótt nokkur dráttur hafi orðið á því að tveirmenn yrðu kjörnir í stjórn félagsins í samræmi við hluthafasamkomulagið 23.september 2015, enda gat það ekki haft þau áhrif að ekki þyrfti að viðhafa þaðsamráð sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Verður hér að hafa til hliðsjónar þátúlkunarreglu samningaréttar sem nefnd hefur verið gildisreglan og felur í sér aðskýra beri samningsákvæði svo að það hafi í för með sér raunveruleg réttaráhrifsem eru framkvæmanleg og í samræmi við tilgang samnings.Af þvísem komið hefur fram í málinu verður ekki ráðið að áfrýjandi hafi aflaðsamþykkis stefnda fyrir þeim kostnaði sem hann stofnaði til í eigin nafni vegnaundirbúnings fyrir uppbyggingu á lóð stefnda. Hér gegndi því öðru máli en áttivið um verksamning, sem stefndi gerði síðla árs 2015 um gröft á lóðinni við GThreinsun ehf., en sú framkvæmd var samþykkt á fyrrgreindum hluthafafundistefnda 15. desember 2015 og um verkið var gerður samningur sem undirritaðurvar af báðum stjórnarmönnum stefnda. Ekki skiptir heldur máli þótt stefnda hafiverið ljóst að áfrýjandi stofnaði til kostnaðar vegna framkvæmdanna og verðurþví ekki fallist á að á þeim grunni hafi komist á munnlegur samningur um þáverkþætti sem ráðist var í. Verður því lagt til grundvallar að áfrýjandi hafistofnað til kostnaðarins á eigin áhættu ef hann aflaði ekki samþykkis stefnda áþann veg sem gert var ráð fyrir í hluthafasamkomulaginu. Þá gat engu breytt umnauðsyn þess að afla samþykkis stefnda fyrir kostnaði þótt Brynjar Harðarsontæki svo til orða í tölvupósti 6. október 2015 að samkomulag væru um að „ÞG“ætlaði að fjármagna verkliði upp að botnplötu án lánsfjármögnunar, enda var fráöndverðu gert ráð fyrir því í hluthafasamkomulaginu 23. september 2015 að Arcusehf., systurfélag áfrýjanda, myndi fjármagna framkvæmdir á lóð stefnda. Áfrýjandiheldur því fram að stefndi hafi ekki andmælt reikningi 31. desember 2015 í tækatíð og því hafi hann með tómlæti sínu samþykkt reikninginn. Tekur áfrýjandifram í því sambandi að í greinargerð stefnda í héraði hafi því ekki veriðandmælt að reikningurinn hafi borist rakleitt í kjölfarið. Meðan óljóst varhvort kaup Arcusar ehf., systurfélags áfrýjanda, á öllum hlutum í stefnda næðufram að ganga voru ekki efni til að andmæla þessum reikningi. Eftir að kaupinféllu niður 22. apríl og 31. maí 2016 var kröfunni tímalega andmælt með bréfistefnda 26. júlí 2016 þar sem því var hafnað að ljúka málinu með greiðslureikningsins, eins og lagt var til í bréfi áfrýjanda og Arcusar ehf. 27. júnísama ár. Loks verðurfallist á það með stefnda að áfrýjandi hafi ekki leitt í ljós hvort og þá aðhvaða marki sá kostnaður sem hann krefur stefnda um hafi verið nauðsynlegur eðahafi komið að notum eftir að kaup Arcusar ehf. á stefnda féllu niður þannig aðkrafan verði sótt á hendur stefnda á þeim grunni.Samkvæmtöllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og gildir það einnig umniðurstöðu hans um málskostnað.Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir ídómsorði.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,ÞG verktakar ehf., greiði stefnda, Landhlíð ehf., 1.500.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurLandsréttarMál þetta dæmalandsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Jóhannes Sigurðsson og VilhjálmurH. Vilhjálmsson.Málsmeðferðog dómkröfur aðila Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27.júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2018 í málinu nr.E-142/2017. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómiverði hrundið og breytt á þá leið að stefnda verði gert að greiða honum49.652.855 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 48.377.461 krónu frá 31. janúar 2016 til 19. janúar2017 og af 49.652.855 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefstáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3 Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaðidómur verði staðfestur og að áfrýjandi greiði honum málskostnað fyrirLandsrétti. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðarverulega og að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraðsdómi og fyrirLandsrétti. Málsatvik og sönnunarfærsla4 Að undangengnum viðræðum fyrirsvarsmannaáfrýjanda og Hlíðarfótar ehf. gerði Arcus ehf., sem er systurfélag áfrýjanda,samning 23. september 2015 við Hlíðarfót ehf. um kaup Arcusar ehf. á 10%eignarhluta í stefnda, Landhlíð ehf., en síðastnefnda félagið er dótturfélagHlíðarfótar ehf. Kaupverð 10% hlutarins var 22.050.000 krónur. Einu eignirstefnda á þessum tíma voru lóðin Hlíðarendi 1-7 í Reykjavík, sem einnig er tilgreindsem reitur D í gögnum málsins, og réttindi að allri hönnunar- og skipulagsvinnusem þegar hafði farið fram á lóðinni. Í grein 1.6 í samningnum kemur fram aðsamþykktar byggingarnefndarteikningar frá Alark arkitektum ehf. liggi fyrirvegna lóðarinnar og að aðilar muni leitast við að semja við það fyrirtæki umáframhaldandi hönnun verksins. Lóðina hafði stefndi skömmu áður keypt afHlíðarfæti ehf. fyrir 1.100.000.000 króna. Hlutafé stefnda var á þessum tíma220.500.000 krónur og skuldir 880.000.000 króna.5 Samhliða framangreindum samningi gerðu Arcusehf. og Hlíðarfótur ehf. með sér samning um að fyrrnefnda félagið ætti rétt áað kaupa þau 90% af hlutafé stefnda sem eftir stóðu. Kaupverðið var ákveðið198.450.000 krónur og skyldu hlutirnir afhendast sjö mánuðum eftir undirritunsamningsins. Síðastnefndi kaupsamningurinn gerði ráð fyrir því að Arcus ehf.gæti fallið frá kaupunum bótalaust ef fyrirsjáanlegt yrði eða sennilegt að matikaupanda að framkvæmdir og uppbygging á lóðinni að Hlíðarenda 1-7 myndi tefjastvegna ágreinings ríkis og borgar um lokun flugbrautar á Reykjavíkurflugvelli.Þá átti Arcus ehf. rétt á að selja Hlíðarfæti ehf. 10% hlutinn í stefnda. Fyrirliggur að kaupandi nýtti sér rétt til að falla frá seinni kaupunum með bréfi22. apríl 2016.6 Til viðbótar framangreindum samningum gerðuArcus ehf., Hlíðarfótur ehf. og stefndi með sér hluthafasamning 23. september2015 þar sem nánar var mælt fyrir um þær reglur sem áttu að gilda um samskiptiaðila vegna hlutafjáreignar þeirra í stefnda og stjórnun þess félags. Samkvæmtgrein 5.1 í samningnum skyldi stjórn félagsins skipuð tveimur mönnum, einumtilnefndum af Hlíðarfæti ehf. og öðrum tilnefndum af Arcusi ehf., og skyldi sásíðarnefndi verða formaður stjórnar. Þá kemur fram í grein 5.5 að „[a]llarákvarðanir sem tengjast rekstri og starfsemi félagsins skulu teknar samhljóðaaf báðum stjórnarmönnum félagsins“. Þá gerði ákvæðið ráð fyrir því að ef ekkinæðist samstaða á milli stjórnarmanna væri heimilt að vísa ágreiningsefninu tilákvörðunar hluthafafundar.7 Ekki var gengið frá skipan stjórnar stefnda ísamræmi við framangreint ákvæði fyrr en15. desember 2015. Fram til þess tíma var Brynjar Harðarson einistjórnarmaður stefnda en hann var jafnframt í stjórn Hlíðarfótar ehf.Framangreindan dag var Þorvaldur Gissurarson, fyrirsvarsmaður áfrýjanda,skipaður í stjórn stefnda ásamt Brynjari Harðarsyni og skyldu báðir hafaprókúruumboð fyrir félagið. Af gögnum málsins verður ráðið að ekki hafi veriðhaldnir stjórnarfundir í félaginu frá því að samningar voru undirritaðir íseptembermánuði 2015 og þar til fallið var frá kaupunum í aprílmánuði 2016.8 Á hluthafafundinum 15. desember 2015 vareinnig samþykkt að ganga til samninga við GT hreinsun ehf. um jarðvegsskipti álóðinni og að Reykjavíkurborg skyldi greiða kostnaðinn af þeirri framkvæmd. Ímálinu liggur fyrir samningur stefnda við GT hreinsun ehf. sem Þorvaldur ogBrynjar skrifuðu undir fyrir hönd stefnda á árinu 2015. Samkvæmt 1. gr.samningsins fólst verkið í uppúrtekt á D-reit við Hlíðarenda, akstur og losunjarðefnis í landfyllingu, útvegun og akstur fyllingarefnis ásamt jöfnun ogþjöppun púða undir sökkla. Skyldi fyrsta hluta verksins lokið 15. febrúar 2016en öðrum áfanga 15. mars sama ár. Lokaáfangi verksins skyldi unninn innan sexmánaða frá undirritun samningsins.Niðurstaða 9 Fjárkrafaáfrýjanda byggist á því að hann hafi lagt út fyrir kostnaði og að starfsmennhans hafi unnið vinnu við verkframkvæmd fyrir stefnda við atvinnu- ogíbúðarhúsnæði á lóðinni Hlíðarenda 1-7 í Reykjavík frá haustmánuðum 2015 ogfram á árið 2016 eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi.0 Ráða má af reikningum og samningum sem kröfuráfrýjanda eru meðal annars reistar á að þær séu til komnar vegna vinnuarkitekta, verkfræðinga og verktaka vegna ýmissa verkefna sem tengjastframkvæmdum að Hlíðarenda 1-7. Vega þar þyngst reikningar frá Alark arkitektumehf., samtals að fjárhæð 21.384.008 krónur, og Mannviti ehf., samtals aðfjárhæð 10.833.024 krónur. Þá eru kröfur áfrýjanda að hluta til byggðar á eiginvinnu starfsmanna áfrýjanda, skrifstofu- og fjármögnunarkostnaði og álagi áhönnunar- og verkfræðikostnað, samtals að fjárhæð 16.456.852 krónur.Heildarkrafa áfrýjanda í málinu er 49.652.855 krónur en reikningar þessaraþriggja aðila nema samtals 48.673.884 krónum eða um 98% af kröfunni.1Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns áfrýjanda fyrir dómi telur hann að allurkostnaðurinn sem krafist er greiðslu á hafi verið nauðsynlegur til þess að unntværi að hefja upphafsaðgerðir verkframkvæmda þar með talið jarðvegsskipti álóðinni. Þessu hefur stefndi mótmælt og telur hann með öllu ósannað að þörfhafi verið á að leggja út í þennan kostnað til að halda verkinu áfram.Jafnframt telur stefndi að mikið af þessum kostnaði megi rekja til breytingasem áfrýjandi óskaði eftir að gerðar yrðu á teikningunum vegna breytinga ábílakjallara hússins.2Reikningar frá Alark arkitektum ehf. eru grundvallaðir á samningi sem áfrýjandigerði við félagið 13. október 2015. Í 2. og 3. mgr. 1. gr. samningsins kemurfram að aðalhönnuður skuli vinna alla arkitektavinnu verksins og um sé að ræðaallar teikningar sem nauðsynlegar eru til að fullvinna verkið. Samkvæmt þessuer ljóst að samningurinn við Alark arkitekta ehf. tók til allrar vinnuarkitekta í tengslum við byggingu hússins. Heildar samningsfjárhæðin fyrirverkið er 38.121.112 krónur. Þar af skyldu 25% reikningsfærast við upphafsamningsins og 75% af fjárhæðinni greiðast í sex jöfnum hlutum sem mynduendurspegla framvindu verksins. Kröfur Alark arkitekta ehf. sem liggja tilgrundvallar kröfum áfrýjanda í málinu samanstanda að stærstum hluta af 25%upphafsgreiðslunni, fyrstu greiðslu eftirstöðva og helmingi af annarri greiðslueftirstöðva. Í málinu er ekki að finna gögn um nákvæma sundurliðun á því semunnið var og hverjir af þeim verkþáttum voru nauðsynlegir svo að unnt væri aðhefja jarðvegsskipti á lóðinni.3Reikningar frá Mannviti ehf. byggja á samningi sem áfrýjandi gerði við þaðfélag 27. október 2015. Samkvæmt 1. gr. samningsins tók Mannvit ehf. að sér aðhanna burðarþol og lagnir fyrir húsið sem fyrirhugað var að byggja á lóðinni.Fyrir heildarverkið skyldi áfrýjandi greiða 56.970.000 krónur og skyldihönnuðurinn gera reikninga eftir framvindu verksins. Í málinu liggja ekki fyrirgögn um sundurliðun á þeirri vinnu sem lá að baki reikningum Mannvits ehf. oghverjir af þeim verkþáttum voru nauðsynlegir til að hefja jarðvegsskipti álóðinni.4Í héraðsdómsstefnu er eigin kostnaður áfrýjanda vegna málsins útlistaður. Þarkemur fram að áfrýjandi reiknaði sér 14,5% álag ofan á allan hönnunarkostnaðsem hann greiddi og er á því byggt að um það hafi verið samið milli málsaðila.Ekki er að finna nein gögn í málinu sem styðja þessa fullyrðingu áfrýjanda oger henni að auki mótmælt af stefnda. Áfrýjandi lýsir öðrum þætti kröfunnar semeigin vinnu starfsmanna hans og að sú vinna hafi numið 353,5 klukkustundum.Nánar tiltekið er þar um að ræða vinnu mælingarmanns, sérfræðiráðgjöf vegnajarðvegsskipta, eftirlit byggingarstjóra með jarðvinnuframkvæmdum,verkefnastjórn og setu á reglulegum samráðsfundum. Er krafan rökstudd með þvíað hún hafi verið nauðsynleg til að tryggja eðlilega framgöngu verksins ísamræmi við óskir stefnda. Þriðji þátturinn í eigin kostnaði áfrýjanda erskrifstofu- og fjármögnunarkostnaður og er hann nánar tilgreindur sem kostnaðurvegna byggingarstjóratryggingar, ábyrgðartryggingar verktaka, umsýslukostnaðará skrifstofu og aðkeyptrar sérfræði- og lögfræðiráðgjafar vegna fjármögnunarverksins. 5Stefndi hefur mótmælt öllum framangreindum reikningum á þeim grundvelli að þeirhafi ekki verið samþykktir af stefnda í samræmi við ákvæði hluthafasamningsinsauk þess sem ekki hafi verið nauðsynlegt að leggja út í þennan kostnað til aðframkvæma jarðvegsskiptin. Stefndi byggir einnig á því að talsverður hluti afþessum kostnaði helgist af breytingum á teikningum sem áfrýjandi ákvað sjálfurað gera.6Í minnisblaði með tölvupósti sem Örn Tryggvi Johnsen, starfsmaður áfrýjanda,sendi Brynjari Harðarsyni 3. desember 2015 eru settar fram ýmsar forsendurfyrir því að áfrýjandi og Arcus ehf. haldi áfram framkvæmdum á D-reit meðanágreiningur ríkis og borgar vegna lokunar flugbrautarinnar væri óleystur. Íminnisblaðinu kemur fram krafa um að „Brynjar leggi fram með hvaða hætti Arcusiskuli tryggt skaðleysi vegna áfallins kostnaðar sem og vegna áframhaldandivinnu.“ Í svarpósti Brynjars Harðarsonar segir „Ok ég er að vinna í skaðleysifyrir framtíðarkostnaði en ekki þegar áföllnum“. 7Í bréfi Arcusar ehf. 15. desember 2015 til Hlíðarfótar ehf. eru settar framþrjár forsendur fyrir áframhaldandi framkvæmdum við verkið. Þar á meðal kemurfram „(c) að byggingaraðila verði tryggt skaðleysi vegna áframhaldandiframkvæmda; og Arcusi ehf. og eftir atvikum byggingaraðila verði tryggtskaðleysi vegna þess kostnaðar sem þegar hefur verið settur í verkefnið“. Íniðurlagi bréfsins er tekið fram að Arcus ehf. muni ekki taka þátt í frekariframkvæmdum né greiða frekari kostnað vegna verkframkvæmdanna fyrr en gengiðhefur verið frá skriflegu samkomulagi um þau atriði sem nefnd eru í bréfinu ogáðurnefndu minnisblaði 3. desember 2015.8Framangreint bréf er dagsett sama dag og hluthafafundur í stefnda var haldinntil þess að skipa stjórn félagsins og taka ákvörðun um jarðvegsskipti álóðinni. Á hluthafafundinum var ekki tekin afstaða til kröfu áfrýjanda umáfallinn kostnað vegna undirbúningsframkvæmda þótt fullt tilefni hefði veriðtil ef aðilar hefðu samið um að stefndi ætti að bera þann kostnað. Þá liggurheldur ekki fyrir samþykki stjórnarmanna félagsins eða hluthafa fyrir því aðstefndi skuli bera þennan kostnað áfrýjanda. Einnig liggur fyrir dómurHæstaréttar í máli nr. 347/2017 sem staðfestir að drög að verksamningi á milliaðila málsins hafi ekki verið undirrituð og sé því ekki skuldbindandi.9Áður er rakið að samningur Arcusar ehf. og Hlíðarfótar ehf. um kaup á hlutafé ístefnda gerði ráð fyrir sérstökum reglum um það hvernig skuldbinda mættistefnda. Fallist er á það með stefnda að efni þeirra sé ekki óeðlilegt í ljósiþeirrar óvissu um það hvort heimilt yrði að byggja á lóðinni vegna ágreinings ríkisog borgar um lokun flugbrautar svo og heimildar Arcusar ehf. til þess að fallafrá samningum um kaupin. Aðilum mátti því vera ljóst að áhættan af þeimkostnaði sem hvor aðili þess samnings stofnaði til beint eða óbeint, í gegnumsystur- eða móðurfélög, væri á ábyrgð þess aðila sem til hans stofnaði þar tilstjórn stefnda og eftir atvikum hluthafafundur samþykkti kostnaðinn semnauðsynlegan og eðlilegan hluta af framkvæmdum. Verður ekki annað ráðið afgögnum málsins og framburðum starfsmanna málsaðila fyrir héraðsdómi en aðáfrýjandi hafi stofnað til þessa kostnaðar á eigin vegum eða fyrir hönd Arcusarehf. Þá hefur áfrýjandi heldur ekki lagt fram gögn sem sanna að sá kostnaðursem krafa hans byggist á hafi verið nauðsynlegur til þess að jarðvegsskiptingætu farið fram. Ber áfrýjandi hallann af þessum sönnunarskorti og kemur þvíekki til skoðunar hvort einhver hluti kostnaðarins geti fallið undir samþykkthluthafafundarins um framkvæmd jarðvegsskiptanna.20Samkvæmt því sem að framan er rakið verður niðurstaða héraðsdóms um sýknustefnda af fjárkröfu áfrýjanda staðfest.21Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað sem ákveðinn verður í einulagi fyrir rekstur málsins í héraði og fyrir Landsrétti eins og nánar greinir ídómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómurskal vera óraskaður um sýknu stefnda, Landhlíðar ehf., af fjárkröfu áfrýjandaÞG verktaka ehf. Áfrýjandi greiðistefnda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.SératkvæðiVilhjálms H. Vilhjálmssonar Ég er ósammála héraðsdómi og meirihlutadómenda um forsendur og niðurstöðu. Í forsendunum er fjallað um og að einhverjuleyti byggt á kaupsamningum 23. september 2015 milli Arcusar ehf., félagstengdu áfrýjanda, og Hlíðarfótar ehf., félags tengdu stefnda, um fyrirhuguðkaup Arcusar ehf. á öllu hlutafé í stefnda. Einnig er í héraðsdómi getið um ogbyggt á kaup- og söluréttarsamningi á milli þessara félaga oghluthafasamkomulagi „Arcusar ehf. og Hlíðarfótar ehf. og Landhlíðar ehf.“dagsettu sama dag. Vandséð er hvaða þýðingu samningarnir hafa fyrir sakarefniog úrlausn þessa máls. Þeir eru milli annarra lögaðila, þeir virðast ekki hafaverið efndir og eru nú fallnir úr gildi án þess að reynt hafi á efni þeirra.2 Niðurstaða í málinu um hvort samningur hafikomist á milli aðila ræðst því af túlkun á fyrirliggjandi gögnum um samskiptiþeirra varðandi hið umdeilda verk og framgang þess. Ekki af öðrum samningumannarra lögaðila, þó að eigendatengsl séu við aðila þessa máls.3 Áfrýjandi byggir málssókn sína á því aðsíðsumars árið 2015 hafi komist á samningur milli aðila um að áfrýjandiannaðist undirbúningsframkvæmdir á lóðinni að Hlíðarenda 1-7 í Reykjavík. Hafiáfrýjandi sem verktaki átt að annast allar undirbúningsaðgerðir og vinnu viðvæntanlegar byggingaframkvæmdir á lóðinni, meðal annars að semja við þáhönnuði, arkitektastofuna Alark ehf. og verkfræðistofurnar Eflu hf. og Mannvithf., sem þegar höfðu komið að framkvæmdunum. Samið var við fyrirtækin umfrekari vinnu við hönnun verksins. Jafnframt var frá því gengið milli aðila aðáfrýjandi legði út allan kostnað við verkið enda stefndi þá félaus og ánbankaviðskipta eins og sjá má í gögnum málsins og forsvarsmaður þess greindifrá fyrir dómi.4 Stefndi telur engan samning hafa komist ámilli aðila um framangreindar framkvæmdir og beri félaginu því ekki skylda tilað greiða fyrir þær.5 Þegar meta á hvort samningur um fyrrnefndarframkvæmdir hafi komist á milli aðila þarf því að fara fram heildstætt mat áfyrirliggjandi sönnunargögnum, einkum tölvubréfum um samskipti forsvarsmannaaðila, þeirra Brynjars Harðarsonar fyrir hönd stefnda og Þorvalds Gissurarsonarfyrir hönd áfrýjanda, allt frá því að áfrýjandi kom að verkinu í ágústmánuði2015 þar til vinnu hans lauk í marsmánuði 2016.6 Samkvæmt fyrirliggjandi tölvubréfssamskiptumaðila hófust samskipti þeirra eigi síðar en 18. ágúst 2015, með tölvubréfi fráforsvarsmanni stefnda, Brynjari Harðarsyni, til forsvarsmanns áfrýjanda sem beryfirskriftina „Hlíðarendi-samningur ÞG og Valsmanna“. Lýsir sendandi yfir ánægjumeð og samþykkir breytingar á teikningum sem hönnuður hafi unnið eftirhugmyndum og að beiðni Þorvalds Gissurarsonar. Í lokin segir Brynjar Harðarson„ekkert annað en raunverulegar verkframkvæmdir á Hlíðarendareit loka þessumáli“. Af þessum samskiptum má ráða að ekki síðar en 18. ágúst 2015 er stefndaljós aðkoma áfrýjanda sem verktaka að undirbúningsframkvæmdum vegna byggingar álóðinni, gerir ekki athugasemdir vegna breytinga á teikningum og hveturáfrýjanda til að halda verkframkvæmdum áfram.7Hinn 21. sama mánaðar tekur svo dótturfélag áfrýjanda, Linnet ehf., að sér„hlutverk byggingastjóra“ við fyrrnefndar framkvæmdir. Byggingastjórinn erstarfsmaður áfrýjanda, Benedikt Egilsson. Samkvæmt samningnum er áfrýjandigreinilega aðili að honum og er nefndur „verktaki“. Samningurinn berfyrirsögnina “Samningur milli eiganda mannvirkis og byggingastjóra“. Hann erundirritaður af Brynjari Harðarsyni „f.h. Valsmanna ehf.“ og er óundirritaðuren efndur af áfrýjanda. Með þessum samningi er sýnt að Brynjar Harðarson ogstefndi gjörþekktu aðkomu áfrýjanda að framkvæmdunum á lóðinni.8Hinn 23. september 2015 veitir svo Reykjavíkurborg Valsmönnum hf.byggingarleyfi fyrir „jarðvinnu og aðstöðusköpun á lóðinni nr. 1-7 viðHlíðarenda“. Þorvaldur Gissurarson, framkvæmdastjóri áfrýjanda, er tilgreindurí leyfinu sem húsasmíðameistari að verkinu. Aðra iðnmeistara að verkinu semnafngreindir eru í leyfinu útvegaði áfrýjandi einnig eins fram kom viðskýrslugjöf fyrir héraðsdómi. Verður að gera ráð fyrir að forsvarsmanni stefndahafi eftir þetta verið kunnugt um þetta leyfi til áframhaldandi verkframkvæmdaáfrýjanda fyrir stefnda á lóðinni að Hlíðarenda 1-7, sem staðsett er skammt fráaðsetri stefnda á Hlíðarendasvæðinu.9Á grundvelli fyrrnefnds byggingarleyfis hélt áfrýjandi áfram framkvæmdum álóðinni og gerði viðbótarsamninga, sem liggja fyrir í málinu, um áframhaldandihönnun verksins við fyrrnefndar arkitekta- og verkfræðistofur. Áfrýjandi lagðieinnig út fyrir kostnaði við verkið, svo sem venja er við framkvæmd slíkraverksamninga, og fram er komið í málinu að báðir aðilar gerðu ráð fyrir.0Þá kemur eftirfarandi fram í tölvubréfi Brynjars Harðarsonar til nokkurrasamstarfsmanna sinna, afrit til Þorvalds Gissurarsonar, 6. október 2015:„Samkvæmt okkar samkomulagi ætlar ÞG að fjármagna verkið upp að botnplötu ánlánsfjármögnunar.“ Þarna er vitnað beint til samkomulags aðila um framkvæmdverksins og þar með sýnt fram á að stefndi gerði samkomulag við áfrýjanda umþessa framkvæmd.1Stefndi lagði mikla áherslu á að undirbúningsvinnan gengi fljótt fyrir sig svoað byggingaframkvæmdir gætu hafist sem fyrst og rak á eftir áfrýjanda, m.a. meðtölvubréfum 6. nóvember 2015 og 13. desember sama ár.2Málaferli Reykjavíkurborgar og íslenska ríkisins vegna breytingar á skipulagiflugvallarsvæðisins stóðu yfir um þetta leyti og til að knýja á um lyktirþeirra óskaði stefndi eftir minnisblaði frá áfrýjanda um stöðu verksins ogáfallinn framkvæmdakostnað á lóðinni. Það upplýsti áfrýjandi í minnisblaði ídesember 2015 sem stefndi kom á framfæri viðReykjavíkurborg. Í minnisblaðinu segir að framkvæmdakostnaður við verkiðnemi nú þegar um það bil 60 milljónum króna. Þetta er enn ein staðfesting þessað fyrir hafi legið verksamningur á milli aðila og að stefndi hafi gert sérljóst, ekki seinna en í desember 2015, hver áfallinn kostnaður áfrýjanda viðframkvæmdina var þá.3Áfrýjandi vann svo áfram fyrir stefnda að ýmsum verkum tengdumlóðarframkvæmdunum í janúar og febrúar 2016, greiddi meðal annars reikningfyrir stefnda frá Reykjavíkurborg í lok febrúar 2016 vegna afgreiðslugjaldsnýrra kjallarateikninga, eftir að stefnda hafði neitað að greiða hann, samanbertölvubréf stefnda, dagsett 24. febrúar 2016, til starfsmanns áfrýjanda. Þettastaðfestir að þá var verksamningur aðila í gildi. Ella hefði stefndi ekki óskaðeftir því að áfrýjandi greiddi reikninginn. Samstarfi aðila lauk svo í apríl2016. Ekki kemur fram í málinu að stefndi hafi gert neinar athugasemdir viðvinnu og þjónustu áfrýjanda á verktímanum og heldur ekki áfallinn kostnað viðverkið. Verður að líta á þá háttsemi sem enn eina staðfestingu þess að stefndiog áfrýjandi voru bundnir samningi um verkið.4Með því sem rakið hefur verið hér að framan er hafið yfir allan vafa aðsamningur komst á milli málsaðila um framkvæmdir á Hlíðarenda 1-7 í Reykjavíkog á áfrýjandi rétt á endurgjaldi frá stefnda fyrir. Útgefnum reikningiáfrýjanda var fyrst mótmælt með bréfi 26. júlí 2016. Upplýst er með þeimsamskiptum aðila sem áður hafa verið rakin að stefndi vissi af framkvæmdunum aðHlíðarenda 1-7 og ber því að greiða einstaka verkliði sem taldir eru upp ístefnu, svo sem hönnunarkostnað arkitekta, kostnað vegna byggingarstjóra ogvegna verkfræðiteikninga. Þessar framkvæmdir áfrýjanda fylgdu með í sölu allrarfasteignarinnar Hlíðarendi 1-7 og hafa vafalaust aukið verðmæti hennar. Þessivinna nýttist kaupanda áreiðanlega enda er tekið tillit til framkvæmdanna viðsöluna. Þetta sést glöggt í kaupsamningi Hlíðarfótar ehf. og Valsmanna ehf. viðN.H. eignir ehf. dagsettum 12. júlí 2016, sem er meðal dómskjala, einkumgreinum 3.2 og 4.2. Þar er tekið fram að öll hönnunar og skipulagsvinna semfram komi í fyrirliggjandi samþykktum byggingarteikningum fylgi með hinu selda.Sérstaklega eru svo nefndar arkitektateikningar, unnar af Alark arkitektum, ogbrunafræðilegar teikningar unnar af Eflu ehf., en þetta eru sömu aðilar aðilarog unnu fyrir áfrýjanda. Í kaupsamningnum er einnig tekið fram að allurkostnaður vegna þessarar hönnunar sé að fullu greiddur og sé samningssambandseljanda við ofangreinda aðila kaupanda með öllu óviðkomandi. Þetta ákvæðibendir til þess að seljendum lóðarinnar Hlíðarendi 1-7 hafi verið kunnugt umframkvæmdir áfrýjanda á lóðinni og ef til vill einnig að áfrýjandi hafði greittreikninga vegna vinnu hönnuða enda samimaður fyrirsvarsmaður stefnda og seljendanna tveggja. Allt að einu liggur fyrirað verkframkvæmdirnar voru seldar og endurgjald kom fyrir þær án þess aðáfrýjandi hafi fengið greitt fyrir verkið.5Samkvæmt þessu er fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að hann eigi fjárkröfu áhendur stefnda um endurgjald fyrir unnið verk. 6Sundurliðun á kröfu áfrýjanda í 20 liðum kemur fram í stefnu. Með henni vorulögð fram ljósrit reikninga sem stefnda greiddi öðrum framkvæmdaaðilum aðverkinu og helstu kostnaðarliðir eru reifaðir í stefnu og útlistaðir þar nánar.7Stefndi mótmælti því ekki með skýrum hætti að hið umdeilda verk væri unnið ogstefnda var ljóst að áfrýjandi greiddi kostnað vegna þess. Á hinn bóginn er þvíhaldið fram að áfrýjandi hafi gert þetta án samráðs við stefnda um hvaða verkskyldi vinna og hvaða kostnað skyldi greiða. Sú mótbára er í ósamræmi viðjákvæð ummæli um verk áfrýjanda og breytingarnar á teikningunum sem fram koma ítölvubréfum stefnda. Ekki hefur stefndi lagt fram nein gögn til stuðnings þessumandmælum sínum svo sem að sanna tiltekin mótmæli sín við einhverjumframkvæmdanna, sem stefnda var kunnugt um, eða að afla matsgerðar um kostnaðvið verkið í heild eða hluta þess.8Vegna þessa og með hliðsjón af þeirri meginreglu kröfuréttar að munnlegirsamningar séu jafngildir skriflegum svo og með hliðsjón af 45. grein laga nr.50/2000 um lausafjárkaup og 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup ber aðfallast á kröfu áfrýjanda um verklaun. Ekki verður þó fallist á, gegn mótmælumstefnda, að stefnda beri að greiða áfrýjanda 14,5% álag á hönnunarkostnað vegnasamningsgerðar og umsjónar.9Samkvæmt þessu telur undirritaður að stefnda beri að greiða áfrýjanda44.852.232 krónur auk dráttarvaxta. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur, föstudaginn 1. júní 2018Mál þetta, sem dómtekið var 12. apríl sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af ÞG verktökum ehf., Lágmúla 7 í Reykjavík, meðstefnu birtri 16. janúar 2017, á hendur Landhlíð ehf., Hlíðarenda í Reykjavík.I. Dómkröfur stefnanda eru þærað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 49.652.855 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 48.377.461 krónu frá31. janúar 2016 til 19. janúar 2017 og af 49.652.855 krónum frá 19. janúar 2017til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnandaverði lækkaðar verulega.Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur tilað greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eðasamkvæmt mati dómsins.Í upphafi krafðist stefndi þess að málinu yrði vísaðfrá dómi og að stefnandi yrði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Þá áskildi stefndisér rétt til að skila síðar greinargerð um efnisvarnir yrði málinu ekki vísaðfrá dómi.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2017 varmálinu vísað frá dómi. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar, sem með dómi nr.347/2017 felldi hinn kærða úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar.II.MálsatvikForsaga málsins tengist uppbyggingu íbúðar- ogatvinnuhúsnæðis á lóðinni Hlíðarenda 1–7 í Reykjavík. Stefndi var eigandi leigulóðar-og byggingarréttinda lóðarinnar á þeim tíma er atvik málsins áttu sér stað.Ágreiningur málsins hverfist um fjárkröfu stefnanda á hendur stefnda, en umkröfu sína vísar stefnandi til útlagðs kostnaðar fyrir vinnu viðverkframkvæmdir á lóðinni frá haustmánuðum 2015 til vormánaða 2016.Þann 23. september 2015 gerðu félögin Hlíðarfóturehf., dótturfélag Valsmanna hf., og Arcus ehf. tvo samninga um kaup Arcusarehf. á öllu hlutafé í stefnda, annars vegar 10% eignarhlut í stefnda og hinsvegar 90% eignarhlut. Á þessum tíma var stefndi eigandi leigulóðar- ogbyggingarréttinda að Hlíðarenda 1–7, svokölluðum D-reit. Jafnframt var stefndieigandi allrar hönnunar- og skipulagsvinnu, sem unnin hafði verið fyrirreitinn. Afhendingardagur samkvæmt kaupsamningi um 10% hlut í stefnda var viðundirritun og samkvæmt kaupsamningi um 90% hlut í stefnda átti hann að vera sjömánuðum eftir undirritun samningsins. Að uppfylltum tilteknum skilyrðum hafðiArcus ehf. allt fram að afhendingardegi rétt til að falla bótalaust frákaupunum. Í gr. 8.1 í kaupsamningi um 90% hlut í stefnda segir að þar sem ekkisé útilokað að koma muni til aðgerða og/eða aðgerðaleysis Reykjavíkurborgarog/eða íslenska ríkisins, sem kunna að leiða til tafa á útgáfu byggingarleyfisog/eða hamla eða tefja framkvæmdir og uppbyggingu að Hlíðarenda 1–7, Reykjavík,með öðrum hætti, séu aðilar sammála um að kaupandi skuli fram aðafhendingardegi hafa rétt til þess að falla bótalaust frá kaupum þeim sem lýster í samningi í samræmi við það sem fram komi í greinum 8.2 og 8.3 í samningi. Ástæða þessa fyrirkomulags var sú að ágreiningur vará milli íslenska ríkisins og Reykjavíkurborgar um lokun flugbrautarinnar NA/SV,06/24. Því var óvissa um það hvers konar byggingar yrðu leyfðar áHlíðarendareit vegna nálægðar svæðisins við helgunarsvæði flugbrautarinnar. Afþeim sökum mun Arcus ehf. ekki hafa viljað kaupa leigulóðar- ogbyggingarréttinn að fullu meðan niðurstaða í þessu ágreiningsmáli lá ekkifyrir. Hins vegar var ákveðið að hefja undirbúningsframkvæmdir svo uppbygginggæti hafist á svæðinu.Samhliða kaupsamningum var einnig gerður samningurum kaup- og sölurétt milli félaganna. Á meðal gagna málsins erhluthafasamkomulag um stefnda, dags. 23. september 2015. Aðilar aðhluthafasamkomulaginu eru stefndi sjálfur og félögin Arcus ehf. og Hlíðarfóturehf. Tilgangur þessa hluthafasamkomulags mun hafa verið að ramma inn samstarfsamningsaðila um uppbyggingu á lóðinni Hlíðarenda 1–7 í Reykjavík og varstefnda þannig ætlað að vera samstarfsvettvangur Arcusar ehf. og Hlíðarfótarehf. Hluthafasamkomulag þetta var gert áður en stefnandi kom að framkvæmdum ásvæðinu, en félagið Arcus ehf. er systurfélag stefnanda. Í hluthafasamkomulaginu kemur fram að í stjórnfélagsins séu tveir stjórnarmenn, Hlíðarfótur ehf. skipi annan og Arcus ehf.hinn. Stjórnarmenn voru síðan kjörnir þeir Brynjar Harðarson og ÞorvaldurGissurarson. Sá síðarnefndi mun ekki hafa tekið sæti í stjórninni. Í grein 5.5segir að allar ákvarðanir, sem tengist rekstri og starfsemi félagsins, skuliteknar samhljóða af báðum stjórnarmönnum. Komi til þess að ekki náist samstaðaá milli stjórnarmanna félagsins við afgreiðslu einstakra mála skuli hvorumstjórnarmanni um sig heimilt að krefjast þess að málinu verði vísað tilhluthafafundar.Um verktöku sína á lóðinni, sem hafði vinnuheitiðD-reitur, vísar stefnandi í stefnu til samkomulags, sem er á meðal gagnamálsins og er dagsett 1. október 2015. Samkomulagið er óundirritað en meðfyrirsögninni „Verksamningur milli Landhlíðar ehf. og ÞG Verktaka, Hlíðarendi Dreitur“. Í framangreindum dómi Hæstaréttar nr. 347/2017 segir að með stefnu ímálinu hafi stefnandi lagt fram óundirritaðan verksamning, sem hann kvað aðilaþó ekki hafa samþykkt. Þá kemur fram í dómi Hæstaréttar að við flutning umfrávísunarkröfu í málinu hafi Landhlíð ehf. lýst því yfir að verksamningurinnværi ekki í gildi og óskuldbindandi milli aðila. Vefengdu því báðir aðilar þaðað verksamningurinn væri skuldbindandi fyrir þá. Væri því ekki fyrir að fara ímálinu gildum gerðarsamningi þar sem aðilar afsöluðu sér meðferð almennradómstóla um þann ágreining.Eftir að gengið var frá framangreindum samningum íseptember 2015 hóf Reykjavíkurborg gatnagerðarvinnu á Hlíðarendareit.Forsvarsmenn Hlíðarfótar og Valsmanna fengu það í gegn hjá Reykjavíkurborg aðgraftarleyfi yrði gefið út fyrir D-reit þannig að heimilt væri að hefja þarjarðvegsskipti og nýta tímann til undirbúningsframkvæmda meðan leyst væri úrágreiningi ríkis og borgar. Upphaflega greiddi Reykjavíkurborg þessarframkvæmdir og Valsmenn ehf. munu síðan hafa endurgreitt borginni þennankostnað og lögðu hvorki Arcus ehf. né stefnandi fé til framkvæmdanna.Tafir urðu á verkframkvæmdum á D-reitnum síðla árs2015 þar sem takmarkanir voru á heimild til að setja upp byggingarkrana ogöðrum framkvæmdum vegna nálægðar lóðarinnar við Reykjavíkurflugvöll. Stefnandihafði sótt um heimild þann 22. október 2015 til að reisa byggingarkrana álóðinni en þeirri beiðni var hafnað með ákvörðun Samgöngustofu þann 3. nóvembersama ár. Arcus ehf. gerði Hlíðarfæti ehf. grein fyrir töfum með bréfi 15.desember 2015 og tilkynnti að stefnandi gæti ekki haldið áfram framkvæmdum miðaðvið óbreytt ástand og setti sem skilyrði fyrir áframhaldandi framkvæmdum aðstefnanda yrði tryggt skaðleysi vegna kostnaðar sem hann hefði lagt í verkið. Áþað var ekki fallist af hálfu Hlíðarfóts Hlíðarfótar ehf.Kaup Arcusar ehf. á stefnda gengu til baka 23. apríl2016. Vegna framangreindra atvika nýtti Arcus ehf., með stoð íhluthafasamkomulaginu 23. september 2015, heimild sína til að falla frákaupunum. Eftir það var Hlíðarfótur ehf. eini eigandi stefnda.Stefnandi gerði í framhaldinu stefnda reikning aðfjárhæð 48.377.461 króna, samsvarandi fjárhæð dómkröfu stefnanda í málinu,fyrir kostnaði sem hann hefði orðið fyrir vegna verkframkvæmdanna. Stefndihafnaði greiðsluskyldu í bréfi til stefnanda þann 26. júlí 2016.III.Málstæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggi á því ístefnu að komist hafi á samningur á milli hans, sem verktaka, og stefnda, semverkkaupa. Stefndi hafi vanrækt þá frumskyldu að greiða stefnanda fyrir verkið,bæði fyrir eigin vinnu stefnanda og útlagðan kostnað vegna vinnu hönnuða, þó aðverkið hefði verið unnið með vitund og vilja stefnda og í þágu hagsmuna hans.Stefnandi bendi á að alltaf hafi legið fyrir að stefndi ætti að bera kostnaðvegna upphafsaðgerða framkvæmdanna, sbr. gr. 6.1 og 6.3 í hluthafasamkomulaginu. Jafnframt hafi stefndi og stefnandi komist að samkomulagi um að stefnandiskyldi fjármagna framkvæmdirnar upp að botnplötu fyrir hönd stefnda. Krafa stefnanda, vegna vinnuhans við undirbúning framkvæmda við Hlíðarenda 1–7 og útlagðs kostnaðar vegnahönnunarvinnu, verkfræðiþjónustu og vinnu verktaka, sundurliðist meðeftirfarandi hætti en frekar sé fjallað um málsástæður stefnanda með tillititil einstakra kröfuliða:. 25% hönnunarþóknun til Alark arkitekta ehf., dags. 19.10.15.1.817.5452. Greiðsla til Alark arkitekta ehf. vegna hönnunarkostnaðar dags. 4.11.20155.908.7723. Þóknun samkvæmt tilboði til Eflu, dags. 10.11.2015359.6004. Greiðsla til Grettisafls ehf. dags. 10.11.201552.0805. Greiðsla til Mannvits fyrir verkfræðiþjónustu, dags. 16.11.20154.980.3826. Greiðsla til ATR Verks ehf. vegna verktakavinnu, dags. 20.11.2015277.7607. Greiðsla til Mannvits fyrir verkfræðiþjónustu dags. 3.12.20155.726.9388. Greiðsla til Alark arkitekta ehf. vegna hönnunarkostnaðar, dags. 4.12.20152.954.3879. Greiðsla vegna lögfræðiþjónustu dags. 7.12.201546.3140. Greiðsla til Grettisafls ehf. dags. 3.2.20167.9801. Greiðsla til ATR Verks ehf. dags. 16.2.201639.6802. Greiðsla til Sjónhags ehf. vegna mælingarvinnu, dags. 2.3.20165.8103. Greiðsla til Alarks arkitekta ehf. vegna hönnunarkostnaðar, dags. 3.3.2016703.3044. Greiðsla til Mannvits fyrir verkfræðiþjónustu, dags. 8.3.201625.7045. Greiðsla til Eflu fyrir verkfræðiþjónustu, dags. 17.3.201638.5826. Greiðsla til Eflu fyrir verkfræðiþjónustu, dags. 18.4.201631.1657. Álag vegna hönnunar- og verkfræðikostnaðar fyrir árið 20154.643.6818. Álag vegna hönnunar- og verkfræðikostnaðar fyrir árið 201656.8549. Kostnaður vegna vinnu stefnanda.7.890.12020. Skrifstofukostnaður/fjármögnunarkostnaður.3.766.197 Samtals með vsk.49.652.855Stuttu eftir að gengið hafðiverið frá samningsgerðinni þann 23. september 2015 hafi stefnandi hafiðviðræður við Alark arkitekta ehf. í því skyni að halda áfram með áðurnefndahönnunarvinnu, líkt og hafi verið mælt fyrir um í samningunum frá 23. september2015, sbr. gr. 1.6 í samningnum um kaup Arcusar ehf. á 22.050.000 eignarhlutumí Landhlíð ehf. Samhliða því að haldið hafi verið áfram með hönnunarvinnu Alarkarkitekta ehf. hafi Mannvit hf. og Efla ehf. verið fengin til að sinnaverkfræðiþjónustu og hönnunarvinnu vegna fyrirhugaðra framkvæmda. Þann 13. október 2015 hafiverið undirritaður samningur milli stefnanda, sem verkkaupa, og Alark arkitektaehf., sem aðalhönnuðar, um arkitektahönnun á D-reit Hlíðarendalóðarinnar. Meðsamningnum hafi Alark tekið að sér að vinna alla arkitektahönnun verksinsþannig að stefnandi gæti byggt íbúðir með tilheyrandi bílageymslum og sameignumá lóðinni Hlíðarenda 1–7, í Reykjavík. Í 2. gr. samningsins, sembar yfirskriftina „Samningsfjárhæð og greiðslur“, hafi verið mælt fyrir umþóknun Alark arkitekta ehf. vegna verksins. Í meginatriðum hafi annars vegarverið um að ræða þóknun, sem hafi verið greidd við upphaf verksins, og var 25%af heildarfjárhæðinni, og hins vegar framvindugreiðslur. Stefnandi hafi innt afhendi upphafsþóknunina þann 19. október 2015 og hluta umsaminnaframvindugreiðslna. Fjárhæðin, sem stefnandi hafi greitt Alark arkitektum ehf.á haustmánuðum 2015, hafi numið samtals 20.680.704 krónum, eins og framlagðirreikningar Alark arkitekta ehf. beri með sér. Arcus ehf. og Hlíðarfóturehf., hluthafar og stjórnendur stefnda, hafi komi sér saman um að halda áframsamstarfinu við Alark arkitekta ehf. Stefnandi hafi ekki haft frumkvæðið að þvíað semja við Alark heldur hafi það verið forsendur stjórnenda stefnda að gengiðyrði til samninga við þá tilteknu arkitektastofu. Stefnanda hafi hins vegarverið falið að hafa umsjón með samstarfinu við Alark arkitekta ehf. í þágustefnda og greiða félaginu fyrir hönnunarvinnu sína, sem stefnandi hafi gert. Stefnandi hafi einnig gengiðtil samninga við Mannvit ehf. vegna verksins. Samkvæmt samningi, sem baryfirskriftina „Samningur um verkfræðihönnun“ og var undirritaður 27. október2015, hafi Mannvit ehf. m.a. tekið að sér fullnaðarhönnun burðarþols og lagnavegna fyrirhugaðra framkvæmda við lóðina Hlíðarenda 1–7 í Reykjavík. Í 2. gr.samningsins hafi verið mælt fyrir um samningsfjárhæðir og greiðslur. Þar hafiverið tekið fram að stefnandi myndi greiða Mannviti ehf. fasta þóknun, samtalsu.þ.b. 57 milljónir króna, og skyldi greiða fyrir verkið meðframvindugreiðslum. Stefnandi hafigreitt Mannviti ehf. samtals 10.707.320 krónur á haustmánuðum 2015 fyrirhönnun burðarþols og lagnahönnun vegna fyrirhugaðra framkvæmda á lóðinniHlíðarenda 1–7 í Reykjavík, líkt og framlagðir reikningar Mannvits ehf. berimeð sér . Stefnandi hafi einnig komistað samkomulagi við Eflu ehf. um að taka að sér brunahönnun verksins. Stefnandihafi greitt Eflu ehf. samtals 359.600 krónur vegna brunahönnunar verksins á haustmánuðum2015, líkt og framlagðir reikningar Eflu beri með sér. Ásamt því að semja við Alarkarkitekta ehf., Mannvit ehf. og Eflu ehf. hafi stefnandi greitt Grettisafliehf., ATR Verki ehf. og Málflutningsstofu Reykjavík ehf. samtals 376.154 krónurvegna verka í þágu framkvæmdanna að lóðinni Hlíðarenda 1–7, líkt og framlagðirreikningar þessara aðila beri með sér. Eftir undirritun samningavið Mannvit ehf. og Alark arkitekta ehf. og samkomulag við Eflu ehf. umbrunahönnun verksins hafi fyrirsvarsmenn stefnanda og fulltrúar Alark arkitektahaldið reglulega hönnunarfundi, ásamt aðilum frá Mannviti hf. og Eflu ehf. Líktog fundargerðir þessara funda beri með sér hafi verið komið gott skrið á verkiðog búið að taka afstöðu til ýmissa atriði varðandi framhald þess og tilhögunfyrirhugaðra framkvæmda. Að framangreindu virtu teljistefnandi liggja skýrt fyrir að stofnað hafi verið til þess hönnunar- ogverkfræðikostnaðar sem hér hafi verið rakinn á haustmánuðum 2015, samtals aðfjárhæð 32.123.958 krónur, með vitund og vilja stefnda. Ennfremur teljistefnandi að stofnað hafi verið til kostnaðarins á grundvelli þeirrar forsenduað hann myndi endanlega lenda á herðum stefnda, sem verkkaupa og eiganda lóðar-og byggingarréttinda lóðarinnar Hlíðarenda 1–7, Reykjavík, þar sem umrædd vinnahafi farið fram í þágu framkvæmda á lóðinni. Stefnandi krefjist þess því aðstefnda verði gert skylt að greiða honum þennan kostnað með dómi. Stefnanda þykirétt að benda á að áður raktar röksemdir, sem settar voru fram hér að framan,um greiðsluskyldu stefnda eigi einnig við, eftir því sem við á, um þáumfjöllun, sem fylgi hér á eftir. Útlagður kostnaðarstefnanda vegna vinnu Alark arkitekta ehf., Mannvits hf. og Eflu ehf. ávormánuðum 2016 eigi rætur sínar að rekja til samninga sem fjallað hafi veriðum hér að framan og hafi verið undirritaðir við þessa aðila af hálfu stefnandaá haustmánuðum 2015. Stefnandi hafi greitt Alark arkitektum ehf., Mannviti ehf.og Eflu ehf. samtals 998.755 krónur á vormánuðum 2016 í þágu fyrirhugaðraframkvæmda á lóðinni Hlíðarenda 1–7, Reykjavík. Stefnandi hafi einnig samiðvið og greitt Grettisafli ehf., ATR Verki ehf. og Sjónhag ehf. samtals 73.470krónur á vormánuðum 2016 í þágu fyrirhugaðra framkvæmda á lóðinni Hlíðarenda1–7, Reykjavík.Stefnandi og stefndi hafi komið sér saman um að stefnandi myndi reikna14,5% álag ofan á allan raunkostnað vegna vinnu hönnuða, sem félli til vegnaverksins, sbr. 2. mgr. 4. gr. verksamningsins á milli stefnanda og stefnda. Stefnandi hafi greitt hönnuðum samtals 25.826.922 krónur áhaustmánuðum 2015, án virðisaukaskatts, og því hafi umsamið álag verið samtals3.744.904 krónur og með virðisaukaskatti hafi álagið verið samtals 4.643.681króna. Ávormánuðum 2016 hafi stefnandi greitt hönnuðum samtals 872.378 krónur, ánvirðisaukaskatts, og því hafi umsamið álag verið samtals 126.495 krónur vegnaþeirra greiðslna. Með virðisaukaskatti hafi umsamið álag vegna útlagðskostnaðar stefnanda á vormánuðum 2016 verið samtals 156.854 krónur. Krafist sé greiðslu vegna353,5 vinnustunda tæknimanna stefnanda; Stefán Más, Birgis Karlssonar, HéðinsHákonarsonar og Arnar Tryggva Johnsen, samtals að fjárhæð 7.890.120 kr. aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Stefán Már sé mælingamaðursem hafi unnið við mælingar á D-reit Hlíðarendalóðarinnar. Hann hafi séð umsniðmælingar á öllum reitnum ásamt því að gera yfirborðslíkan. Einnig hafi hannséð um mælingar og útreikninga á uppúrtekt verktaka og framvindu verksins og umútreikninga á magni. Birgir Karlsson hafi innt af hendi sérfræðiráðgjöf vegnagrunnunar, jarðvegsskipta, hönnunarbreytinga og samningagerðar viðjarðvinnuverktaka. Héðinn Hákonarson hafi verið byggingarstjóri verksins frá 1.október 2015 og hafi sem slíkur haft eftirlit með jarðvinnuframkvæmdum, setiðverkfundi, farið yfir magnútreikninga, séð um samskipti við byggingaryfirvöldo.fl. Örn Tryggvi Johnsen hafi séð um verkefnastjórn, setið samráðs- ogverkfundi, séð um samningagerð og verklýsingu vegna jarðvinnu og haft samskiptivið undirverktaka og byggingaryfirvöld ásamt öðru. Einnig hafi hann setiðvikulega samráðsfundi frá 1. september 2015 til 31. desember 2015, samtals 21fund, en hver fundur hafi að jafnaði tekið 2,5 tíma með akstri og undirbúningi.Einnig hafi hann setið reglubundna samráðsfundi og vikulega verkfundi frájanúar 2016 til mars 2016, samtals 14 fundi. Með tilliti til samningssambandsstefnanda, sem verktaka, og stefnda, sem verkkaupa, og þeirrar miklu vinnu seminnt hafi verið af hendi af hálfu stefnanda til að tryggja eðlilegan framgangverksins í samræmi við óskir stefnda sé eðlilegt að stefnandi krefjist, ásamtendurgreiðslu útlagðs kostnaðar, greiðslu fyrir þá vinnu sem hann innti afhendi vegna verksins. Skrifstofu-og fjármagnskostnaður stefnanda, samtals að fjárhæð 3.766.197 kr., sé m.a.komin til vegna útlagðs kostnaðar af byggingarstjóratryggingu, ábyrgðatrygginguverktaka, umsýslu á skrifstofu, sem og vegna aðkeyptrar sérfræði- oglögfræðiráðgjafar vegna fjármögnunar verksins. Þess sé krafist að stefndigreiði skuld sína við stefnanda vegna framangreindra verkframkvæmda við lóðinaHlíðarenda 1–7. Stefndi hafi vanefnt skyldur sínar gagnvart stefnanda með þvíað greiða honum ekki fyrir útlagðan kostnað og eigin vinnu, sem hafi farið framí þágu og með vilja stefnda. Stefnandi hafi gefið út reikningfyrir verkinu þann 31. desember 2015 og fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda þánumið 48.377.461 krónu. Ekki sé krafist dráttarvaxta frá því að kostnaður félltil hjá stefnanda, sem þó hefði verið eðlilegt að gera, heldur einungis fráútgáfu reikningsins, sem sé lægri fjárhæð en ella. Krafa um greiðslureikningsins hafi síðan verið ítrekuð þann 18. apríl 2016, en þá hafireikningurinn sendur til til stefnda í tölvupósti. Með vísan til 3. mgr. 5. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sé þess krafist að krafa stefnanda,að fjárhæð 48.377.461 króna, beri dráttarvexti frá 31. janúar 2016 til 19.janúar 2017. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr.38/2001 sé þess krafist að krafa stefnanda, að fjárhæð 49.652.855krónur, beri dráttarvexti frá 19. janúar 2017. Kröfur stefnanda byggi m.a.á meginreglum samningaréttar um að gerða samninga skuli halda og meginreglukröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en reglan fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 51. gr. laganr. 50/2000. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrirsvar eigistoð í 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþingstefnanda sé vísað til 1. mgr. 33. gr. sömu laga.IV.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggi á því að framangreindir samningar hafi átt að ramma innsamstarf samningsaðila um uppbyggingu og framkvæmdir á D-reit. Stefndi hafi áttað vera samstarfsvettvangur Hlíðarfótar ehf. og Arcusar ehf. um uppbyggingu áreitnum, sbr. það sem komi t.d. fram í gr. 1.2 í kaupsamningnum frá 23.september 2015. Með þessu hafi átt að vera tryggt að allar ákvarðanir varðandiskipulag og undirbúningsframkvæmdir á reitnum yrðu teknar á vettvangi stefndameð aðkomu Hlíðarfótar ehf. á meðan Arcus ehf. væri ekki búið að kaupa stefndaað fullu. Arcus hafi enda verið með óverulegan eignarhlut, 10%, fram til þesstíma og víðtæka heimild til að ganga út úr samningum við Hlíðarfót umeignarhlutina í stefnda, sem Arcus ehf. hafi raunar nýtt síðar. Í gr. 1.4 íkaupsamningi um 90% eignarhlut í stefnda frá 23. september 2015 komi þannigeftirfarandi fram til samræmis við þetta: „Hyggjast aðilar starfa saman ígegnum sameiginlegt eignarhald sitt á Landhlíð að uppbyggingu og framkvæmdumlóðarinnar að Hlíðarenda 1–7, Reykjavík, a.m.k þar til það liggur fyrir hvortkaupandi muni nýta sér rétt sinn til að falla frá kaupum á eignarhlutumsamkvæmt samningi þessum.“ Í stjórn stefnda hafi átt að vera annars vegar Brynjar Harðarson,skipaður af Hlíðarfæti, og hins vegar Þorvaldur H. Gissurarson, skipaður afArcusi ehf., en hann sé fyrirsvarsmaður bæði Arcusar ehf. og stefnanda. Tilþess hafi þó aldrei komið að Þorvaldur Gissurarson tæki sæti í stjórn stefnda.Það hafi hins vegar legið fyrir að allar ákvarðanir, sem tengdust rekstri ogstarfsemi stefnda, skyldu vera teknar samhljóða af báðum stjórnarmönnumfélagsins, sbr. gr. 5.5 í hluthafasamkomulagi Arcusar ehf., Hlíðarfótar ehf. ogstefnda. Þá hafi komið fram í gr. 3.2.8 í hluthafasamkomulaginu að samþykkiallra (beggja) hluthafa stefnda þyrfti til að taka ákvarðanir um málefni, semtengdust rekstri stefnda og ekki hefði náðst samstaða um í stjórn og vísaðhefði verið til hluthafafundar. Með þessu hafi átt að tryggja sameiginlegaákvarðanatöku beggja hluthafa í stefnda. Íkjölfar þess að gengið hafi verið frá framangreindum samningum í september 2015hafi gatnagerðarvinna verið sett af stað á Hlíðarendareit af hálfuReykjavíkurborgar fyrir tilstuðlan forsvarsmanna Hlíðarfótar ehf. og Valsmannahf. Forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf. og Valsmanna hf. hafi fengið það í gegn hjáReykjavíkurborg að graftarleyfi yrði gefið út fyrir D-reit þannig að hægt væriað hefja þar jarðvegsskipti og nýta tímann til undirbúningsframkvæmda meðanleyst væri úr ágreiningi ríkis og borgar. Þetta hafi fengist í gegn þó aðgatnagerðargjöld yrðu ekki strax greidd, eins og venjan sé, en það hafi leitttil verulegs vaxtasparnaðar fyrir aðila. Framkvæmdir þessar hafi upphaflegaverið greiddar af Reykjavíkurborg og Valsmenn hf. síðan endurgreitt borginni enhvorki stefnandi né Arcus hafi lagt út neina fjármuni vegna þessara framkvæmda.Á þeim vikum sem hafi farið í hönd eftir fyrrgreinda samninga á milliaðila hafi hin fyrirhugaða samvinna við Arcus ehf. og Þorvald umundirbúningsvinnu fyrir D-reit ekki gengið sem skyldi. Lánveiting Arcusar tilstefnda hafi ekki gengið eftir þar sem Þorvaldur hafi ekki viljað gangast fyrirhenni. Strax hafi verið óskað eftir við Þorvald að Arcus ehf. legði einhverjafjármuni inn á bankareikning stefnda til að greiða ýmsan upphafskostnað fyrirstefnda og því hafi hann einnig hafnað. Þorvaldur hafi síðan hafið að vinnaeinhliða að ýmiss konar breytingum á þegar fyrirliggjandi hönnun bygginga fyrirD-reit í gegnum annað félag sitt, stefnanda, án samráðs við stjórnarmannstefnda, Brynjar, eða aðra forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf. eða Valsmanna hf.Þannig hafi Þorvaldur staðið fyrir því að gerðar hafi verið viðamiklarbreytingar á teikningum sem búið hafi verið að gera fyrir reitinn, en stærstiþáttur þeirra breytinga hafi verið að Þorvaldur hafi látið minnka áðurteiknaðan bílakjallara á reitnum um 2/3 hluta og fylla hann með dýru jarðefni(bögglaefni), sem stefndi og móðurfélag stefnda hafi síðar verið krafin umgreiðslu á af hálfu Reykjavíkurborgar. Framangreindar breytingar hafi aldreiverið samþykktar á stjórnarfundum stefnda eða gerðar í samráði við stefnda eðaHlíðarfót. Það hefði verið nauðsynlegt ef ætlunin hefði verið að binda stefndavið framangreindar ákvarðanir Þorvaldar og stefnanda, óháð efndum Arcusar ehf.á kaupsamningum við Hlíðarfót ehf., en Arcus hafði á þessum tíma möguleika á aðganga út úr kaupsamningum um stefnda, sem og félagið gerði síðar. Stefnanda ogÞorvaldi hafi mátt vera ljóst að Brynjari, sem stjórnarmanni stefnda, og öðrumforsvarsmönnum Hlíðarfótar ehf. og Valsmanna hf. hugnuðust ekki þær breytingarsem Þorvaldur og stefnandi stóðu fyrir og hefðu aldrei samþykkt þær meðan ekkivar ljóst hvort Arcus ehf. myndi kaupa hlutafé í stefnda að fullu eða ekki. Stefnandi hafi hinn 22. október 2015 lagt inn umsókn til Samgöngustofuum að fá að reisa byggingarkrana á byggingarsvæði við D-reit. Þeirri umsóknhafi verið hafnað hinn 3. nóvember 2015, enda hafi á þeim tíma ekki verið búiðað loka flugbraut NA/SV og deilur ríkis og borgar í hámæli. Stefnanda hafi þvímátt vera ljóst að slíkri beiðni yrði synjað á þeim tíma. Þá hafi einnig legiðfyrir að byggingarkranar yrðu ekki reistir á svæðinu á þessum tíma þar semjarðvegsframkvæmdir hafi enn verið í gangi þar. Stefndi mótmæli því sem fram komi í stefnu að stefnandi og stefndi hafikomið sér saman um að fyrirkomulag framkvæmda á D-reit skyldi vera í formistýriverktöku og að samningur, sem þó hafi ekki verið undirritaður, sbr. dskjnr. 8, hafi verið gerður þar að lútandi. Þetta sé einfaldlega rangt. Aldreihafi verið samið um slík atriði milli stefnanda og stefnda, hvorki munnlega néskriflega, en lögmaður stefnanda hafi þegar viðurkennt í munnlegum málflutningium frávísunarkröfu stefnda að framangreindur samningur á dskj. nr. 8 hafialdrei verið gerður á milli aðila. Það skjal hafi því enga þýðingu í málinu. Þá sé því mótmælt að stefnandi hafi að fullu upplýst um framgang ogtilhögun framkvæmda á D-reit á samráðs- og verkfundum, sem haldnir hafi veriðvegna Hlíðarendareits og stefnandi vísi til í stefnu. Á þeim fundum hafi aldreiverið fjallað um undirbúningsvinnu fyrir D-reitinn, heldur hafi þeir fundirsnúið að framkvæmdum á Hlíðarendareit í heild, t.a.m. gatnagerðarframkvæmdumþar. Til þessa sé vísað í grein 8.1 í kaupsamningi um 10% hlut í stefnda, sbr.dskj. nr. 4, þar sem sagði: „Kaupandi mun meðal annars taka sæti í stýrihópHlíðarendareits og vinna þar að þeim verkefnum sem þar er stýrt. Stýrihópurinnvinnur sameiginlega að hagsmunamálum Hlíðarendareits.“ Þá sé því mótmælt, semfram komi í stefnu, að stefnandi og stefndi hafi komið sér saman um aðstefnandi myndi semja um og hafa umsjón með gerð allra hönnunargagna, sbr.áðurgreindan óundirritaðan verksamning á dskj. nr. 8. Aldrei hafi verið samiðum slíkt milli stefnanda og stefnda. Stefnandi hafi tekið einhliða ákvörðun umað semja við verkfræðistofur og fleiri aðila um aðkomu að verkinu og að geraýmiss konar breytingar á áðurgerðum teikningum fyrir reitinn.Því sé sérstaklega mótmælt, sem fram komi í stefnu, að stefndi hafiverið að fullu meðvitaður um að stefnandi væri að leggja út í þann kostnað semtilgreindur sé í stefnu vegna undirbúningsvinnu fyrirhugaðra verkframkvæmda áD-reit. Sá kostnaður hafi ekki orðið ljós fyrr en Þorvaldur hafi farið aðþrýsta á að stefndi ábyrgðist kostnaðinn þegar hann hafi farið að fá bakþankaum flugvallarmálið og viljað geta tryggt sig úr verkefninu, sbr. bréf Arcusarehf. til Hlíðarfótar ehf. frá 15. desember 2015. Brynjar Harðarson, semstjórnarmaður í stefnda, og aðrir forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf. hafi aldreiverið upplýstir um þær viðamiklu breytingar sem stefnandi lét gera á áðurgerðumteikningum og hönnun fyrir reitinn, og engan veginn verið meðvitaðir um hið miklaumfang þeirrar vinnu og þær kostnaðarhækkanir sem þær breytingar hefðu í förmeð sér. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að stefnandi hafi samið viðumrædda hönnuði og verkfræðistofur og stofnað til meirihluta umkrafinskostnaðar á aðeins nokkurra vikna tímabili. Eftir að Brynjar hafi fengiðfregnir af því að Þorvaldur hefði sett af stað vinnu hjá Alark arkitektum ehf.hafi ítrekað verið gengið á eftir því við Þorvald að hann viðhefði formlegrisamskipti við Brynjar sem stjórnarmann stefnda vegna vinnu á reitnum, en ánárangurs. Þar sem ekki hafi gengið að fá Þorvald til að hafa samráð um vinnunahafi verið óhjákvæmilegt að líta svo á að hann, í gegnum stefnanda eða Arcus,bæri ábyrgð á þeirri vinnu sem hann hefði ráðist í og færi í hana á eigin kostnað,enda hefði stefndi ekki getað verið bundinn af ákvörðunum hans þar að lútandief Arcus gengi á endanum út úr kaupsamningum um hlutafé í stefnda.Þegar liðið hafi fram á vorið 2016 og frestur fyrir Arcus ehf. til aðfalla frá kaupum á stefnda verið að renna út hafi forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf.lýst yfir vilja til að lengja frestinn þar til endanleg niðurstaða fengist íágreiningsmáli ríkis og borgar. Það hafi verið gert að málaleitan Arcusar ehf.Reykjavíkurborg hafi þá verið búin að stefna ríkinu vegna lokunarflugbrautarinnar og héraðsdómur fallið borginni í vil, sbr. dóm HéraðsdómsReykjavíkur frá 22. mars 2016. Þegar til hafi átt að taka hafi forsvarsmennHlíðarfótar ehf. og Arcusar ehf. hins vegar ekkekki náð saman um lengingu áfresti og Þorvaldur og Arcus ehf.skyndilega ákveðið að hætta við kaupin á stefnda og gengið út úráðurgerðum kaupsamningum. Þorvaldur hafi, f.h. Arcusar ehf., tilkynnt um þaðmeð bréfi hinn 22. apríl 2016. Eftir að Arcus hafi gengið út úr samningunum hafi orðið ljóst að þærbreytingar, sem Þorvaldur hafði gert á fyrirkomulagi jarðvegsskipta á D-reithefðu skapað umtalsverðan kostnaðarauka á þeim verklið. Þorvaldur hafi gert ráðfyrir stórfelldri minnkun á bílakjallara fyrirhugaðrar byggingar, eins og áðursegir, sem hafi haft í för með sér miklar auknar jarðvegsfyllingar. Nú þegar séljóst að nýr framkvæmdaaðili muni byggja á reitnum í grundvallaratriðum eftirþeim upphaflegu teikningum sem fylgdu með í kaupum Arcusar, og þurfi hann þvíað fjarlægja alla þessa viðbótarrúmmetra af svokölluðu bögglaefni. Þannig hafijarðvegspúði D-reits orðið um 45 milljónum krónum dýrari en ef upphaflegumteikningum hefði verið fylgt, sbr. dskj. nr. 31. Því sé ljóst að þærráðstafanir sem stefnandi hafi staðið fyrir á reitnum hafi ekki verið tilhagsbóta fyrir eða í þágu stefnda, heldur þvert á móti hafi þær skapað stefndaog móðurfélögum stefnda kostnað. Þá hafi þær teikningar og hönnunargögn semstefnandi lét vinna aldrei nýst af hálfu stefnda eða annarra, sem síðar keyptulóðar- og byggingarréttindin af stefnda.Eftir að Arcus ehf. og Þorvaldur hafi gengið út úr kaupsamningum umstefnda hafi Þorvaldur krafist þess f.h. Arcusar og stefnanda að stefndigreiddi stefnanda vegna vinnu og útlagðs kostnaðar, sem stefnandi hafði staðiðfyrir. Hafi Þorvaldur, f.h. Arcusar ehf. og stefnanda, nokkur kröfubréf í þvískyni, eins og rakið sé í stefnu, en þar hafi í ýmsum atriðum verið farið meðrangt mál af þeirra hálfu. Þá sé ekki rétt, sem fram komi í stefnu, aðkröfubréfi stefnanda og Arcusar frá 7. september 2016 hafi ekki verið svarað.Bréfinu hafi verið svarað af hálfu Hlíðarfótar ehf. hinn 29. september 2016.Stefndi hafi hafnaði greiðsluskyldu og kröfum stefnanda og í kjölfarið hafistefnandi höfðað þetta mál. Stefndi byggi sýknukröfusína af kröfum stefnanda á því að enginn verksamningur hafi komist á millistefnanda sem verktaka og stefnda sem verkkaupa, hvorki skriflegur némunnlegur, um þá vinnu og þann kostnað sem stefnandi hafi stofnað til vegnaD-reits Hlíðarendareits og stefnandi krefji stefnda nú um greiðslu á. Þá byggistefndi á því að umkrafin vinna og kostnaður hafi aldrei verið samþykkt ástjórnarfundum eða á öðrum vettvangi stefnda þannig að bindandi væri fyrirstefnda. Stefnandi geri þá kröfu að stefndigreiði honum samtals 20.680.704 kr. vegna útlagðs kostnaðar til Alark arkitektaehf. á haustmánuðum 2015. Stefndi hafni því að honum beri að greiða þennankostnað. Stefndi byggi á því að hvorki hafi samningar milli hans og stefnandaverið gerðir né að samþykki stefnda hafi legið fyrir vegna umkrafinnar vinnuarkitektastofunnar, sem ráðist var í fyrir tilstuðlan stefnanda og Þorvaldar,og hafi falist í breytingum á áðurgerðum teikningum fyrir D-reit. Líkt og fram komi í tilvísuðumkaupsamningi í stefnu, sbr. gr. 1.6, hafi legið fyrir samþykktarbyggingarnefndarteikningar Alark arkitekta ehf. þegar kaupsamningurinn vargerður og arkitektastofan þegar hafið vinnu við verkteikningar. Þá komi fram ígreininni að Hlíðarfótur ehf. og Arcus ehf. hafi ætlað sér í gegnumsameiginlegt eignarhald á stefnda að leitast við að semja við Alark arkitektaehf. um áframhaldandi hönnun verksins. Ekkert hafi hins vegar rætt um að breytaætti fyrirliggjandi teikningum og minnka bílakjallara, sem stefnandi hafi hins vegarstaðið fyrir að væri gert. Af framlögðum dómskjölum varðandi vinnu Alarkarkitekta ehf., sbr. dskj. nr. 17, 21 og 23, megi glögglega sjá að vinnaarkitektastofunnar á haustmánuðum 2015 hafi snúist um viðamiklar breytingar ááðurgerðum teikningum að beiðni stefnanda og Þorvaldar. Af fundargerðum á dskj.nr. 23 megi einnig sjá að stjórnarmaður stefnda, Brynjar Harðarson, eða aðrirfulltrúar Hlíðarfótar ehf. eða Valsmanna hf. hafi ekki setið neina af þeimfundum sem haldnir voru með arkitektastofunni og öðrum aðilum. Megi því veraljóst að hvorki Brynjar, sem stjórnarmaður í stefnda, eða aðrir forsvarsmennHlíðarfótar ehf. og Valsmanna hf., hafi verið upplýstir eða meðvitaðir um þærbreytingar sem stefnandi hafi staðið fyrir að væru gerðar, hvað þá að þeir hafisamþykkt slíkar breytingar. Óhjákvæmilegt sé að telja að Þorvaldur og stefnandihafi talið þessa vinnu alfarið á sína ábyrgð og ekki koma stjórnarmanni stefndavið, þar sem eignarhald Hlíðarfótar ehf. í verkefninu ætti aðeins að veratímabundið og stefndi yrði innan skamms alfarið í eigu Arcusar ehf. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi áeigin ábyrgð látið gera breytingar á þegar gerðum teikningum fyrir D-reit meðþví að leita ekki samþykkis stefnda eða Hlíðarfótar ehf. fyrir slíkri vinnu. Stefnandi,sem reyndur verktaki, hafi mátt vita að ræða þyrfti slíkar breytingar ogsamþykkja sérstaklega áður en farið yrði í þær. Stefnandi verði því að beraþann kostnað sem af þeirri vinnu hlaust. Systurfélag stefnanda, Arcus ehf.,hafi ákveðið að ganga út úr kaupsamningum um stefnda, sem gerðir höfðu veriðvið Hlíðarfót ehf. Ljóst megi vera að stefnandi og Þorvaldur hafi ekki einhliðagetað ráðist í umræddar breytingar með tilheyrandi kostnaði og gengið svo útfrá því að stefndi myndi greiða fyrir þær breytingar ef og þá eftir aðsysturfélag stefnanda og Þorvaldur hættu við kaupin á stefnda. Sú vinna semstefnandi hafi staðið fyrir hafi hvorki nýst stefnda að neinu leyti né síðarikaupendum lóðar- og byggingarréttindanna á D-reit Hlíðarendareits. Breytingarnarhafi í grundvallaratriðum verið andstæðar hugmyndum forsvarsmanna stefnda ogHlíðarfótar ehf. um verkefnið, enda hafi þær teikningar sem fylgdu með íkaupunum til Arcusar endurspeglað hugmyndir og skoðanir þeirra á því hvernigþeir teldu verkefnið hagkvæmast og hagfelldast í uppbyggingu ogmarkaðssetningu. Samkvæmt öllu framangreindu beri aðsýkna stefnda af kröfu stefnanda um greiðslu vegna útlagðs kostnaðar til Alarkarkitekta ehf. á haustmánuðum 2015, samtals að fjárhæð 20.680.704 kr. Stefnandi geri kröfu um að stefndi greiðihonum samtals 11.443.074 kr. vegna útlagðs kostnaðar til Mannvits ehf., Efluehf., Grettisafls ehf., ATR Verks ehf. og Málflutningsstofu Reykjavíkur ehf. áhaustmánuðum 2015. Stefndi hafni því að honum beri að greiða þennan kostnað.Stefndi byggi á því að hvorki hafi verið gerðir samningar milli hans ogstefnanda um þessa vinnu né að samþykki stefnda fyrir vinnu þessara aðila hafilegið fyrir þegar stefnandi stofnaði til þessa kostnaðar. Áður en Arcus og Þorvaldurað verkinu við D-reit hafi Valsmenn samið við VEB ehf. um verkfræðiþættiverksins. Þorvaldur hafi hins vegar kostið að nýta þá stofu ekki fyrir verkiðog samið í staðinn, í gegnum stefnanda, við Mannvit ehf. og Eflu ehf. Stefnandihafi tekið einhliða ákvörðun um að leita til þessara aðila og stofna tilsamninga við þá um hönnunar- og verkfræðiþjónustu, án vitneskju Brynjars,stjórnarmanns stefnda, og annarra forsvarsmanna Hlíðarfótar. Slíkt samráðsleysisé auðvitað mjög óeðlilegt þar sem þegar hafi verið búið að finna aðila fyrirverkfræðiþætti verksins. Af reikningum, samningum og samskiptum við Mannvitehf. og Eflu ehf. megi sjá, sbr. einkum dskj. nr. 19, 22 og 25, að verk þessaraaðila hafi einkum verið unnið út frá breyttum teikningum Alark arkitekta ehf.Hið sama eigi við um vinnu ATR Verks ehf. og Grettisafls ehf., sbr. dskj. nr.20. Vinna allra þessara aðila hafi aldrei nýst stefnda eða síðari kaupendum aðlóðar- og byggingarréttindum við D-reit eins og áður segi. Hvað varðilögfræðiþjónustu, sem stefnandi hafi sótt sér, þá verði hann að bera slíkankostnað sjálfur, enda alfarið hans ákvörðun að leita slíkrar þjónustu.Stefnandi hafi borið áhættuna af því að stofna til framangreindrar vinnu ánsamþykkis stefnda og verði að bera þann kostnað sem af þeirri vinnu hlaust.Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda að því er varðar útlagðan kostnaðtil framangreindra aðila, samtals að fjárhæð 11.443.074 kr. Stefndi mótmæli þeirristaðhæfingu stefnanda að það liggi skýrt fyrir í framlögðum gögnum að stefnandihafi stofnað til framangreinds hönnunar- og verkfræðikostnaðar, að fjárhæð32.123.778 kr., með vitund og vilja stefnda. Stefnandi hafi ekki lagt framneina samninga eða önnur gögn sem sýni fram á að stefndi hafi skuldbundið sigtil að greiða þennan kostnað, enda hafi stefndi aldrei skuldbundið sig tilþess. Með þeim breytingum, sem stefnandi hafi gert á fyrirliggjandi teikningumhafi ekki einvörðungu hugmyndafræði verkefnisins og hönnun verið kollvarpað,heldur einnig verkfræðilegum forsendum þess, þar sem gerðar hafi veriðgrundvallarbreytingar á burðarvirki bílakjallara byggingarinnar og öllufyrirkomulagi hans. Á engum tíma hafi þessar umfangsmiklu breytingar veriðræddar eða kynntar stjórnarmanni stefnda eða öðrum forsvarsmönnum Hlíðarfótarehf. og Valsmanna hf. Staðreyndin sé sú, að Þorvaldur hafi hagað sér líkt ogArcus ehf. hefði þegar eignast stefnda þegar stefnandi stofnaði tilframangreinds kostnaðar og taldi sig ekki þurfa að bera neinar ákvarðanir undirBrynjar, stjórnarmann stefnda, eða aðra forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf. Þorvaldihafi hins vegar mátt vera ljóst að það þyrfti hann að sjálfsögðu að gera teldihann ríkja einhvers konar samábyrgð um þessar breytingar. Umrædd vinna hafiekki farið fram í þágu stefnda en breyttar teikningar og önnur vinna í þá veruhafa aldrei verið nýtt af stefnda. Sú vinna, sem stefnandi hafi staðið fyrir,hafi hins vegar haft í för með sér kostnað fyrir stefnda og móðurfélög stefnda,sbr. það sem áður sé rakið.Stefnandi krefji stefnda um greiðslu vegna útlagðs kostnaðar tilframangreindra aðila á vormánuðum 2016, samtals að fjárhæð1.072.225 kr.Stefnandi vísi til sömu röksemda og raktar sé hér að framan, sem varði útlagðankostnað á haustmánuðum 2015. Stefndi hafni því að honum beri að greiða stefnandaframangreinda fjárhæð. Stefndi vísi til og byggi á sömu málsástæðum ogröksemdum og hér að framan um það að stefnda sé ekki skylt að greiða stefnandavegna útlagðs kostnaðar stefnanda á vormánuðum 2016 en stefndi hafi aldreisamþykkt að stefnandi legði út í þennan kostnað. Til viðbótar við fyrriröksemdir sé einnig bent á að Arcus ehf., systurfélag stefnanda, hafi sentHlíðarfæti bréf hinn 15. desember 2015 þar sem hafi komið fram að félagið, ogþar með stefnandi, myndi ekki taka þátt í frekari framkvæmdum né leggja útfyrir frekari kostnaði fyrr en Hlíðarfótur ehf. hefði undirgengist tiltekinskilyrði, sem sett hafi verið í bréfinu. Hlíðarfótur hafi ekki gengist undirþau skilyrði. Þrátt fyrir fyrri staðhæfingu í framangreindu bréfi um að svoyrði ekki gert hafi stefnandi haldið áfram að vinna með og stofna til samningavið framangreinda aðila á vormánuðum 2016. Stefndi hafi ekkert komið að þeirrivinnu og aldrei samþykkti þá vinnu. Verði stefnandi því að bera framangreindankostnað sjálfur. Beri því að sýkna stefnda af greiðslukröfu stefnanda aðfjárhæð 1.072.225 kr. Stefnandi geri kröfu um aðstefndi greiði honum 14,5% álag að fjárhæð 4.643.681 króna vegna greiðslu tilhönnuða á haustmánuðum 2015 og að fjárhæð 156.854 kr. vegna greiðslu til hönnuðaá vormánuðum 2016. Um þetta vísi stefnandi til 2. mgr. 4. gr. óundirritaðsverksamnings á dskj. nr. 8. Stefndi mótmæli því að hann og stefnandi hafi komiðsér saman um að stefnandi myndi reikna 14,5% álag ofan á allan raunkostnaðvegna vinnu hönnuða, sem félli til vegna fyrirhugaðs verks, líkt og haldið séfram í stefnu. Stefndi byggi á því að samningur um framangreint álag hafialdrei verið gerður milli aðila, hvorki skriflegur né munnlegur. Eins og áðurgreini, og komið hafi fram í munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda,þá hafi framangreindur óundirritaður samningur á dskj. nr. 8 aldrei veriðgerður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi stefnandi raunar einnig viðurkenntað skjal þetta hafi aldrei farið á milli aðila. Þessi kröfuliður stefnanda séþví algerlega úr lausu lofti gripinn. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hannog stefndi hafi samið um framangreint álag. Beri því að sýkna stefnda afframangreindri kröfu stefnanda. Stefnandi geri kröfu um aðstefndi greiði stefnanda 7.890.120 kr. fyrir vinnu tæknimanna vegna fyrirhugaðsverks á D-reit. Stefndi hafni því að honum beri að greiða framangreinda fjárhæðvegna vinnu starfsmanna stefnanda. Í fyrsta lagi byggi stefndi á því að ekkertsamkomulag hafi verið gert um framangreinda vinnu starfsmanna stefnanda. Í öðrulagi þá hafi engar vinnuskýrslur verið lagðar fram um vinnu umræddrastarfsmanna. Í þriðja lagi þá hafi hvorki tímaskýrslur né tilgreindurtímafjöldi, sem sagður er hafa farið í verkið, nokkurn tíma verið samþykkt afhálfu stefnda, en það sé t.d. engan veginn mögulegt fyrir stefnda að átta sig áhvort hinn ætlaði tímafjöldi megi teljast eðlilegur í ljósi þeirrar vinnu semstefnandi haldi fram að hafi verið unnin. Í fjórða lagi þá hafi stefnandi ogÞorvaldur staðið fyrir breytingum á áðurgerðum teikningum fyrir reitinn, semstefndi samþykkti aldrei. Sú mælingarvinna eða önnur vinna sem starfsmennstefnanda hafi staðið fyrir hafi því ekki nýst stefnda, eða a.m.k. sé enganveginn hægt að sjá það af lýsingu stefnanda í stefnu hvort og þá hvaða vinnatæknimanna hafi varðað þær teikningar sem þegar hafi legið fyrir. Til viðbótarvið framangreint þurfi einnig að hafa í huga að sú leið sem stefnandi hafiákveðið að fara við vinnu á reitnum hafi ekki verið sú hagkvæmasta. Stefnandi hafisem dæmi kosið að nota mun meira magn af yfirborðsfyllingu (grús) á reitinn engert hafi verið á öðrum reitum á Hlíðarendareit. Á öðrum reitum hafi veriðnotað mun meira magn af svokölluðu undirfyllingarefni, sem sé mun ódýrara oghafi jafnvel fengist frítt frá öðrum verktökum, sem hafi þurft að losa sig viðslíkt efni. Sú leið sem stefnandi hafi valið við vinnu á reitnum hafi þvívaldið stefnda og móðurfélögum auknum kostnaði. Stefndi mótmælir þvísérstaklega að honum beri að greiða stefnanda fyrir setu Arnar Tryggva Johnsená vikulegum samráðs- og verkfundum um Hlíðarendareit, annars vegar fráseptember til desember 2015 og hins vegar frá janúar til mars 2016. Á þessumfundum hafi gatnagerðarframkvæmdir og aðrar sameiginlegar framkvæmdir á Hlíðarendareitverið ræddar en ekki atriði í tengslum við framkvæmdir á einstökum reitum aðöðru leyti en því sem hafi snúið að sameiginlegum málefnum, svo sem aðkomu aðsvæðum og lagnamálum. Þá hafi Brynjar, stjórnarmaður stefnda, einnig setiðþessa fundi og enn fleiri fundi en Örn, án þess að fá nokkuð greitt fyrir þávinnu, en ekki hafi verð gert ráð fyrir að greitt yrði fyrir hana sérstaklega.Samkvæmt öllu framangreindu beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda umgreiðslu kostnaðar vegna ætlaðrar vinnu starfsmanna stefnanda samkvæmt þessumkröfulið. Stefnandi geri kröfu um aðstefndi greiði svokallaðan skrifstofu- og fjármögnunarkostnað stefnanda, semstefnandi segi útlagðan kostnað vegna byggingarstjóratryggingar,ábyrgðartrygginga verktaka, umsýslukostnaðar á skrifstofu og aðkeyptrarsérfræði- og lögfræðiráðgjafar, samtals að fjárhæð 3.766.19 kr. Stefndi hafniþessum kröfulið alfarið. Stefndi byggi á því að hvorki samningar né samkomulaghafi komist á milli aðila um að stefnda bæri að greiða ætlaðan framangreindankostnað. Þá hafi stefnandi ekki sannað að hann hafi lagt út fyrirframangreindum kostnaði, en hvorki reikningar né önnur gögn liggi fyrir umþennan ætlaða kostnað stefnanda. Þar að auki sé kostnaður þessi í engusundurliðaður og því ómögulegt að sjá hver skipting hans sé milli mismunandiliða. Stefndi viti heldur ekki til þess að neinar tryggingar hafi verið lagðarfram af hálfu stefnanda eða annarra aðila vegna vinnu stefnanda. Stefnandi hafihvorki sýnt fram á að lagt hafi verið út fyrir framangreindum kostnaði né aðstefnda beri að greiða hann. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda aðþví er varði þennan kröfulið. Stefndi byggi á því að stefnandihafi hvorki sýnt fram á að komist hafi á skriflegur né munnlegur samningurmilli hans og stefnda um hina umkröfðu vinnu og kostnað. Þá hafi stefnandi ekkisýnt fram á hvað hafi falist í meintum munnlegum samningi aðila, sem hann hafihaldið fram að hefði komist á milli aðila um vinnu á D-reit. Raunar séalgerlega óljóst hvað stefnandi vilji meina að aðilar hafi samið um. Stefnandiberi hins vegar sönnunarbyrðina um framangreint. Staðreyndin sé sú að stefnandieða nánar tiltekið fyrirsvarsmaður stefnanda, hafi tekið einhliða ákvarðanir umýmsa vinnu fyrir D-reit án þess að bera ákvarðanir sínar undir stefnda eðaHlíðarfót, sem helsta eiganda stefnda. Engir stjórnarfundir hafi verið haldnirá vegum stefnda þar sem teknar hafi verið ákvarðanir um hina umkröfðu vinnu,sem hefði hins vegar verið nauðsynlegt að gera þar sem um mikils háttar ákvarðanirhafi verið að ræða. Þetta hafi stefnanda, sem margreyndum verktaka og sérfróðumá sviði verksamningsgerðar, átt að vera ljóst. Háttsemi stefnanda hafi heldurekki verið í neinu samræmi við fyrirætlanir Arcusar ehf. og Hlíðarfótar ehf. umsamráð vegna þeirrar vinnu sem fara hafi átt í fyrir reitinn. Brynjar,stjórnarmaður stefnda, og aðrir forsvarsmenn Hlíðarfótar og Valsmanna hafiengan veginn verið meðvitaðir um umfang þeirrar vinnu sem stefnandi hafi ráðistí, og sá kostnaður sem stefnandi hafi stofnaði til hafi engan veginn veriðfyrirsjáanlegur. Með vísan til þessa og alls framangreinds sé sýknukrafastefnda áréttuð. Stefndi mótmæli kröfustefnanda um dráttarvexti eins og hún er sett fram í stefnu. Stefndi hafni þvíað honum beri að greiða dráttarvexti af 48.377.461 krónu frá 31. janúar 2016til 19. janúar 2017. Verði fallist á kröfur stefnanda byggi stefndi aðallega áþví að honum beri eingöngu að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni frá þeim degiþegar dómsmál var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Til vara byggistefndi á því, ef fallist verður á dómkröfur stefnanda, að honum beri eingönguað greiða dráttarvexti af 48.377.461 krónu frá 18. maí 2016, þegar liðinn varmánuður frá því að stefnandi krafði stefnda sannanlega um greiðslu með því aðsenda reikning hinn 18. apríl 2016 í tölvupósti, til 19. janúar 2017, en aðöðru leyti frá þeim degi til greiðsludags. Um lagarök vísi stefndi m.a.til meginreglu samningaréttar um stofnun samninga, meginreglu kröfuréttar umefndir fjárskuldbindinga, IX. kafla laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 ogreglna félagaréttar um heimildir til skuldbindinga félags. Um málskostnað sévísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129.og 130. gr. laganna.V.NiðurstaðaStefnandi byggir í stefnu kröfur sínar á því að komist hafi áverksamningur milli hans sem verktaka og stefnda sem verkkaupa og lagði hannsamninginn fram óundirritaðan með stefnu. Stefndi byggir á því að enginnverksamningur hafi komist á milli aðila, hvorki skriflegur né munnlegur.Verksamningsdrögin eru óundirrituð en með fyrirsögninni „Verksamningur milliLandhlíðar ehf. og ÞG Verktaka, Hlíðarendi D reitur“. Í framangreindum dómiHæstaréttar nr. 347/2017 segir að með stefnu í málinu hafi stefnandi lagt framóundirritaðan verksamning, sem hann kvað aðila þó ekki hafa samþykkt. Þá kemurfram í dómi Hæstaréttar að við flutning um frávísunarkröfu í málinu hafiLandhlíð ehf. lýst því yfir að verksamningurinn væri ekki í gildi ogóskuldbindandi milli aðila. Vefengdu því báðir aðilar að verksamningurinn væriskuldbindandi fyrir þá. Væri því ekki fyrir að fara í málinu gildumgerðarsamningi þar sem aðilar afsöluðu sér meðferð almennra dómstóla um þannágreining. Hæstiréttur hafnaði frávísun af þessum sökum. Í máli þessu verðurþví að leggja til grundvallar atvikalýsingu og niðurstöðu í dómi Hæstaréttar umað framangreind verksamningsdrög séu ekki skuldbindandi fyrir aðila, sbr. 116.gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í hluthafasamkomulagi aðilaum stefnda, dags. 23. september 2015, segir í grein 5.5 að allar ákvarðanir,sem tengist rekstri og starfsemi félagsins, skuli teknar samhljóða af báðumstjórnarmönnum. Komi til þess að ekki náist samstaða á milli stjórnarmannafélagsins við afgreiðslu einstakra mála skuli hvorum stjórnarmanni um sigheimilt að krefjast þess að málinu verði vísað til hluthafafundar. Eins ograkið hefur verið var tilgangur þessa hluthafasamkomulags að ramma inn samstarfsamningsaðila um uppbyggingu á lóðinni Hlíðarenda 1–7 í Reykjavík og varstefnda þannig ætlað að vera samstarfsvettvangur Arcusar ehf. og Hlíðarfótarehf. Eins og rakið hefur veriðfór vinna við gatnagerð á Hlíðarendareit í gang í framhaldi af samningum íseptember 2015 eftir að fengist hafði graftarleyfi hjá Reykjavíkurborg fyrirD-reit án þess að gatnagerðargjöld yrðu greidd strax. Þessar framkvæmdir voruupphaflega greiddar af Reykjavíkurborg. Valsmenn ehf. endurgreiddu síðanborginni þennan kostnað en stefnandi og Arcus ehf. lögðu ekki fram fé tilþessara framkvæmda. Varðandi breytingar áframkvæmdum á D-reit þá byggir stefndi á því að ákvarðanir um þær hafi veriðteknar einhliða af hálfu Þorvaldar Gissurarsonar án samráðs við Brynjar,stjórnarmann í stefnda, eða aðra forsvarsmenn Hlíðarfótar ehf. eða Valsmannahf. Þá hafi ákvarðanir um þessar breytingar og samningar þær varðandi aldrei veriðteknar á stjórnarfundum í stefnda. Óumdeilt er í málinu að ákvarðanir umframangreint voru ekki teknar formlega á stjórnarfundum í stefnda, eins og þóvar mælt fyrir um í hluthafasamkomulaginu. Varðandi kröfu um útlagðankostnað vegna vinnu Alark arkitekta ehf., samtals að fjárhæð 20.680.704 kr., þábyggir stefndi á því að fyrirsvarsmaður stefnda hafi vitað að Þorvaldur hefðiverið í viðræðum við Alark arkitekta ehf. þar sem félagið hefði unnið þærsamþykktu byggingarnefndarteikningar sem lágu fyrir við kaupsamninginn ogleitast hafi átt við að fá félagið til áframhaldandi hönnunar verksins. Hannhafi síðan ekki séð þá samninga sem stefnandi hafi gert við Alark arkitekta, dagsetta 13. október og 27. október2015, sem liggja fyrir í málinu, fyrr en dómsmál þetta fór af stað. Aldrei hafi hins vegar verið rætt um að breyta ættifyrirliggjandi teikningum og minnka bílakjallara, sem stefnandi hafi einhliða ánokkurs samráðs staðið fyrir að gert yrði. Þorvaldur Gissurarson gafaðilaskýrslu við aðalmeðferð. Hann kvað umræddar breytingar hafa komið fram hjásér við upphaf verks og kvaðst hafa litið svo á að heimilt væri að fara íþessar breytingar. Brynjar Harðarson hafi verið á annarri skoðun en hann enekki gert sérstakan ágreining. Í þessu sambandi vísaði Þorvaldur tiltölvuskeytis þann 18. ágúst 2015 frá Brynjari til sín og Valsmanna hf., en þarsegir að búið sé að fara í gegnum teikningar og Alark-menn hafi lagt fram góðartillögur eftir hans hugmyndum og breytingar á bílakjöllurum muni ekki hafaáhrif á stöðuna og vilja þeirra til að taka aftur við verkefninu fari svo aðríkið hlutist til um framgöngu málsins. Hann kvaðst ekki hafa skilið þetta öðru vísi en svo að Brynjarhefði verið sáttur við þessar breytingar. Brynjar Harðarson gafskýrslu við aðalmeðferð og kvað aðspurður um framangreint tölvuskeyti aðÞorvaldur hefði á sínum tíma verið að spyrja af hverju bílakjallarinn væri meðþeim hætti, sem sýndur var á byggingarnefndarteikningum. Hann hafi rætttæknilegar breytingar, m.a. vegna halla í landinu, en ekkert hafi verið rætt umþær umfangsmiklu breytingar sem síðar komu til. Hann kvað hið sama eiga viðvarðandi tölvuskeyti frá Þorvaldi 13. ágúst 2015. Það skeyti hafi varðaðútveggi. Brynjar kvað Þorvald ekkert samráð hafa haft við sig og kvaðst ítrekaðhafa sent boð á Þorvald um að vera í tíðara sambandi við sig. Varðandisamráðsfundi þá kvað hann breytingar á bílakjallara aldrei hafa verið á dagskráþar, enda þar eingöngu ræddar rætt um vegagerð, veitur og grunnvatnslagnir.Stefndi hafnar því að honum hafi mátt vera ljóst hvaða framkvæmdir voru í gangiá svæðinu. Varðandi tölvusamskipti, sbr. dskj. nr. 24, þar sem rætt er um ÞGfjármagni framkvæmdir eigi hann við Þorvald Gissurarson en ekki ÞG verk ehf. Brynjar kvaðst ekki hafaáttað sig á hversu viðamiklar breytingar Þorvaldur hefði gert á bílakjallaranumfyrr en í lokin. Þessar breytingar hafi haft mikinn kostnaðarauka í för með sérfyrir stefnda, bílakjallarinn hafi verið færður í fyrra horf og uppfyllingfjarlægð með miklum tilkostnaði fyrir stefnda. Framkvæmdir stefnanda hafi ekkinýst nýjum kaupanda, heldur hafi hann byggt að mestu á upphaflegumbyggingarnefndarteikningum sem legið hefðu fyrir áður en gengið var tilsamninga á sínum tíma. Örn Tryggvi Johnsen,rekstarstjóri ÞG verktaka ehf., gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð. Hann kvaðsthafa setið í samráðshóp vegna verksins. Brynjar teldi að Brynjar hafi vitað umbreytingar á bílakjallara og talið að verið væri gera vitleysu. Vitnið kvaðstekki vita hvort Brynjar hefði viljað láta stöðva breytingarnar. Vitnið kvaðhafa verið gert ráð fyrir því að þeir yfirtækju félagið og stefnandi því ráðiðferðinni og verið með byggingarstjórann í verkinu. Dómurinn telur að vegna þessa sérstaka ákvæðisí gr. 8.1 í kaupsamningnum frá 23. september 2015, um 90% hlut í stefnda, þarsem segir að aðilar séu sammála um að kaupandi skuli fram að afhendingardegihafa rétt til þess að falla bótalaust frá kaupum þeim sem lýst er í samningnumí samræmi við það sem fram komi í greinum 8.2 og 8.3, verði að gera þá kröfutil Þorvaldar Gissurarsonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, að hann sýni fram á aðfullt samráð hafi verið haft við Brynjar Harðarson, stjórnarmann í Landhlíðehf. og fyrirsvarsmann Valsmanna hf., varðandi framkvæmdir og samninga ogákvarðanir teknar sameiginlega og í samræmi við óumdeilt hluthafasamkomulagHonum mátti, sem þrautreyndum aðila á þessu sviði, mátt vera ljóst að efstefnandi nýtti sér ákvæði í gr. 8.1 í kaupsamningi, þá kynna hann að sitjauppi með kostnað af framkvæmdum og samningum sem hann hefði ráðist í einhliðaán þess að fyrir lægi formlegt samþykki stefnda eða fyrirsvarsmanna Hlíðarfótarehf. Það liggur fyrir að ákvarðanir um framkvæmdir og samninga, sem stefnandigerði, voru ekki teknar á stjórnarfundum í samræmi við hluthafasamkomulag milliArcusar ehf. og Hlíðarfótar ehf. og stefnda Landhlíðar ehf. Þar segir í grein5.5, eins og að framan er rakið, að allar ákvarðanir, sem tengjast rekstri ogstarfsemi félagsins, skuli teknar samhljóða af báðum stjórnarmönnum. Stefnanda hefur ekki með öðrum hætti tekistað færa sönnur á að að aðilar hafi komið sér saman um að fyrirkomulagframkvæmda skyldi vera í formi stýriverktöku og að stefnandi myndi semja um oghafa umsjón með gerð allra hönnunargagna. Stefnandi virðist hafa gert þásamninga og lagt í þann kostnað sem hann krefur stefnda um greiðslu á ágrundvelli þess að svo hafi verið. Þá verður ekki séð að framkvæmdum hafi veriðhagað í samræmi við það samráð, sem stefnt var að í upphafi. Það má ráða af þvíhve Þorvaldur, fyrirsvarsmaður stefnanda, hafði lítið samband og samráð viðBrynjar Harðarson, hinn stjórnarmanninn í stefnda og fyrirsvarsmann Hlíðarfótarehf., að hann hafi litið svo á að hann réði ferðinni þar sem hann yrði síðarskv. kaupsamningum eini eigandi stefnda. Þetta á sér jafnframt stoð í framburðivitnisins Arnar Tryggva Johnsen,rekstrarstjóra ÞG verktaka ehf., í vitnaskýrslu við aðalmeðferð. Vitnið kvaðhafa verið gert ráð fyrir því að þeir yfirtækju félagið og stefnandi hefði þvíráðið ferðinni og verið með byggingarstjórann í verkinu. Í skýrslu Brynjars komfram að stefnandi hefði litið svo á að ekkert samráð þyrfti að hafa þar semÞorvaldur hafi litið svo á að hann ætti Landhlíð ehf. 100% og flestir talið aðsvo myndi verða. Í málinu liggja fyrirfundargerðir funda hjá Alark arkitektum ehf. vegna arkitekta- og verkhönnunar.Fram kemur að þar hafi setið fundi, auk starfsmanna Alark arkitekta ehf.,Þorvaldur Gissurarson frá stefnanda, fulltrúar Mannvits ehf. og Eflu ehf.Brynjar Harðarson var ekki á þessum fundum og enginn frá Hlíðarfæti ehf. eðaValsmönnum hf. Telja verður að stefnandi hafi því á eigin ábyrgð látið gerabreytingar á þegar gerðum teikningum fyrir D-reit án þess að leita samþykkisstefnda eða Hlíðarfótar ehf. fyrir þessari vinnu. Hið sama á við um samningastefnanda við Mannvit ehf., Eflu ehf., Grettisafl ehf., ATR verk ehf. ogMálflutningsstofu Reykjavíkur ehf., sbr. kröfuliði 1–9 í stefnu. Stefnandihefur hvorki sýnt fram á að gerðir hafi verið samningar milli hans og stefndaum þessa vinnu né að samþykki stefnda fyrir vinnu þessara aðila hafi legiðfyrir þegar stefnandi stofnaði til þessa kostnaðar. Það kom fram hjá stefnda aðáður en Arcus ehf. og Þorvaldur hafi komið að verkinu við D-reit hafi Valsmennhf. verið búnir að semja við VEB ehf. um verkfræðiþætti verksins. Breytingarhvað þetta varðaði hafi Þorvaldur ákveðið einhliða og án samráðs og vitneskjuBrynjars, stjórnarmanns stefnda. Þá kemur fram í gögnum málsins að verk þessaraaðila hafi einkum verið unnið út frá breyttum teikningum Alark arkitekta ehf.Því ber að sýkna stefnda að þessum kröfum stefnanda. Í kröfuliðum 10–16 krefststefnandi greiðslu útlagðs kostnaðar vegna vinnu Alark arkitekta ehf., Mannvitsehf., Eflu ehf., Grettisafls ehf., ATR verks ehf. og Sjónhags ehf. Stefndi hafnar greiðslu þessa kostnaðar ogvísar til sömu raka og varðandi útlagðan kostnað á haustmánuðum. Stefndi hafialdrei samþykkt að stefnandi legði út í þennan kostnað. Þá komi fram í bréfiArcusar ehf., systurfélags stefnanda, frá 15. desember 2015 að vísað hafi veriðtil þess að fyrir lægju bréf og af efni þeirra hafi verið ljóst að ekki gætiorðið af fyrirhuguðum framkvæmdum og uppbyggingu lóðarinnar að Hlíðarenda 1–7með þeim hætti og innan þeirra tímamarka sem stefnt hafi verið að. Þar kom framað félagið myndi hvorki taka þátt í frekari framkvæmdum né leggja út fyrirfrekari kostnaði fyrr en Hlíðarfótur ehf. hefði undirgengist tiltekin skilyrðisem sett voru í bréfinu. Hlíðarfótur gekkst ekki undir þau skilyrði. Stefnandihélt áfram með og stofnaði til samninga við þá aðila sem tilteknir eru íkröfuliðum 10–16 þrátt fyrir þetta. Stefnanda hefur hefur ekki tekist sönnun áþví að stefndi hafi samþykkt vinnu þessara aðila. Stefnandi verður því sjálfurað bera þennan kostnað og því ber að sýkna stefnda af þessum kröfum stefnanda. Stefnandi byggir kröfu umálag vegna hönnunar- og verkfræðikostnaðar, sbr. kröfuliði 17 og 18, 14,5% álagá raunkostnað vegna vinnu hönnuða, á verksamningi aðila, dskj. 8, bls. 4. Þessisamningsdrög hafa ekkert gildi með vísan til þess sem áður er rakið og hefurstefnanda ekki með öðrum hætti tekist að færa sönnur á að þetta hafi veriðumsamið milli aðila gegn mótmælum stefnda. Þá er kröfulið 19 mótmælt af hálfu stefnda.Útlagður kostnaður sé ósundurliðaður og án allra fylgiskjala. Sama eigi við umkröfulið 20, kröfu vegna skrifstofu- og fjármögnunarkostnaðar. Stefnandi hefurekki fært sönnur á að stefndi hafi samþykkt þennan kostnað og ekki liggja fyrirí málinu reikningar þeir, sem greiddir eiga að hafa verið. Samkvæmt því semrakið hefur verið verður ekki fallist á kröfur stefnanda skv. þessum liðum. Stefnandi byggir kröfursínar í stefnu á óundirrituðum verksamningi milli sín og stefnda. Eins og framkemur í niðurstöðum Hæstaréttar í dómi nr. 347/2017 vefengdu báðir aðilar aðverksamningurinn væri skuldbindandi fyrir þá. Þá verður að telja óumdeilt ímálinu að ákvarðanir um framkvæmdir, samninga og greiðslur kostnaðar af hálfustefnanda hafi ekki verið teknar á stjórnarfundum stefnda.. Þá verður ekkitalið að stefnandi hafi fært sönnur á eða skýrt hvað hafi falist í ætluðummunnlegum samningi aðila um D-reit eða að stefndi eða Hlíðarfótur ehf. hafisamþykkt framkvæmdir og samninga sem krafið er greiðslu á í stefnu. Stefnandiber sönnunarbyrði fyrir þessum fullyrðingum sínum en honum hefur ekki tekist súsönnun. Samkvæmt því sem rakið hefur verið ber að sýkna stefnda af kröfumstefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðuber, með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnanda til að greiðastefnda málskostnað eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Vegna embættisanna dómarahefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilareru sammála dómara um að ekki sé þörf á endurflutningi málsins. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Stefndi, Landhlíð ehf., ersýkn af kröfum stefnanda, ÞG verktaka ehf. Stefnandi greiði stefnda6.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 327/2008
Kærumál Dómari Vanhæfi
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem héraðsdómari vék sæti í máli B gegn varnaraðilum. Varnaraðilar höfðuðu mál 12. apríl 2005 á hendur meðal annars B vegna nánar tiltekinna annmarka sem þau töldu hafa komið fram á fjöleignarhúsi að Hringbraut 2c í Hafnarfirði. B var byggingarstjóri við verkið. Með dómi héraðsdóms, sem kveðinn var upp af meðal annars héraðsdómara var B sýknaður af kröfum varnaraðila með þeim rökum einum að ekki yrði talið að aðfinnslur við byggingu hússins, sem gerðar voru í matsgerð dómkvaddra manna, væru þess eðlis að þær féllu undir sakarábyrgð hans. Með dómi Hæstaréttar 13. mars 2008 var héraðsdómur ómerktur um kröfur varnaraðila á hendur B og málinu vísað að því leyti heim í hérað á ný. Að gengnum dómi Hæstaréttar var sama héraðsdómara og fyrr úthlutað málinu. Í dómi Hæstaréttar sagði að þegar metið væri hvort dómendur, sem leystu úr málinu með héraðsdóminum 28. mars 2007, hefðu þar tekið slíka afstöðu til sakarefnisins að vanhæfi þeirra varðaði yrði að líta til þess að þar var hvorki fjallað sjálfstætt um ábyrgð B á hverjum lið í dómkröfum varnaraðila né tekið svo að séð yrði nægilegt mið af þeim almenna grundvelli fyrir ábyrgð B, sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar. Að því virtu gátu forsendur fyrir sýknu B í þessum héraðsdómi ekki verið fallnar til þess að draga mætti með réttu í efa hæfi dómendanna til að fara með málið á nýjan leik, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. maí 2008, sem sóknaraðili kveðst hafa fengið vitneskju um 3. júní sama ár, en með úrskurðinum vék Gunnar Aðalsteinssson héraðsdómari sæti í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og sér dæmdur kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar höfðuðu mál þetta með stefnu 12. apríl 2005 á hendur sóknaraðila, Fjarðarmótum ehf. og Hafnarfjarðarbæ til heimtu skaðabóta, sem endanlega urðu að fjárhæð samtals 8.033.000 krónur, vegna nánar tiltekinna annmarka, sem þau töldu hafa komið fram á fjöleignarhúsi að Hringbraut 2c í Hafnarfirði. Hús þetta var smíðað af Fjarðarmótum ehf. og var sóknaraðili byggingarstjóri við það verk. Varnaraðilar, að Húsfélaginu Hringbraut 2c frátöldu, höfðu keypt fjórar íbúðir í húsinu af Fjarðarmótum ehf. með tilheyrandi hlutdeild í sameign og töldu að rekja mætti þessa annmarka ýmist til þess að vikið hafi verið frá samþykktum uppdráttum af húsinu, vanrækt hafi verið að fylgja lögum eða reglugerðum um frágang húsbygginga eða iðnmeistarar við framkvæmdina eða starfsmenn þeirra hafi ekki lokið henni svo að fullnægjandi væri tæknilega og faglega. Varnaraðilar báru fyrir sig að fyrrnefnt félag bæri ábyrgð á þessu sem seljandi íbúða og hlutdeildar í sameign hússins, Hafnarfjarðarbær vegna ófullnægjandi eftirlits byggingarfulltrúa með smíð hússins og vanrækslu hans um að láta úttekt á því fara réttilega fram og sóknaraðili sökum starfa hans sem byggingarstjóra, en með honum stefndu varnaraðilar Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu vegna ábyrgðartryggingar, sem hann hafði tekið í tengslum við þessi störf. Dómur var kveðinn upp í málinu 28. mars 2007 í Héraðsdómi Reykjaness af Gunnari Aðalsteinssyni héraðsdómara og tveimur sérfróðum meðdómsmönnum. Þar voru sóknaraðili og Hafnarfjarðarbær sýknaðir af kröfum varnaraðila, en Fjarðarmótum ehf. gert að greiða varnaraðilanum Húsfélaginu Hringbraut 2c 414.000 krónur með nánar tilteknum dráttarvöxtum. Fjarðarmót ehf. undi þeim dómi og greiddi varnaraðilanum í samræmi við hann 21. ágúst 2007. Varnaraðilar undu jafnframt héraðsdómi að því er aðra varðaði en sóknaraðila, en þau áfrýjuðu dóminum gagnvart honum með kröfum um greiðslu sömu fjárhæða og þau gerðu í héraði að frádreginni greiðslu frá Fjarðarmótum ehf. Með dómi Hæstaréttar 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007 var héraðsdómur ómerktur um kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila og málinu vísað að því leyti heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný. Að gengnum dómi Hæstaréttar var sama héraðsdómara og fyrr úthlutað málinu. Hann vék sæti í því með hinum kærða úrskurði á þeirri forsendu að hann hafi með sýknu sóknaraðila í fyrri dómi í málinu tekið afstöðu til sakarefnisins á þann hátt að hann væri vanhæfur til að fara áfram með það. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að kröfur varnaraðila hafi í samtals fimmtán liðum snúið að annmörkum, sem þau teldu vera á fjöleignarhúsinu að Hringbraut 2c og að rekja mætti til margvíslegra mismunandi ástæðna. Héraðsdómur hafi á hinn bóginn leyst úr þessum kröfum að því er varðaði sóknaraðila með þeim rökum einum að ekki yrði talið að aðfinnslur við byggingu hússins, sem gerðar hafi verið í matsgerðum dómkvaddra manna, væru þess eðlis að þær féllu undir sakarábyrgð hans. Sú röksemdafærsla fyrir niðurstöðu þótti ótæk, enda hefði þurft að taka hvern einstakan matslið til sjálfstæðrar skoðunar með tilliti til ábyrgðar sóknaraðila sem byggingarstjóra á þeim grundvelli, sem nánari grein var gerð fyrir í dómi Hæstaréttar. Þegar metið er hvort dómendur, sem leystu úr málinu með héraðsdóminum 28. mars 2007, hafi tekið þar slíka afstöðu til sakarefnisins að vanhæfi þeirra varði til að fara með það á nýjan leik, verður að líta til þess að þar var hvorki fjallað sjálfstætt um ábyrgð sóknaraðila á hverjum lið í dómkröfum varnaraðila né tekið svo að séð verði nægilegt mið af þeim almenna grundvelli fyrir ábyrgð byggingarstjóra, sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar. Að því virtu geta forsendur fyrir sýknu sóknaraðila í þessum héraðsdómi ekki verið fallnar til þess að draga megi með réttu í efa hæfi dómendanna til að fara með málið á nýjan leik, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Ekki eru efni til að dæma varnaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar, enda verður ekki séð af gögnum málsins að þau hafi gert athugasemdir við hæfi héraðsdómarans fyrir sitt leyti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Mál þetta var höfðað með stefnu sem þingfest var 27. apríl 2005 og með framhaldsstefnu sem þingfest var 28. júní 2006. Málin voru sameinuð 1. nóvember 2006 í eitt mál og það dómtekið 1. mars 2007. Stefnendur eru Húsfélagið Hringbraut 2c, Hafnarfirði, Grétar Guðnason, Jóhanna M. Sveinsdóttir, Ingigerður Karlsdóttir, Njáll Haraldsson, Þorsteinn Hálfdánarson og Ásta Sigurðardóttir en stefndu eru Fjarðarmót ehf., Benedikt Steingrímsson bygginga­stjóri og Hafnarfjarðarbær. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er stefnt til réttargæslu. Málið var dæmt í héraði 28. mars 2007. Stefnendur undu dómi hvað stefndu Fjarðarmót ehf. og Hafnarfjarðarbæ varðar en áfrýjuðu málinu varðandi þátt stefnda Benedikts Steingrímssonar. Hæstiréttur ómerkti héraðsdóm að því er varðar úrlausn um kröfu stefnenda á hendur stefnda Benedikt og var málinu að því leyti vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Undirritaður dómari, sem var dómsformaður í málinu og hefur fengið málinu úthlutað á ný, telur að með því að sýkna stefnda Benedikt af skaðabótakröfu stefnenda hafi dómarinn tekið afstöðu til sakarefnisins með þeim hætti að hann sé vanhæfur til að fara áfram með málið og víkur því sæti í því ex officio. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari víkur sæti í málinu ex officio.
Mál nr. 243/2009
Fasteign Samningur
T krafðist þess að H yrði gert að gefa út afsal til hans fyrir helmingseignarhlut í jörðinni MG, sem H átti í óskiptri sameign með K, sambýliskonu sinni. T byggði kröfu sína á því að hann hefði gert munnlegan samning við H um að þeir keyptu í sameiningu hið umþrætta land en síðan skyldi H afsala T helmingi þess. Talið var að jafnvel þótt sannað teldist að H hefði skuldbundið sig gagnvart T með fyrrgreindum hætti hefði samningurinn ekki gengið eftir þar sem H hefði keypt landið með sambýliskonu sinni. Þegar af þeirri ástæðu var H sýknaður í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Stefndi, Hinrik Már Jónsson, er sýkn af kröfu áfrýjanda, Tómasar Ragnarssonar. Áfrýjandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 12. mars sl., var höfðað 6. október 2008 af Tómasi Ragnarssyni, Skógarási 6, Reykjavík, á hendur Hinriki Má Jónssyni, Syðstu-Grund, Akrahreppi, Skagafirði. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að gefa út afsal hans fyrir helmingseignarhlut stefnda í 140 hektara spildu úr jörðinni Mið-Grund, Akrahreppi, Skagafirði, fastanúmer 202337, sem stefndi á í óskiptri sameign með Kolbrúnu Sæmundsdóttur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst hann þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins en að teknu tilliti til tímaskýrslu. II Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að hann hafi helgina 19. til 20. maí 2006 verið að kenna á dómaranámskeiði í hestaíþróttum að Hólum í Hjaltadal. Stefndi hafi einnig kennt á þessu námskeiði. Á laugardeginum 20. maí hafi stefndi greint stefnanda frá því að hann ætti kost á að kaupa u.þ.b. 140 hektara spildu úr landi Mið-Grundar í Akrahreppi fyrir 7.000.000 króna sem væri mjög hagstætt verð og hafi stefndi boðið stefnanda að kaupa spilduna í félagið við sig. Stefnandi segist hafa talið þetta góða fjárfestingu og þeir hafi rætt landakaupin áfram á sunnudeginum 21. maí. Í framhaldi af þessu hafi stefndi sýnt honum umrædda spildu og þá hafi verið í för með þeim Hörður Hákonarson. Stefnandi segir að eftir að hann hafi skoðað landið hafi hann sagt stefnda að hann væri tilbúinn að kaupa spilduna með honum á því verði sem um hafði verið talað. Þennan dag hafi viðskiptin verið fastmælum bundin og handsöluð að viðstöddum nefndum Herði Hákonarsyni. Nokkru síðar hafi aðilar málsins ræðst við í síma og þá hafi verið ákveðið að stefndi kæmi fram sem formlegur kaupandi að spildunni gagnvart seljanda hennar en að þeim viðskiptum loknum myndi hann afsala helmingi spildunnar til stefnanda. Ástæða þessa hafi verið sú að vegna fjölskyldutengsla fengi stefndi spilduna við lægra endurgjaldi. Þetta hafi gengið eftir og kaupin tekist hinn 19. desember 2006 og þá hafi stefnandi greitt stefnda 3.500.000 krónur eins og um var samið. Stefnandi segir að þegar þinglýsa átti kaupsamningi varðandi spilduna hafi komið í ljós að hún var um 150 hektarar en seljandi hafi ætlað að halda eftir 10 hekturum. Hins vegar hafi ekki verið búið að skipta þeirri spildu út úr hinu selda landi og þar með hafi málið tafist. Jón Sigfús Sigurjónsson lögmaður hafi tekið að sér að skipta landinu en skiptingunni hafi ekki lokið fyrr en í byrjun júnímánaðar 2008. Í framhaldi af því hafi afsali til stefnda fyrir 140 hektara landi verið þinglýst. Afsal þetta beri raunar með sér að stefndi og eiginkona hans, Kolbrún María Sæmundsdóttir, hafi verið kaupendur spildunnar. Þá komi einnig fram að kaupsamningur hafi verið gerður 8. desember 2006 og að 10 hektara spilda væri undanskilin í kaupunum. Að þessu loknu hafi öll skilyrði verið til að efna samning aðila og því hafi stefnandi látið útbúa kaupsamning og afsal þar sem stefndi og Kolbrún María afsala helmings eignarhlut sínum í spildunni til eiginkonu stefnanda, Þóru Þrastardóttur, en stefnandi hafi óskað eftir því að hún yrði þinglýstur eigandi eignarhlutans. Stefndi hafi sótt skjalið til Kristjáns Snorrasonar, sparisjóðsstjóra á Sauðárkróki, en hann hafi aðstoðað stefnanda við að fjármagna kaupin. Stefnandi segist hafa talið að stefndi myndi fá Kolbrúnu Maríu til að undirrita skjalið. Þetta hafi ekki gengið eftir heldur hafi stefndi óskað eftir annarri skiptingu spildunnar en um var samið í upphafi. Kolbrún María hafi afhent Þóru loftmynd af landinu þar sem tillaga að nýrri skiptingu hafði verið merkt inn á með línu sem dregin var á loftmyndina. Stefnandi kveðst hafa hafnað tillögunni þar sem hún hafi ekki verið í samræmi við það sem um var samið. Í framhaldi af þessu hafi stefndi komið með aðrar tillögur að skiptingu landsins en þeim hafi verið hafnað með sömu rökum. Stefndi hafnar nánast alfarið lýsingu stefnanda á málavöxtum. Hann kveðst ekki hafa verið að kenna á dómaranámskeiði að Hólum í Hjaltadal téða helgi. Þá hafnar hann því líka að hafa verið með stefnanda á ferð þessa helgi, enda hafi hann verið í Mosfellsbæ 19. maí 2006 og verið þar a.m.k. fram á kvöld hinn 20 maí. Stefndi segir að í maí 2006 hafi ekki komið til greina hjá seljanda spildunnar að selja hana fyrir 7.000.000 króna heldur hafi hann viljað fá 9.000.000 króna í sinn hlut. Það hafi verið síðar sem 7.000.000 króna hafi komið til tals sem kaupverð. Stefndi hafnar því alfarið að kaupin hafi verið fastmælum bundin. Þá bendir hann á að greiðsla sem innt var af hendi hafi komið frá Þóru Þrastardóttur, eiginkonu stefnanda, en ekki stefnanda sjálfum. Stefndi segir Kolbrúnu Maríu vera sambýliskonu sína en ekki eiginkonu líkt og fram komi í málavaxtalýsingu stefnanda. Þá hafnar stefndi því að tillaga hafi verið gerð að nýrri skiptingu landsins með línu sem dregin var á loftmynd. Lína þessi sé tilkomin í tengslum við hugmyndir sem stefndi ræddi við verkfræðistofu um uppmælingu og skipulagningu landsins. Stefndi segir í lýsingu sinni á málavöxtum að hann kannist við að til tals hafi komið að stefnandi og eiginkona hans eignuðust hlut í landi því sem stefndi og sambýliskona hans keyptu í desember 2006. Hugmynd þessi hafi fyrst verið rædd í febrúar 2006 og þá hafi verið talað um eina til tvær sumarhúsalóðir ásamt beitarhólfi. Því fari hins vegar fjarri að rætt hafi verið um helming spildunnar sem stefndi og Kolbrún María keyptu af Rögnvaldi Gíslasyni í desember 2006. Stefndi hafnar því að hafa, vorið 2006, farið með stefnanda og Herði Hákonarsyni í aðrar ferðir en einn bíltúr hinn 17. maí milli Syðstu-Grundar og Varmahlíðar, þar sem þeir horfðu á knattspyrnuleik í sjónvarpi, og síðar þann dag frá Varmahlíð heim að Hólum. Í hvorugt skiptið hafi landið verið sýnt stefnanda og því síður hafi kaup spildunnar verið handsöluð. Stefndi segist ekki hafa hitt þá félaga síðar á þessum tíma en hann hafi farið úr Skagafirði 19. maí og ekki verið þar 20. og 21. maí fyrr en seint um kvöld. Stefndi segir að þrátt fyrir ítrekuð tilmæli hafi stefnandi og Þóra Þrastardóttir, sem hann og Kolbrún María hafi þekkt um nokkurt skeið, ekki fengist til að setjast niður og ræða kaupin. Hann hafi rætt við stefnanda og Þóru um þetta um mánaðamótin september október 2006 og greint þeim frá því að nauðsynlegt væri að setja fyrirhuguð kaup niður á blað þrátt fyrir að hann og Kolbrún María hafi á þeim tíma ekki enn eignast spilduna. Undir þetta hafi Þóra tekið. Í apríl 2008 hafi hann heyrt í Þóru vegna þessa og hún þá sagst ætla að útbúa plagg um kaupin. Ekkert hafi hins vegar orðið af því en þegar þessi mál hafi verið rædd við stefnanda og Þóru en þau hafi iðulega borið við tímaskorti. Af þessum sökum liggi enginn skriflegur samningur fyrir. III Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir á því að með samkomulagi við stefnda á vormánuðum 2006 hafi stofnast bindandi samningur þess efnis að stefndi skuldbatt sig til að afsala helmingi af eignarhlut í fyrrgreindri landspildu úr jörðinni Mið-Grund, Akrahreppi, til stefnanda. Skipti þá ekki máli þótt ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um kaupin, enda séu munnlegir samningar bindandi með sama hætti og skriflegir þar sem löggerningar séu ekki formbundnir að íslenskum rétti. Þá skipti heldur ekki máli hvort samningar varða fasteignir eða önnur réttindi. Í raun hafi ekki verið um eiginlegan kaupsamning að ræða í skilningi laga um fasteignakaup nr. 40/2002, þar sem stefndi hafi ekki verið fær um að gera slíkan samning vegna þess að hann var á þessum tíma ekki þinglýstur eigandi landsins. Aðilar hafi samið um að gera skriflegan samning þegar stefndi væri fær um að afsala spildunni. Stefnandi segir stefnda bundinn við þetta samkomulag í samræmi við grundvallarreglur samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Um leið og kaupsamningur hafði verið gerður milli stefnda og seljanda landsins og stefndi hafði fengið eigninni afsalað til sín varð skilyrði að baki samkomulagi aðila virkt. Þá þegar hafi stefnda borið að efna samninginn af sinni hálfu með því að afsala helmingi eignarinnar til stefnanda. Hvað tilvist samkomulagsins varðar vísar stefnandi til framlagðrar yfirlýsingar Harðar Hákonarsonar og vitnisburðar hans fyrir dóminum en Hörður hafi verið viðstaddur þegar samkomulagið var handsalað. Stefnandi bendir einnig á að hann hafi í samræmi við samkomulagið greitt stefnda 3.500.000 krónur hinn 19. desember 2006. Þessi fjárhæð sé helmingur þeirrar fjárhæðar sem stefndi greiddi fyrir spilduna. Stefnandi vekur athygli á að fjárhæðin var greidd átta dögum eftir að kaupsamningur hafði verið gerður um spilduna. Féð hafi því nýst stefnda við kaupin en hann hafi ekki endurgreitt stefnanda peningana eins og ætlast hefði mátt til af honum ef greiðslan var ekki nýtt til kaupa á landinu. Með viðtöku greiðslunnar úr hendi stefnanda og með því að stefndi hefur ekki endurgreitt féð til stefnanda hafi stefndi með aðgerðum og aðgerðaleysi sínu staðfest tilvist títtnefnds samkomulags. Stefnandi bendir einnig á óundirritaðan kaupsamning og afsal sem Halla Unnur Helgadóttir, löggiltur fasteignasali, útbjó og stefndi sótti sjálfur til Kristjáns Snorrasonar sparisjóðsstjóra þótt hann hafi ekki undirritað skjölin. Stefnandi byggir á því að lögmaður stefnda hafi með bréfi hinn 17. september 2008 viðurkennt að komist hafi á samningur milli aðila um hluta spildunnar. Fullyrðingar lögmannsins í bréfinu þess efnis að samið hafi verið um eina eða tvær sumarhúsalóðir ásamt beitarhólfi eigi sér aftur á móti enga stoð í gögnum eða atvikum málsins. Stefndi hafi hins vegar með þessu fallist á að samkomulag hafi tekist með aðilum um kaup stefnanda á spildunni. Sönnunarbyrði um að samkomulagið hafi verið annars efnis en stefnandi heldur fram hvíli alfarið á stefnda. Stefnandi bendir á að í afsali Rögnvaldar Gíslasonar til stefnda og Kolbrúnar Maríu komi fram að kaupsamningur hafi verið gerður hinn 8. desember 2006. Þeim samningi hafi ekki verið þinglýst og því skorar stefnandi á stefnda að leggja kaupsamninginn fram og upplýsa hvaða greiðslur stefndi og eiginkona hans inntu af hendi vegna kaupanna og upplýsa um leið hvernig ákvæði kaupsamningsins við Rögnvald Gíslason voru efnd. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, sbr. og meginreglur laga nr. 7/1936 um tilurð og efni samninga. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er reist á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að þar sem ekki hafi verið gerður skriflegur kaupsamningur leiði ákvæði 7. gr. laga nr. 40/2002 til þess að samningur milli aðila hafi ekki tekist. Verði af einhverjum ástæðum talið að kaupsamningur hafi komist á verði stefnandi að bera áhættuna af því að ekki sé unnt að sanna efni hans. Ósannað sé að samið hafi verið um sölu á 50% hlut í spildunni sem stefndi og Kolbrún María keyptu í desember 2006. Einnig sé ósannað að slík sala hafi verið samþykkt af sameiganda stefnda en slíkt samþykki hefði þurft að liggja fyrir. Ennfremur sé ósannað að stefndi myndi þá einn selja sinn hlut og að stefnandi yrði einn kaupandi hlutarins. Stefndi heldur því fram varðandi tvö síðastgreindu atriðin að hvergi sé orð um þau að finna fyrr en í stefnu. Stefndi heldur því líka fram að fráleitt sé að hann geti einn selt og afsalað spildunni sem sé sameign hans og Kolbrúnar Maríu. Til að unnt sé að selja spilduna þurfi samþykki hennar til, enda hafi spildan verið keypt með það í huga að sameina hana því landi sem þau keyptu sumarið 2006 og þá tilheyrði Syðstu-Grund og nota löndin af fjölskyldunni til búrekstrar. Telur stefndi að aðild að málinu beggja vegna sé í slíku uppnámi að leitt geti til frávísunar málsins þótt hann krefjist þess ekki að svo komnu máli. Stefndi byggir einnig á því, að ef talið verður að greiðsla sem innt var af hendi 19. desember 2006 hafi skapað einhvern rétt, þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hugsanleg réttindi tilheyri stefnanda því greiðslan hafi komið frá Þóru Þrastardóttur en ekki stefnanda. Allt þar til stefna var útgefin hafi því verið haldið fram að stefndi og Kolbrún María væru seljendur og stefnandi og Þóra Þrastardóttir kaupendur. Raunar liggi fyrir kaupsamningur í málinu þar sem Þóra Þrastardóttir er ein sögð kaupandi. Þannig stangist skjöl, sem stefnandi hefur sjálfur lagt fram, á og því megi halda því fram að grundvöllur kröfu stefnanda sé svo óljós að leitt gæti til frávísunar málsins. Stefndi heldur því fram að vegna tengsla stefnanda við Þóru Þrastardóttur, sem sé eiginkona hans og löggiltur fasteignasali og meintur meðkaupandi á fyrri stigum, hafi stefnanda mátt vera ljóst mikilvægi þess að gerðir séu skriflegir kaupsamningar í fasteignakaupum. Til þess hafi verið nægur tími og tilefni en stefnandi verði að bera áhættuna af því að slíkur samningur var ekki gerður. Stefndi heldur því fram að tómlæti stefnanda hafi verið svo mikið að það firri hann öllum rétti sem hann kunni að hafa átt. Loks heldur stefndi því fram og byggir kröfur sínar á að hann og Kolbrún María hafi gert sitt ýtrasta til að koma til móts við stefnanda og eiginkonu hans um að endurgreiða þeim það fé sem Þóra greiddi hinn 19. desember 2006. Til þessa verði að líta þegar fjallað er um kröfu stefnda um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í þessu sambandi verði einnig að horfa til þess hversu fráleit málsóknin er í ljósi þess hvernig stefnandi og eiginkona hans, sem er löggiltur fasteignasali, hafa haldið á málinu. Hvað lagarök varðar vísar stefndi til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 7. gr. laganna sem mæli fyrir um gerð skriflegra kaupsamninga. Einnig til laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, einkum 16. gr. laganna um samnings- og skjalagerð og þau ákvæði laganna sem fjalla um inntak starfsemi fasteignasala og þær kröfur sem til þeirra eru gerðar. Þá vísar stefndi einnig til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, sbr. meginreglur samningalaga nr. 7/1936. Stefndi nefnir einnig máli sínu til stuðnings meginreglur eignarréttar um sameign og ráðstöfunarheimildir yfir slíkum eignum sem og meginreglna kröfuréttar um framsal kröfu og loks til almennra reglna íslensks réttar um réttaráhrif tómlætis. Kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda reisir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins kom í ljós að dagsetningar varðandi dómaranámskeið að Hólum í Hjaltadal, sem miðað er við í stefnu, eru rangar en námskeið þetta mun hafa verið haldið í miðri vikunni þar á undan. Var því ekki ágreiningur með aðilum hvaða daga stefnandi og vitnið Hörður Hákonarson voru á ferð í Skagafirði en í þessari ferð munu þeir hafa hitt stefnda. Stefndi reisir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að þar sem aðilar hafi ekki gert með sér skriflegan kaupsamning hafi kaupsamningur í raun ekki komist á og vísar hann í þessu sambandi til 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Nefnd 1. mgr. 7. gr. er svohljóðandi: „Samningur um kaup á fasteign er bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu eignar.“ Með kröfu um skriflegt form kaupsamninga varðandi fasteignir er horfið frá þeirri grundvallarreglu að munnlegir samningar séu jafngildir skriflegum. Krafa um skriflega kaupsamninga mun hafa verið ætluð til að koma í veg fyrir ágreining um það hvenær kaupsamningur um fasteign hafi stofnast og mæla fyrir með skýrum hætti hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til að kaupsamningur um fasteign komist á. Óumdeilt er að aðilar gerðu aldrei með sér skriflegan kaupsamning varðandi hina umþrættu spildu. Ætla verður að það hafi fremur verið í verkahring stefnanda að sjá til þess að slíkur samningur yrði gerður en fyrir liggur að eiginkona hans, sem nokkuð kom að málinu fyrir hönd þeirra hjóna, hlaut löggildingu sem fasteignasali á árinu 2007 og hafði fyrir þann tíma um nokkurt skeið starfað á fasteignasölu. Þeim mátti því vera ljós nauðsyn þess að gerður yrði skriflegur kaupsamningur. Á þeim tíma sem hið meinta samkomulag á að hafa verið handsalað var stefndi ekki eigandi spildunnar og þar með gátu aðilar ekki gert um hana eiginlegan bindandi kaupsamning vegna vanheimildar stefnda. Þeim var hins vegar ekkert að vanbúnaði að gera skilyrtan skriflegan kaupsamning sem miðaði við að stefnandi yrði síðar eigandi spildunnar. Stefnandi vísaði til þess í málflutningi sínum að með handsöluðu samkomulagi aðila hafi stefnandi eignast kauprétt á eignarhluta stefnda í spildunni. Vísaði hann í framhaldi af því í nýlegan dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 402/2008. Af hálfu stefnda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni. Í málatilbúnaði sínum vísar stefnandi m.a. til þess að á milli aðila hafi komist á bindandi samningur um að gera skriflegan samning þegar og um leið og stefndi hefði sjálfur fengið afsal fyrir umræddri spildu. Í þessu gæti falist málsástæða um kauprétt. Í máli þessu eru aðstæður með allt öðrum hætti en í nefndum dómi Hæstaréttar Íslands. Þar háttaði svo til að aðilar höfðu gert með sér skriflegan kaupréttarsamning sem fól í sér skriflega skuldbindingu stefnda um að selja fyrir ákveðið verð og því fólst einnig skylda til að afhenda fasteignina þótt tímamark afhendingar væri ekki ákveðið. Hér hefur hins vegar ekkert skriflegt samkomulag verið gert, hvorki kaupsamningur né samningur um kauprétt. Þar sem skýr og afdráttarlaus skilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup um skriflegan kaupsamning eru ekki uppfyllt og ekki til staðar skriflegur samningur um kauprétt sem komið gæti í stað kaupsamnings verður þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins þykir rétt að stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurbjörn Magnússon hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Arnór Halldórsson héraðsdómslögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Hinrik Már Jónsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Tómasar Ragnarssonar. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 741/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 173/2017
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
BR krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Talið var að málið væri nægjanlega rannsakað þótt ekki hefði farið fram mat á forsjárhæfni A. Fyrir lá að hún hafði frá unglingsaldri átt í miklum erfiðleikum vegna fíkniefnaneyslu. Talið var með vísan til gagna málsins að fátt benti til að A myndi nægjanlega fljótt ráða bót á þeim vanda sem hún glímdi við svo hún gæti tekið barnið til sín og annast það. Hefði A að óverulegu leyti annast stúlkuna frá því að hún var nokkra mánaða gömul og hún dvalið í fóstri á vegum BR. Mæltu hagsmunir stúlkunnar eindregið gegn því að tengsl hennar við sína nánustu yrðu rofin á viðkvæmu aldursskeiði til að hún sneri aftur til A, en slá mætti því sem föstu að telpan hefði lítil sem engin tengsl við A. Var því talið fullvíst að þroska barnsins væri hætta búinn sökum þess að A væri augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Þá var talið nægjanlega í ljós leitt að öðrum og vægari úrræðum yrði ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Var krafa BR því tekin til greina.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2017. Hún krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar semhenni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.IÁfrýjandi er 20 ára að aldri og eignaðisthún dóttur sína, B, [...] 2015. Áfrýjandi hefur frá unglingsaldri átt í miklumerfiðleikum meðal annars vegna fíkniefnaneyslu. Málavöxtum og málsástæðum aðilaer lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti hafa verið lögð fram gögnum málsatvik eftir að málið var dómtekið í héraði 23. janúar 2017. Samkvæmtdagál kom áfrýjandi í viðtal 9. febrúar sama ár hjá starfsmanni stefnda vegnafyrirhugaðar umgengni barnsins við hana. Í kjölfar viðtalsins fór fram umgengnin14. sama mánaðar undir eftirliti starfsmanna stefnda. Samkvæmt ódagsettu vottorðiSjúkrahússins Vogs lagðist áfrýjandi þar inn til meðferðar 22. mars 2017, enútskrifaði sig sjálf 26. sama mánaðar áður en meðferðinni lauk. Samkvæmtupplýsingum úr dagál ræddi starfsmaður stefnda við áfrýjanda símleiðis 26. maí2017 í því skyni að koma á umgengni barnsins við hana. Daginn eftir varáfrýjanda sendur tölvupóstur þar sem óskað var eftir hennar hugmyndum umumgengnina, en þeim pósti mun hún ekki hafa svarað. Fór umgengnin því ekki framog hefur áfrýjandi ekki hitt barnið frá 14. febrúar 2017. Aftur á móti kemurfram í tölvupóstsamskiptum aðila að umgengni er fyrirhuguð 1. október 2017.IIAf hálfu áfrýjanda er byggt á því að máliðhafi ekki verið nægjanlega rannsakað af hálfu stefnda, sbr. 1. mgr. 41. gr. og1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í því sambandi bendir áfrýjandi áað forsjárhæfni hennar hafi ekki verið metin, hvorki áður en stefndi höfðaðimálið né undir rekstri þess.Svo sem áður segir hefur áfrýjandi glímtvið fjölþættan vanda frá unglingsárum. Í málinu liggja fyrir greinargóðarupplýsingar um hagi hennar og barnsins allt frá fæðingu þess. Þá liggur fyrir greinargerðum greiningar- og kennsluvistun áfrýjanda með barninu á vistheimili stefnda, enþangað fóru þær til dvalar 8. ágúst 2016. Fyrirhugað var að hún yrði til 7.september sama ár, en úrræðinu var hætt á fundi með áfrýjanda 30. ágúst það ár,eftir að hún hafði yfirgefið vistheimilið 20. þess mánaðar og ekkert hittbarnið frá þeim tíma. Að þessu virtu er málið nægjanlega upplýst þótt ekki hafifarið fram sérfræðilegt mat á forsjárhæfni áfrýjanda, en slíkt mat þarf aðjafnaði að fara fram í málum um forsjársviptingu eftir 29. gr.barnaverndarlaga.Með því að áfrýjandi hvarf úr greiningar-og kennsluvistuninni hjá stefnda þegar hún hafði staðið í tólf daga kom þaðúrræði ekki að þeim notum sem vonir stóðu til, en markmið þess var meðal annarsað efla áfrýjanda til að ala upp barnið. Eins og greinir í héraðsdómi hefur áfrýjandiheldur ekki verið móttækileg fyrir öðrum stuðningi sem henni hefur staðið tilboða. Þá fór hún í meðferð á Sjúkrahúsið Vog en útskrifaði sig sjálf áður enmeðferðinni lauk, svo sem áður er komið fram. Þegar þetta er haft í huga bendirfátt til þess að áfrýjandi megni nægjanlega fljótt að snúa við blaðinu og ráðabót á þeim vanda sem hún glímir við svo hún geti tekið til sín barnið og annastþað.Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hefurað óverulegu leyti annast barnið frá fyrri hluta árs 2016 þegar það varnokkurra mánaða gamalt. Einnig hefur komið fram að hún hefur ekkert hitt barniðfrá 30. ágúst það ár, ef frá er talin ein umgengni 14. febrúar 2017. Hefurbarnið dvalið í fóstri á vegum stefnda frá 21. október 2016 og kom fram viðmunnlegan flutning málsins að til standi að sú ráðstöfun verði varanleg efáfrýjandi verður svipt forsjánni. Að þessu virtu mæla hagsmunir barnsins, semer rétt tæplega tveggja ára, eindregið gegn því að tengsl þess við sína nánustuverði rofin á viðkvæmu aldursskeiði til að það snúi aftur til áfrýjanda, en slámá því föstu að telpan hefur lítil sem engin tengsl við hana. Er þess þá aðgæta að við barnavernd gildir sú grundvallarregla að taka ber upp það ráð sembarni er fyrir bestu, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga.Samkvæmt öllu því sem hér hefur veriðrakið verður fallist á það með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðummeðdómsmönnum, sbr. 1. mgr. 54. gr. barnavendarlaga, að fullvíst sé að þroska barnsinssé hætta búinn sökum þess að áfrýjandi sé augljóslega vanhæf til að fara meðforsjána, sbr. d. lið 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Að virtum málsatvikum ogbrýnum hagsmunum barnsins er einnig nægjanlega í ljós leitt að öðrum og vægariúrræðum verður ekki beitt til úrbóta, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Verður hinnáfrýjaði dómur því staðfestur.Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmistekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur28. febrúar 2017.Mál þetta, sem höfðað var 8. desember 2016 meðáritun lögmanns stefnda um birtingu á réttarstefnu sem útgefin var sama dag,var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. janúar sl. Málið sætir flýtimeðferðsamkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 123. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi er Barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Stefndier A, [...], [...].Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá dóttursinnar, B, kt. [...], sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002.Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda einsog málið væri eigi gjafsóknarmál. I.Ekki er ágreiningur meðal aðila um aðdraganda málsins ogmálsatvik í stærstu dráttum. Stefnda er 19 ára gömul kona sem glímt hefur viðvandamál tengd vímuefnanotkun um nokkurt skeið en mál hennar hafa verið tilmeðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum frá árinu 2013. Eftir nokkur afskiptibarnaverndaryfirvalda af málefnum stefndu, þar sem hún hafði m.a. notiðsvokallaðs MST úrræðis (fjölkerfameðferð) og til stóð að hún færi ímeðferðarvistun á Stuðlum, var þó áformað í byrjun árs 2015 að loka málistefndu þar sem talið var að aðstæður hennar væru orðnar fullnægjandi. Breytingvarð hins vegar á þegar Barnavernd Reykjavíkur barst tilkynning frá heilsugæslu12. mars 2015 um að stefnda hefði mælst jákvæð fyrir kannabisefnum 27. febrúars.á. og ekki mætt til að taka annað vímuefnapróf en þá var hún gengin 13 vikurmeð dóttur sína B. Lögð var til áætlun fram til 15. ágúst 2015, og fylgst meðstefndu í áhættumeðgöngu ásamt því að fleiri úrræði voru lögð til. Í kjölfariðsamþykkti stefnda að fara reglulega í vímuefnapróf sem reyndust neikvæð alltþar til 14. október 2015. Þá mældist stefnda jákvæð fyrir kannabisefnum ogmætti síðan ekki í fyrirhugað vímuefnapróf viku síðar. Eftir ítrekaðartilraunir tókst starfsmönnum stefnanda að ná sambandi við stefndu 28. október2015 og kvaðst hún þá ekki vera í neyslu vímuefna en gaf ótrúverðugar skýringará niðurstöðu prófsins, að mati starfsmanna stefnanda. Stefndu fæddist svostúlka [...] 2015.Starfsmenn stefnanda höfðu samband við móðurstefndu 10. nóvember 2015 og taldi hún aðstæður stefndu vera ágætar en aðbarnsfaðir hennar beitti hana andlegu ofbeldi. Í desember fóru starfsmennstefnanda í vitjun á heimili stefndu og samþykkti hún þá meðferðaráætlun, þ. ám. óboðað eftirlit starfsmanna stefnanda, að undanskildu því að hún taldi sigekki í þörf fyrir úrræðið stuðninginn heim eða sálfræðiviðtöl.Í janúar 2016 reyndu starfsmenn stefnanda ítrekaðað ná sambandi við stefndu án árangurs og kom í ljós að hún hafði ekki mætt íbókaða tíma hjá ungbarnaeftirlitinu dagana 27. nóvember 2015 og 5. janúar 2016og að talsvert hafði þurft að ganga á eftir stefndu svo unnt væri að sinnaungbarnaeftirliti. Í skýrslu hjúkrunarfræðings 5. janúar 2016 var þeirri skoðunlýst að barnið gæti ekki verið eitt með föður vegna flogaveiki hans, sem gerðimálið alvarlegra. Þegar loks tókst að bóka tíma fyrir vitjun starfsmannastefnanda var stefnda ekki heima þegar á reyndi og svaraði ekki í síma. Næstumánuði reyndist starfsmönnum stefnanda erfitt að ná sambandi við stefndu semsvaraði sjaldan í síma og hafði ekki samband að fyrra bragði. Þrátt fyrir þettatöldu starfsmenn stefnanda að aðstæður stefndu væru fullnægjandi og lögðu tilað málinu yrði lokað á meðferðarfundi Í maí og júní 2016 bárust Barnavernd Reykjavíkur aðnýju tilkynningar þar sem lýst var áhyggjum af aðstæðum dóttur stefndu og þvíað á heimili hennar væri stunduð vímuefnaneysla og hugsanlega sala vímuefna.Vegna þessara tilkynninga reyndu starfsmenn stefnanda ítrekað að ná sambandivið stefndu og fá hana til viðtals. Að lokum tókst að bóka viðtalstíma 22. júní2016 en þá mætti stefnda ekki í viðtalið og skellti á þegar hringt var í hana.Stefnda mætti ekki heldur í viðtal sem hún átti bókað daginn eftir og svaraðiekki símtölum starfsmanna stefnanda.Stuttu síðar bárust Barnavernd Reykjavíkurtilkynningar um að 27. júní sl. hefði stefndu ásamt vinkonu sinni verið haldiðnauðugri á heimili sínu og hún beitt ofbeldi af hálfu barnsföður síns og frændahans. Á heimilinu fundust m.a. vopn, talsvert af vímuefnum og áhöld til neysluþeirra og lýsti lögreglan áhyggjum af því að dóttir stefndu væri á heimilihennar. Rúmri viku síðar, 6. júlí sl., barst Barnavernd Reykjavíkur tilkynningfrá móðurömmu stefndu um að stefnda væri í virkri sprautuneyslu og neyttikannabisefna. Stefnda hefur þó þvertekið fyrir það að hafa sprautað sig meðfíkniefnum. Í kjölfar þessarar tilkynningar reyndu starfsmenn stefnandaárangurslaust að ná í stefndu. Samkvæmt upplýsingum frá lögreglumanni ogbarnsföður stefndu var hún í virkri neyslu vímuefna á þessum tíma, enbarnsfaðirinn kom, að aflokinni gæsluvarðhaldsvist vegna framangreinds, ábráðamóttöku geðsviðs til að upplýsa um stórfellda neyslu stefndu. Þar lýstihann því að hann sjálfur væri reiðubúinn að hætta neyslu fyrir dóttur sína.Hann var þarna undir áhrifum örvandi efna. Í kjölfarið reyndu starfsmenn stefnanda að násambandi við stefndu án árangurs en náðu að lokum sambandi við móður hennar 14.júlí 2016 og kvaðst hún ætla að koma skilaboðum til stefndu um að hafa sambandvið barnavernd. Stefnda mætti ekki í bókað viðtal daginn eftir og svaraði ekkisíma og fór ekki með dóttur sína í læknisskoðun sem fyrirhuguð hafði verið þanndag. Stefnda hafði þó samband við Barnavernd Reykjavíkur og staðfesti komu sínaí viðtal 18. júlí sl. Hún mætti þó hvorki í það viðtal né viðtal vegnafóstureyðingar, en hún var þá þunguð að nýju eftir barnsföður sinn. Ekki náðistþarna samband við hana þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir starfsmanna stefnanda.Því var ákveðið að hefja könnun málsins, sbr. 21., 22. og 43. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, og tilkynnt um þá ákvörðun með bréfi 20. júlí sl.Stefnda hafði samband við Barnavernd Reykjavíkur22. júlí sl. og kvaðst koma í viðtal 25. s.m. en þá enn og aftur hvorki mættihún né svaraði síma. Í skýrslum starfsmanna stefnanda kemur fram að á þessum tímahafi móðir stefndu haft sterkan grun um vímuefnaneyslu stefndu þar sem húnhefði fundið um 20 notaðar og ónotaðar sprautunálar í föggum stefndu og fötumdóttur hennar. Fyrir dómi lýsti móðir því að hún teldi fullvíst að barnsfaðirstefndu hefði átt þessar nálar. Fram hafði komið í viðtölum starfsmannastefnanda við bæði stefndu og móður hennar, og var staðfest fyrir dómi, að Bhefði í raun verið sinnt af móður stefndu frá upphafi árs 2016 og viðurkenndistefnda neyslu vímuefna í kjölfar frelsissviptingar hennar í lok júní.Ámeðferðarfundi starfsmanna stefnanda sem haldinn var 27. júlí sl. var þaðniðurstaða þeirra að staða máls hennar væri það alvarleg að nauðsynlegt væri aðgera áætlun um meðferð málsins og að leita yrði leiða til að komast að því hverskonar meðferð stefnda þyrfti til að taka á vanda sínum. Þrátt fyrir ítrekaðartilraunir náðu starfsmenn stefnanda ekki sambandi við stefndu fyrr en 4. ágústsl. en þá skrifaði hún undir meðferðaráætlun og samþykkti vistun dóttur sinnará vistheimili barna í allt að átta vikur frá 8. ágúst sl. Frá 8. til 20. ágústdvaldi stefnda ásamt dóttur sinni á vistheimilinu en sinnti henni þó að matistarfsmanna ekki nægjanlega vel. Um miðjan ágústmánuð bárust tvær tilkynningarum grun um vímuefnaneyslu stefndu og þegar starfsmaður vistheimilisins bað hanaum að taka vímuefnapróf 20. ágúst sl. mun hún hafa rokið á dyr.Eftir þetta vitjaði stefnda ekki dóttur sinnar ávistheimilinu í níu daga og reyndu starfsmenn stefnanda árangurslaust að násambandi við hana en samkvæmt móður stefndu og starfsmönnum vistheimilisinshafði stefnda lýst því yfir að hún vildi ekki sjá um dóttur sína og starfsmennstefnanda greina frá því móðir stefndu hafi talið öruggt að hún væri í neysluvímuefna. Stefnda tók þó fram að skilyrði væri að stúlkan færi í fóstur tilmóður hennar. Fram kemur í skýrslu starfsmanna vistheimilisins að eina markmiðvistarinnar sem hefði náðst hafi verið kortlagning matar-, svefn- ogmjólkurrútínu stúlkunnar.Á meðferðarfundi starfsmanna stefnanda 9. septembersl. var það afstaða þeirra að fullreynt væri að stefnda færi með forsjá dóttursinnar en þann dag hafði stefnda ekki vitjað dóttur sinnar frá fundi semhaldinn var á vistheimilinu 30. ágúst sl. og hafði því einungis hitt dóttursína einu sinni frá 20. ágúst sl. Þann 22. september sl. var stefndu tilkynntum að mál hennar færi fyrir fund barnaverndarnefndar með það að markmiði aðkoma dóttur hennar í varanlegt fóstur og að hún gæti sótt fundarboð oggreinargerð um málið. Að ósk stefndu var henni tilnefndur lögmaður og stefndalátin vita að hún þyrfti að skrifa undir umboð hans. Þann 26. september sl.hafði stefnda ekki enn sótt fundarboð eða greinargerð barnaverndar og hafðilögmanni hennar ekki tekist að ná sambandi við hana.Fundur Barnaverndarnefndar Reykjavíkur var haldinn27. september sl., en þá hafði enginn vitjað stúlkunnar á vistheimili barna íátta daga. Stefnda mætti ekki en lögmaður hennar mætti án undirritaðs umboðs.Að beiðni lögmannsins var afgreiðslu málsins frestað um tvær vikur til að gefahonum frekari tækifæri til að ná sambandi við stefndu. Vegna þessarar þróunarmálsins var neyðarráðstöfun skv. 31. gr. barnaverndarlaga beitt 7. október sl.og stúlkan kyrrsett á heimili á vegum Barnaverndar Reykjavíkur í allt að 14daga. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur tók málið fyrir að nýju 11. október sl. ogmætti lögmaður stefndu þá einn, með umboð. Á þessum tíma höfðu borist 13tilkynningar í málinu, gerðar höfðu verið tvær meðferðaráætlanir ogneyðarráðstöfun hafði verið beitt í eitt skipti. Með hliðsjón af þróun málsinsmat Barnaverndarnefnd Reykjavíkur það svo að stefnda væri óhæf til að fara meðforsjá dóttur sinnar og úrskurðaði nefndin um vistun stúlkunnar á vistheimilibarna í tvo mánuði og óskaði eftir að borgarlögmaður höfðaði mál tilforsjársviptingar stefndu yfir dóttur sinni.II.Stefnandi telur að skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu þar sem daglegriumönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu og stúlkunnar er alvarlega ábótavantmeð hliðsjón af aldri hennar og þroska. Stefnandi telur þetta bersýnilegt þegaraf þeirri ástæðu að stefnda hafi lítið sem ekkert sinnt dóttur sinni og ekkisýnt neinn áhuga á að hitta hana í rúma þrjá mánuði. Stefnandi kveðst jafnframt telja að skilyrðid-liðar 1. mgr. 29. gr. laganna séu uppfyllt þar sem fullvíst sé að líkamlegrieða andlegri heilsu eða þroska stúlkunnar sé hætta búin sökum vanhæfni stefndu,s.s. vegna vímuefnaneyslu stefndu og algjörrar vanrækslu hennar á uppeldihennar. Stefnandi leggi áherslu á þau grundvallarréttindi barna að búa við stöðugleikaí uppvexti og þroskavænleg skilyrði og að barnaverndarstarf skuli stuðla aðstöðugleika í uppvexti barna, sbr. 3. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Stefnandi telur að það hafi sýnt sig að stefnda hafi hvorki áhuga néfærni til að sinna dóttur sinni sem skyldi og skapa henni viðunandiuppeldisaðstæður. Stefnda hafi ekki viðurkennt vímuefnavanda og ekkiviljað fara í meðferð við honum auk þess sem hún hafi sýnt algjört áhugaleysi áþví að vera til samstarfs varðandi þau meðferðarúrræði sem hafi verið reynd.Inngrip barnaverndaryfirvalda hafi því ekki megnað að breyta ástandi hjástefndu til batnaðar og teljist að mati stefnanda fullreynd. Með hliðsjón afviðkvæmum aldri dóttur stefndu, því að stefnda hafi viðurkennt að hafa í raunaldrei borið ábyrgð á umönnun stúlkunnar og að hún hafi nú yfirgefið dóttursína, telur stefnandi að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið með því að stefndaverði svipt forsjá hennar. Stefnandikveðst benda á þá meginreglu barnaverndarstarfs, sbr. 4. gr. barnaverndarlagaog alþjóðlega sáttmála sem Ísland er aðili að, að í barnaverndarstarfi skuliávallt beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu oghagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemibarnaverndaryfirvalda. Forsjárréttur foreldra takmarkistaf þessum mannréttindum barna þeirra og þegar hagsmunir foreldris og barnsvegast á, eru hagsmunir barnsins þyngri á vogarskálunum. Dóttir stefndu sé áviðkvæmum aldri og þarfnist nauðsynlega öryggis, stöðugleika og þroskavænlegraaðstæðna og þeir hagsmunir vegi þyngra en hagsmunir stefndu af því að hafaforsjá stúlkunnar. Þá kveðst stefnandi telja rétt að hafa í huga aðfrá fæðingu hafi stúlkan einungis verið í umsjá stefndu í nokkra mánuði en frá20. ágúst sl. hafi stefnda einungis hitt dóttur sína einu sinni og ekki óskaðeftir frekari samskiptum við hana. Dóttir stefndu hafi þess í stað veriðmestmegnis í umsjá ömmu sinnar, sem nú hafi þó ekki séð hana frá 20. septembersíðastliðnum. Stefnandi telur því ljóst að stúlkan hafi nú verið yfirgefin af fjölskyldusinni.Stefnandi segir að skilyrði fyrir beitingu 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sé að ekki sé unnt að beita öðrum ogvægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar ánviðunandi árangurs. Í málinu hafi stefnandi beitt úrræðum barnaverndarlaga ánþess að aðstæður stefndu hafi breyst til batnaðar eða stefnda hafi sýnt viljatil að bæta ástand sitt. Þvert á móti hafi stefnda ekki sýnt samstarfsvilja oghefur starfsmönnum barnaverndaryfirvalda reynst afar erfitt að ná sambandi viðhana við meðferð máls hennar.Stefnandi kveðst því telja að miðað við aðstæðurstúlkunnar í dag sé ekki forsvaranlegt að beita öðrum og vægari úrræðumbarnaverndarlaga og því séu lagaleg skilyrði fyrir beitingu 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga uppfyllt í máli þessu.Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings m.a. tilbarnaverndarlaga nr. 80/2002, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr.19/2013, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr.10/1979, og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.III.Stefnda telur ekki lögmætskilyrði fyrir hendi til að svipta hana forsjá yfir dóttur sinni. Þá telurstefnda forsjársviptingu andstæða hagsmunum dóttur sinnar auk þess sem beitamegi öðrum og vægari úrræðum. Þannig fari forsjársvipting í bága viðmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og meginreglur barnaverndarlaga.Stefnda byggir kröfu sína aðallega á því að hún telur að skilyrði 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, séu ekki uppfyllt og því skortilagaskilyrði fyrir því að svipta hana forsjá yfir dóttur sinni. Forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og beri ekki að taka slíka kröfu tilgreina nema ríkar ástæður liggi þar að baki, enda sé hverju barni eðlilegt aðalast upp hjá eigin foreldrum og það sé réttur barnsins. Náin tengsl séu ámilli stefndu og dóttur hennar eins og fram komi í greiningar- og kennsluvistunog fyrir dómi. Stefnda telur sig góða móður sem geti búið dóttur sinni gottheimili en hún geri sér fulla grein fyrir því að það geti hún ekki gertsamhliða neyslu eða sambúð með barnsföður sínum. Stefnda hugsi vel um dóttursína og hafi ávallt séð um að hana vanhagi ekki um nokkurn hlut. Þá hafistefnda sterkt stuðningsnet í kringum sig og ástríka fjölskyldu sem hafi veriðtil staðar fyrir stúlkuna ef á hefur þurft að halda, einkum móður stefndu semsé boðin og búin til að aðstoða við uppeldi stúlkunnar. Eina gagnið í málskjölum þar sem lagt sé á einhvern hátt mat áforsjárhæfni stefndu kveður stefnda vera greinargerð sem unnin var af uppeldis-og meðferðarfulltrúum á Vistheimili barna. Þar komi fram að stefnda hafi veriðvökul yfir dóttur sinni meðan hún lék við hana, hugað vel að öryggi hennar,verið leiðbeinandi og spjallað við hana. Einnig komi þar fram að stefnda hafitalað í blíðum og róandi tón við stúlkuna, brosað og knúsað hana. Að sama skapihafi virst vera mikil tengsl milli þeirra mæðgna og stúlkan hafi leitað mikið íöryggi til móður sinnar.Það sé því ekkert í gögnum málsins sem gefi vísbendingu um að daglegriumönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu við dóttur sína sé alvarlega ábótavant.Þvert á móti virðist aðeins vera um að ræða unga móður sem glímt hafi viðvímuefnavanda en sé nú að taka sig á. Því telji stefnda ekki uppfyllt skilyrðia-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002.Stefnda telur jafnframt að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrðid-liðar 1. mgr. 29. gr. séu uppfyllt í málinu. Ekki verði annað ráðið af gögnummálsins en að stefnda sé hæf til að fara með forsjá yfir dóttur sinni. Þráttfyrir að hafa glímt við áfengis- og vímuefnavanda á unglingsárum verði að lítatil þess að stefndu hafi ekki verið gefið tækifæri eða henni veitt aðstoð tilað ná almennilegum tökum á vandamálinu. Beri einnig að horfa til þess að hún eraðeins 19 ára gömul og hafi átt ákaflega erfiða æsku og unglingsár. Stefnda telur að ef kröfur stefnanda verða teknar til greina þá væri þaðí andstöðu við markmið barnaverndarlaga, m.a. 2. gr. þeirra, þar sem m.a. komifram það markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Stefnda veki sérstaka athygli á orðalagi d-liðar 29. gr. laganna um að„fullvíst“ sé að heilsu barnsins sé hætta búin og að foreldrar séu „augljóslegavanhæfir“. Gefi þetta til kynna að ríkar sönnunarkröfur séu gerðar til þess aðþau atvik sem lagaákvæðið nefnir séu fyrir hendi. Stefnda byggir einnig á því að óheimilt hafi verið að beita úrræðisamkvæmt 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga þar sem unnt hafi verið að beitavægara úrræði miðað við þá stöðu sem uppi var. Í þessu sambandi vísar stefndatil meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga,sbr. og 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga þar sem fram komi aðbarnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði tilstuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Jafnframtað ávallt skuli miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeimmarkmiðum sem að er stefnt. Stefnda nefnir sem dæmi um vægari úrræði, sem hefði mátt beita, ákvæði24. gr. laganna um að útvega fjölskyldu tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafaeða stuðningsfjölskyldu. Þá hefði einnig verið hægt að beita ákvæði 28. gr.laganna um vistun utan heimilis í allt að 12 mánuði og sé stefnda reiðubúin aðfallast á slíka vistun meðan hún sýni og sanni fyrir stefnanda, og aðallegasjálfri sér, að hún geti unnið varanlega bót á vandamálum sínum. Meðalhófsreglastjórnsýsluréttar komi og skýrt fram í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga en þarsegi að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt aðbeita öðru og vægara úrræði til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndarán viðunandi árangurs. Af gögnum málsins megi sjá að slíkt hafi ekki veriðreynt. Stefnda vísar til rannsóknarreglu sem lögfest sé í 1. mgr. 41. gr.barnaverndarlaga, sbr. einnig 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Reglan séþess efnis að stjórnvaldi beri að sjá til þess að mál sé nægjanlega vel upplýstáður en ákvörðun er tekin í því. Á því sé byggt af hálfu stefndu aðrannsóknarreglan hafi verið virt að vettugi áður en ákvörðun hafi verið tekinum að krefjast forsjársviptingar. Þannig hafi forsjárhæfni stefndu ekki veriðmetin eða henni fundinn tími hjá sálfræðingi. Það stangist á við áðurnefntákvæði, að fara fram með kröfu um forsjársviptingu þegar engin gögn liggi fyrirum hvort skilyrðum a-liðar 29. gr. barnaverndarlaga sé uppfyllt, en matsmaðurhefði getað lagt prófanir fyrir stefndu til að leiða í ljós hvort um slíkt væriað ræða eður ei. Stefnda vísar tilbarnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum til 2. gr., 4. gr., 2. mgr. 12. gr., og29. gr. laganna. Einnig er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum til10. og 12. gr. og hinnar almennu meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Þá er vísaðtil XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi málskostnað enstefnda nýtur gjafsóknar skv. 60. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002.IV.Stefnda kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins oglýsti m.a. því að hún hefði búið við mikið ofbeldi þegar hún var í sambúð meðbarnsföður sínum um þriggja ára skeið. Hann hafi beitt hana ofbeldi bæði ámeðgöngu og eftir að stúlkan fæddist. Þá greindi hún frá því atviki þegar barnsfaðirhennar, haldinn ranghugmyndum um að hún hefði slegið eign sinni á fé í hanseigu, og frændi hans héldu henni og vinkonu hennar föngnum í um sexklukkustundir í júní 2016 og sættu þær ofbeldi og pyntingum af þeirra hálfu. Hún kvaðst ætíð hafa farið með stúlkuna til móðursinnar þegar hún fann að barnsfaðir hennar var að fara að fá sér vímuefni. Aðspurð um neyslu sína nú, kvaðst hún vera edrú oggengi mjög vel og sé í 92% vinnu á [...]. Hún hafi þannig verið laus við sterkvímuefni í um tvo mánuði en tvær til þrjár vikur án neyslu kannabis. Húnsagðist sækja AA fundi lítið vegna þess að hún væri að vinna svo mikið. Húnhafi verið fíkill en sé það ekki lengur og það sé ekkert mál fyrir hana aðhalda sig frá vímuefnum. Hún hafi ekki farið í meðferð á sjúkrahúsið Vog ogtelur sig ekki þurfa á slíkri meðferð að halda. Þá gæti hún að sögn haldið sigvið hóflega neyslu vímuefna en þurfi hins vegar ekki á því að halda. Hún kveðst vera góð móðir sem geti haft barnið hjásér og að hún myndi ekki hika við að gangast við tillögum barnaverndarnefndaref hún fengi stúlkuna til sín. Hún telur sig vita að hún sé tilbúin til að hafastúlkuna hjá sér núna, hún bara kvaðst finna það á sér og mat stöðu sína miklusterkari í dag heldur en hún hefði verið. Aðspurð um stuðningsnet þá nefndi húneinungis móður sína. Þegar hún var spurð eftir því hvers vegna hún hefðiekki þegið aðstoð áður, kveðst hún hafa verið í afneitun og fundist ekkert veraað, en nú sé ástandið annað og betra. Spurð um dvöl á vistheimili barna kvaðst hún ekkihafa getað verið á heimilinu, hún hafi fengið innilokunarkennd og henni liðiðilla. Hún staðfesti að hafa yfirgefið vistheimilið 20. ágúst sl. en komið aftur30. ágúst á fund á vistheimilinu. Stefnda staðfesti fyrir dómi að hún hefðiekki hitt dóttur sína frá þeim degi. Hún kveður ástæðuna einkum þá að hún hafiskammast sín vegna þess að hún var komin í neyslu. Hún játaði að hafa ekki svarað starfsmönnumbarnaverndar þegar þeir reyndu ítrekað að ná í hana. Ástæðan sé mikill kvíðisem hún hafi búið mjög lengi við og valdið því m.a. að hún svari helst ekki ísíma. Varðandi umgengni kvaðst hún ekki hafa vitað fyrren í desember að hún gæti fengið umgengni við dóttur sinnar og hafi þá hringt ístarfsmann stefnanda, sem sagðist myndu hafa samband við hana eftir áramótin,en hafi ekki hringt. Hins vegar játaði hún að starfsmenn stefnanda hefðuítrekað reynt að ná sambandi við hana á milli jóla og nýárs til að gera viðhana umgengnissamning. Hún kvaðst ekki hafa leitað eftir umgengni í janúar.Aðspurð um helstu þarfir stúlkunnar núna, sagði húnað hún þyrfti að koma heim, og þyrfti ást og umhyggju og að vera hjá fjölskyldusinni. Hún kveðst ekki vita betur en að barnsfaðirinn sé íneyslu, en hún hafi ekki heyrt frá honum í tvo mánuði.Móðir stefndu gaf skýrslu. Hún segir að dóttirhennar hafi yfirgefið vistheimilið vegna þess að hún hafi verið í áfalli ogmjög hrædd, enda lifði hún við stanslausar hótanir frá barnsföður sínum eftirað þau slitu samvistum. Hún bar um að engin meðferðarúrræði, s.s. sálfræðiþjónustaeða áfallahjálp, hefðu staðið dóttur hennar til boða á vistheimilinu eða ítengslum við dvölina þar, nema dvölin sjálf. Vitnið kvaðst hafa sóst eftir þvíað taka stúlkuna í fóstur en ekki haft erindi sem erfiði og sögð vera ekki íforgangi. Hún kvaðst sjá í dag mikinn mun á dóttur sinni, ogtelur að upphaf þeirra breytinga megi rekja til tímans þegar stefnda fór [...]að vinna í fiski í nóvember sl. Hún hafi breytt um lífstíl og skipt um vinahóp.Hún telur dóttur sína geta og vera tilbúna til að halda sig frá vímuefnum,vegna þess að hún sé búin að vinna í áfallinu og sé komin í rökhugsun. Húnfullyrti að dóttir hennar væri fullfær um að annast dóttur sína, en til þessþyrfti hún mikla hjálp, s.s. sálfræðiaðstoð og áfallahjálp. Einnig telur móðir stefnduað hún þurfi að gangast undir meðferð vegna vímuefnanotkunar þótt hún sé ekki íneyslu í dag. Hún segist að mestu hafa hugsað um B frá því upp úráramótum 2016, eftir að hana grunaði að barnsfaðir stefndu hefði hafið neyslu,sem var kringum jól 2015.Vitnið hitti stúlkuna síðast í október 2016.C, þroskaþjálfi og félagsráðgjafi, sem starfar semslíkur hjá Barnavernd Reykjavíkur, gaf skýrslu. Hún var með mál stefndu frájanúar 2014, en málið hafi komið inn á árinu 2013. Ástæða afskipta varvímuefnaneysla stefndu, áhættuhegðun og alvarlegt kynferðisofbeldi sem húnhafði verið beitt. Ýmis úrræði og ráðgjöf stóðu stefndu til boða. Þannig varúrræðið MST reynt í sex mánuði sem gekk ekki upp. Til stóð að stefnda færi inná Stuðla, en þá fór að ganga betur hjá henni og hún hélt sig frá vímuefnum. Aðmati vitnisins háir það stefndu mest að hún hafi ekki viljað þiggja aðstoð,þrátt fyrir að vera boðið margsinnis t.d. sálfræðiaðstoð. Hún þori ekki aðtakast á við sjálfa sig og láti eins og hlutirnir og ástand hennar sé í lagi.Stefnda hafi einungis mætt tvisvar í sálfræðiviðtöl sem sett höfðu verið upp ogsinnti mjög illa viðtölum í barnahúsi sem fyrirhuguð voru. Vitnið, sem var með mál stefndu einnig eftirfæðingu barnsins og allt til apríl 2016, metur það svo að vægari úrræði gætugagnast í málinu, miðað við þau kynni sem hún hefur af stefndu og samskiptiþeirra mæðgna þann tíma sem hún vann við málið og sá til. Hún sá ekki betur enað stefnda væri að sinna barninu ágætlega og reyna að gera sitt besta og ámilli þeirra væri ágæt tengslamyndum. Hún hafi sýnt innsæi í þarfir barnsins,a.m.k. þegar vitnið gat fylgst með. Hún hafi sýnt mikla væntumþykju og verið ígóðum tengslum, en vitnið benti á ungan aldur stefndu. Þá taldi vitniðómögulegt að leggja mat á stöðuna í dag en taldi að sjálfsagt hefði orðiðeitthvert tengslarof þar sem nokkur tími væri liðinn frá því að stúlkan fór ífóstur. D, félagsráðgjafi og starfsmaður barnaverndar, gafskýrslu. Hún tók við málinu um miðjan júní 2017. Tilkynning hafði þá boristvegna fíkniefnaneyslu á heimili. Vitnið reyndi í fyrstu um nokkurn tíma að ná ístefndu en það tókst ekki þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Eftir að loksins náðistsamband við stefndu voru nefnd sem möguleg stuðningsúrræði, vímuefnaprufur, aðstefnda færi í viðeigandi meðferð, að þar sem hún væri í ofbeldissambandiþyrfti hún kennslu og þá var lögð til greiningarvistun á Vistheimili barna tilað styrkja samband móður og barns. Vitnið sagði að móðir stefndu hefði ekki séð fyrirsér að dóttir hennar myndi búa á heimili hennar til frambúðar enda hafi stefndafundið annan dvalarstað og hafi dvalist um þessar mundir bæði í herbergi út íbæ og í sveit. Aðstæður á heimili móður stefndu hafi og verið ófullnægjandi.Mjög skítugt, matarleifar, skítur á gólfum, mikil reykingalykt, dregið fyrirglugga, ekkert gólfpláss, og því þarna að mati vitnisins ekki aðstæður fyrirbarn.Á fundi 30. ágúst sl. hafi stefnda óskað eftir þvíað afsala sér forsjá stúlkunnar, en þá með því skilyrði að forsjáin yrði hjámóður hennar.Stefnda hafi neitað allri þátttöku í öllum þeimstuðningsúrræðum sem starfsmenn stefnenda hafi nefnt við stefndu. Spurð um það úrræði sem gripið hafi verið til, þ.e.að mæðgurnar færu til átta vikna dvalar á Vistheimili barna, sagði vitnið aðþar væri oftast um að ræða endastöð og mjög stórt inngrip. Þó væri reynt aðstyrkja foreldri með barni sínu og að greina aðstæður og hvernig foreldri væriað sinna barni. Engin vægari úrræði stóðu til boða að mati vitnisins þegarákvörðun var tekin um að svipta stefndu forsjá og leita staðfestingar þeirrarákvörðunar fyrir dómi. Vitnið taldi ekki raunhæft að reyna vægari úrræði íljósi heildstæðs mats á málinu en þá horfði hún ekki síst til þess að stefndahefði greint sér frá því að hún hafi ekki óskað sér að eignast barn á þessumtíma og ætlaði að afsala sér forsjá. Þá kom fram hjá vitninu að ítrekað hefði veriðreynt að koma á umgengni og mikilvægi þess að koma henni á brýnt fyrir stefndu.Stefnda hafi hins vegar átt nóg með sig og mikið að gera og kvaðst því ekkihafa tíma til að sinna umgengni. Vitnið taldi forsendur fyrir ákvörðunbarnaverndaryfirvalda ekki breyttar. Benti vitnið á að tengslamyndun sé þegarhafin milli stúlkunnar og fósturforeldra. Þá kom fyrir dóminn E, félagsráðgjafi starfsmaðurBarnaverndar Reykjavíkur. Vitnið tók við málinu eftir úrskurðbarnaverndarnefndar 12. október, en hún sér einkum um fósturhlutann,fósturheimilið og barnið sem og umgengni kynforeldra og eftir atvikum annarravið barnið. Vitnið náði loks að sögn, sambandi við stefndu 26.október eða um viku eftir að aðlögun hófst á fósturheimilinu 18. október ogstúlkan fór af vistheimilinu 21. október. Vitnið kveðst hafa boðið stefndu áfund daginn eftir og ætlaði stefnda að mæta en gerði síðan ekki. Næst kveðst vitnið hafa heyrt frá móður stefndu 20.nóvember, sem hafi lýst áhuga á umgengni. Eftir að samskipti virðast hafa legiðniðri sendi vitnið tölvuskeyti 6. desember á stefndu og móður hennar vegnaumgengni. Stefnda sendi póst 22. desember, og kvaðst viljaumgengni. Stefnda og vitnið voru í sambandi á Þorláksmessu, þá vorueftirlitsaðilar og starfsmenn komnir í jólafrí og fyrirvari til að koma áumgengni fyrir jól of skammur. Því var ákveðinn fundur á milli hátíða. Reyntvar að ná tvisvar saman fundi fyrir áramót en stefnda mætti ekki og hefur, aðsögn vitnisins, ekkert samband haft frá þeim tíma. Vitnið lýsti B sem flottri stelpu með góðan grunn,eftirtektarsamri og mjög glaðlyndri. Vitnið var ekki afdráttarlaust um hvort vægariúrræði gætu dugað í máli stefndu og dóttur hennar. Taldi vitnið hins vegar aðágæt tengsl hefðu myndast á milli stúlkunnar og fósturforeldra. Hún sé mjög vörum sig og megi ekki af fósturforeldrum sjá og fylgist þannig náið með öllumferðum þeirra inni á heimilinu. Alvarlegt tengslarof hafi og orðið þegar móðirog móðuramma hættu að hitta og umgangast stúlkuna.F sálfræðingur, sem aðallega kveðst vinna við aðsinna börnum og unglingum og gegnir starfi forstöðumanns vistheimilisins, gafskýrslu. Hún greindi frá því að tengsl mæðgnanna hefðu veriðgóð að hennar mati. Þó hefði fremur skammur tími gefist til að meta tengslþeirra og samband, því að tími þeirra saman á vistheimilinu hafi ekki veriðnema 12 dagar og ekki full samfella í dvalartíma stefndu, en móðir hefði sinntstúlkunni vel þegar hún var með henni. Hins vegar hefði hún tekið að séraukavinnu og verið mikið að erinda utan heimilisins, einnig hafi stefnda oftverið ein inni á herbergi með dóttur sinni. Líkt og önnur vitni greindi hún frá því að stefndahefði neitað öllum stuðningsúrræðum og vildi heldur ekki ræða þau, eða áföllsem hún hefði orðið fyrir um ævina. Stefndi þyrfti að mati vitnisins að forgangsraðarétt, hún hefði því ekki haft nægan skilning á mikilvægi þess að hún væri viðstöddá vistheimilinu, og hana skorti úthald. Hún hefði og sagt á fundinum 30. ágústað hún gæti ekki sinnt þessu lengur. Vitnið metur það svo að haldi stefnda sig fráfíkniefnum þá ætti hún að geta sinnt stúlkunni miðað við tengsl þeirra mæðgna.Telur hún þó erfitt að segja að stefnda sé hæf til að mynda dýpri tengsl viðstúlkuna og átta sig til fulls á þörfum barnsins. Hún sinnti ekki þörfumbarnsins að mörgu leyti og hefði þurft að vera meira til staðar. Vitnið lýsti þeirri skoðun sinni að hún greindi frekarflótta í stefndu heldur en kvíða, líkt og stefndu sjálfri var tíðrætt um. V.Stefnandi byggir á því að skilyrðia-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í máli þessu þar semdaglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefnda og stúlkunnar sé alvarlegaábótavant með hliðsjón af aldri hennar og þroska. Stefnandi telur enn fremur aðskilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laganna séu uppfyllt í þessu máli þar semfullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu eða þroska telpunnar sé hættabúin sökum vanhæfni stefndu einkum vegna vímuefnaneyslu hennar og algjörrarvanrækslu á uppeldisskyldum hennar.Hagsmunir stúlkunnar séu því ekkitryggðir hjá stefndu. Það vekur nokkra athygli dómsins hvað mál stefnduog dóttur hennar hefur tekið óvenjustuttan tíma, þ.e. úrvinnslabarnaverndaryfirvalda á því. Þótt vissulega hafi verið afskipti af stefndufyrir fæðingu B í [...] 2015 og einnig eftir fæðingu, virðist sem lítið geristí málinu frá því í janúar 2016 og þar til tilkynningar berast í maí og júní ummeinta vímuefnaneyslu á heimili stefndu og áhyggjur af stúlkunni. Þá gerðisthins vegar fremur lítið, einkum þó vegna þess að ekki náðist í stefndu og húnvar ekki til samstarfs. Stóð enda til að loka málinu sbr. umfjöllun um það ámeðferðarfundi 18. apríl. Það er ekki fyrr en í kjölfar atburðarins 27. júní,þegar barnsfaðir stefndu, við annan mann, hélt stefndu og vinkonu hennarnauðugri á heimili hennar og misþyrmdi henni, að málið virðist fara í fastarifarveg. Í kjölfar þess að samband náðist við móður stefndu og að stefnda hafðisjálf samband tvívegis um miðjan júlí, var fyrst ákveðið að hefja formlegakönnun á málinu samkvæmt 21., 22. og 43. gr. barnaverndarlaga, og sú ákvörðuntilkynnt með bréfi 20. júlí.Eftir að upplýsingar bárust um meintafíkniefnaneyslu stefndu, og í ljósi þess að móðir stefndu hafði að annast meiraog minna dóttur hennar allt frá áramótum 2016, varð það niðurstaðabarnaverndaryfirvalda á fundi 27. júlí sl. að staðan væri svo alvarleg aðnauðsynlegt væri að gera áætlun um meðferð málsins. Enn gekk erfiðlega að násambandi við stefndu og hún lítt eða ekkert til samstarfs. Stefnda kom þó íviðtal 4. ágúst og samþykkti þá meðferðaráætlun og vistun dóttur sinnar ávistheimili barna í allt að átta vikur frá og með 8. ágúst. Að framan er því lýsthvernig sú dvöl gekk og að stefnda hefði ekki sýnt þeirri áætlun mikinn áhugaog frá 20. ágúst sinnti hún úrræðinu í engu. Á fundi starfsmanna stefnanda 9.september varð niðurstaðan sú að fullreynt væri að stefnda færi með forsjástúlkunnar. Þótt framangreind lýsing á atburðarásinni sé mjöggróf má af henni ráða að frá því að formleg könnun barnaverndarnefndar hefst20. júlí líða ekki nema rétt rúmar sjö vikur þar til tekin er ákvörðun um aðleggja til forsjársviptingu. Dómurinn telur vafalaust, eins og kom fram fyrirdómi, að þegar sú ákvörðun var tekin hafi starfsmenn stefnanda horft heildstættyfir málið og fyrri afskipti af málefnum stefndu, burtséð frá því í hvaða ferlimálið var hverju sinni. Einnig að litið hafi verið til þess að stefnda hefði lýstþví yfir að hún væri reiðubúin til að afsala sér forsjánni. Gögn málsins bera það ótvírætt með sér að stefndahefur átt við mikla erfiðleika að etja í sínu lífi og það allt frá því íbarnæsku. Síðustu árin hafa vandamál hennar einkum tengst misnotkun vímuefna ogþví að hafa verið í afar slæmu og ofbeldisfullu sambandi við barnsföður sinn.Þá er það einnig augljóst að stefnda hefur verið í mikilli afneitun og hanahefur skort til þessa, með öllu að því best verður séð, innsæi í vandamál sín.Jafnframt hefur hún verið lítt, og á stundum alls ekki, til samstarfs við starfsfólkstefnanda, sem ítrekað hefur lagt til vægari úrræði til að freista þess aðleysa vanda stefndu. Til marks um afstöðu stefndu þá hefur hún ekki talið sigeiga við fíknivanda að stríða lengur þótt gögn málsins tali sínu máli um hiðgagnstæða. Þess vegna hefur stefnda til þessa ekki talið nauðsynlegt að gangastundir vímuefnameðferð. Hún geti stýrt sinni neyslu sjálf. Þá vekur það óneitanlega athygli í ljósikröfugerðar stefndu, að hún hefur a.m.k. fram að aðalmeðferð þessa máls og alltfrá 30. ágúst 2016 ekki óskað eftir umgengni við stúlkuna fyrir utan ósk semhún setti fram rétt fyrir síðustu jól, en fylgdi síðan ekki eftir.Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefnda verðisvipt forsjá dóttur sinnar, B, sem nú er á öðru ári. Við úrlausn málsins verðurlitið til þeirrar grundvallarreglu barnaréttar að börn eigi rétt á vernd ogumönnun sem hæfir aldri þeirra og þroska, eins og segir í 1. mgr. 1. gr.barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Í lögunum er og áréttuð sú skyldabarnaverndaryfirvalda að stuðla að því að börn njóti þessa réttar, og aðákvarðanir séu ævinlega teknar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Þáhagsmuni verður þó ætíð að vega og meta andspænis þeim rétti sem kynforeldrarnjóta til að fara með forsjá barna sinna. Þá er mikilsvert að gæta sjónarmiðaum meðalhóf enda verður ekki fallist á forsjársviptingu nema í ljós sé leittmeð afgerandi hætti að önnur og vægari úrræði hafi verið fullreynd, sbr. 2.mgr. 29. gr. laganna. Stefnandi byggir kröfu sína um forsjársviptingu áa- og d-liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt þeimákvæðum er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrarskuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptumforeldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroskaeða ef fullvíst er að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska sé hættabúin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána,svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana eða greindarskorts eða aðbreytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.Að virtum framburðum fyrir dómi verður ekki beturséð en að stefndu hafi gengið ágætlega með samskipti við dóttur sína, hafiverið henni góð og umhyggjusöm, þ.e. í þau fáu skipti sem hún hefur umgengisthana þannig að starfsmenn stefnanda hafi séð til. Litið verður til framburðar Csem sagði að stefnda hefði sinnt barninu ágætlega, væri að reyna sitt besta,hafi sýnt innsæi í þarfir barnsins og tengsl hennar við dótturina væru með ágætum,þ.e. a.m.k. meðan vitnið vann að málinu. Með vísan til þessa taldi vitnið aðvægari úrræði gætu gagnast í málinu. Nokkuð á sama veg bar F sálfræðingur, þ.e.að vægari úrræði en forsjársvipting gæti dugað í máli en þá með því skilyrði aðstefnda héldi sig frá fíkniefnum. Ef hún gerði það ætti stefnda að geta sinntstúlkunni. Önnur gögn málsins styðja þetta, til dæmis segir í ítarlegrigreinargerð um málið 7. september 2016, sem skrifuð var af forstöðumanniVistheimilis barna og tveimur sérfræðingum: „Á tímabilinu 08.08-20.08.2016þegar A sinnti að mestu viðveru í greiningar- og kennsluvistun, sáu starfsmennað góð tengsl voru á milli A og B. A fylgdist vel með B í leik á gólfi oghugaði vel að öryggi hennar. A lék við B, spjallaði við hana og leiðbeindi. Atalaði til B í blíðum og róandi tón, brosti til hennar og knúsaði. B tók mömmusinni vel, vildi vera hjá henni og leitaði í öryggi hjá henni. Starfsmennhrósuðu A fyrir hversu natin og dugleg hún væri með B og hversu fallegt sambandværi á milli þeirra.“ Varðandi húsnæði móður stefndu, þá telur dómurinnósannað að aðstæður séu með þeim hætti að barni sé þar hætta búin eða að þæraðstæður sem hún er reiðubúin til að bjóða dóttur sinni og dótturdóttur upp áséu ófullnægjandi. Þá er alls ekki útilokað að stefnda nái að útvega sér sjálfhúsnæði í náinni framtíð. A.m.k. telur dómurinn að félagslegar aðstæður ogstaða stefndu sé ekki með þeim hætti að hafi áhrif í málinu stefndu í óhag,fyrir utan fíknivanda hennar.-------Öll börn þarfnast umhyggju, öryggis og stöðugleika í umhverfisínu. Á fyrsta og öðru ári er þetta sérlega mikilvægt, en þá byrjar barn aðmyndageðtengsl við nánustu umönnunaraðila sína. Eru slík tengsl ákaflegamikilvæg og nauðsynlegur grundvöllur fyrir áframhaldandi þroska barnsins.Mikilvægter að stuðlað sé að því að þetta ferli fái að þróast án þess að rof verði þará. Við tengslarof skapast hætta á margvíslegum misfellum í þroska og tengslarofgeta verið veruleg ógn við geðheilsu barns. Eins og fram hefur komið sýndistefnda lítinn skilning eða áhuga á að vinna með tengsl sín við barnið eftir aðhún hafði þó samþykkt dvöl á Vistheimili barna, a.m.k. dvínaði áhuginn hratteftir að dvölin hófst. Þótt það sé ekki vitað í raun verður gengið út frá þvíað stefnda hafi sinnt og einbeitt sér að móðurhlutverki sínu frá fæðingu ogfram að eða yfir áramótin 2016. Eftir það verður ekki betur séð en að barniðhafi dvalið meira og minna hjá móðurömmu sinni eða allt fram til 8. ágúst 2016þegar hún fór til dvalar á vistheimilið. Frá 21. október hefur barnið svo veriðhjá fósturforeldum. Niðurstaðan er því sú að á fyrstu 15 mánuðunum í lífi dótturstefndu hefur stefnda einungis verið í samfelldum samskiptum við hana í um sjötil átta vikur eftir því sem næst verður komist. Eftir það var hún í mun minnisamskiptum enda þá á stundum í fíkniefnaneyslu og eftir 30. ágúst, eða í næstumhálft ár, hefur stefnda ekki séð dóttur sína og gert afar lítinn reka að því aðfá að umgangast hana, sbr. framangreint, jafnvel þótt henni hafi verið bent ámikilvægi þess að sinna slíkri umgengni á fósturtímabilinu. Dómurinn telureinsýnt að vegna lítilla samskipta við barnið hafa ekki náðst að myndastfrumgeðtengsl á milli barnsins og stefndu. Samkvæmt framburði fyrir dómivirðist barnið hins vegar hafa tengst fósturforeldrum sínum vel. Dómurinn telurþað mjög mikilvægt við úrlausn málsins og með hag barnsins að leiðarljósi aðekki verði um frekari tengslarof að ræða. Þótt stefnda hafi greint frá því að hún hafi í dag fullkomnastjórn á neyslu sinni er óhjákvæmilegt að líta til þess að mjög stutt er síðanhún, að sögn, hætti neyslu vímuefna. Jafnframt verður litið til þess að stefndavar í verulega harðri neyslu eftir fæðingu dóttur sinnar og þá þar til nýverið.Sá áhugi sem stefnda sýnir því nú að halda forsjá barnsins er mjög á skjön viðstaðreyndir málsins og undanfara þess. Sá áhugi hefur í raun og veru enganveginn verið fyrir hendi frá því barnið var tæplega tveggja mánaða gamalt ogþar til greinargerð stefndu í máli þessu var skilað og við skýrslugjöf stefnduvið aðalmeðferð málsins. Þess í stað hefur stefnda verið í neyslu fíkniefna,sýnt barninu lítinn áhuga og jafnframt lýst því yfir áður að hún sé reiðubúinað afsala sér forsjá. Sýndur áhugi nú á barninu og fullyrðing stefndu um að húnráði við fíknivanda sinn fer engan veginn saman. Að minnsta kosti hefur enginlíkleg skýring komið fram í málinu hvers vegna stefnda beitti ekki þessummeinta viljastyrk sínum í þágu dóttur sinnar á fyrstu mánuðum lífs hennar.Dómurinn telur því að afar fátt bendi til þess að stefnda muni getað ratað afþessari villu vegar í bráð. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skulubarnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðningsfjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þá skulu þaujafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeimmarkmiðum sem að er stefnt. Skal því aðeins gert ráð fyrir íþyngjandiráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Í 2.mgr. 29. gr. laganna er þessi regla um meðalhóf sérstaklega áréttuð að því ertekur til kröfu um forsjársviptingu, en hún skal því aðeins gerð að ekki séunnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi veriðreyndar án viðunandi árangurs.Stefnda telur að ekki hafi verið gætt meðalhófs í málinu, ogvægari úrræði hafi ekki verið fullreynd.Eina úrræðið sem sjáanlegt er að mætti hugsanlega reyna ímáli stefndu væri tímabundið fóstur í tólf mánuði. sbr. 1. mgr. 28. gr. laganr. 80/2002, eins og stefnda hefur nú lýst sig samþykka, en slíka kröfu hefðistefnandi þá þurft að gera fyrir dómi. Að virtum atvikum málsins þykir sýnt aðallar líkur stæðu þá til þess að slíkur tími yrði nýttur til fulls endaólíklegt að stefnda gæti sýnt fram á það með ótvíræðum hætti að hún værireiðubúin til að takast á við móðurhlutverkið. Dómurinn telur afar ólíklegt,sbr. framangreint, að stefndu myndi takast þetta. Við mat á því hvort úrræðiðsé tækt verður og litið til þess sem að framan greinir um tenglamyndun ogtengslarof. Ef úrræðið yrði nýtt þá væri fyrirsjáanlegt að málið yrði tekið tilskoðunar í lok tímabilsins en þá væri barnið orðið næstum tveggja og hálfs ársgamalt. Því verður ekki talið að efni séu til að sýkna stefndu í málinu ágrundvelli þess að hún hefur lýst sig reiðubúna að samþykkja slíkt úrræði líktog gert var í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 382/2007. Í þessu sambandi er ogóhjákvæmilegt að líta til þess að stefnda hefur til þessa ekki verið til neinssamstarfs svo heitið geti. Fram hefur komið að hún hefur hafnað því að gangastundir meðferð við fíknivanda sínum og hún hefur hafnað því ítrekað að ganga tilsálfræðings. Það er því svo að ekkert í málinu utan, eins og áður segir,greinargerðar stefndu til dómsins og framburðar hennar sem gefur ástæðu til aðætla að stefndu muni ganga betur að fóta sig í nánustu framtíð heldur en tilþessa. Dómurinn sem skipaður er sérfróðum meðdómurum telur að ekkisé þörf á sérfræðilegu áliti á forsjárhæfni stefndu. Þykir málið því veranægjanlega upplýst og verður stefnukröfu ekki hafnað af þeim sökum.Dómurinn telur því að ölluframangreindu virtu og gögnum málsins að stefnda sé ekki hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar og sinna forsjárskyldum sínum gagnvarthenni.Þykja skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002,þannig vera fyrir hendi í málinu auk þess sem hagsmunir og velferð barnsinskrefjast þessa. Brýna nauðsyn þykir þannig beratil að tryggja barninu það öryggi og þá umönnun sem hún þarf á að halda og árétt á lögum samkvæmt, sbr. 1. og 2. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Í ljósi ungs aldursbarnsins og þarfa þess fyrir tilfinningatengsl við umönnunaraðila sína, sem ogallra málsatvika, þykir tímabundin vistun barnsins ekki koma til álita. Þáþykir ljóst að reynd hafi verið öll þau stuðningsúrræði sem krefjast verður aðséu reynd áður en gripið er til þess að svipta foreldri forsjá og að önnurúrræði séu ekki tæk í málinu, en grunnforsenda fyrir því að beita slíkumúrræðum er eðli máls samkvæmt sú að forsjáraðili sé fús til samstarfs. Verðurþví að virtu öllu framangreindu að telja að hagsmunir og þarfir barnsinskrefjist þess að stefnda verði svipt forsjá þess. Þar víkur réttur stefndu tilforsjár yfir barninu fyrir mannréttindum barnsins, sbr. framangreint. Stefndahefur lagt fram gjafsóknarleyfi vegna reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi,útgefið 5. janúar sl., sbr. 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga um rétt stefndatil þess. Rétt er því að málskostnaður milli aðila falli niður, en stefnandigerði ekki kröfu um málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði,þar með talin þóknun lögmanns hans, sem telst, miðað við umfang málsins ogrekstur þess, hæfilega ákveðin 900.000 kr. Jón PéturSkúlason héraðsdómslögmaður flutti mál þetta fyrir hönd stefnanda og Ómar ÖrnBjarnþórsson héraðsdómslögmaður fyrir hönd stefndu. Fyrirdómsuppkvaðningu var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, en lögmenn aðila voru sammála dómurum um að endurflutningur værióþarfur.Dómþennan kveður upp Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari, sem dómsformaður,ásamt meðdómsmönnunum Odda Erlingssyni og Rögnu Ólafsdóttur sálfræðingum.D Ó M S O R Ð:Stefnda, A, er svipt forsjá dóttur sinnar, B, semfædd er [...] 2015. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úrríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hennar, 900.000 kr.
Mál nr. 512/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...], til að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 258/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni G ses. um dómkvaðningu matsmanna. Hafði í málinu verið aflað bæði matsgerðar og yfirmatsgerðar að beiðni H ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt þær spurningar sem G ses. beindi til matsmanna væru ekki orðaðar á sama veg og í matsbeiðnum H ehf. léki ekki vafi á því að með matsbeiðninni leitaði G ses. endurskoðunar á niðurstöðum yfirmatsmanna, fyrst og fremst með því að vefengja þær forsendur sem þeir lögðu til grundvallar. Hefði endurmat samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þegar farið fram og samkvæmt gagnályktun frá því ákvæði yrði ekki leitað nýrrar matsgerðar um sömu atriði. Gæti G ses. hins vegar kvatt matsmenn fyrir dóm til að gefa skýrslu, sbr. 1. mgr. 65. gr. sömu laga, og leitað skýringa þeirra á því sem kæmi fram í matsgerð, þar á meðal þeim forsendum sem hún væri reist á. Við úrlausn málsins kæmi sönnunargildi matsgerða til athugnar og væru hendur dómara ekki sérstaklega bundnar í því efni, sbr. 44. gr. laganna. Var beiðni G ses. því hafnað.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 24. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. maí sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2017, þar sem tekin var tilgreina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðbeiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og rakið er í hinum kærða úrskurðigerðu Byr sparisjóður, sem nú ber heiti varnaraðila, og sóknaraðili með sérsamning 9. október 2007 sem nefndur var fjármögnunarsamningur. Í þeim samningikom fram að sóknaraðili væri eigandi að lóð sem tæki til norðvestur hlutasvonefnds Héðinsreits, en hann afmarkaðist af Mýrargötu, Seljavegi, Vesturgötuog Ánanaustum. Fyrirhugað væri að reisa á reitnum 192 íbúðir og 221 bílastæði.Í 2. grein samningsins var mælt fyrir um þá skyldu varnaraðila að lánasóknaraðila ,,fé til framangreindra byggingarframkvæmda ... á grundvelliverksamnings milli“ sóknaraðila og tilgreinds verktaka. Gert var ráð fyrir aðheildarkostnaður framkvæmda yrði 4.712.000.000 krónur og skyldi varnaraðililána alla þá fjárhæð. Varnaraðili rifti samningnum 12. júní 2008 en sóknaraðiliandmælti riftuninni og taldi hana ólögmæta. Höfðaði sóknaraðili mál þar semkrafist var viðurkenningar á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna riftunarinnar.Með dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2011 í máli nr. 87/2011 var fallist á kröfusóknaraðila um að varnaraðili bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sóknaraðila semleiddi af riftuninni. Fjármálaeftirlitið tók yfir reksturvarnaraðila 22. apríl 2010 og skipaði honum slitastjórn. Sóknaraðili lýstikröfu við slitin um skaðabætur að fjárhæð 3.060.000.000 krónur, en þeirri kröfuvar hafnað og var ágreiningi um kröfuna beint til héraðsdóms til úrlausnar,sbr. 2. mgr. 120. gr. og 1. mgr. 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómi 22. júní 2012. Í hinum kærða úrskurði er rakið aðsóknaraðili hafi, í því skyni að sanna fjártjón sitt, óskað dómkvaðningar mannatil að meta það til fjár. Í matsbeiðni hans, sem lögð var fram 19. mars 2013,var teflt fram þremur spurningum. Í fyrsta lagi hvort tjón hafi leitt afframangreindri riftun varnaraðila á fjármögnunarsamningnum. Í öðru lagi, efsvarið við fyrstu spurningu væri á þann veg að tjón hefði orðið, skyldi metatjónið til fjár og í því sambandi sérstaklega líta til missis hagnaðar,viðbótarfjármagnskostnaðar, tjóns á viðskiptavild og annarra atriða semmatsmenn teldu rétt að taka tillit til við matið. Í matsbeiðni var tíundað nánarvið einstakar spurningar til hvaða atvika matsmönnum bæri að líta og í sumumtilvikum hvaða forsendur matsmenn ættu að miða við. Matsmenn luku mati sínu meðmatsgerð í september 2014. Niðurstaða þeirra var sú að sóknaraðili hefði ekkiorðið fyrir fjártjóni vegna riftunarinnar að gefinni þeirri forsendu aðverksamningur um framkvæmdirnar hefði verið að fullu verðbættur. Ef miðað værivið að hann hefði verið óverðbættur hefði sóknaraðili á hinn bóginn orðið fyrirtjóni sem næmi 388.446.181 krónu, auk þess sem fjármagnskostnaður hans, miðaðvið sömu forsendu, hefði verið 92.221.163 krónur frá áætluðum verklokum. Þá varekki talið að tjón hefði orðið ef miðað væri við að verksamningur hefði veriðverðbættur með tilgreindri hækkun byggingarvísitölu á ári á verktíma. Sóknaraðili undi ekki niðurstöðum matsmannaog óskaði dómkvaðningar yfirmatsmanna 17. apríl 2015. Í beiðni um yfirmat voruspurningar sem leitað var svara við hinar sömu og lagðar höfðu verið fyrirundirmatsmenn, svo og tilgreining þeirra atriða sem yfirmatsmenn skyldu takatillit til. Í beiðninni var jafnframt fjallað sérstaklega um það semsóknaraðili taldi að ábótavant hefði verið við matsgerð undirmatsmanna ogforsendur þeirra fyrir niðurstöðum. Yfirmatsmenn luku sinni matsgerð 21.september 2016 og var niðurstaða þeirra sú að fjártjón sóknaraðila vegnariftunarinnar hefði numið frá 2.680.868.079 til 6.156.868.543 krónum háðforsendum sem lutu að því hvort verksamningur hefði verið verðbættur eða ekkiog hefði svo verið, hvers konar verðbætur hefði verið um að ræða.Yfirmatsgerðin var lögð fram í héraðsdómi 28. september 2016. Í næstaþinghaldi, 19. janúar 2017, lagði varnaraðili fram beiðni um dómkvaðningumatsmanna, sem sóknaraðili andmælti og lýtur ágreiningur máls þessa að þvíhvort dómkvaðning skuli fara fram. IIÍ hinum kærða úrskurði er gerð glögg greinfyrir efni matsbeiðni varnaraðila. Eins og þar kemur fram unir varnaraðili ekkiniðurstöðum yfirmatsmanna og leitar með nýrri matsbeiðni einkum endurskoðunar áþeim forsendum sem yfirmatsmenn lögðu til grundvallar niðurstöðunum. Þóttspurningar þær, sem varnaraðili beinir til matsmanna séu ekki orðaðar á samaveg og í matsbeiðnum sóknaraðila, leikur ekki vafi á því að með matsbeiðninnileitar varnaraðili endurskoðunar á niðurstöðum yfirmatsmanna, fyrst og fremstmeð því að vefengja forsendur sem þeir lögðu til grundvallar. Rekstur málsins í héraði hefur nú staðið íhartnær fimm ár. Játa verður aðila máls ríkan rétt til þess að afla og leggjafram þau gögn sem hann telur þörf á til sönnunar, þar með talið matsgerðirdómkvaddra manna. Almennt eiga hvorki gagnaðili né dómstólar að standa slíkrigagnaöflun í vegi og málsaðila verða ekki settar skorður í þessu efni nema þæreigi sér stoð í lögum. Í þessu máli hefur verið aflað bæði matsgerðar ogyfirmatsgerðar. Samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili leitað yfirmatsþar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafi verið metin. Svo semfram er komið hefur slíkt endurmat þegar farið fram og samkvæmt gagnályktun frásíðastgreindu ákvæði verður ekki leitað nýrrar matsgerðar um sömu atriði. Þáverður ekki aflað matsgerðar um atriði sem lögfræðiþekkingu þarf til að skeraúr, enda er það hlutverk dómara. Varnaraðili getur kvatt matsmenn fyrir dóm tilað gefa skýrslu, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991, og leitað skýringa þeirraá því sem kemur fram í matsgerð, þar á meðal þeim forsendum sem hún er reist á.Við úrlausn málsins kemur sönnunargildi matsgerða til athugunar og eru hendurdómara ekki sérstaklega bundnar í því efni, sbr. 44. gr. sömu laga. Dómarigetur, sé deilt um staðreyndir sem bornar eru fram og hann telur þurfasérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til tvo meðdómsmenn sem hafi slíkasérkunnáttu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til þessað fallast á með varnaraðila að dómkvaddir verði matsmenn til þess að meta þaðsem þegar hefur verið metið yfirmati. Verður kröfu um dómkvaðningu matsmanna þvíhafnað. Varnaraðili greiði sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hafnað er kröfu varnaraðila, Gamla Byrsses., um dómkvaðningu matsmanna. Varnaraðili greiði sóknaraðila, Héðinsreitehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11.apríl 2017. Með beiðni umdómkvaðningu matsmanna, sem var lögð fram á dómþingi 19. janúar sl., hefur mats­beið­andisem jafnframt er varnaraðili, Gamli Byrses, kt. 610269-2229, Ránargötu 18, Reykjavík, æskt þess, með vísan til IX. kafla laga nr.91/1991, að dóm­kvaddir verði tveirsérfróðir og óvil­hallir mats­menn, með reynslu og þekk­ingu af gerð verðmata áfasteigna­verk­efnum, verk­efna­stjórnun bygg­inga­fram­kvæmda og und­ir­búningiþróunar bygg­inga­verk­efna, til þess að leggja mat á tiltekin atriði varðandiætl­aða framlegð af bygg­inga­fram­kvæmdum mats­þola á svo kölluðum Héð­ins­reit. Matsþoli,sem jafnframt er sóknaraðili, er Héðinsreiturehf., kt. 560905-0330, Suð­ur­lands­braut 6, Reykjavík, krefst þess að beiðni varnaraðila verðihafnað. Máliðvar tekið til úrskurðar, 15. mars sl., að loknum munnlegum mál­flutn­ingi. Málavextir Þareð þessi krafa um dómkvaðningu matsmanna er lögð fram við meðferð ágrein­ings­málsvegna slita fjár­mála­stofn­unar þykir til ein­föld­unar hæfa að tilgreina máls­aðilaætíð í þeim hlut­verkum sem þeir hafa í því máli en þar eru, eins og áður hefurverið tekið fram, mats­beið­andi varn­ar­aðili og matsþoli sóknaraðili. Sóknaraðilier einkahlutafélag sem á lóðina að Vesturgötu 64, Reykjavík. Hún hefur lengigengið undir nafninu Héðinsreitur. Á reitnum hugðist sóknaraðili reisa 170-190þjónustuíbúðir og 220 bílastæði. Hann hafði með verksamningi 21. ágúst 2007samið við verktakafyrirtæki um að það byggði húsið á reitnum samkvæmt teikn­ingumtil­tek­inna arkitekta. Sóknaraðiligerði fjármögnunarsamning við Byr sparisjóð 7. október 2007. Sjóð­ur­inn áttiað lána sóknaraðila fé til þess að fullfjármagna byggingaframkvæmdir á reitnumsamkvæmt framangreindum verk­samn­ingi. Helmingur lánsins átti að vera ííslenskum krónum og helmingur í erlendum myntum. Greiðslu þess átti að tryggjameð 1. veðrétti í Vesturgötu 64 með veðleyfi sem stæði framar láni VBS fjár­fest­ingar­bankahf. í veðröð. Jafn­framt átti sparisjóðurinn að lána sóknar­aðila 500.000.000kr. til þess að endur­fjár­magna hluta láns hans hjá VBS fjár­fest­ingar­bankahf. gegn því að VBS fjár­fest­ingar­banki hf. veitti sóknaraðila lán til aðkaupa lóðir af Reykja­víkurborg sem voru hluti af heildarbyggingarreitnum.Þessar lóðir voru síðar sam­ein­aðar í eina lóð sem fékk nafnið Vesturgata 64,Reykjavík. VBSfjárfestingarbanki hf. gaf 7. nóvember 2007 út skilyrt veðleyfi þar sem hannveitti Byr sparisjóði veðleyfi á 1. veðrétti á lóðinni gegn því að sjóðurinn greiddibank­anum beint 500.000.000 kr. af fyrsta hluta lánsins. Sóknaraðilifékk fyrsta hluta lánsins hjá Byr, 27. nóvember 2007, að fjárhæð 600.000.000kr. Af þessari fjárhæð voru 500.000.000 kr. greiddar VBS fjár­fest­ing­ar­bankahf. í samræmi við framangreind ákvæði fjár­mögn­unar­samn­ingsins og veð­leyfisfrá VBS. Eftirstöðvar þessa fyrsta hluta láns­ins, 100.000.000 kr., voruætlaðar til fjár­mögn­unar verksins, þar á meðal til þess að greiða arkitektumfyrir hönnunar­vinnu, leyf­is­gjöld og fleira sem tengdist verkefninu. Lániðvar veitt í samræmi við fjár­mögn­unar­samninginn, helmingur í íslenskum krónumog helm­ingur í erlendum myntum. Eftirað þetta lán hafði verið veitt námu lán, sem sóknaraðili hafði tekið til þessað kaupa upp lóðir, um 2.100.000.000 kr. og lán vegna framkvæmda 100.000.000kr. Sam­tals námu því vaxtaberandi lán vegna framkvæmda sóknaraðila á Vest­ur­götu64 um það bil 2.200.000.000 kr. Byrsparisjóður sendi sóknaraðila bréf, 12. júní 2008, og rifti fjár­mögn­un­ar­samn­ingnumþví tafir hefðu orðið á framvindu verksins. Sókn­ar­aðili mót­mælti rift­un­innimeð bréfi 18. júní 2008 og krafðist fullra efnda samn­ingsins. Hann áskildi sérallan rétt vegna þess tjóns sem hann yrði fyrir félli spari­sjóð­ur­inn ekkifrá hinni ólög­mætu riftun. Sparisjóðurinn svaraði 22. júlí 2008 og hélt fastvið riftun sína sem hann taldi lögmæta og hafnaði öllum kröfum sókn­ar­aðila umefndir og skaða­bætur. Að sögn sókn­ar­aðila barst honum ekki það bréf og hafihann ekki séð það fyrr en það var lagt fram síðar í dóms­máli. Á502. fundi byggingarfulltrúans í Reykjavík, 26. ágúst 2008, var samþykkt aðveita sóknar­aðila takmarkað byggingarleyfi vegna framkvæmda á byggingarreit aðVestur­götu 64. Þá þegar var unnt að hefja framkvæmdir á lóðinni enda yrðugatna­gerð­ar­gjöld greidd, bygg­ing­ar­stjóri skráður á verkið, teikningar afvinnubúðum og girð­ingum lagðar inn og lögð yrði fram verkáætlun oggraftrarplan. Sóknaraðiliritaði sparisjóðnum bréf 4. september 2008, og tilkynnti honum að sam­þykkifyrir byggingarleyfi lægi fyrir og að ekkert væri því til fyrirstöðu að fá bygg­ing­ar­leyfigefið út og hefja framkvæmdir um leið og skilyrði bygg­ing­ar­fulltrúa hefðuverið uppfyllt. Sóknaraðili skoraði á sparisjóðinn að veita umsamið lán ántafar til þess að unnt væri að greiða umrædd gatnagerðargjöld og hefjaframkvæmdir. Yrði ekki orðið við þessari áskorun innan sjö daga yrði litið svoá að lánssamningurinn hefði verið vanefndur. Sóknaraðili áskildi sér allan rétttil skaðabóta úr hendi spari­sjóðs­ins vegna þess tjóns sem sóknaraðili yrðifyrir vegna vanefndanna, þar á meðal vegna þeirra tafa sem yrðu á verkinu.Sparisjóðurinn hafnaði sem fyrr öllum kröfum sókn­ar­aðila og vísaði til bréfssíns 22. júlí 2008. Sóknaraðilihöfðaði þá mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur spari­sjóðnum. Það varþingfest 25. febrúar 2009. Í því krafðist sóknaraðili annars vegar við­ur­kenningará því að fjár­mögn­un­ar­samningur aðila væri í gildi og hins vegar að við­ur­kenndyrði bótaskylda sparisjóðsins gagnvart sóknaraðila vegna þess tjóns sem hannhefði orðið og yrði fyrir vegna ólögmætrar riftunar á fjár­mögn­unar­samn­ingnum.Spari­sjóðurinn hélt fast við þá afstöðu sína að riftun samningsins hefði veriðlög­mæt og því bæri að hafna kröfum sóknaraðila um efndir á samningnum og skaða­bæturvegna tafa á efndum. Ámeðan málið var rekið í héraðsdómi tók Fjármálaeftirlitið, 22. apríl 2010, yfirrekstur Byrs sparisjóðs og skipaði honum slitastjórn til þess að stýra slitumhans. Sókn­ar­aðili lýsti, 13. október 2010, kröfu að fjárhæð 3.060.000.000 kr.við slit spari­sjóðs­ins. Það voru skaðabætur vegna tjóns sem hann taldi riftunsjóðsins á fjár­mögn­un­ar­samningnum hafa valdið honum. Meðdómi Héraðsdómi Reykjaness, 15. nóvember 2010, í máli nr. E-823/2009 varvarnaraðili sýknaður af kröfum sóknaraðila. Á grundvelli þeirrar niður­stöðuhafn­aði sá fyrrnefndi kröfu þess síðarnefnda 2. desember 2010. Sóknaraðiliáfrýjaði dómi héraðsdóms til Hæstaréttar 11. febrúar 2011. Fyrir Hæsta­réttivar kröfunni breytt þannig að aðeins var krafist viðurkenningar á bóta­skylduspari­sjóðs­ins enda hefði fyrri krafan um viðurkenningu á gildi samningsinsenga þýðingu fyrir sókn­ar­aðila eftir að Byr sparisjóður var tekinn tilslitameðferðar. Meðdómi, 17. nóvember 2011, í máli nr. 87/2011 viðurkenndi Hæstiréttur að Byrsparisjóður bæri skaðabótaábyrgð á því tjóni sóknaraðila sem hlotist hefði afhinni ólög­mætu riftun sjóðsins á fjármögnunarsamningnum. Aðgengnum dómi Hæstaréttar sendi sóknaraðili varnaraðila bréf, 22. nóv­em­ber2010, þar sem fyrri skuldajöfnunaryfirlýsingar voru ítrekaðar og skorað ávarnar­aðila að ganga til samninga um fullnaðaruppgjör við sóknaraðila ágrundvelli dóms Hæsta­réttar. Þar sem samkomulag náðist ekki var málinu vísaðtil Héraðsdóms Reykja­víkur á grundvelli 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr. laganr. 21/1991 um gjald­þrota­skipti og fékk það númerið X-90/2012. Málsaðila greinir á umhvort sóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni af ólög­mætri riftun sparisjóðsins,12. júní 2008, á fjármögnunarsamningnum. Ádómþingi 19. mars 2013 lagði sóknaraðili fram matsbeiðni. Þremur vikum síðar,9. apríl 2013, voru dómkvaddir tveir menn, annar byggingarverkfræðingur en hinnlögfræðingur og löggiltur fasteignasali, til þess að vinna matsgerð. Þeirafhentu hana í sept­ember 2014. Sóknaraðili var óánægður með það hvernig þeirhefðu unnið matið og taldi ekki fært að leggja það til grundvallar. Tilþess að afla sönnunargagna um hvort og hversu miklu tjóni hann hafi orðið fyrirvegna ólögmætrar riftunar sparisjóðsins á fjár­mögn­un­ar­samn­ingi taldi sókn­ar­aðiliþví nauðsynlegt að fá dómkvadda þrjá yfir­matsmenn til þess að fá svarað sömuspurn­ingum og voru lagðar fyrir undir­mats­menn. Málsaðila greindi á um hvaðafag­þekk­ingu yfirmatsmenn ættu að hafa. Ádómþingi 2. júlí 2015 voru dómkvaddir tveir hagfræðingar og einn verk­fræð­ingurtil þess að vinna yfirmat og svara sömu spurningum og undirmatsmenn höfðusvarað. Yfirmatsgerð var lögð fram á dómþingi 28. september 2016. Varnaraðilitelur efnistökum í yfirmatsgerð ábótavant og lagði, eins og áður greinir, framþá matsbeiðni sem hér er deilt um á dóm­þingi 19. janúar 2017.Málsástæður varnaraðila fyrirdómkvaðningu Varnaraðili,matsbeiðandi, vísar til þess að sóknaraðili hafi fengið dómkvadda mats­menn, annanhéraðs­dómslögmann og löggiltan fasteignasala og hinn verk­fræð­ing, í þvískyni að sanna tjón sitt. Þeir hafi lokið mati sínu 26. september 2014. Þaðhafi verið niðurstaða matsgerðar þeirra að framlegðin af fram­kvæmdum ágrundvelli fjár­mögn­un­ar­samn­ingsins hefði orðið neikvæð. Afstaða þeirrabyggði á því að kvöð sem væri á eignarhaldi á þjónustumiðstöð og íbúðum leidditil þess að fram­kvæmdin hefði aldrei verið seld á almennum markaði. Því hefðiþurft að selja alla bygginguna í heilu lagi einum aðila eða félagi, sem myndieiga og selja búseturétt og reka þjón­ustu­mið­stöð. Sóknaraðili hafi óskaðyfirmats og til mats­starfa hafi verið dóm­kvaddir ann­ars vegar tveirhagfræðingar og hins vegar verkfræðingur. Yfirmatsmennhafi annars vegar byggt niðurstöður á forsendum sem voru gefnar íyfirmatsbeiðni sóknaraðila, sem varnaraðili telur ýmist rangar eða ófull­nægj­andi,og hins vegar á nýjum forsendum sem hafi ekki verið hluti af matsbeiðni og und­ir­mats­mennhöfðu því ekki byggt á. Yfirmatsmenn hafi auk þess nálgast mats­spurn­ing­arnará allt annan hátt en undirmatsmenn þannig að í raun hafi mat þeirra ekki veriðendur­skoðun á undirmatinu heldur nýtt undirmat. Yfirmatsmenn hafi ekki minnstá þá kvöð sem hvíldi á íbúðunum og þjónusturýminu og undirmatsmenn lögðu tilgrund­vallar sinni nálgun. Yfirmatsmenn hafi vísað til þess að markaður fyrirbúsetu­rétt hefði verið stöðugur á höfuðborgarsvæðinu á síðustu árum ef réttværi staðið að málum. Varnaraðila virðist yfir­matið einnig gera ráð fyrir þvíað for­svars­menn sókn­ar­aðila hafi verið trú­verð­ugir fram­kvæmda­aðilar ogað fjárhagsleg trygging Byrs spari­sjóðs hafi vegið upp veika fjár­hags­stöðufélagsins. Í matsgerðinni sé því ekki gefinn neinn gaumur að for­svars­mennsóknaraðila hafi ekki haft reynslu af sam­bæri­legum fram­kvæmdum og ekkivirðist gert ráð fyrir að Byr sparisjóður rifti fjár­mögn­uninni þar sem hanntaldi verkið óráðlegt á sínum tíma. Varnaraðilitelur að í matsgerð yfirmatsmanna sé ekki á réttan hátt tekið tillit til fjármögnunarsamningsaðila, áhættu verkefnis né stöðu sóknaraðila sem fram­kvæmd­ar­aðila ogseljanda fasteigna. Ekki hafi heldur verið tekið tillit til þeirra ströngu skil­yrðasem gildi um húsnæðissamvinnufélög, en samkvæmt lögum megi aðeins þau seljabúsetu­rétt. Varnaraðili telur það einfaldlega rangt að rökstyðjaskaðabótakröfu sókn­ar­aðila með vísan til þess að hann hafi notið fjárhagslegsstyrks varnaraðila (Byrs spari­sjóðs) í ljósi þess að ein­ungis var um að ræðafjármögnun á framkvæmd en ekki rekstri til fram­tíðar. Þegar litið sé til þessað fjármögnunarsamningnum var rift, jafnvel þótt form­reglna þar um hafi ekkiverið gætt sem skyldi, sé varhugavert að draga of víð­tækar ályktanir umvarnaraðila sem fjár­hags­legan bak­hjarl og um samstarfsvilja hans, allra sístsókn­ar­aðila einum til hags­bóta. Varnaraðilitelur yfirmatsgerðina haldna annmörkum og að í hana vanti umfjöllun umforsendur sem hafi mikil áhrif á niðurstöðuna. Hún þurfi því ítarlegri skoð­unarvið. Þá bendir varnaraðili á að í því viðskiptalíkani sem byggt sé á í yfir­mats­gerðberi leigj­anda að greiða við leigu­samn­ing 30% verðs íbúðar fyrir búseturétt.Það stríði gegn 1. mgr. 2. gr. húsa­leigu­laga nr. 36/1994 þar sem kveðið sé áum að óheim­ilt sé að leigj­andi taki á sig ríkari skyldur en leiðir af lögunumog þeim ströngu tak­mörkunum sem þau setja um fyrirframgreiðslu leigu oggreiðslu trygginga. Slíkt sé aðeins leyfilegt í hús­næðis­sam­vinnufélögum semséu starf­rækt í samræmi við ákvæði laga nr. 66/2003. Við­skipta­líkanið semyfir­mats­gerð byggist á sé þannig ólögmætt. Varn­ar­aðili telur það ekkistandast skoðun að byggja einungis á eftirspurn eftir búsetu­rétti án þess aðtaka sam­hliða tillit til þeirra ströngu skilyrða sem um hann gilda. Varn­ar­aðilitelur þessa forsendu þurfa ítarlegra mat dómkvaddra matsmanna og að reiknaþurfi út áhrif þess í reikni­lík­ani sem gerð er grein fyrir í yfirmatsgerð.Til að mynda sé í yfir­matsgerðinni lögð rík áhersla á þýð­ingu þess að þegarseldur sé búseturéttur með inn­lausnar­skyldu haldi selj­andi búsetu­réttareftir mjög mikilvægum eign­ar­rétt­indum. Hann afsali sér ekki sam­bærilegumeignarrétti og seljandi venju­legrar íbúðar geri. Yfir­mats­menn telji þettaskipta miklu máli þar eð selja hafi átt íbúðir á téðum Héð­ins­reit á þeim tímasem veru­legt verð­fall hafði orðið á fast­eigna­markaði. Matsmenn virð­isttelja að í sölu á búsetu­rétti felist þannig minni mark­aðs­áhætta fyrir sóknar­aðilaen sala íbúðar sem er ekki háð slíkum rétti. Þessi mikil­væga forsenda yfir­mats­inssem og niður­staða þess um raunhækkun leigunnar stríði hins vegar gegn þeirrihug­mynda­fræði sem lög um hús­næðissamvinnufélög bygg­ist á auk þess semslíkum félögum sé einum heim­ilt að selja búsetu­rétt. Í yfirmatsgerðinni sé sústaðreynd virt að vett­ugi. Í hús­næðis­sam­vinnu­félögum öðlist félagsmennrétt til þess að hafa áhrif á félagið. Í 6. tölulið 2. gr. lag­anna sé afmarkaðhvað felist í búsetu­gjald­inu, því gjaldi sem búsetu­réttar­hafi greiði mán­að­ar­legavegna rekstrar-, viðhalds- og fjár­magns­kostn­aðar. Búsetu­gjaldið fylgi meðöðrum orðum ekki leigukjörum á almennum markaði því það feli í sér þessa til­teknukostnaðarliði og teng­ist þeim. Þá hafi Hæstiréttur nýlega túlkað búsetu­réttsem eins konar ósýnilegt neðsta lög­veð, sbr. t.d. dóma í málum nr. 426/2008 og227/2014. Rétt­ar­áhrif samn­inga um búsetu­rétt séu mjög ólík réttar­áhrifumhefð­bundinna leigu­samn­inga því að í þeim felist umtals­vert framsal eignar­rétt­inda.Varnaraðili telur þessi skil­yrði og sérstöðu búseturéttar að lögum ekki hafakomið til skoðunar við yfirmatið og þar af leiðandi þurfi mat dóm­kvaddra mats­manna. Þábendir varnaraðili jafnframt á að þegar sjóðstreymislíkan yfir­mats­gerðar séskoðað komi í ljós atriði sem kalli á ítarlegri skoðun og samanburð viðfasteignir á nær­liggj­andi svæði. Af líkaninu megi leiða að núvirðisjóðstreymis samsvari meðal­fer­metra­verði íbúða sem hafi verið um 640 þúsundkrónur í nóvember 2013. Meðal­fer­metra­verð nú, árið 2017, á samsvarandinærliggjandi íbúðum á svoköll­uðum Lýsis­reit sé auglýst um 474 þúsund krónur,sem sé umtals­vert lægra en það sem yfir­mats­gerð geri ráð fyrir í nóv­em­ber2013, þrátt fyrir það verulega verð­fall sem hafði orðið á fast­eignamarkaði.Varn­ar­aðili telur augljóst að forsenda yfir­mats­gerðar um meðal­fer­metra­verðgeti engan veginn staðist og þarfnist ítarlegri skoðunar dóm­kvaddra mats­manna. Varnaraðiliáréttar að miklir hagsmunir séu í húfi. Honum sé hins vegar vandi á höndum.Hann eigi þess ekki kost að óska eftir því að yfirmatsmenn endurskoði yfir­mats­gerðsem gagnaðili hafi aflað á sinn kostnað, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.211/2014. Hins vegar hafi ekki verið lagðar hömlur á að dómkvaddir séusérfræðingar til að meta atriði sem matsgerðar hefur þegar verið aflað um og ennsíður hafi því verið hafnað að til viðbótar fyrirliggjandi matsgerð verði aflaðnýrrar matsgerðar sem taki að einhverju leyti til annarra atriða en fyrrimatsgerðir eða sé ætlað að gefa ítar­legri upplýsingar um matsefni en áður hafiverið fengið, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 400/2000 og 311/2007.Varnaraðili freisti þess að tryggja hagsmuni sína með því afla nýs mats umtiltekin sérfræðileg atriði og leggja fyrir matsmenn nýjar mats­spurningar. Meðöflun matsgerðarinnar sé ætlunin bæði að afla upplýsinga um ný atriði semmatsmenn hafa ekki áður tekið afstöðu til og að afla ítarlegri upplýsinga ummats­efni. Þaðsé ljóst að niðurstaða um ágreining málsaðila muni miklu fremur ráðast af þeimforsendum sem verði lagðar til grundvallar útreikningi á meintri tapaðri fram­legðen af útreikningunum sjálfum. Varnaraðila sé því nauðsynlegt að fá dómkvaddamats­menn til að leggja mat á þau atriði sem hann telji að beri að leggja tilgrund­vallar niður­stöðu og reikna út áhrif þess á mögulega framlegð sóknaraðila. Hefðiundirmatsgerð verið varnaraðila óhagstæð hefði hann getað óskað dóm­kvaðn­ingaryfir­mats­manna. Hér standi svo á að undirmatsgerð sé varnaraðila hagstæð. Sókn­ar­aðilihafi því getað aflað yfirmats á grundvelli einhliða forsendna sinna. Það sé meðöllu ótækt að láta það útiloka varnaraðila frá því að afla nýrrar mats­gerðar,sem hafi sama sönnunargildi í málinu um þau atriði sem hann telur að þurfi aðmeta, og á grund­velli þeirra forsendna sem hann telur að beri að byggja á. Verðibeiðni varnaraðila synjað en dómari fallist ekki á allar þær forsendur sem yfir­mats­menngáfu sér í yfirmatsgerð sé sú staða uppi að ómögulegt sé að byggja á útreikn­ingumí yfirmatinu. Öflun þessarar matsgerðar sé því nauðsynleg til þess að unnt séað leggja efnislega réttan dóm á málið. Þauatriði sem varnaraðili telur að þurfi að meta lúti einkum að því hver sé eðli­legurfjármagnskostnaður við framkvæmd eins og Héðinsreit, hvert sé eðlilegt álagvegna framkvæmdaáhættu af slíku verkefni, hver sé eðlileg og sanngjörn breytingá leigu­tekjum af verkefni eins og Héðinsreit og hvert sé hlutfall nýtingar áútleigu. Einnig sé nauð­syn­legt að skoða betur réttmæti þeirrar forsendu aðmiða við rekstrarforsendur Grundar-Markarinnar ehf. (hér eftir vísað til semMarkarinnar) eins og gert sé í yfir­mats­gerð og búseturéttarfyrirkomulagalmennt í ljósi þess að öðrum en hús­næðis­sam­vinnu­félögum sé óheimilt aðselja eða leigja afnota­rétt gegn greiðslu 30% verðs íbúðar. Þau félög lúti þarað auki ströngum skilyrðum og ekki megi reka þau í hagnaðar­skyni. Varn­ar­aðiliáréttar að sóknaraðili sé ekki hús­næðis­sam­vinnu­félag heldur hefð­bundiðeinka­hluta­félag, auk þess sem ekki hafi verið áformað að breyta félaga­formihans, og því megi hann ekki selja búseturétt. Varnar­aðili leggur áherslu á aðhann fari ekki fram á endur­skoðun á yfirmatinu sem slíku heldur vilji hann fámat dóm­kvaddra mats­manna á til­teknum forsendum sem eftir atvikum geti haftáhrif á niður­stöður þess. Nánartiltekið telur varnaraðili að eftirtaldar forsendur kalli á mat dóm­kvaddramats­manna. Ífyrsta lagi, hvert sé eðlilegt og sanngjarnt viðmið um veginn meðalfjár­magns­kostnað(e: weighted average cost of capital,WACC), í verkefni eins og því sem sókn­ar­aðili hugðist hefja haustið 2008og ljúka 18 mánuðum síðar. Miðað verði við fjár­magns­kostnað fyrir félag einsog Héðinsreit ehf., sem hafði lítið sem ekkert eigið fé og enga reynslu af þvíað byggja eða selja fasteignir. Í yfirmatsgerð sé gert ráð fyrir 5% fjár­magns­kostnaðiog vísað til upplýsinga frá einu fasteignafélagi miðað við ávöxt­un­ar­kröfuþegar matsgerðin er skrifuð og sé veginn meðalfjármagnskostnaður (WACC) íarðsemismati í einu útleigu­verkefni hjá Regin hf. árið 2014. Sú forsenda séhins vegar á skjön við upp­lýs­ingar eins og þær birt­ist í ársreikningum Eikarfast­eigna­félags hf., þar sem komi fram að veginn meðalfjármagnskostnaður(WACC) hafi verið á bil­inu 6,1-6,7% árið 2013 og fast­eigna­félags­ins Reitahf., sem gefi upp 6,9% árið 2012, 6,7% árið 2013, 6,6% árið 2014 og 6,6% árið2015. Í ársskýrslu Reita hf. segi að óháður aðili hafi lagt mat á virði fast­eignafélagsins og hann hafi notað veg­inn meðal­fjár­magns­kostnað (WACC) á bil­inu7,5-15,5% í því mati. Í árs­skýrslu Eikar hf. fyrir 2008 hafi verið gert ráðfyrir 9,5% verð­tryggðum vöxtum á fyrsta ári, 6,6% á næsta ári og 5,8% á árunumþar á eftir. Varnaraðili bendir á að þessi forsenda, veginn meðal­fjár­magns­kostn­aður,hafi mikil áhrif á niður­stöðu yfir­mats­gerðar um meint fjár­tjón og telurvarnaraðili að hækkun á henni um hvern hundr­aðs­hluta (prósentu­stig) lækkifram­legð­ina um 1.500 millj­ónir króna miðað við það að aðrar umdeildarforsendur matsins haldist óbreyttar. Varnaraðili telur óhjá­kvæmi­legt að fádómkvadda mats­menn til þess að gefa álit sitt á þess­ari forsendu yfir­mats­inssem og við hvaða tíma skuli miða í því sam­bandi. Þeir skuli taka tillit tilþess að metinn sé veginn meðal­fjár­magns­kostnaður (WACC) fyrir sóknaraðila enekki fyrir fast­eigna­félag með hátt eigið fé og dreift eignasafn. Íöðru lagi, telur varnaraðili þá forsendu yfirmats að gera ráð fyrir að kostn­að­ar­áætlunog verksamningur sóknaraðila og JÁVERKS ehf. sé heildarbygg­ing­ar­kostn­aðurþurfi ítarlegri skoðun dómkvaddra matsmanna. Yfirmatsgerð hafi byggt á því aðkostn­aður samkvæmt verk­samn­ingi væri heildarkostnaður án þess að skoða gögnsem lágu verksamningnum til grundvallar og leggja mat á það hvort íkostnaðaráætluninni fæl­ist óvissa af einhverjum ástæðum. Varn­ar­aðili bendirá að við skoðun á verk­samn­ing­num ásamt fylgigögnum hans telj­ist aug­ljóstað honum til grundvallar liggi ekki ítar­leg eða nákvæm sundurliðun hárra kostn­að­ar­liða.Það bendi til þess að fram­kvæmdin hafi verið á frumstigi sem ætti að valda þvíað álag yrði metið á kostnað við fram­kvæmd­ina. Þegar fjár­mögn­un­ar­samn­ingivar rift hafi aðeins verið útbúin drög að aðal­teikn­ingum og engin verk­fræði­hönnunlegið fyrir. Samkvæmt upplýsingum varn­ar­aðila hafi verk­fræð­ingar einungisveitt ráðgjöf vegna verk­efn­isins á þessum tíma enda sé það í samræmi við verk­samn­ingJÁVERKS ehf., þar sem gert sé ráð fyrir að verk­fræði­hönnun væri á hendi verk­taka.Að auki sé sú tilboðsskrá sem verð­til­boð verk­taka byggist á verulega óná­kvæmog hvorki í samræmi við stærð verk­efnis­ins né hversu flókið það sé. Tilboðs­skráinsé byggð á færri en 20 einingaverðum sem varn­ar­aðili telji harla óvenjulegt.Verk­samn­ingurinn byggi að auki á skilalýsingu sem sé ekki ítar­leg og takilítið sem ekk­ert til hárra kostn­að­ar­liða eins og t.d. rafkerfa hússins,klæðn­inga utan­húss, gólf­efna o.fl. Varnar­aðili telur það samræmast góðumháttum, í jafn­umfangs­miklum verk­efnum og sókn­ar­aðili áformaði, aðkostnaðaráætlunin væri í nokkrum áföngum sem yrði ítar­legri eftir því sem nærliði upphafi framkvæmdanna. Eina kostnaðaráætlunin sem sóknar­aðili eigi umverkið sé sú sem lá fyrir þegar fjár­mögnun var rift. Eins og áður sé rakiðgeti sú áætlun aldrei talist annað en frum­kostn­að­ar­áætlun. Af því leiðitölu­verð óvissa um kostnað við fram­kvæmdina. Varn­ar­aðili telur að dóm­kvaddirmatsmenn þurfi að leggja mat á umfang þeirra verk­liða sem séu ekki nægilegavel skilgreindir og/eða jafnvel vantaldir í verksamningnum sem og hvaða áhrifþað hafi á fram­kvæmd­ina og kostnað við hana. Jafnvel þótt slíkir verk­liðirhefðu verið tæm­andi taldir í verk­samn­ingnum sé alltaf óvissa um fram­kvæmda­kostnaðog gera megi ráð fyrir að vart sé til sú kostn­að­ar­áætlun um bygg­ingu fast­eignar,sem hafi staðist að fullu. Varnaraðili telur að meta þurfi áhrif þess­araróvissu á áætl­aðan bygg­ing­ar­kostnað og vanmats á honum eins og hann birt­istí yfir­mats­gerð og þar með reikn­aða framlegð í yfir­mats­gerð. Hvert séeðlilegt álag vegna óvissu vegna fram­kvæmda­áhættu í útreikningi á fyrir­liggj­andiverksamningi sóknaraðila við JÁVERK ehf. svo og hve­nær megi gera ráð fyrir aðhægt hefði verið að hefja bygg­ingar­fram­kvæmdir miðað við þau gögn sem lágufyrir þegar fjármögnun var rift? Íþriðja lagi, sé lagt til grundvallar í yfirmatsgerðinni að þróun á verði fast­eignaog þróun leigutekna vaxi um 2% á ári að meðaltali og byggingarvísitala hækki um1% umfram verðlag á sama tíma. Það leiði til þess að leigan í lok matstímabilssé rúm­lega þrefalt hærri en í upphafi þess en byggingarkostnaður tæplegatvöfaldur. Varn­ar­aðili telur að þær forsendur standist ekki og þurfiítarlegri skoðun dóm­kvaddra mats­manna. Þessi forsenda sé að auki á skjön viðkennslugögn eins yfir­mats­manna á nám­skeiði í hagfræðideild Háskóla Íslands,síðast á vormisseri 2016. Í þeim komi fram að síðastliðin 40 ár hafilangtímaleitni hækkunar fast­eigna­verðs umfram almennt verð­lag verið um 1% aðmeðaltali. Í hvert skipti sem hækk­anir hafi verið umfram þann hraða hafimarkaðurinn leitað í fyrra horf. Forsendan um hækkun leigu­tekna umfram verð­laghafi mikil áhrif á niðurstöðu yfirmatsgerðar um meint fjár­tjón sókn­ar­aðila.Varn­ar­aðila sýn­ist lækkun á þessari forsendu um hvern hundraðshluta (pró­sentu­stig)lækka fram­legð­ina um rúma tvo millj­arða miðað við að aðrar umdeildarforsendur matsins hald­ist óbreyttar. Varn­ar­aðili telur óhjá­kvæmi­legt að fáítarlegri skoðun á álita­efn­inu og fá dóm­kvadda mats­menn til þess að gefaálit sitt á þessum forsendum yfir­mats­ins. Þá verði einnig að horfa til þessað þegar sóknaraðili var að hefja þessa fjár­fest­ingu árið 2008 á ein­hverjumme­stu óvissu­tímum í efnahagssögu lands­ins var engan veg­inn vitað hvernighelstu hagstærðir myndu þróast. Miðað við stutta sögu fast­eigna­mark­aðar hérá landi sé ekki rétt, að mati varn­ar­aðila, að meta þennan lið í efstu mörkummögu­legrar hækk­unar – ekki síst á þessum tíma. Varn­ar­aðili telur að sésvona mik­ill munur á kostn­aði við að byggja samanborið við að leigja mynd­isthvati fyrir menn til að byggja nýtt húsnæði til að fara í samkeppni við eldrihús á leigu­mark­aði, enda sé unnt að bjóða hag­stæð­ari leigu í nýju húsimiðað við ofan­greinda þróun mark­aðar­ins og skýri það af hverju fasteignaverðleiti til fyrra horfs hafi það farið upp yfir tiltekin mörk. Varnaraðiliítrekar að sóknaraðili segist byggja á viðskiptalíkani Markarinnar og hafi ósk­aðeftir því að framlegð yrði reiknuð á þeim grundvelli. Niðurstaða yfir­mats­gerðarbyggist á viðskiptalíkani um búseturétt, með vísan til Markarinnar. Sala ábúsetu­rétti sé hins vegar einungis heimil húsnæðissamvinnufélagi sem sé rekiðán hagn­að­ar­sjónar­miða eins og þegar hafi verið rakið. Mörkin uppfylli þaðskilyrði að vera rekin án hagnaðarsjónarmiða en rekstrarform félagsins ogfyrirkomulag sé aug­ljós­lega ekki í samræmi við ákvæði 1. mgr. 2. gr.húsaleigulaga, nr. 36/1994. Af þeim sökum telur varnaraðili að ekki sé unnt aðbyggja á samanburði við Mörkina, að minnsta kosti ekki á þann hátt semsóknaraðili geri og byggt sé á í yfirmatinu. Jafn­vel þótt litið sé fram hjáþví hvort samanburðurinn sé tækur þá hækka leigu­samn­ingar Mark­ar­innar ekkiá þann hátt sem yfirmatsgerð geri ráð fyrir heldur ein­skorð­ast hækk­unin viðbreyt­ingar á vísitölu byggingarkostnaðar. Verði hækkun á opin­berum gjöldum erMörk­inni, samkvæmt leigusamningum, heimilt að breyta leigu­fjár­hæð­inni ísamræmi við það. Breytingar eða hækkun á leigugrunni gildi hins vegar ein­ungisfyrir nýja leigu­taka, en ekki þá sem þegar hafi gildan leigusamning.Varnaraðili ítrekar að sam­an­burður við Mörkina sé ekki tækur, en allt að einuþurfi að taka tillit til þessa. Fjár­magnsflæðið til sóknaraðila ætti því ekkiað endur­spegla annað en leigu­verð að við­bættu verðlagi og í besta falli gætisóknaraðili hækkað leiguna við endur­nýjun leigu­samn­inga. Varnaraðili vísartil þess að yfirmat geri ráð fyrir endurnýjun leigu­taka í umfjöllun umafskrift búseturéttar. Yfir­mats­menn geri ráð fyrir að þriðj­ungur íbúa myndibúa í 10 ár, þriðjungur í 20 ár og þriðjungur í 30 ár. Varaðili telur eðli­legtað hækkun á leigusamningi umfram verðlag yrði í þessum áföngum í sam­ræmi viðofan­greinda nálgun á endurnýjun leigu­samn­inga. Varnaraðili bendir jafn­framtá að taka þurfi tillit til þess að eftirspurn íbúða Markar­innar sé nátengdþeim vænt­ingum sem mark­hóp­ur­inn hafi um verð leig­unnar og að hún sé ísamræmi við ofan­greinda hækkun. Eigi að gera samanburð við Mörk­ina verðislíkur samanburður að ganga alla leið, þ.e. ekki aðeins taka eftir­spurn­inaþaðan án þess að taka einnig mið af leigu­kjör­unum sem séu boðin og mögu­legaöðrum atriðum sem hafi áhrif á eftir­spurn­ina þar. Varn­ar­aðili telur óhjá­kvæmi­legtað fá dóm­kvadda matsmenn til þess að gefa ítar­legt og rökstutt álit á þessuálita­efni og þar með forsendum yfirmats með hlið­sjón af ofan­greindu. Aðlokum telur varnaraðili að dómkveðja þurfi matsmenn til þess að fá ítar­legramat á þeirri forsendu yfirmatsgerðar að miða við 100% útleigunýtingu til 60 áraog hvort hún geti talist sanngjörn og eðlileg. Þess er óskað að matsmenn skoðiog beri saman þá niðurstöðu við nýtingarhlutfall í fasteignafélögum eins og tilað mynda Eir og Eik. Hjá Eir hafi komið tímabil þar sem erfiðlega gekk aðleigja út og selja íbúð­ar­rétt. Í fjárfestakynningu Eikar fasteignafélags fráapríl 2014 komi fram að virð­is­útleigu­hlutfall félagsins hafi verið 91,6-93%árið 2014. Þetta hlutfall hafi farið hækk­andi enda aðstæður á markaði núnagóðar og hlutfallið í árshlutauppgjöri fyrir fyrstu sex mán­uði ársins 2016 sé95,1-96,3%. Ljóst sé að á 60 ára tímabili verði ein­hverjar nið­ur­sveiflur,því þurfi matsmenn að meta hvort þessi forsenda yfir­mats teljist eðli­leg ogsanngjörn. Komist matsmenn að þeirri niður­stöðu að hlut­fallið sé ofmetið erþess óskað að matsmenn reikni út áhrif þess á reikn­aða framlegð yfir­mats. Varnaraðilitelur ofangreindar forsendur hafa umtalsverð áhrif á niður­stöðu yfir­mats­manna.Undirmatið hafi byggst á annarri nálgun en yfirmatið og þessar forsendur hafiþví ekki komið til skoðunar við undirmat. Varnaraðili telur nauðsynlegt að fásér­stakt mat á þessum forsendum auk viðbótarsjónarmiða sem varnaraðili telurþurfa að koma til skoðunar og hafi mikla þýðingu, eins og t.d. hvaða aðili eigií hlut, við hvaða tíma matið miðist og að búseturéttur sé alltaf seldur íhúsnæðis­sam­vinnu­félagi sem ekki megi reka í hagnaðarskyni og um gildi ströngskilyrði. Af þeim sökum þurfi varn­ar­aðili að fá kvadda til sérfróða ogóvilhalla matsmenn til þess að kanna og meta sér­stak­lega þessar forsendur semog áhrif þeirra á þá útreikninga sem mats­gerðin bygg­ist á. Varn­ar­aðilitelur að aðeins sé nauðsynlegt að leggja mat á þær forsendur sem hér að ofanhefur verið lýst en að öðru leyti sé unnt að miða við reikni­líkan yfir­mats­manna. Meðþessum rökum óskar varnaraðili þess að dómkvaddir verði þrír hæfir og óvil­hallirmatsmenn til að svara eftirfarandi spurningum:. „Hvert er eðlilegt ogsanngjarnt viðmið um ávöxtunarkröfu eða veginn meðalfjár­magns­kostnað (e.weighted average cost of capital, WACC) í framkvæmd eins og þeirri sem mats­þoliætlaði að hefja haustið 2008 og ljúka 18 mánuðum síðar? Við svar á ofan­greindrispurningu er óskað eftir að fjallað verði sérstaklega um eftir­talin atriði:a. Hver er eðlilegur og sanngjarnfjármagnskostnaður í reiknilíkani yfirmats fyrir verk­efni af þessaristærðargráðu og miðað við þá reynslu sem stjórn­endur félags­ins höfðu.b. Gerður verði samanburður áfjármagnskostnaði matsþola annars vegar og ann­arra stórra fasteignafélaga hinsvegar, sem og félaga sambæri­legum mats­þola ef til eru og rökstudd verðifrávik frá þeim.c. Þess er óskað að tekin séafstaða til þess hvort það sé sanngjarnt og eðlilegt að gera ráð fyrir samafjármagnskostnaði á framkvæmdartíma og til fram­tíðar? d. Ef niðurstaða matsmanna erönnur en yfirmatsgerð gerði ráð fyrir er þess óskað að reiknuð verði áhrif þessá framlegð matsþola í yfirmatsgerð.2. Hvert er eðlilegt ogsanngjarnt álag á byggingarkostnað vegna óvissu miðað við fyrir­liggjandikostnaðaráætlun sem verksamningur matsþola byggir á? Við svar á ofan­greindrispurningu er óskað eftir að fjallað verði sérstaklega um eftirtalin atriði:a. Umfang ólokinnar hönnunar- ogteiknivinnu sem hefði þurft til þess að end­an­legt byggingarleyfi hefðifengist útgefið? b. Hvenær má gera ráð fyrir aðvinnu skv. spurningu í a-lið hefði verið lokið þannig að endanlegt byggingarleyfihefði fengist útgefið þannig að bygging hefði í fyrsta lagi getað hafist?c. Hvert er eðlilegt og raunhæftálag vegna óvissu um byggingarkostnað ef miðað er við að kostnaðarliðir séutæmandi taldir?d. Hvaða verkliðir í samningnummá gera ráð fyrir að séu vantaldir í samn­ingnum og fylgiskjölum hans og hvaðaáhrif hefur það á bygg­ingar­kostnað og þar með fram­kvæmdaáhættu? Þess eróskað að mats­menn fari yfir þessa verk­liði og meti áhrif þess á reiknaðaframlegð yfir­mats.e. Eru að mati matsmannaeinhverjir verkliðir í samningnum og fylgi­skjölum sem ekki eru nægilega velskilgreindir þannig um að um þá ríki teljandi kostn­að­ar­óvissa. Ef svo erhvaða verkliðir eru það og hvaða áhrif getur það haft á bygg­ing­ar­kostnað ogþar með fram­kvæmda­áhættu? Þess er óskað að mats­maður fari yfir þessaverkliði og meti áhrif þess á reiknaða framlegð yfir­mats.f. Ef niðurstaða matsmanna er sú að það teljisteðlilegt og sanngjarnt að hafa óvissu vegna framkvæmdaáhættu er þess óskað aðreiknuð verði áhrif þess á fram­legð matsþola í yfirmatsgerð í reiknilíkaniyfirmatsmanna.3. Reiknilíkan í yfirmatsgerðgerir ráð fyrir raunhækkun leigutekna. Hver er eðli­leg og sanngjörn breyting áleigutekjum til 60 ára fyrir félag sem er með leigu­samn­inga með íbúðarréttieins og Mörkin, þar sem leigutekjur hækka miðað við breytingu á vísi­tölubyggingarkostnaðar? Við svar á ofangreindri spurn­ingu er óskað eftir aðfjallað verði sérstaklega um eftirtalið atriði:a. Hvaða áhrif það hefur áleigutekjur og raunhækkun þeirra í reiknilíkani yfir­mats­gerðar að óheimilt erað selja búseturétt nema í húsnæðis­sam­vinnu­félagi og í samræmi við ákvæðilaga nr. 66/2003 um húsnæðis­sam­vinnu­félög. b. Ef niðurstaða matsmanna erönnur en yfirmatsgerð gerði ráð fyrir er þess óskað að reiknuð verði áhrif þessá framlegð matsþola í yfir­mats­gerð.4. Hvert eðlilegt og sanngjarnthlutfall útleigunýtingar hjá matsþola til 60 ára? Ef niður­staða matsmanna erönnur en yfirmatsgerð gerði ráð fyrir er þess óskað að reiknuð verði áhrif þessá framlegð matsþola í yfirmatsgerð.“Málsástæður sóknaraðila Sóknaraðilikrefst þess að kröfu um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Hann telur þessamatsbeiðni vera beiðni um „yfirmat“ á yfirmati eins og skýrt komi fram ímatsbeiðninni sjálfri. Þar sé reynt að færa rök fyrir því að það yfir­mat semhafi verið unnið í málinu sé í raun undirmat og því sé matsbeiðnin heimil.Sóknar­aðili mót­mælir því enda hafi hann lagt fram beiðni um yfirmat þar semyfir­mats­menn voru skip­aðir og afhentu yfirmatsgerð. Engin laga­heim­ild sé fyriryfirmati á yfirmati í IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og séskýrt í þeim lögum að aðeins sé gert ráð fyrir að fram fari mat og síðanyfirmat vegna til­tek­inna mats­þátta. Mats­beiðnin varnaraðila sé því ólögmætog á þeim grund­velli beri að hafna henni. Fyrirliggjandiundirmat og yfirmat varði nákvæmlega sömu mats­spurn­ingar en það sé hlutverkmatsmanna að koma fram með niðurstöðu mats og að setja fram þau rök sem þeirtelja rétt að líta til, við matið. Því hafi fullt og endanlegt mat farið framhvað varðar þær matsspurningar. Þettamál hafi tekið mjög langan tíma og nú, þegar loks sé farið að sjá fyrir end­anná því, leggi varnaraðili fram nýja matsbeiðni sem muni tefja málið enn frekar,og að öllum líkindum verulega, verði fallist á hana. Það sé þó alvarlegra aðverði fall­ist á þessa matsbeiðni hafi verið opnað fyrir enda­laust mats­ferliþar sem sá máls­aðili sem sé ósáttur við niðurstöðu yfirmats eða rök­semdirþess geti endalaust óskað eftir nýju mati. Það sé ekki tæk niðurstaða og þvíberi að hafna mats­beiðninni. Jafnframtsé mjög óljóst hvað eigi að meta enda séu ekki settar fram neinar skýrar mats­spurn­ingarheldur sé matsbeiðnin sett fram eins og ný greinargerð í málinu þar sem gerðarséu athugasemdir við niðurstöður fyrirliggjandi yfirmats. Mats­beiðnin full­nægiþannig ekki áskilnaði laga og þegar af þeirri ástæðu beri að hafna henni. Sóknaraðilimótmælir málatilbúnaði í matsbeiðninni í heild sinni sem frá­leitum. Hannbendir jafnframt á að yfirmatsgerð og fylgigögn hennar sýni skýrt að varn­ar­aðilisem matsþoli hafi haft fullt svigrúm til að koma öllum sínum sjónar­miðum,athugasemdum og gögnum að við framkvæmd yfirmatsins og sé frá­leitt að ætla aðhalda því áfram nú.Niðurstaða Efnislegurágreiningur málsaðila varðar það hvort sóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni vegnarift­unar varnaraðila á fjármögnunarsamningi milli sóknaraðila og Byrs spari­sjóðs,sem var gerður 9. októ­ber 2007 og var rift 12. júní 2008. Í dómi í máli nr.87/2011 taldi Hæstiréttur rift­un­ina ekki hafa verið í sam­ræmi við ákvæðifjár­mögn­un­ar­samningsins. Sóknaraðili lýsti við slitameðferð varnaraðilaskaða­bóta­kröfu vegna þeirrar framlegðar sem hann telur sig hafa farið á misvið vegna ólög­mætrar riftunar spari­sjóðsins. Þessari skaða­bóta­kröfu hefurvarnar­aðili hafnað. Sóknaraðilihefur tvisvar fengið dómkvadda matsmenn til þess að færa sönnur á að hann hafiorðið fyrir fjártjóni vegna riftunar fjár­mögn­unar­samn­ingsins. Fyrst vorudóm­kvaddir tveir matsmenn, annar héraðs­dóms­lög­maður og lög­gilturfasteignasali og hinn verk­fræð­ingur. Í matsgerð sem þeir luku 26. sept­em­ber2014 töldu þeir að fram­legðin af fram­kvæmdum á grundvelli fjár­mögn­un­ar­samn­ings­inshefði orðið neikvæð/ að halli hefði orðið á framkvæmdinni. Afstaða þeirrabyggði meðal annars á því að kvöð á eign­ar­haldi á þjón­ustu­mið­stöð ogíbúðum leiddi til þess að fram­kvæmdin hefði aldrei verið seld á almennum mark­aðiog hefði salan því orðið að fara fram í heilu lagi til eins aðila eða félags,sem myndi eiga og selja búsetu­rétt og reka þjón­ustu­miðstöð. Sóknaraðilifór fram á yfirmat og voru dómkvaddir tveir hag­fræð­ingar og verk­fræð­ingur.Þeir töldu sóknaraðila hafa orðið fyrir fjártjóni vegna missis fram­legðarvegna rift­un­ar fjármögnunarsamningsins. Sóknaraðili lagði fyrir þá í beiðnium yfir­mat að vinna eftir þremur forsendum og var niðurstaðan mismunandi eftirþví hvaða forsendu þeir lögðu til grund­vallar, á bilinu 2.680 milljónir til6.156 milljónir króna. Varnaraðilitelur sóknaraðila hafa lagt fyrir yfirmatsmenn rangar eða ófull­nægj­andiforsendur og telur yfirmatsmenn einnig hafa byggt yfirmatið á forsendum semvoru ekki hluti af matsbeiðni og undirmatsmenn höfðu ekki byggt á. Þessu tilvið­bótar telur varnaraðili að í yfirmatsgerðinni sé ekki fjallað um forsendursem hafi mikil áhrif á niðurstöðuna. Þeirra á meðal sé sérstaða búseturéttar ogsá lagarammi sem þeim rétti sé sniðinn. Þessar forsendur telur varnaraðili aðþurfi að meta nánar. Af þeim sökum hefur hann lagt fram beiðni um dómkvaðningumats­manna. Sóknaraðili mót­mælir því að fallist verði á hana. Aðilarað dómsmáli eiga, sam­kvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um með­ferðeinkamála, rétt á því að afla þeirra sönnunargagna sem þeir telja málstað sínumtil fram­dráttar. Það er hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þannrétt án sér­stakrar lagastoðar. Því ber dóm­ara alla jafna að verða við beiðnimálsaðila um að dóm­kveðja matsmann eða mats­menn. Þó verður ekki fallist ábeiðni standi svo á að hún uppfylli ekki skilyrði 2. máls­liðar 1. mgr. 61. gr.lag­anna, að óskað sé mats á atriði sem dómari telur ber­sýni­legt að ekkiskipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. lag­anna, að mats­beiðnin lúti að atriðum semdómara beri sjálfum að leggja mat á en ekki sér­fróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr.60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr. lag­anna. Varnaraðilibyggir þá kröfu sína að matsmenn verði dómkvaddir á því að niður­stöðuryfirmatsgerðar byggist á röngum eða ófullnægjandi forsendum, svo og að ekki sétekið tillit til áhrifa löggjafar sem gildi um þær íbúðir sem sóknaraðilihugðist reisa. Þau atriði, semvarnaraðili vill fá mat lagt á samkvæmt matsbeiðni dagsettri 18. janúar 2017,varða að nokkru leyti sömu atriði og fjallað var um í yfirmatsgerð dags. 21.sept­ember 2016. Í lögum nr. 91/1991 eru því hins vegar ekki settar skorður aðdóm­kvaddur verði maður til að meta atriði, sem matsgerðar hefur þegar veriðaflað um. Þar er ekki heldur girt fyrir það að til við­bótar eldri matsgerð séaflað nýs mats, sem taki að ein­hverju leyti til ann­arra atriða en sú fyrrieða sé ætlað að veita ítarlegri upp­lýs­ingar um mats­efni en áður hafifengist. Kröfunniverður því ekki hafnað fyrir þá sök að matsmenn kunni að nokkru leyti að takatil umfjöllunar atriði sem yfirmatsmenn hafa þegar fjallað um. Dómurinn fellstekki heldur á þá málsástæðu sóknaraðila að varnaraðili óski nú yfir­mats á yfir­mat­inu. Þaðer rétt að málið er nokkuð komið til ára sinna en varnaraðili sendi dóm­inumágreininginn 23. maí 2012 og var málið þingfest mánuði síðar. Á dómþingi 25.febrúar 2013 lagði sóknaraðili fram matsbeiðni og endurbætta matsbeiðni mánuðieftir það. Undirmatsmenn voru dómkvaddir 9. apríl það ár og afhentu þeirsóknaraðila mats­gerðina í september 2014. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir 2. júlí2015. Þeir afhentu sóknaraðila yfirmatsgerð í september 2016. Þremur og hálfuári af máls­með­ferð­ar­tím­anum hefur því verið varið í gagnaöflunsóknaraðila. Þaðer fyrst nú, þegar matsgerð yfirmatsmanna hefur verið lögð fram, að varn­ar­aðilihefur tilefni til þess að óska þessa mats enda eru mats­spurningarnar sprottnaraf efni­stökum og niðurstöðum í yfirmatsgerð. Kröfunni verður því ekki hafnaðmeð þeim rökum að hún sé of seint fram komin eða að matsvinnan muni tefjamálsmeðferðina óhóf­lega. Matsbeiðniuppfyllir skilyrði 2. málsliðar 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Á því leikurekki vafi að varnaraðili óskar mats á atriðum sem krefjast sér­fræði­þekk­ingaren hvorki almennrar þekkingar né lagaþekkingar. Jafnframt þykir ekkibersýnilegt að þau atriði sem varnaraðili vill sanna með mats­gerðinni skiptiekki máli eða séu til­gangs­laus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga.Enn fremur má árétta að dómari er ekki bundinn af matsgerð við úrlausn máls,sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna, heldur ber honum að leggja mat á gildi hennar. Dómurinnfær ekki séð að neitt standi því í vegi að varn­ar­aðila verði heimilað að aflamats­gerðar um þau atriði, sem hann tilgreinir í beiðni sinni. Hann beráhættuna af því hvort matsgerðin nýtist til sönn­unar svo og kostnað­inn aföflun hennar. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Fallister á að dómkveðja tvo sérfróða og óvil­halla mats­menn til þess að leggja mat áþau atriði sem varnaraðili, Gamli Byr ses., tiltekur í matsbeiðni sem hannlagði fram á dómþingi 19. janúar 2017 og varða ætl­aða framlegð af bygg­ingar­fram­kvæmdumsókn­ar­aðila, Héðinsreits ehf., á Vesturgötu 64, Reykjavík.
Mál nr. 43/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. mars nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili þýskur ríkisborgari og hefur verið búsettur í Þýskalandi. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur meðal annars fram að rannsókn hafi áður beinst að varnaraðila vegna fíkniefnabrota, en hann hafi farið af landi brott áður en tókst að birta honum ákærur í þeim málum. Ekki hafi verið unnt að fá hann framseldan hingað, því þýsk lög banni framsal þarlendra ríkisborgara. Hann hafi síðan verið handtekinn í Hollandi á síðasta ári og framseldur til Íslands 3. janúar sl. Með vísan til þessa má ætla að varnaraðili muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér á annan hátt undan málsókn eða fullnustu refsingar. Er því fullnægt skilyrðum til að beita gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, en ekki verður fallist á að farbann geti hér komið í stað gæsluvarðhalds. Þegar af þessum ástæðum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 281/2010
Kærumál Málskostnaðartrygging
Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 105.296.674 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júlí 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu, einnig in solidum, að mati dómsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2010, þar sem sóknaraðila var gert að setja, innan fjögurra vikna frá uppsögu úrskurðarins, tryggingu í formi bankabókar eða bankatryggingar að fjárhæð 1.000.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að fjárhæð tryggingar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að fjárhæð tryggingar fyrir greiðslu málskostnaðar verði hækkuð og sóknaraðili greiði varnaraðilum hvorum fyrir sig kærumálskostnað. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur krafa þeirra um hækkun málskostnaðartryggingar því ekki til álita. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Geir Þórarinn Zoega ehf., greiði varnaraðilum, Pétri Ingasyni og Gunnari Björnssyni, hvorum fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 43/2009
Skilasvik Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Skilorð Sératkvæði
H, framkvæmdastjóri F ehf., var ákærður fyrir skilasvik með því að hafa gefið út í heimildarleysi ávísun að fjárhæð 1.390.000 krónur á veðreikning félagsins hjá K hf. og innleyst hana sama dag hjá tilgreindum sparisjóði, þrátt fyrir yfirlýsingu um handveðsetningu reikningsins til framangreinds banka og ráðstafað þannig fé af reikningnum í blóra við handveðsetninguna. Talið var að með handveðsetningunni hefði veðþoli afsalað sér ráðstöfunarrétti yfir því fé sem á reikningnum væri hverju sinni á meðan handveðsetningin væri í gildi. Því hefði H, fyrir hönd F ehf., ráðstafað af ásetningi fjármunum félagsins sem annar aðili, K hf., hefði öðlast þau réttindi yfir að ráðstöfunin fékk ekki samrýmst þeim réttindum. Taldi Hæstiréttur háttsemi H brot gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá hafði H einnig verið ákærður fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem höfðu verið framin í rekstri F ehf. Hæstiréttur staðfesti sakfellingu héraðsdóms fyrir þau brot, þar sem H hefði sem stjórnarformanni og starfandi framkvæmdastjóra F ehf. borið að hlutast til um að standa skil á virðisaukaskattsskýrslum og skila innheimtum virðisaukaskatti, svo og afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda, til ríkissjóðs. Var H dæmdur í 10 mánaða skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. desember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst sakfellingar samkvæmt fyrri ákærulið, staðfestingar á sakfellingu ákærða samkvæmt seinni ákærulið en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi um fyrri lið ákærunnar, frávísunar frá héraðsdómi á síðari lið ákæru en til vara sýknu af þeirri háttsemi sem þar greinir. Krafa ákærða um frávísun frá héraðsdómi á síðari lið ákæru er ekki studd haldbærum rökum og kemur hún ekki til álita. Eins og lýst er í héraðsdómi er ákæra í máli þessu er tvíþætt. Annars vegar er ákært fyrir skilasvik með því að ákærði hafi 30. september 2003 gefið út í heimildarleysi ávísun að fjárhæð 1.390.000 krónur á veðreikning Ferskra afurða ehf. hjá Kaupþingi banka hf. í Búðardal nr. 312-26-115 og innleyst hana sama dag hjá tilgreindum sparisjóði, þrátt fyrir yfirlýsingu um handveðsetningu reikningsins til framangreinds banka, og ráðstafað þannig fé af reikningnum í blóra við handveðsetninguna. Hins vegar er ákært fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem framin hafi verið í rekstri Ferskra afurða ehf. Með dómi héraðsdóms var ákærði sýknaður af fyrri ákæruliðnum en sakfelldur af hinum síðari. Í héraðsdómi eru rakin atvik að handveðsetningu á reikningnum. Eins og þar kemur fram undirritaði ákærði sem prókúruhafi Ferskra afurða ehf. yfirlýsingu 1. nóvember 2001 um handveðsetningu nefnds bankareiknings og allrar innstæðu á honum hverju sinni vegna allra skulda og fjárskuldbindinga sem veðþoli undirgengist gagnvart veðhafa, Kaupþingi banka hf. Í yfirlýsingunni segir meðal annars að hið handveðsetta skuli vera í vörslum og á ábyrgð veðhafa og honum til tryggingar og ráðstöfunar frá undirritun yfirlýsingarinnar og svo lengi sem hún gilti. Með handveðsetningu þessari afsalaði veðþoli sér ráðstöfunarrétti yfir því fé sem á reikningnum væri hverju sinni á meðan handveðsetningin væri í gildi. Handveðsetningin var gild að lögum og ákærði bær til að stofna til hennar fyrir hönd Ferskra afurða ehf. Þrátt fyrir handveðsetninguna gaf ákærði sem prókúruhafi Ferskra afurða ehf. út ávísunina 30. september 2003. Hann hefur enga trúverðuga skýringu gefið á því að hann hafi mátt ætla að þetta hafi verið honum heimilt. Þótt veðhafa hafi láðst að innkalla eða ónýta ávísanahefti sem hann hafði afhent á hinn handveðsetta reikning fyrir veðsetninguna og ekki gert aðrar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að aðrir en hann gætu ávísað á reikninginn, stendur það ekki í vegi fyrir því að ákærða verði refsað fyrir háttsemina. Með háttseminni ráðstafaði ákærði fyrir hönd Ferskra afurða ehf. af ásetningi fjármunum félagsins sem annar aðili, Kaupþing banki hf., hafði öðlast þau réttindi yfir að ráðstöfunin fékk ekki samrýmst þeim réttindum. Með þessari háttsemi braut ákærði gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og verður honum refsað fyrir það brot. Niðurstaða héraðsdóms um síðari ákæruliðinn verður staðfest með vísan til forsendna. Samkvæmt framangreindu, og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, verður ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð. Niðurstaða héraðsdóms um sektargreiðslu ákærða, vararefsingu ef sektin greiðist ekki og um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hjalti Jósefsson, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um sektargreiðslu og vararefsingu skal vera óraskað. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, samtals 450.806 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Í skjali sem ber yfirskriftina „Handveðsetning vegna allra skulda“ og ákærði undirritaði 1. nóvember 2001 fyrir hönd Ferskra afurða ehf. er tekið fram að félagið setji Búnaðarbanka Íslands hf. að handveði „Tékkareikning nr. 312-26-115 og alla innistæðu hans, eins og hún er hverju sinni.“ Hvergi er í skjalinu tekið fram að veðsala skuli framvegis verða óheimilt að ávísa á reikninginn og fyrir liggur að ákærði hafði undir höndum tékkhefti frá bankanum til afnota vegna þessa tékkareiknings. Í málflutningi ákæruvalds felst að innistæðan á tékkareikningnum við útgáfu skjalsins hafi verið veðsett bankanum með sama hætti og verið hefði ef sparisjóðsinnistæða hefði verið veðsett og bankinn tekið hana í sínar vörslur á þann veg að veðsali væri útilokaður frá að ráðstafa innistæðufé af reikningnum. Svo var ekki heldur var „tékkareikningur“ veðsettur en það sem greinir hann frá almennum sparisjóðsreikningi er einmitt heimildin til að ráðstafa fé af honum með því að gefa út tékka. Að auki sagði í yfirlýsingunni berum orðum, svo sem fyrr greinir, að veðsett væri innistæðan „eins og hún er hverju sinni.“ Fallast ber á með héraðsdómi að við þennan löggerning hafi ekki verið aflað þeirrar réttarverndar fyrir handveð sem kveðið er á um í 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er það skilyrði refsingar samkvæmt ákvæðinu að ráðstafað sé fjármunum „sem annar maður hefur eignast þau réttindi yfir, að verknaðurinn verður ekki samrýmdur réttindum hans.“ Ég tel augljóst að þessu skilyrði sé ekki fullnægt og reynir því að mínu mati ekki á meginreglu refsiréttar um að vafa um „hvert það atriði sem varðar sekt“, svo sem það er orðað í 109. gr. laga nr. 88/2008, beri að skýra ákærða í hag. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að mínum dómi að staðfesta niðurstöðu hans um að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ég er sammála meirihlutanum um að staðfesta beri með vísan til forsendna niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um síðari lið ákærunnar. Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri héraðsdóm. Með vísan til þess að ákæruvaldið krafðist við áfrýjun málsins breytingar á sýknuhluta héraðsdóms, en þeirri kröfu ber að hafna að mínum dómi, tel ég rétt að helmingur áfrýjunarkostnaðar málsins verði lagður á ríkissjóð en ákærða gert að greiða helming hans. Ég er sammála niðurstöðu meirihlutans um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 24. október 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 6. október sl. að aflokinni aðalmeðferð og munnlegum málflutningi, höfðaði ríkislögreglustjórinn með ákæru, útgefinni 11. febrúar sl., á hendur Hjalta Jósefssyni, kt. 231251-4219, Melavegi 5, Hvammstanga, og A, kt. [ ],[ ], Akureyri,: „I. II. Á hendur ákærða Hjalta sem framkvæmdastjóra og á hendur ákærða A sem stjórnarmanni, fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem framin voru í rekstri einkahlutafélagsins Ferskra afurða, kennitala 590500-2590, með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum til skattyfirvalda á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars til og með október tekjuárið 2003 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins á uppgjörstímabilunum janúar til og með október tekjuárið 2003, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 16.422.069, og sundurliðast sem hér greinir: Framgreint brot í I. kafla telst varða við 2. tölulið 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Framangreind brot ákærðu í II. kafla teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið ákæru og b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið ákæru. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Í ákæruskjali greinir, að útgáfudagur ákærunnar hafi verið 11. febrúar 2007, en við aðalmeðferð málsins var það leiðrétt, svo að útgáfudagur ákærunnar telst vera 11. febrúar 2008. Jafnframt var leiðrétt, að nefnd ávísun í I. hluta ákæru var gefin út og innleyst hinn 29. september 2003, en ekki 30. september eins og í ákæru greinir, og er það í samræmi við gögn málsins. Þá féll ákæruvaldið undir rekstri málsins frá þeim hluta ákæru í 1. tölulið II. kafla ákæru, sem varðar uppgjörstímabil virðisaukaskatts í september og október 2003 að upphæð 236.035 krónur, þannig að endanleg fjárhæð í þessum hluta ákæru telst vera 16.186.034 krónur. Jafnframt var upplýst, að kröfur vegna greiðslutímabilanna janúar og febrúar 2003, samtals 1.145.851 króna, í 2. tölulið II. kafla ákæru, hefðu verið að fullu greiddar og uppgerðar. Ákærðu neita sök í málinu. Ákærði Hjalti krefst sýknu af I. ákærulið en aðallega frávísunar ákæruliðar II. Til vara krefst hann sýknu af ákærulið II. Vegna beggja ákæruliða krefst ákærði til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa og skilorðsbindingar hennar. Þá krefst verjandi hans í öllum tilvikum málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði A krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsiákvörðun verði frestað eða dæmd verði vægasta refsing sem lög leyfa og hún þá öll skilorðsbundin, þ. á m. sektargreiðsla ef til kemur. Þá krefst verjandi hans í öllum tilvikum málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákæruliður I Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Ferskra afurða ehf., dagsett 1. nóvember 2001, þar sem Ferskar afurðir ehf. setja Búnaðarbanka Íslands hf. að handveði „Tékkareikning nr. 312-26-115 og alla innistæðu hans, eins og hún er hverju sinni.“ Segir í yfirlýsingunni að hið handveðsetta sé í vörslum og á ábyrgð veðhafa og verði svo lengi sem yfirlýsingin gildir. Undir yfirlýsinguna skrifar ákærði Hjalti Jósefsson fyrir hönd Ferskra afurða ehf. Þá liggur fyrir í málinu ávísun nr. 5530376 á reikning nr. 115 í Búnaðarbanka Íslands, Búðardal, að fjárhæð 1.390.000 krónur. Ávísunin er gefin út af ákærða Hjalta pr. pr. Ferskar afurðir ehf. og framseld af ákærða Hjalta. Samkvæmt gögnum málsins var ávísunin innleyst í Sparisjóði Húnaþings og Stranda á Hvammstanga hinn 29. september 2003. Ákæruliður II Með bréfi hinn 26. mars 2004 tilkynnti skattrannsóknarstjóri ríkisins skiptastjóra þrotabús Ferskra afurða ehf. að embættið hefði hafið rannsókn á skilum félagsins á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimtum virðisaukaskatti vegna ársins 2003, en félagið var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands vestra 18. nóvember 2003 og var sá úrskurður staðfestur í Hæstarétti 10. desember sama ár. Hafði félaginu áður verið veitt heimild til greiðslustöðvunar hinn 23. september til 14. október 2003. Voru skýrslur teknar af ákærðu hjá skattrannsóknarstjóra hinn 4. maí 2004 að viðstöddum skipuðum verjanda þeirra. Við skýrslutökur lagði verjandi þeirra fram bréf, þar sem því var lýst, að fyrirsvarsmenn Ferskra afurða ehf. hefðu ekki haft tök á að skila innheimtum virðisaukaskatti sökum þess, að Kaupþing-Búnaðarbanki hf., sem verið hefði með alla sölureikninga Ferskra afurða ehf. í innheimtu, hefði ekki skilað Ferskum afurðum ehf. andvirði reikninganna svo félagið gæti gert skil á virðisaukaskatti. Neituðu ákærðu að tjá sig frekar um málið fyrr en þáttur bankans hefði verið rannsakaður. Var þeim svo tilkynnt með bréfi 1. febrúar 2005 um fyrirhugaða ákvörðunartöku skattrannsóknarstjóra ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar og þeim gefinn kostur á að gera athugasemdir eða tjá sig frekar um málið. Bárust engar athugasemdir frá ákærðu og var málinu vísað til opinberrar rannsóknar til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra hinn 22. febrúar 2005. Samkvæmt upplýsingum úr hlutafélagaskrá var skráður tilgangur Ferskra afurða ehf. rekstur slátur- og frystihúss, svo og rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Var ákærði Hjalti skráður formaður stjórnar félagsins og framkvæmdastjóri með prókúru allt frá stofnun þess 16. apríl 2000 og þar til félagið var tekið til gjaldþrotaskipta hinn 18. nóvember 2003. Ákærði A var meðstjórnandi á sama tíma. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitnis fyrir dómi eftir því sem þurfa þykir. Ákærði A kvaðst hafa verið meðstjórnandi hjá Ferskum afurðum ehf. árið 2003. Hann kvaðst hafa komið að félaginu sem stofnandi og fjárfestir, verið hluthafi og eigandi í fyrirtækinu að helmingshlut, en ekki skipt sér að öðru leyti af rekstri félagsins. Persónulegt vinnuframlag hans í þágu rekstrar félagsins hafi ekkert verið og hefði hann aldrei þegið laun frá félaginu. Um innri málefni félagsins hefði hann í raun enga vitneskju haft eða hvernig rekstri félagsins væri háttað, enda ekki tekið með neinum hætti þátt í daglegri stjórn þess. Hann hafi ekki komið að ráðningu starfsfólks og þá hafi hann ekki haft aðgang eða lyklavöld að starfsstöð félagsins. Hann kvaðst ekki hafa komið nálægt bókhaldi félagsins eða skattskilum og kvaðst ekki hafa neina vitneskju um það, enda hefði hann enga þekkingu á bókhaldi eða reikningshaldi. Hann kvaðst ekki hafa haft umráðarétt yfir bankareikningum félagsins, annast greiðslur fyrir þess hönd eða komið að innheimtu krafna. Þá hefði hann ekki komið nálægt skilum á virðisaukaskattsskýrslum eða skilagreinum opinberra gjalda til innheimtumanns ríkissjóðs, né vitað hvernig þeim fjármunum, vörslusköttum og virðisaukaskatti hafi verið ráðstafað. Hefði stjórn félagsins ekki komið nálægt skattskilunum, en taldi hann ákærða Hjalta hafa séð um þennan þátt í rekstri félagsins ásamt starfsmanni á skrifstofu þess. Hann sjálfur hefði ekki undirritað nein skjöl á vegum félagsins, hvorki skattskýrslur né skilagreinar, en taldi sig hugsanlega hafa undirritað ársreikning félagsins frá fyrri árum, en ekki ársreikning fyrir rekstrarárið 2003, þar sem félagið varð gjaldþrota á því ári. Aðspurður kvaðst hann hafa lesið ársreikning yfir fyrir skil hans. Hann kvaðst einungis hafa lagt fjármuni inn í félagið, en hugsanlega ekki gert sér grein fyrir ábyrgð sinni sem stjórnarmanns í því. Hann hafi litið svo á, að hann væri einungis að formi til skráður í stjórn og þyrfti aðeins að mæta á fundi en ekki leitt hugann að ábyrgðinni sem því fylgdi. Við skýrslugjöf fyrir dóminum kannaðist ákærði Hjalti við ávísun sem um ræðir í I. kafla ákæru og þekki undirskrift sína bæði sem útgefanda og framseljanda. Andvirði ávísunarinnar kvað hann hafa verið lagt inn á reikning á nafni félagsins í Sparisjóði Húnaþings og Stranda sama dag og tékkinn var innleystur. Tilgang útgáfu ávísunarinnar sagði hann hafa verið þann að greiða laun starfsmanna Ferskra afurða ehf., en hann kvaðst ekki hafa vitað af handveðsetningu þess reiknings, sem ávísunin vísaði á, til Búnaðarbankans. Hann kannaðist þó við undirskrift sína á skjali, sem honum var sýnt og felur í sér handveðsetningu allra skulda félagsins til bankans. Taldi hann það hafa verið svo mörg skjöl, sem hann hefði skrifað undir, og því hefði hann ekki munað sérstaklega eftir þessu skjali. Kvaðst ákærði alltaf hafa haft ávísanahefti undir höndum, sem vísaði á reikning nr. 115 hjá bankanum og hefði hann notað hann áður. Hann mundi þó ekki hvort hann hefði notað ávísanaheftið til útgáfu ávísana á reikninginn eftir handveðsetningu reikningsins, en taldi það þó hafa gerst. Taldi ákærði, að annar reikningur hefði jafnframt verið hjá bankanum á nafni félagsins, en kannski hefðu þeir verið fleiri. Hann kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því, að umræddur reikningur hefði verið að handveði hjá bankanum og taldi sig geta ávísað á þann reikning. Samskipti sín við útibú bankans í Búðardal, þar sem reikningurinn var, hefðu verið lítil á þessum tíma. Spurður hvort hann teldi samkomulag hafa náðst við bankann um úttekt af reikningnum á þessum tíma, kvað hann einhverjar viðræður hafa verið í gangi milli lögmanns síns og lögmanns bankans, sem hafi gefið sér tilefni til að halda „að þetta væri eitthvað að opnast“ þannig að félagið fengi einhverja fyrirgreiðslu hjá bankanum. Hann kvaðst hafa skilið það svo, að í viðræðum þeim, sem lögmaður hans hefði átt við lögmann bankans, hefði verið rætt um greiðslur til handa félaginu af umræddum veðreikningi nr. 115 í útibúi bankans í Búðardal. Um efni samkomulagsins taldi hann, að ekki hefði verið lokað fyrir úttektir af handveðsreikningnum, enda hefði félagið átt meiri birgðir af afurðum, en áður hefði verið talið, og voru veðsettar bankanum. Kvaðst hann hafa verið í góðri trú og talið stig hafa haft heimild til að gefa út ávísunina. Hann hefði ekki leitt hugann sérstaklega að því, hvort um venjulegan ávísanareikning fyrirtækisins hefði verið að ræða eða ekki. Varðandi II. kafla ákærunnar bar ákærði að bankinn hefði haldið eftir virðisaukaskattinum af innheimtum reikningum og þannig komið í veg fyrir að félagið gæti greitt virðisaukaskattinn. Ekkert skriflegt samkomulag hefði verið gert í þeim efnum, enda hefðu skattarnir ekki verið í eigu félagsins. Þótt félagið ætti að standa skil á greiðslu vörsluskattanna, þá hefði greiðsla þeirra til félagsins verið forsenda þess, að félagið hefði getað skilað þeim til ríkissjóðs. Bankinn hefði þannig komið í veg fyrir, að félagið hefði getað greitt skattana til ríkissjóðs. Ákærði kvað félagið ekki hafa getað nýtt fé, sem félagið fékk greitt fyrir aðrar afurðir og greitt var inn á aðra reikninga félagsins, og greitt skattana með því, þar sem það hefði farið til bænda sem greiðsla fyrir aðrar afurðir, aðallega nautgripi og hross. Ákærði var spurður um dagsetningar á virðisaukaskattsskýrslum, sem væru löngu eftir lögboðinn gjalddaga tímabilanna, og kvaðst hann ekki muna það svo glögglega, en einhverjar skýrslur hefðu verið gerðar, þegar endanlegt bókhald fyrir rekstrarárið hefði legið fyrir. Kvað ákærði Sigrúnu Þórðardóttur, gjaldkera félagsins, hafa annast skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins og greiðslu virðisaukaskatts, en hún hefði fært bókhald félagsins og séð um greiðslur og annað því viðkomandi. Aðkoma hans hefði engin verið, þrátt fyrir að hafa verið framkvæmdastjóri félagsins. Ákærði var spurður, hvort hann hefði ekki álitið það vera sitt hlutverk að sjá til þess, að þessu yrði framfylgt, en bar, að félagið hefði verið komið í erfiðleika á þessum tíma og hann hefði haft um margt annað að hugsa. Hann sagði að hið sama hefði gilt um skilagreinar og staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra. Borinn var undir ákærða afurðalánasamningur félagsins við bankann og sagði hann, að þær afurðir, sem þar væru tilgreindar, hefðu verið sauðfjárafurðir, sem slátrað var á haustin, en lánasamningurinn hefði ekki náð yfir sumarslátrun, nautgripi eða hross. Í samræmi við efni samningsins hafi félagið talið allt dilkakjöt úr haustslátrun og skilað afurðaskýrslu til bankans mánaðarlega og hefði hann sjálfur séð um þá skýrslugjöf. Í samræmi við skýrslurnar hefði verið greiddur mismunur af veðreikningi félagsins inn á rekstrarreikning félagsins, en ekki kvaðst hann vita nákvæmlega eftir hvaða reglum þær greiðslur voru reiknaðar og hann hafi aldrei séð nokkrar reglur þar um. Honum hefði svo verið tilkynnt, eftir birgðatalningu bankastjórans í Mosfellsbæ, að ekki yrði frekar greitt af veðreikningi félagsins, vegna þess að birgðir félagsins væru minni en uppgefið hefði verið. Ákærði kvaðst þá hafa viljað fá sérstakan talningarmann til verksins og hefði Stefán Vilhjálmsson, yfirkjötmatsmaður, komið og talið og staðfest skýrslu félagsins á birgðum í eigu þess sem rétta. Ákærði bar að honum hafi þá fundist sem verið væri að „klemma“ að félaginu og rekstrinum af hálfu bankans með því að rengja birgðamagnið. Að sögn ákærða hafi útibú bankans í Búðardal fengið reikninga sem útgefnir voru vegna sölu á kjöti sem féll undir afurðalánasamninginn til innheimtu samkvæmt samningi við bankann. Allir þessir reikningar hafi verið með virðisaukaskatti. Félagið sjálft hefði séð um innheimtu reikninga fyrir hrossa- og nautakjöt. Andvirði þeirra reikninga, sem bankinn hefði séð um innheimtu á, hefði verið ráðstafað inn á handveðsreikning félagsins hjá útibúi bankans. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst mikið með þeirri innheimtu sjálfur og ekki muna hvort bankinn hafi sent félaginu yfirlit um innheimtuna. Sumarslátrun hefði ekki verið tengd samningi félagsins við bankann, en bankinn hefði þó séð um innheimtu á þeim reikningum. Lunginn úr því fé, sem fengist hefði við sölu annarra afurða en úr haustslátrun, hefði verið nýttur til að greiða bændum, en hluti farið í aðra þætti rekstrarins en ekki til að greiða virðisaukaskatt, enda hefði féð ekki verið til þess. Bankinn hefði í fyrstu greitt af innheimtu fé til félagsins, en svo hætt að greiða af reikningnum til félagsins og varð það til þess, að félaginu var ómögulegt að greiða innheimtan virðisaukaskatt. Ágætlega hefði gengið hjá félaginu að fá virðisaukaskattinn til áramóta 2002-2003. Reynt hefði verið að fá peninga til að greiða virðisaukaskattinn hjá bankanum síðar, en það hefði ekki gengið. Vitnið Stefán Jónsson, útibússtjóri Kaupþings í Búðardal, sagði að ávísanareikningur nr. 115 hafi verið settur bankanum að handveði. Vitnið var spurt hvernig á því hefði staðið að til væri útistandandi ávísanahefti á reikninginn og sagði það að upphaflega hefðu reikningar félagsins hjá bankanum verið tveir, en hugmyndin hefði verið sú, að taka annan reikninginn og breyta honum í handveðsreikning. Þetta hefði verið ákveðið áður en vitnið hefði komið til starfa hjá bankanum. Reikningnum hefði átt að læsa fyrir útborgun til annarra en starfsmanna bankans og skyldi hann endurspegla afurðalánaviðskipti félagsins og uppgjör á afurðalánum. Einhvers staðar hefði þó verið til gamalt ávísanahefti, sem „ekki hafi verið strokað út úr kerfunum“ þannig að þar hafi verið lykill að reikningnum, sem menn hefðu ekki gert sér grein fyrir að væri til, og þannig hefði verið unnt að ávísa á reikninginn líkt og gert var. Bankinn hefði ekki orðið var við, að fleiri ávísanir hefðu verið gefnar út á reikninginn. Vitnið taldi, að eftir að reikningurinn hafi verið settur að handveði, hefði ekkert í samskiptum félagsins við bankann getað gefið fyrirsvarsmönnum þess tilefni til þess að ætla að þeir mættu gefa út ávísun á reikninginn þrátt fyrir handveðssamninginn. Það eina sem gleymst hefði hjá bankanum, þar sem verið var að breyta gömlum ávísanareikningi í handveðsreikning, hefði verið að loka á þær ávísanir, sem bankinn hefði áður fengið félaginu til ávísunar á reikninginn. Aldrei hefði verið samið um að félagið mætti gefa út ávísanir á reikninginn. Vitnið sagði að aldrei hefði verið samið um að bankinn ætti að ráðstafa virðisaukaskatti eða staðgreiðslum til ríkissjóðs. Lánafyrirkomulagið hefði verið með þeim hætti, að ákveðin fjárhæð hefði verið lánuð á hvert kíló og svo gerð skýrsla um það, hversu mikið hefði verið selt af því magni. Þegar sú skýrsla hefði verið komin fram, þá hefði verið gengið á reikning nr. 115 til að taka út hina veðsettu upphæð auk vaxta. Félagið hefði svo fengið afganginn til frjálsrar ráðstöfunar. Bankinn hefði þannig ekki komið í veg fyrir það, að félagið stæði skil á virðisaukaskatti eða staðgreiðslu opinberra gjalda. Hefðu forsvarsmenn félagsins aldrei haft samband við bankann til þess að fá hann til að ráðstafa fjármunum til ríkissjóðs. Vitnið sagði að greiðslur út af umræddum reikningi nr. 115 hefðu farið eftir ákveðnu veðhlutfalli, sem byggðust á þeim afurðalánaskýrslum, sem framkvæmdastjóri Ferskra afurða ehf. hefði sent Búnaðarbankanum mánaðarlega. Hefði það verið gert þrátt fyrir handveðssamninginn, en einnig hefði verið litið til annarra útistandandi krafna. Ef birgðir væru til, þá væri ekki allt veðsett að fullu, enda væru ekki veðsett nema um 70-75% af ætluðu útsöluverði birgða. Væri reglurnar, sem bankinn fylgdi við þessa framkvæmd, að finna í afurðalánasamningnum sjálfum. Lánað hefði verið vegna haustslátrunar dilkakjöts, en aðrar afurðir hefðu ekki verið veðsettar. Handveðssamningurinn hefði verið afurðalánasamningnum til viðbótar og verið ætlað að tryggja framgöngu hans, þannig að bankinn ætti fyrstu aðkomu að því fjármagni, sem lánað hefði verið út á þessar afurðir, áður en afganginum yrði deilt út. Handveðssamningurinn upphæfi afurðalánasamninginn því á engan hátt, heldur hefði verið honum til stuðnings. Borinn var undir vitnið innheimtusamningur við Ferskar afurðir ehf, sem vitnið sagði vera um aðgang að kröfulínu bankans, þannig að bankinn tæki að sér að innheimta útgefna reikninga félagsins. Allir reikningar, sem bankinn innheimti á grundvelli þessa samnings, hefðu verið greiddir inn á reikning nr. 115. Framkvæmdin hafi verið þannig að félagið afhenti bankanum reikninga til innheimtu og þegar þeir voru greiddir hafi öll fjárhæðin verið lögð inn á reikning nr. 115. Sú fjárhæð hefði síðan öll gengið til greiðslu á skuldum félagsins við bankann. Þegar afurðaskýrslur lágu fyrir hafi reikningurinn verið gerður upp í samræmi við skýrslurnar. Í innheimtusamningnum hefði ekki falist að öll viðskipti félagsins ættu að fara í gegnum reikning nr. 115 hjá bankanum. Félagið hefði sjálft getað sent út sína reikninga og bókað allt hjá sér. Aðeins hefði verið um innheimtuþjónustu bankans að ræða Vitnið var spurt hvort bankinn væri þar með að innheimta virðisaukaskatt, þegar innheimtar hefðu verið kröfur félagsins, og svaraði það því til, að bankinn veitti félaginu þá þjónustu að tölvukerfi hans væri nýtt til útsendingar og innheimtu útskrifaðra reikninga félagsins. Innstæða á reikningnum hefði fyrst verið nýtt til uppgjörs á stöðu afurðalánasamningsins en félagið fengið þá fjárhæð til ráðstöfunar, sem út af stóð. Á reikningi 115 hefði því verið öll fjárhæð innheimtra reikninga, þar með talinn innheimtur virðisaukaskattur. Hefði bankinn hvorki velt fyrir sér, hvað sérstaklega ætti að kallast innheimtur virðisaukaskattur, né haldið þeirri tölu sérgreindri, þrátt fyrir að fjárhæð virðisaukaskatts hafi komið fram á hverjum reikningi. Bankinn hefði gengið að þeim peningum, sem komu inn á reikninginn, og hefði þar ekki verið gerður greinarmunur á virðisaukaskatti og öðrum fjármunum. Vitnið kvaðst ekki muna, hvort Ferskar afurðir ehf. hefðu fengið nokkrar greiðslur af reikningnum eftir júlímánuð 2003. Reikningurinn hefði verið félaginu læstur, hann verið til uppgjörs á afurðalánum, en honum hefði greinilega ekki verið lokað, þar sem tekið var út af honum í lok september 2003, það er með ávísun útgefinni af ákærða Hjalta hinn 29. september 2003. Greitt hefði verið út af reikningnum inn á afurðalánasamninginn og greitt hefði verið út af reikningnum til félagsins sjálfs, þar á meðal í september 2003. Að sögn vitnisins hefði félagið getað samið svo um við bankann, að greidd yrði fjárhæð, sem næmi virðisaukaskatti af innheimtum reikningum, til ríkissjóðs, ef forsendur afurðalánsins hefðu staðist og nægar birgðir hefðu staðið að baki útlánum á grundvelli samningsins. Hefði skort þar á, hefði bankinn fyrst tekið greiðslur fyrir láninu, og að líkindum ekki greitt virðisaukaskattinn til ríkissjóðs. Vitnið kvaðst ekki hafa þurft að gera sér grein fyrir, að um vörsluskatt væri að ræða, enda væri hann á könnu fyrirsvarsmanna félagsins sjálfs. Bankinn hefði lánað félaginu ákveðna fjárhæð fyrir hvert kílógramm af kjöti og væri réttu magni ekki til að dreifa hjá félaginu, þá væri ákvæði í samningnum um það, að bankinn fengi greiðslur vegna afurðalánsins áður en greitt væri til félagsins. Hefði félagið beðið bankann um að halda virðisaukaskattinum sérgreindum, þá hefði samningur félagsins litið öðruvísi út, enda væri bankinn með aðra þjónustu, sem lyti að því að halda virðisaukaskatti sérgreindum af reikningum, sem bankinn sæi um að innheimta fyrir viðskiptamenn sína. Mismunur á uppgjöri miðað við stöðu afurðalánsins á hverjum tíma á grundvelli afurðaskýrslnanna, hefði verið greiddur til félagsins, ef fjármununum hefði þá ekki verið varið í að greiða önnur lán félagsins hjá bankanum. Fjármununum hefði þannig verið ráðstafað í þágu félagsins. Vitnið myndi ekki, hvort greiðslum með þessum hætti hefði lokið í júlí 2003. I. kafli ákæru. Í I. kafla ákæru er ákærða Hjalta Jósefssyni gefið að sök að hafa hinn 29. september 2003 gefið út í heimildarleysi ávísun að fjárhæð 1.390.000 krónur á reikning Ferskra afurða ehf. hjá Kaupþing banka hf. í Búðardal nr. 312-26-115 og innleyst sama dag hjá Sparisjóði Húnaþings og Stranda, en reikningurinn hafi áður verið handveðsettur bankanum með sérstökum samningi. Er ætlað brot ákærða Hjalta talið varða við 2. tl. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í ákæru, og verður að ætla, að þar sé átt við 2. tl. 1. mgr. þeirrar greinar. Ákærði neitar sök, en viðurkennir þó að hafa gefið út og innleyst umrædda ávísun. Ákærði telur sig hafa verið í góðri trú með því að gefa út ávísunina, enda hafi samningaviðræður lögmanns hans og lögmanns bankans um þetta leyti lengi staðið, og þar þess verið freistað að fá heimild til úttekta af reikningnum. Hafi hann talið á þessum tíma, að samkomulag hafi tekist milli aðila og því hafi hann innleyst ávísunina í góðri trú. Er framburður hans um þetta atriði í samræmi við framburð hans í skýrslutöku hjá ríkislögreglustjóra frá 4. júlí 2007. Fjárhæðinni hafi svo verið varið til greiðslu launa starfsmanna félagsins, en hann hafi ekki auðgast sjálfur. Kvaðst ákærði fyrir dómi ekki muna, hvort hann hefði vitað af handveðsetningu reikningsins, sem hann gaf út umrædda ávísun á, en hann kannaðist við undirskrift sína á skjali frá 1. nóvember 2001, sem setur bankanum að handveði umræddan reikning. Kvaðst ákærði ekki muna sérstaklega eftir þessu ákveðna skjali, enda hefðu verið svo mörg skjölin, sem hann hefði undirritað á þessum tíma. Vitnið Stefán Jónsson hefur borið um það fyrir dómi, að eftir handveðsetningu reikningsins hafi ekkert í samskiptum bankans við fyrirsvarsmenn Ferskra afurða ehf. getað gefið þeim tilefni til að halda að gefa mætti út ávísun á reikninginn, þrátt fyrir handveðsetninguna, og aldrei hafi verið samið um, að félagið mætti gefa út ávísanir á reikninginn. Framburði annarra vitna er ekki til að dreifa í málinu, hvað þennan ákærulið varðar. Í 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð segir, að heimilt sé að stofna til handveðs í lausafé. Til þess að handveð stofnist með löglegum hætti þarf til þess gildan löggerning milli veðsala og veðhafa. Þó verður við að bæta, að framkvæma þarf ákveðnar ráðstafanir til að afla veðréttinum réttarverndar, sem útiloka umráðamöguleika veðsala yfir hinu veðsetta. Er meðal annars vísað til umráðasviptingar yfir hinu veðsetta í 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997. Þarf því til afhendingar veðsins til veðhafa að koma þannig að eigandinn sé sviptur möguleikanum á því að hafa það undir höndum. Er í ákvæðinu vísað til þess, að það jafngildi afhendingu þegar afhentur hafi verið lykill að húsnæði, þar sem veðið er geymt, eða sambærilegar ráðstafanir hafa verið gerðar, sem leiði til þess, að eigandinn glatar möguleikanum til þess að geta ráðið yfir veðinu. Í máli þessu er upplýst, að ákærði Hjalti Jósefsson hafði undir höndum gilt ávísanahefti og gaf út ávísun á umræddan reikning nr. 115 í útibúi Kaupþings banka hf., áður Búnaðarbanka Íslands hf., í Búðardal, en um var að ræða gamlan ávísanareikning Ferskra afurða ehf. hjá bankanum, sem síðar hafi verið breytt í handveðsreikning. Af framburði vitnisins Stefáns Jónssonar, útibússtjóra bankans, má ráða að gleymst hafi að loka fyrir úttektir og þær ávísanir, sem bankinn hafði fengið félaginu til ávísunar á reikninginn. Veðhafinn í þessu tilfelli er bankastofnun, sem hefur yfir að búa sérfræðiþekkingu í bankaþjónustu. Ekki leikur vafi á að bankanum mátti vera kunnugt um það hvaða ávísanahefti forráðamönnum Ferskra afurða ehf. hafði áður verið afhent og hversu þau höfðu verið nýtt. Verða ríkar skyldur lagðar á bankastofnun að þekkja til og búa svo um, að enginn vafi leiki á þeim ráðstöfunum, sem bankanum stendur hæglega til boða til að tryggja réttarvernd einfaldra handveðssamninga. Engu að síður lokaði bankinn ekki fyrir aðgang fyrirtækisins að þeim reikningi sem bankinn hugðist taka að handveði, þótt bankanum hefði átt að vera það í lófa lagið, og verður því ekki litið svo á að bankinn hafi í reynd svipt veðsalann, Ferskar afurðir ehf., aðgangi að veðinu, ávísanareikningnum. Þar sem bankinn hafði ekki nægilega tryggt þá réttarvernd, sem felast átti í hinum ofangreinda handveðssamningi, með því að loka fyrir og innkalla þær útistandandi ávísanir, sem bankinn hafði fengið félaginu til útgáfu á reikninginn, var opinn lykill fyrir félagið til úttektar af reikningnum, eins og staðfestist með umræddri ávísun. Liggur sú ábyrgð alfarið hjá bankanum sjálfum. Þar sem þetta var ekki gert, verður ekki talið, eins og hér stendur á, að fullgilt handveð hafi stofnast í reikningi Ferskra afurða ehf. hjá útibúi bankans með undirritun skjals um handveðsetningu reikningsins einnar saman, enda var veðsalinn ekki sviptur möguleikanum til að ráða yfir veðinu. Því nýtur handveðrétturinn ekki fullrar réttarverndar. Þar sem ekki verður talið, að bankinn hafi gripið til nægjanlegra og nauðsynlegra ráðstafana til tryggingar handveðrétti sínum á reikningi Ferskra afurða ehf., svo að til fullgilds handveðs verði talið hafa verið stofnað, verður ákærði Hjalti sýknaður af þessum ákærulið um brot gegn 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af þessari ástæðu verður því ekki fjallað frekar um heimfærslu ætlaðs brots ákærða Hjalta undir önnur ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða um aðrar varnir hans fyrir dómi. II. kafli ákæru. 1. tl. Í fyrri tölulið síðari kafla ákæru er ákærða Hjalta og ákærða A gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum, sem framin hafi verið í rekstri Ferskra afurða ehf., þar sem ekki hafi verið staðin skil á virðisaukaskattsskýrslum til skattyfirvalda á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna frá mars til og með ágúst tekjuárið 2003 og hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti til ríkissjóðs, sem innheimtur hafi verið í rekstri félagsins á uppgjörstímabilum ársins 2003, eins og nánar greinir í ákæru, að fjárhæð 16.186.034 krónur, eins og fjárhæðinni í ákæru var breytt undir rekstri málsins, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Heimfærsla brotanna í 1. tl. II. kafla ákæru til refsiákvæða verður skilin svo, að ákærðu sé gefið að sök brot, sem varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 93/1995, sbr. og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005. Í málinu er upplýst, að virðisaukaskattsskýrslum Ferskra afurða ehf. var skilað til innheimtumanns ríkissjóðs sem hér segir: Fyrir uppgjörstímabilið janúar og febrúar 2003, dagsett 5. apríl 2003, skilað 5. apríl 2003, var sú skýrsla svo leiðrétt með skýrslu dagsettri 12. október 2003, sem skilað var 15. október 2003. Öðrum virðisaukaskattsskýrslum fyrir tímabilin 2003 var jafnframt skilað 15. október 2003, þó svo að virðisaukaskattsskýrsla fyrir tímabilið mars og apríl 2003 hafi verið dagsett 5. júní sama ár, virðisaukaskattsskýrsla fyrir maí og júní 2003 hafi verið dagsett 5. ágúst 2003, og virðisaukaskattsskýrsla fyrir tímabilið júlí og ágúst verið dagsett 6. október 2003. Nýjar skýrslur, þar sem getið er inneignar félagsins fyrir uppgjörstímabilin frá maí til og með ágúst 2003 að fjárhæð 7.736.839 krónur, eru svo dagsettar 11. nóvember 2003 og undirritaðar af lögmanni félagsins, sem sendi þær ásamt erindi til skattstjórans á Norðurlandi vestra án þess að nokkurs staðar megi sjá þess merki, að tillit hafi verið tekið til þeirra. Er þar byggt á því, að Ferskum afurðum ehf. hafi verið ómögulegt að skila inn virðisaukaskatti til ríkissjóðs, þar sem Kaupþing Búnaðarbanki hafi ekki afhent félaginu andvirði innheimtra reikninga, og til vara, að bankinn hafi verið með afurðir félagsins í umboðssölu, sbr. 4. mgr. 13. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts, sem ákært er fyrir í máli þessu, byggist á yfirliti um stöðu um vangreiddan virðisaukaskatt Ferskra afurða ehf. frá 21. febrúar 2005. Kemur þar fram, að vangoldinn virðisaukaskattur vegna uppgjörstímabila á árinu 2003 nemur 16.422.069 krónum, eins og vanskil voru upphaflega sögð í ákæru, en leiðrétt vanskil nema 16.186.034 krónum, þar sem gjalddagi síðasta tímabilsins, september-október 2003, var á tímabili, sem félagið naut greiðslustöðvunar. Yfirlitið er alfarið byggt á upplýsingum, sem eru komnar frá félaginu sjálfu, og voru undirritaðar af Sigrúnu Þórðardóttur, starfsmanni þess, og Sigríði Jóhannsdóttur, starfsmanni Framtals sf., sem sá um reikningsskil Ferskra afurða ehf. Á yfirlitinu kemur jafnframt fram, að ekkert hafi verið greitt til ríkissjóðs af ofangreindri fjárhæð, og verður á því byggt. Á það ber að líta, að erindi lögmanns Ferskra afurða ehf. til skattstjórans á Norðurlandi vestra, sem áður er getið og virðist ekki hafa verið svarað af hálfu skattstjórans, byggist á því, að Kaupþing Búnaðarbanki hafi verið umboðs- eða umsýsluaðili Ferskra afurða ehf. varðandi sölu á afurðum félagsins, og kváðu virðisaukaskattsskýrslur, sem fylgdu erindinu, á um inneign félagsins, þar sem engin skattskyld velta hefði verið í félaginu á umræddum tímabilum frá maí til ágúst 2003, en innskattur hefði numið áður greindri fjárhæð. Í 1. mgr. 13. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 segir, að skattskyld velta á hverju uppgjörstímabili teljist heildarskattverð allra vara, sem afhentar hafi verið, svo og heildarskattverð allrar skattskyldrar vinnu og þjónustu, sem innt hafi verið af hendi á tímabilinu. Í 2. mgr. sömu greinar segir svo, að sé út gefinn reikningur vegna afhendingar, þá teljist hún hafa farið fram á útgáfudegi reiknings, enda sé reikningur gefinn út fyrir eða samtímis afhendingu. Skattskyld velta hvers tímabils er því ákveðin án tillits til þess, hvort selt er gegn staðgreiðslu eða gjaldfresti. Við meðferð málsins hefur komið fram, að bankinn innheimti útgefna reikninga af hálfu félagsins Ferskra afurða ehf. og ráðstafaði andvirðinu inn á nánar tiltekinn reikning félagsins hjá útibúi bankans í Búðardal, og hélt útibússtjóri því fram fyrir dómi, að bankinn hafi annast innheimtuna sem þjónustu við félagið, en ráðstöfun andvirðisins hafi verið í samræmi við samninga Ferskra afurða ehf. og bankans. Þar sem ljóst þykir, að um innheimtu á þegar útgefnum reikningum félagsins hafi verið að ræða, verður ekki fallist á að bankinn hafi verið umsýsluaðili með afurðir félagsins eða haft þær í umboðssölu í skilningi 4. mgr. 13. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Kemur ofangreind fjárhæð, 7.736.839 krónur, því ekki til frádráttar fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts. Í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt er refsing meðal annars lögð við því, að maður afhendi ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskattsskýrslu eða virðisaukaskatt, sem hann hefur innheimt eða bar að innheimta. Brot er því samkvæmt þessu fullframið þegar skýrsla eða skattur, sem innheimtur var eða bar að innheimta, er ekki afhent á réttum tíma og er refsinæmi verknaðarins óháð því, hvort selt var gegn gjaldfresti eða hvort andvirði seldrar vöru eða þjónustu hafi þegar verið innheimt. Því er haldið fram af hálfu ákærðu, að við útreikning fjárhæðar vangoldins virðisaukaskatts, sem ákært er fyrir í máli þessu, beri að líta til 2. tl. 5. mgr. 13. gr. laga nr. 50/1988, þannig að taka beri tillit til þeirra krafna, sem ekki tókst að innheimta af hálfu þrotabús Ferskra afurða ehf. og komi þær því til lækkunar á þeirri fjárhæð, sem lögð verði til grundvallar vangoldnum virðisaukaskatti. Samkvæmt ofannefndu ákvæði er seljanda heimilt, við uppgjör á skattskyldri veltu, að draga frá 80,32% af töpuðum útistandandi viðskiptaskuldum, enda hafi hin tapaða fjárhæð áður verið talin til skattskyldrar veltu, eða 93,46% þegar um er að ræða sölu skv. 2. mgr. 14. gr. laganna. Verður þessarar heimildar neytt á því uppgjörstímabili, sem í ljós er leitt að krafa er töpuð, og á því með réttu að hafa áhrif á uppgjör þess tímabils, þegar hin afskrifaða krafa varð til með sölu og þjónustu. Það hefur því ekki áhrif á refsinæmi brots gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 að síðar komi í ljós, að tilteknar kröfur tapist, sem báru virðisaukaskatt á uppgjörstímabili, sem ákæra vaðar. Í máli þessu snýr ákæra að virðisaukaskattsskilum félags, sem tekið var til gjaldþrotaskipta skömmu eftir lok þeirra uppgjörstímabila, sem skatturinn stafaði frá. Ef í ljós kemur eftir að rekstri virðisaukaskattsskylds félags er hætt, að krafa, sem virðisaukaskattur var á sínum tíma reiknaður af, fáist ekki innheimt, ætti hún í samræmi við framangreint ákvæði 2. tl. 13. gr. laga nr. 50/1998 að mynda inneign á því uppgjörstímabili, þegar hún er afskrifuð og gæti sú inneign síðar komið til skuldajafnaðar við ógreiddan virðisaukaskatt félagsins frá fyrri uppgjörstímabilum. Afskrift kröfu hefur því ekki áhrif á refsinæmi vanskila á virðisaukaskatti á þeim tímabilum, sem um ræðir í máli þessu, en eftir gildistöku laga nr. 134/2005 getur afskrift slíkrar kröfu haft áhrif við mat á því, hvort sektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. virðisaukaskattslaga verði beitt, enda hefði afskriftin þá sömu áhrif og greiðsla upp í skattskuld. Í gögnum málsins má finna yfirlit yfir kröfur þær, sem þrotabúi Ferskra afurða ehf. tókst ekki að innheimta og stafar frá skiptastjóra þrotabúsins. Í yfirlitinu, sem dagsett er 20. maí 2008, segir, að heildarfjárhæð tapaðra útistandandi krafna félagsins nemi 29.930.220 krónum, en í yfirlitinu er ekki að finna fjárhæð virðisaukaskatts hverrar kröfu né útgáfudag reikninga. Þó má ráða, að gjalddagar krafnanna hafi verið frá tímabilinu 1. janúar 2002 til 31. desember 2003. Verður við það miðað, að þær kröfur, sem þar um ræðir, hafi réttilega verið tekjufærðar í bókhaldi félagsins og innheimtur hafi verið eða borið hafi að innheimta af þeim virðisaukaskatt, sbr. það sem áður segir um ákvæði 1. og 2. mgr. 13. gr. laga nr. 50/1988, og að hann hafi verið tilgreindur á virðisaukaskattsskýrslum félagsins. Að þessu virtu er fallist á, að innheimtan virðisaukaskatt af útistandandi töpuðum viðskiptaskuldum Ferskra afurða ehf. megi draga frá vangoldnum virðisaukaskatti á þeim tímabilum, sem ákært er fyrir í máli þessu, en gögn málsins bera ekki með sér, að litið hafi verið til þessara atriða við rannsókn málsins. Enda þótt fallið hafi verið frá kröfu um vangoldinn virðisaukaskatt frá tímabilinu september-október 2003 í málinu og ekki hafi verið upplýst, hvað þessi atriði varðar, hvort og þá hvaða fjárhæð Ferskar afurðir ehf. hafi eða hafi ekki greitt af virðisaukaskatti síðari tímabila en greinir í ákæru, verður fjárhæð áætlaðs virðisaukaskatts af töpuðum kröfum þrotabúsins dregin frá þeirri fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts, sem þeim er gefið að sök í ákæru að hafa ekki staðið skil á. Ljóst er, að verulegu máli getur skipt fyrir þá, sem sökum eru bornir um vanskil á virðisaukaskatti félags, sem hætt hefur rekstri, að rannsókn beinist meðal annars að töpuðum kröfum virðisaukaskattsskylds aðila. Fór slík rannsókn ekki fram með fullnægjandi hætti. Slík framkvæmd á ekki að koma niður á ákærðu. Engu að síður, verður ekki talið, að þessi vanhöld í rannsókn málsins séu slík, að frávísun varði. Verða ákærðu látnir njóta þess vafa, sem leikur á því, hverjar krafnanna á ofangreindu yfirliti skiptastjóra þrotabúsins hafi borið virðisaukaskatt og hversu mikinn, sem og um dagsetningu tekjufærslu krafnanna í bókhald félagsins, sem réði hvaða tímabili hún tilheyrði. Verður við það miðað, að allar kröfur yfirlitsins hafi borið virðisaukaskatt og þar sem ekki greinir frá því á yfirlitinu hver fjárhæð virðisaukaskattsins er, verður lagt til grundvallar, að kröfurnar hafi allar borið 24,5% virðisaukaskatt, sem er hæsta hlutfall virðisaukaskatts, sem þær hafa getað borið. Verða því 80,32% af heildarfjárhæð útistandandi tapaðra viðskiptaskulda Ferskra afurða ehf. dregnar af skattskyldri veltu, sem lagt er til grundvallar, að gefin hafi verið upp á virðisaukaskattsskýrslum félagsins og verður mismunurinn því dreginn frá þeirri fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts, sem ákærðu er gefið að sök í ákæru að hafa ekki greitt á fyrrgreindum uppgjörstímabilum, samtals 5.890.267 krónur. Verður fjárhæð vangoldins virðisaukaskatts, sem lögð verður til grundvallar í málinu, færð niður sem þessari fjárhæð nemur og telst því réttilega vera 10.295.767 krónur. Ákærði A krefst sýknu af þessum lið ákærunnar og vísar til þess, að hann hafi aðeins verið meðstjórnandi Ferskra afurða ehf. og aldrei komið nálægt daglegum rekstri félagsins. Hann hafi hvorki haft með bókhald félagsins að gera né séð um skattskil þess. Dómstólar hafa löngum lagt ríka ábyrgð á hendur stjórnenda einkahlutafélaga vegna vanskila á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Hefur verið miðað við, að á grundvelli 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, beri stjórnarmönnum að afla sér vitneskju um rekstur félags, þ. á m. hvort félagið standi skil á vörslusköttum, og að annast um, að starfsemi félagsins sé jafnan í góðu horfi, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna. Í 3. mgr. 44. gr. segir einnig, að félagsstjórn skuli annast um, að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Af nýlegri dómaframkvæmd má ráða, að ríkari kröfur séu nú gerðar um bein áhrif stjórnarmanna að rekstri félags, svo þeir verði taldi bera ábyrgð á vangoldnum virðisaukaskatti og vangoldinni staðgreiðslu opinberra gjalda. Má þetta m.a. ráða af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 392/2006, uppkveðnum hinn 31. maí 2007, og vísað var til í vörn ákærða fyrir dómi. Í þeim dómi var meðstjórnandi í einkahlutafélagi sýknaður af sambærilegum brotum og ákært er fyrir í þessu máli, en í málinu þótti sannað, að ákærði í málinu hefði lítið komið að málefnum félagsins og ekki haft ákvörðunarvald um ráðstöfun fjármuna. Í máli þessu hefur ákærði A borið um, að hann hafi ekkert komið nálægt daglegum rekstri félagsins, bókhaldi eða skattskilum þess. Nýtur framburður hans í þá veru stuðnings af framburði meðákærða Hjalta í málinu, sem var framkvæmdastjóri og stjórnarformaður félagsins. Hefur ákæruvaldið ekki fært fram neinar sönnur á það, að ákærði A hafi með nokkru móti tekið þátt í daglegum rekstri félagsins eða tekið ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna félagsins. Verður því lagt til grundvallar, að ákærði A hafi verið óvirkur meðstjórnandi í málinu, sem ekki hafi haft vitneskju um hvað fram fór í félaginu í daglegum rekstri þess eða tekið ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna félagsins í daglegum rekstri þess, þ. á m. um greiðslu á virðisaukaskatti. Að þessu virtu og með hliðsjón af áður nefndum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 392/2006 verður ákærði A sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, hvað þennan ákærulið varðar. Litið er svo á, að ákærði Hjalti Jósefsson neiti sök, enda hefur í vörn hans verið vísað til ómöguleika félagsins til að greiða virðisaukaskatt og standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, þar sem viðskiptabanki félagsins hafi haldið eftir fjármunum félagsins á reikningi og ekki fengið því fé í hendur til að standa skil á vörslusköttum og opinberum gjöldum. Ákærði Hjalti hefur borið um, að gjaldkeri félagsins, Sigrún Þórðardóttir, hafi haft það verkefni að færa bókhald félagsins, sjá um greiðslur og annað því viðkomandi í daglegum störfum félagsins, þ. á m. skilagreinar og staðgreiðslu opinberra gjalda. Af gögnum málsins má sjá, að Sigrún Þórðardóttir undirritar nokkurn hluta skilagreina vegna opinberra gjalda, sem ákært er fyrir í 2. tl. II. kafla ákærunnar, og nokkurn hluta virðisaukaskattsskýrslna félagsins. Þó liggur ekki fyrir, hvort hún sjálf sá um að skila ofangreindum skilagreinum og virðisaukaskattsskýrslum til yfirvalda, en í málinu liggur fyrir að öllum skilagreinum og virðisaukaskattsskýrslum, sem máli skipta og ákært er vegna í málinu, var skilað inn 15. október 2003, þótt dagsetningar undirskrifta séu frá öðrum tímabilum. Var Sigrún ekki boðuð sem vitni fyrir dóminn. Ákærði Hjalti hefur borið fyrir dómi, að aðkoma hans að þessum atriðum, skil á virðisaukaskattsskýrslum og skilagreinum, og greiðslu virðisaukaskatts og opinberum gjöldum, hafi engin verið, þrátt fyrir að hann hafi verið framkvæmdastjóri félagsins, og hafi hann ekki litið svo á, að það væri sitt hlutverk að sjá til þess, að þessum atriðum væri til haga haldið, enda hefði félagið verið komið í erfiðleika á þessum tíma og hann hafi haft í mörg horn að líta. Í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög segir, að framkvæmda-stjóri annist daglegan rekstur félags og skuli í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum, sem félagsstjórn hafi gefið. Í 3. mgr. sömu greinar segir ennfremur, að félagsstjórn skuli annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Sé ráðinn framkvæmdastjóri skuli hann sjá um, að bókhald félagsins sé fært í samræmi við lög og venjur og að meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Verður hér litið til þess, að ákærði Hjalti var ekki aðeins framkvæmdastjóri félagsins, heldur starfandi stjórnarformaður í tveggja manna stjórn þess. Hefur hann borið um hér fyrir dómi, að meðákærði A, meðstjórnandi hans í félaginu, hafi ekki komið nálægt ákvarðanatöku í rekstri félagsins eða haft vitneskju um daglegan rekstur þess. Þá er upplýst af skilagreinum um staðgreiðslu opinberra gjalda, að ákærði Hjalti þáði laun frá félaginu og telst hann hafa verið ráðinn framkvæmdastjóri félagsins. Í ljósi þessa getur ákærði Hjalti ekki undanþegið sig þeirri ábyrgð, sem einkahlutafélagalögin leggja honum á herðar sem stjórnarformanni og starfandi framkvæmdastjóra með prókúruumboð, enda þótt upplýst sé í málinu, að hann hafi ekki sjálfur undirritað skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskattsskýrslur fyrir hönd Ferskra afurða ehf. Bar honum því sem framkvæmdastjóra að hlutast til um, að skýrslum yrði til haga haldið og skattar og gjöld greidd í samræmi við lög. Í vörn ákærða Hjalta hefur því verið haldið fram, að Ferskum afurðum ehf. hafi verið ómögulegt að standa skil á greiðslum á opinberum gjöldum og sköttum, þar eð Kaupþing Búnaðarbanki hafi haldið fjármunum félagsins læstum inni á reikningi félagsins í útibúi þess í Búðardal, en bankinn hafi tekið að sér að innheimta útgefna reikninga félagsins, þar með talinn virðisaukaskatt. Í málinu er upplýst, að þeir reikningar, sem bankinn tók að sér að innheimta fyrir félagið, tengdust aðeins þeim afurðum, sem höfðu með afurðalánasamning félagsins við bankann að gera, en ekki aðrar afurðir. Þá hefur vitnið Stefán Jónsson, útibússtjóri bankans í Búðardal, sagt, að innheimta reikninganna hafi verið í samræmi við óskir félagsins sjálfs og þar væri um þjónustu við félagið að ræða. Útgreiðslur af reikningnum hafi síðan verið í samræmi við afurðalánasamning félagsins við bankann, sem jafnan hefði verið gerður upp í samræmi við hlutföll veðsettra birgða og stöðu afurðalána. Sérstakur handveðs-samningur hafi svo tryggt bankanum, að ekki yrði gengið á það fé, sem innheimtist af útgefnum reikningum félagsins og bankinn hafði fengið til innheimtu, fyrr en uppgjör á afurðalánasamningi ætti að fara fram. Hafi bankinn því ekki haldið fjárhæð virðisaukaskatts sérstaklega sérgreindri frá öðru fé félagsins á reikningnum, enda hafi félagið ekki óskað eftir slíkri þjónustu við bankann. Hins vegar byði bankinn upp á slíka þjónustu sérstaklega, væri hennar óskað. Hefur ákærði sjálfur borið um hér fyrir dómi, að sig rámi í, að samningur hafi verið gerður við bankann þess eðlis, að allir reikningar félagsins færu til innheimtu hjá bankanum. Verður hér lagt til grundvallar, að til staðar hafi verið slíkur samningur, sem kveðið hafi á um innheimtu bankans á útgefnum reikningum félagsins. Aðrir samningar félagsins við bankann voru þó í þá veru, að félagið gat ekki nálgast fjármuni sína inni á reikningi sínum hjá bankanum, sem greiðslur bárust inn á samkvæmt innheimtusamningi. Hefði ákærða verið í mun að greiða virðisaukaskatt og opinber gjöld, hefði honum borið að semja svo um við bankann, að innheimtum virðisaukaskatti yrði skilað til ríkissjóðs, ella nýta annað fé í rekstrinum til þess. Skylda Ferskra afurða ehf. til að standa ríkissjóði skil á virðisaukaskatti fellur ekki niður þótt félaginu verði, vegna samninga sinna, fé sitt ótilkvæmt. Þá hefur ákærði Hjalti sagt, að erfiðleikar hafi steðjað að í rekstri félagsins, sem hafi valdið því, að hann hafi haft um nóg annað að þenkja en sjá um að standa skil á virðisaukaskattsskýrslum og skilagreinum, og að standa skil á því fé, sem ríkissjóði bar, hvort heldur virðisaukaskatti eða opinberum gjöldum. Hafi ákærða Hjalta verið ljósir þeir erfiðleikar, sem að steðjuðu í rekstri félagsins, bar honum skylda til að hlutast til um, að fjármunir félagsins yrðu nýttir til að standa skil á vörslusköttum og opinberum gjöldum. Hafi honum jafnframt verið ljóst, að þessir erfiðleikar hafi valdið því, að félagið var í raun ógjaldfært, þá hefði honum verið rétt og skylt að gefa bú félagsins upp til gjaldþrotaskipta í samræmi við ákvæði 2. mgr. 64. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991. Í ljósi þess, sem hér að ofan greinir, kemur hér ekki að haldi ómöguleiki sá, sem vísað er til í vörn ákærða Hjalta og byggir í raun á fjárskorti félagsins, að vegna samninga félagsins við bankann hafi því ekki verið skammtað nægilegt fé til að standa skil á greiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatts. Er fullyrðingum í þá veru hafnað. Að þessu virtu og í ljósi ábyrgðar Hjalta Jósefssonar sem stjórnarformanns og starfandi framkvæmdastjóra Ferskra afurða ehf. fellst dómurinn á, að honum hafi borið að skila inn virðisaukaskattsskýrslum og standa skil á greiðslu virðisaukaskatts til ríkissjóðs. Þar eð því var ekki sinnt verður ákærði Hjalti Jósefsson því sekur fundinn um brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005, eins og í ákæru greinir, með því að hafa eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum til skattyfirvalda á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars til og með ágúst 2003 og eigi hafa staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins Ferskra afurða ehf. á sömu uppgjörstímabilum. Eins og vangoldinni fjárhæð virðisaukaskattsins í ákæru var breytt við meðferð málsins, nemur hún 16.186.034 krónum. Í ákæru er brot ákærða Hjalta, sem hann er nú sakfelldur fyrir, talið vera svo stórfellt, að varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. síðasta málslið 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Þegar í huga er haft, að um lungann úr rekstrarárinu 2003 er að ræða án þess að ákærði Hjalti hafi nokkuð látið sig varða að skila inn virðisaukaskattsskýrslum á réttum tíma eða skila innheimtum virðisaukaskatti, sem nemur verulegum fjárhæðum, til ríkissjóðs, verður fallist á það, að um stórfellt brot sé að ræða gegn áðurnefndu ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt. Varðar brot ákærða Hjalta því við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 44. gr. virðisaukaskattslaga nr. 50/1988, með síðari breytingum. Eru brotin því réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Enda þótt fjárhæð virðisaukaskatts, sem reiknaður er af töpuðum útistandandi kröfum félagsins, og draga ber frá þeirri upphæð, sem greinir í ákæru, hafi ekki áhrif á refsinæmi brots gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, og einna helst verði litið til hennar við mat á því, hvort sektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. laganna verði beitt, verður sú fjárhæð dregin af ofangreindri fjárhæð, þegar til ákvörðunar refsingar kemur, og verður miðað við, að fjárhæð sú, sem mynda skuli stofn til útreiknings sektarfjárhæðar, nemi 10.295.767 krónum. Í vörn ákærðu hefur því verið haldið fram, að við útreikning fjárhæðar virðisaukaskatts, sem lagður verður til grundvallar sektarfjárhæð, beri að draga álag, sem lagt hefur verið á vangoldinn virðisaukaskatt, sbr. m.a. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í gögnum málsins liggur fyrir yfirlit um vangoldinn virðisaukaskatt til ríkissjóðs frá 22. maí 2005, sem er í einu og öllu í samræmi við þær fjárhæðir, sem greinir í ákæru. Er ljóst, að enginn virðisaukaskattur hefur verið greiddur til ríkissjóðs, sem álag hefur verið greitt af á þeim tímabilum, sem ákært er fyrir. Þar sem virðisaukaskatturinn hefur ekki verið greiddur, þá liggur fyrir, að ekkert álag hefur verið greitt af þeim fjárhæðum, sem um ræðir í málinu. Kemur því ekki til frekari frádráttar af þeirri fjárhæð, sem að ofan greinir, og lögð verður til grundvallar í málinu. Samkvæmt framanrituðu verður ekki fallist á kröfu um frávísun þessa ákæruliðar. Ákærði A er af honum sýknaður en ákærði Hjalti sakfelldur, svo sem áður greinir. 2. tl. Í síðari tölulið II. kafla ákæru er ákærðu Hjalta og A gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum, sem framin voru í rekstri Ferskra afurða ehf., með því að hafa eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna janúar til og með ágúst árið 2003 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna fyrrgreindra tímabila, samtals að fjárhæð 5.461.694 krónur. Var upphafleg fjárhæð samkvæmt ákæru svo lækkuð um innborganir þannig, að krafan nær ekki til janúarmánaðar og febrúarmánaðar 2003, enda var skuld samkvæmt þeim mánuðum uppgerð sem áður greinir. Nemur fjárhæðin samkvæmt því 4.315.843 krónum, sem miða ber við. Heimfærsla brotanna í 2. tl. II. kafla ákæru til refsiákvæða verður skilin svo, að ákærðu sé gefið að sök brot, sem varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 93/1995, sbr. og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr., sbr. 20. gr., laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, skal launagreiðandi reikna og draga staðgreiðslu af launum launamanns og greiða það fé mánaðarlega, sem hann þannig heldur eftir eða bar að halda eftir, til innheimtumanns ríkissjóðs og skal greiðslunni fylgja sundurliðuð skilagrein. Launagreiðanda er því skylt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af launum, sem hann innir af hendi á hverju tímabili. Í ákæru er getið skilagreina og afdreginnar staðgreiðslu vegna janúar- og febrúarmánaða 2003, en fallið var frá þeim atriðum í ákæru, þar eð greiðslur bárust að fullu eftir eindaga viðkomandi tímabila vegna þeirra. Samkvæmt skilagreinum félagsins um staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launagreiðslna til launþega félagsins var afdregin staðgreiðsla af greiddum launum samkvæmt skilagrein í marsmánuði 712.164 krónur. Þegar dregin hefur verið frá sú staðgreiðslufjárhæð, sem reikna bar á laun til ákærða Hjalta Jósefssonar, enda verður ákærðu ekki gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu í eigin þágu, þá nemur endanleg fjárhæð vegna mars 2003 627.965 krónum, sem er sú sama og greinir í ákæru. Skilagrein vegna apríl nam 752.660 krónum, en með frádrætti vegna launa ákærða Hjalta, nemur hún 668.461 krónum, eins og í ákæru. Skilagrein vegna maí nam 959.046 krónum, en með frádrætti vegna launa ákærða Hjalta, nemur hún 863.967 krónum. Skilagrein vegna júní nam 826.736 krónum, en með frádrætti vegna launa ákærða Hjalta, nemur hún 739.206 krónum. Skilagrein vegna júlí nam 859.962 krónum, en með frádrætti vegna launa ákærða Hjalta, nemur hún 772.432 krónum. Skilagrein vegna ágúst nam 1.323.470 krónum, en með frádrætti vegna launa beggja ákærðu, Hjalta og A, nemur hún 643.812 krónum. Móttökudagsetning skilagreinanna er hin sama á þeim öllum eða 15. október 2003. Hin endanlega fjárhæð, sem lögð verður til grundvallar í málinu, nemur því 4.315.843 krónum. Í málinu liggur fyrir, að staðgreiðsluskil þau, sem lögð eru til grundvallar ákæru, eru samkvæmt skilagreinum, sem stafa frá félaginu Ferskum afurðum ehf. og eru ýmist undirritaðar af Sigrúnu Þórðardóttur eða Sigríði Jóhannsdóttur, þeim sömu og undirrituðu virðisaukaskattsskýrslur félagsins. Hvorug þeirra hefur verið kölluð hingað fyrir dóminn. Ákærði A krefst sýknu af þessum ákærulið af sömu ástæðum og áður greinir, hann hafi aðeins verið meðstjórnandi Ferskra afurða ehf. og aldrei komið nálægt daglegum rekstri félagsins, bókhaldi, skattskilum, séð um greiðslur félagsins eða ráðstöfun fjármuna í daglegum rekstri. Hefur ákærði A þegar verið sýknaður af 1. tl. II. kafla ákærunnar af þeirri ástæðu, að hann var óvirkur meðstjórnandi í félaginu Ferskum afurðum ehf., sem ekki hafi tekið þátt í daglegum rekstri félagsins og hafði ekki áhrif á ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna. Ofangreind atriði, sem við eiga um 1. tl. II. kafla ákæru, eiga að breyttu breytanda hér við um 2. tl. II. kafla ákærunnar, hvað ákærða A varðar. Með vísan til þessa og með hliðsjón af áður nefndum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 392/2006 verður ákærði A Jensen sýknaður af þessum ákærulið. Eins og áður greinir, er litið svo á, að ákærði Hjalti Jósefsson neiti sök í málinu. Áður hefur því verið slegið föstu, að ákærða Hjalta sem stjórnarformanni og starfandi framkvæmdastjóra Ferskra afurða ehf. hafi borið að hlutast til um að standa skil á virðisaukaskattsskýrslum og skila innheimtum virðisaukaskatti til ríkissjóðs. Leiðir það m.a. af þeim skyldum, sem áður hefur verið lýst og finna má stoð í 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá hefur ákærði Hjalti jafnframt verið sakfelldur fyrir brot, sem getið er í 1. tl. II. kafla ákæru. Með vísan til þeirra raka, sem getið er í umfjöllun dómsins um 1. tl. II. kafla ákærunnar, hníga þau öll í þá sömu átt, að ákærði Hjalti hafi gerst sekur um brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Verður hann því sakfelldur fyrir brot samkvæmt 2. tl. II. hluta ákærunnar. Var því borið við í dómi, að þau staðgreiðsluyfirlit, sem lögð eru til grundvallar í málinu, sýni aðeins þær fjárhæðir, sem greiða hefði átt til starfsmanna, en sýni ekki í raun þær fjárhæðir, sem greiddar voru, og því hafi málið ekki verið nægilega rannsakað. Hefur ákærði Hjalti jafnframt talið, að launþegar hafi ekki fengið greidd laun fyrir ágústmánuð. Hér ber að líta til þess, að skilagreinar Ferskra afurða ehf. voru unnar á vegum félagsins, byggjast á gögnum þess og var skilað til innheimtumanns ríkissjóðs 15. október 2003. Þar greinir frá skilaskyldri fjárhæð afdreginnar staðgreiðslu, sem byggist á útreiknuðum launum launþega félagsins, og félaginu bar að standa skil á til ríkissjóðs. Fellur ekki niður skilaskylda félagsins á staðgreiðslunni, þar eð til grundvallar skilagreininni voru útreiknuð laun starfsmanna fyrir umrætt tímabil, enda hefur ekkert fram komið í málinu, sem til kynna hefur gefið, að sú fjárhæð launa og skilaskyldrar staðgreiðslu, sem þar greinir, hafi verið röng. Jafnframt má geta, að vegna ágústmánaðar, nýtur ákærði Hjalti þess, að frá er dregin sú fjárhæð, sem félaginu hefði réttilega borið að greiða vegna launa meðákærða As, sem sýknaður hefur verið af kröfum ákæruvaldsins. Verður því miðað við þá fjárhæð, sem í ákæru greinir. Í ákæru er brot það, sem ákærði Hjalti er nú sakfelldur fyrir, talið vera svo stórfellt, að varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. síðasta málslið 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þegar haft er í huga, eins og áður greinir í umfjöllun um 1. tl. II. kafla ákærunnar, að um þó nokkurn tíma af rekstrarárinu 2003 er að ræða, sem ákærði Hjalti lét ógert að skila inn skilagreinum um afdregna staðgreiðslu til innheimtumanns ríkissjóðs og skila afdreginni staðgreiðslu, sem telja verður að nemi verulegri fjárhæð, verður fallist á það, að um stórfellt brot sé að ræða gegn áðurnefndu ákvæði 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Varðar brot ákærða því við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með síðari breytingum. Eru brotin því réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru og hefur ákærði unnið sér til refsingar. Rannsókn máls þessa hefur tekið drjúgan tíma án þess að ákærða verði um það kennt. Að þessu virtu þykir refsing ákærða Hjalta vera hæfilega ákvörðuð fangelsi í átta mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og falli hún niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð. Fjárhæðir til útreiknings sektar, er ákærða Hjalta verður gert að greiða, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, eru, eins og áður hefur verið rakið, annars vegar 10.295.767 krónur, að teknu tilliti til frádráttar vegna tapaðra útistandandi krafna þrotabús Ferskra afurða ehf., og hins vegar 4.315.843 krónur, en samkvæmt umræddum lagagreinum má lágmarkssekt ekki verða lægri en tvöföld sú upphæð sem vanrækt hefur verið að greiða. Heimildarákvæði lagagreinanna til undanþágu frá þessari reglu, sbr. lög nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og fleiri lögum, á ekki við eins og á stendur í máli þessu. Alls nemur fjárhæð til sektarútreiknings því 14.611.610 krónum og verður ákærði Hjalti dæmdur til greiðslu sektar að fjárhæð 29.300.000 krónur í ríkissjóð og komi sex mánaða fangelsi í stað sektarinnar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Rekstur máls þessa hefur útheimt töluverð ferðalög verjenda og verður litið til þess við ákvörðun málsvarnarlauna. Þá verður horft til þess að Steingrímur Þormóðsson hæstaréttarlögmaður, skipaður verjandi ákærða Hjalta í máli þessu, var á rannsóknarstigi málsins verjandi beggja ákærðu. Verður einnig horft til þeirra starfa verjandans. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Hjalta, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, verða alls ákveðin 1.431.750 krónur og hefur þá verið litið til reglna um virðisaukaskatt. Ákærði Hjalti er sýknaður af einum ákærulið en sakfelldur að öðru leyti. Verður ákveðið að fjórðungur málsvarnarlaunanna greiðist úr ríkissjóði en ákærði greiði þrjá fjórðu hluta þeirra. Þá greiði ákærði og ríkissjóður í sömu hlutföllum ferða- og dvalarkostnað verjandans, alls 104.416 krónur. Ákærði A Jensen er sýknaður af ákæru í máli þessu. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Gunnars Jóhannssonar héraðsdómslögmanns, sem alls verða ákveðin 1.185.240 krónur, og hefur þá verið litið til reglna um virðisaukaskatt, greiðist úr ríkissjóði. Ferðakostnaður verjandans, 97.636 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Þá greiði ríkissjóður Steingrími Þormóðssyni hæstaréttarlögmanni 124.500 krónur vegna verjandastarfa hans í þágu ákærða A á rannsóknarstigi. Að öðru leyti féll ekki til sakarkostnaður í málinu. Dómsuppsaga hefur dregist vegna starfsanna dómsformanns. Dóm þennan kveður upp Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari sem dómsformaður, Halldór Halldórsson dómstjóri og Ragnar Jóhann Jónsson, löggiltur endurskoðandi. D Ó M S O R Ð : Ákærði Hjalti Jósefsson sæti fangelsi í átta mánuði. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Hjalti greiði 29.300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja, en sæti ella sex mánaða fangelsi. Ákærði A Jensen er sýkn af ákæru í þessu máli. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Hjalta Jósefssonar, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, alls 1.431.750 krónur, greiðist að þremur fjórðu hlutum af ákærða en að fjórðungi úr ríkissjóði. Þá greiði ákærði og ríkissjóður í sömu hlutföllum ferða- og dvalarkostnað verjandans, alls 104.416 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda A, Gunnars Jóhannssonar héraðsdómslögmanns, alls 1.185.240 krónur, greiðist úr ríkissjóði sem og ferðakostnaður verjandans, 97.636 krónur. Þá greiði ríkissjóður Steingrími Þormóðssyni hæstaréttarlögmanni 124.500 krónur vegna verjandastarfa hans í þágu ákærða A á rannsóknarstigi.
Mál nr. 486/1998
Sjómaður Vinnusamningur Veikindalaun
I var háseti á skipi í eigu S. Hann fór að finna til bakverkja í veiðiferð með skipinu og leitaði læknis fjórum dögum eftir að hann kom í land, einum degi áður en næsta veiðiferð átti að hefjast. Var hann þá að mati læknis orðinn óvinnufær. Vinnufyrirkomulag um borð í skipinu var þannig að hásetar voru við vinnu í tvær ferðir en í launalausu leyfi þá þriðju. Þegar I leitaði læknis hafði hann þegar farið í tvær veiðiferðir, en jafnframt óskað eftir því að fara í þriðju ferðina. Krafðist I launa úr hendi S fyrir þann tíma sem hann var óvinnufær. Talið var nægilega leitt í ljós að I hefði, áður en umræddri veiðiferð lauk, verið orðinn lítt fær til erfiðisvinnu vegna sjúkdóms. Því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um skyldu S til að greiða I laun fyrir þann tíma sem hann var óvinnufær.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 1998. Krefst hann sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af hálfu stefnda eru dómkröfur reistar á því að hann hafi á ráðningartíma sínum hjá áfrýjanda orðið óvinnufær vegna sjúkdóms. Í stefnu til héraðsdóms kemur meðal annars fram, að stefndi hafi í október og nóvember 1997 verið farinn að finna fyrir miklum verkjum í baki við vinnu sína um borð í togara áfrýjanda Arnari HU 1. Stefndi hafi leitað læknis vegna þess að þrautum þessum linnti ekki. Ágúst Óðinn Ómarsson, sem gegndi störfum stýrimanns á skipinu í veiðiferðinni frá 9. október til 13. nóvember 1997, bar fyrir dómi að hann hafi afhent stefnda lyf um 7. nóvember 1997 vegna þess að hann hafi borið sig illa sökum bakverkja. Árni Ólafur Sigurðsson skipstjóri bar einnig fyrir dómi að stefndi hefði oft kvartað um bakverki og fengið sterk verkjalyf. Arnar HU 1 kom til hafnar á Skagaströnd í lok greindrar veiðiferðar 13. nóvember 1997 og fór stefndi þá til Reykjavíkur með nokkrum öðrum skipverjum. Hann leitaði til Ólafs F. Magnússonar læknis í Reykjavík 17. nóvember vegna bakverkja. Í vottorði læknisins segir, að stefndi hafi þá verið orðinn bakveikur í kjölfar erfiðisvinnu um borð í frystitogara og „greinilega ófær um að fara á sjó daginn eftir.“ Ólafur læknir staðfesti vottorð sitt fyrir dómi og gat þess, að augljóst hafi verið að stefndi myndi verða óvinnufær um nokkurt skeið. Vísaði læknirinn stefnda til Eggerts Jónssonar bæklunarlæknis, sem skoðaði hann degi síðar. Liggja fyrir þrjú vottorð frá bæklunarlækninum þess efnis að stefndi hafi verið óvinnufær vegna sjúkdóms frá 18. nóvember. Af fyrsta vottorðinu má ráða að það sé ritað vegna samtals við útgerðarstjóra áfrýjanda. Í hinum tveimur vottorðunum segir meðal annars, að stefndi hafi verið óvinnufær frá þeim degi til 23. desember 1997. Í einu vottorðanna er haft eftir stefnda, að hann hafi fengið verki í mjóbak við netavinnu um borð í skipinu og þau einkenni hafi ágerst. Svo sem greinir í héraðsdómi óskaði stefndi eftir að fara í veiðiferð, sem hófst 18. nóvember 1997. Hins vegar er ekki leitt í ljós, að hann hafi leitað læknis eða tilkynnt áfrýjanda að hann væri óvinnufær eftir að honum varð ljóst, að þessari ósk hans hafði verið hafnað. Útgerðarstjóri áfrýjanda staðfesti fyrir dómi, að stefndi hafi tilkynnt um veikindi 17. nóvember 1997 og sent læknisvottorð til áfrýjanda í framhaldi af því. Af framangreindu verður að telja nægilega leitt í ljós, að stefndi hafi áður en veiðiferð lauk 13. nóvember 1997 verið orðinn lítt fær til erfiðisvinnu vegna sjúkdóms. Með vísun til læknisvottorða þykir fullsannað, að stefndi hafi verið orðinn óvinnufær ekki síðar en 17. nóvember. Á launaseðli frá áfrýjanda eru stefnda reiknuð laun fyrir fjörutíu ráðningardaga frá 9. október til og með 17. nóvember 1997, en hann var lögskráður úr skiprúmi 18. nóvember. Er því ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi verið í launalausu leyfi í merkingu 2. málsl. 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 þegar hann varð óvinnufær. Þykir mega staðfesta héraðsdóm með ofangreindum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hans, en þó þannig að málskostnaður verður ákveðinn í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Skagstrendingur hf., greiði stefnda, Ingva Sveini Eðvarðssyni, samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 19. október 1998. Ár 1998, mánudaginn 19. október er dómþing Héraðsdóms Norðurlands vestra háð af Halldóri Halldórssyni, dómstjóra í réttarsal dómsins að Skagfirðingabraut 21, Sauðárkróki. Fyrir er tekið: Mál nr. E-10/1998. Ingvi Sveinn Eðvarðsson gegn Skagstrendingi hf. Í málinu er kveðinn upp svofelldur dómur: I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 21. september sl., er höfðað af Ingva Sveini Eðvaldssyni, kt. 300469-5159, Bankastræti 14, Skagaströnd á hendur Skagstrendingi hf., kt. 580269-6649, Túnbraut 1-3. Skagaströnd, með stefnu birtri 26. febrúar 1998. Dómkröfur stefnanda: Stefnandi krefst þess, að stefnda verði gert að greiða sér 1.057.094 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingu máls þessa þann 4. mars 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu og að virðisaukaskattur verði lagður á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda. Stefndi krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Stefndi gerir og kröfu um að stefnandi greiði honum málskostnað að skaðlausu. II. Málavextir. Stefnandi var skipverji á Arnari Hu 1, sem er í eigu stefnda í u.þ.b. 4 ár. Frá því um áramótin 1996-1997 var svokallað skiptimannakerfi um borð í skipinu þ.e.a.s. hásetar voru við vinnu um borð í skipinu í tvær veiðiferði en í launalausu fríi þá þriðju. Mögulegt var þó að fara þrjár veiðiferðir í röð ef samkomulag var um það við skipstjóra. Stefnandi kveðst hafa gert samkomulag við skipstjóra um að hann færi næstu veiðiferð en stefndi segir stefnanda hafa átt að fara í frí þann túr. Að sögn stefnanda gerðist það í október eða nóvember 1997 að hann fór að finna til verkja í baki þegar álag var mikið á bakinu. Þann 9. október 1997 fór hann í veiðiferð með skipinu og fann í þeim túr til verkja og bað af þeim sökum um verkjalyf, sem hann fékk hjá Ágústi Ómarssyni, stýrimanni. Stefnandi segir verkina ekki hafa horfið við þetta og hann liðið miklar þrautir í veiðiferðinni. Hann hafi þó unnið sín verk um borð í skipinu alla veiðiferðina sem lauk 13. nóvember. Stefnandi heldur því einnig fram, að hann hafi í júní eða júlímánuði sama ár kastast til vegna öldu sem kom upp skutrennuna og lent á bakinu. Hann hafi þó ekki tilkynnt þetta sem slys þar sem hann hafi talið að verkirnir liðu fljótlega hjá. Stefndi hlutaðist til um að lögreglan rannsakaði meint slys stefnanda en niðurstaða rannsóknarinnar var sú að ekkert benti til þess að stefnandi hafi orðið fyrir slysi. Stefnandi leitaði ekki til læknis strax og komið var í land 13. nóvember heldur kveðst hann hafa vonast til að verkirnir liðu hjá en það hafi þeir ekki gert og því hafi hann farið til læknis 17. nóvember daginn áður en næsta veiðiferð hafi átt að hefjast. Stefnandi kveðst hafa tilkynnt stýrimanni um forföll sín en hann hafi sagt sér að tilkynna þetta til útgerðarstjóra stefnda sem hann hafi gert. Stefndi kveður aftur á móti að stefnandi hafi tilkynnt veikindi sín til skipstjóra sem hafi sagt stefnanda að veikindin skiptu engu máli þar sem hann hafi ekki átt að fara næstu ferð. Ólafur Magnússon, heimilislækir stefnanda gaf út vottorð þess efnis að stefnandi væri óvinnufær og vísaði honum jafnframt til sérfræðings. Þann 18. nóvember hitti stefnandi Eggert Jónsson, bæklunarlækni sem með vottorði dagsettu 18. mars 1998 úrskurðaði hann óvinnufæran með öllu frá 18. nóvember 1997 til 23. desember sama ár. Stefnanda var síðan eins og öðrum undirmönnum á Arnari sagt upp störfum með bréfi dagsettu 24. nóvember 1997. Í bréfinu er ástæða uppsagnarinnar sögð vera fyrirhugað verkfall vélstjóra. Stefnandi segir að uppsagnarbréfið hafi ekki borist honum til Reykjavíkur fyrr en í byrjun desember 1997 en það hafi verið sent á skráð heimilisfang sitt á Skagaströnd. Að sögn stefnda sögðu skipverjar upp skiptimannakerfinu þegar liðnir voru nokkrir dagar af veiðiferðinni sem hófst 18. nóvember og vegna þess og fyrirhugaðs verkfalls vélstjóra hafi undirmönnum á skipinu verið sagt upp störfum en ljóst væri að ef skiptimannakerfi væri ekki til staðar þyrfti færri skipverja til að manna skipið. Framburður fyrir dómi. Stefnandi kveðst hafa hafa fundið til bakverkja í tveim síðustu veiðiferðunum sem hann fór á Arnari HU. Hann hafi sagt skipstjóra og stýrimanni frá veikindum sínum og Ágúst Ómarsson, stýrimaður hafi gefið honum lyf vegna þessa. Hann kveðst hins vegar ekki hafa fengið lyf við öðrum kvillum og raunar hafi hann ekki verið frá vinnu vegna veikinda þau 4 ár sem hann starfaði hjá stefnda. Stefnandi kveðst í þrígang hafa rætt við Árna skipstjóra um að fá að fara í þriðju veiðiferðina en hann hafi sagt að erfitt væri að svara því á þeirri stundu. Stefnandi kveðst hafa vonast til að honum batnaði í bakinu þannig að hann gæti farið í þriðja túrinn en hann hafi vantað peninga og því mjög gjarnan viljað fara í veiðiferðina. Stefnandi segist hafa greint Árna skipstjóra frá veikindum sínum eftir að ljóst varð að hann kæmist ekki í næstu veiðiferð. Árni hafi þá sagt það slæmt en jafnframt sagt sér að tala við útgerðarstjóra. Útgerðarstjórinn hafi brugðist illa við og sagst ætla að bera málið undir trúnaðarlækni LÍÚ. Skömmu síðar hafi útgerðarstjórinn hringt aftur og sagt að mat útgerðarinnar væri að hann væri að fara í launalaust frí þar sem hann hafi ekki átt að fara í næstu veiðiferð. Að sögn stefnanda var Eggert Jónsson bæklunarlæknir sammála honum um að veikindi hans hafi upphaflega stafað af því er hann datt um sumarið 1997. Hann segist hafa farið nokkrum sinnum til Eggerts en ekki mætt í pantaða tíma vegna þess að hann hafi verið búinn að gera æfingar eins og læknirinn hafði ráðlagt og honum hafi liðið betur þegar að pöntuðum tíma kom. Stefnandi segir líðan sína eftir slysið þokkalega en hann hafi verið frá vinnu stundum vegna bakverkja. Gylfi Guðbjörn Guðjónsson, útgerðarstjóri stefnda segir að stefnandi hafi ekki fengið greidd laun þar sem hann hafi að mati stefnda verið í launalausu leyfi þegar hann varð fyrir bakmeiðslum sínum. Það sé mat stefnda að eftir að áhöfnin er komin í land sé hún ekki á vegum útgerðarinnar og komin í leyfi. Hann ber að stefnandi hafi sent sér læknisvottorð eftir að hann tjáði sér um bakmeiðslin og að vegna þeirra kæmist hann ekki í næstu ferð. Mætti greinir frá því að það þurfi eina og hálfa áhöfn á skipið með skiptimannakerfi eins og var um borð. Eftir að áhöfnin hafnaði skiptimannakerfinu hafi þurft að fækka í þessum hópi og þess vegna hafi öllum undirmönnum verið sagt upp og einnig hafi fyrirhugað verkfall vélstjóra haft áhrif. Hann kveðst hafa vonað að skiptimannakerfið kæmist aftur á og því hafi höfnun þess ekki verið tilgreind sem ástæða uppsagnar í uppsagnarbréfi. Þar sem stefnandi var ekki um borð í skipinu þegar uppsögnin fór fram hafi honum, eins og öðrum sem voru í landi, verið sent uppsagnarbréf í ábyrgðarpósti. Mætti ber að venja hafi verið hjá fyrirtækinu að afskrá áhöfn ekki af skipinu fyrr en skipið lætur úr höfn í næstu veiðiferð. Vitnið Ólafur Friðrik Magnússon, heimilislæknir kveðst staðfesta vottorð sitt sem liggur frammi í málinu. Vitnið segir stefnanda hafa komið til sín þann 17. nóvember og kveðst muna eftir því þegar stefnandi kom til hans. Vitnið lýsti ástandi stefnanda m.a. þannig: ,,það blasti við manni að hann gekk ekki óhaltur hann var bæði haltur, skakkur og hrjáður þannig að það blasti við mér að hann var augljóslega óvinnufær til erfiðisvinnustarfa.” Vitnið segist ekki geta sagt hver var ástæða veikinda stefnanda en kveðst ekki hafa ástæðu til að draga í efa frásögn stefnanda sjálfs. Vitnið Ágúst Óðinn Ómarsson stýrimaður kveðst hafa látið stefnanda hafa lyf vegna bakverkja í nóvember 1997. Vitnið kveðst hafa séð að stefnandi bar sig illa en hins vegar sé það ekki óalgengt að menn beri sig illa við þessa erfiðisvinnu. Vitnið Árni Ólafur Sigurðsson, skipstjóri á Arnari HU staðfestir yfirlýsingu sem hann gaf og liggur fyrir í málinu. Vitnið segir að stefnandi hafi ekki verið endurráðinn þar sem fyrirsjáanlegt var að fækka þurfti í áhöfninni vegna niðurfellingar á skiptimannakerfinu og hann bjó ekki á Skagaströnd. Vitnið kveðst ekki muna hvort hann sagði stefnanda að tala við útgerðarstjórann þegar stefnandi hringdi í hann til að tilkynna að hann kæmist ekki í túrinn. Vitnið kannast við að stefnandi hafi fengið verkjatöflur við einhverjum kvillum. Vitnið segir að hann hafi ekki lofað stefnanda plássi í þriðja túrinn enda hafi aðrir verið á undan honum í röðinni með pláss og aldrei hafi staðið til að stefnandi færi þriðja túrinn og því telji hann ekki skipta neinu máli þó stefnandi hafi ekki komist vegna meiðsla. Vitnið Guðjón Guðjónsson, stýrimaður á Arnari HU var skipstjóri á skipinu í október 1997 staðfestir yfirlýsingu sína sem liggur frammi í málinu. Vitnið kveðst ekki muna eftir að sér hafi verið skýrt frá því að stefnandi hafi fengið verkjalyf í þeirri veiðiferð enda sé alvanalegt að skipverjar fái verkjalyf jafnt stefnandi sem aðrir. Vitnið kannast við að stefnandi hafi óskað eftir að fá að fara í þriðju veiðiferðina í röð en hann hafi sagt að því gæti hann ekki svarað og bent stefnanda á að tala við skipstjóra. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að hann hafi orðið óvinnufær vegna bakverks í veiðiferðinni 9. október til 13. nóvember 1997, en fyrst þá hafi verkurinn orðið honum til mikilla baga. Af þessum sökum skipti ekki máli hvort hann átti að vera í fríi næstu veiðiferð á eftir eða ekki. Þá bendir hann á að í næstu veiðiferð á undan hafi bak hans stífnað er unnið var í miklum törnum og þá hafi hann fengið verkja- og bólgueyðandi lyf hjá skipstjóra. Stefnandi telur að verki þessa megi rekja til þess að fyrr um sumarið hafi hann kastast til af völdum sjólags og komið illa niður á bakið. Þetta slys hafi hins vegar ekki verið tilkynnt til skipstjórnenda enda hafi hann vonast til að verkirnir liðu hjá. Af þessum sökum telur stefnandi augljóst að bak hans hafi, hvort sem það var vegna slyss eða langvarandi álags, gefið sig við vinnu í þágu stefnda og að hann hafi orðið óvinnufær á ráðningartíma og þar með eigi hann rétt á launum skv. 36. gr. sjómannalaga. Stefnandi byggir kröfu sína þannig upp, að hann reiknar saman hásetahlut í veiðiferðum sem hann hafði farið á árinu 1997 og hækkar þá tölu um 50%. Miðar hann við aflahlut, álag á aflahlut, hlífðarfatapeninga, fæðispeninga, starfsaldursálag, dagvinnu, yfirvinnu og orlof án alls frádráttar. Tölulega sundurliðast hún þannig: Varðandi óvinnufærni sína vísar stefnandi til læknisvottorðs Eggerts Jónssonar læknis. Stefnandi byggir einnig á því, að stefndi beri sönnunarbyrgði í máli þessu, þannig verði stefndi að sanna að bakverkir hans tengist ekki störfum hans í þágu stefnda og að óvinnufærni hans af þessum sökum sé ekki ástæða uppsagnarinnar eða ástæða þess að stefnandi var ekki endurráðinn á skipið. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að stefndi hlutaðist ekki til um að hann væri skoðaður af trúnaðarlækni stefnda. Stefnandi byggir einnig á því, að samið hafi verið um að hann færi í næstu veiðiferð þrátt fyrir skiptimannakerfið. Loks byggir stefnandi á þeirri málsástæðu að uppsögnin frá 24. nóvember 1997 brjóti gegn 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938. Varðandi lagarök vísar stefnandi til 36. gr. sjómannalaga nr. 20/1987 og kjarasamnings sem í gildi er milli Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Einnig vísar hann til 25. gr. nefndra sjómannalaga. Kröfu um málskostnað byggir hann á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 6. tl. 175. gr. siglingarlaga nr. 3471985. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur stefnanda þegar hafa fengið fullt endurgjald fyrir vinnu sína í þágu stefnda. Stefndi telur ósannaðar og mótmælir fullyrðingum stefnanda í þá veru að hann hafi orðið fyrir slysi um borð í Arnari HU og óvinnufærni hans megi rekja til þess. Í þessu sambandi bendir hann á að stefnandi sé tvísaga hvað slysatíma varðar. Í umboði til lögmanns síns greini stefnandi frá því að slys hafi átt sér stað við vinnu á dekki um miðjan september 1997. Lögreglan á Blönduósi hafi verið beðin um að rannsaka hvort eitthvað slys hafi orðið. Við rannsóknina hafi komið í ljós að skipstjórnarmenn og þeir sem voru á dekki með stefnanda kannist ekki við neitt slys. Í stefnu sé því hins vegar haldið fram að slysið hafi átt sér stað í júní 1997. Í læknisvottorði sem stefnandi hefur lagt fram sé hann sagður óvinnufær vegna sjúkdóms en ekki slyss. Þessar misvísanir og rangfærslur í málatilbúnaði stefnanda eigi að leiða til sýknu. Augljóst sé að stefnandi sé að reyna að verða sér úti um laun í launalausu fríi á röngum forsendum. Stefndi mótmælir einnig þeirri fullyrðingu stefnanda sem rangri og ósannaðri að stefnanda hafi verið sagt upp störfum vegna veikinda hans. Uppsögnin hafi komi til vegna þess að áhöfnin á Arnari HU samþykkti að hætta með skiptimannakerfið og einnig vegna yfirvofandi verkfalls vélstjóra. Með því að skiptimannakerfið var fellt hafi þurft að fækka í áhöfn en það sé regla hjá stefnda að láta heimamenn ganga fyrir þegar ráðið er í áhöfn skipa hans. Stefnanda hafi verið sagt upp með lög- og samningsbundnum uppsagnarfresti og sem hafi verið liðinn þegar skipið kom úr næstu veiðiferð og stoppaði í landi fram yfir jól. Af þessum sökum eigi stefnandi ekki rétt á neinum frekari launagreiðslum vegna uppsagnarinnar. Stefndi telur því að stefnandi eigi hvorki rétt til launa með vísan til 36. gr. sjómannalaga né vegna uppsagnarinnar. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að verði talið að stefnandi skuli eiga rétt til frekari launa vegna þess að hann gat ekki notið frís vegna veikinda beri að lækka kröfur hans verulaga. Þá er þess krafist að stefnanda verði ekki reiknuð laun til lengri tíma en hann var óvinnufær eða til 23. desember 1997. Hvað lagarök varðar vísar stefndi einkum til 9., 27., 28. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og kjarasamnings SSÍ og LÍÚ. Kröfu um málskostnað reisir hann á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Niðurstaða. Í máli þessu verður fyrst að ákvarða hvenær stefnandi varð óvinnufær í skilningi sjómannalaga og þá hvort það gerðist á ráðningartíma hans eða hvort hann var þá í launalausu leyfi. Fyrir liggur að stefnandi fór til vitnisins Ólafs F. Magnússonar læknis þann 17. nóvember 1997 og bar vitnið að stefnandi hafi augljóslega verið óvinnufær er hann kom til hans. Stefnandi bar sjálfur að hann hafi harkað af sér í síðustu veiðiferð sinni en jafnframt hafi hann tekið verkjalyf. Aðspurður sagðist vitnið Árni Ólafur Sigurðsson stýrimaður hafa látið stefnanda hafa verkjalyf vegna bakverkja í nóvember 1997. Af þessum sökum telur dómurinn nægilega sannað að stefnandi hafi í raun verið orðinn óvinnufær vegna bakverkja í skilningi 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga áður en veiðiferðinni lauk þrátt fyrir að hann hafi unnið sín verk um borð í skipinu og sóst eftir að fara þriðju veiðiferðina í röð. Af hálfu stefnda var ekki hlutast til um að stefnandi færi til trúnaðarlæknis stefnda sem þá hefði getað gefið vottorð um ástand stefnanda. Hér verður að að byggja á framburði stefnanda í þá veru að hann hafi vonast til að verkirnir liðu hjá áður en næsta veiðiferð hæfist. Einnig verður að horfa til þess að stefnandi var lögskráður á skipið allt þar til það lagði úr höfn 18. nóvember 1997 eða daginn eftir að hann varð óvinnufær. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi í raun orðið óvinnufær á ráðningartíma hans hjá stefnda. Við úrlausn málsins verður annað ekki talið sannað en að ekki hafi verið búið að ráða stefnanda til að fara næstu veiðiferð en hann átti að vera í landi samkvæmt skiptimannakerfi því sem notað var og því í launalausu fríi. Þegar atvikum hefur verði háttað með þessum hætti hefur dómaframkvæmd verið á þá lund að skipverjum hafa verið dæmd staðgengilslaun samkvæmt 36. gr. sjómannalaga. Þar sem stefnandi varð óvinnufær á ráðningartíma á hann, sbr. 36. gr. sjómannalaga rétt á launum meðan hann var óvinnufær. Í málinu liggur frammi vottorð Eggerts Jónssonar, bæklunarlæknis dags. 18. mars 1998 en í því kemur fram að stefnandi hafi komið til hans þann 18. nóvember 1997. Þá hafi hann verið stirður í baki en gat þó beygt sig en átt erfiðara með að rétta úr sér. Þann 25. nóvember kom stefnandi aftur til Eggerts og var líðan hans þá skárri en dagamunur. Var honum ráðalagt að fara í sund og heita potta. Þann 23. desember 1997 kom stefnandi í síðasta sinn til Eggerts og var skárri en ekki fullgóður. Stefnandi mætti síðan ekki í pantaða tíma 3. og 5. febrúar 1998. Hann bar sjálfur fyrir dóminum að það hafi verið vegna þess að líðan hans hafi verið orðin betri enda hafi hann farið að ráðum læknisins. Í nefndu vottorði Eggerts er ekki kveðið á um tímalengd óvinnufærni stefnanda. Hins vegar ritaði hann þann 23. desember 1997 annað vottorð sem lagt hefur verið fram í málinu og þar kemur fram að stefnandi hafi verið óvinnufær frá 18. nóvember 1997 til og með 23. desember 1997. Með þessum vottorðum Eggerts Jónssonar og með tilliti til þess sem áður er rakið um vottorð og framburð Ólafs F. Magnússonar læknis verður að telja sannað að stefnandi var óvinnufær frá 17. nóvember til 23. desember 1997. Í vottorði Eggerts Jónssonar frá 18. mars 1998 kemur hins vegar ekkert fram um óvinnufærni stefnanda eftir 23. desember 1997 enda mætti stefnandi ekki til læknisins þrátt fyrir að hann ætti pantaða tíma. Þar sem stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn um óvinnufærni sína eftir 23. desember 1997 verður ekki hjá því komist að telja hann vinnufæran að þeim degi liðnum.. Eins og áður er rakið var stefnanda sagt upp störfum hjá stefnda með bréfi dagsettu 24. nóvember 1997. Á þessum tíma hafði stefnandi greint frá veikindum sínum og telur hann þau hafa verið ástæðu uppsagnar sinnar. Á þetta verður ekki fallist gegn andmælum stefnda enda er ljóst að öllum undirmönnum var sagt upp störfum en ekki stefnanda einum. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samnings milli Verkalýðs og sjómannafélags Skagastrandar og stefnda, á undirmaður sem starfað hefur hjá félaginu í meira en 3 ár rétt á 21 dags uppsagnarfresti. Stefndi verður að bera hallann af því að uppsagnarbréfið barst honum ekki fyrr en um í byrjun desember þar sem það var sent í ábyrgðarpósti á skráð heimilisfang hans strax eftir dagsetningu þess. Verður því við það miðað að uppsagnarfrestur stefnanda hafi verið liðinn þegar hann varð aftur vinnufær þann 23. desember 1997 og á hann því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti. Stefnandi byggði á því við aðalmeðferð málsins að uppsögnin hafi brotið gegn 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Þessari málsástæðu var mótmælt sem of seint fram kominni og verður ekki um hana fjallað við úrlausn máls þessa. Undir rekstri málsins hefur verið lagður fram launaseðill háseta vegna veiðiferðarinnar sem hófst 18. nóvember og stóð til 23. desember. Af launaseðli þessum má sjá að laun háseta voru, þegar allt er talið, 781.061. króna. Nánar sundurliðast þau þannig: Hér háttar svo til að þetta er sama tímabil og stefnandi var óvinnufær nema hvað hann varð óvinnufær þann 17. nóvember en á þeim tíma var skipið ekki á sjó og því ekki um tekjur að ræða hjá skipverjum. Við ákvörðun launagreiðslu til stefnanda skal, eins og áður er getið, miða við staðgengilslaun sbr. 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga og átti hann því ekki að missa neins í launum sínum hvaða nafni sem þau nefnast meðan hann var óvinnufær og verður krafa hans því tekin til greina með þeirri upphæð sem að framan er getið með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þingfestingardegi, 4. mars 1998. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti. Halldór Halldórsson, dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Skagstrendingur hf., greiði stefnanda Ingva Sveini Eðvarðssyni, 781.061 krónu með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 4. mars 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
Mál nr. 436/2013
Útboð Skaðabætur Vextir
H ehf. höfðaði mál gegn Í og krafðist bóta vegna missis hagnaðar sem H ehf. kynni að hafa notið ef ekki hefði komið til ákvarðana Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum H ehf. við útboð á áætlunar- og skólaakstri á tilteknum landsvæðum. Hæstiréttur hafði áður viðurkennt bótaskyldu Í gagnvart H ehf. vegna synjunar Vegagerðarinnar. Talið var að H ehf. hefði ekki átt kost á að taka að sér samsvarandi verkefni og málið laut að. Ákvörðun fjárhæðar skaðabóta var reist á yfirmatsgerð. Í dómi Hæstaréttar var miðað við að krafa H ehf. bæri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá nánar tilteknum dagsetningum í samræmi við það sem fram kom í yfirmatsgerð. Þá bar heildarfjárhæð skaðabóta dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að yfirmatsgerð lá fyrir.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2013. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en um vexti. Krefst aðaláfrýjandi þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 78.121.582 krónum frá 13. september 2007 til 1. janúar 2008, 145.305.832 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009 og 248.762.900 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að umræddar fjárhæðir beri á sömu tímabilum vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 248.762.900 krónum frá 14. mars 2011 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. september 2013. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var bótaskylda gagnáfrýjanda gagnvart aðaláfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hinn síðarnefndi kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðana Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum hans, viðurkennd með dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 450/2007. Í máli þessu krefur aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna þess tjóns sem aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir á árunum 2006, 2007 og 2008 af fyrrgreindri ástæðu. Þótt ekki séu efni til að fallast á með héraðsdómi að það firri aðaláfrýjanda skyldu til að takmarka tjón sitt að hann hafi verið stofnaður í þeim megintilgangi að gera tilboð í þau verk sem um ræðir í málinu fær það ekki breytt þeirri niðurstöðu dómsins að hann hafi ekki átt kost á samsvarandi verkefnum. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjanda dóms verður hann staðfestur um fjárhæð skaðabóta. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 er mælt fyrir um að kröfur um skaðabætur skuli bera vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað og skuli þeir á hverjum tíma vera jafnháir tveimur þriðju hlutum vaxta sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna. Þá er það meginregla eftir fyrri málslið 9. gr. sömu laga að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Í síðari málslið 9. gr. segir síðan að dómstólar geti, ef sérstaklega stendur á, ákveðið annan upphafsdag vaxta. Samkvæmt matsgerð, sem aðaláfrýjandi aflaði um ætlað tjón sitt og lá fyrir 3. desember 2010, nam tjón hans 288.827.448 krónum. Með yfirmatsgerð 12. október 2012, sem gagnáfrýjandi aflaði, var komist að þeirri niðurstöðu að tjónið væri 248.762.900 krónum eða um 40.000.000 krónum minna en undirmatsgerðin sagði til um. Í héraðsdómi var yfirmatsgerðin lögð til grundvallar fjárhæð skaðabóta og er höfuðstólskrafa aðaláfrýjanda í samræmi við þá niðurstöðu. Fyrir liggur að árið 2006 var tjón aðaláfrýjanda samkvæmt yfirmatsgerðinni 78.121.582 krónur, 67.184.250 krónur árið 2007 og 103.457.068 krónur árið 2008. Að framangreindu virtu er rétt að krafa hans beri almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 78.121.582 krónum frá 13. september 2007 til 1. janúar 2008, 145.305.832 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009 og 248.762.900 krónum frá þeim degi til 12. nóvember 2012, en þann dag var liðinn mánuður frá því yfirmatsgerð lá fyrir, og dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Þá verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Hópbílaleigunni ehf., 248.762.900 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 78.121.582 krónum frá 13. september 2007 til 1. janúar 2008, 145.305.832 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009 og 248.762.900 krónum frá þeim degi til 12. nóvember 2012, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 19. febrúar sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 13. september 2011 og þingfest 22. sama mánaðar. Stefnandi er Hópbílaleigan ehf., Fossnesi C, Selfossi, en stefndi er íslenska ríkið. Í þessum þætti málsins gerir stefnandi þá dómkröfu aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 288.827.488 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 990.101.782 krónum frá 1. janúar 2007 til 1. janúar 2008 en af 170.376.128 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009 en af 288.827.448 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 248.762.900 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 78.121.582 krónum frá 1. janúar 2007 til 1. janúar 2008 en af 145.305.832 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009 en af 248.762.900 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst auk þess málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi gerir þá kröfu aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í þessu máli og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð stórkostlega og að málskostnaður verði felldur niður. Í þinghaldi 23. nóvember 2010 var þess óskað af hálfu stefnanda að sakarefni málsins yrði skipt samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, þannig að fyrst yrði leyst úr ágreiningi aðila að því er varðar tímabilið frá 2006 til 2008. Ekki voru gerðar athugasemdir við þessa kröfu af hálfu stefnda. Féllst dómari málsins á þessa ósk og eru því einungis til úrslausnar í þessum þætti málsins kröfur aðila sem lúta að umræddu tímabili. I. Í ágúst árið 2005 efndu Ríkiskaup f.h. Vegagerðarinnar til útboðs um verkið „Áætlunarakstur á sérleyfisleiðum á Íslandi og skólaakstur á Suðurlandi, Snæfellsnesi og Suðurnesjum 2006-2008“. Óskað var eftir tilboðum í áætlunarakstur á fimm þjónustusvæðum; 1. Suðurlandi, 2. Reykjanesi, 3. Vesturlandi og Norðurlandi, 4. Vestfjörðum og 5. Austfjörðum. Hvert þjónustusvæði skiptist svo í nánar tilgreindar leiðir, merktar F1-F40. Tilboðum vegna Suðurlands skyldi fylgja tilboð í skólaakstur fyrir Fjölbrautarskóla Suðurlands og á Suðurnesjum í skólaakstur fyrir Fjölbrautarskóla Suðurnesja. Stefnandi bauð í aksturinn á Suðurlandi og á Suðurnesjum og var lægstbjóðandi á Suðurnesjum en bauð næstlægst í verkið á Suðurlandi. Kostnaðaráætlun verkkaupa vegna sérleyfishluta S1 nam 124.437.000 krónum og vegna sérleyfishluta S2 1.332.000 krónum. Voru tilboð stefnanda undir kostnaðaráætlun verkkaupa og átti stefnandi lægsta tilboð í S2 hluta útboðsins og næstlægsta í S1 hluta þess en Þingvallaleið ehf. skilaði lægsta tilboði í síðarnefnda hlutann. Stefnanda barst bréf frá Vegagerð ríkisins hinn 18. október 2005 þar sem var tilkynnt að verkkaupi hygðist semja við Þingvallaleið ehf. um akstur á Suðurlandi (S1) og Kynnisferðir ehf. um aksturinn á Suðurnesjum (S2). Þegar stefnandi leitaði skýringa hjá verkkaupa á ástæðum höfnunarinnar, kom fram að verkkaupi taldi stefnanda ekki hafa verið nógu lengi í rekstri til að unnt væri að semja við félagið. Samningurinn við Kynnisferðir var gerður hinn 14. október 2005. Stefnandi kærði ákvörðun Vegagerðarinnar til kærunefndar útboðsmála hinn 21. október 2005. Í byrjun desember 2005 kom í ljós að lægstbjóðandi á Suðurlandi, Þingvallaleið ehf., hugðist ekki standa við tilboð sitt í verkið og óskaði starfsmaður Vegagerðarinnar því eftir framlengingu á tilboði stefnanda í verkið í tölvupósti 1. desember 2005. Vegagerðin gerði það að skilyrði að stefnandi félli frá öllum kærum vegna útboðsins og myndi ekki hafa uppi neinar skaðabótakröfur vegna þess. Lögmaður stefnanda tilkynnti lögmanni Vegagerðarinnar með tölvupósti 5. desember 2005 að stefnandi féllist á að fella niður kæru sína fyrir kærunefnd útboðsmála og tilkynnti jafnframt að hann hefði aflað allra staðfestinga og yfirlýsinga, sem Vegagerðin krefðist, svo unnt væri að ganga til samninga um verkið. Hins vegar gerði stefnandi grein fyrir því að hann teldi það ekki geta verið skilyrði samninga um Suðurlandssamninginn að hann afsalaði sér hugsanlegum rétti til skaðabóta vegna þess að gengið var fram hjá honum á Suðurnesjum. Daginn eftir, 6. desember 2005, sendi lögmaður Vegagerðarinnar lögmanni stefnanda tölvubréf þar sem fram kemur það álit Vegagerðarinnar að yfirlýsing undirverktaka um að sá tæki ábyrgð á efndum samnings um verkið. Því liti Vegagerðin svo á að frekari samningsumleitanir væru tilgangslausar. Lögmaður stefnanda mótmælti bréfi lögmanns Vegagerðarinnar og benti á að yfirlýsing undirverktakans, með því orðalagi sem starfsmaður Vegagerðarinnar ritaði inn á hana, hefði verið lögð fram daginn áður. Í svari lögmanns Vegagerðarinnar kom fram að Vegagerðin teldi yfirlýsingu undirverktaka stefnanda ófullnægjandi. Þá kom fram að Vegagerðin liti svo á að stefnandi hefði ekki uppfyllt skilyrði um fjárhagslega og tæknilega getu til að sinna verkefninu. Þar með lauk samningaviðræðum stefnanda og Vegagerðarinnar. Stefndi mótmælir því að sett hafi verið þau skilyrði fyrir samningi aðila að stefnandi félli frá kæru til kærunefndar útboðsmála og að hann hefði ekki uppi skaðabótakröfur vegna útboðsins. Vegagerðin hefði sett fram drög að yfirlýsingu stefnanda þessa efnis þar sem óheppilegt væri að aðilar stæðu í tilefnislitlum málaferlum á sama tíma og þeir væru í samninga­viðræðum. Stefnandi sætti sig ekki við framangreind málalok og höfðaði því mál til viðurkenningar á rétt sínum til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið, hefði ekki komið til þeirrar ákvörðunar Vegagerðar ríkisins að hafna tilboðum stefnanda í umræddu útboði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 13. apríl 2007, var fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda og var sú niðurstaða staðfest af Hæstarétti Íslands í dómi uppkveðnum 8. maí 2008. Í kjölfarið krafði stefnandi stefnda um greiðslu hagnaðarmissis með bréfi, dagsettu 10. júlí 2008. Byggði stefnandi kröfu sína á útreikningum KPMG. Með bréfi, dagsettu 12. ágúst sama ár, ítrekaði stefnandi kröfu sína en stefndi hafnaði kröfunni með bréfi, dagsettu 23. október sama ár. Vísaði stefndi í bréfi sínu til umsagnar Vegagerðar ríkisins frá 23. september sama ár. Með matsbeiðni, dagsettri 6. apríl 2009, óskaði lögmaður stefnanda eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta hverjar hefðu orðið rekstrartekjur stefnanda á tímabilinu 2006 til 2008 í umræddu verki af farmiðasölu samkvæmt áætlun í útboðsgögnum eða öðrum áreiðanlegri gögnum, styrk frá verkkaupa og öðrum þáttum, sem matsmenn teldu hafa þýðingu. Þá var lagt fyrir matsmenn að meta hver hefði orðið rekstrarkostnaður stefnanda af sömu ferðum vegna greiðslna til undirverktaka, leigu vegna aðstöðu á BSÍ, yfirumsjónar og eigin vinnu starfsmanna fyrirtækisins eða annarra þátta sem matsmenn teldu hafa þýðingu. Þá var óskað svara við því, hvort verðtilboð vegna fyrirhugaðrar vinnu undirverktakans Guðmundar Tyrfingssonar ehf. væru í samræmi við markaðsverð í sambærilegum verkum á þeim tíma, sem um ræðir, og ef svo teldist ekki vera, var óskað svara við því hvert væri eðlilegt markaðsverð vinnu undirverktaka, sem tæki að sér akstur fyrir stefnanda á samningstímanum í umræddu verki. Einnig var lagt fyrir matsmenn að meta hversu mikill hagnaður stefnanda hefði verið af umræddu verkefni að teknu tilliti til framangreindra þátta og annarra sem matsmenn teldu að taka þyrfti tillit til. Loks var farið fram á að útreikningar matsmanna yrðu miðaðir við samningstímabilið 1. janúar 2006 til ársloka 2008 og að tekið yrði tillit til verðbreytingarákvæða útboðsgagna og almennrar verðlagsþróunar eins og hún kynni að hafa haft áhrif á tekjur og gjöld við framkvæmd samninganna. Hinn 4. september 2009 voru Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, og Guðjón Norðfjörð viðskiptafræðingur dómkvaddir til að framkvæma umbeðið mat og liggur matsgerð þeirra fyrir í málinu en hún er dagsett 3. desember 2010. Niðurstaða matsmannanna var sú að rekstrartekjur af farmiðasölu áranna 2006 til 2008 hefðu orðið samtals 1.146.683.262 krónur, rekstrartekjur vegna styrks frá verkaupa hefðu samtals orðið 273.060.700 krónur, rekstrartekjur vegna annarra þátta, tekjur vegna skólaaksturs hefðu samtals orðið 63.139.440 krónur, rekstrarkostnaður vegna greiðslna til undirverktaka hefði orðið 999.538.258 krónur, rekstrarkostnaður vegna leigu á aðstöðu á BSÍ hefi orðið samtals 99.652.010 krónur, rekstrarkostnaður vegna yfirumsjónar og eigin vinnu starfsmanna fyrirtækisins hefði orðið samtals 91.865.686 krónur og rekstrarkostnaður vegna annarra þátta hefði samtals orðið 3.000.000 króna. Þá töldu matsmenn að verðtilboð vegna fyrirhugaðrar vinnu undirverktakans Guðmundar Tyrfingssonar ehf. væru í samræmi við markaðsverð í sambærilegum verkum á umræddum tíma. Loks var það niðurstaða matsmanna að áætlaður hagnaður stefnanda hefði orðið samtals 288.827.448 krónur. Þann 14. febrúar 2011 sendi stefnandi bréf til stefnda þar sem þess var óskað að stefndi bætti stefnanda tjón sitt, bæði er varðar allan aksturinn (Suðurland og Suðurnes) fyrir árin 2006-2008 og einnig er varðar Suðurnesin fyrir árin 2009-2010. Stefndi hefur hafnað kröfum stefnanda. Eftir höfðun máls þessa óskaði stefndi eftir dómkvaðningu þriggja yfirmatsmanna og er matsbeiðnin dagsett 14. nóvember 2011. Var þar óskað svara við sömu spurningum og lagðar höfðu verið fyrir undirmatsmenn, sem raktar voru hér að framan, að því frátöldu að í lokaspurningu var spurt um áætlaðan hagnað eða tap stefnanda. Hinn 20. apríl 2012 voru þeir Axel Hall, Ph.D í hagfræði, Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, og Einar Steinþórsson rekstrar­tækni­fræðingur dómkvaddir til að framkvæma umbeðið yfirmat. Er yfirmatsgerð þeirra dagsett 12. október 2012 og liggur hún frammi í málinu. Niðurstaða yfirmatsmannanna var sú að rekstrartekjur af farmiðasölu áranna 2006 til 2008 hefðu orðið samtals 1.084.757.634 krónur, rekstrartekjur vegna styrks frá Vegagerðinni hefðu orðið 273.053.200 krónur, tekjur af skólaakstri hefðu orðið 73.792.911 krónur, rekstrarkostnaður vegna greiðslna til Guðmundar Tyrfingssonar ehf. vegna sérleyfisaksturs hefði orðið 895.722.680 krónur en 5.498.669 krónur vegna skólaaksturs, rekstrarkostnaður vegna leigu á aðstöðu á BSÍ hefi orðið samtals 97.587.823 krónur en annar rekstrarkostnaður hefði numið 184.031.673 krónum. Þá töldu yfirmatsmenn að verðtilboð vegna fyrirhugaðrar vinnu undirverktakans, Guðmundar Tyrfingssonar ehf., væru í samræmi við markaðsverð. Töldu yfirmatsmenn að þau afsláttarkjör, sem Guðmundur Tyrfingsson hugðist veita stefnanda væru í samræmi við það, sem almennt gerðist í stórum verksamningum, þ.e. 40% frá gjaldskrá. Loks var það niðurstaða yfirmatsmanna að áætlaður hagnaður stefnanda hefði á samningstímabilinu numið samtals 248.762.900 krónum eða 203.985.578 krónum að teknu tilliti til tekjuskatts. II. Stefnandi vísar til þess að Hæstiréttur Íslands hafi staðfest skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup. Hafi með dómi réttarins verið viðurkenndur réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar. Í dóminum hafi stefnandi verið talinn hafa fært sönnur á að hann hefði fengið þá samninga, sem um ræðir, ef ekki hefði komið til hinna ólögmætu ákvarðana stefnda. Þá hafi í dóminum einnig verið skorið úr því að stefnandi hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni sem ákvæði 84. gr. laga nr. 94/2001 geti tekið til. Sé því ljóst að stefndi beri ábyrgð á tjóni stefnanda og snúist málshöfðun þessi því fyrst og fremst um umfang tjónsins. Stefnandi krefst skaðabóta úr hendi stefnda vegna ólögmætrar ákvörðunar stefnda. Samkvæmt meginreglum á því sviði ber að gera tjónþola eins settan og hin bótaskylda athöfn hefði ekki átt sér stað. Tjónið felist í því að vænlegur samningur fékkst ekki og stefnandi hafi því orðið af hagnaði. Um nánari skilyrði efndabóta vísar stefnandi til almennra reglna skaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem feli það í sér að stefnandi skuli verða jafn settur fjárhagslega og réttarbrot stefnda hefði ekki orðið. Eftir að niðurstaða útboðsins lá fyrir, hafi skapast skylda fyrir verkkaupa að taka boði stefnanda og gera við hann verksamninga. Megi bæði rökstyðja að um sé að ræða skaðabótaskyldu innan og utan samninga og byggir stefnandi á reglum um hvort tveggja. Verkkaupi hafi tekið saknæma og ólögmæta ákvörðun sem hafi valdið stefnanda fjártjóni og séu öll skilyrði efndabóta uppfyllt. Dómkrafa stefnanda vegna áranna 2006–2008 er byggð á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Stefnandi kveður stuðst við hefðbundna aðferðafræði við mat á tjóni hans. Áætlaðar séu tekjur stefnanda fyrir hið vanefnda tímabil og dreginn frá áætlaður kostnaður. Aðferðafræði þessi eigi mjög vel við vegna aðstæðna í þessu máli. Auðvelt sé að áætla tekjur stefnanda þar sem þær byggist á tilboði hans til stefnda ásamt uppgefnum rauntölum. Skekkjumörk séu því hverfandi. Sama eigi við um kostnaðarhlið stefnanda. Tilboðið hafi verið sett upp með þeim hætti að reyndur undirverktaki annaðist akstur samkvæmt uppgefinni gjaldskrá að frádregnum afslætti. Þar sem aksturskílómetrar liggi nú fyrir, sé hægt að reikna út þennan langstærsta útgjaldalið stefnanda. Aðrir útgjaldaliðir stefnanda séu mun smærri en þeir byggist ýmist á mati dómkvaddra matsmanna eða útreikningum á rauntölum. Árétta beri að athugasemdalaust dómkvaddir matsmenn hafi sjálfir ákvarðað hvaða aðferðafræði yrði notuð til að ákvarða raunverulegt tjón stefnanda. Að því er varðar tekjumissi stefnanda árin 2006-2008 kveður stefnandi að við mat á tekjum hafi verið tekið mið af raunverulegum farþegafjölda, samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni. Þessi raunverulegi ferðafjöldi sé notaður til að finna út þá styrkveitingu, sem stefnandi hafi orðið af frá stefnda í samræmi við tilboðið. Sá styrkur nemi 273.060.700 krónum fyrir umrætt tímabil. Nánar sé útreikningurinn þannig: a. Við mat á tekjum vegna skólaaksturs sé notaður áætlaður nemendafjöldi samkvæmt útboðslýsingu og verð sem stefnandi setti fram í tilboði sínu. Nemi tekjumissir vegna skólaaksturs því 63.139.440 krónum fyrir árin 2006-2008. b. Við mat á tekjumissi vegna farmiðasölu sé tekið mið af raunverulegum farþegafjölda og hámarksverð miðasölu námundað niður í næsta hundrað eða fimmtíu frá tilboði stefnanda (þ.e.a.s. aldrei hærra vegna farmiðasölu en leyfilegt hefði verið samkvæmt samningi milli aðila). Þannig hafi stefnandi orðið af tekjum vegna farmiðasölu að fjárhæð 1.146.683.261 króna árin 2006-2008. Nemi samanlagður tekjumissir stefnanda vegna verkefnanna 1.482.883.401 krónu fyrir árin 2006-2008. Að því er varðar kostnað, sem stefnandi hefði orðið fyrir árin 2006-2008, vísar stefnandi til þess að fyrir liggi að hann hefði gert undirverktakasamning við Guðmund Tyrfingsson ehf. um aksturinn. Sé miðað við gjaldskrá Guðmundar Tyrfingssonar ehf., að frádregnum 40% afslætti sem hann hefði veitt af gjaldskrá sinni. Í framlögðum gögnum sé að finna staðfestingu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. á því að félagið hefði sinnt akstrinum, gjaldskrá félagsins og fjölda aksturssamninga félagsins sem staðfesta að 40% afsláttur af gjaldskrá félagsins hafi verið raunhæfur. Nánar sé útreikningurinn þannig: a. Áætlaður kostnaður stefnanda vegna aksturs sérleyfanna sé reiknaður með því að miða við raunvegalengd og ferðafjölda ásamt kostnaði samkvæmt gjaldskrá. Samanlagður kostnaður vegna reksturs bíla í sérleyfisakstri nemi þannig 961.047.576 krónum fyrir árin 2006-2008. b. Kostnaður vegna skólaaksturs nem 38.490.681 krónu fyrir árin 2006-2008. c. Kostnaður vegna aðstöðu á BSÍ sé gefinn upp í útboðsgögnum sem föst fjárhæð og nemi samtals 99.652.010 krónum með uppreiknaðri neysluvísitölu. d. Gert sé ráð fyrir tveimur stöðugildum í Leifsstöð og nemi áætlaður kostnaður vegna þess 91.865.686 krónum á tímabilinu 2006-2008. e. Áætlaður annar kostnaður vegna samningsins nemi 1.000.000 króna á ári í auglýsinga- og kynningarstarf, eða 3.000.000 króna á tímabilinu 2006-2008. Samtals nemi áætlaður kostnaður, sem stefnandi hefði orðið fyrir vegna samninganna, 1.194.055.953 krónum. Að þessu virtu sé hagnaðarmissir stefnanda að höfuðstól 288.827.448 krónur fyrir árin 2006-2008. Stefnandi kveður ekki hafa verið tekið tillit til afleidds tjóns hans við mat á hagnaðarmissi. Ljóst sé að brot stefnda hafi gríðarleg áhrif á stöðu og samkeppnishæfni stefnanda á hinum íslenska hópferðamarkaði. Auglýsingagildi þess að þjónusta þá ferðamenn, sem stefnandi átti tilkall til, sé ómetanlegt. Þótt stefnandi fái kröfur sínar viðurkenndar, sé hann engu að síður langt frá því að verða eins settur og hann hefði verið, ef stefndi hefði ekki brotið á rétti hans. Sé tjón hans því í raun umtalsvert hærra en kröfugerð hans segi til um. Um aðild stefnda vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 450/2007. Þrátt fyrir að Vegagerð ríkisins hafi verið sá verkkaupi í útboðinu, sem hafi séð um alla framkvæmd þess og tekið þær stjórnvaldsákvarðanir, sem um sé deilt í málinu, hafi hún sem stofnun ríkisins einungis með höndum það hlutverk að vera „veghaldari þjóðvega“ samkvæmt ákvæðum vegalaga nr. 45/1994, sbr. 5. gr. laganna. Sömu rök, að breyttu breytanda, eigi við um þær menntastofnanir, sem einnig hafi verið verkkaupar í útboðinu. Kröfum í máli þessu beri því að beina gegn íslenska ríkinu. Stefnandi kveður grundvöll efniskröfu sinnar í málinu vera meginreglur útboðs- og verktakaréttar eins og þær birtast í réttarframkvæmd og lögum nr. 94/2001. Um vanefnda- og skaðabótaúrræðið efndabætur vísar stefnandi til almennra reglna fjármunaréttar. Vaxtakrafa stefnanda miðist við uppgjör hvers árs, en útreikningar hagnaðarmissis miði við uppgjör hvers árs um sig og sé því gerð krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá því að hagnaður hvers árs varð allur orðinn greiðslubær. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til 129.-131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um varnarþing til 3. mgr. 33. gr. sömu laga og fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr. Sé rétt að innanríkisráðherra sem æðsta yfirmanni Vegagerðarinnar sé stefnt við hlið fjármálaráðherra í skaðabótamáli vegna útboðs Vegagerðarinnar. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að það sé ósannað og rangt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að stefndi hafnaði tilboðum stefnanda í umræddan sérleyfisakstur. Engin gögn liggi fyrir um ætlað tjón og þá sé einnig ósannað að stefnandi hafi misst af hagnaði eða muni missa af hagnaði. Stefndi kveður algerlega óvíst og ósannað að umrætt verk hefði skilað stefnanda hagnaði. Þá verði ekki ráðið af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 450/2007 milli sömu aðila frá 8. maí 2008, að sönnun sé komin fram um að stefnandi hafi eða hefði orðið fyrir tjóni vegna ákvörðunar Vegagerðarinnar um að hafna tilboðum hans. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir öllu, sem bótakröfu hans viðkomi, m.a. um sök, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu o.fl. og fyrir því að hann hafi takmarkað tjón sitt og að með kröfu sinni hagnist hann ekki óeðlilega á kostnað stefnda. Hafi stefnandi hins vegar hvorki sýnt fram á að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi né hafi hann axlað sönnunarbyrði um grundvallarskilyrði bótaréttar, sem 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup, skírskoti til. Matsgerð dómkvaddra matsmanna feli aðeins í sér spádóm um atburðarás, sem aldrei hafi orðið, en ekki mat á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Verði ekkert fullyrt um hvort samið hefði verið við stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á tjón sem afleiðingu af ákvörðun stefnda. Stefndi bendir á að stefnandi telji að rökstyðja megi bótakröfu hans hvort sem er með því að um sé að ræða skaðabótaskyldu innan samninga eða utan samninga. Ljóst sé að ekki hafi verið samið við stefnanda um verkið og hafi ekki komist á samningur milli aðila. Verði krafan því ekki studd við reglur um skaðabótaskyldu innan samninga og sé því mótmælt. Stefnandi byggi kröfu sína á þágildandi 2. mgr. 84. gr. laga um opinber innkaup nr. 94/2001. Þar segi að um bótaskyldu vegna brota á lögunum fari eftir almennum reglum. Stefnandi verði að sýna fram á að öll skilyrði almennra bótareglna séu fyrir hendi til að geta átt skaðabótakröfu á hendur stefndu. Stefnandi byggi kröfugerð sína eingöngu á útreikningum, sem miðist við gefnar forsendur, annars vegar útreikningum KPMG, sem unnir hafi verið einhliða og á grundvelli rangra upplýsinga að mati stefnda og hins vegar á útreikningum dómkvaddra matsmanna. Stefndi mótmælir þeirri framsetningu og kröfugerð stefnanda að reikna megi með miklum hagnaði af starfsemi sem þessari og að hagnaðurinn nemi hundruðum milljóna á ári hverju. Vegagerðin hafi í áranna rás fengið í hendur marga ársreikninga fyrirtækja, sem séu í rekstri hópferðabíla, og hafi engu þeirra tekist að ná viðlíka árangri í starfsemi sinni og stefnandi segist myndu hafa náð. Tap eða mjög lítill hagnaður sé algengari niðurstaða en ríkið styrki akstur árlega. Ársreikningar Kynnisferða ehf., sem séð hafi um þennan akstur, sýni tap öll árin 2006-2008 og séu allar líkur á að niðurstaðan hefði annað hvort orðið sú sama hjá stefnanda eða að tapið hefði orðið meira hjá stefnanda þar sem hann hefði boðið lægri fjárhæð í verkið en Kynnisferðir ehf. gerðu. Stefndi kveður Vegagerðina hafa áætlað tekjur og gjöld vegna verksins þegar upphafleg kröfugerð stefnanda kom fram. Áætlaður hagnaður samkvæmt þeim útreikningum sé sem hér segi: Tekjur Gjöld Hagnaður 2006 427.296.910 457.354.657 -30.057.747 2007 455.156.669 489.527.404 -34.370.735 2008 495.089.644 532.652.683 -37.563.039 1.377.543.223 1.479.534.743 -101.991.521 -101.991.521 Við útreikningana hafi verið tekið mið af ýmsum forsendum frá stefnanda sjálfum, t.d. 40% afslætti af gjaldskrá samkvæmt tilboðum undirverktaka. Þrátt fyrir það hafi Vegagerðinni reiknast til að tap yrði í samræmi við framangreint. Í útreikningum Vegagerðar og framlagningu þeirra felist ekki viðurkenning á því að einstaka liðir í forsendum stefnanda, KPMG eða dómkvaddra matsmanna séu réttir eða að tekið sé undir útreikninga þeirra, forsendur eða annað, hvorki á tekjuhlið né gjaldahlið. Stefndi er ósammála framlögðum matsgerðum og telur niðurstöðutölur þeirra um tjón stefnanda allt of háar. Telur hann tekjur ofáætlaðar og kostnað stórlega vanáætlaðan í kröfugerð stefnanda, matsgerð dómkvaddra matsmanna og skýrslu KPMG og telur framangreindar kostnaðartölur Vegagerðarinnar gefa réttari mynd af raunkostnaði. Sé því alls óvíst að hagnaður hefði orðið ef komið hefði til þess að samið hefði verið við stefnanda. Þá feli matsgerð dómkvaddra matsmanna ekki í sér sönnun um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna aðgerða eða aðgerðaleysis stefnda. Matsgerðin sé aðeins útreikningur miðað við gefnar forsendur um atburðarás sem ekki hafi orðið. Engin tilraun er gerð til að meta hvort stefnandi teljist hafa orðið fyrir tjóni og sé það sé í höndum dómsins að meta, út frá öðrum gögnum málsins, hvort stefnandi hafi axlað sönnunarbyrði fyrir því. Fram komi í gögnum málsins að fyrirtæki stefnanda hafi verið mjög lítið og hafi enga reynslu haft af sambærilegum akstri. Því hafi Vegagerðin séð sig knúna til að hafna tilboði stefnanda. Stefnandi hafi gefið þær skýringar að hann hafi stofnað fyrirtækið sérstaklega utan um sérleyfisakstur en fyrirtækið hefði ekki áður annast slíkan akstur. Engin reynsla hafi því verið komin á það, hvort fyrirtæki stefnanda væri fært um að annast rekstur af því tagi, sem hér um ræðir, hvað þá að gera það með þeim hætti að það skilaði miklum hagnaði. Gögn málsins sýni að Kynnisferðir ehf., sem hafi langa reynslu af sams konar akstri, hafi tapað á sinni starfsemi umrædd ár. Þá virðist matsmenn ekki hafa horft til þess að um sé að ræða mjög lítið fyrirtæki. Óvissa sé um starfslið og rekstur þess og óljóst hvernig fyrirtækið hafi ætlað að leysa alla þætti verksins. Þá bendir stefndi á þau verulegu tengsl sem séu milli fyrirtækis stefnanda og fyrirtækis Guðmundar Tyrfingssonar ehf. sem stefndi telji að taka verði tillit til við úrslausn málsins. Stefnandi hafi ætlað að efna verksamninginn með því að semja við undirverktaka og hafi þannig verið háður því að samningar tækjust um verð og hlutdeild í hagnaði. Engir bindandi samningar virðist þó hafa verið fyrir hendi við undirverktaka og hafi a.m.k. ekki verið sýnt fram á það í málinu. Stefnandi hafi ekki orðið við ósk Vegagerðarinnar um framvísun skuldbindandi yfirlýsingar frá undirverktaka um að hann tæki að sér akstur samkvæmt sérleyfi S1. Sé ósannað að samið hafi verið um undirverktöku Guðmundar Tyrfingssonar ehf. með bindandi hætti. Mikil óvissa hafi því ríkt um það hvort stefnandi hefði getað staðið við tilboð sitt, hvað þá að það hefði skilað honum ríflegum hagnaði. Stefnanda hafi staðið til boða að taka að sér akstur samkvæmt sérleyfi S1, Suðurland en þegar á reyndi hafi hann ekki verið tilbúinn til að leggja fram skuldbindandi yfirlýsingu frá undirverktaka um að hann ábyrgðist verkið. Það hafi hins vegar verið augljós forsenda þess að Vegagerðin gæti samið við svo lítið fyrirtæki um svo viðamikið verk. Fyrirtæki stefnanda hafi verið algerlega vanbúið til þess að vinna verkið upp á eigin spýtur að mati stefnda. Stefnandi hafi þannig ekki orðið við eðlilegu skilyrði sem sett hafi verið fyrir samningsgerð og eigi því sjálfur sök á því að ekkert varð úr því að samið yrði við hann um sérleyfi S1. Með því hljóti stefnandi að bera sjálfur ábyrgð á meintu tjóni af því að hafa misst af samningnum. Þá vísar stefndi til þess að stefnanda hafi verið skylt að takmarka tjón sitt með því t.d. að taka að sér önnur verkefni í stað þeirra sem hann telji sig hafa orðið af. Engra gagna njóti við að þessu leyti og engin gögn liggi fyrir í málinu um hagnað af starfsemi stefnanda fyrir og eftir að tilboði hans var hafnað en stefndi hafi skorað á stefnanda að leggja fram slík gögn. Hafi stefnandi því ekki sýnt fram á að hafa takmarkað tjón sitt svo sem honum hafi borið að gera samkvæmt almennum bótareglum. Hafi stefnandi vanrækt skyldu til að takmarka tjón sitt, verði hann að bera hallann af því og geti ekki sótt bætur úr hendi stefnda. Hvað tekjuhliðina varðar, bendir stefndi m.a. á að matsmönnum hafi láðst að leita eftir raunupplýsingum um fjölda farþega í skólaakstri en byggi eingöngu á áætlun samkvæmt útboðslýsingu. Fyrir liggi að farþegafjöldi hafi farið lækkandi á undanförnum árum og sú þróun hafi líklega komið fram á árunum 2006-2008 þegar bifreiðaeign landsmanna náði nýjum hæðum og almenningssamgöngur því vannýttar að sama skapi. Þá séu tekjur ofáætlaðar og vanreifaðar að mati stefnda, m.a. vegna þess að ekki sé gerð grein fyrir afsláttarkjörum og þóknunum til ferðaskrifstofa o.fl. vegna farþega í flugrútunni, hvorki í stefnu né í matsgerðum. Miðað við framlagðar rauntölur, m.a. um kostnað frá sérleyfishafa á umræddum leiðum o.fl., sé það mat stefnda að tap hefði orðið á rekstrinum miðað við tilboð stefnanda. Stefndi sé ósammála niðurstöðum matsmanna og ósammála kröfum og málsástæðum í stefnu og byggir á því að ósannað sé og rangt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða misst af hagnaði vegna umræddrar ákvörðunar. Stefndi vísar til þess að svo virðist sem reiknað sé með að samningur samkvæmt leið S1, Suðurnes, feli í sér að sérleyfishafi hefði fyrirhafnarlítið halað inn tekjur á leiðinni og virðist matsmenn að einhverju leyti einnig falla í þá gryfju. Ekki sé gert ráð fyrir nema hluta þess kostnaðar, sem fylgi því að veita þjónustu sem um ræði og afla viðskiptavina, en ljóst sé að stefnandi hefði aldrei fengið þann fjölda farþega, sem raunin hafi orðið hjá sérleyfishafa, Kynnisferðum ehf., nema að veita sömu þjónustu og Kynnisferðir ehf. gerðu og leita leiða til að afla farþega. Stefnandi hafi hins vegar ekki útskýrt hvernig hann hugðist halda utan um alla þessa starfsemi. Þannig sé einungis gert ráð fyrir einu stöðugildi í yfirstjórn og einu og hálfu stöðugildi í farmiðasölu í Leifsstöð. Rauntölur frá Kynnisferðum ehf. sýni að stöðugildi við stýringu aksturs, sölu farmiða í Leifsstöð, samskipti við erlendar ferðaskrifstofur vegna flugrútu, bókhald og önnur umsvif séu í raun á bilinu 12 – 20 en það sé mismunandi eftir árstíma. Þar af hafi verið 5 vaktstjórar, 4 sem gengu vaktir en einn í dagvinnu. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hafi á bilinu 7 til 12 almennir starfsmenn í Leifsstöð verið viðloðandi sérleyfisaksturinn. Til viðbótar megi áætla að það þurfi 1-2 starfsmenn í bókhaldi, samskiptum við ferðaskrifstofur og aðra söluaðila erlendis. Þá sé í útreikningum matsmanna hvorki gert ráð fyrir afgreiðslugjaldi í Leifsstöð, sem lagt hafi verið á sérleyfishafa og numið 35 krónum pr. farþega á árunum 2006-2008, né kostnaði við leigu á húsnæði í Leifsstöð. Þá byggi kröfugerð stefnanda á því að allir farþegar komi í flugrútuna á Umferðarmiðstöð BSÍ en alþekkt sé að stór hluti farþeganna sé sóttur á hótel og viðkomustaði innan höfuðborgarsvæðisins. Umtalsverður kostnaður felist í því sem engin tilraun sé gerð til að meta í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Einnig telji stefndi auglýsinga- og kynningarstarf vanmetið í matsgerð dómkvaddra matsmanna, auk þess sem ekki sé unnt að reikna með að stefnandi hefði fengið þann farþegafjölda, sem Kynnisferðir ehf. hafi fengið, nema með því að sinna þessum þætti vel. Þá gefi matsmenn sér að Guðmundur Tyrfingsson ehf. hefði veitt 40% afslátt af gjaldskrá sinni samkvæmt útboðinu og jafnframt að gjaldskrá hans hefði verið óbreytt allan samningstímann en reikni þó inn lágmarkshækkanir miðað við verðlag. Guðmundur Tyrfingsson ehf. hafi hins vegar, þegar á reyndi, ekki viljað skuldbinda sig til að taka að sér verkefnið, sem bendi til að ekki hafi verið lokið samningum milli hans og stefnanda um aksturinn. Mögulega tengist það þeim vanáætlaða kostnaði sem að framan greini. Forsendu stefnanda um 40% afslátt Guðmundar Tyrfingssonar ehf. sé mótmælt sem ósannaðri og óraunhæfri. Vísar stefndi að þessu leyti til afkomutalna Kynnisferða ehf. Með vísan til framangreindra sjónarmiða, telji stefndi að tekju- og kostnaðarhlið matsgerða, að því er varðar akstur á Suðurlandi, sé einnig rangur. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi á engan hátt rökstutt hvers vegna hann telji að samið hefði verið við hann um framlengingu samnings um tvö ár í viðbót. Stefnandi styðji þennan hluta kröfugerðar sinnar engum viðhlítandi rökum að mati stefnda og sé öllum kröfum hans og sjónarmiðum því mótmælt og telji stefndi þennan hluta kröfugerðar stefnanda algerlega vanreifaðan. Stefnandi virðist gefa sér þá forsendu að samningur hefði tekist milli hans og Vegagerðarinnar annars vegar og hans og menntamálayfirvalda hins vegar um framlengingu samnings sem aldrei hafi verið. Stefndi mótmælir í greinargerð sinni sérstaklega þeim gögnum sem stafa frá KPMG ehf. og Guðmundi Tyrfingssyni ehf. Stefndi bendir á að við mat á meintu tjóni þurfi að líta bæði til verkefna stefnanda og verkefna Guðmundar Tyrfingssonar ehf. og skoða hjá þeim báðum þau verkefni sem þá eða á svipuðum tíma hafi boðist og viðmiðun dómkröfu stefnanda nái til. Þar sem sú óvenjulega staða sé uppi í þessu máli að bjóðandinn sé svo lítið fyrirtæki og aðeins með tvo bíla, sem báðir hafi verið uppteknir í öðrum verkefnum, verði ekki hjá því komist að meta einnig verkefnastöðu Guðmundar Tyrfingssonar ehf. í þessu sambandi. Telji stefndi varhugavert að slá því föstu að stefnandi hafi borið skarðan hlut frá borði í rekstri sínum miðað við verkefni, sem í boði hafi verið á þeim árum, sem dómkrafa stefnanda tekur til, svo og með hliðsjón af því hversu miklum hagnaði fyrirtækin hefðu almennt mátt gera ráð fyrir í rekstri sínum. Allt bendi til þess að framangreind félög hefðu fengið önnur verkefni og sé því skorað á stefnanda að leggja fram öll nauðsynleg gögn úr eigin rekstri og úr rekstri Guðmundar Tyrfingssonar ehf. yfir sama tímabil og dómkrafa stefnanda taki til um það hvort eða hvaða hagnað þeir eða aðrir hafi haft af verkum á viðmiðunartímabili dómkrafna stefnanda. Í ljósi sérþekkingar geri stefndi ráð fyrir að stefnandi og Guðmundur Tyrfingsson ehf. hafi fremur beint sjónum sínum að öðrum verkum sem boðist hafi og verið áhættuminni, en gefið meiri hagnaðarvon. Stefndi byggir einnig á að krafa stefnanda sé fullkomlega í andstöðu við þá meginreglu skaðabótaréttar að ætlaður tjónþoli skuli ekki hagnast á meintri bótaskyldri athöfn á kostnað ætlaðs tjónvalds. Krafa stefnanda má ekki verða eins og happadrættisvinningur. Verði að ganga út frá því að stefnandi hafi í reynd beint kröftum sínum að öðrum verkum, líklegast áhættuminni, og haft þar hagnað. Allan slíkan hagnað, þ.m.t. hagnað Guðmundar Tyrfingssonar ehf., þurfi að draga frá kröfu stefnanda. Krafa stefnanda sé í raun á því reist að hann hljóti hagnað í samræmi við einhliða hugmyndir sínar, án nokkurrar fyrirhafnar, fram­kvæmdar eða kostnaðar. Með því móti geti ætlaður tjónþoli hagnast óeðlilega á kostnað stefnda, andstætt greindri meginreglu fébótaréttar. Þá byggir stefndi einnig á því að ætla verði að tækjum og tólum, vinnuafli, þekkingu og stjórnun hafi verið ráðstafað í önnur verk í staðinn og sé því óraunhæft að ætla að hugsanlegan hagnað af starfseminni hefði ekki mátt sækja í önnur verk eða að hann hafi ekki verið sóttur þangað. Stefnandi gangi út frá því að hagnaður hefði orðið þótt allar framkvæmdir og hagnaðarvon af þeim séu háðar óvissu. Útreikningar stefnanda á ætluðum missi hagnaðar geri hins vegar ekki ráð fyrir neinum skakkaföllum en reikni með að öll álagning náist í vasa stefnanda. Hins vegar sé slíkur rekstur eðli málsins samkvæmt áhættusamur og sýni reynslan að aksturinn sé fráleitt eins ábatasamur og stefnandi, KPMG eða dómkvaddir matsmenn vilji vera láta. Þá byggi kröfur stefnanda á því að einstakir liðir séu reiknaðir og rökstuddir eftir á, en án þess að þær upplýsingar eigi sér stoð í upphaflegu tilboði hans. Gera verði greinarmun á hagnaði annars vegar og álagningu hins vegar. Af hálfu stefnda er einnig á því byggt að þensla mæli einnig gegn bótakröfum stefnanda, á þann hátt að við þær aðstæður hafi mun fleiri og stærri verk verið í boði í þjóðfélaginu. Stefnandi og Guðmundur Tyrfingsson ehf. hafi því haft tækifæri til að taka að sér önnur og áhættuminni verkefni í staðinn. Kröfur stefnanda séu að mati stefnda ekki annað en áætlun, sem sett sé fram eftir á, en óvissuþættir séu verulegir. Reynslan og framlögð gögn um akstur á umræddu tímabili sýni að hagnaður sé óraunhæfur. Sé skorað á stefnanda að leggja fram öll nauðsynleg gögn til að hægt verði að leggja mat á þetta atriði bæði gagnvart stefnanda sjálfum og vegna Guðmundar Tyrfingssonar ehf. Áskilinn er réttur til frekari áskorana í þessu sambandi. Þá virðist stefnandi í engu taka til frádráttar kostnað af tilboðsgerð, en hann á að koma til frádráttar nettóhagnaði að fullu, sé slíkum hagnaði til að dreifa. Stefndi mótmælir meintu afleiddu tjóni sem fráleitu og ósönnuðu. Þá mótmælir hann jafnframt fullyrðingum í stefnu um að ætlað brot hafi haft gríðarleg áhrif á stöðu og samkeppnishæfni stefnanda á hinum íslenska hópferðamarkaði, að auglýsingagildi þess að þjónusta þá ferðamenn, sem stefnandi hafi átt tilkall til sé ómetanlegt og að þótt stefnandi fái viðurkenndar kröfur sínar, sé hann engu að síður langt frá því að vera eins settur og hann hefði verið ef stefndi hefði ekki brotið á rétti hans. Fallist dómurinn að einhverju leyti á kröfu stefnanda, byggir stefndi á því að krafan eigi að sæta stórkostlegum frádrætti og svo miklum að niðurstaðan verði sú að ekkert tjón sé til staðar og að frádráttur leiði til sýknu. Vísar stefndi til þess að á stefnanda hafi hvílt skylda til að takmarka ætlað tjón sitt. Til frádráttar eigi m.a. að koma það, sem stefnandi hafi sparað sér vegna þess að hann þurfti ekki að vinna verkin en einnig sá hagnaður, sem stefnandi hafi náð með því að geta unnið annað eða önnur verkefni á þeim tíma, sem ella hefði farið til framkvæmdar umrædds verks, miðað við þann tíma sem dómari miði bótakröfu stefnanda við, fallist hann á hana. Hér verði einnig að taka með í reikninginn sömu sjónarmið vegna Guðmundar Tyrfingssonar ehf., m.a. vegna smæðar stefnanda og sérstakra tengsla fyrirtækjanna og þar sem stefnandi hafi verið ófær um að leysa verkefnið sjálfur af hendi, án undirverktöku annars. Þá telji stefndi að taka þurfi mið af sköttum og alls kyns gjöldum sem stefnandi hafi losnað við að greiða. Jafnframt vísar stefndi til þess að samkvæmt 1. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 skuli bótafjárhæð eingöngu miðast við kostnað við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði. Til stuðnings varakröfu byggir stefndi á öllum framangreindum málsástæðum, rökum og sjónarmiðum sem um sé fjallað í aðalkröfu stefnda um sýknu. Einnig vísar stefndi til þess, að verði dómkrafa stefnanda tekin til greina eins og hún er sett fram í stefnu, leiði það til ósanngjarnrar og óeðlilegrar niðurstöðu. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda um vexti og dráttarvexti, einkum að því er varðar upphafstíma þeirra, en dráttarvaxtakrafa stefnanda sé jafnframt vanreifuð. Bætur, ef dæmdar yrðu, myndu einvörðungu verða reistar á óljósum og ótryggum getspám. Að sama skapi væri ákvörðun bóta gríðarlegum óvissuþáttum háð. Stefndi telji á engan hátt raunhæft að miða upphafstíma dráttarvaxta við aðferðafræði stefnanda, m.a. um greiðslur á tímabilinu, enda segi slík tilhögun ekki fyrir um hagnað á sama tíma eða hvort um hagnað hefði yfirleitt verið að ræða. Bendir stefndi á að krafa stefnenda sé á engan hátt þess eðlis eða þannig fram sett að fjárhæð tjóns eða bóta geti verið ljós. Að auki bendir stefndi á að hluti af vaxtakröfu stefnanda sé fyrnd sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905 og 3. gr. laga nr. 150/2007. Dráttarvextir verði í fyrsta lagi dæmdir frá dómsuppkvaðningu, sbr. dómafordæmi og ákvæði 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu undirmatsmennirnir Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, Guðjón Norðfjörð viðskiptafræðingur, yfirmatsmennirnir Einar Steinþórsson rekstrartæknifræðingur, Jón Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, og Axel Hall, Ph.D og lektor við Háskólann í Reykjavík, Agnar H. Daníelsson, framkvæmdastjóri Kynnisferða ehf., og Hannes Már Sigurðsson, forstöðumaður fjárhagsdeildar Vegagerðar ríkisins. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir. Eins og áður er rakið, lýtur dómkrafa stefnanda í þessum þætti málsins að því að höfnun verkkaupa á tilboðum hans í annars vegar sérleyfisakstur á Suðurlandi ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurlands (S1) og hins vegar í sérleyfisakstur á Suðurnesjum ásamt tilheyrandi skólaakstri fyrir Fjölbrautaskóla Suðurnesja (S2), hafi verið ólögmæt og valdið stefnanda tjóni. Byggir stefnandi á því að tjón hans felist í missi hagnaðar af verkunum og á því tjóni beri stefndi ábyrgð. Með dómi Hæstaréttar Íslands 8. maí 2008 í máli nr. 450/2007 var staðfest niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur frá 13. apríl 2007 í máli nr. E-3903/2006 um viðurkenningu á rétti stefnanda þessa máls til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekki hefði komið til ákvarðana Vegagerðar ríkisins um að hafna tilboðum stefnanda í sérleyfisakstur sem auðkenndur er hér að framan sem S1 og S2. Í niðurstöðukafla héraðsdómsins segir að stefnandi hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og sé því fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Er ljóst af forsendum dómsins að með honum var aðeins leyst úr lögmæti gerða stefnda, án þess að neinu væri slegið föstu um það, í hvaða mæli þær hefðu leitt til tjóns fyrir stefnanda. Samkvæmt 2. mgr. 84. gr. þágildandi laga nr. 94/2001, um opinber innkaup, fór, að öðru leyti en um ræddi í 1. mgr. ákvæðisins, um skaðabætur vegna brota á lögunum eftir almennum reglum. Verður því sá, sem krefst bóta, að færa sönnur á umfang tjóns síns og gilda um það almennar reglur. Í því felst m.a. að fjárhæð bóta verður að miða að því að gera þann, sem brotið hefur verið á við framkvæmd útboðs, eins settan fjárhagslega og ef við hann hefði verið samið og hann framkvæmt verkið. Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi, m.a. um sök, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu o.fl. Ekki verður á þetta fallist með stefnda, enda hefur verið leyst úr því með áðurgreindri niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna synjunar Vegagerðar ríkisins á tilboði stefnanda vegna umræddra verka, sem staðfest var með dómi Hæstaréttar Íslands 8. maí 2008. Var það niðurstaða dómsins að stefnandi hefði leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætra ákvarðana Vegagerðarinnar þegar hún hafnaði tilboðum stefnanda í umrædd verk. Taldi dómurinn fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 84. gr. laga nr. 92/2001, sem byggt er á í máli þessu. Þá var jafnframt kveðið upp úr um það að stefnandi ætti rétt á skaðabótum úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar, sem hann kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til hinna ólögmætu ákvarðana Vegagerðar ríkisins að hafna tilboðum hans. Hefur því verið leyst úr því að líta beri til þess tjóns, sem stefnandi hafi orðið fyrir og felist í missi hagnaðar. Leggja verður til grundvallar að tjón stefnanda vegna missis hagnaðar af umræddu verki samsvari þeirri framlegð sem það hefði skilað til reksturs hans, þ.e. sem nemur mismuni á verklaunum annars vegar og breytilegum kostnaði við framkvæmd verksins hins vegar. Ekki verður fallist á sjónarmið stefnda um að við ákvörðun bóta þurfi að líta til þess að stefnandi hafi ekki gripið til sérstakra aðgerða til að takmarka tjón sitt með því að takast á hendur önnur verkefni, enda er upplýst í málinu að stefnandi var stofnaður í þeim megintilgangi að gera tilboð í þetta tiltekna verk og vinna það. Þá hefur stefndi ekkert fært fram því til stuðnings að stefnandi hafi átt kost á samsvarandi verkefnum á umræddum tíma. Hefur stefndi heldur ekki fært haldbær rök fyrir þeirri fullyrðingu sinni að þensla mæli gegn bótakröfum stefnanda á þann hátt að við þær aðstæður hafi mun fleiri og stærri verk verið í boði. Ljóst er að við mat á hagnaði stefnanda í máli þessu þarf að líta til atvika sem ekki urðu, svo sem stefndi bendir á. Stefnandi hefur hins vegar aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna, Friðbjörns Björnssonar, löggilts endurskoðanda, og Guðjóns Norðfjörð viðskiptafræðings, til að sanna tjón sitt og liggur hún frammi í málinu. Þá aflaði stefndi yfirmatsgerðar þeirra Einars Steinþórssonar rekstrartæknifræðings, Jóns Sturlu Jónssonar, löggilts endurskoðanda, og Axels Hall, Ph.D í hagfræði og lektors við Háskólann í Reykjavík, til að hnekkja undirmatsgerðinni. Eru helstu niðurstöður beggja matsgerða raktar í málavaxtakafla hér að framan. Er bæði í undirmatsgerð og yfirmatsgerð komist að þeirri niðurstöðu að hagnaður hefði orðið af þeim verkum, sem stefnandi varð af vegna umræddrar synjunar Vegagerðarinnar. Liggur fyrir að stefnandi miðar aðalkröfu sína í málinu við undirmatsgerð en varakrafan byggir á yfirmatsgerð. Stefndi hefur mótmælt niðurstöðutölum framlagðra matsgerða sem allt of háum og telur sig ekki bundinn af þeim. Máli sínu til stuðnings hefur stefndi m.a. lagt fram skriflegar greinargerðir Vegagerðar ríkisins, ásamt útreikningum starfsmanna stofnunarinnar, og ársreikning Kynnisferða ehf. fyrir árið 2006. Byggir stefndi á því að gögn þessi sýni að dómkröfur stefnanda byggist á ofáætluðum tekjum og vanáætluðum kostnaði. Sé því ósannað að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni. Þá vísar hann til ársreiknings Kynnisferða ehf. þessu til stuðnings. Ekki verður fallist á það með stefnda, að upplýsingar úr ársreikningi Kynnisferða ehf. hafi ríkt sönnunargildi í máli þessu, enda er í ljós leitt og óumdeilt að rekstur þess félags var að ýmsu leyti ólíkur rekstri stefnanda. Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi, og Guðjón Norðfjörð viðskiptafræðingur komu fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og staðfestu undirmatsgerð sína. Kváðu þeir helsta kostnaðarlið útreikninga sinna hafa falist í kostnaði vegna undirverktakans, Guðmundar Tyrfingssonar ehf. Hefðu þeir byggt á rauntölum þar sem þess var kostur og þá hefðu þeir litið til gjaldskrár og útboðsgagna við útreikning sinn. Þá kom fram að skoðaðir hefðu verið ársreikningar Guðmundar Tyrfingssonar ehf. Yfirmatsmennirnir Einar Steinþórsson rekstrartæknifræðingur, Jón Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, og Axel Hall, Ph.D í hagfræði og lektor við Háskólann í Reykjavík, gáfu einnig skýrslur við aðalmeðferð málsins. Staðfestu þeir yfirmatsgerð sína og gerðu grein fyrir helstu niðurstöðum hennar. Kom fram í skýrslu Einars að yfirmatsmenn hefðu rannsakað sérstaklega afsláttarkjör Guðmundar Tyrfingssonar ehf. og skoðað bókhald félagsins aftur í tímann. Hefði niðurstaða þeirra verið sú að boðinn 40% afsláttur væri byggður á málefnalegum sjónarmiðum og myndi skila undirverktakanum ásættanlegri arðsemi. Þá kvað hann mun á niðurstöðutölum yfirmatsgerðar og tölum í gögnum frá Vegagerð ríkisins einkum felast í mati á samnýtingu í skólaakstri en þann þátt hefðu yfirmatsmenn kannað sérstaklega. Hannes Már Sigurðsson, viðskiptafræðingur og forstöðumaður fjárreiðudeildar Vegagerðar ríkisins, kom fyrir dóminn og gerði ýmsar athugasemdir við framlagðar matsgerðir. Taldi hann kostnaðarliði í útreikningum þeirra vanmetinn og ekki unnt að miða við afsláttarkjör Guðmundar Tyrfingssonar ehf. svo sem þar væri gert. Staðfesti hann jafnframt framlagða útreikninga Vegagerðarinnar. Við mat á sönnunargildi framlagðra gagna verður að líta til þess að matsgerða hefur verið aflað með dómkvaðningu matsmanna og hafa því báðir málsaðilar haft tök á að koma að sjónarmiðum sínum við vinnslu þeirra. Eykur það sönnunargildi matsgerðanna. Hins vegar hefur útreikninga Vegagerðar ríkisins verið aflað einhliða af stefnanda. Þá er það mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmönnum, að ekki sé varhugavert að líta til niðurstaðna framangreindra matsgerða dómkvaddra matsmanna við úrlausn máls þessa. Eins og áður er rakið, var yfirmatsgerðarinnar aflað að kröfu stefnda til að hnekkja undirmatsgerðinni og liggur fyrir að stefndi lagði hana fram í málinu. Loks er það mat dómsins að stefnandi hafi með framlögðum gögnum, sem sýna útreikninga sem tilboð hans í umræddan akstur byggjast á, fært haldgóð rök fyrir því að áætlanir hans við tilboðsgerðina hafi verið byggðar á raunhæfum forsendum. Verður því að fallast á það með stefnanda að hann hafi með framlagðri undirmatsgerð, sem er að mestu leyti byggð á sömu forsendum og yfirmatsgerð, fært sönnur á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna hinna ólögmætu ákvarðana Vegagerðar ríkisins um höfnun tilboða hans í umrædd verk. Hefur stefnda ekki tekist að hrekja niðurstöður matsgerða hinna dómkvöddu matsmanna sem þeir hafa staðfest og fært frekari röksemdir fyrir í skýrslum sínum hér fyrir dóminum. Verður því að hafna bæði aðal- og varakröfu stefnda sem reistar eru á sömu málsástæðum. Að þessu virtu og með vísan til þess, sem að framan er rakið um að fjárhæð bóta verði að miða við að gera þann, sem brotið hefur verið á við framkvæmd útboðs, eins settan fjárhagslega og ef við hann hefði verið samið og hann framkvæmt verkið, verður að líta svo á að við mat á tjóni stefnanda beri að leggja niðurstöður yfirmatsgerðar um missi hagnaðar stefnanda til grundvallar. Í ljósi framanritaðs er það niðurstaða dómsins að taka beri varakröfu stefnanda til greina, að öðru leyti en því að með tilliti til þess að yfirmatsgerðar, sem niðurstaða dómsins er byggð á, var ekki aflað fyrr en undir rekstri málsins, þykir rétt að dráttarvextir dæmist ekki frá fyrri tíma en dómsuppsögu, sbr. heimild í 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Við ákvörðun hans er m.a. litið til útlagðs kostnaðar stefnanda vegna matsgerðar. Að þessu virtu telst málskostnaður stefnanda hæfilega ákveðinn 4.100.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Ragnari Guðmundssyni, MBA og stjórnmálafræðingi, og Sigrúnu Guðmundsdóttur, löggiltum endurskoðanda. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Hópbílaleigunni ehf., 248.762.900 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. mars 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 4.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 89/2010
Útivist í héraði Frávísun frá Hæstarétti
X var gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið undir áhrifum fíkniefna og án þess að hafa ökuskírteini meðferðis. Með dómi héraðsdóms var X sakfelld og dómur lagður á málið að henni fjarstaddri samkvæmt heimild í 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. 161. gr. sömu laga gat X ekki áfrýjað slíkum dómi, en þess í stað leitað endurupptöku eftir reglum XXIX kafla laganna. Var málinu því vísað frá Hæstarétti án kröfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur.
Mál nr. 759/2016
Kærumál Gæsluvarðhald
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2016, þar sem varnaraðila vargert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. desember 2016 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 9. desember nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að laugardaginn 5. nóvembersíðastliðinn hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...] vegna hnífstunguárásar. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafistrax mátt sjá blóðslóð frá útidyrum að stofu sem sé á annarri hæð og svoblóðslóð frá stofu upp á salerni á 3 hæð. Í stofunni hafi einnig mátt sjáummerki um átök, sjónvarp hafi legið á hvolfi á gólfi, borðstofustólar hafiverið brotnir og blóð um gólf og á veggjum. Fyrirutan húsnæðið hafi lögregla hitt fyrir kærða, X, sem hafi setið viðinngang húsnæðisins. Hafi hann verið með skurð á enni sem hafi blætt úr ogstungusár á baki og síðu. Á baðherbergi á þriðju hæð hússins hafi verið A semhafi setið blóðugur á baðkari með stungusár á vinstri síðu og hafi sjúkraflutningsmennverið að hlúa að honum. Hópur manna hafi verið á heimilinu og fyrir utan það oghafi þeir allir bent á kærða sem geranda í málinu. Illa hafi gengið að fáupplýsingar um hvað hefði gerst að öðru leiti og hafi kærði ásamt öðrum aðila, B,verið handteknir vegna málsins en kærði hafi í framhaldi verið fluttur áslysadeild ásamt A. Kærði hafifyrst verið yfirheyrður þann 6. nóvember sl. Sagðist hann þá hafa setið aðdrykkju í [...] með brotaþolanum A og fleiri mönnum sem hann hafi ekki þekkt.Sagði kærði að til rifrildis hafi komið milli hans og brotaþola og í framhaldiaf því hafi verið ráðist á hann, hann laminn, skorinn og einhver hafi hent íhann stól en við það hafi hann misst meðvitund. Sagðist kærði ekki þekkjamennina sem réðust á hann. Þegar borin hafi verið undir kærða framburðurbrotaþola hafi hann neitað fyrir að hafa ráðist á brotaþola og sagðist ekkikannast við að hafa verið með hníf. Sagðist hann einungis hafa gripið tilvarnar eftir að ráðist hafi verið á sig. Þegar kærði hafi verið yfirheyrðuraftur þann 10. nóvember sl. hafi hann lýst atvikum með svipuðum hætti og ífyrri skýrslutökunni en sagði að eftir að ráðist hafi verið á hann hafi hanngripið til hnífs sem hafi legið á borðstofuborði en það hafi hann gert til aðverjast árásarmönnunum. Sagðist kærði aldrei hafa haft ásetning til að stingabrotaþola það hafi gerst fyrir slysni í átökum þeirra á milli. Brotaþolinn A hafi lýst því bæði í skýrslutöku hjálögreglu 6. og 8 nóvember sl. og í skýrslutöku fyrir dómi 10 nóvember sl. aðhann ásamt kærða og fleiri mönnum hafi setið að drykkju í [...]þegar hann, B og C hafi farið aðskammast í kærða eftir að þeir hafi orðið þess varir að hann væri að fela bjórsem þeir hafi átt inni á sér. Kærði hafi tekið illa í athugasemdir þeirra ogorðið reiður og farið og sótt sér hníf inn í eldhús íbúðarinnar sem hann hafikomið með aftur inn í stofuna. Hafi hann haldið hnífnum ógnandi og verið æstur.Brotaþoli hafi farið að kærða ásamt C í þeim tilgangi að reyna að ná hnífnum af kærða en þær hafióttast það að hann væri með hnífinn. Brotaþoli hafi sparkað í brotaþola í eittskipti til að reyna að ná hnífnum af honum en það hafi ekki gengið og því hafibrotaþoli tekið í hendi kærða til að reyna að ná af honum hnífnum. Það hafihinsvegar endað með því að kærði stakk hann í síðuna. Brotaþoli lýsir því að hafa dottið í gólfið en síðanhlaupið á baðherbergi á efri hæðinni þar sem hann hafi verið þar tilsjúkraflutningarmenn komu á svæðið og gerðu að sárum hans. Sagðist brotaþolaekki hafa orðið þess var fyrr en hann kom á baðherbergið að hann hafi orðiðfyrir tveimur stungum. Annarsvegar í kinnina og hinsvegar í vinstri síðu. Aðspurður sagðibrotaþoli að eftir í stofunni hafi þá verið kærði, D og C og hann viti ekkihvað gerðist milli þeirra eftir að hann fór. Aðspurður lýsti brotaþoli hnífnumsem nokkuð stórum eldhúshníf með hvítu og gráu skefti.Viðkomu á slysadeild reynist brotaþoli með stungusár á vinstri síðu og meðloftbrjóst. Jafnframt hafi hann verið með stungusár á kinn sem hafi gengið ígegnum kinnina og inn í munnholið og þá hafi hann einnig verið tannbrotinn.Hafi brotaþoli í framhaldi verið fluttur á bráðamóttöku Landspítalans en ívottorði sem ritað hafi verið vegna komu brotaþola þangað kom fram að brotaþolihafi hlotið áverka á vinstra brjóstholi eftir hníf sem hafi stungist það djúptað gat kom á lungað. Í vottorðinu komi einnig fram að áverkinn hafi veriðlífshættulegur og brotaþola hefði getið blætt út ef hnífurinn hefði farið ögndýpra í lungað eða í hjartað.Við skoðun á slysadeild hafi kærði hinsvegar reynst verameð tilfært brot á höfuðkúpu, með grunnan skurð á enni og þrjá skurði á síðu ogbaki.Framburðurbrotaþola fái stoð í framburði vitnisins C sem lýsir því að kærði hafi stungiðbrotaþola með hníf sem hann hafi sótt í eldhúsið í kjölfarið af rifrildi milliþeirra, brotaþola og D. Fram kom hjá vitninu að eftir að brotaþoli flúði inn ábaðherbergi eftir hnífstunguna hafi vitnið kastað borðstofustól í brotaþola ení framhaldi af því hafi vitnið hlaupið upp á baðherbergið til brotaþola og ekkiséð hvað gerðist eftir það milli kærða og D. Vegnarannsóknar málsins hafi verið gerð víðtæk leit innanhús og utan að möguleguárásarvopni. Haldlagður hafi verið eldhúshnífur með breiðu blaði og hvítu oggráu skafti sem hafi fundist í eldhúsvaski húsnæðisins. Sé talið að um sé aðræða hníf sem notaður hafi verið til að stinga brotaþola. Kærði hafi þann 6.nóvember sl. verið úrskurðaður í gæsluvarðahald á grundvelli a. liðar 1. mgr.95. gr. laga 88/2008 og b- liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur nr. 385/2016 til dagsins í dag.Kærðiliggi samkvæmt framansögðu undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. sbr. 20 gr.hegningarlaga en til vara gegn 2. mgr. 218. gr. sömu laga með því að hafaráðist á brotaþola og stungið hann með hníf í andlitið og ofarlega í síðuna meðþeim afleiðingum að hnífurinn hafi annarsvegar farið í gegnum kinn brotaþola ogbrotið tönn í honum og hinsvegar með þeim afleiðingum að hnífurinn hafi farið íbrjósthol brotaþola og gert gat á lunga hans. Brot kærða sé talið geta varðað16 ára fangelsi. Kærði beri fyrir sig að hafa verið að verjast árás brotaþolaog annarra manna og í þeim átökum hafi hnífur sem hann greip til stungist íbrotaþola. Það fær þó ekki samræmst framburði brotaþola og öðrum gögnummálsins. Séþað mat lögreglu og læknis sem hafi annast brotaþola á bráðadeild Landspítalansað beiting vopnsins og staðsetning áverkans sé lífshættuleg og hafi kærða máttvera það ljóst. Af framangreindu og með tilliti til almannahagsmuna sé það matlögreglustjóra að brot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hanngangi ekki laus meðan mál hans sé til meðferðar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamálamála er þess krafist að krafan nái fram að ganga.NiðurstaðaKærðihefur viðurkennt að hafa gripið til hnífs í umrætt sinn, en ber að það hafihann gert eftir að á hann var ráðist og hafi hann stungið brotaþola fyrirslysni. Svo sem rakið er í greinargerð lögreglustjóra og fram kemur í gögnummálsins hefur brotaþoli borið að kærði hafi ráðist að honum með hnífnum ogstungið hann í vinstri síðu og kinn. Fær frásögn brotaþola af atvikum stoð íframburði vitnisins C. Fyrir dóminn hefur verið lagt vottorð E skurðlæknis þarsem fram kemur að brotaþoli hafi hlotið djúpan áverka á vinstra brjóstholi ogloftbrjóst, auk áverka á vinstri kinn. Ljóst sé að áverki á brjóstholi hafiverið lífshættulegur. Samkvæmt framangreindu er sterkur grunur um að kærði hafiframið brot sem varðað getur við 211. gr., sbr. 20. gr., eða 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með tilliti til almannahagsmuna verður áþað fallist með lögreglustjóra að brotið sé þess eðlis að nauðsynlegt sé aðtryggja að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans er til meðferðar, sbr. 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Verður því orðið viðkröfunni eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚR S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, allt tilföstudagsins 9. desember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 272/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 27. júlí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald verði hafnað. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var varnaraðili dæmdur í fangelsi í þrjú ár með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp 29. júní 2004. Við uppkvaðningu dómsins lét varnaraðili ekki uppi afstöðu til þess hvort hann mundi una dóminum, en hann sætti þá gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var varnaraðili þá leiddur fyrir dómara kl. 10.35 þann dag og krafðist sóknaraðili þess að gæsluvarðhald yfir honum yrði framlengt meðan á áfrýjunarfresti stæði, sbr. 106. gr. sömu laga. Var fallist á það með hinum kærða úrskurði. Engin efni eru til að hnekkja þeirri niðurstöðu og verður úrskurður héraðsdómara því staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 27. júlí 2004 kl. 10.30.
Mál nr. 43/2022
Dánarbú Erfðaskrá Dánargjöf Lífsgjöf
A höfðaði mál á hendur niðjum E, skammlífari maka hennar, til ógildingar á gerningi frá 3. desember 2018 um ráðstöfun nánar tilgreindra málverka til niðjanna og krafðist þess að viðurkennt yrði að málverkin teldust hluti óskipts bús þeirra. A lést undir rekstri málsins og tók dánarbú hennar við aðild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við mat á hvort gerningur teljist dánargjöf eða lífsgjöf yrði einatt að horfa til aðstæðna hverju sinni enda gætu gjafir verið að margvíslegu formi og efni. Í dóminum var meðal annars litið til þess að E var 95 ára og andaðist tveimur mánuðum eftir undirritun gerningsins, A vissi ekki um gerninginn fyrr en að E látnum og ekki lá fyrir í málinu hvort allir gjafþegar hefðu vitað nákvæmt efni hans fyrr en eftir andlát E. Á þeim tíma þegar gerningurinn var gerður voru málverkin í vörslum A. Þá kvað gerningurinn á um að gjafþegar skyldu ekki fá málverkin í sínar vörslur fyrr en við dánarbússkipti beggja hjóna. Talið var að gjöfin hefði eftir efni sínu verið dánargjöf sem þyrfti að lúta reglum sem um erfðaskrár gilda. Samkvæmt því var fallist á kröfu dánarbús A og málverkin talin hluti dánarbúsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. A áfrýjaði málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2022. Í áfrýjunarstefnu er þess krafist að skjali 3. desember 2018 sem ber yfirskriftina „Um ráðstöfun málverka minna“ til stefndu á eftirtöldum málverkum: Botnssúlur eftir Gunnlaug Blöndal, Hekla eftir Jón Stefánsson, Hrafnabjörg eftir Þórarin B. Þorláksson, Nýársnótt eftir Jóhannes Kjarval, ónefnd mynd (sólarlag) eftir Ásgrím Jónsson, andlitsmynd eftir Jóhannes Kjarval, mósaík 1963 eftir Jóhannes Kjarval og ónefnt (sjómenn) eftir Svein Björnsson „verði rift“ og viðurkennt að málverkin teljist hluti óskipts bús A og skammlífari maka hennar, E sem lést 11. febrúar 2019. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að málverkin teljist til fyrirframgreidds arfs stefndu við arfskipti eftir báða arfláta. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu á öllum dómstigum.3. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti.4. A lést [...] 2023. Leyfi til einkaskipta á dánarbúi hennar var gefið út [...] 2023 og tók það við aðild að málinu fyrir Hæstarétti í samræmi við 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Ágreiningsefni5. Kjarni deilu aðila snýst um hvort ráðstöfun E á átta málverkum til dóttur sinnar og tveggja barnabarna hafi falið í sér lífsgjöf eða dánargjöf. Áfrýjandi telur að um hafi verið að ræða lífsgerning E sem beri að ógilda vegna þess að hann sé í ósamræmi við ákvæði sameiginlegrar erfðaskrár E og A frá 1. september 2016. Verði ekki á það fallist beri að líta svo á að ráðstöfunin sé ógild þar sem ekki hafi verið uppfyllt skilyrði um dánargjafir. Stefndu byggja hins vegar á því að afsal málverkanna hafi falið í sér lögmæta ráðstöfun E í lifanda lífi á hluta hjúskapareignar sinnar.6. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfestur héraðsdómur um sýknu stefndu.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 15. ágúst 2022, með ákvörðun réttarins nr. 2022-89, þar sem dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi um atriði sem um er deilt, meðal annars um túlkun 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962.Málsatvik8. A og E gengu í hjónaband árið 1980. E var áður kvæntur F sem lést árið 1977. Eignaðist hann með henni þrjár dætur, stefndu B, G sem lést árið 2018 og H er lést á barnsaldri 1968. Stefndu C og D eru börn G. A var barnlaus þegar til hjónabands þeirra E var stofnað og þau áttu ekki börn saman.9. A og E gerðu sameiginlega erfðaskrá 5. júní 1997. Þar lýstu þau yfir vilja sínum þess efnis að því þeirra sem lengur lifði yrði heimilt að sitja í óskiptu búi eftir hitt. Í erfðaskránni var einnig kveðið á um að færi svo að E lifði A ættu dætur hans frá fyrra hjónabandi, þær stefnda B og G, að fá í sinn hlut [...]. Skyldi fyrirtækið og þær eignir því tilheyrandi, sem nánar voru tilgreindar í erfðaskránni, afhentar systrunum strax eftir andlát E og teljast hluti heildararfs eftir hann. Þá kom fram í 3. grein erfðaskrárinnar að yrði A veitt heimild til setu í óskiptu búi væri það sameiginlegur vilji hjónanna að ráðstafa eignum sínum jafnt til tilgreindra aðila að þeim báðum látnum. Var þar um að ræða I systur A, Samband íslenskra kristniboðsfélaga, barnabörn og barnabarnabörn E og barnabörn I. Ef á hinn bóginn E lifði A þá skyldi 1/3 arfshluta hennar falla til erfingja sem tilgreindir voru í 3. grein erfðaskrárinnar auk þess sem þá bæri að ráðstafa 1/3 hluta af eignum E til hinna sömu aðila eftir hans dag.0. A og E gerðu með sér nýja erfðaskrá 1. september 2016. Í henni var lýst sameiginlegum vilja hjónanna þess efnis að hið langlífara fengi heimild til setu í óskiptu búi. Þá sagði að stefndu B og G hefðu þegar fengið í arf [...] í samræmi við fyrirmæli eldri erfðaskrár og teldist sá arfshluti hluti heildararfs. Þó kom fram að yrði skylduerfðahluti dætranna verðminni miðað við heildararfshluta þeirra skyldi þeim greiddur mismunurinn innan árs frá andláti E. Erfðaskráin hafði að geyma ítarleg fyrirmæli um ráðstöfun arfs. Í 3. grein kom meðal annars fram að „eftir setu A í óskiptu búi og lát hennar“ væri það sameiginlegur vilji hjónanna að ráðstafa eignum þeirra „jafnt til eftirtalinna aðila“ sem taldir voru upp í stafliðum a til o. Fyrst var tilgreint Samband íslenskra kristniboðsfélaga. Þá voru í stafliðum b til f talin upp öll barnabörn E nema eitt, þar á meðal stefndu C og D. Síðan voru í stafliðum g til o tilgreind barnabörn I. Í framhaldi þeirrar upptalningar sagði að yrðu barnabörn hennar fleiri myndu þau taka jafnan arf á við aðra erfingja samkvæmt 3. grein. Einnig kom fram að tveir niðjar I hefðu fengið í sinn hlut tilgreindar fjárhæðir sem taka skyldi mið af við útgreiðslu arfs. Auk þess var kveðið á um hvernig fara skyldi með sjálfskuldarábyrgð A vegna námslána eins af niðjum systur hennar. Þá var tiltekið að arfshlutar í stafliðum a til o væru allir jafnir en gætu minnkað hlutfallslega yrðu erfingjar fleiri. Einnig var að finna ákvæði um að arfshlutar væru bundnir kvöðum til 18 ára aldurs erfingja. Í 4. grein erfðaskrárinnar voru fyrirmæli sem tóku til þeirrar stöðu ef E lifði A. Skyldi „1/3 hluti af arfshluta“ hennar falla til erfingja sem tilgreindir voru í 3. grein erfðaskrárinnar auk þess sem ráðstafa bæri 1/3 af eignum E til sömu aðila eftir hans dag.1. Hinn 3. desember 2018 undirritaði E skjal með yfirskriftinni „Um ráðstöfun málverka minna“. Skjalið er vottað af lögmanni stefndu og er það svohljóðandi:„Ég undirritaður, E [ ... ] á eftirgreind málverk: . Botnssúlur eftir Gunnlaug Blöndal2. Hekla eftir Jón Stefánsson3. Hrafnabjörg eftir Þórarin B. Þorláksson4. Nýársnótt eftir Kjarval5. Ónefnt (sólarlag) eftir Ásgrím Jónsson6. Andlitsmynd eftir Kjarval7. Mósaík 1963 eftir Kjarval8. Ónefnt (sjómenn) eftir Svein Björnsson.Ég afsala nú ofangreindum málverkum mínum sameiginlega til dóttur minnar B annars vegar og til barna G, sem er látin, hins vegar. B fái helming verkanna og börn G þau D og C fái hinn helminginn, samkvæmt samkomulagi milli þeirra þriggja. Skilyrði er að málverkin fái að vera á heimili okkar A, eiginkonu minnar, þangað til annað hvort gerist:Skipt verði eftir andlát mitt án þess að A fái leyfi til setu í óskiptu búi eða skipt verði eftir andlát þess okkar sem lengur lifir ef fengið verður leyfi til setu í óskiptu búi.“2. Við undirritun skjalsins var E fluttur af heimili þeirra hjóna og kominn á sjúkradeild dvalarheimilisins [...] en A bjó í íbúð þeirra í fjölbýlishúsi tengdu við dvalarheimilið. Hann lést rétt rúmum tveimur mánuðum síðar og fékk A leyfi til setu í óskiptu búi.3. J lögmaður, sem tilgreindur hafði verið í erfðaskránni umsjónarmaður við skipti á dánarbúi þeirra hjóna, ritaði tölvubréf til lögmanns stefndu 30. apríl 2019 þar sem meðal annars var óskað nánari upplýsinga um ráðstöfun tiltekinna fjármuna. Í svörum lögmanns stefndu 7. maí sama ár voru skýrðar ráðstafanir þess fjár sem fyrirspurnin laut að. Þar kom fram að E hefði beðið lögmanninn um að kanna hvort einhver mistök hefðu átt sér stað við gerð erfðaskrárinnar árið 2016. Í kjölfarið hefði verið gengið frá formlegu framsali E á málverkunum í samræmi við vilja hans með því skilyrði að þau fengju að vera á heimili þeirra A þar til skipt yrði eftir andlát hennar. Jafnframt hefði erfðaskráin verið borin saman við eldri erfðaskrá og komið í ljós að láðst hefði að geta eins af barnabörnum E sem arfþega í nýju skránni en sá erfingi hefði verið í eldri erfðaskránni. Hefði E viljað lagfæra þetta atriði án þess að vefengja erfðaskrána að öðru leyti.4. Með bréfi lögmanns áfrýjanda til lögmanns stefndu 31. maí 2019 var meðal annars kallað eftir frekari upplýsingum um ráðstöfun E á málverkunum. Hinn 21. júní sama ár sendi lögmaður stefndu afrit af framangreindu skjali 3. desember 2018 um ráðstöfun málverkanna og ítrekaði að ástæða gerningsins hefði verið sú að E hefði viljað að niðjar sínir fengju málverkin en ekki erfingjar A.5. Erfðaskráin sætti leiðréttingu af hálfu A hjá lögbókanda 8. júlí 2019 á þann veg að við bættist sem erfingi fyrrgreint barnabarn E. Að öðru leyti kom fram að ákvæði skrárinnar skyldu haldast. A gaf jafnframt út yfirlýsingu 8. ágúst 2019 um að erfðaskráin yrði ekki afturkölluð og ítrekaði leiðréttingu hennar.6. Nokkur frekari bréfaskipti urðu milli lögmanna er lutu einkum að ágreiningi um málverkin sem og hvort afhenda ætti nánar tilgreinda fjármuni til hins óskipta bús. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 8. ágúst 2019 var þess meðal annars farið á leit við stefndu að þau lýstu því yfir að andvirði málverkanna yrði tekið undir skiptin þegar til þeirra kæmi. Með bréfi 22. sama mánaðar upplýsti lögmaður stefndu að þau teldu hvorki eðlilegt né viðeigandi að taka ákvörðun um málverkin fyrr en við væntanleg skipti.7. A fól sérfræðingi að meta verðmæti málverkanna. Í mati hans 20. september 2019 kom fram að verðmæti þeirra næmi samtals 10.530.000 krónum. Þar var tekið fram að verðið „miðast við verð milli skyldra“ en hvorki við útsöluverð hjá miðlara auk tilheyrandi gjalda né útsöluverð að frádreginni söluþóknun.Málsástæður og lagarökHelstu málsástæður og lagarök áfrýjanda8. Áfrýjandi byggir á því að sameiginlegri erfðaskrá verði ekki breytt eða hún numin úr gildi í heild eða að hluta nema fyrir tilstuðlan beggja aðila. Með henni hafi heimild A og E til að ráðstafa eignum sínum verið takmörkuð. Framsal E á málverkunum sé því markleysa og tilheyri þau hinu óskipta búi. Hefði E viljað breyta erfðaskránni hefði honum borið að gæta sömu reglna og við gerð erfðaskrár, sbr. 48. gr. erfðalaga. Einnig hafi gerningur E raskað því jafnræði milli erfingja sem stefnt hefði verið að með erfðaskránni. Verði málverkunum haldið utan skipta sé grundvöllur hennar brostinn.9. Enn fremur verði að líta til þess að verðmæti málverkanna hafi í árslok 2018 numið ríflega 10% af heildarvirði eigna A og E og 20% af búshluta hans. Hafa verði hliðsjón af því að allar eigur þeirra hjóna, þar með talið innbú, hafi verið andlag erfðaskrárinnar og jafnræði hafi verið með þeim um eignir við gerð seinni erfðaskrárinnar. E hafi því verið óheimilt að ráðstafa svo stórum hlut eignanna án samráðs við A. Ekki verði heldur séð af umræddum gerningi hvort eða hvernig staðið hafi til að verðmæti málverkanna skyldi gert upp við skipti að A látinni.20. E hafi ekki nýtt heimild 2. mgr. 36. gr. laganna til að mæla svo fyrir um í erfðaskrá að skylduerfingi fengi í sinn hlut tiltekna muni úr hjúskapareign hans þótt honum hefði verið það í lófa lagið. Þá beri við úrlausn málsins að líta til grunnreglu 29. gr. erfðalaga um hvernig fara skal með fyrirframgreiddan arf, sem og sjónarmiða er fram komi í 35. gr. laganna um heimild til ráðstöfunar arfs með erfðaskrá.21. Jafnframt byggir áfrýjandi á að í skjalinu 3. desember 2018 hafi falist gjafaloforð E sem ekki skyldi koma til framkvæmda fyrr en að honum látnum. Í því hafi falist dánargjöf í skilningi 54. gr. erfðalaga sem ekki hefði uppfyllt formskilyrði 48. gr. sömu laga.22. Til stuðnings varakröfu sinni um að málverkin skuli teljast til fyrirframgreidds arfs vísar áfrýjandi einkum til þess að þá verði efni erfðaskrárinnar ekki raskað.Helstu málsástæður og lagarök stefndu23. Stefndu andmæla því að ráðstöfunin sem gerð var með skjalinu 3. desember 2018 hafi falið í sér grundvallarbreytingu á erfðaskrá A og E. Engin formleg breyting á skránni hafi átt sér stað með afsalinu og í erfðaskránni hafi hvorki falist fyrirheit né loforð um að tilteknar eignir yrðu til staðar við skipti dánarbúsins enda krefjist áfrýjandi hvorki breytinga né riftunar erfðaskrárinnar.24. Stefndu vísa til þess að við upphaf hjúskapar E og A hafi hann verið sterkefnaður og málverk þau sem um ræðir prýtt heimili hans og fyrri konu hans en síðar verið á heimili þeirra A og síðast á heimili A. E hafi haft ráðstöfunarrétt yfir eigum sínum í lifanda lífi. Umrætt afsal hafi verið endanlegt og í því falist lífsgjöf en ekki dánargjöf samkvæmt 54. gr. erfðalaga. Breyti engu í því sambandi þótt vilji E hafi staðið til þess að málverkin yrðu á heimili A fram að andláti hennar. Þá hafi verðmæti málverkanna ekki verið mikið miðað við verðmat á þeim. Því hafi verið um að ræða eðlilega gjöf frá föður og afa til dóttur og barnabarna.25. Um varakröfu áfrýjanda benda stefndu á að ekki hafi staðið til að gjöfin skyldi teljast fyrirframgreiddur arfur og eigi fullyrðing áfrýjanda í þá veru sér ekki lagastoð. Dætur E, G og B, hafi áður fengið fyrirframgreiddan arf og þá hafi verið gengið formlega frá honum með erfðafjárskýrslu og greiðslu erfðafjárskatts. Svo hafi hins vegar ekki verið raunin í þessu tilviki. Einnig hafi stefndu ekki gert samkomulag við E um að við móttöku gjafarinnar myndu þau fallast á að hún teldist fyrirframgreiddur arfur þegar að skiptum kæmi. Loks benda stefndu á að A hafi hvorki gert kröfu um breytingu á erfðaskránni né niðurfellingu hennar.Niðurstaða26. Eignarrétti fylgir heimild manna til að ráðstafa eignum í lifanda lífi nema lög eða samningur takmarki á einhvern hátt ráðstöfunarheimild þeirra. Gjöf er örlætisgerningur, að jafnaði án þess að endurgjald komi fyrir og sem stendur ekki í tengslum við efndir á lagaskyldu eða annarri skyldu sem hvílir á gefanda gagnvart gjafþega. Dánargjöf er sú gjöf sem ekki er ætlast til að komi til framkvæmda fyrr en að gefanda látnum. Samkvæmt 54. gr. erfðalaga skulu um slíkar gjafir gilda reglur um erfðaskrár, sbr. 34. til 53. gr. í VI. kafla þeirra.27. Við mat á því hvort gerningur teljist dánargjöf eða lífsgjöf verður einatt að horfa til aðstæðna hverju sinni enda geta gjafir verið að margvíslegu formi og efni. Skiptir þá ekki öllu hvað gerningurinn er nefndur heldur fyrst og fremst efndatími og fyrirætlun gefanda. Brjóta þarf til mergjar einstaka þætti gernings og líta til framvindu efnda hans svo sjá megi hvort og hvenær yfirfærsla eignarréttar hafi átt sér stað. Gjöf telst jafnan dánargjöf ef ekki stendur til að efna hana að neinu leyti fyrr en eftir fráfall gefanda. Hefur þá þýðingu hvort gefandi eigi þess kost að taka aftur gjöfina. Huga þarf að því hvaða rétt gjafþegi fær með gerningnum, að hverju marki hann skuldbindi gefandann og hvort hann geti tekið aftur gjöfina, sbr. dóm Hæstaréttar 11. maí 1964 í máli nr. 122/1963 sem birtur er á bls. 406 í dómasafni réttarins það ár. Við mat á því hvort um dánargjöf eða lífsgjöf er að ræða skiptir máli hvernig réttur gjafþegans er tryggður, til dæmis með þinglýsingu í tilviki fasteigna eða opinberri skráningu. Má um þetta vísa til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 122/1963 og dóms 11. desember 1980 í máli nr. 198/1980 sem birtur er á bls. 1955 í dómasafni réttarins það ár. Þegar um ræðir lausafé eins og hér á við gegna vörslur og vörsluskipti grundvallarmáli, sbr. dóm Hæstaréttar 19. nóvember 1957 í máli nr. 17/1956 sem birtur er á bls. 607 í dómasafni réttarins það ár. Jafnframt standa líkur almennt til þess að sá sem hefur lausafjármuni í vörslum sínum og hefur heimild til að fara með þá eins og þeir tilheyri sér, sé jafnframt réttur eigandi þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. nóvember 2017 í máli nr. 716/2016.28. E lést einungis rúmum tveimur mánuðum eftir að hann ritaði undir umþrættan gjafagerning þá 95 ára að aldri. A vissi ekki um gerninginn fyrr en að E látnum og ekki liggur fyrir í málinu hvort allir gjafþegar hafi vitað nákvæmt efni hans. Af því sem fram kom við flutning málsins hér fyrir dómi mun stefnda B hafa verið viðstödd gerð hans. Sú eina af stefndu sem gaf skýrslu í málinu fyrir héraðsdómi, C, kvaðst hafa vitað að E hefði haft áhyggjur af því að erfðaskrá hjónanna tryggði ekki nægilega rétt niðja hans til frekari arfs vegna þess fyrirframgreidda arfs sem dætrum hans hefði þegar verið greiddur. Hún sagðist jafnframt ekki hafa vitað nákvæmlega um efni hins umþrætta skjals fyrr en eftir andlát E þótt hún hafi vitað að hann hefði haft hug til að gefa niðjum sínum málverkin svo að þau færu ekki til annarra við skiptin. Hafi hann ráðfært sig þar um við lögmann stefndu.29. Á þeim tíma er gerningurinn var gerður voru málverkin í vörslum A en E var þá endanlega fluttur á sjúkradeild dvalarheimilis. Í gerningnum kvað E sérstaklega á um að gjafþegar skyldu ekki fá málverkin í sínar vörslur fyrr en við dánarbússkipti eftir að annað tveggja myndi gerast: „að skipt verði eftir andlát mitt án þess að A fái leyfi til setu í óskiptu búi“ eða að „skipt verði eftir andlát þess okkar sem lengur lifir ef fengið verður leyfi til setu í óskiptu búi“. Samkvæmt því hafði í raun ekki átt sér stað endanleg og formleg yfirfærsla eignarréttar yfir málverkunum er E andaðist og kom reyndar fram í bréfi lögmanns stefndu til lögmanns áfrýjanda 22. ágúst 2019 að stefndu þætti „hvorki eðlilegt né viðeigandi að taka ákvörðun um málverkin fyrr en við væntanleg skipti“. Er þá einnig til þess að líta að málverkin voru átta að tölu og ekki tilgreint sérstaklega hver gjafþega skyldi fá hvaða málverk og ekki heldur nefnt hvort málverkunum yrði skipt milli þeirra eftir verðmæti. Þess í stað sagði einungis að stefnda B, fengi „helming verkanna“ en börn G, stefndu D og C fengju „hinn helminginn, samkvæmt samkomulagi milli þeirra þriggja“.30. Að öllu framangreindu virtu verður talið að gjöf sú sem um ræðir hafi eftir efni sínu verið dánargjöf sem lúta þurfti reglum sem um erfðaskrár gilda, sbr. 54. gr. erfðalaga. Þeirra reglna var ekki gætt og er gerningurinn því ógildur. Samkvæmt því verður fallist á kröfu áfrýjanda og málverkin teljast hluti dánarbúsins.31. Eftir ákvæðum 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður málskostnaður felldur niður á öllum dómstigum.Dómsorð:Ógild er ráðstöfun E á tilgreindum málverkum til stefndu B, C og D, 3. desember 2018 og viðurkennt að málverkin teljast hluti áfrýjanda, dánarbús A.Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=de36e0c2-1c83-4836-a336-ce0823eb0b66&verdictid=f1e23350-1879-474b-bfa1-7bba829e2779
Mál nr. 370/2010
Staðgreiðsla opinberra gjalda Tekjuskattur Refsilágmark Skilorð Bókhald Sjálfseignarstofnun Sekt Vararefsing
J, stjórnarmaður í sjálfseignarstofnuninni A, var ákærður fyrir að hafa ekki skilað skilagreinum staðgreiðslu og látið undir höfuð leggjast að standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launagreiðslna. Talið var að J hefði borið samkvæmt stöðu sinni sem stjórnarmaður ábyrgð á að skipulag og starfsemi stofnunarinnar væri í góðu horfi og að bókhald hennar væri fært í samræmi við lög og venjur. Það firrti hann ekki þessari ábyrgð þótt fenginn hefði verið nafngreindur maður til starfa sem bókari fyrir stofnunina. J hefði þannig sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi við að hafa ekki staðið skil á skilagreinum staðgreiðslu og staðgreiðslu opinberra gjalda. J var einnig gefið að sök að hafa vantalið bifreiðahlunnindi og tekjur frá sjálfseignarstofnuninni. Var talið að vanþekking J á tilvist eða efni 7. gr., sbr. 109. gr., laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, um að afnot á bifreið teldust til skattskyldra hlunninda sem væru framtalsskyld, ylli ekki refsileysi. Þá yrði að telja að J hefði sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi við að halda reiður á vantöldum tekjum frá sjálfseignarstofnuninni og telja þær fram á skattframtölum, þar sem honum hefði verið fullkunnugt um að þessar tekjur hefðu verið greiddar inn á reikning eiginkonu hans. Loks var J ákærður fyrir meiri háttar bókhaldsbrot í starfi sínu fyrir sjálfseignarstofnunina með því að hafa látið undir höfuð leggjast að varðveita fylgiskjöl og vanrækt að sjá til þess að tilskilið bókhald væri fært fyrir stofnunina. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt þessum ákærulið staðfest með vísan til forsendna. Var refsing J ákveðin 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi. J var einnig gert að greiða 6.500.000 krónur í fésekt, en sæta ella fangelsi í 4 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. I Ákærði reisir kröfu sína um sýknu á því að hann hafi ekki borið ábyrgð á fjárreiðum sjálfseignarstofnunarinnar A þar sem meðákærði í héraði hafi séð um daglega stjórn stofnunarinnar. Þá séu refsiskilyrði um saknæmi heldur ekki uppfyllt svo dæma megi ákærða í refsingu samkvæmt hinum tilvitnuðu refsiákvæðum sem honum eru gefin að sök að hafa brotið í lið I í B hluta ákærunnar. Óumdeilt er að ákærði átti sæti í stjórn sjálfseignarstofnunarinnar A á þeim tíma sem ákæran lýtur að. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var upplýst að stjórnarfundir hefðu ekki verið haldnir og hefði stjórnin ekki skipt með sér formlega störfum. Ákærði bar fyrir héraðsdómi að í störfum hans hjá sjálfseignarstofnuninni hefði falist að vinna öll almenn störf. Hefði hann þannig verið ráðgjafi, annast auk annarra um greiðslu reikninga, haldið fyrirlestra, útbúið reikninga til félagsþjónustunnar og Fangelsismálastofnunar ríkisins og staðfest gagnvart þeim vistun tilgreindra einstaklinga, tímabil og greiðslur. Þá hefði hann annast alls konar sendistörf og séð um samskipti við ýmsa aðila, svo sem lækna og fólkið á götunni. Aðspurður um hvort hann hefði komið að bókhaldi sjálfseignarstofnunarinnar svaraði hann því til að hann hefði aðstoðað bókhaldara stofnunarinnar að hluta til við bókhald. Hefði hann reynt að halda utan um þá reikninga sem skiluðu sér inn, halda þeim til haga fyrir merkingar og færslur. Ákærði kvaðst hafa unnið á sömu skrifstofu og bókarinn og hefði gögnum verið skilað í sérstaka skúffu hjá bókaranum sem sá síðarnefndi hefði unnið úr. Ákærði kvaðst ekki hafa verið ráðinn til þess að færa bókhaldið. Um það bar meðákærði í héraði á sama veg. Í skýrslu F bókara stofnunarinnar fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi talið að ákærði og meðákærði í héraði hefðu séð um daglega fjármálastjórn hjá A og hefði hann séð um bókhaldið undir stjórn þeirra. Hann kvaðst hafa gert sér grein fyrir því að bókhaldið hefði verið ófullkomið og miklar brotalamir á því. Hefði honum sýnst að mikið vantaði í bókhaldið en hann hefði reynt að gera það besta úr því sem hann hefði fengið í hendur. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur fer stjórn sjálfseignarstofnunar með málefni hennar og skal annast um að skipulag hennar og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Sé framkvæmdastjóri ráðinn fara stjórn og framkvæmdastjóri með stjórn stofnunarinnar í samræmi við ákvæði 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem enginn framkvæmdastjóri starfaði hjá sjálfseignarstofnuninni A á því tímabili sem ákæran lýtur að er ljóst að stjórnin fór ein með stjórn stofnunarinnar, þar á meðal daglegan rekstur sem að öðrum kosti hefði heyrt undir framkvæmdastjóra. Í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 33/1999 segir að stjórn skuli annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna stofnunarinnar. Ákærði bar þannig samkvæmt stöðu sinni sem stjórnarmaður ábyrgð á að skipulag og starfsemi stofnunarinnar væri í góðu horfi og að bókhald hennar væri fært í samræmi við lög og venjur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 751/2009. Það firrir hann ekki þessari ábyrgð þótt fenginn hafi verið nafngreindur maður til starfa sem bókari fyrir stofnunina, sbr. dóm Hæstaréttar 10. febrúar 2011 í máli nr. 77/2010. Ákærði hefur þannig sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi við að hafa ekki staðið skil á skilagreinum staðgreiðslu og látið undir höfuð leggjast að standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, að fjárhæð 3.611.649 krónur, eins honum er gefið að sök í ákærulið I í B hluta ákærunnar. II Varðandi ákærulið III í B hluta ákærunnar reisir ákærði kröfu sína um sýknu á því að honum hafi verið ókunnugt um að afnot hans á bifreiðinni gæti talist til bifreiðahlunninda sem bæri að telja fram. Að því er varðar þann hluta þessa ákæruliðs er snertir vantaldar tekjur frá sjálfseignarstofnuninni sem honum voru greiddar inn á reikning eiginkonu hans krefst hann sýknu þar sem saknæmisskilyrði 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt varðandi ásetning eða stórkostlegt hirðuleysi séu ekki uppfyllt. Vanþekking ákærða á tilvist eða efni 7. gr., sbr. 109. gr., laga nr. 90/2003, um að afnot á bifreið, sem sjálfseignarstofnunin A lagði honum til, teldist til skattskyldra hlunninda sem voru framtalsskyld, valda ekki refsileysi. Að því er varðar þann hluta þessa ákæruliðs, er snertir vantaldar tekjur frá sjálfseignarstofnuninni sem honum voru greiddar inn á reikning eiginkonu hans, bar ákærði fyrir héraðsdómi að ástæða þess að þetta fyrirkomulag var viðhaft hefði verið sú að hann hefði ekki verið með neinn reikning í banka þar sem hann hefði orðið „gjaldþrota á sínum tíma.“ Þar sem ákærða var þannig fullkunnugt um þetta fyrirkomulag á greiðslum til hans verður að telja að hann hafi sýnt af sér stórkostlegu hirðuleysi við að halda reiður á þeim tekjum sem hann fékk frá sjálfseignarstofnuninni og telja þær fram á skattframtölum sínum árin 2005 og 2006 vegna tekjuáranna 2004 og 2005, en með því kom hans sér undan greiðslu á 1.414.965 krónum. III Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ákvörðun fangelsisrefsingar. Ekki er fram komið neitt það er gefur tilefni til þess að færa niður fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 og verður refsing ákveðin tvöföld sú fjárhæð sem vangoldin var samkvæmt ákæruliðum I og III í B hluta ákærunnar, að teknu tilliti til þess, í samræmi við dómvenju, að meðákærði í héraði var einnig sakfelldur fyrir brot samkvæmt ákærulið I í B hluta ákærunnar. Verður ákærða því gert að greiða 6.500.000 krónur í fésekt. Vararefsing verður ákveðin í samræmi við almennar reglur eins og í dómsorði greinir, sbr. dóma Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006 og 3. mars. 2011 í máli nr. 78/2010. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða tvo þriðju hluta áfrýjunarkostnaðar málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jón Arnarr Einarsson, sæti fangelsi í 4 mánuði en fullnustu refsingar skal fresta og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði tvo þriðju hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, sem í heild er samtals 362.713 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur HéraðsdómsSuðurlands 6. maí 2010. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra dagsettri 2. október sl. á hendur ákærðu X, kt. [...], til heimilis að [...], [...] og Jóni Arnarr Einarssyni, kt. 120249-5689, til heimilis að Smáratúni 6, Selfossi: A. „Á hendur ákærða X sem stjórnarformanni og daglegum stjórnandasjálfseignarstofnunarinnar A [...], kt. [...], og einkahlutafélagsins B, kt. [...], fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum á árunum 2004 til 2006: I. Fyrir fjárdrátt á árunum 2005 og 2006, með því aðhafa dregið sér samtals kr. 3.382.802 með notkun á kreditkortieinkahlutafélagsins númer 4568 3700 0007 0477 þegar hanntók út reiðuféog greiddi persónuleg útgjöld með kortinu í 209 skipti, sem sundurliðastþannig eftir árum: Til vara fyrir umboðssvik með því aðhafa með framangreindum hætti misnotað aðstöðu sína til aðskuldbinda einkahlutafélagiðtil að greiðaframangreindar úttektir. II. Fyrir fjárdráttmeð því aðhafa á árunum 2005 og 2006 dregiðsér samtals kr. 1.639.648 frá A ses. kr. 803. og B, þegar hann lét félögingreiða 12 kreditkortareikningasína vegna útgjalda sem hannstofnaði til með kreditkorti sínu nr. 4548 9000 0063 2119 í 109 skiptisem sundurliðastþannig eftir árum: III. Fyrir fjárdráttmeð því aðhafa á tímabilinu frá júní tilog með október 2006 dregið sér kr. 96.500 af bankareikningi 140-05-82515, sem var söfnunarreikninguraðstandenda C til styrktar A ses, með 12 millifærslum af umræddum reikningi á reikning sinn nr. 1101-05-406424. IV. Fyrir fjárdráttmeð því aðhafa á árunum 2004 til 2006 dregið sér samtals kr. 4.296.200,- sem voruhluti af söfnunarfé sem D safnaði í þágu A umrædd ár ogafhenti ákærða. Féð var millifærtaf reikningum nr. 0135-26-70199 og nr. 1109-05-406688, skráðum á Líknarfélagið E, á reikninga ákærða nr. 1101-05-406424 og nr. 135-26-1911, auk þesstók ákærði sjálfur út af reikningi árið 2005 og D lagði inn á reikning ákærða árið 2006. Fjárhæðin sundurliðast þannig í heild eftir árum: Brot ákærða samkvæmt A-kafla ákæru teljast varða við 247. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Til vara telst brot samkvæmt lið I A-kafla ákæru varða við 249. gr. sömu laga. B. Á hendur ákærðufyrir eftirtalin meiri háttar brotgegn skattalögum og lögum um bókhald: I. Á hendur ákærðu X sem stjórnarformanni og Jóni Arnarrsem stjórnarmanni í A, sem þeir ráku í sameiningu, með því að hafa ekki skilað skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda á árunum 2004, 2005 og 2006, og hafalátið undir höfuð leggjast að standa ríkissjóðiskil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, vegna launagreiðslna, en samtals námu hinvantöldu laun kr. 9.648.182 og vangoldinstaðgreiðsla opinberra gjalda samtals kr. 3.611.649, og sundurliðast sem hér greinir: II. Á hendur ákærða X fyrir að telja ekki fram á skattframtölum sínum árin 2005 og 2006 bifreiðahlunnindi sín árin 2004 og 2005, samtals kr. 1.562.685, og hafa með þvíkomið sér undan greiðslu tekjuskatts, og útsvars að fjárhæð kr. 593.041,- sem sundurliðastnánar með eftirgreindum hætti: III. Á hendur ákærðaJóni Arnarr fyrir að hafavantalið á skattframtali sínu árið 2005, vegna tekjuársins 2004, og á skattframtali árið 2006 vegna tekjuársins 2005, skattstofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars um samtals kr. 3.732.706 og hafa meðþví komið sér undan greiðslutekjuskatts og útsvars samtals að fjárhæð kr. 1.414.965, sem sundurliðast þannig: IV. Á hendur ákærðu X og Jóni Arnarr, fyrir meiriháttar bókhaldsbrot í ofangreindum störfum sínum fyrir A, með því aðhafa látið undir höfuð leggjastað varðveita fylgiskjöl með fullnægjandi hætti og vanrækt aðfæra tilskilið bókhald fyrir stofnunina, meðal annars með því aðvanrækja að færa í bókhald greidd vistgjöld og tekjur vegnasafnana í þágu stofnunarinnar. Brot ákærðu samkvæmt liðum I, II og III í B-kaflaákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðsluopinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðarlið I. b) 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, að því ervarðar 2. liði II og III. Brot ákærðu samkvæmtlið IV í B-kafla ákæru teljast varðavið 2. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 sbr. einnig 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995.
Mál nr. 635/2009
Stefnubirting Frávísun frá Hæstarétti
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 40/2009 var faðernismáli C á hendur B vísað frá Hæstarétti þar sem skilyrðum 89. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til birtingar stefnu í Lögbirtingablaðinu var ekki fullnægt. Málið var nú komið öðru sinni fyrir Hæstarétt en í öllum meginatriðum í sama horfi og áður. C lagði nú meðal annars fram gögn er vörðuðu tilraunir til að birta áfrýjunarstefnu fyrir B á tilteknu heimilisfangi í Bretlandi. Þær báru ekki árangur og var áfrýjunarstefnan á ný birt í Lögbirtingablaðinu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að meðal gagna málsins væru upplýsingar um enskar reglur um birtingu stefnu og af þeim yrði ráðið að úrræði væru þar fyrir hendi til að koma fram birtingu, þótt núverandi heimilisfang þess sem birta ætti fyrir væri óþekkt. Af þessum sökum hefði C við málskot sitt í þetta sinn ekki bætt úr þeim annmörkum sem vísað var til í dómi réttarins í máli nr. 40/2009 og því óhjákvæmilegt að vísa málinu öðru sinni frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. nóvember 2009 og krefst að viðurkennt verði að stefndi sé faðir hans. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr ríkissjóði. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Honum hefur með vísan til 13. gr. barnalaga nr. 76/2003 verið skipaður málsvari fyrir réttinum, sem krefst aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann þóknunar úr ríkissjóði. Í áfrýjunarstefnu lét áfrýjandi þess getið að stefndi sé „til heimilis á Englandi. Við birtingu héraðsstefnu var heimilisfang stefnda að [...], Englandi. Við fyrri tilraun til birtingar áfrýjunarstefnu var birting reynd á framangreindu heimilisfangi en birting tókst ekki. Ekki er vitað um annað heimilisfang stefnda.“ Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt gögn, sem varða tilraunir til að birta áfrýjunarstefnu fyrir stefnda, meðal annars með atbeina utanríkisráðuneytisins og sendiráðs Íslands í London, en þær báru ekki árangur. Áfrýjunarstefnan var síðan birt með auglýsingu í Lögbirtingablaði með svofelldri skýringu áfrýjanda: „Meðfylgjandi áfrýjunarstefna er birt á grundvelli 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991. Stefna til héraðsdóms var birt á tilteknu heimilisfangi stefnda. Birting áfrýjunarstefnu á sama heimilisfangi ... hefur verið reynd í tvígang samkvæmt breskum lögum en án árangurs. Ekki er kunnugt um annað heimilisfang eða dvalarstað stefnda í Bretlandi og upplýsinga verður ekki aflað um hvar megi birta stefnu eftir almennum reglum og er stefna því birt í Lögbirtingablaðinu skv. 89. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.“ Með dómi 22. október 2009 í máli nr. 40/2009 var máli þessu vísað frá Hæstarétti, þar sem hvorugu þeirra skilyrða, sem sett eru í 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að upplýsinga verði ekki aflað um hvar birta megi stefnu eftir almennum reglum eða erlend yfirvöld neiti eða láti hjá líða að verða við ósk um birtingu samkvæmt 90. gr. laganna, hafi þá verið fullnægt til að birta áfrýjunarstefnu í Lögbirtingablaði, svo sem þar hafði verið gert. Málið er nú komið öðru sinni fyrir Hæstarétt, en í öllum meginatriðum í sama horfi og áður. Meðal gagna áfrýjanda eru upplýsingar um enskar reglur um birtingu stefnu, en af þeim verður ráðið að úrræði eru þar fyrir hendi til að koma fram birtingu þótt núverandi heimilisfang þess, sem birta á fyrir, sé óþekkt. Af þessum sökum hefur áfrýjandi við málskot sitt í þetta sinn ekki bætt úr þeim annmörkum, sem vísað var til í dómi réttarins 22. október 2009. Af sömu ástæðum er því óhjákvæmilegt að vísa málinu öðru sinni frá Hæstarétti. Með vísan til 11. gr. og 13. gr. barnalaga greiðist úr ríkissjóði málskostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun lögmanns hans, svo og þóknun skipaðs málsvara stefnda, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður áfrýjanda, C, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Þóknun Jónasar Þórs Guðmundssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs málsvara stefnda, B, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 294/2001
Kærumál Málskostnaður
K höfðaði mál á hendur M og krafðist þess að samkomulag þeirra um sameiginlega forsjá dætra þeirra yrði fellt úr gildi. Svo fór að gerð var dómsátt milli þeirra að öðru leyti en um málskostnað. K kærði úrskurð héraðsdóms um þann ágreining. Talið var óhjákvæmilegt að líta svo á að K hefði með dómsáttinni tapað málinu í öllu verulegu. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 varð því til samræmis að dæma hana til að greiða M málskostnað fyrir héraðsdómi. Kærumálskostnaður var ekki dæmdur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. júlí 2001, þar sem sóknaraðili var dæmd til að greiða varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað í máli hennar gegn honum, sem lokið var að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að málskostnaður í héraði verði látinn falla niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilar þess í hjúskap á árinu 1984. Meðan á hjúskapnum stóð eignuðust þau þrjár dætur, fæddar 1985, 1989 og 1990. Þeim var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 5. júlí 1995. Gerðu þau þá samkomulag um að þau færu sameiginlega með forsjá dætra sinna, sem skyldu eiga lögheimili hjá varnaraðila. Mun sóknaraðili hafa flust snemma árs 1997 til Noregs, þar sem hún er búsett enn. Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðila með stefnu 23. mars 2000, þar sem hún krafðist þess að samkomulag þeirra um sameiginlega forsjá yrði fellt úr gildi og henni falin forsjá dætra þeirra. Varnaraðili tók til varna í málinu og krafðist þess að sér yrði falin forsjáin. Í þinghaldi 14. júlí 2000 ákvað héraðsdómari að leita álitsgerðar nafngreinds sálfræðings um félagslegar aðstæður dætra aðilanna, andlega líðan þeirra og uppeldissskilyrði, sem þeim væru búin. Jafnframt um hagi sóknaraðila, svo og um félagslegar aðstæður beggja aðilanna og hæfni þeirra sem uppalenda. Álitsgerð um þetta efni frá 30. janúar 2001 var lögð fram í næsta þinghaldi í málinu 8. maí sama árs. Lagði varnaraðili þá einnig fram ódagsetta álitsgerð annars sálfræðings um sama efni, sem tók þó ekki til atriða varðandi sóknaraðila. Eftir þetta var málið þrívegis tekið fyrir, síðast 6. júlí 2001, en þá var gerð dómsátt milli aðilanna. Í henni var kveðið á um að varnaraðili færi einn með forsjá dætra aðilanna, en sóknaraðili hefði nánar tilgreindan umgengnisrétt við þær. Um málskostnað varð ekki sátt og lögðu aðilarnir ágreining um hann í úrskurð héraðsdómara. Gekk hinn kærði úrskurður um það efni, auk þess sem þar var kveðið á um gjafsóknarkostnað sóknaraðila af málinu. Af framansögðu er ljóst að með rekstri málsins fékk sóknaraðili í engu framgengt dómkröfum sínum, heldur var gerð sátt um málalok í samræmi við dómkröfu varnaraðila um forsjá. Af málatilbúnaði varnaraðila fyrir héraðsdómi verður ekki ráðið að ágreiningur hafi staðið um umgengni sóknaraðila við dætur þeirra, enda tekið fram í greinargerð hans að hann væri tilbúinn til að gera það, sem í hans valdi stæði, til að þær fengju notið umgengni við sóknaraðila, en hann teldi brýnt að komið yrði á samkomulagi um það efni og því markaður ákveðinn farvegur. Í þessu ljósi er óhjákvæmilegt að líta svo á að með dómsáttinni hafi sóknaraðili tapað málinu í öllu verulegu. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður því til samræmis að dæma hana til að greiða varnaraðila málskostnað. Hann er hæfilega ákveðinn með hinum kærða úrskurði, sem verður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 129/2016
Kærumál Málskostnaður
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni X, Y og Z um flýtimeðferð máls sem þau hyggjast höfða gegn R og Í. Vísað var til þess að afstaða R til þeirra úrræða sem X nýtur samkvæmt lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra fæli ekki í sér breytingu á núverandi aðstæðum X, heldur yrði þvert á móti ráðið af gögnum málsins að þær hafi verið við lýði um árabil. Var því ekki talið fullnægt skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um brýna þörf á skjótri úrlausn fyrirhugaðs máls.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Helgi I. Jónsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2016 ogbárust kærumálsgögn sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2.febrúar 2016, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð máls semþau hyggjast höfða gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verðifyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í málinu. Þá krefjast þaukærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Í stefnu til héraðsdóms, sem fylgdi með bréfi sóknaraðila til dómstjóraHéraðsdóms Reykjavíkur til útgáfu vegna beiðni um flýtimeðferð máls þess er hérum ræðir, gera þau þá kröfu að ákvörðun varnaraðilans Reykjavíkurborgar í bréfi3. desember 2012, um að synja sóknaraðilanum X „um húsnæðisúrræði ogfullnægjandi umönnun“, verði ógilt. Jafnframt krefst sóknaraðilinn X miskabótaúr hendi varnaraðila og þá gera sóknaraðilarnir Y og Z fjárkröfur á hendurvarnaraðilum.Sóknaraðilinn X sótti 20.nóvember 2012 um sértækt húsnæðisúrræði hjá varnaraðilanum Reykjavíkurborg ogvar það mat hans að hún væri í þörf fyrir slíkt úrræði. Var fallist á beiðnihennar þar að lútandi með bréfi 13. júní 2013 og hún sett á biðlista eftir því.Vegna kröfu sóknaraðilans um fullnægjandi umönnun liggur jafnframt fyrir súafstaða fyrrgreinds varnaraðila að hún eigi samkvæmt lögum nr. 59/1992 ummálefni fatlaðra rétt á hámarksþjónustu í formi liðveislu í 30 klukkustundir ámánuði, frekari liðveislu í 110 klukkustundir á mánuði, dagþjónustu alla virkadaga frá klukkan 8.30 til klukkan 16 og skammtímavistun í 14 daga á mánuði.Varnaraðilinn hefur á hinn bóginn hafnað kröfu hennar um sólarhringsþjónustu.Var þar um stjórnvaldsákvörðun að ræða, sbr. fyrri málslið 1. mgr. 123. gr.laga nr. 91/1991. Meðal þeirra skilyrða fyrir flýtimeðferðmáls samkvæmt síðari málslið málsgreinarinnar er að brýn þörf sé á skjótriúrlausn máls. Sem fyrr greinir hefur varnaraðilinn Reykjavíkurborg fallist á aðsóknaraðilinn X skuli njóta viðeigandi úrræða samkvæmt lögum nr. 59/1992. Felursú afstaða varnaraðilans ekki í sér breytingu á núverandi aðstæðum hennar,heldur verður þvert á móti ráðið af gögnum málsins að þær hafi verið við lýðium árabil. Af þeim sökum er ekki brýn þörf á skjótri úrlausn fyrirhugaðs málssóknaraðila þannig að fullnægt sé umræddu skilyrði lagagreinarinnar. Verðurniðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 2. febrúar 2016.IMeð beiðni, dagsettri 22. janúar sl.en móttekinni 26. sama mánaðar, fór Páll Rúnar M. Kristjánsson hrl. þess á leitvið dóminn að mál sem umbjóðendur hans, X, Y og Z, öll búsett að [...],Reykjavík, hyggjast höfða á hendur Reykjavíkurborg og íslenska ríkinu sættiflýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Í bréfinu er þess krafist að úrskurður verði kveðinn upp verði ekkifallist á beiðnina, sbr. 3. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991. Að kröfu dómaravoru frekari gögn afhent dómnum 27. janúar sl. Samkvæmt meðfylgjandi stefnu erukröfur stefnenda svohljóðandi:„Allir stefnendur krefjast þess aðákvörðun stefnda Reykjavíkurborgar, samkvæmt bréfi dagsettu 3. desember 2015, umað synja stefnanda X um húsnæðisúrræði og fullnægjandi umönnun verði ógilt.Stefnandi X krefst þess að stefnduReykjavíkurborg og íslenska ríkið verði dæmd til að greiða henni in solidum kr.10.000.000 ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 6. apríl 2011til þingfestingardags, en skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degitil greiðsludags.Stefnandi Y krefst þess að stefnduReykjavíkurborg og íslenska ríkið verði dæmd til að greiða henni in solidum kr.31.649.150 ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af24.204.050 krónum frá 10. október 2015 til 21. nóvember 2015 en frá þeim degiaf 24.697.400 krónum til þingfestingardags, en frá þeim degi af 31.640.150krónum til greiðsludags.Stefnandi Z krefst þess að stefndu Reykjavíkurborgog íslenska ríkið verði dæmd til að greiða henni in solidum 31.649.150 krónurásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 24.204.050 krónumfrá 10. október 2015 til 21. nóvember 2015 en frá þeim degi af 24.697.400krónum til þingfestingardags, en frá þeim degi af 31.640.150 krónum tilgreiðsludags.“Þá krefjast stefnendur málskostnaðarí öllum tilvikum.Í fyrrnefndu bréfi lögmanns stefnenda segir að mál þetta séþess eðlis að stuðla beri að skjótri meðferð þess. Stefnandi, X, sé [...] áragömul og búi við mikla fötlun, bæði andlega og líkamlega. Hún búi hjá móðursinni og fósturföður, meðstefnendum í máli þessu, en bæði hafi þau að veruleguleyti sinnt umönnun hennar. X hafi farið fram á það við stefnda,Reykjavíkurborg, að henni yrði veitt húsnæðisúrræði og nauðsynleg umönnum vegnafötlunar sinnar í samræmi við skyldur stefnda samkvæmt ákvæðum laga nr. 59/1992,um málefni fatlaðra, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og þeimalþjóðasáttmálum sem Ísland sé aðili að. Með ákvörðun Reykjavíkurborgar 3.desember 2015 hafi þeirri beiðni verið hafnað. Stefnendur, Y og Z, vísa til þess aðvegna vanrækslu stefnda, Reykjavíkurborgar, á lögbundnum skyldum sínum hafi þauþurft að annast X og þannig axla ábyrgð á skyldum Reykjavíkurborg gagnvarthenni. Geri þau kröfu til þess að Reykjavíkurborg greiði þeim fyrir vinnuþeirra. Þá kemur fram að umönnun X hafi haft verulega neikvæð áhrif á heilsu Y,og beri henni nú að láta af þeirri umönnun samkvæmt læknisráði. Teljastefnendur að uppfyllt séu öll skilyrði fyrir flýtimeðferð málsins og vísa íþví efni til 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991.IIAðalkrafa stefnenda lýtur að bréfiReykjavíkurborgar frá 3. desember 2015, sem ber yfirskriftina „Svar við erindi[X]“. Bréfið mun vera svar við bréfi lögmanns stefnenda til Reykjavíkurborgar,dagsett 21. október 2015, þar sem settar eru fram kröfur allra stefnenda.Síðarnefnda bréfið fylgir ekki gögnum málsins.Í áðurnefndu svarbréfiReykjavíkurborgar kemur fram að stefndi telji sig að öllu leyti hafa uppfylltskyldur sínar til umönnunar stefnanda, X. Þannig hafi Reykjavíkurborg veitthámarks liðveislu samkvæmt 24. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks,veitt frekari liðveislu samkvæmt 25. gr. sömu laga, veitt hámarks dagþjónustusamkvæmt 2. tölul. 2. mgr. 9. gr. laganna, svo og hámarkstíma skammtímavistunarsamkvæmt 5. tölul. 2. mgr. 9. gr. sömu laga. Hafi X í öllum tilvikum veriðmetin til hámarksfjölda klukkustunda hvað alla framangreinda þjónustuþættivarði, og sé það mat í samræmi við tilvitnuð lög um málefni fatlaðs fólks, meðsíðari breytingum, og reglur Reykjavíkurborgar um stuðningsþjónustu. Samkvæmtþví, svo og með vísan til þess að í síðastgreindum reglum um stuðningsþjónustuReykjavíkurborgar er ekki að finna heimild til að veita stuðningsþjónustu aðnæturlagi, hafnar Reykjavíkurborg kröfu stefnanda, X, um þjónustu allansólarhringinn. Þá tekur stefndi, Reykjavíkurborg,fram að sú ákvörðun sem tekin var 13. júní 2013 um að samþykkja umsóknstefnanda, X, um sértækt húsnæðisúrræði hafi falið í sér stjórnvaldsákvörðun ískilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í kjölfarið hafi X veriðsett á biðlista eftir slíku úrræði. Á hinn bóginn telur Reykjavíkurborg að þóttsveitarfélagið hafi ekki veitt X sértækt húsnæðisúrræði innan ákveðinstímafrests, heldur forgangsraði umsækjendum með hliðsjón af þjónustuþörf þeirraog framboði slíks úrræðis, feli það ekki í sér stjórnvaldsákvörðun í skilningistjórnsýslulaga. Vísar Reykjavíkurborg í þessu efni til 1. mgr. 10. gr. laganr. 59/1992, með síðari breytingum, þar sem fram kemur að sveitarfélög skulibjóða fötluðu fólki upp á húsnæðisúrræði í samræmi við þarfir þess og óskireftir því sem kostur er. Í því ljósi hafnar Reykjavíkurborg því alfarið aðbiðtími X sé óásættanlegur eða gangi með einhverjum hætti í berhögg við 1. og2. mgr. 10. gr. laga nr. 59/1992. IIIÍ 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, segir að aðili sem hyggst höfða mál vegna ákvörðunar eðaathafnar stjórnvalds eða verkfalls, verkbanns eða annarra aðgerða sem tengjastvinnudeilu, og það færi ella eftir almennum reglum þeirra laga, geti óskaðeftir því að málið sæti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laganna. Skilyrði þesser að brýn þörf sé á skjótri úrlausn, enda hafi hún almenna þýðingu eða varðistórfellda hagsmuni aðila. Við mat á því hvenær brýn þörf sé á skjótri úrlausndómstóla og hvenær úrlausn hafi almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuniverður að líta til atvika hverju sinni. Þar sem umrætt ákvæði felur jafnframt ísér afbrigði frá almennum málsmeðferðarreglum einkamálalaga verður aðskýra það þröngri lögskýringu. Þegar litið er til svarbréfsReykjavíkurborgar 3. desember 2015 er ljóst að hvergi er þar að finna ákvörðunsveitarfélagsins um synjun um húsnæðisúrræði til handa stefnanda, X. Þvert ámóti er þar ítrekað að beiðni hennar í þá veru hafi verið samþykkt og sé íferli, þ.e. umsókn hennar sé á biðlista. Jafnframt er þar með skýrum hættigreint frá þeirri þjónustu sem X nýtur nú og ástæðum þess að ekki er unnt aðverða við beiðni hennar um frekari þjónustu. Ágreiningur aðila snýst því í raunekki um stjórnvaldsákvörðun, heldur um verklagsreglur innan stjórnsýslunnar ogmálshraða á afgreiðslu umsóknar um húsnæðisúrræði og umfang þess þjónustustigssem Reykjavíkurborg hefur nú þegar samþykkt að veita stefnanda, X. Þegar afþeirri ástæðu eru ekki fyrir hendi skilyrði til að verða við beiðni stefnendaum að mál þetta sæti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991.Beiðninni er því hafnað og synjað um útgáfu stefnu í málinu. Ingimundur Einarsson dómstjóri kvaðupp úrskurðinn.Ú R S K U R Ð A R O RÐ:Hafnað er beiðni um flýtimeðferð ífyrirhugðu dómsmáli X, Y og Z gegn Reykjavíkurborg og íslenska ríkinu og synjaðum útgáfu stefnu í málinu.
Mál nr. 671/2014
Bifreið Slysatrygging ökumanns Líkamstjón Skaðabætur
A höfðaði mál á hendur T hf. til heimtu greiðslu úr lögboðinni slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, vegna líkamstjóns sem A hlaut er hann var að ferma tengivagn bifreiðar gámi. Í dómi Hæstaréttar var rakið að orsök slyss A hefði verið sú að þegar A hefði verið að fara upp á pall bifreiðarinnar hefði hann fallið aftur fyrir sig og til jarðar. Var talið að þótt A hefði sem stjórnandi bifreiðarinnar unnið við að ferma bifreiðina þegar slysið varð þá hefði bifreiðin verið kyrrstæð og slysið yrði að virti dómaframkvæmd réttarins ekki rakið til notkunar hennar, sérstaks búnaðar hennar eða eiginleika sem ökutækis. Þegar af þeirri ástæðu var T hf. sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.078.750 krónur með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 2. maí 2008 til 19. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi starfaði áfrýjandi sem stjórnandi bifreiðarinnar […] sem var með tengivagni og notuð til gámaflutninga. Til þess að ferma og afferma tengivagninn gámum var notaður krani, áfastur bifreiðinni og knúinn af vélarafli hennar. Við fermingu og affermingu var notast við keðjur sem komið var fyrir í festingum á hornum gámanna og þeir síðan hífðir með krananum, sem stjórnað var með fjarstýringu. Slys áfrýjanda 2. maí 2008 varð við þær aðstæður að hann var að ferma tengivagn bifreiðarinnar gámi. Hafði hann komið gámnum fyrir og hugðist því næst losa keðjurnar af honum. Þegar áfrýjandi fór í því skyni upp á pallinn aftan við bifreiðina féll hann aftur fyrir sig og á jörðina. Við byltuna brotnaði hægri úlnliður hans. Er í málinu deilt um ábyrgð á afleiðingum þess líkamstjóns en áfrýjandi reisir kröfu sína á lögboðinni slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Svo sem rakið hefur verið var orsök slyssins sú að þegar áfrýjandi var að fara upp á pall bifreiðarinnar féll hann aftur fyrir sig og til jarðar. Þó svo áfrýjandi hafi sem stjórnandi bifreiðarinnar unnið við að ferma hana þegar slysið varð þá var hún kyrrstæð og verður slysið ekki rakið til notkunar hennar, sérstaks búnaðar hennar, þar með talið umrædds krana, eða eiginleika sem ökutækis, sbr. dóm Hæstaréttar 13. nóvember 1997 í máli nr. 47/1997, sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 3287 og dóma réttarins 21. október 1999 í máli nr. 116/1999, 9. desember sama ár í máli nr. 274/1999 og 16. sama mánaðar í máli nr. 307/1999, sem birtir voru í dómasafni það ár á bls. 3734, 4717 og 4965. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 19. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A (kt. […]), til heimilis að […], gegn Tryggingamiðstöðinni hf., (kt. […]), Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu sem birt var 26. nóvember 2013. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.078.750 krónur, auk 4,5% vaxta, af 1.076.150 krónum frá 2. maí 2008 til 2. ágúst 2008, en af 5.078.750 krónum frá 2. ágúst 2008 til 19. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 5.078.750 krónum frá 19. desember 2013 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst þess jafnframt að stefnanda verði gert að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Ágreiningsefni og málsatvik Tildrög máls þessa er slys er stefnandi varð fyrir við stjórn kranabifreiðarinnar […] á Nýbýlavegi í Kópavogi, 2. maí 2008. Stefnandi virðist þó einn til frásagnar um tildrög slyssins sem dómsmál þetta lýtur að. Bifreiðin var í eigu vinnuveitanda hans, B ehf., kt. [...], en var tryggð lögbundnum tryggingum hjá stefnda. Við bifreið þessa eru festir tengivagnar og á þeim fluttir gámar, sem komið er fyrir á vögnunum með krana sem er áfastur bifreiðinni og knúinn af vél hennar. Þegar gámar eru settir á og teknir af tengivagni þarf að fara upp á pall bifreiðarinnar aftan við bifreiðarhús, klifra þaðan upp á gáminn á tengivagninum og losa eða koma fyrir keðjum í festingar á hornum gámsins. Eru keðjurnar festar í krana bifreiðarinnar og notaðar þegar verið er að hífa gáma á og af vagninum með krananum, sem er áfastur bifreiðinni og gengur fyrir vélarafli hennar. Er krananum stjórnað með fjarstýringu sem stjórnandi kranans, þ.e. ökumaður kranabifreiðarinnar, hefur um mitti sér. Þegar slysið varð var bifreiðin í gangi og stefnandi að nota krana hennar við að hífa gám á tengivagn bifreiðarinnar. Stjórnaði hann krananum með fjarstýringu sem hann hafði um mitti sér. Hafði hann þegar komið gáminum fyrir á tengivagninum og var að fara upp á pallinn fyrir aftan bifreiðarhúsið þaðan sem hann hugðist fara upp á gáminn og húkka keðjur úr honum. Ætlaði hann svo að setja kranann niður, taka keðjur úr honum og koma honum fyrir á sínum stað fyrir aftan hús bifreiðarinnar. Þegar stefnandi var að fara upp á pallinn vildi hins vegar ekki betur til en svo að hann féll aftur fyrir sig og í jörðina með þeim afleiðingum að hann brotnaði á hægri úlnlið. Stefnandi kveðst síðan hafa verið aumur og stífur í hægri úlnlið og eiga í erfiðleikum með beitingu hægri handar, en hann hafi verið frá vinnu vikum saman vegna slyssins. Ágreiningslaust er að stefnandi var slysatryggður í gegnum slysatryggingu ökumanns hjá stefnda. Eigandi bifreiðarinnar, B ehf., sem var vinnuveitandi stefnanda, hafði keypt lögboðna vátryggingu fyrir ökumann ofangreindrar bifreiðar samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hjá stefnda. Með tölvupósti lögmanns stefnanda til stefnda, dags 20. júlí 2011, var óskað eftir afstöðu stefnda til bótaskyldu úr slysatryggingu ökumanns. Stefndi hafnaði bótaskyldu vegna slyssins með bréfi, dags 2. september 2011. Var afstaða stefnda rökstudd með vísan til þess að ekki yrði talið að slys stefnanda hefði verið í tengslum við „notkun“ ökutækis í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi telur hins vegar að túlkun stefnda á ,,notkun“ ökutækis sé of þröng og samrýmist ekki framkvæmd Hæstaréttar Ísland og kenningum fræðimanna um skýringu hugtaksins. Með stefnu, birtri 31. ágúst 2012, höfðaði stefnandi mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur stefnda til viðurkenningar á bótaskyldu vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir í greint sinn og krafðist viðurkenningar á rétti til skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar […] hjá stefnda, sbr. 92 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málinu var að kröfu stefnda vísað frá dómi með úrskurði 27. maí 2013. Með matsbeiðni, dagsettri 21. júní 2013, óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta líkamstjón hans vegna ofangreinds slyss. Var C bæklunarlæknir dómkvaddur til að framkvæma matið og í málinu liggur nú fyrir matsgerð hans dags. 9. desember 2013. Dómkröfur stefnanda samkvæmt stefnu voru alls upphaflega 18.169.701 króna, auk vaxta og dráttarvaxta. Til samræmis við matsgerð dómkvadds matsmanns hefur stefnandi breytt kröfugerð sinni frá og með 19. desember 2013 og er dómkrafan nú 5.078.750 krónur. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar athugasemdir við þá útreikninga. Eru málsaðilar sammála um að ágreiningur þeirra í þessu dómsmáli snúist einungis um það afmarkaða álitaefni hvort hér sé um að ræða bótaskylt slys samkvæmt slysatryggingu ökumanns hjá stefnda eða ekki. Nánar tiltekið snýst ágreiningurinn um það hvort tjón stefnanda verði rakið til ,,notkunar“ ofangreindrar bifreiðar í skilning 2. mgr. 92. gr., sbr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að slys hans sé bótaskylt úr ökumannstryggingu bifreiðarinnar […] , sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eigandi bifreiðarinnar hafi keypt lögboðnar vátryggingar samkvæmt nefndum lögum hjá stefnda, þar á meðal slysatryggingu fyrir ökumann bifreiðarinnar sbr. 92. gr. laganna, og stefnda beri í samræmi við það að bæta tjónið sem stefnandi hafi orðið fyrir sem ökumaður hennar. Stefnandi hafi verið að nota áfastan krana bifreiðarinnar við að hífa gám á tengivagn hennar, en kraninn gengið fyrir vélarafli bifreiðarinnar og hún verið í gangi. Stefnandi, sem hafi verið ökumaður og við stjórn bifreiðarinnar þegar gáminum hafi verið komið fyrir á vagninum, hafi verið að fara upp á pallinn fyrir aftan bifreiðarhúsið þaðan sem hann hugðist fara upp á gáminn og húkka keðjur úr honum áður en hann lyki hífingarverkinu og kæmi krananum fyrir á sínum stað aftan við bifreiðarhúsið. Kranabifreiðin og tengivagn sem festur var við hana hafi verið notuð til að flytja gáma milli staða. Kraninn sé eðlilegur og nauðsynlegur hluti af kranabifreiðinni og þeirri notkun sem henni sé ætluð. Sama sé að segja um tengivagninn sem gámurinn hafi verið hífður á. Vinna stefnanda við kranann og gáminn á tengivagninum, þar með talið að fara upp á gáminn og húkka keðjur í og af honum, hafi verið nauðsynlegur og óhjákvæmilegur hluti af störfum ökumanns kranabifreiðarinnar í skilningi 92. gr. umferðarlaga og í svo nánum tengslum við akstur og notkun kranabifreiðarinnar, að hún hljóti að falla, líkt og akstur, undir notkunarhugtak 2. mgr. 92. gr., sbr. 88. gr. laganna. Hafi stefnandi, sem þurfti sérstök ökuréttindi til að stjórna bifreiðinni, verið í miðjum klíðum við hífingu þegar hann hafi slasast. Án umrædds búnaðar og vinnu stefnanda við hann hefði ekki verið unnt að flytja gámana með umræddri kranabifreið. Það hafi verið hlutverk stefnanda sem stjórnanda bifreiðarinnar að húkka keðjurnar úr gáminum. Hann hefði ekki getað húkkað keðjurnar úr gáminum án þess að fara sjálfur upp á pallinn fyrir aftan hús bifreiðarinnar. Hafi þetta verið hluti af notkun og stjórn stefnanda á bifreiðinni og krana þeim sem gangi fyrir vélarafli hennar. Hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hefði getað farið öðruvísi að en hann gerði. Að fara upp á pall fyrir aftan bifreiðarhúsið í tengslum við notkun kranans falli því jafnframt undir hugtakið „stjórn bifreiðar“, í skilningi 92. gr. umferðarlaga. Bifreiðin hafi verið í venjulegri og eðlilegri notkun sem kranabifreið þegar slysið hafi átt sér stað og hann hafi verið að störfum við notkun hennar í skilningi 92. gr. ofangreindra laga. Sé umrætt slys því bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns. Notkun hafi í dómaframkvæmd og fræðiskrifum verið túlkuð svo að hún takmarkist ekki við akstur eða hreyfingu ökutækis. Hafi hugtakið samkvæmt dómvenju verið talið ná til ýmissa tilvika þar sem tjón hafi hlotist af kyrrstæðu ökutæki, svo sem af losunarbúnaði vörubifreiða eða öðrum vélknúnum hjálpartækjum, t.d. krana. Slík tæki séu gjarnan notuð við fermingu og affermingu flutningabifreiða eins og hér var og sé almennt stjórnað af ökumanni bifreiðar sem til þess hafi sérstök ökuréttindi, annaðhvort úr stýrishúsi eða utan þess. Hafi verið talið að vinna við slík tæki, svo og ferming og afferming, teljist til notkunar slíkrar bifreiðar enda þótt hún sé ekki á ferð. Stefnandi bendi á þá hugsun sem búi að baki hinum ströngu ábyrgðarákvæðum umferðarlaga, að bifreiðar séu hættuleg tæki og að búnaður þeirra sé almennt til þess fallinn að valda þeim, sem í henni séu eða umhverfis hana, ákveðinni hættu. Við mat á því hvort vinna ökumanns við bifreið falli undir hugtakið „notkun“ eða „stjórn“ bifreiðar verði því að hafa að leiðarljósi það grundvallarmarkmið að vernda þá hagsmuni sem hætta sé búin vegna hættueiginleika bifreiða. Stefnandi árétti að slys hans hafi orðið vegna vinnu við notkun krana bifreiðarinnar, sem hafi gengið fyrir aflvél hennar, en notkun þess vélknúna búnaðar hafi verið órjúfanleg forsenda fyrir notkun bifreiðarinnar sem kranabifreiðar og staðið þannig a.m.k. í nánum tengslum við notkun hennar í skilningi. 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Verði lagt til grundvallar að vinna stefnanda við bifreiðina hafi í greint sinn ekki talist til venjubundinnar notkunar bifreiðarinnar sé ljóst að ofangreindu markmiði sé stefnt í voða. Sé í öllu falli ljóst að slík þröng túlkun á hugtakinu notkun myndi stangast í verulegum atriðum á við þá verndarhagsmuni sem liggi að baki ábyrgðarákvæðum 88. gr. og 92. gr. umferðarlaga. Enn fremur færi slík þröng túlkun í bága við dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands. Þá telji stefnandi rétt að benda á að mat á því hvort slys hafi orðið vegna búnaðar sem teljist eðlilegur og nauðsynlegur hluti af viðkomandi bifreið og eðlilegri notkun hennar sé mismunandi eftir því hvaða bifreið sé um að ræða hverju sinni. Þannig verði að meta hvert tilvik fyrir sig með hliðsjón af venjubundinni notkun viðkomandi bifreiðar að teknu tilliti til sérstakra eiginleika hennar. Hafi bifreiðin, sem stefnandi ók í greint sinn, verið þannig búin að hann hafi þurf að fara upp á pall hennar og upp á gám, sem hafi staðið á tengivagni hennar, til að húkka umræddar keðjur af. Öðruvísi hafi stefnandi ekki getað unnið verkið með fullnægjandi hætti. Í ljósi eðlis bifreiðarinnar og þess starfa, sem stefnandi hafi gegnt í greint sinn, verði að leggja til grundvallar að um hafi verið að ræða venjulega notkun bifreiðarinnar. Stefndi hafi ekki gert tilraunir til að útskýra með hvaða hætti slys stefnanda á að hafa átt sér stað ef ekki hafi verið fyrir venjubundna notkun bifreiðarinnar. Af hans hálfu sé eingöngu látið við það sitja að slá því föstu að slysið verði ekki rakið til notkunar ökutækisins, en stefndi hafi á engan hátt gert grein fyrir því hvað hann telji þá að hafi valdið slysinu eða við hvaða aðstæður, óskyldar hættueiginleikum bifreiðarinnar sem kranabifreiðar, slysið hafi átt sér stað sem leiði til þess að stefndi sé ekki bótaskyldur. Sé því mótmælt að slysið sé ekki bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns hjá stefnda vegna þess að það uppfylli ekki það skilyrði að eiga rætur að rekja til notkunar umræddrar bifreiðar. Hafi enda ekkert komið fram sem renni stoðum undir að fall stefnanda hafi verið vegna annars en eðlilegrar notkunar og vinnu við bifreiðina. Af bréfi stefnda, dags 2. september 2011, verði ekki annað ráðið en að ekki sé ágreiningur um bótaskyldu stefnda teljist slysið hafa átt sér stað við notkun bifreiðarinnar. Stefnandi byggi á umferðarlögum nr. 50/1987, einkum 92. gr. um slysatryggingu ökumanns, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 3.-7. gr., 9. gr., 15. gr. og 16. gr. Krafa um málskostnað styðjist við 21. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðjist við lög nr. 50, 1988, en um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagrök stefnda Samkvæmt 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skuli ökumaður sem stjórni ökutæki tryggður sérstakri slysatryggingu, en ágreiningslaust sé að stefnandi njóti slíkrar tryggingar hjá stefnda. Í 2. mgr., sé kveðið á um að vátryggingin skuli tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verði fyrir við stjórn ökutækis, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. gr. sömu laga. Í 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga sé kveðið á um að sá sem beri ábyrgð á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki skuli bæta tjón sem hljótist af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla í tækinu eða ógætni ökumanns. Hér sé um hlutlæga bótareglu að ræða en með því sé átt við að bótaskylda stofn ist, jafnvel þótt enginn hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Það sé meginskilyrði reglunnar um hlutlæga ábyrgð að sanna þurfi orsakatengsl á milli þeirrar háttsemi sem hin hlutlæga regla taki til og tjóns. Til að bótaábyrgð stofnist á grundvelli reglunnar verði tjónþoli að sanna orsakatengsl á milli tjóns og notkunar bifreiðar í skilningi 1. mgr. 88. gr. Af dómum Hæstaréttar Íslands, þar sem reynt hafi á gildissvið hinnar sérstöku bótaábyrgðarreglu umferðarlaga um tjón af notkun skráningarskyldra vélknúinna ökutækja, hafi verið lagt til grundvallar að lestun og losun vörubifreiða sé þáttur í notkun. Hæstiréttur hafi og mótað þá dómvenju að verði slys ekki við sjálfa fermingu eða affermingu bifreiðarinnar, þá teljist það ekki hafa orðið við notkun ökutækis. Í þessu tilviki hefði stefnandi lokið við að hífa gám upp á tengivagn og ætlað upp á gáminn til að losa keðjur sem notaðar hafi verið við hífinguna. Hann hafi fallið til jarðar þegar hann hafi verið kominn upp á pall bifreiðarinnar. Slysið verði með engu móti rakið til gangsetningar bifreiðarinnar eða þeirra tækja sem áföst væru við hana. Slys stefnanda falli því utan notkunarhugtaks 1. mgr. 88. gr. umferðarlaganna. Stefnandi byggi á því að slysið hafi orðið í svo nánum tengslum við akstur og notkun bifreiðarinnar að það hljóti að falla undir notkunarhugtak 2. mgr. 92. gr., sbr. 88. gr. umferðarlaga. Hafi stefnandi verið í miðjum klíðum við hífingarverk sitt þegar hann hafi slasast. Stefndi bendi á að þegar stefnandi hafi fallið niður af palli bifreiðarinnar hafi bifreiðin verið kyrrstæð. Kraninn sem notaður hafði verið við hífingu gámsins hafi þá ekki verið í notkun. Slysið verði ekki rakið til notkunar vélarafls bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Fall stefnanda hafi verið óhappatilvik og sé ekki bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns. Vísi stefndi þar um til dóma Hæstaréttar Íslands frá 1999, bls. 3734 og 1999, bls. 4717. Stefnandi byggi á því að hugtakið notkun hafi í dómaframkvæmd og fræðaskrifum verið túlkað svo að það takmarkist ekki við akstur eða hreyfingu ökutækis. Stefndi ítreki að til að tjón verði bótaskylt verði að rekja það til notkunar vélarafls ökutækis sem hafi ekki verið til að dreifa hér. Stefndi telji, þvert á það sem stefnandi fullyrði, að dómaframkvæmd og fræðaskrif styðji þessi sjónarmið. Stefnandi bendi á að við mat á því hvort vinna ökumanns við bifreið falli undir notkun eða stjórn bifreiðar verði að hafa að leiðarljósi það grundvallarmarkmið að vernda þá hagsmuni sem hætta sé búin vegna hættueiginleika bifreiða. Hlutlægar bótareglur séu undantekningar frá þeirri meginreglu að sá sem vilji fá tjón sitt bætt verði að sýna fram á saknæma háttsemi tjónvalds. Hlutlæg bótaregla umferðarlaganna sé einmitt tilkomin vegna hættulegra eiginleika ökutækja og þeirra tækja sem þeim kunna að tilheyra. Reglan veiti tjónþola rétt án þess að hann þurfi að sanna sök eða benda á tiltekinn tjónvald. En reglan hafi jafnframt verið skýrð þannig, að vinna við kyrrstæðar bifreiðar sé ekki bótaskyld nema atvikið verði rakið til vélarafls bifreiðar en þau tæki sem kunni að vera tengd bifreið séu undantekningarlaust knúin af vélarafli bifreiðarinnar. Tjón stefnanda sé því ekki bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns. Stefnandi telji að í ljósi eðlis kranabifreiðarinnar og þess starfa sem hann hafi gegnt í umrætt sinn verði að leggja til grundvallar að um hafi verið að ræða venjulega notkun bifreiðar. Stefndi fallist á að vinna við krana sem áfastur sé ökutæki kunni að vera bótaskyld úr slysatryggingu ökumanns eða ábyrgðartryggingu ökutækis. Í því tilviki sem hér sé til meðferðar hafi kraninn þó alls ekki verið nauðsynlegt tæki til að húkka af keðjur sem notaðar hafi verið til að hífa upp gám. Stefnandi hafi ekki þurft að nota kranann til að komast upp á pall bifreiðarinnar. Þvert á móti hafi kraninn ekki verið í notkun og stefnandi farið af sjálfsdáðum upp á pall bifreiðarinnar. Engin hjálpartæki hafi komið þar við sögu og vélarafl bifreiðarinnar ekki verið nýtt. Fall stefnanda niður af pallinum hafi því með öllu verið ótengt notkunarhugtaki 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Vísist hér til dóms Hæstaréttar Íslands frá 1997, bls. 3287. Í fimmta lagi byggi stefnandi bótakröfu sína á því að stefndi hafi ekki gert neinar tilraunir til að útskýra með hvaða hætti slys stefnanda hafi átt sér stað ef ekki hafi verið fyrir venjubundna notkun bifreiðarinnar. Þessu mótmæli stefndi harðlega og vísi til svarbréfs til lögmanns stefnanda þar um. Þar sé bótaskyldu úr slysatryggingu ökumanns hafnað og vísað til dómaúrlausna Hæstaréttar Íslands þar sem hugtakið notkun sé skilgreint. Jafnframt hafi stefndi þar bent á að afstöðu stefnda mætti skjóta til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum en það úrræði hafi stefnandi ekki nýtt sér. Með vísan til alls framanritaðs sé þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi vísi máli sínu til stuðnings til umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 13. kafla. Þá vísi stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993, meginreglna skaðabótaréttarins, sem og almennra reglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Málsatvik liggja ljós fyrir auk þess sem ekki er tölulegur ágreiningur um stefnukröfur né um forsendur þeirra. Ágreiningsefnið afmarkast alfarið við það álitaefni hvort umrætt tjón stefnanda, vegna slyssins 2. maí 2008, sem liggur óumdeilt fyrir, sbr. stefnukröfuna í málinu, verði eins og hér stendur á heimfært undir hlutlæga skylduábyrgðartryggingu ökumanns fyrir bifreiðina […] hjá stefnda. Nánar tiltekið snýst ágreiningurinn um hvort tjón stefnanda verði rakið til notkunar ofangreindrar bifreiðar, og hvort hann geti talist hafa orðið fyrir slysinu við stjórn ökutækisins í skilningi 2. mgr. 92. gr., sbr. 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, eins og stefnandi byggir á, eða hvort um sé að ræða óhappatilvik er falli utan marka slíkrar tryggingar samkvæmt ofangreindum lagaákvæðum eins og byggt er á af hálfu stefnda. Í 1. málslið, 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 segir: „Sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki skal bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns.“ Síðan segir í 1. og 2. mgr. 92. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 32/1998: „Auk ábyrgðartryggingar skv. 91. gr. skal hver ökumaður sem ökutækinu stjórnar tryggður sérstakri slysatryggingu, enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. Vátryggingin skal tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verður fyrir við stjórn ökutækisins, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækisins í merkingu 88. gr.“ Ekki er deilt um að hin hlutlæga slysatrygging hafi til þessa verið talin taka til tjóns er leiðir af losun og lestun farms bifreiðar, sem sé þáttur í venjulegri og eðlilegri notkun hennar. Ekki virðist heldur vera áskilið að búnaður bifreiðar sem slys stafar af sé knúinn aflvél bifreiðar, sé um að ræða hluta af sérhæfðum og nauðsynlegum fylgibúnaði slíkra bifreiða sem um ræðir, og ferming eða afferming stendur yfir. Eins og hér stendur á verður að telja að það að fara upp á pall bifreiðarinnar og þaðan upp á gáminn til að losa keðjurnar hafi verið eðlilegur og nauðsynlegur liður í notkun þeirrar bifreiðar sem hér um ræðir og að affermingu hafi ekki verið lokið þegar slysið varð. Hvað varðar orsakasamhengi, þá virðist hins vegar enn fremur vera áskilið að tjónsatvik verði rakið til aksturs bifreiðar, sérstaks búnaðar eða eiginleika hennar sem ökutækis. Eins og hér háttar til verður að fallast á með stefnda að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnanda að umrætt slys hans, þegar hann fellur af palli bifreiðarinnar, og þar með óumdeilt tjón hans vegna þess, hafi hlotist af sérstökum hættueiginleikum bifreiðarinnar sem ökutækis né hafi það beinlínis tengst sérstökum búnaði hennar sem vörubifreiðar. Af því leiðir, að slysið og afleiðingar þess, getur ekki talist hafa hlotist af notkun umrædds ökutækis í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og fellur því utan gildissviðs vátryggingar samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laganna. Með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að málskostnaður falli niður. Málið flutti Guðjón Ólafur Jónsson hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnanda en Hjörleifur Kvaran hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda. Pétur Dam Leifsson, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 292/2006
Kærumál Nálgunarbann
Sóknaraðili, Lögreglustjórinn í Hafnarfirði, lagði fram á dómþingi kröfu um að varnaraðila, X, [kt. og heimilisfang] verði gert að sæta nálgunarbanni sam­kvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 3. gr. laga nr. 94/2000, í þrjá mánuði þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, [kt.], [að B], nánar tiltekið að varnaraðila sé óheimilt að vera staddur innan svæðis sem afmarkast við lóðarmörk og bifreiðastæði hússins. Jafnframt að lagt verði bann við því að varnaraðili veiti A eftirför, nálgist hann á almannafæri, hringi í heima-, vinnu- og farsíma hans eða setji sig á annan hátt beint í samband við hann.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. maí 2006, þar sem varnaraðila var með nánar tilteknum hætti gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann „málsvarnarlauna“. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða allan kostnað af kærumáli þessu eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili, X, greiði allan kostnað af kærumáli þessu, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur.
Mál nr. 582/2006
Kærumál Kröfugerð Framhaldssök Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
Með stefnu, sem þingfest var 15. desember 2005, krafði G félagið O hf. um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. O hf. krafðist frávísunar málsins þar sem kröfugerð og málatilbúnaður G væri óljós. G brást við með því að höfða framhaldssök þar sem hún freistaði þess að leiðrétta það sem hún taldi að aflaga hefði farið við upphaflega kröfugerð en við það hækkaði krafa hennar um 1.400.000 krónur. Héraðsdómur vísaði málinu í heild frá dómi. Ekki var fallist á að slíkir annarkar hefðu verið á frumstefnunni að það bæri að vísa henni frá héraðsdómi. Á hinn bóginn var talið að skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 til að auka við fyrri kröfu í málinu hefðu ekki verið fyrir hendi. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur hvað síðargreinda atriðið varðar en var að öðru leyti felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið fyrir samkvæmt frumstefnunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2006, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar . Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurður og kærumálskostnaðar. Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 15. desember 2005. Í stefnu gerði sóknaraðili kröfu um greiðslu á 3.464.625 krónum úr hendi varnaraðila auk aðallega dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en til vara vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga af tilgreindum fjárhæðum frá upphafsdögum sem tíundaðir eru í stefnunni. Krafan var sögð greinast í fimm þætti og eru teknir upp í hinn kærða úrskurð þeir kaflar stefnunnar, þar sem fjallað er um hvern einstakan þessara þátta. Þar er þó ekki tekin með tafla þar sem sýnd er sundurgreining og samtala fyrstu þriggja kröfuþáttanna í einu lagi, en samtals nam þessi hluti stefnukröfunnar 1.464.625 krónum. Um fjórða kröfuþáttinn segir í stefnunni að þar sé gerð krafa um „miskabætur vegna óþæginda, óþrifa og umstangs, og þar með röskunar á stöðu hennar og högum, friði og frelsi.“ Ekki er sérstaklega tilgreind fjárhæð þessa kröfuþáttar, en af samanburði á fjárhæð heildarkröfu í stefnu og samtölu annarra kröfuþátta má ráða að hér sé krafist 600.000 króna. Stefnan ber síðan með sér að fimmti kröfuþátturinn, sem er vegna ætlaðrar verðrýrnunar á fasteigninni að Álfhólsvegi 78 í Kópavogi, nemi 1.400.000 krónum og byggist á matsgerð dómkvaddra manna 15. nóvember 2004, sem grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Í lýsingu dómkrafna í stefnunni kemur fram að fyrrgreindra vaxta væri frá þingfestingardegi málsins krafist af 5.864.625 krónum, en sú fjárhæð er 2.400.000 krónum hærri en stefnukrafan. Ekki var gefin skýring á þessu. Varnaraðili skilaði greinargerð 16. febrúar 2006 og krafðist meðal annars frávísunar málsins frá héraðsdóminum. Taldi hann kröfugerð stefnanda óskýra. Væri nánast „ógerlegt að átta sig á megináherslum þeirra málsástæðna sem byggt er á.“ Taldi hann stefnuna brjóta í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Meginefni nánari röksemda varnaraðila fyrir þessu er tekið upp í hinn kærða úrskurð. Svo sem fram kemur í úrskurði héraðsdóms brást sóknaraðili þannig við frávísunarkröfu varnaraðila, að hún höfðaði framhaldssök þar sem hún freistaði þess að leiðrétta það sem hún taldi að aflaga hefði farið við upphaflega kröfugerð. Leitaði hún til þess heimildar í 29. gr. laga nr. 91/1991. Í framhaldsstefnu kemur fram að fjárhæð miskabótakröfunnar í fjórða kröfulið frumstefnu hafi átt að nema 3.000.000 krónum í stað 600.000 króna. Þess vegna nemi samanlögð dómkrafan 5.864.625 krónum, en ekki 3.464.625 krónum, svo sem greint var í frumstefnu. Framhaldssök þessi var þingfest 19. maí 2006. Varnaraðili krafðist frávísunar framhaldssakarinnar og fór fram málflutningur um báðar frávísunarkröfurnar í einu lagi 10. október 2006. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að vísa málinu í heild frá héraðsdóminum. Fallast má á með varnaraðila að reifun dómkrafna, málsástæðna og lagaröksemda hefði mátt vera skýrari í frumstefnu sóknaraðila, sbr. d., e. og f. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þrátt fyrir þetta er ekki sérstökum vandkvæðum bundið að sjá af stefnunni hverjar dómkröfur eru, hvernig þær eru sundurliðaðar milli kröfuþáttanna fimm og hvert sé tilefni hvers þáttar um sig. Þannig verður ekki séð að varnaraðili eigi í erfiðleikum með að færa fram varnir sínar gegn kröfunum. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa frumstefnu sóknaraðila frá héraðsdómi. Með fyrrnefndri framhaldsstefnu freistaði sóknaraðili þess að leiðrétta kröfugerð sína í frumstefnunni með því að hækka fjárhæð miskabótakröfu úr 600.000 krónum í 3.000.000 krónur. Hækkaði stefnukrafan sem nam mismun þessara fjárhæða. Samkvæmt 29. gr. laga nr. 91/1991 er með framhaldssök heimilt að auka við fyrri kröfu eða hafa uppi nýja kröfu í máli eftir þingfestingu en fyrir aðalmeðferð þess ef skilyrðum 1. mgr. 27. gr. er fullnægt og það verður ekki metið aðilanum til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu. Meta verður það sóknaraðila til vanrækslu í skilningi þessa ákvæðis að hafa ekki gert kröfu sína um miskabætur með þeirri fjárhæð sem hún vildi strax í upphafi. Verður því fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa framhaldssök sóknaraðila frá héraðsdómi. Staðfest verður ákvörðun héraðsdóms um málskostnað. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila í héraði í þessum þætti málsins bíður efnisdóms í málinu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður um frávísun framhaldssakar sóknaraðila, Guðrúnar Margrétar Sveinsdóttur, sem þingfest var 19. maí 2006, frá héraðsdómi og um málskostnað. Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti felldur úr gildi og er lagt fyrir héraðsdómara að taka mál sóknaraðila samkvæmt frumstefnu, þingfestri 15. desember 2005, til efnislegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Stefnandi þessa máls er Guðrún Margrét Sveinsdóttir, [kt.], Álfhólsvegi 78, Kópavogi, en stefndu Olíuverslun Íslands hf., [kt.], Sundagörðum 2, Reykjavík, og til réttargæslu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., [kt.], Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda á hendur aðalstefnda eru þær, að félagið verði dæmt til að greiða stefnanda 5.864.625 kr. með vöxtum af 5.000 kr. 1.11.1996 til 1.12.96, af 10.000 kr. 1.12.96 til 1.1.1997, af 15.000 kr. 1.1.97 til 1.2.97, af 20.000 kr. 1.2.97 til 1.3.97, af 25.000 kr. 1.3.97 til 1.4.97, af 30.000 kr.1.4.97 til 1.5.97, af 55.000 kr. 1.5.97 til 1.6.97, af 80.000 kr. 1.6.97 til 1.7.97, af 105.000 kr. 1.7.97 til 1.8.97, af 130.000 kr. 1.8.97 til 1.9.97, af 155.000 kr. 1.9.97 til 1.10.97, af 180.000 kr. 1.10.97 til 1.11.97, af 205.000 kr. 1.11.97 til 1.12.97, af 230.000 kr. 1.12.97 til 1.1. 1998, af 255.000 kr.1.1.98 til 1.2.98, af 280.000 kr. 1.2.98 til 1.3.98, af 305.000 kr. 1.3.98 til 1.4.98, af 330.000 kr. 1.4.98 til 1.5.98, af 355.000 kr.1.5.98 til 1.6.98, af 380.000 kr. 1.6.98 til 1.7.98, af 405.000 kr. 1.7.98 til 1.8.98, af 430.000 kr. 1.8.98 til 1.9.98, af 455.000 kr. 1.9.98 til 1.10.98, af 480.000 kr. 1.10.98 til 1.11.98, af 505.000 kr. 1.11.98 til 1.12.98, af 530.000 kr. 1.12.98 til 1.1.1999, af 555.000 kr. 1.1.99 til 1.2.99, af 580.000 1.2.99 til 1.3.99, af 605.000 kr. 1.3.99 til 1.4.99, af 630.000 kr. 1.4.99 til 1.5.99, af 655.000 kr. 1.5.99 til 1.6.99, af 680.000 kr. 1.6.99 til 1.7.99, af 705.000 1.7.99 til 1.8.99, af 730.000 kr. 1.8.99 til 1.9.99, af 755.000 kr. 1.9.99 til 1.10.99, af 780.000 kr. 1.10.99 til 1.11.99, af 805.000 kr. 1.11.99 til 1.12.99, af 830.000 kr. 1.12.99 til 1.1.2000, af 855.000 kr. 1.1.00 til 1.2.00, af 880.000 kr. 1.2.00 til 1.3.00, af 905.000 kr. 1.3.00 til 1.4.00, af 930.000 kr. 1.4.00 til 1.5.00, af 955.000 kr. 1.5.00 til 1.6.00, af 1.104.500 kr. 1.6.00 til 1.7.00, af 1.129.500 kr. 1.7.00 til 1.8.00, af 1.154.500 kr. 1.8.00 til 1.9.00, af 1.179.500 kr. 1.9.00 til 1.10.00, af 1.204.500 kr. 1.10.00 til 1.11.00, af 1.229.500 kr. 1.11.00 til 1.12.00, af 1.254.500 1.12.00 til 1.1.2001, af 1.279.500 kr. 1.1.01 til 1.2.01, af 1.304.500 kr. 1.2.01 til 1.3.01, af 1.329.500 kr. 1.3.01 til1.4.01, af 1.439.625 kr. 1.4.01 til 1.5.01, af 1.464.635 kr. frá 1.5.2001 til 12. maí 2004, af 2.864.625 kr. frá þeim degi til þingfestingardags máls þessa, en af 5.864.625 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er aðallega dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og 10. og 12. gr. fyrri vaxtalaga nr. 25/1987 af hverjum einstökum lið kröfu stefnanda eins og hún hækkar á einstökum dögum svo sem að ofan greinir. Til vara er þess krafist að vextir af kröfufjárhæðum til komnum 12. maí 2004 og síðar verði dæmdir með tilliti til 1. mgr. 8. gr., 1. málsliðar 4. gr., 9. gr. og 12. gr. laga 38/2001. Enn fremur er krafist málskostnaðar stefnanda til handa samkvæmt síðar fram lögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins, verði málskostnaðarreikningur ekki lagður fram, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Þar með ber að telja matskostnað að fjárhæð 398.400 kr. sem ríkissjóður hefur lagt út. Stefnukröfur eiga ekki rót að rekja til virðisaukaskattsskyldrar starfsemi stefnanda, og er þess því krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu lögmanna að greiða virðisaukaskatt af þóknun sinni. Á hendur réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., eru ekki gerðar kröfur. Stefndi, sóknaraðili í þessum þætti málsins, krefst þess að kröfum á hendur félaginu verði vísað frá dómi og stefnandi, varnaraðili í þessum þætti málsins, verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefnandi, varnaraðili í þessum þætti málsins, krefst þess að frávísunarkröfunni verði hrundið og málið tekið fyrir efnislega. Þá er þess krafist að ákvörðun um málskostnað af þessum þætti málsins bíði efnisdóms í málinu, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Málið var munnlega flutt um frávísunarkröfuna 10. þ.m. Helstu málavextir eru að varnaraðili og eiginmaður hennar keyptu fasteignina að Álfhólsvegi 78 í Kópavogi árið 1989 og fluttu heimili sitt þangað. Hjónin skildu á árinu 1995 og kom fasteignin í hlut stefnanda við búskiptin. Hefur hún síðan búið þar, í fyrstu með fjórum börnum. Af hálfu varnaraðila segir að íbúð í kjallara hússins hafi verið leigð. Í október 1994 hafi orðið vart við sterka olíulykt í kjallaranum og hafi leigjandinn orðið að yfirgefa húsnæðið. Húsið að Álfhólsvegi 78 stendur neðst í brekku, en beint fyrir ofan það er Melaheiði 3. Sú hlið húss varnaraðila, sem snýr að Melaheiði 3, er niðurgrafin að fullu. Varnaraðili kvartaði yfir því við heilbrigðiseftirlit Kópavogsbæjar 21. júní 1995 að olía, sem læki úr tank við íbúð á Melheiði 3, bærist í drenlögn húss hennar við Álfhólsveg 78. Af hálfu heilbrigðiseftirlitsins var farið á staðinn og litið á aðstæður skv. bókun eftirlitsins 22. sama mánaðar, sbr. dskj. nr. 3, og bókað að staðfest væri að í grunnvatni væri olía og haft hefði verið samband við íbúa að Melaheiði 3 varðandi olíutank. Af hálfu sóknaraðila er greint frá því að haft hafi verið samband við félagið í júlí 1995 og kvartað yfir lekum húsageymi að Melaheiði 3 í Kópavogi. Skjótt hefði verið brugðist við og starfsmaður sendur á staðinn til að kanna aðstæður. Hafi hann dælt afganginum af gasolíu upp úr geyminum. Þá segir að geymirinn hafi upphaflega verið settur upp við húsið vegna húsakyndingar en eftir að hitaveita hafi verið tekin inn í húsið hafi geymirinn verið notaður sem gasolíuforðageymir fyrir bíl húsráðanda að Melaheiði 3, en hann sé leigubílstjóri. Greint er frá því að tekin hafi verið vatnssýni úr holum í gólfi hússins og þau rannsökuð. Í sýninu hafi greinst flókin blanda rokfimra, lífrænna efna, sömu samsetningar efna og eru í díselolíu, en heildarmagn díselolíu í vatnssýninu hafi verið áætlað á bilinu „200-250 míkról/l (ppm)“. Sýnið hafi þannig verið mengað lífrænum efnum, sennilega díselolíu. Réttargæslustefndi fékk Stefán Guðbergsson verkfræðing til að kanna aðstæður og koma með tilögur um úrbætur. Í bréfi verkfræðingsins til tryggingafélagsins 20. september 1995 segir m.a.: Samkvæmt upplýsingum Margrétar Sveinsdóttur, Álfhólsvegi 78, varð vart við megna olíulykt í kjallara hússins. Við eftirgrennslan kom í ljós að olíugeymir var í notkun við húsið nr. 3 við Melaheiði, en síðar kom í ljós að sá geymir hafði lekið. Melaheiði er ofan við Álfhólsveginn og er verulegur hæðarmunur á milli húsanna, á að giska 3 – 4 metrar. Geymirinn var síðan tæmdur og fylltur steypuvellingi. Geymirinn er niðurgrafinn ofan við bílskúr við Melaheiði. Frá þeim stað að húsinu við Álfhólsveg eru á að giska 20 m. Ljóst er því að lekasvæðið getur verið tugir fermetra að stærð. Vatn hefur verið látið renna á jarðveginn milli húsanna til að reyna útskolun. einnig hefur verið úðað olíueyðandi efnum á jarðveginn. Gólfið í kjallara hússins við Álfhólsveg hefur verið brotið upp á nokkrum stöðum. Jarðvatn stendur upp í holunum mishátt og nær víða upp í gólfplötuna. Fyrir nokkrum árum var að sögn Margrétar gólfið brotið upp og lögð jarðvatnslögn undir gólfið og tengd niðurfalli. Jarðvatnslögnin er klædd utan með fíngerðum jarðvegsdúk. Hún er í dag sýnileg í nokkrum af holunum. ... Niðurstaða: 1. Sýnileg olía er í jarðvatninu. Ekki hefur tekist að eyða henni. 2. Kjallaragólf hússins er í beinni snertingu við jarðvatnið, jarðvatnslögnin heldur ekki steinsteyptri plötu hússins þurri. 3 Meðan steinninn er blautur af dieselolíu blönduðu vatni verður dieselolíulykt af honum. Úrbætur: 1. Eyða dieselolíu úr jarðveginum eða 2. Halda botnplötunni þurri með því að setja jarðvatnslögn nægilega djúpt. Lokaorð: Ef eðlileg jarðvatnslögn væri ofan við húsið, hefði ekki komið lykt nema upp um útiniðurföll og þakrennur. Með núverandi jarðvatnslögn undir stofugólfi mun alltaf verða rakalykt af gólfunum. Húsráðendur virðast leysa það með lakkmálningu gólfa í eldhúsi og á baði, en málningin hefur þá væntanlega mjög takmarkaðan endingartíma – ekki er kunnugt um gólfefni, sem voru á stofugólfi. Með mikilli kyndingu og loftræstingu má halda niðri rakalykt innan húss frá steinsteypu. Eðlilegast virðist því, sé einhver bótaskylda viðurkennd, að greidd verði föst upphæð til sátta. Í öðru bréfi verkfræðingsins til tryggingafélagsins, dags. 21. september 1995, er greint frá því sem kallað er gróf kostnaðaráætlun um gerð jarðvatnslagnar að Álfhólsvegi 78. Þar segir: Gert er ráð fyrir að leggja jarðvatnslögn meðfram suðurhlið hússins alls um 18 metra og tengja við núverandi þakniðurfall á suð-vestur horni. Einnig er gert ráð fyrir að leggja lögn meðfram norðurhlið og tengja við frárennsli frá húsinu alls um 12 metra. Samtals um 30 metra af lögnum, áætlaður kostnaður er 360.000 kr. Sé áhugi fyrir hendi er unnt að afla tilboða í verkið verðum til staðfestingar. Tryggingarfélagið greiddi varnaraðila bætur 13. október 1995, sbr. dskj. nr. 12. Í skjalinu segir að greiddar séu fullnaðarbætur, 480.0000 kr., vegna olíumengunar frá Melaheiði 3, Kópavogi. Með fyrirvara um ófyrirsjáanlegan atburð sem rekja megi til atburðarins. Varnaraðili heldur fram að hún hafi gert kröfu um bætur fyrir leigutap og viðgerðir og staðið í þeirri meiningu að bæturnar, 480.000 kr., hefðu verið þannig hugsaðar, enda hafi fjárhæðin virst í samræmi við það tjón hennar. Af hálfu réttargæslustefnda segir hins vegar að við uppgjörið hafi verið tekið mið af yfirliti um tjón, sbr. dskj. nr. 13, [157.578 kr.] og kostnaði við úrbætur á drenlögn við hús varnaraðila, sbr. dskj. nr. 7, [360.000 kr.]. Gert hefði verið ráð fyrir því að varnaraðili annaðist sjálf um nauðsynlegar úrbætur á fasteign sinni. Varnaraðili kvartaði við heilbrigðiseftirlit Kópavogs 1. júlí 1998 vegna mengunar í frárennsli en olíulykt væri í íbúðinni að Álfhólsvegi 78. Starfsmaður eftirlitsins fór á staðinn og ræddi við hana. Taldi hann ekkert athugavert að sjá við íbúðina og fann enga lykt, en greinir frá því, að eigandinn [varnaraðili] hefði sagt að engin hreinsun á olíunni hefði farið fram og drenið væri trúlega stíflað, olíulykt gysi upp annað slagið og hún gæti ekki leigt út húsnæðið þess vegna. Þá liggur fyrir bréf frá heilbrigðisfulltrúa til varnaraðila, dags. 12. febrúar 1999, þar sem hann staðfestir að við skoðun að Álfhólsvegi 78, 1. júlí 1998 og 11. febrúar 1999 hafi orðið vart við raka í svefnherbergi í kjallara og gulleit rák hafi verið á gólfdúk, þar sem vatn hafi seytlað inn í herbergið. Ekki hafi þó verið olíulykt, en að sögn húsráðanda gysi hún þó upp annað slagið. Varnaraðili leitaði til Húseigendafélagsins vegna olíumengunarinnar frá Melaheiði 3. Félagið sendi réttargæslustefnda bréf 21. maí 1999 þar sem rakið var að varnaraðili hefði fengið bætur frá réttargæslustefnda 13. október 1995 er varnaraðili telji að séu bætur vegna tjóns og rasks innanhúss að Álfhólsvegi 78 og vegna húsaleigutaps. Greint er frá því að síðastliðin 2 ár hafi verið mikil rakavandamál á jarðhæðinni, sem ekki hafi verið til staðar fyrir olíuslysið. Varnaraðili telji að olían hafi eyðilagt nýlegt dren undir gólfplötunni þannig að stíflur hafi myndast. Þetta telji varnaraðili vera óvæntar og ófyrirséðar afleiðingar af olíulekanum, en fyrirvari hafi verið um ófyrirséðar afleiðingar olíulekans í bótakvittuninni. Farið var fram á að sérfræðingur á vegum réttargæslustefnda færi, skoðaði og mæti þetta og haldinn yrði síðan fundur til að ræða málið og finna lausn á því. Réttargæslustefndi svaraði bréfi Húseigendafélagsins með bréfi 31. ágúst 1999. Þar segir m.a.: Stefán Guðbergsson byggingaverkfræðingur skoðaði fasteignina árið 1995 þ.e. er upplýst var um olíulekann. Álit hans var að þarna hefðu verið töluverður raki í húsinu fyrir og með þáverandi jarðvatnslögn undir stofugólfi mun alltaf verða rakalykt af gólfum (sic.). Mælti Stefán með því við húseigendur að jarðvatnslögn væri sett ofan við húsið, að öðrum kosti yrði raki undir gólfi. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja, hefur ekkert verið gert til að bæta jarðvatnslagnir við húsið og raki því væntanlega áfram í gólfi. Afstaða félagsins er að olíulekinn árið 1995 hafi ekkert með rakann í húsinu að gera. Heilbrigðiseftirlit Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis sendi sóknaraðila bréf 24. janúar 2000. Í bréfinu er skýrt frá því að varnaraðili hafi leitað aftur til heilbrigðiseftirlitsins vegna olíumengunar á lóðinni að Álfhólsvegi 78. Í bréfinu segir m.a. að 1. júlí 1998 og aftur 11. febrúar 1999 hafi varnaraðili óskað eftir úttekt heilbrigðiseftirlitsins þar sem hún teldi að olíulykt bærist inn í kjallaraíbúð í húsinu enda hafi engin hreinsun farið fram á olíumenguninni. Merki eftir leka hafi verið á gólfi og hafi varnaraðili talið að drenlögn í gólfi hefði eyðilagst vegna olíumengunar. Hinn 25. október 1999 hafi Páll Stefánsson heilbrigðisfulltrúi verið kallaður á staðinn en þá hafi verið búið að brjóta upp gólf til að lagfæra drenlögn í grunni. Greinileg merki olíu hefði mátt merkja í jarðvatni er seytlað hafi inn í grunninn. Ekki hafi verið gengið frá gólfi síðan það var brotið upp og muni olía enn leka inn. Mengun í jarðvegi væri því enn til staðar. Óskað hafi verið eftir tillögum eða athugsemdum frá sóknaraðila um málið. Bréfi heilbrigðiseftirlitsins var svarað af hálfu réttargæslustefnda fyrir hönd sóknaraðila með bréfi, dags. 18. febrúar 2000. Var þar vísað til skýrslu Stefáns Guðbergssonar verkfræðings, frá 20. september 1995, þar sem m.a. komi fram að jarðvatnslögn haldi ekki steinsteyptri plötu hússins þurri og að með þeirri jarðvatnslögn sem væri undir stofugólfi muni alltaf verða rakalykt af gólfunum. Áréttað er í bréfinu að ekki verði séð að úrbætur hafi verið gerðar. Í skýrslu Stefáns komi fram að olía væri í jarðvatni og á meðan steinninn væri blautur yrði dieselolíulykt af honum. Í framhaldi af skýrslunni hafi samkomulag orðið við varnaraðila um fullnaðarbætur vegna tjóns af völdum olíumengunar. Þá var lýst yfir að olíulekinn hefði ekkert með rakann í húsinu að gera. Ekkert hefði verið gert til að bæta jarðvatnslagnir við húsið sem samkvæmt skýrslu verkfræðingsins væru orsök rakans. Þannig hafi ekkert nýtt komið fram í málinu sem gæfi tilefni til endurupptöku málsins af hálfu tryggingafélagsins. Lögmanni varnaraðila var af hálfu lögmanns, f. h. sóknaraðila, sent eftirfarandi bréf, dags. 31. mars 2000, varðandi Álfhólsveg 78, Kópavogi: Olíuverzlun Íslands hf. hefur falið undirritaðri að leita eftir upplýsingum hjá yður vegna ofangreindrar fasteignar. Á árinu 1995, voru umbj. yðar, sem er eigandi fasteignarinnar við Álfhólsveg 78, Kópavogi, greiddar kr. 482.000,- vegna olíumengaðs raka í húsinu. Var uppgjörið háð því skilyrði að umb. yðar léti leggja nýjar jarðvatnslagnir með gildrum við húsið en sú jarðvatnslögn sem fyrir var reyndist vera ófullnægjandi án tillits til olíumengunar. Þá átti umbj. yðar að sjá sjálf um frágang vegna uppbrots í kjallara. Inn í þessari fjárhæð voru einnig bætur vegna tapaðrar leigu. Þá tók Olís á sig allan útlagðan kostnað vegna málsins samtals kr. 240.000.- Uppgjör þetta fór í gegnum tryggingarfélag Olís, Sjóvá-Almennar. Nú hefur aftur komið í ljós raki í húsi umbj. yðar og hún snúið sér á ný til heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis. Er óskað eftir því að þér veitið undirritaðri nákvæmar upplýsingar studdar skriflegum gögnum um það hvaða framkvæmdir umbj. yðar fór í fyrir þær bætur er henni voru greiddar. Er óskað eftir því að upplýst verði hvers konar jarðvatnslagnir voru lagðar, hvar og af hverjum. Þá er óskað eftir upplýsingum um það hvers vegna ekki voru settar gildrur ofan og neðan megin við húsið. Með bréfi 4. apríl 2000 svarði lögmaður varnaraðila framangreindu bréfi lögmanns sóknaraðila. Þar er tekið fram að varnaraðili hefði fengið greiddar bætur að fjárhæð 480.000 kr. hinn 13. október 1995 vegna olíumengunar frá Melaheiði 3 í Kópavogi. Einnig er tekið fram að varnaraðili kannist ekki við að uppgjör þetta hafi verið háð því skilyrði að hún léti leggja nýjar jarðvatnslagnir við húsið. Eftir því sem varnaraðila væri kunnugt hefðu bæturnar verið greiddar fyrir skemmdir innanhúss og fyrir afnota- og leigutap. Leiga að fjárhæð 25.000 hafði tapast í 12 mánuði og viðgerðir á skemmdum innanhúss hefðu kostað tæplega 160.000 kr. Á það er bent í bréfinu að bætur að fjárhæð 480.000 kr. hefðu ekki dugað fyrir nýrri jarðvatnslögn ásamt bótum fyrir leigutap og skemmdir innanhúss. Þá var lögð áhersla á að ekki hafi verið um nein rakavandamál að ræða í kjallara Álfhólsvegar 78 á eignarhaldstíma varnaraðila fyrr en umrædd olíumengun kom fram. Olíulekinn hafi valdið því að seturdúkur á jarðvatnslögn hafi þést og ekki lengur gegnt hlutverki sínu. Ný lögn hafi verið lögð þegar varnaraðili keypti húsið 1988 eða 1989 vegna þess að seljandi hússins hafi tjáð henni að raka hefði gætt í kjallaranum. Greint er frá því að eftir að bætur voru greiddar 1995 hafi varnaraðili leigt kjallaraíbúðina út frá 1. nóvember það ár. Leigjandanum hafi verið skýrt frá því sem gerst hefði og hafi varnaraðili talið vissara að leigja honum húsnæðið fyrir 5.000 kr. lægri upphæð á mánuði en áður hafði verið, þ.e. 20.000 kr. á mánuði til að firra sig hugsanlegum vandræðum gagnvart honum ef mengun kæmi fram aftur. Hafi varnaraðili síðast fengið leigugreiðslu með þessari fjárhæð 1. apríl 1997, því að vorið 1997 hafi vandinn aftur komið fram og leigjandinn orðið að flytja út. Í framhaldi hafi varnaraðili leitað til lögfræðings er ritað hafi sóknaraðila bréf 3. júlí 1997. Engin viðbrögð hefðu orðið við því. Sóknaraðili hafi vísað frá sér allri ábyrgð gagnvart varnaraðila á menguninni á árinu 1997. Hinn 18. október 1999 hafi mikill vatnselgur verið utan dyra og vatn flætt inn í kjallarann. Hafi varnaraðili þá hringt í vátryggingafélagið en þar á bæ hafi menn sagt málið óviðkomandi vátryggingafélaginu. Gólfið hafi þá verið brotið og lögnin tekin upp. Keypt hafi verið rör í nýja lögn fyrir um 10.000 kr., en hún hafi ekki verið sett niður enn. Vatnið eigi greiða leið að niðurfalli utan dyra. Vísað er til þess að varnaraðili hafi á árinu 1999 fengið fasteignasala til að meta áhrif mengunarinnar á sölumöguleika og verð á fasteigninni. Hafi hann talið sölu illmögulega og verðlækkun nema 1-1,5 milljónum króna ef hún tækist. Í framangreindu bréfi lögmanns varnaraðila til lögmanns sóknaraðila eru síðan gerðar eftirfarandi kröfur á hendur sóknaraðila: 1. Að umjóðandi yðar gangi tafalaust svo frá, að frekari mengunar gæti ekki að Álfhólsvegi 78, og að jarðvatnslögn, jafngóðri þeirri sem eyðilagðist af völdum olíunnar, verði strax komið fyrir á hans kostnað. 2. Að umjóðanda mínum verði bætt tap á húsaleigutekjum sem hér segir: a. Kr. 5.000 á mánuði, 1.11.95-1.4.97, 17 mán kr. 85.000 b. Kr. 25.000 á mánuði, 1.5.97-1.5.2000, 36 mán kr. 900.000 3. Skemmdabætur áætlaðar með hliðsjón af fyrri skemmdum og færðar til núverandi verðlags kr. 200.000 4. Lögfræðikostnaður með virðisaukaskatti kr. 124.500 Tekið er fram að við þetta bætist vextir skv. 7. gr. vaxtalaga frá gjalddögum þeirra leigugreiðslna, sem varnaraðili hefði notið ef kjallari hússins hefði verið hæfur til útleigu. Þá er tekið fram í bréfinu að ofangreind bótakrafa sé sett fram miðað við greiðslu 1. maí 2000 og dráttarvaxta muni verða krafist verði hún ekki greidd innan eins mánaðar frá dagsetningu bréfsins. Komi til málsóknar vegna umræddrar mengunar og afleiðinga hennar sé varnaraðili óbundin af þessari kröfugerð, bæði hvað varðar grundvöll og fjárhæðir. Framangreint bréf lögmanns varnaraðila til sóknaraðila var framsent réttargæslu-stefnda, Sjóvá- Almennum tryggingum hf., sem ábyrgðartryggjanda sóknaraðila. Með bréfi, dags. 19. apríl 2000, svaraði tryggingafélagið bréfi lögmanns varnaraðila. Í bréfinu er vísað til þess að 13. október 1995 hafi varnaraðila verið greiddar fullnaðarbætur að fjárhæð 480.000 kr. vegna tjóns að Álfhólsvegi 78 vegna olíumengunar frá olíutanki að Melaheiði 3. Þá segir í bréfinu m.a.: Samkvæmt bréfi yðar er krafist bóta m.a. fyrir tapaðar leigutekjur á tímabilinu 1. nóvember 1995 til 1. maí 2000 alls að fjárhæð kr. 985.000.- Samkvæmt ofanrituðu lá fyrir við fullnaðaruppgjör á árinu 1995 að orsakir raka í kjallara Álfhólsvegar 82 (sic.) væri ófullnægjandi jarðvegslögn. Ófullnægjandi jarðvegslögn sem veldur raka í húseign verður að telja galla á eigninni sem tilheyrir húseiganda að bæta úr svo sem gert var ráð fyrir við bótauppgjör. Úrbætur voru hins vegar ekki gerðar. Með hliðsjón af því og öðru því sem að ofan er rakið og jafnframt skyldu tjónþola að takmarka tjóns sitt er kröfu um bætur fyrir tapaða húsaleigu hafnað. Sömu sjónarmið eiga við varðandi aðra kröfuliði og er því frekari bótagreiðslum til umbj. yðar alfarið hafnað. Af hálfu varnaraðila segir að hún hafi leitað sér lögmannsaðstoðar hjá núverandi lögmanni sínum 14. febrúar 2000, en með áðurgreindu bréfi lögmanns sóknaraðila frá 31. mars 2000 hafi varnaraðila fyrst orðið kunnug sú skoðun sóknaraðila að tjónsuppgjörið á árinu 1995 hafi verið „háð því skilyrði að [varnaraðili] léti leggja nýjar jarðvatnslagnir með gildrum við húsið“. Með áðurgreindu bréfi lögmanns varnaraðila frá 4. apríl 2000 hafi af hálfu varnaraðila verið settar fram kröfur um tafarlausar ráðstafanir til að koma í veg fyrir frekari olíumengun o.fl., en kröfum þessum hafi, eins og áður sagði, alfarið verið hafnað. Fundur var haldinn hjá heilbrigðiseftirliti Kópavogs- og Hafnarfjarðarsvæðis hinn 5. apríl 2000 - en farið var á vettvang að Álfhólsvegi 78 í framhaldi af þeim fundi. Gestur Guðjónsson, umhverfisverkfræðingur hjá Olíudreifingu ehf., sótti fundinn fyrir hönd sóknaraðila. Var verkfræðingnum falið að gera ráðstafanir til að tryggja niðurbrot olíuefna og koma í veg fyrir skaða af olíumengun að Álfhólsvegi 78. Gestur lýsir í bréfum til heilbrigðiseftirlitsins 30. maí, 24. júlí og 26. júlí 2000 til hvaða aðgerða verði gripið til að koma í veg fyrir skaða og óþæginda vegna olíumengunarinnar. Fólust þær m.a. í því að komið skyldi fyrir nýjum drenlögnum innan húss og utan, olíuskiljubrunnur settur við norðurhlið hússins og loftdælubúnaði komið fyrir til að tryggja að olíugufur bærust ekki inn í híbýli. Rekstur dælubúnaðarins yrði á kostnað sóknaraðila. Upplýst er að umræddar aðgerðir voru gerðar að Álfhólsvegi 78 á árinu 2000. Af hálfu varnaraðila er greint frá því að sóknaraðila hafi verið sent bréf 10. maí 2001 þar sem vakin hefði verið athygli á að enn væri eftir að ganga frá nokkrum atriðum til lausnar málsins. Bréfið hafi ekki borið árangur sem skyldi. Hafi varnaraðili þingfest í héraðsdómi mál á hendur sóknaraðila 3. desember 2002 til heimtu fjögurra af þeim fimm kröfum sem hún telji sig eiga á hendur þeim vegna umræddrar olíumengunar, en krafa til bóta vegna verðrýrnunar eignarinnar hafi þar ekki verið innifalin. Afráðið hefði verið að fella málið niður til að unnt væri að koma verðrýrnunarkröfunni einnig að. Af hálfu sóknaraðila segir hins vegar að eftir að málið hafi verið þingfest 3. desember 2002 og gerð krafa um greiðslu bóta vegna fjögurra af þeim fimm liðum, sem nú er gerð krafa um, hafi verið þingfest framhaldsstefna 20 júní 2003, þar sem gerð hafi verið krafa um bætur vegna fimmta liðarins. Hinn 22. desember 2003 hafi varnaraðili hins vegar ákveðið að fella málið niður. Beðið var um dómkvaðningu matsmanna 21. janúar 2004. Kvaddir voru til tveir löggiltir fasteignasalar sem jafnframt eru héraðsdómslögmenn. Þeir luku mati sínu 15. nóvember 2004. Varnaraðili kveðst þó ekki hafa fengið matið í hendur þar sem hana hafi skort fé til að greiða matskostnaðinn, 398.400 kr. Ríkissjóður hafi að lokum greitt matskostnaðinn og hafi varnaraðili fengið matið í hendur á árinu 2005. Undir fyrirsögninni Niðurstaða matsmanna segir í matsgerðinni frá 15. nóvember 2004: Matsmenn telja fullvíst að mengunin og umbúnaður tengdur henni á framlóð hússins dragi úr verðmæti eignarinnar og kunni í einhverjum tilvikum að draga jafnframt úr sölumöguleikum hennar. Staðsetning eignarinnar og nýtingarmöguleikar eru góðir og gera hana almenn séð eftirsóknarverða á markaði. Þrátt fyrir að dregið hefi verið úr mengun með ýmsum aðgerðum er ekki hægt að slá því föstu, að óþægindum af völdum hennar sé lokið, né heldur hvenær áhrif hennar hætti með öllu að gæta. Matsmenn fallast á þau sjónarmið matsbeiðanda að upplýsa þurfi væntanlega kaupendur um tilvist mengunarinnar ef til sölu eignarinnar kæmi. Telja matsmenn með hliðsjón af framangreindu að hluti kaupenda kynni að hætta við kaup á eigninni að þessum upplýsingum fengnum, en enn aðrir gerðu kröfu um einhverja verðlækkun vegna þess. Matsmenn telja hæfilegt aðmeta verðrýrnun eignarinnar með hliðsjón af framangreindu sé kr. 1.400.000,-, skrifa krónur ein milljón og fjögur hundruð þúsund 00/100 og miðast sú fjárhæð við 12. maí 2004 þegar dómkvaðningin fór fram. Varnaraðili byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að hún eigi rétt á bótum fyrir afnotamissi af húsnæði sínu, sem hún telur eðlilegt að meta hið sama og leigutap sitt. Í öðru lagi eigi hún rétt á bótum vegna kostnaðar vegna aðstoðar lögmanns á árinu 2000 og fram til þess að úrbótaráðstafanir vegna mengunar voru gerðar. Í þriðja lagi eigi hún rétt á bótum vegna þess kostnaðar sem hún hafði af standsetningu húsnæðis síns er kjallari Álfhólsvegar 78 var gerður nýtilegur að nýju eftir áramótin 2000-2001. Í fjórða lagi eigi hún rétt á miskabótum vegna óþæginda, óþrifa og umstangs og þar með röskunar á stöðu hennar og högum, friði og frelsi. Í fimmta lagi eigi hún rétt á bótum fyrir verðrýrnun eignarinnar. Varnaraðili segir að fjárhæðir vegna þriggja fyrstu liða kröfunnar séu alls að fjárhæð 1.464.625 kr. Varnaraðili gerir á eftirfarandi hátt grein fyrir kröfum sínum í stefnu: 1. kröfuþáttur: Meðan kjallaraíbúðin að Álfhólsvegi 78 var hæf til útleigu stóðust leigutekjur nokkurn veginn á við afborganir af húsnæðislánum, og var það stefnanda til verulegs fjárhagslegs léttis. Kemur sú áherzla, sem stefnandi lagði á að geta leigt út húsnæði sitt, fram af fyrirliggjandi skjölum [4,2. og 3. blað, þó að á 2. blaði skjals 4 sé leigufjárhæð að vísu tilgreind 5.000 kr. lægri en rétt var]. Eins og áður er getið var stefnanda bætt leigutap sitt fram til 1. nóvember 1995 með bótagreiðslu réttargæzlustefnda til hennar 13. október 1995 [12]. Var íbúðin síðan í leigu, fyrst samkvæmt leigusamningi sem hún hefur ekki fundið í fórum sínum, þá skv. leigusamningi frá 1. marz 1996 [14] á kr. 25.000 pr. mán. fram til loka júlí það ár, og síðan samkvæmt öðrum leigusamningi sem hún hefur ekki fundið, er leigjandinn nýtti fram til loka október 1996. Í nóvember 1996 gerði hún síðan leigusamning við Ingólf nokkurn Pálsson, kt. 130454-5429 [15]. Vegna þess óvissuástands sem stefnandi og Ingólfur töldu ríkja, þrátt fyrir þá ætlan aðalstefnanda að komzt hefði verið fyrir mengunina, var leigufjárhæð ákveðin 5.000 kr. lægri en áður hafði verið talið sanngjarnt. Síðast greiddi Ingólfur stefnanda leigu fyrir apríl 1997 [16], en þá varð hann að flytja út. Var kjallaraíbúðin síðan óleigufær frá 1. maí það ár. Krafa til bóta fyrir afnotamissi hangir að nokkru leyti saman við kröfu stefnanda til bóta vegna standsetningar á kjallaraíbúð sinni. Vinna við að gera kjallara húss hennar nýtilegan að nýju hófst fljótt eftir áramót 2000-2001, en áður hafði verið brotið úr gólfi. Sá aðalstefndi um að leggja nýtt flotgólf, en stefnandi fékk mann að nafni Björn Grétar Þorsteinsson, Sunnubraut 5, Akranesi, til að koma veggjum og tréverki í sama lag. Samdist svo um milli nefnds Björns og stefnanda að dóttir Björns, Harpa Sólveig Björnsdóttir, fengi í stað þeirrar aðstoðar er hann veitti að dveljast án leigugreiðslna að Álfhólsvegi 78 frá febrúar 2001 til maíloka það ár. Verk Björns tók lengri tíma en ætlað hafði verið, en engu að síður stóð þessi samningur þeirra og var framkvæmdur eins og að var stefnt. til einföldunar er af þessum sökum gerð krafa til bóta fyrir afnotamissi fram til loka maí 2001, en krafa um greiðslu á standsetningarkostnaði er aftur á móti aðeins gerð fyrir efni og tækjaleigu. 2. kröfuþáttur: Stefnandi hefur vegna fjárskorts ekki greitt kostnað vegna lögmannsaðstoðar á því tímabili sem að ofan greinir. Hefur reikningur fyrir þeim kostnaði reyndar ekki verið útgefinn, þar sem hæpið er af hálfu virðisaukaskattsskylds þjónustuseljanda að gerast ábyrgur fyrir skilum á virðisaukaskatti af þóknun sem njótandi hennar kveðst ekki geta greitt fyrir. Fram til þess tíma er kostnaðar þessa var krafizt í bréfi til lögmanns aðalstefnda dags. 4. apríl 2000 [28] var hann fólginn í viðtölum, könnun máls, bréfaskrifum, öflun skjala og skjalavörzlum, og fundi með heilbrigðiseftirliti. Eftir 4. apríl 2000 bættust við tveir fundir með starfsmönnum aðalstefnda og Olíudreifingar ehf., bréfaskriftir eins og gögn lögð fram við þingfestingu málsins munu sýna, og fundur með starfsmönnum réttargæzlustefnda að Álfhólsvegi 78. er þá staðið við þá fjárhæð sem tilgreind var í nefndu bréfi [28]. 3. kröfuþáttur: Til að koma kjallara Álfhólsvegar 78 í nothæft ástand leigði stefnandi tæki og keypti efni fyrir alls kr. 85.124 [40], og er gerð krafa til greiðslu þess kostnaðar. Verði krafa um afnotatap lækkuð um fjárhæð sem samsvarar 4. mánaða leigu er gerð krafa um að kostnaður þessi verði bættur með 185.125 kr. 4. kröfuþáttur: Mengunin frá olíugeyminum að Melaheiði 3 var almennt fallin til óþæginda og olli óþægindum, bæði vegna ólyktar, þ.e. lyktar sem ekki er eðlileg í híbýlum og er í ósamræmi við þær lyktir sem gera má ráð fyrir að af og til finnist á heimilum, og einnig ríkti mengunin yfir heimilislífinu og minnti stöðugt á sig í daglegri umgengni stefnanda um híbýli sín. Mengunin var til tilfinningalegs skaða, þar sem hún olli óþrifa- og sóðaskaparkennd með stefnanda og heimilisfólki hennar, sem eiga það sameignlegt flestum öðrum að kunna slíku illa og líða fyrir það. Þess má einnig með rökum vænta að Álfhólsvegur 78 hafi meðan mengunarinnar gætti verið lítt aðlaðandi fyrir aðra, gesti og gangandi, og húsráðanda lítt til vegsauka í annarra augum, þótt eigi ætti hún sök á. Mengunin var til óþrifa, þar sem ekki var farandi um húsið og jafnvel lóð þess án þess að draga olíubrák og olíuörður inn á heimilið. Mengunin var til umstangs, bæði vegna þess að hún krafðist breytinga á lífsháttum íbúa að Álfhólsvegi 78 og réði öllu atferli þeirra í daglegu lífi, og einnig vegna alls þess sem stefnandi varð að reyna, án árangurs, til að leita sér hjálpar og fá því ástandi aflétt, sem mengunin hafði valdið. Raskaði mengunin þannig friði stefnanda og frelsi. Stefndu neituðu stefnanda árum saman um aðstoð eða hjálp til að firra hana þeim alvarlegu vandræðum sem mengunin olli, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir hennar um aðstoð og aðgerðir, allt þar til annar hvor þeirra eða báðir neyddust til að hefjast handa um úrbætur vegna valdboða hins opinbera. Það skiptir einnig miklu um þennan þátt stefnukröfunnar, eins og áður er getið, að stefnandi var bundin við hús sitt um margra ára skeið eftir að mengun þessi kom upp. Skerti það frelsi hennar til ráðstöfunar eignarinnar og til að ákveða sjálf hvar hún vildi búa. Hætt er við að hún hefði ekki getað selt eign sína þó að hún hefði reynt það, en það gat hún ekki reynt vegna þess að hefði sala verið möguleg hefði hún orðið að lækka verð eignarinnar miklu meira en hún gat fjárhagslega þolað, og auk þess hefði sú ráðstöfun getað flækt alla möguleika hennar til að sækja bætur fyrir tjón sitt í hendur þess sem ábyrgð bar á menguninni. Í framhaldsstefnu, dskj. nr. 52, segir að 4. kröfuþáttur (miskabótakrafa) sé 3.000.000 kr. 5. kröfuþáttur: Hér er um að ræða kröfu til bóta fyrir verðrýrnun samkvæmt mati, og vísast til þess sem áður er getið þar að lútandi. Í framhaldsstefnu, dskj. nr. 52, segir að 5. kröfuþáttur (verðrýnun á fasteign) sé 1.400.000 kr. Á dómþingi 16. febrúar 2006 var lögð fram greinargerð af hálfu sóknaraðila, Olíuverslunar Íslands hf., og réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf.. Þar var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Í greinargerðinni var talið að málatilbúnaður varnaraðila bryti í bága við meginreglur einkamálaréttarfarsins um skýran og glöggan málatilbúnað. Vísað var til ákv. e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 í því sambandi. Á það var bent að kröfufjárhæðinni, 3.464.525 kr., bæri ekki saman við vaxtaútreikninga stefnanda. Sundurliðun fjárhæðar væri mjög óljós. Til að mynda væri fjárhæðum vegna 1.-3. kröfuþáttar blandað saman og hvergi kæmi fram í stefnu hvaða fjárhæðar væri krafist vegna 4. kröfuþáttar. Þá væri dráttarvaxtakrafa stefnanda illskiljanleg, virtist sem samtímis væri krafist vaxta og dráttarvaxta á einstaka liði. Varðandi annmarka á einstökum kröfuþáttum varnaraðila segir svo: Í 1. kröfuþætti er gerð krafa um greiðslu bóta fyrir afnotamissi. Krafan er hins vegar rökstudd með þeim hætti að stefnandi hafi orðið af leigutekjum. Mótmælir stefndi [sóknaraðili] því að fjárhæð bóta fyrir afnotamissi verði jafnað til þeirra leigutekna af húsnæðinu sem stefnandi [varnaraðili] telur sig hafa mátt vænta. Í þessu sambandi skal meðal annars bent á að samkvæmt leigusamningum á dskj. 14 og 15 er kostnaður vegna rafmagns og hita innifalinn í leigugjaldi, en í stefnu er ekki tekið neitt tillit til þessa við útreikninginn. Einnig skal hér bent á að engin gögn hafa verið lögð fram um að stefnandi hafi notið leigutekna af húsnæðinu fyrir 1. mars 1996. Er þessi kröfuþáttur vanreifaður og ósannaður þar sem fullnægjandi gögn og skýringar skortir. Í 2. kröfuþætti er gerð krafa um greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar á árinu 2000. Hefur stefnandi ekki lagt fram reikning fyrir þessum kostnaði og er það raunar ómögulegt samkvæmt því sem fram kemur í stefnu, þar sem reikningur hefur aldrei verið gefinn út og stefnandi því aldrei þurft að greiða fyrir lögmannsaðstoðina. Í þessu sambandi er rétt að benda á að krafa á hendur stefnanda um þennan kostnað mun vera fyrnd, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Er þessi kröfuþáttur vanreifaður og ósannaður, sbr. framangreint, en þessu til viðbótar er hann rökstuddur með ólíkum hætti í stefnu, sjá hér efst á bls. 7 og neðanmálsgrein 2 á bls. 6. Í 3. kröfuþætti er gerð krafa um greiðslu á standsetningarkostnaði. Stefnandi hefur lagt fram reikninga vegna efniskaupa en í stefnu er ekki skýrt til hverra hluta efnið var notað. Er órökstutt og ósannað að efnið hafi verið notað í framkvæmdir við kjallaraíbúð stefnanda. Í 4. kröfuþætti er gerð krafa um miskabætur. Er krafan vanreifuð og órökstudd. Í stefnu kemur t.a.m. ekki fram hvaða fjárhæðar er krafist vegna þessa kröfuliðar. Þá hefur stefnandi með engu móti sýnt fram á að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta geti verið uppfyllt. Í 5. kröfuþætti er gerð krafa um bætur fyrir verðrýrnun fasteignarinnar. Þar er hins vega aðeins vísað til þess sem fram kemur í málavaxtalýsingu án frekari reifunar á kröfunni. Á dómþingi 10. apríl 2006 var málið tekið fyrir og ákveðið að því yrði frestað til flutnings frávísunarkröfu sóknaraðila til 19. maí 2006. Á dómþingi þann dag lagði varnaraðili fram framhaldsstefnu með vísun til 29. gr. laga nr. 91/1991 og með vísun til þess „að í frumstefnu var gerður áskilnaður um breytingar á kröfugerð fram að málflutningi”. Í framhaldsstefnunni segir undir fyrirsögninni: Um kröfugerð þessa: Ofangreindur kröfugerðarkafli er öldungis eins og í frumstefnu, að því einu undanteknu að í stað fjárhæðartilgreiningar „kr. 3.464.625“ stendur hér fjárhæðartilgreiningin „5.864.625“. Það verður að viðurkennast, að fjárhæðartilgreiningin kr. 3.464.625 í fyrstu málsgrein kröfugerðarkafla á bls. 1 í frumstefnu var þar rituð fyrir mistök, en þar hefði, eins og fram kemur hér að ofan og einnig kom fram síðast í sömu málsgrein frumstefnunnar, átt að standa kr. 5.864.625. Enn fremur var fjarhæð miskabótakröfu, kr. 3.000.000, ekki tilgreind á bls. 7 í frumstefnu, þar sem fjallað var um 4. kröfuþátt, heldur aðeins með þrephækkun höfuðstólstalna. Er hér með úr þessu bætt. Í samantekt eru kröfuþættir stefnanda því eins og hér greinir: 1. kröfuþáttur (afnotamissir): kr. 1.255.000 2. kröfuþáttur (lögmannsaðstoð): 124.500 3. kröfuþáttur (standsetningarkostnaður): 85.125 4. kröfuþáttur (miskabótakrafa). 3.000.000 5. kröfuþáttur (verðrýrnun á fasteign): 1.400.000 Alls kr. 5.864.625. Á dómþingi 7. júní 2006 var af hálfu sóknaraðila og réttargæslustefnda í máli þessu lögð fram greinargerð í tilefni af framhaldsstefnu varnaraðila. Og enn var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Sóknaraðili byggir á því að ekki séu uppfyllt skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að höfða framhaldssök í málinu. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt að auka við fyrri kröfu eða hafa uppi nýja kröfu í máli eftir þingfestingu en fyrir aðalmeðferð þess ef skilyrðum 1. mgr. 27. gr. laganna er fullnægt og það verði ekki metið aðilanum til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu. Vísað er til þess að varnaraðila hafi verið í lófa lagið að gera fullnægjandi grein fyrir kröfugerð sinni í frumstefnu. Einsýnt sé að með framhaldsstefnu sé varnaraðili einungis að bæta úr göllum á málatilbúnaði sínum í frumstefnu. Engin atvik hafi orðið sem réttlæti þessar breytingar á kröfugerð og verði að meta varnaraðila það til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í frumstefnu. Bent er á að varnaraðili hafi einnig dregið óþarflega að höfða framhaldssökina, en framhaldsstefnan var birt sóknaraðila 17. maí 2006 rúmum fimm mánuðum eftir að málið var þingfest og rúmum þremur mánuðum eftir að greinargerð stefnda í frumsök var lögð fram. Þá er áréttað að málatilbúnaður varnaraðila í heild brjóti í bága við meginreglur einkamálaréttarfarsins um skýran og glöggan málatilbúnað eins og nánar sé rökstutt í fyrri greinargerð sóknaraðila. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að málsókn hans sé ekki haldin þeim göllum að varði frávísun málsins. Ályktunarorð: Varnaraðili höfðaði mál þetta gegn sóknaraðila með stefnu 8. desember 2005 og var málið þingfest 15. sama mánaðar. Sóknaraðili tók til varna í málinu og lagði fram greinargerð á dómþingi 16. febrúar 2006, þar sem aðallega var krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Á dómþingi 10. apríl 2006 var ákveðið að munnlegur flutningur um frávísunarkröfu sóknaraðila færi fram 19. maí 2006. Á dómþingi þann dag lagði varnaraðili fram framhaldsstefnu. Málinu var þá frestað til 7. júní 2006 og lagði sóknaraðili síðari greinargerð sína fram á dómþingi þann dag. Fallist er á með sóknaraðila að varnaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi ekki átt þess kost að gera fullnægjandi grein fyrir kröfugerð sinni í frumstefnu, sbr. skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 um framhaldsstefnu. Almennur áskilnaður í frumstefnu um breytingar á kröfugerð fram að málflutningi hefur enga þýðingu í þessu sambandi. Þá er fallist á með sóknaraðila að stefnan, sem varnaraðili lagði fram við þingfestingu málsins, uppfylli ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er lúta að reifun máls. Samkvæmt framangreindu verður málinu vísað frá dómi. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu, en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fer eins og í úrskurðarorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, Guðrúnar Margétar Sveinsdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns varnaraðila, Lúðvíks Emil Kaaber hdl., 124.500 krónur.
Mál nr. 121/2007
Líkamsárás Skaðabætur Skilorð
J og P voru ákærðir fyrir líkamsárás gegn A. Þótti sannað að P hefði slegið A tvö högg í andlitið og að báðir ákærðu hefðu sparkað í hann liggjandi. Hlaut A við þetta brot á efri kjálka og augnbotni vinstra megin auk þess sem tvær tennur brotnuðu og hann hlaut sár og mar víða um líkamann. J og P voru samkvæmt þessu sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til hinna alvarlegu afleiðinga árásarinnar og að allt benti til þess að megin hvati hennar hefði verið neikvæð afstaða til útlendinga svo og að brotið var framið í félagi. Þá var tekið tillit til þess að J hafði greitt A bætur samkvæmt héraðsdómi. Refsing P var ákveðin skilorðsbundið fangelsi í sex mánuði. Refsing J, sem hafði sig minna í frammi við árásina, þótti hæfilega ákveðin þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Þá voru þeir dæmdir in solidum til greiðslu samtals 550.345 króna í skaðabætur og lögmannskostnað til A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða, Jens Sigurðssonar, um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu beggja ákærðu og að þeim verði gert að greiða óskipt A 944.085 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og í ákæru greinir allt að frádregnum 396.093 krónum, sem greiddar voru 12. janúar 2007. Ákærði, Jens Sigurðsson, krefst aðallega sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Ákærði, Pétur Jónsson, krefst aðallega sýknu af öðrum sakargiftum en þeim sem hann hefur játað en til vara að viðurlög verði milduð, en ella staðfestingar héraðsdóms. Ákærði Pétur áfrýjaði ekki héraðsdómi fyrir sitt leyti. Koma kröfur hans um sýknu og mildun refsingar ekki til álita nema að því marki, sem efni kunna að vera til samkvæmt 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Krafa ákærða Jens um að héraðsdómur verði ómerktur kom fyrst fram í munnlegum málflutningi og er því of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991. Ekki eru efni til að ómerkja héraðsdóminn samkvæmt 1. mgr. 156. gr. sömu laga. I. Málið var höfðað með ákæru 3. október 2006, þar sem báðum ákærðu er gefið að sök að hafa á Laugavegi í Reykjavík að morgni sunnudagsins 19. mars 2006 ráðist saman á brotaþola, A, slegið hann margsinnis í andlitið og sparkað margsinnis í andlit hans og líkama eftir að hann féll í götuna. Við þetta hafi brotaþoli hlotið brot á efri kjálka og augnabotni vinstra megin, tvær tennur í neðri gómi hafi brotnað og hann hafi hlotið sár og mar víða um líkamann. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir rannsókn málsins og meðferð fyrir dómi. Upplýst er að vitnið, B, kvaddi lögreglu á vettvang og ákærðu voru handteknir nokkrum mínútum síðar. Var brotaþoli þá með áverka í andliti. Vitnið, B, kvaðst fyrir dómi hafa orðið var við stimpingar er hann var á leið framhjá vettvangi. Hafi hann stöðvað bifreið sína og fylgst með og séð að tveir menn létu höggin dynja á brotaþola, hann hafi fallið á gangstéttina og hafi mennirnir þá sparkað í hann. Nánar spurður kvaðst hann hafa séð annan árásarmanninn, ákærða Pétur, sem hafi haft sig meira í frammi, veita brotaþola tvö til þrjú „alvöru högg“ í andlit. Hinn, ákærði Jens, hafi verið meira í að „sparka og bakka“. Brotaþoli kvað stærri manninn, sem er ákærði Pétur, hafa slegið sig fyrsta höggið í andlitið, hann hefði fallið og þá fengið spörk í andlit og víða um líkamann. Hann kvaðst hafa fengið spark í andlitið og því reynt að verja það með höndunum. Hann kvaðst viss um að báðir mennirnir hefðu lamið hann og sparkað í hann, sá hávaxni hefði þó haft sig meira í frammi. Ákærði Pétur kvaðst sennilega hafa slegið brotaþola tvö högg í höfuðið og hent honum frá sér en neitaði því að hafa sparkað í hann. Hann bar að meðákærði Jens hefði ekki „komið nokkurn skapaðan hlut við“ brotaþola. Ákærði Jens kvað meðákærða Pétur hafa kýlt brotaþola tvisvar og taldi hann höggin hafa komið í andlit brotaþola. Sjálfur hefði hann hvorki slegið né sparkað. Báðir ákærðu báru að enga áverka hefði verið að sjá á brotaþola. Þegar framangreint er virt í ljósi mats héraðsdómara á sönnunargildi framburðar ákærðu, brotaþola og vitna er sannað að ákærði Pétur er sekur um að slá brotaþola tvö högg í andlit og báðir ákærðu eru sekir um að sparka í hann liggjandi. Hins vegar verður ekki aðgreint hvaða högg eða spörk ollu tilteknum meiðslum af þeim mörgu áverkum sem brotaþoli hlaut. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er háttsemi ákærðu réttilega heimfærð til refsiákvæðis og hafa þeir báðir unnið sér til refsingar. II. Ákærðu og brotaþola ber mjög á milli um upphaf árásarinnar og að því er ekkert vitni. Ljóst er að þeir gengu allir í sömu átt eftir Laugavegi. Ákærðu bera báðir að brotaþoli hafi rekist í ákærða Pétur, en brotaþoli ber að ákærðu hafi komið hvor að sinni hlið hans og síðan stöðvað beint fyrir framan hann. Öllum ber saman um að orðaskipti hafi átt sér stað um það að brotaþoli talaði ekki íslensku. Ákærðu fullyrða að þegar bifreið með löndum brotaþola hafi síðan komið að, þá hafi brotaþoli ráðist að ákærða Pétri og slegið hann, og Pétur þá slegið til baka. Bar ákærði Pétur að brotaþoli hefði slegið hann í viðbeinið, en ákærði Jens taldi að hann hefði slegið Pétur í andlitið, án þess þó að vilja fullyrða það. Brotaþoli bar að hann hefði ekki þekkt mennina í bifreiðinni og rannsókn lögreglu styður þá fullyrðingu. Vitnið B bar að ákærðu hefðu skýrt átökin með því að brotaþoli talaði ekki íslensku. Það sem hér hefur verið rakið bendir ekki til þess að brotaþoli hafi gefið ákærðu tilefni til þeirrar árásar sem hann varð fyrir. Þá verður við ákvörðun refsingar að líta til þess að brotaþoli hlaut alvarlega áverka í andliti. Bendir allt til þess að megin hvati árásarinnar hafi verið neikvæð afstaða til útlendinga. Brotið frömdu ákærðu í félagi, en háttsemi hvors þeirra um sig verður ekki aðgreind fremur en að framan er rakið. Líta má til þess að ákærði Jens hefur greitt brotaþola bætur samkvæmt héraðsdómi. Í greinargerð ákærða Jens fyrir Hæstarétti segir að hann hafi greitt bæturnar fyrir meðákærða, en málsgögn sýna það þó ekki. Refsing ákærða Péturs er ákveðin fangelsi í sex mánuði. Þegar til þess er litið að hann var tvítugur að aldri þegar brotið var framið og hefur ekki áður verið fundinn sekur um refsiverða háttsemi þykir mega staðfesta ákvörðun héraðsdóms um að skilorðsbinda refsinguna. Ljóst er að ákærði Jens hafði sig minna í frammi við árásina en sannað þykir að hann tók þátt í henni með því að sparka í brotaþola. Refsing ákærða Jens er ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Þegar til þess er litið að hann var 21 árs þegar atvikið átti sér stað og sakarferill hans hefur ekki áhrif á refsingu, þykir mega staðfesta ákvörðun héraðsdóms um að skilorðsbinda refsinguna. III. Brotaþoli, A, krefst skaðabóta að fjárhæð 944.085 krónur, sem er nánar sundurliðuð í héraðsdómi. Var á það fallist í héraði að ákærðu bæri óskipt að greiða honum 274.095 krónur í skaðabætur með vöxtum og dráttarvöxtum auk þess sem fallist var á kröfu hans um greiðslu 87.150 króna í lögmannskostnað. Í samræmi við niðurstöðu dómsins sendi lögmaður brotaþola innheimtubréf til ákærðu 3. janúar 2007 með kröfu um greiðslu á 396.093 krónum, en innifalið í þeirri tölu voru reiknaðir vextir til 13. ágúst 2006 9.776 krónur og dráttarvextir frá þeim degi til 3. janúar 2007 25.072 krónur, vinnutap í þrjá daga, kostnaður vegna tannviðgerða og læknishjálpar og lögmannskostnaðar auk þjáningar- og miskabóta. Ákærði Jens greiddi hina umkröfðu fjárhæð 12. janúar 2007 án fyrirvara. Hann lýsti yfir áfrýjun málsins 24. sama mánaðar. Af þessu bréfum lögmanns brotaþola til ákærðu og ríkisaksóknara má ráða að fyrirvari var gerður um frekari kröfu fullra bóta samkvæmt ákæru. Samkvæmt ákæru hlaut brotaþoli áverka á efri kjálka og augnbotni vinstra megin, brot á tönnum og sár og mar víða um líkamann. Á læknisvottorðum samkvæmt sjúkraskrá á slysa- og bráðadeild og sérfræðings á háls-, nef og eyrnadeild er talað um þríbrot í andliti, þ.e. í fram- og hliðarvegg vinstri kjálka og augntóftarvegg, auk tannbrota. Fram kemur að brotin hafi setið vel og því ekki þörf á aðgerð, en dofi hafi verið í andliti. Nefbrot er ekki nefnt í þessum samtímagögnum og ekki í upphaflegri kröfugerð brotaþola. Verður því ekki fullyrt að læknisvottorð sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, þar sem getið er um nefbrot og aðgerð vegna þess, tengist árásinni að öðru leyti en því að þar er lýst viðvarandi doða í andliti. Upplýst er að brotaþoli var frá vinnu næstu þrjá vinnudaga eftir árásina, sem átti sér stað snemma á sunnudagsmorgni. Fyrir liggur læknisvottorð sem gefur til kynna að hann hafi verið veikur í skilningi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í fjóra daga án þess að vera rúmliggjandi og verður því fallist á að honum beri þjáningabætur í þann tíma 4.360 krónur. Krafa um greiðslu þjáningabóta eftir að hann varð vinnufær er hins vegar ekki studd viðhlítandi gögnum og er því ekki unnt að fallast á hana. Þegar virt eru þau meiðsli sem brotaþoli hlaut og að leiða má af nýju læknisvottorði að hann finni enn fyrir doða í andliti, eru miskabætur ákveðnar 400.000 krónur. Að öðru leyti er með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um skaðabætur til brotaþola og lögmannskostnað. Samkvæmt þessu skulu ákærðu greiða A óskipt 550.345 krónur í skaðabætur og lögmannskostnað. Ákærðu hafa ekki gert efnislegar athugasemdir við grundvöll eða upphafstíma vaxta og dráttarvaxta samkvæmt ákæru. Verður niðurstaða héraðsdóms staðfest að þessu leyti og bera tildæmdar bætur því vexti eins og í dómsorði greinir. Að lokum ber að draga frá heildarfjárhæðinni 396.093 krónur sem greiddar voru brotaþola 12. janúar 2007. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jens Sigurðsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði, Pétur Jónsson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu greiði brotaþola, A, óskipt 550.345 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 463.195 krónum frá 19. mars 2006 til 13. ágúst 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 550.345 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 396.093 krónum sem greiddar voru 12. janúar 2007. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað í héraði skal vera óraskað. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 332.786 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 3. október sl., á hendur, Jens Sigurðssyni, [kt.], Hellubæ, Andakílshreppi, Borgarfirði og Pétri Jónssyni, [kt.], Björk, Andakílshreppi, Borgarfirði, fyrir líkamsárás, með því að hafa að morgni sunnudagsins 19. mars 2006, á Laugavegi í Reykjavík, í félagi ráðist á A, [kt.], slegið hann margsinnis í andlitið og eftir að A féll í götuna sparkað margsinnis í andlit hans og líkama með þeim afleiðingum að A hlaut brot á efri kjálka og augnbotni vinstra megin, tvær tennur í neðri gómi brotnuðu, og hann hlaut sár og mar víða um líkamann. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Nefndur A krefst þess að ákærðu verði dæmdir til greiðslu bóta að fjárhæð 944.085 kr. ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 19. mars 2006 til þess dags er mánuður var liðinn frá því krafan var kynnt ákærðu en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga. “ Ákærði, Pétur krefst vægustu refsingar er lög leyfa og ákærði, Jens, krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Verjandi ákærðu krefst málsvarnarlauna að mati dómsins. Málavextir Að morgni sunnudagsins 19. mars sl. barst lögreglunni tilkynning um að verið væri að ganga í skrokk á manni á Laugavegi. Voru bæði árásarmennirnir og árásarþolinn farnir af vettvangi þegar þangað var komið. Í frumskýrslu lögreglu segir að þar hafi verið staddur B sem kvaðst hafa séð tvo menn kýla mann margsinnis og hafi þeir sparkað í hann liggjandi. Lýsti hann öðrum árásarmanninum svo að hann væri stór, þrekinn, ljóshærður og með klipptar rendur í hárinu á hliðunum. Þá hafi hann verið í brúnum jakka. Kvað hann árásarþolann hafa farið blóðugan upp í bifreiðina X sem hafi ekið á brott. Hafði lögreglan uppi á bílnum við Njálsgötu. Árásarþolinn, A, gaf sig á tal við lögregluna og segir í frumskýrslu lögreglu að hann hafi verið bólginn í andliti og á nefi, auk þess sem vinstri augabrún hafi verið sprungin. Hann hafi jafnframt verið skrámaður á líkama. Var A æstur og greindi svo frá að tveir menn hefðu gefið sig á tal við hann. Þeir hafi kýlt hann og sparkað í hann þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að hann talaði ekki íslensku. Skömmu síðar voru tveir aðilar handteknir á mótum Barónsstígs og Eiríksgötu. Annar aðilinn kom heim og saman við þá lýsingu sem B hafði gefið á árásaraðilanum. Segir í skýrslu lögreglu að aðilarnir, sem reyndust heita Pétur og Jens, hafi báðir greinilega verið undir áhrifum áfengis. Þriðjudaginn 21. mars sl. lagði A fram kæru á hendur ákærðu fyrir líkamsárás. Kvaðst hann hafa gengið einn frá miðbænum, austur Laugaveginn. Hafi hann verið undir áhrifum áfengis. Ákærðu hafi gengið samsíða honum og hafi þeir ávarpað hann á íslensku. Kvaðst A ekki hafa skilið það sem þeir sögðu og hafi talað við þá á ensku. Hafi annar mannanna þá farið að ýta við honum og öskrað á hann að tala íslensku. Hinn maðurinn, sem hafi verið stærri, hafi slegið til hans og hafi höggið komið á vinstra auga hans. Við höggið hafi hann vankast verulega og dottið. Mennirnir hafi þá sparkað í hann og hafi hann fundið höggin koma víðsvegar í líkama sinn, m.a. í axlir og brjóstkassa. Hafi tveir menn frá Marokkó stöðvað bifreið sína þegar þeir hafi séð árásina og tekið hann upp í bifreið sína. Ákærði, Pétur Jónsson, var yfirheyrður vegna málsins 19. mars sl. Ákærði kvaðst hafa gengið upp Laugaveginn ásamt meðákærða þegar maður hafi gengið utan í hann. Sá hafi blótað honum á íslensku. Hafi ákærði þá spurt hann hvað hann meinti en þá hafi hann látið sem hann skildi ekki íslensku. Kvaðst ákærði hafa reynt að ræða við manninn án árangurs en hann hafi alltaf haldið því fram að hann skildi hann ekki. Kvaðst ákærði ekki muna nákvæmlega hvað maðurinn sagði við hann og hafi hann reynt að fá hann til að endurtaka það sem hann sagði. Silfurlituð Benz-bifreið hafi stöðvað hjá þeim og út úr henni hafi komið farþegi sem hafi talað við meintan brotaþola, á tungumáli sem hann þekkti ekki. Kvaðst ákærði hafa sagt honum að meintur brotaþoli vildi ekki svara sér, en á meðan þeir stóðu þarna hafi meintur brotaþoli slegið ákærða í brjóstkassann. Kvaðst ákærði þá strax hafa slegið frá sér og hent honum frá sér utan í húsvegg. Taldi hann högg sitt hafa komið í höfuð mannsins. Meðákærði, Jens, hafi þá strax komið upp á milli þeirra til að koma í veg fyrir frekari slagsmál. Ákærði kannaðist við að ungur maður, á milli tvítugs og þrítugs hafi komið og talað við þá eftir að slagsmálunum lauk. Ákærði var yfirheyrður að nýju 13. júlí sl. og greindi hann frá atvikum á sama veg og áður. Kvað hann A hafa átt upptökin og hafa slegið sig að fyrra bragði. Ákærði, Jens Sigurðsson, greindi svo frá við yfirheyrslu 19. mars sl. að meðákærði, Pétur, og maður nokkur hafi rekist saman. Maðurinn hafi sagt eitthvað á íslensku og Pétur hafi gefið sig á tal við hann. Hafi þeir kallast á um leið og þeir gengu upp Laugaveginn. Þá hafi komið Benz bifreið akandi og hafi maðurinn þá ,,hjólað“ í Pétur og slegið hann einu höggi. Pétur hafi svarað fyrir sig og hafi maðurinn dottið við það en síðan komið sér á brott í bifreiðinni sem þarna hafði stöðvað. Sjálfur kvaðst ákærði aðeins hafa togað manninn frá Pétri. Í læknisvottorði Steinunnar G. H. Jónsdóttur, sérfræðings á slysa- og bráðasviði Landspítala-háskólasjúkrahúss, dagsettu 7. júní sl., er haft eftir A að tveir Íslendingar hafi ráðist á hann án tilefnis þegar hann var á heimleið að morgni 19. mars sl. Hafi hann hlotið hnefahögg í andlit og á búk en við að hafi hann fallið í götuna. Mennirnir hafi þá haldið áfram að veitast að honum og sparkað í andlit hans og líkama. Við skoðun hafi komið í ljós sár yfir vinstri öxl utan- og framanvert og hafi sár verið um 3 cm að lengd. Neðan við hægra herðablað hafi verið roðablettur/marblettur u.þ.b. 5 cm í þvermál. Á miðju baki vinstra megin rétt neðan við herðablað hafi einnig verið roðablettur og rof í húð. Svæði þetta hafi verið um 5x8 cm að flatarmáli. Fimm cm neðan við það svæði hafi verið annar álíka blettur um 10 cm í þvermál. Hann hafi verið rauður og með rofi á húð. Á innanverðum vinstri upphandlegg hafi verið 5x5 cm mar. Ofan á vinstri framhandlegg hafi hann verið með sár sem hafi verið um cm að lengd. Þá hafi hann verið með sár á vinstri augabrún en þar undir hafi verið marbunga sem hafi verið u.þ.b. 2x2 cm að flatarmáli. Þá hafi hann verið með marbungu undir vinstri kinn sem hafi verið 3x4 cm að flatarmáli. Við skoðun á munnholi hafi 1. og 2. tönn í neðri góm og hægra megin frá miðju verið brotin. Brotnað hafi úr efsta hluta tannanna. Þá hafi hann verið með marbungu á hægri kinn sem hafi verið 3x3 cm að flatarmáli. Ljóst hafi verið að um alvarlega áverka væri að ræða og hafi verið tekin röntgen- og sneiðmynd af andlistbeinum sem hafi sýnt brot í fram- og hliðarvegg á vinstra kinnbeini. Brotið hafi verið ótilfært en einnig hafi verið brot í augntóftarveggnum hliðlægt og vinstra megin. Einnig hafi sést vökvi (blæðing) á vinstri kinnholu. Augu hafi verið blóðhlaupin en augnhreyfingar eðlilegar. Sjón hafi ekki verið metin nákvæmlega á slysadeild. Greining á áverkum er sögð brot á andlitsbeinum, yfirborðsáverkar og mar á brjóstkassa, mar á mjóbaki, fjöldi yfirborðsáverka (mar á útlimum) og brot á tönnum. Einnig liggur frammi í málinu læknisvottorð Einars Thoroddsens, sérfræðings á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítalans, dagsett 18. apríl sl. Þar kemur fram að brot A á efri kjálka og augnbotni vinstra megin hafi setið vel á sínum stað og hafi því ekki þurft aðgerð. Blætt hafi inn í vinstri kjálkaholu, en það staðfesti brot á efri kjálka. Þá hafi A verið ráðlagt að leita til augnlæknis. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Jens, skýrði svo frá að umrædda nótt hafi hann og meðákærði Pétur verið að ganga heim eftir að hafa verið að skemmta sér niðri í bæ. Kvað hann meðákærða og A hafa rekist saman á Laugaveginum, en A hafi verið að ganga á móti þeim. Við það hafi A sagt eitthvað við meðákærða á íslensku sem ákærði hafi ekki alveg náð hvað hafi verið. Meðákærði hafi spurt hvað hann hafi sagt, en hann hafi sagst ekki tala íslensku. Þeir hafi eitthvað rökrætt um það, en ákærði hafi haldið áfram göngunni. Þetta hafi haldið svona áfram, þeir hafi gengið áfram og A hafi gengið samsíða þeim, ýmist á undan eða á eftir þeim. Ákærði kvaðst ekki hafa skipt sér af því, þar sem þetta hafi einungis verið bull og þvæla. Ákærði hafi séð silfurlitaða Benz-bifreið leggja hjá þeim á gatnamótum. Út úr bílnum hafi komið tveir menn frá Marokkó. Annar þeirra hafi talað íslensku og farið að ræða við meðákærða um hvað væri að gerast. Meðákærði hafi sagst vilja fá skýringu á því sem verið væri að segja. Ákærði kvað að sér hafi ekki litist á þetta og gengið til baka og sagt meðákærða að hætta þessu bulli. Hafi meðákærði verið búinn að samþykkja að koma með sér, en þá hafi A kýlt hann, einmitt þegar þeir hafi verið að snúa sér við og ganga í burtu. Kvaðst hann ekki vera viss um hvar höggið hafi komið á meðákærða, en sér hafi fundist það lenda á andliti hans. Ákærði hafi þó ekki séð áverka á honum. Kvaðst ákærði hafa haldið í meðákærða en sleppt honum þegar hann hafi verið kýldur. Hann kvað meðákærða þá hafa kýlt A tveimur höggum á móti. Hafi honum fundist höggin fara í andlit hans. A hafi þá dottið á jörðina. Mennirnir úr Benz-bifreiðinni hafi þá hjálpað honum inn í bifreiðina. Ákærði kvaðst ekki hafa séð blóð eða tekið eftir áverkum á A, en hann hafi staðið á fætur af sjálfsdáðum. Hann kvaðst ekki hafa séð meðákærða sparka í A. Öryggisvörður frá Securitas hafi komið að þeim og sagt eitthvað sem hann muni ekki. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir manninum fyrr, en hann hafi komið neðan frá Laugaveginum. Þeir meðákærði hafi gengið í burtu. Hafi Benz-bifreiðin þá keyrt áfram upp Laugaveginn, á móti umferð, og fylgt þeim eftir. Hafi þeir verið að ganga upp Barónsstíg þegar lögreglan hafi komið og handtekið þá. Ákærði kvaðst hvorki hafa slegið né sparkað í A. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis þessa nótt, en það hafi ekki haft áhrif á minni hans. Hann kvað meðákærða einnig hafa verið undir áhrifum áfengis. Þá kvaðst hann einnig telja að A hafi verið undir áhrifum áfengis, en þegar þeir hafi mætt honum, hafi þeim fundist hann slaga. Ákærði, Pétur, greindi frá því að hann hafi mætt A á Laugaveginum umrædda nótt. Hann hafi gengið á móti sér og hafi rekist utan í sig og blótað sér á íslensku. Hafi hann þá reynt að fá hann til að segja sér hvað hann hafi átt við með því. Þeir hafi rætt eitthvað saman, á meðan þeir gengu upp Laugaveginn, u.þ.b. 200-300 metra. A hafi gengið með sér og alltaf verið í talfæri. Kvaðst ákærði ekki muna hvað A hafi sagt. Kvað hann A hafa hringt eitthvert. Hafi þá Benz bifreið komið akandi að og numið staðar fyrir framan þá. Út úr honum hafi komið félagar A. Hann kvað mennina hafa komið alveg að þeim, en hann hafi ekki talað við þá. Hafi A þá orðið ,,mikill með sig“ og slegið sig fast í viðbeinið, vinstra megin. Kvaðst ákærði hafa verið marinn eftir höggið. Hann hafi þá svarað fyrir sig og hent A frá sér. Hafi meðákærði Jens þá komið, gripið í sig og stigið á milli þeirra og sagt að þetta væri ekkert til að gera veður út af. Upp úr því hafi þeir farið. Kvaðst ákærði ekki hafa gert A annað en að henda honum frá sér, og slá hann í höfuðið, vinstra megin á vanga, á kjálka og fyrir neðan gagnauga. Ákærði kvað höggin sennilega hafa verið tvö. Hafi hann svo ýtt honum frá sér, en A hafi dottið og lent utan í húsvegg. Kvaðst ákærði ekki hafa séð áverka á A. Hann kvaðst ekki hafa sparkað í A og ekki séð meðákærða slá hann né sparka í hann. Kvaðst hann ekki telja áverka þá sem lýst er í ákæru vera af sínum völdum eða af völdum meðákærða. Kvaðst hann hafa séð A fara inn í Benz-bifreiðina. Ákærði kvaðst hafa verið ölvaður þessa nótt og það hafi meðákærði einnig verið. Hann kvaðst ekki geta gert sér grein fyrir því hvort A hafi verið undir áhrifum áfengis, enda þekki hann manninn ekki og hafi aldrei séð hann áður. Ákærði kvað öryggisvörð hafa komið að þeim meðákærða. Hann kvaðst ekki hafa rætt við hann, en hann hafi sagt þeim að fara í burtu. Aðspurður kvaðst ákærði vera 196 cm á hæð. Vitnið, A, kvaðst hafa verið í bænum þegar tveir menn hafi farið að ganga á eftir honum. Annar hafi verið hægra megin og hinn vinstra megin. Þegar hann hafi numið staðar hafi þeir einnig numið staðar fyrir framan hann. Hann kvaðst hafa spurt þá hvert vandamálið væri. Annar ákærðu hafi svarað honum á íslensku. Hann hafi þá sagt að hann talaði ekki íslensku og beðið hann um að tala á ensku. Ákærði hafi þá sagt honum að hann þyrfti að læra að tala íslensku þar sem hann byggi á Íslandi. Vitnið kvaðst hafa reynt að ganga burt frá ákærðu. Annar ákærðu, sá hærri, hafi þá slegið hann í andlitið þannig að hann hafi lent á jörðinni, á gangstéttarbrún, en kvaðst ekki hafa rekið höfuðið utan í neitt. Höggið hafi komið á andlit hans, á kinnina undir auganu. Hafi ákærðu lamið sig og sparkað í sig á meðan hann hafi legið í götunni, en hann kvaðst ekki vita hve oft. Höggin hafi komið á andlit, höfuð, fætur, bak, axlir, brjóstkassa og um allan líkamann. Vitnið kvaðst hafa sett hendurnar fyrir andlitið og því ekki hafa séð hver hafi sparkað, en kvaðst vera viss um að báðir ákærðu hafi sparkað í sig, þar sem hann hafi fundið að fleiri en einn hafi verið að sparka. Kvaðst hann hafa legið á vinstri hliðinni. Vitnið kvaðst hafa haldið um andlit sér, þar sem hann hefði verið að reyna að vernda nefið fyrir höggum, þar sem vitnið hefði verið nýkomið úr nefaðgerð, sem hann þurfti að fara í vegna gamalla meiðsla. Meiðslin kvaðst vitnið hafa fengið er hann æfði box í Marokkó. Vitnið kvað þann hávaxna hafa tekið meiri þátt í árásinni. Hafi spörkin verið föst og þeir haldið áfram þar til tveir menn frá Marokkó hafi komið og bjargað sér. Þessir menn hafi ekki þekkt hann, en vitað að hann væri frá Marokkó og því boðið sér að koma upp í bíl. Kvaðst vitnið ekki vita hverjir mennirnir hafi verið. Annar mannanna hafi komið út úr bílnum og tekið sig inn í bílinn. Hafi þeir sagst vera að hringja á lögregluna. Vitnið kvað einhvern íslenskan mann hafa einnig komið þarna að. Vitnið kvaðst hafa farið beint á slysadeild, en lögreglan hafi ekið honum þangað um morguninn. Vitnið kvaðst hafa verið í sex klukkustundir á spítala eftir árásina, en svo legið eitthvað fyrir. Vitnið kvaðst ekki hafa áreitt ákærðu en reynt að forðast þá eins og hann gat. Hann hafi verið undir áhrifum áfengis, enda hafi hann verið að koma af skemmtistað þessa nótt. Kvaðst hann hafa verið marinn í framan í tvær vikur. Fyrsta vikan hafi verið verst en svo hafi hann farið að vinna vikuna eftir það. Vitnið kvaðst hafa jafnað sig af áverkum árásarinnar og vera í vinnu. Kvað hann að sér hafi staðið til boða að fara í aðgerð, en ekki hafa átt peninga fyrir því. Þurfi hann að fara í aðra nefaðgerð. Þá væri enn eitthvert vandamál með tennur hans og kinnar og fyndi hann enn þá til og gæti ekki snert gagnaugað vegna sársauka. Vitnið kvað árásina hafa haft andlegar afleiðingar fyrir sig. Hann héldi sig alltaf heima við. Hann kvaðst vera um 172 cm á hæð og hafa verið um 76 kíló þegar árásin hafi átt sér stað.. Vitnið, B, kvaðst hafa verið að aka um miðbæinn þessa nótt, eins og hann gerði alltaf þegar hann væri búinn í vinnu á morgnana, en hann kvaðst vera öryggisvörður hjá Securitas. Hafi hann séð stympingar, farið út í kant og fylgst með. Kvað hann að þetta hafi verið nálægt horni Laugavegar og Barónsstígs. Hafi hann þá séð að tveir menn hafi látið höggin dynja á einhverjum manni. Hafi höggin lent á andliti mannsins og maðurinn fallið í jörðina og legið á gangstéttinni. Taldi hann höggin hafa verið tvö til þrjú áður en hann féll í jörðina. Kvaðst hann minna að maðurinn hafi legið á hlið og sett hendurnar eitthvað upp. Hafi maðurinn virst veikburða og ekki varist mikið. Hafi hann fengið einhver högg og spörk eftir að hann hafði fallið. Kvað hann annan manninn hafa tekið lítinn þátt í árásinni, en benti á ákærða, Pétur, sem þann sem hafi haft sig meira í frammi. Hinn hafi mest horft á, en látið eitt og eitt högg dynja á árásarþola og farið síðan í burtu. Vitnið kvaðst hafa verið um 10 metra í burtu og hafa séð þetta skáhallt á hlið. Hann hafi ákveðið að fara út og skerast í leikinn. Hafi hann reynt að tala við ákærðu og róa þá niður. Kvað hann annan ákærðu hafa gefið þá skýringu á barsmíðunum, að maðurinn hafi ekki talað íslensku. Hafi hann augljóslega verið undir áhrifum áfengis en þó frekar rólegur. Kvaðst hann minna að um væri að ræða ákærða Pétur. Um leið og hann hafi verið búinn að koma ákærðu frá brotaþola hafi tveir félagar árásarþola komið að og dregið árásarþola inn í bíl. Hafi þeir sagst ætla að fara með hann á slysavarðstofuna. Kvaðst vitnið hafa hringt í lögreglu og beðið eftir að hún kæmi, en ákærðu hafi farið í burtu. Þegar borið var undir vitnið það sem haft var eftir honum í frumskýrslu lögreglu að hann hafi tekið annan ákærða ofan af árásarþola kvað vitnið það ekki rétt, hann hafi einungis gengið á milli aðila, en ekki notað hendurnar neitt. Vitnið, Sigfús Rúnar Eiríksson lögreglumaður, greindi frá því að hann hafi farið niður á Laugaveg að morgni 19. mars 2006 eftir að tilkynning hafi borist um að verið væri að kýla mann. Þegar þeir hafi farið af stað hafi komið tilkynning um að árásarmennirnir gengju austur Laugaveg. Þeir hafi talað við árásarþolann sem hafi verið inni í bifreið. Hann hafi komið inn í lögreglubifreiðina og bent á gerendurna, ákærðu. Vitnið hafi farið út úr bílnum og þeir hafi handtekið ákærðu. Vitnið kvaðst ekki muna eftir áverkum á árásarþolanum. Vitnið kvað ákærðu hafa verið ölvaða. Þeir hafi verið staddir á Barónsstíg rétt við Iðnskólann. Vitnið, Ólafur Stefnir Jónsson lögreglumaður, kvaðst hafa sinnt útkalli á Laugavegi að morgni 19. mars 2006. Kvaðst hann muna óljóst eftir þessu, en minna að borist hafi tilkynning um líkamsárás. Gerendur hafi verið sagðir ganga upp Barónsstíg. Þeir hafi hitt árásarþola og hann hafi bent á gerendur í málinu. Kvað hann greinilegt að árásarþoli hefði orðið fyrir árás. Hann hafi verið með sýnilega áverka í andliti, en hann kvaðst ekki geta skýrt nákvæmlega hverjir þeir hafi verið. Vitnið kvaðst ekki hafa rætt við mennina í Benz bifreiðinni, en þeir hafi talað við brotaþola í lögreglubifreiðinni. Vitnið kvaðst hafa tekið þátt í handtöku ákærðu og kvað vitnið að sig minnti að þeir hefðu verið rólegir. Niðurstaða Ákærði, Pétur, hefur játað að hafa slegið brotaþola í höfuðið, vinstra megin á vanga, á kjálka og fyrir neðan gagnauga og kvað hann höggin sennilega hafa verið tvö. Hafi hann svo ýtt honum frá sér, en brotaþoli hafi dottið og lent utan í húsvegg. Kvaðst ákærði ekki hafa séð áverka á brotaþola. Ákærði, Jens, hefur alveg neitað að hafa tekið nokkurn þátt í að slá brotaþola og er sá framburður hans í samræmi við framburði ákærða Péturs, sem kvað meðákærða aðeins hafa reynt að ganga á milli þeirra. Báðir ákærðu kváðu öryggisvörð frá Securitas hafa komið á staðinn, en það var vitnið B. Bar vitnið fyrir dómi að hann hefði umrætt sinn séð tvo menn láta höggin dynja á brotaþola. Brotaþoli hefði lent í götunni og legið á gangstéttinni, er mennirnir hefðu bæði sparkað í hann og kýlt hann. Annar mannanna hefði tekið lítinn þátt í árásinni, en þó látið eitt og eitt högg dynja á þeim sem í götunni lá. Benti vitnið á ákærða Pétur, sem þann sem hefði haft sig meira í frammi. Kvað vitnið að annar ákærðu hefði gefið þá skýringu á barsmíðunum að brotaþoli talaði ekki íslensku. Er sá framburður vitnisins í samræmi við vitnisburð brotaþola sjálfs, sem kvað annan mannanna hafa sagt við sig að hann þyrfti að læra íslensku, úr því að hann byggi á Íslandi. Þá kvað brotaþoli þann mannanna, sem hærri er, þ.e. ákærða Pétur, hafa haft sig meira í frammi í árásinni og samrýmist sá framburður einnig framburði vitnisins B. Samkvæmt framburði lögreglumannsins Ólafs Stefnis var brotaþoli með sýnilega áverka í andliti er lögregla kom á vettvang og ók lögregla honum á slysavarðstofu. Samkvæmt áverkavottorði brotaþola var hann með mikla áverka á andliti við komu á slysadeild, m.a. höfðu brotnað í honum tvær tennur og andlitsbein höfðu brotnað, auk fjölda annarra áverka á líkama og útlimum. Þegar litið er til þeirra miklu áverka á brotaþola sem lýst er í áverkavottorði og framburðar hins óhlutdræga vitnis, B, sem samrýmist framburði brotaþola í öllum aðalatriðum, er ótrúverðugur sá framburður ákærðu að ákærði, Pétur, hefði aðeins slegið brotaþola tvö högg og ákærði, Jens, hefði ekki slegið hann, en framburður brotaþola að sama skapi trúverðugur, enda í samræmi við gögn málsins og framburð B. Það er því að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem í ákæru greinir og að afleiðingar árásar ákærðu hafi verið þær sem í ákæru greinir. Háttsemi ákærðu er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar Ákærði, Pétur, hefur aldrei áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé. Hann hefur verið sakfelldur í máli þessu fyrir grófa líkamsárás og horfir til refsiþyngingar að árásin var unnin í félagi með öðrum. Af framburði ákærða sjálfs, brotaþola og vitnisins B mátti ráða að ákærði, Pétur, hafði sig meira í frammi í árásinni en meðákærði, Jens. Árásin var hrottaleg og fólskuleg og afleiðingar árásarinnar miklar, m.a. miklir áverkar í andliti brotaþola. Ekkert er fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu ákærða, Péturs, að brotaþoli hafi átt upptökin að árásinni. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Þar sem ákærði hefur aldrei áður gerst sekur um refsiverðan verknað verður frestað fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Jens, gekkst á árinu 2002 undir sátt vegna ölvunaraksturs, en það brot hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Ákærði hefur verið sakfelldur í máli þessu fyrir grófa líkamsárás og horfir til refsiþyngingar að árásin var unnin í félagi með öðrum. Þrátt fyrir að árás ákærðu væri hrottaleg og fólskuleg mátti ráða af framburði ákærða sjálfs, brotaþola og vitnisins B að ákærði, Jens, hefði haft sig mun minna í frammi í árásinni en meðákærði, Pétur. Þegar litið er til framangreinds er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 30 daga, en rétt er að fresta fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabætur Af hálfu A hefur verið lögð fram skaðabótakrafa gegn ákærðu og þess krafist að þeir verði dæmdir til að greiða honum in solidum 944.085 kr. ásamt vöxtum af þeirri fjárhæð skv. 8. sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. mars 2006 til þess dags er liðinn var mánuður frá því að krafa þessi var kynnt ákærðu en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Krafan er sundurliðuð svo: Krafan er þannig rökstudd að ákærðu hafi af ásetningi valdið líkamstjóni tjónþola sem þeir beri óskipt bótaábyrgð á. Hafi líkamsárásin verið tilefnislaus og hrottafengin og hafi ákærðu báðir staðið að henni. Afleiðingar hennar hafi verið alvarlegar. Í líkamsárásinni hafi jafnframt falist ólögmæt meingerð gegn frelsi og persónu tjónþola. Árásin hafi verið honum andlega erfið, sérstaklega þegar höfð sé hliðsjón af því að hann sé útlendingur í ókunnu landi fjarri heimahögum sínum. Þá hafi sjálfstraust og sjálfsmat hans minnkað í kjölfar árásarinnar, andlegri líðan hrakað og hann þjáðst af þunglyndi. Samkvæmt framangreinu hafa ákærðu verið sakfelldir fyrir grófa líkamsárás, sem þeir unnu í félagi. Með þeirri háttsemi hafa þeir gerst sekir um ólögmæta meingerð gegn persónu brotaþola og er fullnægt skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga til að dæma ákærðu til að greiða brotaþola miskabætur sem með hliðsjón af dómvenju eru hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Brotaþoli hefur krafist þjáningabóta í 90 daga. Í málinu nýtur hins vegar ekki við læknisfræðilegra gagna um að brotaþoli geti hafa talist veikur í skilningi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga í kjölfar árásar ákærðu. Hins vegar er nægilega fram komið að hann hafi mátt þola nokkrar þjáningar af meiðslum sínum, auk þess sem hann var á tímabilinu 19. mars til 22. mars 2006 óvinnufær vegna áverka sem hann hlaut. Þá bar brotaþoli fyrir dómi að hann hefði verið óvinnufær fyrstu viku eftir árásina, en blár og marinn vikuna eftir það, þótt hann hefði sótt vinnu. Verður því talið fullnægt skilyrðum 2. málsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga til að dæma brotaþola þjáningabætur vegna samtals 14 daga, svo sem hann hefði verið veikur án þess að vera rúmliggjandi, samtals 15.260 krónur. Útlagður kostnaður er studdur gögnum og verður á hann fallist, að fjárhæð 12.972 krónur, auk kostnaðar vegna viðgerðar á tönnum að fjárhæð 33.400 krónur. Þá er krafa um tímabundið atvinnutjón einnig studd gögnum og verður á hana fallist að fjárhæð 12.463 krónur. Samtals greiði ákærðu in solidum 274.095 krónur með vöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. mars 2006 til 13. ágúst 2006, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá verða ákærðu dæmdir til að greiða kæranda in solidum kostnað sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 og telst hann hæfilega ákveðinn 87.150 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá greiði ákærðu in solidum sakarkostnað málsins 158.916 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 120.516 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, Pétur Jónsson sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði Jens Sigurðsson sæti fangelsi í 30 daga. Frestað er fullnustu refsingar beggja ákærðu og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi þeir almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu greiði in solidum A 274.095 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. mars 2006 til 13. ágúst 2006, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærðu greiði in solidum 87.150 krónur í lögmannskostnað. Ákærðu greiði in solidum sakarkostnað málsins 158.916 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 120.516 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 397/1999
Kærumál Gögn Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdómara þar sem fallist var á kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku yfir X fyrir dómi og framlengingu frests til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna úrskurðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um skýrslutöku fyrir dómi af varnaraðila. Þá var jafnframt fallist á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir sóknaraðila að afhenda verjanda þau gögn málsins sem eru orðin einnar viku gömul. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 322/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengi í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 27. júní 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 632/2017
Skaðabótamál Umhverfistjón Orsakatengsl Matsgerð
VG og G ehf. höfðuðu mál á hendur Í og S og kröfðust viðurkenningar á skaðabótaskyldu þeirra vegna tjóns sem félögin töldu sig hafa orðið fyrir vegna tveggja varnargarða sem höfðu verið reistir, annars vegar við útfall Árkvísla úr Skaftá og hins vegar samhliða þjóðvegi 1 að ræsi við svonefndan Litla-Brest. Byggðu VG og G ehf. á því að með varnargörðunum hefði náttúrulegt flæði Árkvísla fram Eldhraunið verið heft, með þeim afleiðingum að grunnvatnsstaða í hrauninu hefði lækkað og rennsli í lækjum í Landbroti, þar með talið í Grenlæk sem VG og G ehf. töldu til veiðiréttinda yfir, minnkað. Það hefði svo aftur haft í för með sér áhrif á lífríki lækjarins og samdrátt í veiði. Í dómi sínum rakti héraðsdómur efni ýmissa skýrslna, greinargerða og álitsgerða sem aðilar höfðu lagt fram til stuðnings kröfum sínum. Lagði dómurinn til grundvallar að sönnunarbyrðin fyrir því að orsakasamband væri á milli varnargarðanna og ætlaðs tjóns vegna samdráttar á veiði í Grenlæk, hvíldi á VG og G ehf. Til þess að fallast mætti á að slíkt orsakasamband væri fyrir hendi taldi dómurinn að í fyrsta lagi þyrfti að sanna að rennsli í Árkvíslar væri minna heldur en ef varnargarðurinn hefði ekki verið reistur. Í öðru lagi þyrfti að liggja fyrir að dregið hefði úr rennsli grunnvatns til efstu linda Grenlækjar sökum þess að minna vatn rynni í kvíslarnar. Í þriðja lagi þyrfti að sýna fram á að minna vatnsrennsli til upptaka lækjarins hefði haft skaðleg áhrif á seiðauppvöxt og í fjórða lagi þyrftu VG og G ehf. svo að sanna að þessi skaðlegu áhrif hefðu dregið úr veiði í Grenlæk og valdið þeim tjóni. Var það mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróður meðdómsmönnum, að vafi væri um ástæður vaxandi vatnsþurrðar í Grenlæk á síðustu árum. Mætti ætla að rennsli lækjarins réðist af mismunandi náttúrulegum þáttum sem ekki væri unnt að reikna með að væru í innbyrðis jafnvægi við þær óstöðugu aðstæður sem ríktu á svæðinu. Taldi dómurinn ósannað að þeir varnargarðar sem VG og G ehf. vísuðu til hefðu haft neikvæð áhrif á þessa þætti þannig að það kæmi niður á rennsli Grenlækjar á þann hátt sem félögin byggðu á. Voru Í og S því sýknuð af kröfum þeirra. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur niðurstöður matsgerðar dómkvaddra manna sem VG og G ehf. höfðu aflað að gengnum héraðsdómi og taldi hana ekki renna stoðum undir að orsakasamband væri á milli umræddra mannvirkja og þess tjóns sem væri grundvöllur viðurkenningarkröfu VG og G ehf. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson,Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari og Aðalheiður Jóhannsdóttirprófessor.Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 10.júlí 2017. Ekki varð af þingfestingu þess 6. september það ár og áfrýjuðu þeiröðru sinni 3. október 2017. Þeir krefjast þess að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda íslenska ríkisins gagnvart sér vegna lokunar ,,Árkvíslar(Brests) í Eldhrauni“ með stíflugarði og vegna stöðvunar vatnsrennslis meðstíflugarði ofan við þjóðveg 1, austan Árkvísla, sem hvoru tveggja hafi heftnáttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Jafnframt krefjast áfrýjendur viðurkenningará skaðabótaskyldu stefnda Skaftárhrepps gagnvart sér vegna lokunar ,,Árkvísla(Brests) í Eldhrauni“ með stíflugarði sem hafi heft náttúrulegt flæði vatnsfram Eldhraunið. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi beggja stefndu íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast báðir staðfestingar héraðsdóms og aðáfrýjendur verði dæmdir til að greiða þeim, hvorum um sig, málskostnað fyrirHæstarétti. Dómendur gengu á vettvang 2. nóvember 2018.IÍ málinu krefjast áfrýjendurviðurkenningar á skaðabótaskyldu íslenska ríkisins annars vegar ogSkaftárhrepps hins vegar, vegna þeirra athafna sem tilgreindar eru íkröfugerðinni. Áfrýjendur telja að þessar athafnir hafi leitt til vatnsþurrðar íGrenlæk og röskunar á lífríki lækjarins sem leitt hafi til minni fiskgengdar ogþar með valdið þeim fjárhagslegu tjóni sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á.Áfrýjendur telja að skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt því framkvæmdir þærsem um ræði hafi verið bæði saknæmar og ólögmætar. Auk þess að reisa kröfur umviðurkenningu á skaðabótaskyldu á sakarreglunni vísa áfrýjendur einnig til 136.gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og efni greinarinnar var fyrir gildistöku laganr. 132/2011 um breytingu á vatnalögum, sbr. nú 141. gr. þeirra laga. Leithéraðsdómur svo á að málsástæðum um þetta hafi nægilega verið teflt fram ímálatilbúnaði áfrýjenda þar fyrir dómi þannig að líta mætti svo á að kröfur þeirrastyddust einnig við þessa hlutlægu skaðabótareglu. Áfrýjendur telja ljóst aðorsakatengsl séu milli hinnar skaðabótaskyldu háttsemi stefndu og tjóns semþeir hafi orðið fyrir. Tjónið hafi verið staðreynt með álitsgerð 5. september2013, sem unnin hafi verið af Vífli Oddssyni verkfræðingi og Stefáni ÓlaSteingrímssyni fiskavistfræðingi en gerð er grein fyrir niðurstöðumálitsgerðarinnar í hinum áfrýjaða dómi. Kröfur áfrýjenda lúta nánartiltekið í fyrsta lagi að því að mannvirki við útfall Árkvísla úr Skaftá hafi takmarkaðrennsli í kvíslunum og það hafi leitt til minna vatns í Grenlæk er síðan hafileitt til áfalla fyrir sjóbirtingsstofninn í ánni. Mannvirkið er varnargarður, enhann er einnig í gögnum málsins kallaður stíflugarður eða leirstífla, og var upphaflegareistur líklega í október 1992, fyrst með einu röri sem mun hafa verið tveirmetrar í þvermál og staðsett ofarlega í garðinum þar sem vatn rann út íÁrkvíslar. Árið eftir mun rörið hafa verið lækkað í garðinum til að aukarennsli um það og öðru röri var síðan bætt við 1997. Þá mun einnig hafa verið grafiðað rörunum til að auka útrennsli um þau. Þessar ráðstafanir voru gerðar aðkröfu landeigenda í Landbroti sem töldu varnargarðinn hefta náttúrlegt flæðiÁrkvísla út á hraunið með þeim afleiðingum að grunnvatnsstaða í Eldhrauni lækkaðiog rennsli í lækjum í Landbroti, þar með talið í Grenlæk minnkaði. Í gögnummálsins kemur fram að saga áþekkra mannvirkja á svæðinu sé löng. Á árinu 1962var ýtt upp varnargarði suðvestan við útfall Árkvísla úr Skaftá, og vartilgangur hans að hemja kvíslarnar þannig að þær féllu ekki í heild eða aðhluta í Eldvatn. Er enn varnargarður á þessum stað, sem hefur verið lengdur og endurbættur,en hann er ekki meðal mannvirkja, sem hafa þýðingu við úrlausn um kröfuráfrýjenda. Við útfallið úr Skaftá munu bændur um 1980 hafa grafið frá farvegiárinnar til þess að auka vatn í Árkvíslum. Í öðru lagi lúta kröfuráfrýjenda að varnargarði, sem reistur hafi verið norðan við og samhliðaþjóðvegi 1 frá brúnni yfir Brest í austur og að stað þar sem ræsi er undirþjóðveginn en sá staður er nefndur Litli-Brestur. Brestur (Stóri-Brestur) munhafa verið djúp hrauntröð, sums staðar þriggja til fjögurra metra breið, er láfrá stað nokkru ofan þjóðvegar og náði langleiðina suður til Botna. Hrauntröðinfylltist fyrir löngu af sandi og jökulleir vegna árframburðar, en þar ofan árenna Árkvíslar til suðurs og undir áðurnefnda brú á þjóðveginum. Þessivarnargarður hafi haft sömu áhrif og fyrrnefndi varnargarðurinn, það er hindraðnáttúrlegt flæði vatns út á Eldhraunið sem aftur hafi leitt til minna vatns íGrenlæk og átt þátt í þeim áföllum sem áður greinir.Mikill vatnsskortur varð íGrenlæk vorið 1998 og var talið að til þess mætti rekja seiðadauða sem varð ílæknum. Var varnargarðurinn við útfall Árkvísla rofinn 15. og 16. júní þetta ár.Hann var reistur á ný í nóvember 2000 með þremur rörum, sem hvert um sig vartveir metrar í þvermál og var eitt þeirra með lokunarbúnaði. Var því röri lokaðá sumrin eins og rakið er í héraðsdómi, en mun hafa staðið opið allt árið fráog með árinu 2013. Áfrýjendur telja að þegarvirt séu saman áhrif beggja varnargarðanna á vatnsrennsli í Grenlæk sé sannaðað tjónið á lífríki í læknum og samdráttur í fiskveiði þar sé afleiðing af gerðþessara mannvirkja. Mál sitt reisa þeir eins og fyrr greinir á því að stefndiíslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á framkvæmdunum, sem unnar hafi verið afVegagerð ríkisins, án þess að tilskilinna leyfa hafi verið aflað, en stefndiSkaftárhreppur, hafi verið framkvæmdaraðili við gerð varnargarðsins við útfallÁrkvísla í nóvember 2000 og stýrt lokunum á því röri sem hafði slíkan búnað.Í hinum áfrýjaða dómi erlagt til grundvallar að sönnunarbyrðin fyrir því að orsakasamband sé millivarnargarðsins við útfall Árkvísla úr Skaftá og tjóns vegna samdráttar í veiðií Grenlæk hvíli á áfrýjendum. Til þess að fallast mætti á að slíktorsakasamband væri fyrir hendi telur dómurinn með réttu að fjórum skilyrðum þyrftiað vera fullnægt. Í fyrsta lagi þyrfti að sanna að rennsli í Árkvíslar væriminna en verið hefði ef varnargarðurinn hefði ekki verið reistur og í hann settrör til að stýra útflæði vatns úr Skaftá, heldur hefði náttúran fengið að farasínu fram án afskipta mannsins. Í öðru lagi þyrfti að liggja fyrir að dregiðhafi úr rennsli grunnvatns til efstu linda Grenlækjar sökum þess að minna vatnrenni nú í Árkvíslar, en í því sambandi verði að hafa í huga hver sé upprunivatnsins í upptökum Grenlækjar og hvernig grunnvatn streymi til lindanna semrenni undan norðausturhluta Eldhrauns. Í þriðja lagi yrði að sýna fram á aðminna vatnsrennsli til upptaka Grenlækjar hafi haft skaðleg áhrif á uppvöxtseiða í honum. Í fjórða lagi yrðu áfrýjendur að sanna að þessi skaðlegu áhrifhafi dregið úr veiði í læknum og valdið þeim tjóni. Allt hið sama á við um áhrifvarnargarðsins norðan og meðfram þjóðvegi 1.Í héraðsdómi er rakið efniýmissa skýrslna og greinargerða, auk framangreindrar álitsgerðar, semáfrýjendur og stefndi íslenska ríkið hafa lagt fram til stuðnings kröfum sínum.Jafnframt er tekið fram að áfrýjendur hafi ekki brugðist við málatilbúnaði stefnduí héraði með því að afla matsgerðar dómkvaddra manna samkvæmt IX. kafla laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og þeir hafi átt kost á til þess að færasönnur á þau orsakatengsl sem þyrftu að vera fyrir hendi svo að tilskaðabótaábyrgðar gæti komið. Dómurinn, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum,taldi vafa leika á því hverjar væru ástæður vaxandi vatnsþurrðar í Grenlæksíðustu árin samhliða því að meðalmánaðarrennsli bæði í Grenlæk og Tungulækhafi vaxið eins og fram hafi komið í tilgreindri skýrslu Veðurstofu Íslands.Eins og málið lá fyrir dóminum taldi hann ósannað að hefði varnargarðurinn, meðþeim búnaði sem á honum hefur verið, ekki risið við útfall Árkvísla úr Skaftáværu lífsskilyrði seiða í Grenlæk betri. Mögulega væri staðan önnur og þáhugsanlega verri. Dómurinn dró þá ályktun að rennsli í Grenlæk réðist afmismunandi náttúrulegum þáttum sem ekki væri unnt að reikna með að væru íinnbyrðis jafnvægi við þær óstöðugu aðstæður sem ríktu á svæðinu. Ekki hafi veriðfærðar sönnur á að þau mannvirki sem dómkröfur áfrýjenda vísuðu til hefðu haftneikvæð áhrif á þessa þætti þannig að það kæmi niður á rennsli Grenlækjar áþann veg sem áfrýjendur reisi málatilbúnað sinn á. Af þessari ástæðu taldidómurinn að sýkna bæri stefndu af kröfum þeirra. IIAð gengnum héraðsdómibeiddust áfrýjendur 31. ágúst 2017 dómkvaðningar tveggja manna til þess aðsvara tólf spurningum, sem tíundaðar voru í matsbeiðni. Dómkvaddir voru 8.desember sama ár matsmennirnir Ragnhildur Gunnarsdóttir umhverfisverkfræðingurog Skúli Skúlason prófessor. Var lagt fyrir matsmenn að framkvæma hið umbeðnamat eins og það var tilgreint í matsbeiðni, en í því fólst að veita svör viðeftirgreindum spurningum: 1. Hvort matsmenn teldu að rennsli vatns í Grenlækhafi minnkað á undanförnum árum, það er frá því að rennslismælingar hófust árið1993. Jafnframt var óskað svara við því hvort unnt væri að segja til um hvortrennslið hefði minnkað fyrir það tímamark, það er eftir 1983, og ef svo væri,hvenær og hve mikið, á að giska, hafi það minnkað að meðaltali frá 1983 til1993. 2. Ef matsmenn teldu að vatnsrennslið í Grenlæk hafi minnkað á tímabilinufrá 1993, og eftir atvikum frá 1983, þá var spurt hvort vatnsrennslið hafiverið breytilegt eftir tímabilum, til dæmis eftir árið 2000 þegar rörum munhafa verið fjölgað í þrjú við útfall Árkvísla úr Skaftá. 3. Kæmust matsmenn aðþeirri niðurstöðu að rennsli vatns í Grenlæk hafi farið minnkandi frá 1992 ogeftir atvikum einnig frá 1983, en þó hugsanlega breytilega eftir tímabilum, þá varspurt hvort þeir teldu að rennslisminnkun í Grenlæk yrði rakin til aðgerða stefndueða aðila á þeirra vegum í grennd við Grenlæk að öllu leyti eða að hluta. 4. Kæmustmatsmenn að þeirri niðurstöðu að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk yrði aðeinsað hluta rakið til aðgerða opinberra aðila í grennd við lækinn, þá væri óskaðmats þeirra á því að hve miklum hluta rennslisminnkunin yrði rakin til aðgerðaopinberra aðila eða aðila á þeirra vegum og að hve miklu leyti til annarraorsakaþátta. 5. Teldu matsmenn að rennsli hafi minnkað í Grenlæk væri spurthvort vatnsminnkunin yrði að einhverju leyti, og þá að hve miklu leyti, rakin,annars vegar til ,,lokunar Árkvísla (Brests) í Eldhrauni“ að minnsta kosti aðhluta með stíflugarði, sem áfrýjendur telja að hafi heft náttúrlegt flæði vatnsfram Eldhraunið og hins vegar til stöðvunar vatnsrennslis með varnargarði ofanvið þjóðveg 1 austan Árkvísla, sem áfrýjendur telji að hafi heft náttúrlegtflæði vatns fram Eldhraunið og dregið úr rennsli ,,í grunnvatn í hrauninu“. 6.Hvort matsmenn teldu að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar ekkisíst til efstu linda hans vegna þess að minna vatn rynni í Árkvíslar. 7. Hvortmatsmenn teldu að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til Grenlækjar vegnavarnargarðsins austan Brests norðan þjóðvegar 1. 8. Ef matsmenn teldu aðminnkun vatnsrennslis í Grenlæk hafi haft neikvæð áhrif á lífríkið í læknum, værióskað svara við því í hverju hin neikvæðu áhrif væru fólgin. 9. Hvort matsmennteldu að urriða- og bleikjustofninn í Grenlæk hafi minnkað af völdum minnkandivatnsrennslis í lækinn á undanförnum árum, það er frá árinu 1993 eða eftiratvikum frá 1983. 10. Ef matsmenn teldu að vatnsrennsli í Grenlæk hafi minnkaðaf völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum, sem lýst var ímatsspurningu 5, og fiskistofnar og þar með veiði í Grenlæk hafi minnkað þá værispurt hversu mikil minnkun vatnsrennslis í Grenlæk hafi verið og hvort minnkunþess yrði að öllu leyti rakin til aðgerða opinberra aðila, sbr. matsspurningu 5,eða hvort hún yrði að hluta rakin til greindra aðgerða og þá að hve miklu leyti.11. Teldu matsmenn að minnkandi vatnsrennsli til Grenlækjar, ekki síst tilefstu linda hans, hafi minnkað af völdum aðgerða opinberra aðila eða aðila áþeirra vegum þá væri spurt hvort rennslisminnkunin hafi haft skaðleg áhrif áuppvöxt seiða í læknum og ef svo væri þá var spurt í hverju hin skaðlegu áhrif værufólgin. 12. Teldu matsmenn að minnkandi vatnsrennsli í Grenlæk af völdumopinberra aðila hafi haft áhrif á lífríki lækjarins og leitt til minnkandiveiði urriða og bleikju, þá væri óskað eftir að þeir legðu mat á hvort áfrýjendurhafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna minnkandi veiði í læknum. Í matsgerð 9. mars 2018 gerðumatsmenn í fyrri hluta með almennum hætti grein fyrir ágreiningsefnum málsinseins og þeir töldu að álykta mætti um þau af matsspurningum. Þeir röktu síðanmeginatriði málsins um stýringu á rennsli Árkvísla, um garð norðan og meðframþjóðvegi 1, austan við Brest og loks um stýringu á rennsli Skaftár viðSkálarál, sem þó er ekki hluti þess sem kröfur áfrýjenda eru reistar á. Ímatsgerðinni var einnig fjallað um rennslismælingar og hvernig háttað værigrunnvatnsstreymi í Eldhrauni. Þá var gerð grein fyrir rannsóknum á uppruna ogefnafræði vatns í Landbroti, þýðingu veðurfars og Skaftárhlaupa á vatnsrennsli,meðal annars Grenlækjar og setburð í Skaftá og þýðingu hans fyrir streymi vatnsgegnum hraunið og niður í grunnvatnsgeyma. Loks var í fyrri hlutamatsgerðarinnar fjallað um lífríki Grenlækjar, fiska í læknum, rennsli í honumog áhrif þess á afkomu seiða og stærð árganga og veiði, svo og um fjárhagslegttjón, en í því sambandi röktu matsmenn helstu niðurstöður álitsgerðar þeirraVífils Oddssonar og Stefáns Óla Steingrímssonar frá árinu 2013. Í öðrum hlutamatsgerðarinnar veittu matsmenn svör við þeim spurningum sem áður hafa veriðraktar úr matsbeiðni og voru meginatriði í svörum þeirra við tilgreindumspurningum eftirfarandi: 1. Í upphafi svars við þessari spurningu gerðumatsmenn grein fyrir því hvernig rennslismælingum hefði verið háttað í Grenlækfrá 1993. Þá hafi verið settur þar upprennslismælir, en hann hafi verið tekinn úr rekstri 1994. Matsmenn tóku fram aðþar hafi ekki verið mælt rennsli á árunum 1983 til 1993. Á hinn bóginn hafirennsli verið mælt í Tungulæk á síðastnefndu árabili. Matsmenn tóku fram aðþeir hafi haft aðgang að upplýsingum um mælt rennsli í Grenlæk og Tungulæk ogað unnt væri, með fyrirvara þó, að leiða líkum að ætluðu rennsli í Grenlæk, áþeim tíma sem þar hefði ekki verið mælt, með ályktunum af upplýsingum umrennsli í Tungulæk á sama tímabili. Rennsli hafi verið mælt í Grenlæk frá 1995með tilteknum mæli. Niðurstaða matsmanna var sú að mánaðarmeðalrennsli vatns íGrenlæk, mælt við framangreindan rennslismæli, hafi ekki farið minnkandi áundanförnum árum, það er á því tímabili sem niðurstöður rennslismælinga liggifyrir frá 1995 til 2015. Þvert á móti hafi rennslið virst fara vaxandi. Ekki væriunnt að meta með vissu hvort rennsli hafi minnkað á árunum 1983 til 1995. Þvíverði heldur ekki áætlað hversu mikið rennsli hafi minnkað að meðaltali átímabilinu 1983 til 1993. Í því sambandi kom fram í matsgerðinni að rennslihafi aukist í Tungulæk á þessu árabili. Matsmenn bentu á að hafa yrði í huga aðþótt mánaðarmeðalrennsli vatns í Grenlæk, mælt við áðurnefndan rennslismæli,hafi ekki farið minnkandi á undanförnum árum, væru þurrðir vaxandi vandamál íGrenlæk og Tungulæk. Þurrkur hafi orðið í Grenlæk 1998 og 2016 og nokkur ár fráaldamótum hafi vatnsrennsli lækjarins á fyrri hluta árs verið með minna móti.2. Til svars við þessari spurningu vísuðu matsmenn til svars við spurningu 1 ogtóku fram að niðurstöður rennslismælinga, miðað við framangreindan mæli, frá1995 til 2015 sýndu ekki minnkun á mánaðarmeðalrennsli Grenlækjar. Við skoðun ámánaðarmeðalrennsli í Tungulæk á tímabilinu 1983 til 1995 kæmi í ljós aðmeðalrennsli þar hafi aukist á tímabilinu. Mætti leiða líkum að því að sú hafieinnig verið raunin um Grenlæk. Matsmenn tóku einnig fram að þótt þeir styddusteingöngu við stakar rennslismælingar teldu þeir að þær bentu til að rörin ívarnargarðinum við útfall Árkvísla úr Skaftá hefðu ekki haft takmarkandi áhrifá rennsli Grenlækjar. Á hinn bóginn töldu þeir að aursöfnun innan við útfalliðhefði haft takmarkandi áhrif á rennsli um rörin. Matsmenn áréttuðu aðárstíðabundnar sveiflur væru í rennsli Grenlækjar og það væri jafnan minnst aðvori. Á árunum 1998 og 2016 hafi rennsli til efstu linda lækjarins verið þaðlítið að alger þurrkur hafi orðið í þeim. 3. Um svar við þessari spurningu vísuðumatsmenn enn til svars við þeirri fyrstu og áréttuðu að rennslismælingar 1995til 2015 sýndu ekki minnkun á mánaðarmeðalrennsli Grenlækjar. Matsmenn tóku einnigfram að saga mannvirkja í Eldhrauni væri að minnsta kosti rúmlega aldargömul ogað stýring á rennsli vatns um Árkvíslar væri aðeins einn liður af mörgum semhaft hefði áhrif á náttúrulegt rennsli vatns í Eldhrauni. Matsmenn vísuðu íþessu sambandi til skýrslu Veðurstofu Íslands frá 2015 þar sem fram hafi komiðað skortur á úrkomu væri talinn megin skýring þurrka í lækjum í Landbroti ogMeðallandi. Þá hafi einnig komið þar fram að úrkoma og snjósöfnun síðla vetrarhafi mikið að segja um grunnvatnsstöðu að vori. Vorið 1998 hafi þurrkar ílækjum á svæðinu verið almennt vandamál þar sem úrkoma hafi verið með þvíminnsta sem mælst hafi. Lítill snjór hafi safnast í hraunið um veturinn ogverið hlýtt fram að áramótum og úrkoma fallið sem rigning. Rennsli Grenlækjarhafi verið langt yfir meðalrennsli í upphafi árs. Síðla vetrar hafi veriðþurrkatíð og rennsli í Skaftá verið lítið og því hafi áin flætt lítið út áhraunið. Ekki hafi bætt úr skák að snjóbráð hafi ekki verið til að dreifa ogþví hafi rennsli Grenlækjar farið hratt minnkandi og mælst minna en gerst hafifrá upphafi mælinga. Matsmenn tilgreindu að þrennt hefði gerst sem gæti hafaorðið til þess að rennslið í Grenlæk hafi farið að aukast þegar vika var liðinaf júlí. Í fyrsta lagi hafi komið til vatnaveitingar við Skálarál og Stapaál 23.maí 1998, í öðru lagi stíflurof við útfall Árkvísla úr Skaftá 15. og 16. júníog í þriðja lagi að rennsli í Skaftá við Skaftárdal hafi farið að aukast í lokjúní þetta ár. Matsmenn töldu ekki mögulegt að greina faglega milliorsakasamhengis framangreindra mögulegra áhrifavalda og aukins rennslis íGrenlæk í þetta sinn. Árið 2016 hafi einnig orðið mikill þurrkur í Grenlæk ogmánuðina mars, apríl og maí hafisamanlögð úrkoma við Kirkjubæjarklaustur mælst um fjórðungur þess semvanalegt væri í þessum mánuðum. Miklir þurrkar hafi því ríkt í Skaftárhreppi. Niðurstöðusína í svari við þessari spurningu sögðu matsmenn vera að saga mannvirkja ásvæðinu væri löng og flókin og ekki væri auðvelt að greina hver heildaráhrifþeirra á lindarennsli í Landbroti hafi verið. Rannsóknir og mælingar á grunnvatnshæðog streymi grunnvatns hafi sýnt að vatnaveitingar út á hraunið við Árkvíslarhafi takmörkuð áhrif á rennsli Grenlækjar og Tungulækjar en vatnaveitingar viðSkálarál hafi töluverð áhrif á rennsli lækjanna. Rennsli um Árkvíslar fyrirstækkun bænda á útfalli þeirra úr Skaftá árið 1980 væri óþekkt og stakarmælingar í Árkvíslum 1982 til 2013 sýndu ekki fram á að stíflugarður með rörumhafi haft heftandi áhrif á rennsli Grenlækjar. Þau ár sem þurrkar hafi orðið íGrenlæk 1998 og 2016 hafi verið farið út í vatnaveitingar í kjölfar tímabilsþar sem úrkoma hafi verið með minnsta móti og þurrkar höfðu verið almenntvandamál í Landbroti og Meðallandi. Framkvæmdir hafi verið bæði við Árkvíslarog Skálarál 1998 og að minnsta kosti við Árkvíslar 2016. Úrkoma hafi einnigtekið að aukast á sama tíma og umræddar framkvæmdir hafi átt sér stað, bæði1998 og 2016. Matsmenn töldu því ekki gerlegt að greina á milli orsakasamhengismögulegra áhrifaþátta og vatnsrennslis Grenlækjar. Þar af leiddi að ekki væriunnt að sýna fram á með vísindalegum hætti að umrædd mannvirki, stíflugarðurmeð rörum við útfall Árkvísla úr Skaftá og garður norðan og meðfram þjóðvegi 1,austan Brests, hafi haft neikvæð áhrif á vatnsrennsli Grenlækjar. 4. Í svarivið þessari spurningu vísuðu matsmenn til þess sem fram hafi komið í svörumþeirra við fyrstu og þriðju spurningu. 5. Enn vísuðu matsmenn til svara sinnavið fyrstu og þriðju spurningu í matsbeiðni. Þeir tóku jafnframt fram að þeimvirtist ekki unnt að sýna fram á að garður norðan við og meðfram þjóðvegi 1,austan Brests, hafi heft náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið og dregið úrrennsli í grunnvatn í hrauninu, sérstaklega þar sem vatn næði alla jafna ekkiað garðinum nema síðsumars. Rennsli í grunnvatn ætti sér ennþá stað en það gerðistaustar í hrauninu en áður sökum þéttingar hraunsins. Aukið írennsli austan viðBrest og nær Skálarál ætti samkvæmt niðurstöðum rannsókna á grunnvatnsstreymiað hafa jákvæð áhrif á vatnabúskap Grenlækjar. 6. Niðurstaða í svari matsmannavið þessari spurningu var að ekki væri unnt að sýna fram á með faglegum hættiað rennsli um Árkvíslar væri minna í dag en það hefði verið án afskiptamannsins. Ef rennsli um Árkvíslar hefði verið meira mætti leiða líkur að því aðþétting hraunsins sunnan við þjóðveg 1 hefði verið útbreiddari í dag með minnimöguleikum vatns, til dæmis úrkomu, á að komast ofan í hraunið. Minna rennslium Árkvíslar og aukið rennsli um eystri grein Skaftár ætti samkvæmt rannsóknumá grunnvatnsstreymi að geta haft jákvæð áhrif á grunnvatnsstreymi í átt aðGrenlæk. Matsmönnum þætti af þessum ástæðum ekki gerlegt að sýna fram á meðvísindalegum hætti að minna vatn rynni í Árkvíslar og þar með þætti þeim ekkiheldur gerlegt að sýna fram á að dregið hafi úr rennsli grunnvatns tilGrenlækjar, ekki síst efstu linda hans vegna þess að minna vatn rynni íÁrkvíslar. 7. Til svars við þessari spurningu vísuðu matsmenn einkum til svarsvið spurningu 5 í matsbeiðni. Vatn lægi ekki að garðinum nema þegar mikið værií Skaftá síðsumars í jökulleysingum. Þétting hraunsins gerði það að verkum aðvatn úr Árkvíslum leitaði austar en það gerði áður. Ekki væri unnt að sýna framá að garðurinn ofan þjóðvegar sem um ræðir hafi heft náttúrulegt flæði vatnsfram Eldhraunið og dregið úr rennsli í grunnvatn í hrauninu, einkum þar semvatn næði alla jafna ekki að garðinum nema síðsumars, svo sem áður greindi. 8.Matsmenn svöruðu þessari spurningu svo að aukin tíðni lítils rennslis síðustu20 ár og þurrkur að vori í allt að tvo mánuði á efsta þriðjungi Grenlækjar 1998og 2016 hafi greinilega haft neikvæð áhrif á lífríki lækjarins. Áhrif áblaðgrænu væru greinileg og smádýralíf, svo sem lirfur mikilvægra vatnaskordýraá steinum, hafi drepist þegar árbotn hafi þornað. Þessar breytingar hafiörugglega haft áhrif á afkomu sjóbirtingsseiða allt að þriggja árganga, bæðivöxt þeirra og lifun þau ár sem um ræðir. Neikvæð afkoma sjóbirtingsseiða skilisér ljóslega í færri fiskum í eldri árgöngum og einstaklingum sem náikynþroska. Áhrif á bleikju hafi verið einhver en minni, einkum vegna þess aðuppeldissvæði bleikjuseiða væru neðar í ánni þar sem rennslið hafi verið meiraog árbotninn hafi ekki þornað upp. Áhrif á hornsíli, ála og fugla sem byggiafkomu sína á Grenlæk hafi vaflaust verið einhver, en þau hafi ekki veriðrannsökuð sérstaklega. 9. Matsmenn svöruðu þessari spurningu játandi að því ervarðaði sjóbirtingsstofninn sem væri í Grenlæk. Með samanburði viðsjóbirtingsveiði í öðrum ám mætti sjá með nokkru öryggi að fækkun sjóbirtings íGrenlæk orsakaðist að talsverðu leyti af staðbundnum þáttum frekar en almennumumhverfisþáttum. Á hinn bóginn töldu matsmenn að fækkun bleikju mætti fremurrekja til almennra umhverfisþátta og einnig að hún héldist í hendur við almennafækkun bleikju í vatnakerfum á þessu svæði, sem endurspeglaði að öllum líkindumbreytingar sem væru að eiga sér stað í útbreiðslu íslenskrar bleikju. 10. Tilsvars við þessari spurningu vísuðu matsmenn til svars þeirra við spurningu 1. 11.Í svari sínu við þessari spurningu áréttuðu matsmenn að rennslismælingar íGrenlæk við tiltekinn rennslismæli bentu ekki til minnkandimánaðarmeðalrennslis í læknum, en þurrkar og takmarkað rennsli í efstu lindum væruþó vaxandi vandamál og hefðu greinilega haft skaðleg áhrif á vöxt og afkomu sjóbirtingsseiða.Þau skaðlegu áhrif kæmu síðan fram í fækkun í árgöngum veiddra sjóbirtinga.Loks tóku matsmenn fram að ekki væri gerlegt með faglegum hætti að greina aðmöguleg áhrif aðgerða opinberra aðila eða aðila á þeirra vegum frá öðrumaðgerðum eða breytingum eða óstöðugleika í náttúrunni til að skera úr um hvað yllitímabundinni, en nokkuð tíðri, rennslisminnkun til efstu linda Grenlækjar. 12.Um svar matsmanna við þessari spurningu vísast til þess sem greinir í svari þeirravið spurningu 11. Í lokaorðum matsgerðarinnarkom fram að meginniðurstaða matsmanna væri sú, að ekki væri með vísindalegumhætti unnt að sýna fram á að þau mannvirki, sem deilur stæðu um, hafi haft þauáhrif á rennsli Grenlækjar að þurrkar væru vaxandi vandamál. Aftur á móti töldumatsmenn að það væri ljóst að takmarkað rennsli að vori í Grenlæk, sem oglangvarandi þurrkar hefðu haft slæm áhrif á lífríki í læknum og þá sérstaklegaá afkomu sjóbirtings. Ennfremur töldu matsmenn ljóst að hver sem áhrifmannvirkja á vatnafar á Skaftársvæðinu kunni að vera hafi önnur framvindanáttúrunnar mikið að segja varðandi rennsli vatnsfalla á svæðinu. VatnasviðSkaftár væri gríðarlega stórt og því hafi úrkoma mikil áhrif. Þótt vatnsmagn íhverju Skaftárhlaupi væri mikið bæri að hafa í huga að þau væru stutt og ennfremurhafi mælingar sýnt að þau hefðu takmörkuð áhrif á grunnvatnsstöðu að vori, þóttneikvæð áhrif þeirra á þéttingu hraunsins væru töluverð.Samkvæmt öllu framansögðurennir matsgerð dómkvaddra manna ekki stoðum undir að orsakasamband sé milliþeirra mannvirkja sem áfrýjendur vísa til í kröfugerð sinni og þess tjóns semer grundvöllur viðurkenningarkröfunnar. Áfrýjendum hefur því ekki tekist sönnunum að mannvirkin séu ein af orsökum þess að þeir hafi orðið fyrir tjóni. Að gættum framangreindumathugasemdum vegna matsgerðar dómkvaddra manna, en að öðru leyti með vísan tilforsendna verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Rétt er að hver málsaðila berisinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11.apríl 2017I Mál þetta, sem var dómtekið 15. febrúarsl., er höfðað af Veiðifélagi Grenlækjar í Landbroti, Þykkvabæ 1 íSkaftárhreppi, og Geilum ehf., Seglbúðum í Skaftárhreppi, gegn Skaftárhreppi,Klausturvegi 19 í Skaftárhreppi, og íslenska ríkinu. Í málinu gera stefnendur þá kröfu gagnvartstefnda, íslenska ríkinu, að viðurkennd verði bótaskylda þess vegna lokunarÁrkvíslar (Brests) með stíflugarði og vegna stöðvunar vatnsrennslis meðstíflugarði ofan við þjóðveg 1 austan Árkvísla, sem hvor tveggja hafi heftnáttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Þá gera stefnendur þá dómkröfugagnvart stefnda Skaftárhreppi að viðurkennd verði bótaskylda sveitarfélagsinsvegna lokunar Árkvíslar (Brests) í Landbroti með stíflugarði sem hafi heftnáttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Stefnendur krefjast enn fremurmálskostnaðar að skaðlausu. Stefndi, íslenska ríkið, krafðist þessaðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurðihéraðsdóms 14. október 2015. Að því frágengnu krefst stefndi, íslenska ríkið,sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi, Skaftárhreppur, krafðist þesseinnig aðallega að dómkröfu stefnenda um viðurkenningu á skaðabótaskyldustefnda yrði vísað frá dómi. Með framangreindum úrskurði héraðsdóms 14. október2015 var þeirri kröfu hafnað. Að því frágengnu gerir stefndi Skaftárhreppurkröfu um sýknu af öllum kröfum stefnanda auk þess sem hann krefstmálskostnaðar. Dómarar, þáverandi lögmaður stefnenda,ríkislögmaður og aðilar gengu á vettvang 13. september 2016. Var þá fyrirhugaðað aðalmeðferð yrði fram haldið degi síðar að því tilskildu að áður væri unntað lýsa yfir lokum skriflegrar gagnaöflunar. Dómsformanni var tjáð ívettvangsferðinni að stefnendum hefði ekki tekist að afla allra þeirra gagnasem þeir vildu leggja fram. Í samráði við alla aðila var þá ákveðið að frestaaðalmeðferð um sinn og var málið tekið fyrir 29. nóvember og 7. desember 2016til að ljúka framlagningu gagna. Í síðara þinghaldinu var ákveðið aðaðalmeðferð yrði fram haldið 12. desember 2016. Því þinghaldi var frestað aðbeiðni lögmanns stefnda, íslenska ríkisins, með samkomulagi allra aðila til 6.janúar 2017. Fyrirsvarsmaður stefnanda og 12 vitni gáfu þá skýrslur og varaðalmeðferð síðan frestað til 20. janúar 2017. Að ósk núverandi lögmanns stefnandavar því þinghaldi frestað til 15. febrúar 2017. Við þá framhaldsaðalmeðferðgáfu fjórir einstaklingar vitnaskýrslu og var málið þá dómtekið að loknummálflutningi.II Skaftá á upptök í tveimur kötlum íSkaftárjökli þar sem jarðhiti er undir jökulís. Lænur renna einnig úr Síðujökliog sameinast jökulvatninu úr Skaftárjökli. Úr norðanverðum Langasjó rennur ennfremur lindarvatn til austurs um Útfallið í Skaftá. Áin kvíslast síðan um aurasuðaustan Fögrufjalla en rennur síðan í tiltölulega skýrum farvegi suður fyrirSveinstind, um heiðarlönd og niður í Skaftárdal. Á þessari leið sameinast vatnúr lind- og dragám víða jökulvatninu í Skaftá. Í Skaftárdal hefur Skaftá fundið sérfarveg í hrauninu sem rann í Skaftáreldum 1783. Fram kemur í gögnum málsins aðþegar hraunið rann niður dalinn hafi það fyllt forn gljúfur árinnar. Hrauniðdreifði sér því næst sunnan við dalinn og suður fyrir Skálarheiði og er þarnefnt Eldhraun. Þar liggur hraunið ofan á eldra hraunlagi, Landbrotshrauni, semaf mörgum jarðfræðingum er talið hafa runnið á 10. öld. Undir Landbrotshraunier enn þá eldra hraunlag, svonefnt Botnahraun. Þessi hraun liggja ofan áaurkeilu sem framburður Skaftár hafði náð að mynda allt frá ísaldarlokum og láfrá Skaftárgljúfri til sjávar. Sunnan við bæinn Skaftárdal, réttaustan við Sjónarhól, skiptist Skaftá og rennur áin annars vegar meðframvesturjaðri hraunsins og hins vegar norðan við það. Vestari áin ber heitiðEldvatn, oft nefnd Ása-Eldvatn, sem sameinast Tungufljóti nokkru sunnar ogheitir þá Kúðafljót. Um það bil 60% af vatni Skaftár í Skaftárdal rennur íÁsa-Eldvatn, en um 40% af því rennur til austurs, suður fyrir Árhól vestan viðSkálarheiði. Þessi kvísl heldur nafninu Skaftá. Rennur hún áfram í austuráttmilli Eldhrauns og heiðarinnar, norðan við Skálarstapa og sunnan við bæinnSkál, og þaðan áfram sunnan Síðuheiða uns hún sveigir til suðausturs fyriraustan Kirkjubæjarklaustur og rennur í átt til sjávar austan við Landbrot. Líkt og almennt gildir um jökulár errennsli Skaftár breytilegt. Meira vatn er í ánni á sumrin þegar bráð úrjöklinum er með mesta móti. Þegar kólnar dregur hins vegar úr vatnsrennsli íSkaftá, auk þess sem aurframburður árinnar er þá einnig til muna minni. Upp úr miðri síðust öld fór að berameira á hlaupum í Skaftá. Þegar jökulbráð í Skaftákötlum hefur náð tilteknumagni kemur vatnið skyndilega undan jökli og rennur í átt til sjávar eftirfarvegi Skaftár. Skaftá flæðir þá víða úr farvegi sínum og ber með sér mikiðmagn jarðvegsefna. Þegar dregur úr hlaupinu situr eftir verulegt magn afjökulaur þar sem hlaupvatnið rann. Í gögnum málsins kemur fram að Skaftárhlaupverði með um eins og hálfs árs millibili. Fyrsta hlaupið sem vakti athygli komárið 1955, en líklega hafa áður orðið hlaup sem voru minni og komu ekki fram jafnskyndilega og þau gera nú. Sú skýring hefur komið fram á þessu að fram yfirmiðja 20. öld hafi vestari upptakakvísl Skaftár runnið í Langsjó, sem dró úraurburði og jafnaði rennsli Skaftár í byggð. Þegar jökull hafi hopað fránorðurenda Fögrufjalla hafi áin öll farið að renna austan fjallanna þar semfarvegur Skaftár er nú. Sunnan við staðinn þar sem Skaftáskiptir sér hefur áin á nokkrum stöðum runnið úr farvegi sínum og niður áEldhraun. Meðal þessara kvísla eru Árkvíslar sem renna úr Skaftá suðaustan viðÁrhól á móts við bæjarstæði sem á sumum kortum segir að sé bærinn Á, en er víðaí gögnum málsins kallað Gamla Á. Kvíslar þessar renna í sex til sjö kílómetratil suðausturs inn á Skaftáreldahraun. Reistur hefur verið varnargarður meðsömu stefnu sem varnar því að meginkvíslin renni í Eldvatn vestan við hraunið.Þessi varnargarður, sem mun hafa verið reistur 1963, beinir mesta hlutavatnsins undir brú á þjóðvegi 1 þar sem heitir Brestur. Það vatn virðist síðanhverfa ofan í Eldhraun fyrir norðan Fljótsbotn, sem er rúmlega fjóra kílómetrasunnan við Brest. Hluti af vatninu fer lengra austur og rennur um svonefndanLitla-Brest eða síast niður í grunnvatn á svæði norðan þjóðvegarins. Nokkruaustan við brúnna á Bresti eru rör undir þjóðveginum þar sem hluti af vatninu íÁrkvíslum rennur og hverfur síðan í hraunið sunnan þjóðvegarins. Í skýrslu sem Fanney Gísladóttirlandfræðingur tók saman fyrir áætlanasvið Landgræðslu Íslands í nóvember 1997kemur fram að Árkvíslar renni yfir u.þ.b. 3.000 hektara svæði í norðanverðuEldhrauni. Á þessu svæði, sem víða í gögnum málsins er kallað Blaðka, hefur áinhlaðið undir sig aurframburði sem hækkar stöðugt og skilur eftir sig sand semfyllir upp í hraunið. Í skýrslunni er áætlað að á 12 ára tímabili frá 1980 til1992 hafi þetta sandsvæði stækkað um 265 hektara, einkum sunnan við þjóðveginn.Á þessu svæði hafi úfið og mosavaxið hraun því breyst í tiltölulega sléttsandsvæði sem aftur skapi hættu á sandfoki og uppblæstri. Af eldri gögnum,einkum skýrslum Sigurjóns Rist, forstöðumanns vatnamælinga raforkumálastjóra,og Jóns Jónssonar, jarðfræðings hjá sama embætti, frá sjötta áratug 20. aldar,sem síðar verður vikið að, má ráða að þessi þróun hafi líklega hafist á fyrrihluta 20. aldar, líklega eftir Kötlugosið 1918. Af nýrri gögnum má ráða að Árkvíslarhaldi áfram að hlaða undir sig aur og sandi. Í skýrslu Landgræðslu ríkisins frá2012 var 4.378 hektara svæði í norðanverðu Eldhrauni, sem tekur m.a. tiláhrifasvæðis Árkvísla, kortlagt með tilliti til gróðurs og jarðvegsrofs. Þarkemur fram að á 1.077 hekturum eða 24,5% svæðisins hafi þá verið mjög mikiðjarðvegsrof en mikið jarðvegsrof á 1.567 hekturum eða 35,8% svæðisins. Mestursandur var þá við Árkvíslar og út á Blöðku, en einnig á svæði nokkru austar áaurum suðvestan við bæinn Skál á áhrifasvæði Skálaráls sem liggur úr Skaftá oger beint með varnargörðum út í hraunið. Við vettvangsferð haustið 2016 máttiglöggt sjá hvernig stór svæði, einkum norðan þjóðvegar 1 í Eldhrauni, eru orðinsandorpin. Víkur nú sögunni að austurhlutaEldhrauns. Grenlækur er lindá sem rennur, ásamt Tungulæk og nokkrum fleirivatnsföllum, undan Eldhrauni á því svæði. Efstu drög bæði Grenlækjar ogTungulækjar eru á svipuðum slóðum austan við svonefndar Dyngjur skammt sunnanþjóðvegar 1 og nokkrum kílómetrum frá farvegi Skaftár. Grenlækur rennur tilausturs um Landbrotshraun, undir brú á þjóðveginum niður í Meðalland, fram hjábænum Seglbúðum uns hann rennur út í Skaftá austan við Landbrot. Tungulækurrennur nokkru norðar, en sunnan við Grenlæk rennur Jónskvísl og enn sunnarSteinsmýrarfljót. Sunnan Eldhrauns spretta svo fram önnur vatnsföll, þ. á m.Eldvatn í Meðallandi. Það vatnsfall fær m.a. vatn úr Fljótsbotni sem áður hefurverið vikið að. Víða í gögnum málsins kemur fram aðGrenlækur hafi um langt árabil verið talinn ein besta sjóbirtingsá landsins. Ímatsgerð Vífils Oddssonar og Stefáns Óla Steingrímssonar frá september 2013,sem stefnendur hafa lagt fram í máli þessu, kemur fram að meðalársveiði urriðaá tímabilinu 1988 til 2011 hafi verið 1.563 fiskar. Meðalársveiði bleikju ásama tímabili var 181 fiskur. Í matsgerðinni kemur fram að dregið hafi úr veiðií Grenlæk frá árunum 1992 til 1997 þegar hún var mest á þessu tímabili. Fráárinu 2006 hafi veiðin verið takmörkuð, eins og það er orðað í matsgerðinni, enmeðalársveiði urriða á tímabilinu 2006 til 2011 voru 824 fiskar. Sama hafigerst hvað snerti veiði á bleikju í Grenlæk. Þá kemur þar fram að urriðaveiðihafi dregist saman á sama tíma og hún hafi almennt aukist í nálægum ám.Jafnframt hafi bleikjuveiði í Grenlæk dregist meira saman en í nálægum ám. Á sjötta áratug síðustu aldar töldukunnugir sig sjá að dregið hefði úr rennsli í Tungulæk sem truflaðirafmagnsframleiðslu 42 kw rafstöðvar sem reist hafði verið við vatnsfallið áárunum 1946 til 1948. Af þessu tilefni var samþykkt tillaga til þingsályktunará Alþingi 1956 þess efnis að rannsakað yrði hvað gera mætti til að tryggjarafstöðinni nægilegt vatn. Auk þess skyldu athugaðar „þær breytingar, sem orðiðhafa á öðrum vötnum, er koma undan Eldhrauni, við það, að hraunið fyllist smámsaman upp“. Tveir sérfræðingar voru fengnir til þess að skila skýrslum ummálið, þeir Sigurjón Rist, forstöðumaður vatnamælinga raforkumálastjóra, og JónJónsson, jarðfræðingur hjá sama embætti. Í skýrslu Sigurjóns Rist, sem erdagsett 7. júní 1956, er þess getið að bændur á þessu svæði hafi kenntfyrirhleðslu vegagerðarmanna við Skaftá um vatnsþurrð í Tungulæk sem og íGrenlæk auk þess sem sandur sem Skaftá bæri með sér gerði hraunið stöðugtvatnsþéttara. Með ákveðnum fyrirvörum tók Sigurjón undir þetta mat, en kenndijafnframt óvenju miklum þurrkum á árunum 1951 til 1955 um. Benti hann á að tilbráðabirgða mætti veita Skerhálslæk, sem félli bæði í Tungulæk og Grenlæk, íTungulæk. Hann tók þó jafnframt fram að ekki yrði bætt úr grunnvatnslækkun íNýja-Eldhrauni „nema með því að auka rennsli Skaftár inn í hraunið“, enlauslegar athuganir bentu til þess að hægt væri að ná „nokkru vatni úr Skaftáinn í hraunið gegnt Skál“ þar sem nokkrir álar rynnu inn í hraunið. Í skýrslu Jóns Jónssonar var dregið íefa að fyrirhleðsla Vegagerðarinnar með fram þjóðveginum um Eldhraunið, semgerð var árið 1951, hafi átt nokkurn þátt í vatnsskorti í Tungulæk. Benti hanná að fyrirhleðsla þessi væri um 12 km vestan við upptök lækjarins auk þess semhún veitti vatninu austur í hraunið og hefði því „fremur átt að bæta en skaða“.Taldi hann enn fremur óráðlegt að fá vatn „austur í Læki“ af þeim slóðum þarsem vatn úr Árkvíslum hverfur ofan í Eldhraun. Lagði hann fremur til að aukavatn í Skálarál sem rynni austur fyrir Skál. Leiddi hann líkum að því að meðþví að beina vatni þaðan í átt að Dyngjum færi vatnið „austur í Læki“ ogsennilega mest í Tungulæk. Í stefnu er því haldið fram að íkjölfar niðurstöðu Sigurjóns og Jóns hafi vatn verið „tekið úr Grenlæk og þvíveitt í Tungulæk“ og að álnum við Skál hafi verið veitt austur á hraunið. Gögnliggi þó ekki fyrir um þessar framkvæmdir, en á loftmyndum frá árunum 1978,1980, 1986, 1991 og 1992 megi sjá veitugarð við Skálarál sem ekki sjáist á eldriloftmyndum frá 1957 og 1960. Umræddur garður sést einnig á nýlegum ljósmyndumauk þess sem hann sást úr fjarlægð í vettvangsferð. Eins og áður segir renna Árkvíslar úrSkaftá skammt fyrir austan Árhól. Á loftljósmynd frá árinu 1946 má sjá útfallÁrkvísla úr Skaftá á sama stað og þau eru nú, auk þess sem það er sýnt á þessumsama stað á framlögðu AMS-korti sem á að sýna vatnafar í Eldhrauni 1945.Samkvæmt því kvíslast Árkvíslar síðan í mörgum álum í suðaustur inn í hraunið.Á eldri kortum, sem í grunninn eru frá 1904, renna Árkvíslar aftur á móti úrefsta hluta Ása-Eldvatns í austsuðaustur, síðan í suður en skiptist svo þannigað hluti vatnsfallsins rennur í austur og kvíslast síðan inn í hraunið í mörgumkvíslum, en vestari kvíslin rennur í Kúðafljót. Í greinargerð stefnda, íslenskaríkisins, er því haldið fram að bændur í Landbroti hafi aukið rennsli úr Skaftáí Árkvíslar um 1960, en að engin gögn hafi fundist um þær framkvæmdir. Þar erþví einnig haldið fram að sumarið 1980 hafi aftur verið aukið við rennsli íÁrkvíslum með því að grafa út úr farveginum. Um það er m.a. vísað til ódagsettsyfirlits Jóns Helgasonar í Seglbúðum „um vatnsrennsli og framburð íSkaftáreldahrauni“. Þá er þar haft eftir Snorra Þorkelssyni, sem hafi unnið ájarðýtu við útfallið árið 1984, að hann hafi séð að skarðið við útfallið hefðiverið stækkað með vinnuvélum nokkrum árum fyrr. Myndir sem eiga að sýna ummerkium þessar framkvæmdir er einnig að finna í gögnum málsins. Í skýrslu VeðurstofuÍslands frá 2015, sem samin er af Snorra Zóphóníassyni jarðfræðingi og beryfirskriftina „Vatnafar í Eldhrauni. Náttúrulegar breytingar og áhrifveitumannvirkja“, er einnig getið um þessar framkvæmdir og m.a. vitnað þeim tilstuðnings til viðtals sem skýrsluhöfundur átti við Ólaf Sveinsson, bónda íBotnum, árið 1996. Af fyrrgreindu yfirliti Jóns Helgasonarog öðrum gögnum málsins verður ráðið að bændur í Landbroti hafi á þessum tíma,þ.e. um 1980, talið að framkvæmdir Vegagerðarinnar, sem miðuðu að því að verndaþjóðveg 1 um Eldhraunið fyrir ágangi Árkvísla, hafi leitt til þess að sandurhafi hlaðist upp á Blöðku norðan þjóðvegar og að vatnið leitað aftur til baka íSkaftá. Hafi þeir þá leitast við að beina vatninu aftur suður í hraunið aukþess sem reynt hafi verið að auka eitthvað rennsli „suður í Blöðkuna“. Fram kemur í greinargerð stefnda,íslenska ríkisins, að vegna aukins álags vatns á þjóðveginn upp úr 1980 sökumvatnsveitinga bænda í Blöðkunni, hafi Vegagerðin gripið til þess ráðs að reisalágan varnargarð frá Bresti, þar sem Árkvíslar renna undir brúnna, austur aðLitla-Bresti á árunum 1984 eða 1985. Síðar hafi þessi varnargarður veriðlengdur í austur samhliða því að einu röri hafi verið bætt við í ræsið „fyrirLitla-Brest“ í þjóðveginum vegna tilmæla stefnanda, Veiðifélags Grenlækjar.Fullyrt er í greinargerðinni að sumrin 1991 og 1992 hafi gríðarmikiðvatnsrennsli í Bresti við hringveginn kallað stöðugt á aðgerðir Vegagerðarinnartil að verja hann. Í fyrrgreindri skýrslu VeðurstofuÍslands frá 2015 er þess getið að árið 1991 hafi verið reistir garðar nokkruvestan við núverandi útfall Árkvísla, sunnan við Árhól, til að hindra yfirfallÁrkvísla út á Eldhraunið. Áður hafi þetta vatn mikið runnið vestur í Eldvatnið. Í málinu liggja fyrir gögn umbréfaskipti Landgræðslu ríkisins og hreppsnefndar stefnda Skaftárhrepps árið1991 um nauðsyn verndaraðgerða til að hefta sandfok í Eldhrauni. Þá hafa veriðlögð fram gögn um fundahöld vorið 1991, þar sem fulltrúar Landgræðslu ríkisins,Vegagerðarinnar og sveitarstjórnar sem og bændur á svæðinu, hafi átt viðræðurum vatnságang í Eldhrauni. Þar var talið að helst mætti „hafa stjórn ávatnsrennsli fyrir neðan Gömlu-Á“. Að tillögu landgræðslustjóra, SveinsRunólfssonar, var samþykkt að „fá menn til að fara á staðinn og takaákvarðanir“. Þar voru tilnefndir Hávarður Ólafsson í Fljótakróki, OddsteinnSæmundsson í Múla og Kjartan Ólafsson í Botnum. Í greinargerð stefnda, íslenskaríkisins, er staðhæft að þessir fulltrúar hafi farið á staðinn 16. apríl 1991og að í þeirri ferð hafi verið samþykkt að þrengja útfallið í Árkvíslar til aðdraga úr vatnsrennslinu í kvíslina og í Brest. Minnisblað Gylfa Júlíussonar,rekstrarstjóra Vegagerðarinnar í Vík, dags. 10. janúar 1992, vegna ferðar aðSkaftá 17. desember 1991, gefur til kynna að þar hafi verið reistir „garðar“ íkjölfar ferðarinnar í apríl 1991. Þar eru lagðar til ákveðnar úrbætur, þar ámeðal að „ganga frá 1,5 m ræsi í skarðið í garðinum“ sem mætti loka á veturna. Framangreind gögn benda til þess aðútfallið í Árkvíslar hafi verið þrengt árið 1991 að tilhlutan Vegagerðarinnarog Landgræðslu ríkisins í samráði við nokkra heimamenn. Aðilar ganga hins vegarút frá því að varnargarður hafi fyrst verið reistur á þessum stað í október1992. Sá garður mun hafa verið með einu röri, sem var tveir metrar í þvermál,ofarlega í garðinum þar sem vatn rann í Árkvíslar. Af hálfu stefnda, íslenskaríkisins, er staðhæft að Vegagerð ríkisins hafi lækkað rörið í garðinum aðkröfu landeigenda í Landbroti vorið 1993. Þá kemur fram af hálfu stefnenda ogstefnda, íslenska ríkisins, að öðru röri hafi verið bætt við þennan garð árið1997. Útrennslið í Árkvíslar mun þá einnig hafa verið grafið niður til að aukarennslið að rörunum. Með því virðist hafa verið reynt að koma til móts viðathugasemdir bænda í Landbroti og stefnanda, Veiðifélags Grenlækjar, sem tölduvarnargarðinn hefta flæði Árkvísla út á hraunið með þeim afleiðingum aðgrunnvatnsstaða í Eldhrauni lækkaði og rennsli í lækjum í Landbroti minnkaði. Árið 1993 hófst, að beiðni Vegagerðarríkisins, Landgræðslu ríkisins og Skaftárhrepps, rannsókn Orkustofnunar átengslum vatns sem rennur úr Skaftá út í Eldhraunið og rennsli lækja íLandbroti. Að þessari rannsókn unnu jarðfræðingarnir Freysteinn Sigurðsson ogSnorri Zóphóníasson og Kristinn Einarsson vatnafræðingur. Rannsóknir þessarfóru fram á árunum 1993 til 1996 og birtust ýmsar skýrslur um niðurstöðurþeirra á árunum 1994 til 1997. Tilgangur rannsóknanna var að öðlast þekkingu ogskilning á „þeim vatnafræðilegu ferlum sem að verki eru í Skaftá og íEldhrauni, og veita ráð á þeim grunni um, hvað hægt sé að gera til úrbóta ánþess að einn skaðist umfram annan, sé það á annað borð mögulegt“, eins og segirí greinargerð um helstu niðurstöður þeirra frá 1997. Síðar í greinargerðinni ersérstaklega vikið að áhrifum framkvæmdanna við Árkvíslar á rennsli Tungulækjar.Þar kemur fram að m.a. hafi ætlunin verið að varpa ljósi á hvort Tungulækurhefði „hlotið minna vatn eftir lokun Brests miðað við Skaftá við Skaftárdal ogSkaftá við Kirkjubæjarklaustur“. Um það atriði segir í greinargerðinni orðrétt:Eins og áður segir má skýra flest frávik frámeðalrennsli á árunum eftir 1992, í Skaftá við Skaftárdal og Tungulæk viðEfstalækjarbrú, með veðurfari eða Skaftárhlaupum. Annað gildir um rennsliSkaftár við Kirkjubæjarklaustur. Það er nokkuð langt fyrir ofan meðallag á næröllu tímabilinu. Þetta verður að skýra þannig, að því vatni, sem rann um Brest,var veitt austur. Meðalrennsli Skaftár við Kirkjubæjarklaustur hækkar úr 35 til38 m³/s í 50 m³/s eftir lokun Brests. Tungulækur heldur hins vegar sínu, þvílíklegt er að aukinn leki til hans úr austurgrein Skaftár vegi upp á mótitapinu, þegar rennslið var takmarkað um Brest. Í þessari greinargerð, sem og íítarlegri skýrslu Freysteins Sigurðssonar frá 1997, sem ber heitið „Lindir íLandbroti og Meðallandi. Uppruni lindavatnsins“, var einnig gerð grein fyrirniðurstöðum rannsókna um uppruna grunnvatnsins í Eldhrauni og þar meðlindavatnsins sem rennur undan hrauninu. Þar er uppruni þess rakinn til þriggjameginþátta. Í fyrsta lagi er þar talið að rekja megi grunnvatnið til ketilvatnsfrá kötlum Vatnajökuls sem Skaftárhlaup kæmu úr. Þetta vatn renni líklega niðurá láglendið í fornum gljúfrum Skaftár. Taldi Freysteinn að ekki væri annaðvitað en að þessi þáttur væri nokkuð stöðugur. Undir Fljótsbotni næmi þettavatn, blandað úrkomu á hraunin neðan Skaftárdals, líklega um 20 til 21 m³/s. Íöðru lagi mætti rekja grunnvatnið til úrkomu neðan Fljótsbotns og Skálarstapa,sem líklega næmi um 11 m³/s að ársmeðaltali. Sveiflur væru nokkrar milli ára enþó meiri milli árstíða. Í þriðja lagi rakti Freysteinn grunnvatnið til leka úrSkaftá, bæði úr eða við farveg árinnar, sem og á „áflæðisvæðum í vatnavöxtum“.Taldi hann að undanfarin ár hefði hlutur leka úr Skaftá og áflæðis á hrauninnumið 9 til 10 m³/s. Þá kvað hann lekann að hluta vera stöðugan en að öðruleyti aukast yfir sumarmánuðina, einkum um Brest. Þetta sumarvatn væri oft umeða yfir helmingur vatns í Grenlæk og Tungulæk að sumarlagi. BrygðistTungulækur hratt við þessu áflæði, einkum því sem flæddi á hraunin neðan viðSkál. Viðbrögð í Grenlæk væru hins vegar hægari „og sennilega frekar frá áflæðiofar frá Skaftá“. Áhrifa áflæðis Skaftár voru útskýrð með eftirfarandi hætti ígreinargerðinni: „Írennsli veldur hækkun grunnvatnsborðs, en hún hleypir þrýstibylgjuniður grunnvatnsstrauminn, sem veldur hækkun grunnvatnsborðs á leið sinni ogauknu rennsli, einkum í yfirfallslindum.“ Í greinargerðinni er gerð grein fyrirþeirri þróun sem höfundar sáu fyrir sér við „náttúrulegar aðstæður“. Þar segirað Skaftá myndi, ótrufluð af „manna völdum“, smám saman kvíslast um hraunin,„þétta undir sig, flæmast víða með sandburði í vatnavöxtum og falla loks íjökulkvíslum fram af þeim“. Þetta myndi valda stórspjöllum á Eldhrauni, eyðinguá góðri, sandfoki og umferðarhömlum „auk þess sem drægi úr lekum niður íhraunið og lindarennsli, vegna þéttingar þess“. Á móti þessu gæti unnið aðSkaftá og Eldvatn í Skaftártungu græfu sig niður og hættu að flæða á hraunin,en þá tæki fyrir þann leka og jafnvel einnig stöðugan leka frá Skaftá. Við þaðmyndi lindarennsli minnka almennt, en þó mest í yfirfallslindum, sem viðnúverandi aðstæður auki sumarrennsli m.a. til Tungulækjar og Grenlækjar: „Alltber þar að einum, lekum brunni, að lindalækir þessir eru dæmdir til að þverrameð tímanum, ef ekkert verður að gert.“ Í greinargerð þessari, sem og ífyrrgreindri skýrslu Freysteins frá 1997, er gerð gein fyrir ýmsum aðgerðum semrætt hefði verið um að grípa mætti til í því skyni að halda uppi sumarrennsli ílindalækjunum og varna sandburði út á hraunin. Bent er á að með aukinni áveitujökulvatns úr Skaftá til að halda uppi sumarrennsli í lækjunum fylgdi aukinnsandburður og þétting áflæðisvæða sem aftur leiddi til minna lindarennslis.Hins vegar myndi lokun fyrir flæði jökulvatns út á hraunin draga úrgrunnvatnsstreymi og valda aukinni þurrð í lindavötnum, einkum íyfirfallslindunum. Taldi Freysteinn vænlegast að veita sem mestu bergvatni út áhraunin og byggja upp sem hæsta grunnvatnsstöðu í þeim, en það væri helsttiltækt í apríl til júní og á haustin. Þá þyrfti að velja áveitustaði afkostgæfni og var talið hentugast að veita vatni í hraunin móts við Skál til aðauka lindarennsli í Grenlæk og Tungulæk. Bent var á að þetta kallaði á varanlegmannvirki til íveitna með lokubúnaði sennilega á fleiri en einum stað. Sérstök samráðsnefnd stjórnvalda ogsveitarstjórnar var skipuð árið 1994 um rennsli Skaftár og tengsl þess viðlindarennsli undan Eldhrauni. Hlaut þessi nefnd heitið Skaftárnefnd. Ýmsirfundir voru haldnir um málið á næstu árum og bréfaskipti um það voru all tíð. Fram kemur í gögnum málsins að framanaf árinu 1998 hafi verið mikið þurrkatímabil á suður- og suðvesturlandi. Lækirog ár á þessu svæði hafi því almennt verið vatnslitlir. Þessir þurrkar munuhafa komið hart niður á rennsli í Grenlæk. Af gögnum málsins má ráða aðVeiðimálastofnun hafi álitið að vatnsskorturinn hefði valdið seiðadauða íGrenlæk. Haldinn var samráðsfundursveitarstjórnar, Skaftárhrepps, Vegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisins 10.júní 1998 um málið. Vilji stefnda Skaftárhrepps stóð þá til þess aðvarnargarðurinn við útfallið í Árkvíslar yrði rofinn. Vegagerðin mun hafa látiðfjarlægja varnargarðinn 15. og 16. júní 1998. Í bréfi Vegagerðarinnar tilNáttúruverndar ríkisins 16. júní 1998 kemur fram að ætlunin væri að leita semallra fyrst leiða til þess „að fyrirbyggja óheftan framburð jökulaurs um Brestút á Eldhraun“. Hins vegar væri gert ráð fyrir að engin stýring yrði árennslinu um útfall Árkvísla sumarið 1998. Með bréfi þáverandi lögmannsfyrirsvarsmanns stefnenda, Erlendar Björnssonar í Seglbúðum, 30. júlí 1998, ogtveggja annarra landeigenda í Landbroti, var ábyrgð lýst á hendur Vegagerðríkisins vegna alls þess tjóns sem hlotist hefði af byggingu varnargarðsins viðútfall Árkvísla. Var þess krafist að gripið yrði til þeirra ráðstafana semmyndu duga til þess að koma „aðgengi vatns í sama horf og það var fyrir umræddamannvirkjagerð á árinu 1992“, en þær aðgerðir sem lagt hefði verið út í vorið1998 hefðu ekki dugað. Jafnframt var því lýst yfir að skaðabótakröfu yrði komiðá framfæri þegar tjón umbjóðenda lögmannsins hefði verið staðreynt. Framangreindu bréfi lögmannsins varsvarað með bréfi lögmanns Vegagerðarinnar 18. september 1998. Þar var þvíhafnað að mannvirkjagerð Vegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisins hefði leitttil vatnsþurrðar í Landbroti. Var m.a. á það bent að þurrkar þá um vorið hefðuvaldið því að lítið hafi verið í ám og vötnum almennt. Var öllum kröfumlögmannsins hafnað. Ný samráðsnefnd stjórnvalda og stefndaSkaftárhrepps var skipuð í júlí 1998. Átti hún að fjalla um „vandamál sem upphafa komið í Skaftárhreppi á síðustu árum og tengjast annars vegar ágangiárinnar og hins vegar vatnsþurrð í lækjum í Landbroti og Meðallandi“. Að hennarráðum lagði umhverfisráðherra fram tillögu til ríkisstjórnarinnar 10. maí 1999um að vatnsrennsli úr Skaftá út á hraunin yrði stýrt við upptök Árkvísla meðþremur rörum í stíflugarði og að einu röri yrði lokað meðan sumarvatn væri íánni. Með þessu fyrirkomulagi átti að stefna að því að stjórna rennslinu þannigað í flóðum, þegar framburður væri mikill í Skaftá, félli ekki meira vatn íÁrkvíslar en það sem rörin flyttu. Jafnframt var lagt til að stækka ræsi undirþjóðvegi 1 og rýmka farveg í átt að því. Þannig átti að reyna að tryggja semjafnast rennsli í Árkvíslum/Bresti allt árið og stuðla þannig að hærrigrunnvatnsstöðu í miðju Eldhrauni. Lagt var til að ríkisstjórnin samþykkti aðveita 5,8 milljónum króna til verksins. Tekið var fram að sveitarstjórn stefndaSkaftárhrepps yrði umsjónaraðili verksins og bæri ábyrgð á stýringu vatns umrörin. Tillagan um fjárveitingu til verksins var samþykkt á fundiríkisstjórnarinnar 11. maí 1999. Með bréfi umhverfisráðuneytisins tilstefnda Skaftárhrepps 8. júní 1999 var þess farið á leit við sveitarstjórnhreppsins að hún tæki að sér umsjón með framkvæmdinni, „þ.e. að tryggjalögformlega þætti framkvæmdarinnar skv. vatnalögum nr. 15/1923, skipulags- ogbyggingarlögum nr. 73/1997 og náttúruverndarlögum nr. 44/1999“. Jafnframt fórráðuneytið fram á að sveitarstjórnin tæki ákvörðun um hvenær skyldi opna ogloka röri í stíflugarðinum við útfall Árkvísla. Gögn málsins bera með sér aðstefndi Skaftárhreppur hafi fallist á að taka verkefnið að sér. Sveitarstjórnkveðst hafa gert það til að greiða fyrir framgangi málsins. Hins vegar hafi húnsett skýra fyrirvara vegna fjármögnunar og ábyrgðar. Hafi samþykki hreppsinsverið háð því skilyrði að kostnaður „vegna umsjónar/vöktunar“ yrði greiddur úrríkissjóði og að skaðleysi stefnda vegna hugsanlegs tjóns sem af framkvæmdinnihlytist yrði tryggt. Um þessi atriði vísar stefndi Skaftárhreppur einkum tilbréfs oddvita hreppsins til Skipulagsstofnunar 25. ágúst 2000. Með bréfi umhverfisráðuneytisins 5.júlí 1999 var leitað úrlausnar forsætisráðuneytisins á því til hvaða ráðherrastefndi Skaftárhreppur ætti að leita eftir leyfi til framkvæmdanna samkvæmt133. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Niðurstaða forsætisráðuneytisins varð sú 23.febrúar 2000 að erindi heyrði í senn undir landbúnaðarráðuneytið ogumhverfisráðuneytið. Stefnandi, Veiðifélag Grenlækjar,ritaði Vegagerðinni bréf 15. mars 2000 þar sem vísað var til bréfs lögmannsþriggja landeigenda í Landbroti 30. júlí 1998. Er þar fullyrt að félagsmennveiðifélagsins hafi orðið fyrir tjóni vegna þurrðar í Grenlæk og að hætta sé áþví að hrun verði í fiskgengd næstu árin vegna seiðadauða 1998. Af þessutilefni tók veiðifélagið undir þau sjónarmið sem komið höfðu fram í bréfilögmannsins og var allur réttur til skaðabóta áskilinn félagsmönnumveiðifélagsins. Bréfið ber með sér að því hafi fylgt álitsgerð JónasarElíassonar prófessors við verkfræðideild Háskóla Íslands um orsakirvatnsþurrðarinnar. Meðal gagna málsins er greinargerðJónasar Elíassonar sem ber yfirskriftina „Vatnsþurrðir í Grenlæk“ frá janúar1999. Líklega er greinargerðin það skjal sem fylgdi framangreindu bréfi. Þar erathyglinni m.a. beint að því að rennsli í Skaftá hjá Kirkjubæjarklaustri hafihækkað um 12 til 15 m³/sek að meðaltali þann tíma sem „stíflað var fyrirárkvíslina, umfram það sem við mátti búast sé tekið mið af rennsli viðSkaftárdal“, þ.e. frá 1992 til 1998. Þá segir þar að skoðun hafi einnig leitt íljós að eftir að stíflan var rofin hafi verið miklu meira rennsli en sem nemi„flutningsgetu röranna sem voru í gegnum stífluna“. Þá sýni rennslismælingar íkvíslinni að allt að 25 m³/sek renni þar og að flóð komi ugglaust með miklumeira vatn. Síðan segir orðrétt: „Varðandi raunverulega minnkun innrennslis áhraunið er því ekki við neitt að styðjast nema þessa 12 – 15 m³/sek aðmeðaltali og ógerlegt að fá þá tölu betri nema hugsanlega með því að fara ífrumgögn Vatnamælinga.“ Um rennsli í Grenlæk og Tungulæk er áþað bent í greinargerðinni að lækirnir eigi upptök í lindum sem komi undanEldhrauni þar sem það hvíli ofan á Landbrotshrauninu. Rennslið í þeim stjórnistalfarið af grunnvatnshæðinni í Eldhrauni vestan og norðan við þessar lindir.Lækki grunnvatnsborðið í Eldhrauni niður í Landbrotshraunið þorni þessarlindir. Neðar í farvegi lækjanna í Landbrotshrauni komi þó vatn fram að nýju. Ískýrslunni segir orðrétt um það hvað stjórni rennslinu undan Eldhrauni: „Helstistjórnþáttur þessa rennslis er grunnvatnshæð í austurhluta Eldhrauns, ániðurrennslissvæði árkvíslar um Brest og þar austur af. Þegar vatnshæð íhrauninu fer niður fyrir 35 – 50 m.y.s. (samkvæmt korti í 1:50.000) dettaupptakalindir Tungulækjar og Grenlækjar út ein á fætur annarri, þær efstufyrst, og minnkar rennsli lækjanna þá mjög ört. Slíkar þurrðir eru meira ogminna á hverju vori (sjá mynd 3). Vatnshæðarmælirinn í Tungulæk mælir þennanþátt eingöngu og mælingar þaðan sýna að þessi þáttur getur horfið í þurrðum. Þáþorna farvegir Grenlækjar og Tungulækjar, niður að efstu lindum íLandbrotshrauni sem ekki þorna, um 4 kílómetra leið.“ Í skýrslunni er síðan gerð grein fyrirætluðum vatnsbúskap grunnvatnsgeymisins í Eldhrauni og Landbrotshrauni sem ogfylgni milli rennslis Skaftár í Skaftárdal, Skaftár við Kirkjubæjarklaustur,Tungulækjar og Árkvísla sem og úrkomu á Kirkjubæjarklaustri. Þar er dregin súályktun að meðalrennsli Tungulækjar hafi haldist eftir 1991 vegna þess að„úrkoma hefur haldist og Skaftá hefur haldist, en úrkoma á sinn þátt í þvílíka“. Því næst er vikið að grunnvatnslíkani af geyminum í skýrslunni, þar semýmist er miðað við að úrkoma sé 500 eða 1.000 mm/ári sem og að rennsli Árkvísla(Brests) sé ekki til staðar, það nemi 12 m³/sek eða 24 m³/sek. Bendir höfundurá að eftirtektarverð sé sú niðurstaða sem fáist með 12 m³/sek rennsli í Bresti,en þá aukist rennslið frá 0,8 m³/sek í 2,5 m³/sek við það að úrkoma aukist úr500 í 1.000 mm/ári. Síðan segir eftirfarandi: „En ef rigning er eðlileg má ekkitaka Brest, þá fer rennslið niður í 0. Með öðrum orðum, lítil rigning helduruppi rennsli ef Brestur er með, en meðalúrkoma án Brests gerir það ekki.Orsökin er að austasti hluti Eldhrauns tæmist meðan rennslið í Landbrotshrauniheldur áfram. Þetta sýnir að rennsli um Brest getur haldið Eldhraunsþættinum íTungulæk og Grenlæk uppi meðan úrkoman getur það ekki ein.“ Fram kemur í gögnum málsins að 10.apríl 2000 hafi stefndi Skaftárhreppur óskað eftir leyfi landbúnar- ogumhverfisráðuneytisins fyrir framkvæmdum við Árkvíslar. Landbúnaðar- ogumhverfisráðuneytið auglýstu í Lögbirtingablaði 10. maí 2000 fyrirhugaðaframkvæmd og óskuðu eftir athugasemdum. Um lagagrundvöll var vísað til c-liðar 1.málsgreinar 144. gr. vatnalaga, sbr. a-lið 1. mgr. 133. gr. sömu laga. Þar varfyrirhugaðri framkvæmd lýst þannig að rennsli úr Skaftá út á Eldhraun yrðistýrt með því að koma fyrir þremur rörum, sem hvert væri tveir metrar íþvermál, í jarðstíflu við útfallið. Verði dregið úr rennsli sumarvatns ogrennsli Skaftárhlaupa út á hraunið, jafnframt því sem vetrarrennsli verðiaukið. Athugasemdir bárust frá Landgræðsluríkisins 20. júní 2000, þar sem varað var við að veita svona miklu vatni áEldhraunið. Fyrirsvarsmaður stefnenda, Erlendur Björnsson í Seglbúðum, ritaðieinnig báðum ráðuneytunum og Skipulagsstofnun bréf 22. júní 2000 þar sem gerðvar krafa um að fyrirhuguð framkvæmd færi í umhverfismat. Enn fremur voru þargerðar athugasemdir við tillöguna. Fleiri athugasemdir bárust en ekki er efnitil að rekja þær nánar. Um framkomnar athugasemdir var fjallað í bréfi formannsSkaftárnefndar til umhverfisráðuneytisins 18. júlí 2000. Skipulagsstofnun mun hafa leitaðupplýsinga um það með bréfi til stefnda Skaftárhrepps 30. júní 2000 hverteldist framkvæmdaraðili umræddra framkvæmda með tilliti til laga um mat áumhverfisáhrifum. Hreppurinn svaraði með bréfi 21. júlí 2000 þar sem hannútskýrir aðkomu sína að málinu á þann veg að umhverfisráðuneytið hafi farið framá það að sveitarstjórnin tæki að sér umsjón með framkvæmdinni til að tryggjalögformlega þætti samkvæmt vatnalögum, skipulags- og byggingarlögum ognáttúruverndarlögum. Taldi sveitarstjórn sig vera einskonar verktaka ískilgreindum þætti málsins og því ekki formlegan framkvæmdaraðila. Þá var vakinathygli á því að framkvæmdin væri tilraunaverkefni til allt að fjögurra ára semnýta ætti til að skapa forsendur til ákvörðunartöku um það hvort slíkristýringu yrði beitt til frambúðar við Árkvíslar og víðar í Eldhrauni. Ef tilþess kæmi væri eðlilegt að sú framkvæmd færi í umhverfismat. Skipulagstofnun leitaði því næst tilumhverfisráðuneytisins með bréfi 28. júlí 2000 þar sem óskað var upplýsinga umhver teldist framkvæmdaraðili fyrirhugaðs tilraunaverkefnis til allt aðfjögurra ára. Í svarbréfi ráðuneytisins 10. ágúst 2000 er því slegið föstu aðstefndi Skaftárhreppur verði framkvæmdaraðili verksins en að Vegagerðin myndiannast framkvæmd þess á staðnum. Þar var enn fremur upplýst að það væri matlandbúnaðar- og umhverfisráðuneytisins að Skipulagsstofnun ætti að komast aðniðurstöðu um það hvort framkvæmdin væri matsskyld í skilningi laga nr.106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun ritaði fyrirsvarsmannistefnenda, Erlendi Björnssyni, bréf 11. september 2000 þar sem honum vartilkynnt að það væri mat stofnunarinnar að ekki skyldi fara fram mat áumhverfisáhrifum fyrirhugaðrar fjögurra ára tilraunaframkvæmdar við Árkvíslar,sbr. auglýsingu í Lögbirtingablaði 17. maí 2000. Í rökstuðningi stofnunarinnarkemur m.a. fram að miðað við ríkjandi ástand leiddi eðli framkvæmdarinnar ekkitil umtalsverðra umhverfisáhrifa. Þá var vísað til þess að framkvæmdin hefðiþað að markmiði að kanna möguleika á því að draga úr neikvæðum áhrifum álandslagsgerð og gróðurlendi í Eldhrauni. Framkvæmdin væri tímabundin og þó aðöll áhrif hennar væru ekki afturkræf væri það mat stofnunarinnar að hún myndiekki valda umtalsverðum umhverfisáhrifum umfram það sem ætti sér stað í dag. Þávísaði stofnunin til þess að þeir aðilar sem stæðu að framkvæmdinni,Skaftárhreppur, Náttúruvernd ríkisins, Landgræðsla ríkisins og veiðimálastjóriteldu að „aðgerðir sem eiga að stuðla að framtíðarlausn eigi að fara í mat áumhverfisáhrifum“. Í málinu liggja fyrir tillögurSkaftárnefndar um rannsóknir sem skyldu fara fram á áhrifum þess að stýra flæðivatns um Árkvíslar. Veiðimálastofnun lagði einnig fram tillögur aðvöktunarrannsóknum á lindarvatni í Landbroti í desember 2000. Umhverfis- og landbúnaðarráðuneytinveittu leyfi fyrir umræddri framkvæmd 13. nóvember 2000. Þar kemur fram aðframkvæmdin sé „tilraun til stjórnunar rennslis vatns um Árkvíslar íSkaftárhreppi til fjögurra ára“. Væri markmiðið að skapa „með viðeigandirannsóknum forsendur ákvörðunartöku um það hvort stýringum á rennsli vatns úrSkaftá út á Eldhraun verði beitt til frambúðar við Árkvíslar og víðar íEldhrauni“. Var leyfið bundið því skilyrði að leyfishafi, stefndiSkaftárhreppur, vaktaði svæðið og hefði um það samráð við Náttúruverndríkisins, Landgræðsluna og Veiðimálastofnun. Um lagagrundvöll leyfisins varvísað til 133. gr. vatnalaga, sbr. 144. gr. sömu laga. Framkvæmdirnar hófust 14. nóvember 2000og þeim lauk 21. sama mánaðar, en þá var vatni hleypt á mannvirkin. StarfsmennVegagerðarinnar unnu verkið. Á fundi í umhverfisráðuneytinu 24. sama mánaðarvar farið yfir verkefnið. Þar kemur m.a. fram að Vegagerðin hafi mæltvatnsrennsli í Árkvíslum áður en garðurinn var reistur og myndi bera þá mælingusaman við rennslismælingu eftir að garðurinn hefði verið tekinn í notkun. Þámyndi Vegagerðin sjá um að opna og loka fyrir rörið eftir ákvörðunsveitarstjórnar Skaftárhrepps. Væri stefnt að því að opna fyrir rörið í októberþegar Skaftá væri laus við mesta aurburðinn, en að því yrði lokað í júní þegaraurinn ykist í ánni. Jafnframt var þar farið yfir rannsóknartillögurSkaftárnefndar. Með bréfi sveitarstjórnar stefndaSkaftárhrepps 15. júní 2001 var Vegagerðinni tilkynnt að tekin hefði veriðákvörðun um að loka rörinu með lokubúnaðinum frá 20. júní en opna það að nýju20. október ár hvert á tilraunatímabilinu 2001 til 2004. StarfsmennVegagerðarinnar sáu um að framfylgja þeirri ákvörðun, en stopul gögn liggjafyrir um þær aðgerðir. Í málinu liggur þó fyrir tölvuskeyti þar sem staðfest erað rörið hafi verið opið til 21. júní 2001 þegar því var lokað og að það hafiverið opnað að nýju 6. nóvember 2001. Annað skjal gefur einnig til kynna aðlokað hafi verið fyrir rörið 19. júní 2002 og opnað að nýju 24. október samaár. Ekki liggur þó annað fyrir en að upphaflegri ákvörðun um opnun og lokunhafi verið framfylgt. Takmarkaðar rannsóknir virðast aftur á móti hafa fariðfram á áhrifum þessara aðgerða á tilraunatímabilinu. Stefndi Skaftárhreppur ritaðiSkipulagsstofnun bréf 14. september 2004, en fyrrgreindu tilraunatímabili varþá að ljúka. Þar kom fram sú afstaða sveitarstjórnar að mikilvægt væri „aðmálsaðilar komi sér saman um skilgreinda „núll“ stöðu við útfall Árkvísla“. Vartalið eðlilegt að tengja þá stöðu við tilraunina og þeim möguleika velt upp aðsú staða gæti verið „ástandið fyrir aðgerðina, þ.e. Árkvíslar renni óheftar umskarð í varnargarðinum“. Einnig var talið mögulegt að miða við ástandið við loktilraunatímabilsins, þ.e. að eitt rör af þremur væri lokað. Þriðji möguleikinnværi að miða við ástandið á tilraunatímabilinu, „þ.e. að framkvæma stýringu meðsama hætti og undanfarin 4 ár“. Í lok bréfsins var talið að frumkvæði málsinsværi á hendi ráðuneytanna sem veittu leyfi til framkvæmdanna. Yrði enginákvörðun tekin fyrir 20. október 2004 myndi sveitarstjórnin tilkynna Vegagerðinniað tilraunatímabilinu væri lokið og að sveitarstjórnin bæri ekki ábyrgð áákvörðunum um stýringu búnaðarins. Færi svo myndu tvö rör standa opin og eittvera lokað. Skipulagsstofnun ritaði stefndaSkaftárhreppi 1. október 2004 þar sem athygli var vakin á því að þar semtilraunatímabili vegna framkvæmda við Árkvíslar lyki 13. nóvember 2004 myndifrekari stjórnun vatnsveitinga vera tilkynningarskyld framkvæmd samkvæmt lögumum mat á umhverfisáhrifum. Í bréfi umhverfisráðuneytisins 8.desember 2004 til Skaftárhrepps var vísað til fundar sem haldinn var íUmhverfisstofnun með fulltrúum Skipulagsstofnunar, Vegagerðarinnar, Landgræðsluríkisins, landbúnaðarráðuneytisins, umhverfisráðuneytisins og Skaftárhrepps.Þar mun fulltrúi Skipulagsstofnunar hafa „staðfest“ að svonefnd núllstaðateldist fela í sér að tvö rör stæðu opin, en það þriðja væri lokað. Allarbreytingar á þessu væru að áliti stofnunarinnar tilkynningaskyldar samkvæmtlögum um mat á umhverfisáhrifum. Í bréfi ráðuneytisins kom þó fram að ekkiríkti sátt meðal „helstu hagsmunaaðila um núverandi fyrirkomulag“. Afrit afbréfi þessu var sent til þeirra stofnana og ráðuneyta sem áttu fulltrúa áfundinum 8. desember 2004. Með bréfi þriggja heimamanna tilSkipulagsstofnunar 17. mars 2005, þeirra Þórarins Bjarnasonar í Þykkvabæ I,Hávarðs Ólafssonar í Fljótakróki og Valmundar Guðmundssonar í Eystra-Hrauni,var upplýst að með þeirri stjórnun sem verið hefði á vatnsrennsli um Árkvíslarhefði vatnsstaða og rennsli Grenlækjar og Eldvatns í Meðallandi aldrei fariðniður fyrir þau mörk að lífríki lækjanna hefði verið stefnt í hættu. Hins vegarværi rennsli í þessum vatnsföllum nú orðið mjög lítið og stefndi í aðuppsprettur þornuðu og veigamestu uppeldisstöðvar sjóbirtings í lækjunumþornuðu upp. Því var farið fram á að þriðja rörið yrði opnað sem allra fyrst.Nokkur bréfaskipti urðu um erindið og virðist Skipulagsstofnun hafa fallist áað sú framkvæmd, að hafa opnanlega rörið opið til 20. júní 2005, væri ekki háðmati á umhverfisáhrifum. Á fundi sveitarstjórnar stefnda Skaftárhrepps 23. mars2005 var samþykkt bókun þess efnis að hreppurinn væri reiðubúinn til þess að„hafa eftirlit með og tryggja að lokustýringar á mannvirkjum við útfallÁrkvísla á komandi vori verði í samræmi við fyrirmæli Skipulagsstofnunar“. Hinsvegar teldi hreppurinn sig ekki vera formlegur framkvæmdaraðili. Í apríl 2006 barst Skipulagsstofnunaftur erindi frá Þórarni Bjarnasyni í Þykkvabæ þar sem tilkynnt var umfyrirhugaða opnun á rörinu til 20. júní sama ár. Umsögn stefnda Skaftárhreppsvar á sömu lund og árið áður. Með bréfi 30. maí 2006 féllst Skipulagsstofnun áað sú ráðstöfun, að hafa rörið opið til 20. júní, væri ekki háð mati áumhverfisáhrifum. Ekki liggur annað fyrir en að þessi áform hafi orðið aðveruleika. Ekki liggja fyrir gögn um að rörið meðlokubúnaðinum hafi verið opnað vorið 2007 eða 2008. Í stefnu kemur þó fram að áárinu 2007 eða 2008 hafi Þórarinn Kristjánsson, keypt jörðina Skál og að hannhafi „veitt vatni á hraunið frá þeim tíma“ allt til ársins 2012. Með bréfi stefnda Skaftárhrepps 25.mars 2009 til Skipulagsstofnunar var tilkynnt um fyrirhugaða rennslisstýringu íÁrkvíslum allt til ársins 2012. Fól framkvæmdin í sér að tvö rör væru alltafopin og þriðja rörið yrði opið frá 20. október til 20. júní ár hvert fram tilársins 2012. Varð það niðurstaða Skipulagsstofnunar 24. apríl 2009 aðframkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif og skyldi því ekki vera háð mati á umhverfisáhrifum. Í greinargerð stefnda Skaftárhrepps kemurfram að umræddu röri hafi verið lokað 23. júní 2010 og það opnað að nýju 25.október sama ár. Því mun hafa verið lokað aftur 20. júní 2011 en opnað 27.október sama ár. Því var lokað að nýju 19. júní 2012 og opnað 23. október 2012.Rörið mun síðan hafa staðið opið næstu árin. Fram kemur í greinargerð stefnda,íslenska ríkisins, að 10. maí 2011 hafi verið skipuð þriðja samráðsnefndin ummálefni vatnsveitinga í Eldhrauni og að nefnd þessi hafi haldið fjölda funda. Sumarið 2013 vann Vegagerðin við varnargarðsem liggur með fram þjóðvegi 1 um Eldhraunið að norðanverðu. Kveða stefnendurað varnargarðurinn hafi þá verið lengdur í áttina að bænum Skál.Fyrirsvarsmaður stefnenda, Erlendur Björnsson, ritaði Vegagerðinni af þessutilefni bréf 8. ágúst 2013 þar sem hann kvað umræddan garð hafa skertnáttúrulegt rennsli fram Eldhraunið og að mikil uppsöfnun aurs hafi orðið ofangarðsins. Þá hafi lokun á skarði í garðinum aukið enn við þá uppsöfnun. Vatnhafi leitað lengra austur og jafnvel í norður í átt að Skaftá. Lýsti Erlendurþví í bréfinu að Vegagerðin hafi lengt þennan garð þegar vatn hafi farið aðrenna að þjóðveginum sumarið 2013, en það hafi heft enn frekar náttúrulegtrennsli fram hraunið. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er þessari lýsinguatvika mótmælt. Í greinargerð ríkisins er því haldið fram að skarð hafi komið ívarnargarðinn sem legið hafi að Litla-Bresti og að Vegagerðin hafi fyllt ískarðið til að verja hringveginn. Með bréfi Orkustofnunar, sem fer nú meðleyfisveitingar samkvæmt vatnalögum, sbr. lög nr. 132/2011, til Skaftárhrepps29. september 2014 var leitað upplýsinga um það á grundvelli hvaða leyfisrennslisstýring við Árkvíslar færi fram. Með bréfi stefnda Skaftárhrepps 20.október 2014 var erindinu svarað. Orkustofnun gaf út álit á vatnsveitingum úrSkaftá út á Eldhraun 20. nóvember 2014. Þar kemur fram að tilefni álitsins séerindi Landgræðslu ríkisins frá árinu 2012 þar sem spurt hafi verið um viðhorfOrkustofnunar til „núverandi áveituframkvæmda“ út á Eldhraun. Í álitinu ervakin athygli á því að ekki liggi fyrir leyfi ráðherra á grundvelli vatnalagafyrir framkvæmdum við bæinn Skál. Þá hafi aðeins verið gefið út tímabundiðleyfi fyrir vatnsveitingum við Árkvíslar árið 2000. Hafi vilji stefndaSkaftárhrepps staðið til þess að halda „umræddum vatnaveitingum áfram“ hafisveitarfélaginu borið að óska eftir leyfi til þess, en það hafi ekki veriðgert. Síðan segir orðrétt: „Því beri Skaftárhreppi að koma í veg fyrir frekarivatnaveitingar út á Eldhraun við Árkvíslar og við Skál.“ Áréttaði Orkustofnunþað álit sitt að engin leyfi væru í gildi á grundvelli 7. gr. vatnalaga semveittu heimild til þess að breyta vatnsbotni, vatnsmagni eða vatnsflæði ávatnasviði Skaftár. Dró stofnunin þá ályktun af þessu að „Landgræðslu ríkisinssé heimilt að grípa til hverra þeirra ráðstafana sem Landgræðslan telurnauðsynlegar til að koma í veg fyrir landbrot og annað tjón á landi, landkostumeða mannvirkjum með fyrirhleðslum gegn ágangi Skaftár, í samræmi við 4. gr.laga um varnir gegn landbroti nr. 91/2002“. Tæki það m.a. til þess „að stöðvaveitingu vatns út á Eldhraun við Árkvíslar, Skálarál og Stapaál, með fyrirvaraum andmælarétt aðila máls“. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrirdómi brustu varnargarðar sunnan við Árhól í stóru Skaftárhlaupi haustið 2015.Vatn mun þá hafa flætt að mestu vestur í Ása-Eldvatn, en einnig að nokkru leytium Árkvíslar í Brest. Eftir hlaupið munu rörin við Árkvíslar hafa staðið aðmiklu leyti á þurru um skeið. Í minnisblaði Magnúsar Jóhannssonar umvettvangsferð 25. maí 2016 kemur þó fram að þá hafi öll rörin verið opin viðútfallið í Árkvíslar og að vel hafi flætt um þau til Brests. Í gögnum málsins kemur einnig fram aðOrkustofnun hafi ítrekað farið fram á það við Skaftárhrepp að tveimur af þremurrörum við Árkvíslar yrði lokað. Í bréfi stofnunarinnar 27. apríl 2016 voru þaurök færð fyrir þessu að með því væri ástandinu komið í það horf sem það varfyrir tilraunatímabilið 2000 til 2004. Að öðrum kosti yrði verkið unnið afOrkustofnun á kostnað stefnda Skaftárhrepps. Með bréfi 17. maí 2016 mótmæltistefndi Skaftárhreppur því að hann bæri ábyrgð á umræddum mannvirkjum og vísaðium það til stefnda, íslenska ríkisins. Skorti því lagaheimild til þess að beinakröfunni að hreppnum. Vorið 2016 þornuðu lindir í upptökumGrenlækjar og grunnvatnsborð lækkaði í Eldhrauni. Á sama tíma komu uppvandkvæði við að afla neysluvatns í Meðallandi og Landbroti. Af þessum sökumsótti Hörður Davíðsson í Efri-Vík sem og landeigendur jarðarinnar Botna ogeigendur Lindarfisks ehf. um leyfi Orkustofnunar til að veita vatni úr Skaftá íÁrkvíslar í júlí 2016. Með ákvörðun Orkustofnunar 14. júlí2016 var Herði veitt heimild til þess að rjúfa skarð í varnargarð við útfallÁrkvísla en þó þannig að vatnsrennsli um skarðið yrði ekki meira en 10 m³/s.Átti að færa stíflumannvirkið í upprunalegt horf í síðasta lagi 15. ágúst 2016.Þá var landeigendum jarðarinnar Botna og eigendum Lindarfisks ehf. veittheimild til þess að hafa þrjú rör opin við útfallið frá dagsetningu leyfisinstil 11. ágúst, en tvö rör frá þeim degi til 15. október 2016. Þrjú rör yrðusíðan opin frá 16. október 2016 til 1. júní 2017, en tvö rör frá þeim tíma tilleyfisloka 15. október 2017. Áveitu þessari átti að loka strax og aurburður yxivegna síðsumarvaxta í Skaftá og við hlaup í ánni. Orkustofnun framlengdi skammtímaleyfiþessi til 15. september 2016, með bréfi 15. ágúst 2016, og aftur með bréfi 26.október 2016, þannig að leyfishafa væri heimilt að veita vatni um skarðið ívarnargarðinum. Leyfi þetta gildir til 15. júní 2017. Þáverandi lögmaður stefnenda óskaðieftir því með matsbeiðni 20. október 2012 að Stefán Óli Steingrímssonfiskavistfræðingur og Vífill Oddsson verkfræðingur legðu mat á það „hvortframkvæmdir á vegum opinberra aðila hafi valdið tjóni á lífríki Grenlækjar“. Þávar farið fram á að þeir gerðu grein fyrir tjónsorsökum og fjölluðu um þaðhvort tjón væri að fullu komið fram og hvert umfang þess væri fyrirveiðirétthafa á svæðinu. Í málinu liggur fyrir matsgerð þeirraStefáns og Vífils um ofangreint álitaefni frá september 2013. Þar segir orðrétteftirfarandi í samantekt á niðurstöðum:Grenlækur er lindásem rennur undan Eldhrauni, og er rennslið að hluta háð því hversu mikið vatnberst á Eldhraunið úr Skaftá. Rennsli í Grenlæk er líka háð grunnvatni semkemur lengra að, sem og regnvatni og snjóbráð. Grenlækurer á jarð- og vatnafræðilega flóknu svæði, og hefur því verið og er enn, háðbæði lang- og skammtíma breytingum af náttúrulegum toga, s.s. eldvirkni(Skaftáreldar, Kötlugos) og Skaftárhlaupum. Hægt er aðfullyrða með nokkurri vissu að mannlegar athafnir, og þá sérstaklega byggingvarnargarða á vegum opinberra aðila, hafi dregið úr náttúrulegu áflæði Skaftárá Eldhraunið, og þar af leiðandi á rennsli í Grenlæk, a.m.k. á ákveðnumtímapunktum (t.d. 1998). Þetta var gert með það að markmiði að verndaþjóðveginn, uppgræðslusvæði, og náttúrulegan gróður á Eldhrauninu. Að samaskapi er ljóst að auknar áveitur á hraunið, t.d. í kjölfar vatnsþurrðar, hafaskilað (og geta skilað í framtíðinni) auknu rennsli í Grenlæk og nærliggjandilækjum (t.d. Tungulæk). Áflæði Skaftár á Eldhraunið, bæði náttúrulegt og stýrt(áveitur), á sér aðallega stað við Árkvíslar (Brest), Stapaál, og Skál; aukþess sem vatni er veitt í gegnum þjóðveginn milli Brests og Skálar. Ljóst er aðvatnsflæði í Grenlæk hefur verið mjög takmarkað á ákveðnum tímabilum. Bæðináttúrulegir ferlar og mannlegar athafnir hafa áhrif á vatnsrennslið. Erfitt erað meta nákvæmlega hluta hvors þessa þáttar í mótun rennslissveiflna í Grenlæk. Vatnsrennslií Grenlæk er augljóslega undirstaða þess lífríkis sem þar þrífst. Þetta kemurm.a. fram í því að greinilegt samband er á milli vatnsrennslis á fyrri hlutahvers árs og þéttleika ársgamalla urriðaseiða að hausti. Þetta á sérstaklegavið um efri hluta Grenlækjar, sem er háður lindum sem líklegri eru til þess aðþorna upp en þær sem bætast við neðar í ánni. Þessi efri hluti Grenlækjar ersérstaklega mikilvægur fyrir hrygningu, og viðkomu urriðaseiða. Bæðiurriða- og bleikjuveiði hafa dregist saman í Grenlæk á síðustu árum. Að þessuleyti eru breytingar í urriðastofninum í Grenlæk ekki í takti við aðrar nálægarár þar sem veiði hefur aukist. Það er því líklegt að um staðbundna orsakavaldasé að ræða (t.d. vatnsrennsli), en ekki um almennar aðstæður (t.d. í hafinu)sem hefðu haft víðtækari áhrif. Í kjölfarminnkandi veiði á undanförnum árum, hefur verðmæti veiðiréttarhafa við Grenlækdregist umtalsvert saman. Í svörum við matsspurningum segir síðaneftirfarandi: Árlegar leigutekjur telja matsmenn að hafiverið á bilinu 20-23 milljónir/ári miðað við ástand upp úr aldamótum, en miðaðvið núverandi ástand telja matsmenn að leigutekjur verði á bilinu 6-8milljónir/ári næstu árin. Er þá miðað við verðlag í júní 2013. Ekkiliggja fyrir næg gögn fyrir til að hægt sé að fullyrða hversu mikið af þessariminnkun í veiði sé vegna breytinga af mannavöldum og hversu mikið vegnanáttúrlegra aðstæðna en matsmenn telja þó að hnignun í veiði megi að veruleguleyti rekja til mannlegra aðgerða. Eftir að matsgerð þessi lá fyrir varfarið fram á það í bréfi til umhverfisráðuneytisins 3. október 2013 aðbótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, yrði viðurkennd og að viðræður yrðuteknar upp um uppgjör bóta. Enn fremur var farið fram á að stefndi, íslenskaríkið, gripi til aðgerða í samvinnu við heimamenn til þess að lágmarka það tjónsem þegar hefði orðið. Með bréfi umhverfis- ogauðlindaráðuneytisins 6. desember 2013 var bótaskyldu íslenska ríkisins hafnað.Lýsti ráðuneytið yfir vilja til þess að vinna að samræmingu ólíkra sjónarmiða ááhrifasvæði Skaftár, en heppilegast væri að fela Skaftárnefnd það hlutverk.Bauð ráðuneytið fulltrúum stefnenda á fund til að fara yfir stöðu málsins. Framkemur í stefnu að sá fundur hafi farið fram 18. desember 2013 en að hann hafiekki skilað neinni niðurstöðu. Stefnendur leituðu einnig eftir afstöðuVegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisins til bótaskyldu með vísan til niðurstöðuálitsgerðarinnar. Í svari Vegagerðarinnar 12. nóvember 2013 var talið að ekkiværi í ljós leitt að íslenska ríkið væri bótaskylt. Í svari Landgræðsluríkisins 18. október 2013 kemur fram að hún teldi að aðrir aðilar þyrftu aðsvara fyrir ætlaðar framkvæmdir. III. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er á því byggt aðaðgerðir opinberra aðila sem krafa þeirra vísar til hafi leitt af sérvatnsþurrð og röskun á lífríki Grenlækjar og þar með valdið stefnendum og öllumveiðiréttarhöfum við Grenlæk fjárhagslegu tjóni sem stefndu beriskaðabótaábyrgð á. Um sé að ræða saknæmar og ólögmætar framkvæmdir sem felist íbyggingu stíflugarða sem hefti náttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið.Jafnframt er á því byggt að tjón stefnenda sé sennileg afleiðing af umræddumframkvæmdum. Þá sé skýrt orsakasamhengi milli tjóns stefnenda og aðgerða stefnduvið vatnsstýringu á svæðinu. Á því er byggt af hálfu stefnenda að íframkvæmdum stefndu hafi falist bótaskyldar skerðingar á eignarréttindum semvarin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Vísað sé til þess að tjón stefnenda ograunar allra veiðiréttarhafa við Grenlæk hafi verið staðreynt með matsgerðVífils Oddssonar verkfræðings og Stefáns Óla Steingrímssonar fiskavistfræðingsfrá 5. september 2013. Stefnendur byggja á því að stefndu hafiborið lagaskylda til þess að fjarlægja stíflugarð (veitugarð) við Árkvíslar aðloknu tilraunatímabili árið 2004. Sú skylda leiði m.a. af 7. gr. vatnalaga nr.15/1923 um að öll vötn skuli renna sem að fornu hafi runnið. Í því sambandi ervísað til a-liðar 2. mgr. 7. gr. vatnalaga þar sem segi að óheimilt sé að breytavatnsbotni, straumstefnu eða vatnsmagni, hvort sem það er að fullu og öllu eðaum ákveðinn tíma, svo og að hækka eða lækka vatnsborð. Stefnendur vísa til þess að í máliþessu liggi fyrir heimild Skipulagsstofnunar fyrir framkvæmdum átilraunatímabilinu sem hafi byggst á þeirri forsendu að ekki væri um varanlegaframkvæmd að ræða. Nú telji stefndu hins vegar að þær framkvæmdir sem ráðisthafi veri í á tilraunatímabilinu hafi verið varanlegar. Sú afstaða leiði tilvarnalegs tjóns stefnenda og allra veiðiréttarhafa á svæðinu. Jafnframt vísastefnendur til þess að brotið hafi verið gegn skilyrði framkvæmdaleyfis umvöktun svæðisins og áskilnaði um samráð við þar til bæra aðila. Til viðbótar við framangreint er á þvíbyggt að gerð, viðhald og lenging stíflugarðs norðan þjóðvegar 1 frá Brestiaustur að afleggjaranum að Skál sé í heild sinni ólögmæt framkvæmd sem hafileitt til tjóns fyrir stefnendur sem og alla veiðiréttarhafa í Grenlæk. Hafiþessi garður verið síðast lengdur sumarið 2013. Kveða stefnendur þetta stíflumannvirkihafa heft náttúrulegt rennsli vatns fram Eldhraunið. Er á því byggt að þessarframkvæmdir Vegagerðarinnar séu á ábyrgð stefnda, íslenska ríkisins. Stefnendur gera nánari grein fyrirmálsástæðum sínum í stefnu. Þeir telja að tvær aðgerðir stjórnvalda hafi valdiðstefnendum og öllum veiðiréttarhöfum í Grenlæk mestu tjóni. Annars vegarbygging stíflugarðs (veitugarðs) á vegum Vegagerðarinnar, að því er virðist ánsérstakrar heimildar, með tveimur vatnsrennslisrörum á árunum 1992 til 1998, oghins vegar takmörkun vatnsrennslis með veitugarði en þremur vatnsrennslisrörumsem tilraunaverkefni á árunum 2000 til 2004. Um áhrif þessara mannvirkja vísastefnendur til niðurstöðu í matsgerð Vífils Oddssonar og Stefáns ÓlaSteingrímssonar þess efnis að mannlegar athafnir, og þá sérstaklega byggingvarnargarða á vegum opinberra aðila, hafi dregið úr náttúrulegu áflæði Skaftárá Eldhraunið og þar af leiðandi í Grenlæk. Þrátt fyrir að aðgerðir stjórnvalda aðþessu leyti hafi verið í áföngum telja stefnendur að um viðvarandi aðgerðirhafi verið að ræða a.m.k. frá árinu 1992 til dagsins í dag. Um þetta atriðivísa stefnendur til tiltekinnar umfjöllunar í matsgerðinni þar sem á það erbent að eftir að aðgerðir opinberra aðila hófust hafi komið upp nokkur dæmi umtímabundinn vatnsskort í Grenlæk. Alvarlegasta tilvikið hafi komið upp árið1998 þegar stór hluti árinnar hafi farið á þurrt í langan tíma. Frá aldamótumséu nokkur dæmi um mjög takmarkað rennsli á fyrri hluta árs í Grenlæk. Þar ersérstaklega vísað til áranna 2005, 2007, 2008, 2010 og 2011. Öll þessi ár hafimeðal mánaðarrennsli við vatnsmælinn neðan við Stórafoss farið niður fyrir 0,8m³/sek fyrir að minnsta kosti einn mánuð á fyrri hluta árs. Við slík skilyrðisé vatnsrennsli enn þá minna í efri hluta Grenlækjar og stór svæði árinnarþorni og/eða verði léleg uppeldissvæði. Af hálfu stefnenda er í stefnu vísaðtil þess sem segir í matsgerðinni að flokka megi þær framkvæmdir sem líklegahafi haft áhrif á vatnafar í Grenlæk í tvennt. Annars vegar aðgerðirVegagerðarinnar, Landgræðslunnar og Skaftárhrepps er lúta að lagningu vega ogverndun gróðurs í Eldhrauni. Þessar aðgerðir hafi miðað að því að draga úrágangi Skaftár og Skaftárhlaupa á mannvirki og svæði sem séu talin í hættuhverju sinni. Hins vegar áveitur úr Skaftá á Eldhraunið er miði að því aðtryggja lágmarksrennsli í þeim ám sem renni undan hrauninu. Þessar áveitur hafiiðulega verið gerðar að frumkvæði bænda og landeigenda og verið skipulagðar ogframkvæmdar í samvinnu við aðra aðila eins og Vegagerðina og Skaftárhrepp (t.d.áveita fyrir Brest), eða á vegum einstakra landeigenda (t.d. áveita við Skál).Fram komi í matsgerðinni að landeigendur hafi staðið að þessum áveitum til aðvega upp á móti aðgerðum sem hafi takmarkað náttúrulegt rennsli Skaftár áEldhraunið. Stefnendur ítreka aðumhverfisráðuneytið hafi falið Skaftárhreppi árið 2000 að standa fyrirtilraunaframkvæmdum vegna þess ástands sem hafi skapast í vatnsbúskapGrenlækjar. Stefnendur byggja á því að fjarlægja hafi átt varnargarðinn að loknutilraunatímabilinu árið 2004 og stöðva þannig þær eignarskerðingar sem tilvisthans hafi leitt af sér. Stefnendur benda á að í bréfiSkipulagsstofnunar 11. september 2000 hafi komið fram að ef tilraunin, sem hafiátt að standa í fjögur ár, skilaði ekki tilætluðu markmiði væri „hvenær sem erunnt að fjarlægja áformuð mannvirki“. Af þessu virðist mega ráða að ef stýringá vatnsrennsli við útfall Árkvísla myndi ekki leiða til jákvæðrar niðurstöðuþyrfti að fjarlægja mannvirkin. Ekkert eftirlit hafi verið haft með takmörkunvatnsrennslisins og ekki hafi verið sýnt fram á að tilraunin hafi boriðtilætlaðan árangur. Þegar framangreint tilraunverkefni hafifarið af stað segja stefnendur að Landgræðslan og Vegagerðin hafi lagt miklaáherslu á að draga úr veituvatni á Eldhraunið en veiðiréttarhafar hafi viljaðauka það. Í aðdraganda tilraunatímabilsins hafi Skipulagsstofnun hafnað kröfuErlends Björnssonar fyrir hönd veiðifélagsins um að framkvæmdir við Árkvíslarfæru í umhverfismat. Skipulagsstofnun hafi hafnað þeirri beiðni og byggt á þvíað framkvæmdin væri ekki varanleg heldur einungis hugsuð sem tímabundiðtilraunaverkefni. Frá því að tilraunatímabilinu lauk hafi veiðiréttarhafarárangurslaust barist fyrir því að farið yrði í aðgerðir til að bæta vatnsbúskapí Grenlæk. Stefnendur benda á að ýmsar skýrslurfiskafræðinga hjá Veiðimálastofnun á undanförnum árum beri nokkuð skýrlega meðsér að veiðiréttarhafar við Grenlæk hafi orðið fyrir tjóni vegna aðgerðastjórnvalda annars vegar á árunum 1992 til 1998 og hins vegar á árunum 2000 til2004. Þar sem vatnsrennsli í Grenlæk sé enn þá takmarkað sé tjónið viðvarandi.Félagsmenn í Veiðifélagi Grenlækjar og leigutaka veiðiréttar í Grenlæk hafireynt að ná eyrum stjórnvalda frá árinu 2005. Hafi þær tilraunir borið lítinnárangur. Stefnendur vísa til þess að niðurstaðamatsgerðar, sem stefnendur hafi aflað áður en mál þetta var höfðað, séafgerandi um að veiðiréttarhafar við Grenlæk hafi orðið fyrir milljónatjóni semrekja megi til vatnsþurrðar í ánni sökum aðgerða opinberra aðila. Hafi matsmennkomist að þeirri niðurstöðu að árlegar leigutekjur hafi verið á bilinu 20 til23 milljónir króna á ári miðað við ástandið upp úr síðastliðnum aldamótum.Miðað við núverandi ástand væru þær á bilinu sex til átta milljónir miðað viðverðlag í júní 2013. Þá hafi matsmenn talið að hnignun í veiði mætti aðverulegu leyti rekja til mannlegra aðgerða. Með hliðsjón af niðurstöðumatsgerðarinnar og eldri skýrslna Veiðimálastofnunar telja stefnendur að hafiðsé yfir vafa að framkvæmdir opinberra aðila hafi leitt til tjóns á lífríkiGrenlækjar og jafnframt valdið stefnendum og öllum veiðiréttarhöfum á svæðinufjárhagslegu tjóni. Hafi umhverfisráðuneytið, Landgræðslan, Vegagerðin ogstefndi Skaftárhreppur fyrst og fremst komið að umræddum framkvæmdum og tekiðum þær ákvarðanir. Telja stefnendur ljóst að þeir hagsmunir sem umræddir aðilarhafi talið sig vera að vernda hafi verið á kostnað stefnenda og allraveiðiréttarhafa við Grenlæk. Samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar beri þessiraðila því fébótaábyrgð á tjóni stefnenda og veiðiréttarhafa á svæðinu. Í ljósi alls framangreinds sé þesskrafist að viðurkennd verði bótaskylda stefndu vegna þeirra aðgerða sem leitthafi til veiðitjóns í Grenlæk. Um lagarök vísa stefnendur tilmeginreglna skaðabótaréttar um orsakasamhengi, sennilega afleiðingu, saknæmi ogólögmæti. Þá vísa stefnendur til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgieignarréttar, sbr. einnig 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmálaEvrópu. Þá sé vísað til meginreglna eignaréttar. Stefnendur vísa enn fremur tilnúgildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 61/2006 og ákvæða vatnalaga nr.15/1923. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningarkröfu vísa stefnendur til 2.mgr. 25. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 og um heimild til samaðildar til sóknarog varnar er vísað til 19. gr. einkamálalaga. Þá sé krafa um málskostnað studdvið 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.2. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins Stefndi, íslenska ríkið, reisirsýknukröfu sína á því að ætlað tjón stefnenda sé með öllu ósannað sem ogorsakasamband það sem málatilbúnaður stefnenda byggi á. Stefndi telur rangt ogósannað að minna vatnsrennsli og vatnsmagn í Grenlæk sé af völdum áveitugarðasem reistir voru og stóðu frá 1992 til 1998 eða frá árinu 2000. Þá hafnar hannþví að garður meðfram þjóðvegi hafi einhver áhrif haft á vatnsrennsli íGrenlæk, en umræddur garður sé í reynd hluti af hringveginum og viðhaldi hans;fyllilega lögmæt framkvæmd frá gamalli tíð. Sú fullyrðing að lækirnir íLandbroti hafi farið að renna eins og áður 1998 þegar garðarnir hafi veriðfjarlægðir stenst ekki að mati stefnda. Stefndi bendir á að stefnendur hafibyggt kröfur sínar á álitsgerð Stefáns Óla Steingrímssonar fiskavistfræðings ogVífils Oddssonar verkfræðings. Stefndi byggir á því að álitsgerðin hafi ekkisönnunargildi í málinu. Þeir Stefán Óli og Vífill hafi ekki verið dómkvaddireftir ákvæðum laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og hafi stefnda eðastofnunum þeim sem málatilbúnaður stefnenda skírskoti til, ekki verið gefiðfæri á að koma að athugasemdum eða gögnum. Hvergi komi fram að þeir, sem aðálitinu stóðu, séu sérfróðir um vatnamælingar og þá þætti sem sérstaklega reyniá við úrlausnarefnið. Þá sé álitsgerð þeirra ekki byggð á vísindalegum mælingumog háð ýmsum fyrirvörum um hvort fullyrða megi um orsakatengsl varðandivatnsþurrð eða veiði. Í niðurstöðukafla skýrslunnar sé engan veginn greint ámilli orsaka með vísindalegum hætti, þ.e. hvaða samspil sé milli orsaka afnáttúrulegum toga og framkvæmda manna. Ekki sé heldur greint hvaða orsakavaldarséu vegna þeirra athafna sem opinberir aðilar hafi staðið fyrir. Svonefnt„náttúrulegt“ flæði sé ekki skilgreint og heldur ekki í samhengi við þærvatnsveitingar sem heimamenn og bændur hafi staðið fyrir. Stefndi mótmælir staðhæfingum í stefnu,svo sem þeirri að lækir hafi runnið eins og áður eftir að garðurinn viðÁrkvíslar hafi verið fjarlægður árið 1998. Þá er hafnað þeirri fullyrðingu aðVegagerðin hafi stækkað garðinn. Jafnframt er ítrekað að aðrir garðar eða vatnaveiturséu ekki á ábyrgð stefnda, svo sem veiting vatns við Skálarál. Stefndi hefur aflað álits VeðurstofuÍslands sem sýni fram á hið gagnstæða, en stofnunin sinni rannsóknum á sviðivatnamælinga og öðrum þáttum sem á reyni, sbr. 3. gr. laga nr. 70/2008, umVeðurstofu Íslands. Meginniðurstaða í greinargerð Veðurstofu Íslands og svörvið þeim spurningum sem svarað var á grundvelli hennar, sbr. bréfstofnunarinnar, dags. 8. maí 2015, sé að stífla í útfalli úr Skaftá í Árkvíslarmeð rörum hafi ekki haft áhrif á rennsli í Grenlæk. Samkvæmt mælingumVeðurstofu Íslands hafi rennslið í Árkvíslum aukist við Gömlu Á þegar stíflanvar endurbyggð árið 2000 með þremur rörum frá því sem var þegar engin stíflavar til staðar. Samanburður á rennsli þegar engin stífla var og þegar stíflanvar gerð með þremur rörum sýni að mannvirkið takmarki ekki rennslið við alltvenjulegt rennsli í Skaftá. Þó komi fram að líklegt sé að mannvirkið takmarkiútrennsli í hárennsli og Skaftárhlaupum en þá fari vatn hvort eð er um allthraunið. Veðurstofa Íslands hafi einnig veriðbeðin um mat á álitsgerð þeirri sem stefnendur hafi lagt fram. Henni sé í reyndhafnað enda sé mjög lítið fjallað þar um náttúrulegan breytileika ívatnsrennsli lindarvatns í Eldhrauni. Meginniðurstaða Vífils og Stefáns Ólastandist ekki. Þá verði að hafa í huga að svo mikið vatn sem fari í gegnumgarðinn með rörum hafi aldrei verið náttúrulegt. Stefndi vísar til svara VeðurstofuÍslands og skýrslu hennar um samanburð á vatnsrennsli, en þegar dregið sé úrrennsli í útfall Árkvísla úr Skaftá renni meira í Skaftá út á hraunið austar, íStapaál og Skálarál. Skili vatnið sér þá styttri leið í Grenlæk. Þetta sýnir aðmati stefnda meðal annars að málatilbúnaður stefnenda og álitsgerð sem þeirbyggi á standist engan veginn. Auk þess hafi rennslið um Brest aukist, eins ogVeðurstofa Íslands bendi á með vísan til mælinga og þess hvernig grunnvatnstreymi um hraunið. Grunnvatnskort (mynd 3 í svari Veðurstofu) sýni að vatniðleiti suður en ekki austur að Grenlæk. Stefndi vísar enn fremur til þess aðrennsli Grenlækjar hafi alla jafna aukist eftir að stíflan með þremur rörum varsett upp, en skýring þess sé fremur sú að rennsli Skaftár hafi almennt aukist. Hvernig sem á málið sé litið telurstefndi því ljóst að mannvirki þau sem dómkröfur og málatilbúnaður stefnendabyggi á dragi ekki úr vatnsrennsli í Grenlæk. Veitan með rörum hafi óbein áhrifmeð því að auka rennsli og sé viðbót við náttúrulegt rennsli á hraunið. Afskýrslu Veðurstofu Íslands megi ráða að veitugarður með tveimur rörum ogmanngerðum aðrennslisskurði gefi meira vatn á hraunið en náttúrulegar aðstæður;garður með þremur rörum enn meira. Í svari Veðurstofu Íslands hafi einnigverið lagt mat á áhrif garðs með fram hringveginum. Aurfylling Árkvísla(Brests) þeki hraunið norðan hringvegarins á rúmlega tveggja kílómetra kafla engamburmosabreiðurnar séu óskertar þar sunnan við nema þar sem vatn íStóra-Bresti og Litla-Bresti hafi eytt gróðurlendum. Þétt aurlag liggi aðveginum en vatnið renni í hrauninu undir veginum og suður fyrir hann. Fram komií skýrslunni að vatn renni undir brúna á Stóra-Bresti og um ræsi til móts viðLitla-Brest, sem hafi verið galopin sprunga í hrauninu, en sé nú full afframburði. Vatnið úr Árkvíslum sæki nú meira út á Blöðkuna en áður í átt að Litla-Brestiog fari því niður í hraunið austar en áður. Þar segi einnig að vatn liggi ekki aðþessum garði með hringveginum austanverðum nema þegar mikið sé í Skaftá eðaþegar lítið af Árkvíslarveitunni fari undir brúna við Stóra-Brest. Einungissíðsumars á jökulleysingatíma nái vatnið að þeim stað þar sem garðurinn hafiverið lagfærður árið 2013. Niðurstreymi vatns á þeim tíma árs breyti engu umrennsli Grenlækjar síðvetrar. Hraunið sé víða orðið þétt og vatn sé þvingað meðveitum frá því að falla til vesturs. Litli-Brestur sé að fyllast af sandi ogþví leiti vatnið sem fari um ræsið einnig austur með veginum sunnan hans. Stefndi mótmælir því að garður með framhringveginum á stuttum kafla hafi leitt til tjóns fyrir stefnendur eðalagfæring á honum frá 2013. Það sé fullkomlega óraunhæft að kalla hann„stíflumannvirki“ eins og gert sé í stefnu. Engin sönnun sé færð fram af hálfustefnenda um áhrif þessa garðs. Stefndi kveður því meginniðurstöðuVeðurstofunnar vera að veitugarðurinn í Árkvíslum, sem rör voru í, hafi ekkiáhrif á rennsli í Grenlæk. Sama eigi við um garðinn með fram hringveginum. Stefndi bendir einnig á að þegarjökulvatn hafi runnið lengi í sömu áveitufarvegum, eins og í Bresti og íSkálarál, verði botninn svo þéttur að mjög lítið vatn renni niður ígrunnvatnið. Þegar lítið vatn sé í Skaftá, og lítið vatn renni af þeim sökum íÁrkvíslar og Brest, sé nánast sama vatnsmagn í Árkvíslum við Skaftá og í Brestisem renni undir brúna á hringveginum. Nánast ekkert vatn sígi þá niður á þeirrileið. Einnig verði að hafa í huga að núverandi áveita í Árkvíslar veiti meiravatni en hið náttúrulega vatnsrennsli fyrir 1980 og það sem þar rann fyrir 20árum. Stefndi kveður engar vísindalegarrannsóknir hafa nokkru sinni sannað með óyggjandi hætti að aukið vatnsrennsliúr Skaftá í Árkvíslar og Brest hafi nokkur áhrif á vatnsmagn Grenlækjar íLandbroti. Þó hafi margar stofnanir sinnt rannsóknum á vatnafari í Eldhrauni;Landsvirkjun, Vatnamælingar, Orkustofnun, Vegagerðin, Landgræðsla ríkisins,Veðurstofa Íslands, Suðurorka,meðstefndi o.fl. Stefndi kveður vatnamælingar Orkustofnunar og VeðurstofuÍslands hafa leitt að því líkum að aukið vatnsrennsli út í Brest hækkivatnsborðið í grunnvatnsgeyminum í Eldhrauni og í rigningartíð og íSkaftárhlaupum flæði úr geyminum í lækina í Landbroti og Meðallandi.Vatnsveitingar í Skálarál hafi hins vegar bein tengsl við Tungulæk og Grenlæk.Rannsóknir Freysteins Sigurðssonar og samstarfsmanna hjá VatnamælingumOrkustofnunar í lok síðustu aldar hafi leitt í ljós að miklu meira vatn komiundan Eldhrauninu í lækjum í Landbroti og Eldvatni í Meðallandi heldur enúrkoman og vatn sem runnið hafi út á Eldhraunið geti skýrt. Taldi Freysteinn aðgríðarlegt vatnsmagn kæmi undan jökli og rynni neðanjarðar í gömluSkaftárgljúfrunum og niður í Eldhraunið – kæmi síðan fram í lækjum undanEldhrauni. Allar þessar rannsóknir auk samantektar og svara Veðurstofunnar sýniað garðar þeir með rörum og garðar með fram hringveginum hafa alls ekki þauáhrif sem stefnendur byggi á. Stefndi byggir einnig á því að engrisaknæmri eða ólögmætri háttsemi sé til að dreifa af hálfu stefnda, íslenskaríkisins, stofnana eða starfsmanna á þess vegum. Í engu hafi verið um að ræðatakmörkun á eignarréttindum samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar eða bótaskylduaf slíkum sökum. Stefndi kveðst skilja stefnu málsinsmiðað við dómkröfur á þann veg að málið lúti annars vegar að stíflugarði áútfalli Árkvísla sem hafi staðið frá 1992 til 1998, fyrst með einu röri ensíðan tveimur og hins vegar veitugarði sem reistur var á árinu 2000 með þremurrörum á sama stað. Dómkröfur lúti síðan að garði frá gamalli tíð sem liggi ákafla með fram hringveginum, en að þessu sé ekki vikið nánar í stefnu ogvirðist hún byggja á misskilningi og ruglingi við annan garð. Stefndi gerir þá athugasemd af þessutilefni að landeigendur hafi sjálfir hafið aðgerðir til að opna fyrir útfall íÁrkvíslar úr Skaftá neðan Gömlu Ár um 1960 og aftur um 1980. Ekki sé því unntað leggja til grundvallar að um náttúrulegt útfall sé að ræða heldur hafi því veriðviðhaldið af mannavöldum. Þessu rennsli hafi síðan verið haldið við því aðöðrum kosti myndi það lokast vegna framburðar Skaftár. Rennslið í Árkvíslum séþví síbreytilegt eftir aðstæðum, einkum vegna vatnsmagns í Skaftá hjáeyðibýlinu Á. Meginregla 7. gr. vatnalaga um að vötn skuli renna sem að fornuhafi runnið hafi því enga þýðingu í málinu og sá grunnur sem stefnendur leggiað máli sínu um náttúrlegt flæði sé að sama skapi óraunhæfur. Verði hins vegar litið til 7. gr.vatnalaga telur stefndi að í fyrsta lagi verði að líta til þess að farvegi varaldrei breytt frá því sem var þegar garðarnir voru reistir heldur hafi vatniverið veitt áfram í gegnum rör sem minnkuðu ekki rennslið eða breyttu stefnuvatnsins. Í öðru lagi verði að horfa til þess að leyfi hafi verið gefið fyrirframkvæmdum árið 2000. Einnig verði að líta svo á að leyfi hafi verið gefiðfyrir hinum fyrri garði við Árkvíslar enda hafi Vegagerðin haft að sönnuheimildir til að vernda þjóðveginn. Stefndi telur ekki unnt að segja til um með vissuhvert rennslið væri nú án aðgerða eða hvort það væri minna eða meira en það ersamkvæmt rennslisstjórnun sem komið hafi verið á upp úr 1992 og síðar árið2000. Niðurstaða rennslismælinga Veðurstofunnar sýni hins vegar að þessaraðgerðir hafi eingöngu mögulega haft takmarkandi áhrif á rennsli um útfallið íÁrkvíslar á árabilinu 1992 til 1997 en allt bendi til þess að rennsli hafiannars verið meira en það hafi verið af náttúrulegum orsökum áður envatnsveitingar hófust og tilraunir til að stjórna rennslinu. Á þessu tímabilisé þó ljóst að rennsli í Grenlæk hafi verið með ágætum, sem og veiði þar. Áhinn bóginn verði að miða við að útfallið myndi lokast eða þrengjast afframburði ef ekki kæmu til aðgerðir við að halda því opnu. Engin haldbær sönnunhafi verið færð fyrir því að samhengi sé milli rennslis um Árkvíslar ogvatnsmagns í Grenlæk eða Tungulæk. Þar ráði mun flóknara samspil. Samkvæmtrannsóknum Veðurstofu Íslands séu meiri líkur á því að ekkert samhengi sé þarnaá milli. Meiri líkur séu á því að rennsli Skaftár hafi þar áhrif, einkum þárennsli við Skálarál, en stefnandi virðist rugla þessu saman í málatilbúnaðisínum. Stefndi tekur fram að árið 1998 hafi þurrkur ogvatnleysi verið í ám víða um Suður- og Vesturland. Það sé nærtækari skýring ávatnsleysi í Grenlæk og Tungulæk en rennslisstjórnun við útfall Árkvísla, ef áannað borð hefur verið um vatnsleysi að ræða. Niðurstöður vatnamælingaVeðurstofunnar sýni fram á þetta. Sérstaklega sé þetta líklegt í ljósi þess aðvatnsleysi í lækjunum var þekkt löngu áður en til rennslisstjórnunar íÁrkvíslar kom. Stefndi mótmælir því að umræddir garðar, sem reistirhafi verið af hálfu opinberra aðila, hafi verið gerðir á grundvelli saknæmrareða ólögmætrar háttsemi. Kveður hann að við umrædda stjórn á rennsli hafiávallt verið haft samráð við hagsmunaaðila og mið tekið af þeim ólíku en oftóljósu hagsmunum sem í húfi voru. Landeigendur, sumir innan vébanda stefnendahafi verið viðloðandi aðgerðirnar árið 1992 enda hafi þær ekki falið í sérlokun fyrir rennsli í Árkvíslar heldur rennslisstýringu. Vegagerðin hafi hafthagsmuni af því að stýra rennslinu til að komast hjá tjóni á hringveginum.Landgræðsla ríkisins hafi viljað stuðla að gróðurvernd og koma í veg fyriruppfok á svæðinu, þótt sú stofnun hafi á engan hátt staðið að framkvæmdum.Hagsmunir séu margvíslegir, t.d. annarra landeigenda (Múla, Botna, Ár,Ása-jarðanna og Skálar), hagsmunir þeir sem skilgreindir séu í landgræðslulögum(verndun gróðurs og jarðvegs) og þeir sem snúi að því að verja hringveginn fyrirágangi vatns og tryggja öryggi umferðar, sem oft sé verulega ógnað af völdumsandfoks, bæði slysahætta og tjónshætta á bifreiðum. Þá séu til staðarhagsmunir náttúruverndar sem gætt sé af Umhverfisstofnun (áður Náttúruverndríkisins) og umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Hagsmunir sveitarstjórnarSkaftárhrepps vegna íbúa sveitarfélagsins ráði einnig, svo sem varðandiloftgæði og lífsgæði, sem mjög séu skert vegna sand- og uppfoks. Varðandigróður og jarðveg verði að hafa hugfast að auknar vatnsveitingar jökulvatns úrSkaftá út á Eldhraun auki enn á mestu gróðureyðingu í byggð á landinu í dag. Ságríðarlegi vandi hafi enn verið aukinn með miklum vatnsveitingum stefnanda áBresti í Blöðku (einnig í Skálarál). Ekki sé einhlítt að sjónarmið stefnendahafi átt að vera ráðandi enda mestur vafi á því hvaða áhrif stjórnun rennslisum Árkvíslar hefði á þeirra hagsmuni. Stefndi kveður Vegagerðina hafa í gegnum tíðina ráðistí aðgerðir til að koma til móts við kröfur landeigenda, t.d. með því að setjatvö ræsi í gegnum hringveginn við Litla-Brest sem og að tryggja á hverjum tímarennsli um Árkvíslar um sífellt fleiri rör. Samhliða þessu hafi verið aukið viðrennsli úr Skaftá inn að rörunum í varnargarðinum neðan við Gömlu Á. Vegagerðinhafi einnig byggt og haldið við varnargörðum með fram Árkvíslum og Bresti aðvestanverðu til að koma í veg fyrir rennsli þeirra yfir í Eldvatn. Leggurstefndi áherslu á að vatnsveitingar um Árkvíslar séu af mannavöldum í upphafi,án atbeina opinberra aðila. Vegagerðin hafi ekki gert annað en að halda þeimvið í samráði við heimamenn. Stefndi tekur fram að eitt rör hafiverið haft við útfall Árkvísla frá árinu 1992. Síðar hafi það verið lækkað ífarvegi og enn síðar hafi öðru röri verið bætti við en í dag séu þau þrjú.Rörin hafi legið lágt sem þýði aukið rennsli. Það sé hins vegar niðurstaðaathugunar Veðurstofunnar að mismunandi fjöldi röra hafi ekki haft nokkur áhrifá rennsli í Grenlæk og Tungulæk. Á hinn bóginn hafi hvergi verið sýnt fram áannað en að nóg vatn hafi verið í Grenlæk á árunum 1992-1998. Almenn vatnsþurrðog þurrkar á árinu 1998 séu af allt öðrum og náttúrulegum orsökum. Stefndi byggir á því að stjórnun rennslis um Árkvíslarsem hafi verið komið á árið 2000 byggi á heimild umhverfis- oglandbúnaðarráðherra, sbr. ákvörðun forsætisráðherra, sem fyrr segi. Hafi húnverið og sé í samræmi við ákvæði vatnalaga og ákvæði laga um mat áumhverfisáhrifum auk annarra laga. Þá er einnig byggt á því af hálfu stefnda aðVegagerðinni hafi verið skylt að lögum að verja vegamannvirki með varnargörðummeð fram vegum og að bægja frá vatni sem leiti á veg til að tryggja samgöngurog örugga vegi og til að halda þeim við. Í þessu tilviki sé um hringveginn –þjóðveg 1 – að ræða sem sé megintenging vegasamgangna milli landshluta.Mikilvægt sé að tryggja öryggi hans og að koma í veg fyrir að hann rofni, meðalannars vegna ágangs vatns. Vísar stefndi í þessu sambandi til þessmeginhlutverks sem Vegagerðinni hafi verið falið sem veghaldara um langt skeið.Styðjist það meðal annars við 1. mgr. 13. gr. vegalaga nr. 80/2007 og 1. mgr.6. gr. laga um Vegagerðina, nr. 120/2012. Varnargarðar með fram hringveginumteljist til þeirra mannvirkja sem nauðsynleg séu til að vegur sé varanlegur ogunnt sé að viðhalda og hafa sem fyllst not af vegi, sbr. 1. gr. laga 6/1977,laga nr. 45/1994 og 8. tl. 1. mgr. 3. gr. gildandi vegalaga nr. 80/2007. Þá byggir stefndi einnig á því aðóheimilt sé að aðhafast nokkuð það sem stuðlað geti að því að vatn renni á eðayfir veg. Ákvæði þessa efnis hafi verið í vegalögum, sbr. 58. gr. og 76. gr.vegalaga nr. 6/1977 og 54. gr. vegalaga nr. 45/1994, og sé í núgildandi 2. mgr.49. gr. vegalaga nr. 80/2007. Sem veghaldara hafi Vegagerðinni verið heimilt aðgrípa til aðgerða til að varna því að vatni sé veitt á þjóðveg. Stefndi vill halda því til haga aðLandgræðsla ríkisins hafi hvorki komið beint að gerð né viðhaldi varnar- eðaveitugarða við Skaftá eða annars staðar á Eldhrauni þannig að áhrif kunni aðhafa á lindavatn í Landbroti, öfugt við það sem haldið sé fram í stefnu.Stofnunin hafi hins vegar verið til ráðgjafar, komið að fundum, unnið skýrslurum ástandið og hvatt aðila til að draga úr vatnsveitingum á Eldhraun – endavaldi hluti vatnsveitinganna mikilli og mjög alvarlegri gróðureyðingu ásvæðinu. Landgræðsla ríkisins hafi komið að málinu á þennan hátt í ljósilögbundins hlutverks síns. Vísar stefndi til þess að stofnunin byggi viðhorfsín á lögmætum grundvelli samkvæmt lögum um landgræðslu nr. 17/1965 með því aðstuðla að verndun gróðurs og jarðvegs í Eldhrauni. Lögmætt sé að kappkosta viðað koma í veg fyrir uppblástur og sandfok. Það samræmist 1. gr. laganna og þeimtilgangi að koma í veg fyrir eyðingu gróðurs og jarðvegs og að græða upp eyddog vangróin lönd. Stefndi vísar enn fremur til 2. gr. laganna en starfsemistofnunarinnar felist meðal annars í sandgræðslu, sem er hefting jarð- ogsandfoks og græðsla gróðurlausra og gróðurlítilla landsvæða. Þá eigi hún aðvinna að gróðurvernd sem stuðli að eflingu gróðurs til að auka mótstöðuafllands gegn eyðingu. Einnig segi í 1. og 2. ml. 5. gr. laganna að Landgræðslanskuli kosta kapps um að stöðva jarðvegseyðingu, hvort sem er af völdumuppblásturs, sandfoks eða vatnsrofs. Stofnunin annist einnig græðslu eyddra ogvangróinna landa. Loks komi fram í 1. og 2. mgr. 18. gr. laganna að Landgræðslaríkisins skuli hafa gát á meðferð á gróðri landsins og vinna gegn því, að hanneyðist fyrir ofnotkun eða aðra óskynsamlega meðferð. Þá skuli stofnuninfylgjast með því að landspjöll séu eigi unnin að óþörfu og segja fyrir umhvernig þau skuli bæta. Stefndi kveður Landgræðslu ríkisinshafa í ljósi ofangreindra ákvæða laga um landgræðslu unnið að því að verjagróður í Eldhrauni og þannig leitast við að draga úr áfoki og sandfoki sem ástundum sé gríðarlegt. Óhóflegar áveitur jökulvatns út á Eldhraunið færi meðsér mikinn sand og jökulleir og komi í veg fyrir að færast megi nær þessutakmarki. Stefndi getur þess einnig aðLandgræðsla ríkisins fari með stjórn mála er varði varnir gegn landbroti,samanber samnefnd lög nr. 91/2002. Rennslisstýring í Eldhrauni þjóni ogmarkmiðum þeirra laga þó að framkvæmdirnar séu ekki og hafi aldrei verið unnará grundvelli þeirra. Þannig komi fram í 1. gr. laganna að tilgangur þeirra séað draga úr eða koma í veg fyrir landbrot og annað tjón á landi, landkostum eðamannvirkjum með fyrirhleðslum gegn ágangi vatna. Þá segi í 1. mgr. 4. gr. aðLandgræðsla ríkisins meti hvar þörf sé á fyrirhleðslum til að draga úr eða komaí veg fyrir landbrot sem ógni eða valdi tjóni á landi eða mannvirkjum. Í ljósi ofangreinds telur stefndi að umlögmætar ráðstafanir sé að ræða í öllu tilliti og að þær hafi verið gerðar ískjóli leyfis, á lögmætum grundvelli og einnig í samráði við veiðiréttarhafa.Stefndi byggir einnig á því að meðstefndi hafi borið ábyrgð á framkvæmdum ogþví sé ekki til að dreifa háttsemi af hálfu stofnana stefnda, en meðstefndihafi verið sá sem óskaði eftir leyfi til framkvæmdanna og hafi hlotið það meðleyfisbréfi tveggja ráðuneyta, sbr. úrskurð forsætisráðherra. Telur stefndi aðstefnendur rugli saman því leyfi og stjórnsýslu Skipulagsstofnunar í stefnu. Stefndi ítrekar að málatilbúnaðurstefnenda sé óljós. Ekki virðist byggt á því að leyfi ráðherra til meðstefnda áárinu 2000 hafi verið ólögmætt, en stefnendur telja það hafa verið andstætt 7.gr. vatnalaga að rjúfa ekki varnargarðinn á árinu 2004. Stefndi vísar til fyrriumfjöllunar um ákvæði vatnalaga og þeirrar staðreyndar að veiting Skaftár umÁrkvíslar neðan við Gömlu Á sé af mannavöldum öðrum en stofnunum eðastarfsmönnum stefnda. Stefndi ítrekar að ekki komi ótvírætt fram í leyfinu aðþað hafi verið bundið til fjögurra ára. Verði talið að taka hafi átt niðurvarnargarðinn árið 2004 hafi meðstefndi átt að gera það, enda hafi hann veriðleyfishafi. Engri sök eða ólögmætri háttsemi sé til að dreifa af hálfu stefndaeða stofnana á hans vegum. Fyrir liggi að enginn munur hafi verið á rennsli íGrenlæk með eða án garðsins og ljóst að garðurinn með rörunum jók rennsli íBresti auk þess sem mokað var úr útfallinu til að tryggja rennsli að rörunum. Stefndi byggir á því að ætlaðurbótaréttur stefnenda sé löngu fallinn niður fyrir fyrningu. Augljóst sé aðgarður með fram þjóðvegi, sem í raun verði að líta á sem hluta af veglagningu,sé frá gamalli tíð, löngu eldri en ákvæði laga um fyrningu marki bótakröfumlíftíma. Þá telur stefndi að bótakröfur sem stafi af mannvirkjum frá 1992-1998eða frá árinu 2000 séu löngu fallnar niður fyrir fyrningu, sbr. ákvæði laga nr.14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. nú ákvæði laga nr.nr. 150/2007, um fyrningu, einkum 28. gr., og efnisákvæði þeirra að öðru leyti.Hvergi sé unnt að ráða af gögnum að upphafstími fyrningar geti hafa byrjað ínóvember 2004. Þá sé einnig á því byggt að ef á bótaskyldu yrði fallist séuliðnir frestir samkvæmt 57. gr. vegalaga nr. 6/1977 og 49. gr. laga nr.45/1994, sem og ákvæði síðari vegalaga. Stefndi mótmælir því að kröfurstefnenda eigi stoð í 72. gr. stjórnarskrár. Ekki verði séð hvaðastjórnarskrárbundnu réttindi séu á hendi stefnanda, Veiðifélags Grenlækjar íLandbroti. Stefnandi Geilar ehf. hafi á engan hátt reifað kröfu umviðurkenningu á bótaskyldu með skírskotun í veiði þar fyrr eða nú. Ekki sé tilað dreifa rökstuðningi fyrir bótakröfu þess stefnanda í stefnu. Sem fyrr segihafi hvorugur stefnenda sýnt fram á ætlað tjón eða gert það líklegt að þeirhafi orðið fyrir tjóni. Ekki hafi verið sýnt fram á orsakasamhengi eða skilyrðium sennilega afleiðingu. Allar framkvæmdir sem bótakrafa stefnenda sé reist áhafa verið í samræmi við lög og almannahagsmuni, einkum samkvæmt vegalögum. Umsé að ræða athafnir sem varði almannahagsmuni, teljist hafa almenna þýðingu ogsem menn og lögaðilar verði að þola bótalaust. Stefndi kveður hvorugan stefnenda hafasýnt fram á minnkaða veiði eða tjón, hvað þá röskun á lífríki. Í stefnu sétekið upp úr bréfi Veiðimálastofnunar frá 3. júní 1998 en það sé ekki lagtfram. Þær fáu upplýsingar sem liggi fyrir um veiði í málinu sýni þó að hún sémest þegar garðarnir hafi staðið og farið vaxandi eftir að garður var gerðurmeð einu röri. Hafi hún verið mest þar á eftir. Varðandi stefnanda Geilar ehf.séu ekki upplýsingar sem byggjandi sé á um veiði fyrr eða nú en heildartölursýni sem fyrr segi meiri veiði. Ekki séu upplýsingar um veiði samkvæmtveiðiskýrslum eða hlutdeild í Grenlæk sem sýni minni veiði sem afleiðingu afþeim mannvirkjum sem dómkröfur lúti að nema síður sé. Málið sé í reynd ekkertreifað m.t.t. aðstæðna eða veiði af hálfu stefnanda, Geila ehf., og tæplega áþað minnst í stefnu. Mótmælir stefndi því eindregið að röskun hafi orðið áeignarréttindum stefnenda. Stefndi byggir á því og ítrekar aðrennsli úr Skaftá hafi verið aukið út í Árkvíslar áður en varnargarðar hafitekið við og hafi sú vatnsveiting verið af mannavöldum, en ekki af hálfuopinberra aðila eða á ábyrgð stefnda. Ákvæði 7. gr. vatnalaga hafi því ekkiþýðingu af augljósum ástæðum. Telur stefndi sig hafa sýnt fram á aðvarnargarðar með rörum hafi ýmist enga þýðingu haft fyrir rennsli út á hrauniðeða að mælingar sýni meira rennsli. Málatilbúnaður stefnenda byggi á röngumstaðhæfingum þar sem gengið sé út frá því að lokað hafi verið fyrir rennsli ogauk þess byggt á þeirri röngu forsendu að án garðanna sé um að ræða náttúrulegtrennsli. Stefndi ítrekar einnig aðvarnargarðurinn gamli með fram hringveginum nái alls ekki út að afleggjaranum aðSkál eins og stefnendur fullyrði. Þá hafi lagfæring á garðinum árið 2013 engináhrif á rennslið austur á Eldhraunið. Einungis hafi verið um að ræða óverulegaaðgerð til að vernda hringveginn þegar mjög mikið vatn hafi verið í Blöðkunni.Almennt sé vatnið óverulegt austan Litla-Brests og breyti garðurinn engu fyrirvatnsrennsli í Grenlæk. Stefndi ítrekar einnig að Skálaráll sé að stórum hlutamanngerður og sé vatni þar veitt frá honum til suðaausturs, en sú vatnsveitingsé ekki gerð af starfsmönnum eða stofnunum stefnda. Ástæða sé þó til þess aðnefna að sú veiting vatns hefur valdið gríðarlegri gróðureyðingu á Eldhrauniaustanverðu og skemmdum á hringveginum í Skaftárhlaupi. Stefndi heldur því fram að stefnendurhafi á engan hátt gert líklegt að þau mannvirki sem vísað sé til í dómkröfum –eftir því sem best má skilja þær – hafi haft áhrif á vatnsrennsli í Grenlæk. Þásé einnig ósannað að þessi mannvirki hafi haft áhrif á veiði í Grenlæk.Ályktanir í áliti Vífils og Stefáns Óla standist ekki vísindalegar mælingar ogályktanir. Að mati stefnda virðistleiðsögn stefnenda ráða niðurstöðunni. Mótmælir stefndi álitsgerð þeirra, enþeir hafi ekki verið dómkvaddir og meðferð mats þeirra ekki borin undirstefnda. Sama eigi við um viðhorf Veiðimálastofnunar, sem taki mið af ályktunumsem ekki standist. Ítrekar stefndi þá skýrslu sem Veðurstofa Íslands hefurritað og svör við spurningum auk þess sem vatnsþurrð sé þekkt löngu fyrir gerðþessara mannvirkja. Þá telur stefndi að stefnendur horfi alfarið fram hjáalmennri vatnsþurrð og þurrki sem hafi orðið árið 1998, en rennsli um veitunahafi þó verið til staðar það ár. Til stuðnings kröfum um málskostnað eraf hálfu stefnda vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.3. Málsástæður og lagarök stefnda Skaftárhrepps Stefndi Skaftárhreppur byggirsýknukröfu sína á því að stefnendur beini dómkröfum ranglega að sér. Stefndigeti ekki talist aðili máls í skilningi réttarfarslöggjafar. Fyrir hendi séaðildarskortur sem leiði til sýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Þessu til stuðnings vísar stefndi tilþess að á fundi sínum 11. maí 1999 hafi ríkisstjórn Íslands samþykkt að veita5,8 milljónum króna til framkvæmda við Árkvíslar/Brest í Eldhrauni. Í bréfiumhverfisráðuneytisins til stefnda 8. júní sama ár hafi ráðuneytið farið þess áleit við sveitarstjórn stefnda að hún tæki að sér umsjón með framkvæmdinni,þ.e. að tryggja lögformlega þætti hennar. Jafnframt hafi ráðuneytið óskað eftirþví við sveitarstjórnina að hún sæi um að taka ákvarðanir um það hvenær opnaskyldi og loka röri í stífugarðinum. Stefndi bendir jafnframt á að meðúrskurði forsætisráðuneytisins 23.febrúar 2000 hafi það orðið niðurstaðaráðuneytisins að framkvæmdir við Árkvíslar heyrðu undir tvö ráðuneyti, landbúnaðar-og umhverfisráðuneyti. Þessi ráðuneyti hafi því næst auglýst framkvæmdina íLögbirtingablaði 10. maí 2000. Í auglýsingunni hafi framkvæmdinni verið lýstauk þess sem tekið var fram að fyrirhugað væri að Vegagerðin sæi um framkvæmdverksins. Þá segi orðrétt í auglýsingunni: „Sveitarstjórn Skaftárhrepps erumsjónaraðili verksins og tekur ákvarðanir um stýringu vatns um rörin.“ Í greinargerð stefnda eru bréfaskiptihreppsins við Skipulagsstofnun því næst rakin sumarið 2000 og þess getið aðstefndi hafi þar látið þau orð falla að hann teldi sig einskonar „verktaka“ íákveðnum þáttum málsins og væri því ekki formlegur framkvæmdaraðili í þeimskilningi sem fólst í spurningu Skipulagsstofnunar til hreppsins. Hafi nefndsem falið hafi verið að fjalla um vatnsvanda í Eldhrauni verið sömu skoðunar. Stefndi tekur fram að með bréfi 10.ágúst 2000 til Skipulagsstofnunar hafi umhverfisráðuneytið lýst því yfir aðstefndi teldist framkvæmdaaðili verksins. Stefndi bendir á að 25. sama mánaðarhafi hreppurinn í bréfi til Skipulagsstofnunar gert ítarlegri grein fyriraðkomu sinni að framkvæmdinni. Er því lýst að saga vatnsveitinga á þessu svæðinái marga áratugi aftur í tímann þar sem Vegagerðin, Landgræðsla ríkisins oglandeigendur í Landbroti hafi komið að málum. Þá komi þar fram að síðastliðintvö ár hafi þessi mál verið undir forystu umhverfisráðuneytisins, sem ásamtNáttúruvernd ríkisins hafi staðið m.a. fyrir vatnsveitingum við Skálarálsumarið 1998. Í niðurlagi bréfsins segi síðan orðrétt: „Í tilefni af umræðu ummögulega skaðabótaskyldu m.a. vegna hugsanlegs vatnsskorts áréttarSkaftárhreppur að fyrirhuguð tilraun getur ekki með neinum hætti dregið úrábyrgð þeirra, sem staðið hafa að vatnsveitingum á fyrri tímum. Jafnframt setursveitarstjórn þau skilyrði að Umhverfisráðuneytið standi fjárhagslega að bakitilrauninni bæði hvað varðar framkvæmdina sjálfa sem og skaðleysi hreppsinsvegna hugsanlegra bótakrafna frá hagsmunaaðilum, enda fylgi sveitarstjórnfyrirliggjandi fyrirmælum um framkvæmd tilraunarinnar.“ Stefndi kveðst hafa sentumhverfisráðherra afrit af bréfinu ásamt svohljóðandi texta: „Meðfylgjandisendist yður bréf vort til Skipulagsstofnunar dagsett 25.08.2000. Athygli yðarer vakin á kröfu vorri til skaðleysis, komi til eftirmála af hálfu einhverra aðilasíðar vegna þáttar hreppsins í þessu verkefni. Með væntanlegu „tilraunaleyfi“ráðuneytisins lítum vér svo á að krafa vor að þessu leyti sé samþykkt, endafylgi sveitarstjórn fyrirliggjandi fyrirmælum um framkvæmd tilraunarinnar.“ Stefndi vísar enn fremur til þess að íbréfi til fyrirsvarsmanns stefnenda, dags. 11. september 2000, sem hafiinnihaldið ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu vegna fyrirhugaðraframkvæmda við Árkvíslar. Þar hafi m.a. verið upplýst um skilyrði hreppsins umfjármögnun meðstefnda, íslenska ríkisins, og „skaðleysi hreppsins vegnahugsanlegra bótakrafna frá hagsmunaaðilum“. Væri hlutverk hreppsins að „tryggjalögformlega þætti framkvæmdarinnar skv. vatnalögum, skipulags- ogbyggingarlögum og náttúrverndarlögum og taka ákvarðanir um hvenær opna skuli ogloka röri í stíflugarðinum við Árkvísla í samræmi við fyrirliggjandi tillögurum vatnsstýringu“. Af hálfu stefnda er á því byggt aðframkvæmdin sem um ræði hafi að öllu leyti verið á ábyrgð ríkisins. Til marksum það nægi að nefna að á fundi sínum 30. júní 1998 hafi ríkisstjórnin samþykktað stofnuð yrði nefnd til þess að fjalla um vatnsbúskap lækja í Landbroti, m.a.Tungulækjar og Grenlækjar, og aðgerðir til þess að sporna við þeim vatnsskortisem þar hefði gætt og breytinga á rennsli Skaftár til þess að auka vatnsmagnlækjanna í Landbroti. Að sama skapi hafi ríkisstjórnin ákveðið á fundi sínum11. júní 1999 að veita 5,8 milljónum króna til framkvæmdanna. Þá hafiforsætisráðuneytið úrskurðað að framkvæmdirnar heyrðu undir tvö ráðuneyti,landbúnaðar- og umhverfisráðuneyti. Í leyfi sem stefnda hafi verið veitt vegnaframkvæmdanna segi að það sé bundið því skilyrði að leyfishafi vakti svæðið oghafi um það samráð við Náttúrvernd ríkisins, Landgræðsluna og Veiðimálastofnun.Um stöðu stefnda sem framkvæmdaaðila sé ekki fjallað frekar í leyfinu. Þar semekki hafi fengist fjármagn frá ríkisvaldinu hafi stefnda reynst ókleift aðsinni þeirri vöktunarskyldu sem á honum hafi hvílt samkvæmt leyfinu. Nánar kveðst stefndi byggja á því aðeina aðkoma hreppsins að framkvæmdinni hafi verið að starfsmenn hans hafi séðum að þriðja rörið í fyrirhleðslu við Árkvíslar yrði opnað og því lokað átilteknum tímum ársins. Um frekari afskipti stefnda hafi ekki verið að ræða afframkvæmdinni. Staða hans sem framkvæmdaraðili hafi því fyrst og fremst veriðtáknræn. Í því sambandi leggur stefndi áherslu á að samkvæmt þeirri stöðu hafihreppurinn hvorki haft sjálfstæðan ákvörðunarrétt um afmarkaða þættiframkvæmdarinnar né vald til þess að kveða á um réttindi eða skyldurhagsmunaaðila. Það hafi verið í höndum Skipulagsstofnunar. Með öðrum orðum,forræði sem og ákvörðunarvald vegna framkvæmdarinnar hafi verið í höndumríkisins. Af því leiði að stefnendur geti einungis beint dómkröfum að stefnda,íslenska ríkinu, í málinu. Stefndi geti ekki átt aðild að málinu varnarmegin.Um aðildarskort sé að ræða sem leiði til þess að sýkna beri stefnda af öllumdómkröfum stefnenda. Til viðbótar byggir stefndi á því aðósannað sé að hann hafi valdið stefnendum tjóni í skilningi sakarreglunnar. Þarsem skilyrði reglunnar séu ekki uppfyllt í málinu beri að sýkna hann af öllumdómkröfum stefnenda. Stefndi kveður skaðabótakröfu stefnendaá hendur stefnda grundvallast á almennum reglum um skaðabætur innan samninga,þ.e. almennu sakareglunni. Til þess að bótaskylda stofnist á grundvellireglunnar þurfi öll skilyrði hennar að vera uppfyllt. Þannig þurfi tjónþoli aðsýna fram á að hegðun hafi verið saknæm, auk þess sem hann þurfi að færa sönnurá orsakasamhengi milli hinnar saknæmu háttsemi og tjónsins. Þá þurfi tjónþolieinnig að sanna tjónið og sýna fram á umfang og eðli þess. Stefndi kveður stefnendur lýsabótagrundvellinum í stefnu svo að aðgerðir sem opinberir aðilar hafi staðiðfyrir hafi leitt til vatnsþurrðar og röskunar á lífríki í Grenlæk sem afturhafi leitt til fjárhagslegs tjóns þeirra. Um hafi verið að ræða saknæmar ogólögmætar framkvæmdir sem hafi falist í byggingu stíflugarða sem hafi heftnáttúrulegt flæði vatns fram Eldhraunið. Máli sínu til stuðnings vísistefnendur til matsgerðar Vífils Oddssonar og Stefáns Óla Steingrímssonar. Stefndi kveður málatilbúnað stefnenda áhendur stefnda vera um margt óskýran í stefnu. Þannig hljóði dómkrafa á hendurhonum svo, að viðurkennd verði bótaskylda sveitarfélagsins vegna lokunarÁrkvísla (Brests) í Eldhrauni með stíflugarði sem hefti náttúrlegt flæði vatnsfram Eldhraunið. Rökstuðningur fyrir bótaskyldu sé hins vegar sá að stefndihafi tekið að sér að vera framkvæmdaraðili að tilraunaaðgerðum við stýringuvatnsrennslis við Árkvíslar frá 2000 til 2004 og hafi honum, ef málatilbúnaðurstefnenda verður skilinn með réttum hætti, borið lagaskylda til þess aðfjarlægja stíflugarð að loknu tilraunartímabilinu. Í tilefni af þessum málatilbúnaðistefnenda telur stefndi rétt að árétta að í kjölfar vatnsþurrðar í Grenlækvorið 1998 hafi hreppurinn fengið því framgengt að fyrirhleðslur, sem byggðarvoru árið 1992 við útfall Árkvíslar, yrðu rofnar. Framkvæmdin, sem hafi falistí því að tvö rör voru fjarlægð úr varnargarðinum, hafi verið unnin afVegagerðinni 15. og 16. júní 1998 í samráði við Landgræðslu ríkisins ogstefnda. Stefndi vill einnig taka fram í þessusambandi að 14. nóvember 2000 hafi tilraunaaðgerð formlega hafist við stýringuvatnrennslis Árkvísla. Hafi tilraunin falist í því að Vegagerðin hafi komiðfyrir þremur rörum, þar af einu með lokubúnaði, í varnargarð sem fyrir var.Vatni hafi síðan verið hleypt á mannvirkin 21. sama mánaðar. Stefndi legguráherslu á að sveitarstjórn stefnda hafi verið einhuga um að umrædd tilraun yrðiframkvæmd. Til þess að greiða fyrir framgangi málsins hafi stefndi fallist á aðvera formlegur framkvæmdaraðili. Upplýst sé í málinu að meðan tilraunin stóðnæstu fjögur ár hafi einu röri verið lokað 20. júní ár hvert og opnað aftur 20.október ár hvert. Í bréfi stefnda til Skipulagsstofnunar, dags. 14. september2004, komi m.a. fram að upphaflegt fyrirkomulag stýringarinnar hafi gengiðeftir í einu og öllu. Stýribúnaður hafi virkað mjög vel og sýni aðrekstrarkostnaður vatnsstýringar þurfi ekki að vera mikill sé vandað vel tilstýrimannvirkja. Þá segi í bréfinu að sveitarstjórn stefnda hafi á tímabilinuekki borist nein athugasemd um málið, hvorki óformlega né formlega, og því megisegja að friður hafi ríkt um málið. Í niðurlagi bréfsins taki sveitarstjórnstefnda fram að hreppurinn líti svo á að frumkvæði málsins sé á hendiráðuneytanna tveggja sem hafi veitt leyfið. Jafnframt að yrði engin ákvörðuntekin fyrir 20. október 2004 myndi sveitarstjórn tilkynna Vegagerðinni aðtilraunatímabilinu væri lokið og að sveitarstjórn bæri ekki ábyrgð á ákvörðunumum stýringu búnaðarins. Myndi staðan við útfall Árkvísla þá vera á þann veg aðtvö rör stæðu opin en eitt lokað. Af hálfu stefnda er á því byggt aðþrátt fyrir að hann hafi tekið að sér að vera framkvæmdaraðili meðvatnsstýringunni árin 2000-2004 sé ekkert komið fram í málinu um að hann hafisem slíkur valdið stefnendum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Engin gögní málinu styðji það. Einu umfjöllunina um afleiðingar framkvæmdarinnar og áhrifhennar á vatnsrennsli Grenlækjar í málatilbúnaði stefnenda sé að finnaneðarlega á bls. 9 í matsgerð þeirra Vífils og Stefáns Óla. Þar segi orðrétt:„Eftir vatnsþurrðina var varnargarðurinn fjarlægður, en byggður aftur árið 2000með þremur 2 m rörum, þar sem kanna átti áhrif þess að hafa 3 rör opin aðvetrarlagi, en 2 að sumarlagi þegar Skaftárhlaup eru líklegri (Mynd 5.2).Takmarkaðar rannsóknir virðast þó hafa farið fram á þessu tímabili, og eráveitum við Árkvíslar hátttað á svipaðan hátt í dag, án þess að raunverulega sévitað sé hvort þær nægi til að viðhalda vatnsrennsli í Grenlæk og nálægum ámtil lengri tíma; tíðir þurrkar á efri hluta Grenlækjar undanfarin ár benda tilþess að það sé ekki raunin þar.“ Lengra nái rökstuðningur stefnendaekki. Stefndi kveður rökstuðning þennan vera í senn ósannfærandi og haldlausan. Á því er einnig byggt að ósannað sé aðveiting vetrarvatns úr Skaftá út á Eldhraun með tímabundinni rennslisstýringuum svokallað „þriðja rörið“ tímabilið 2000-2004 hafi leitt til tjóns fyrirstefnendur. Að sama skapi hafi stefnendur ekki sýnt fram á orsakasamhengi millihins meinta tjóns og stýringarinnar. Raunar telur stefndi að gögn málsinssýni svo ekki verði um villst að framkvæmd vegna rennslisstýringar, sem hafilokið 13. nóvember 2004, hafi skilað tilætluðum árangri, þ.e. tryggtlágmarksrennsli í Grenlæk. Í því sambandi vísar stefndi m.a. til bréfs stefndatil Skipulagsstofnunar, dags. 14. september 2004, þar sem fram komi aðsveitarstjórn hafi á tímabilinu ekki borist nein athugasemd um málið. Þá vísarstefndi þessu til stuðnings til bréfs Þórarins Bjarnasonar, Þykkvabæ I, o.fl.,dags. 17. mars 2005, sem ber yfirskriftina „Tilkynning vegna vatnsstjórnunarvið Árkvíslar í Skaftárhreppi“. Íbréfinu komi fram að á tilraunatímanum hafi vatnsstaða og rennsli Grenlækjar ogEldvatns aldrei farið „niður fyrir þau mörk að lífríki lækjanna væri stefnt íhættu“. Einnig komi þar fram að neysluvatn og vatn til raforkuframleiðsluheimarafstöðva hafi verið nægjanlegt á þessum tíma. Loks beri að nefna bréfMagnúsar Jóhannssonar fiskifræðings til Skipulagsstofnunar, dags. 18. mars2005, en hann kveðst hafa ritað bréfið að beiðni Erlendar Björnssonarfyrirsvarsmanns stefnenda. Þar segir að á tilraunatímanum, þegar öll þrjú rörinvoru opin að vetrarlagi og tvö að sumarlagi hafi vatn í upptakalindumGrenlækjar aldrei þrotið. Af öllu framansögðu telur stefndi ekkióvarlegt að slá því föstu að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á að þeirhafi orðið fyrir tjóni, þaðan af síður að stefndi hafi valdið þeim tjóni. Þvíberi að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Stefndi mótmælir enn fremur staðhæfingustefnenda um að stefnda hafi borið lagaskylda til að fjarlægja stíflugarð aðloknu tilraunatímabili árið 2004. Leyfi fyrir framkvæmdum við Árkvíslar hafiverið á forræði tveggja ráðuneyta, annars vegar umhverfisráðuneytis og hinsvegar landbúnaðarráðuneytis. Eiginleg útfærsla framkvæmdarinnar, þ.e. frágangurröra í stíflugarð, hafi síðan verið í höndum Vegagerðarinnar. Þeir einir semhafi haft ákvörðunarvald um framkvæmdina og veitt fé til hennar, þ.e. komutilraunarástandinu á, séu til þess bærir að aflétta því ástandi, eftir atvikummeð því að fjarlægja einstök rör eða ryðja burt stíflugarðinum. Slíkt vald hafistefndi ekki að lögum. Kröfu stefnenda um athafnarskyldu stefnda skorti þvílagagrundvöll. Um lagarök vísar stefndi tilmeginreglna skaðabótaréttar, einkum almennu sakareglunnar. Um aðildarskortvísar stefndi til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Um málskostnað vísar hanntil laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr.130. gr.IV Ágreiningur aðila lýtur að því hvorttiltekin mannvirki sem reist hafa verið á vatnasviði Skaftár, hafi haft þauáhrif á grunnvatnsborð í og undir Eldhrauni að dregið hafi úr vatnsrennsli íGrenlæk, sem rennur undan hrauninu, þannig að veiði sjóbirtings í vatnsfallinuhafi minnkað. Dómkröfur stefnenda beinast í fyrsta lagi að mannvirki sem er viðútfall Árkvísla úr Skaftá, sem lýst er í kafla II. Í öðru lagi lúta þær aðvarnargarði sem liggur samhliða þjóðvegi 1 að norðanverðu frá brúnni yfir Brestog austur fyrir ræsi undir þjóðveginn þar sem heitir Litli-Brestur. Stefnendurgera aftur á móti engar athugasemdir við önnur mannvirki á þessum slóðum semáhrif hafa á rennsli vatna á vatnasviði Skaftár, þ. á m. varnargarða sunnanÁrhóls, varnargarð sem Vegagerðin reisti 1963 vestan við Árkvíslar og garð viðSkálarál sem beinir vatni þaðan inn á Eldhraunið. Stefnendur krefjast viðurkenningar áskaðabótaskyldu stefnenda vegna þess veiðitjóns sem þeir telja að hafi hlotistaf framangreindum tveimur mannvirkjum. Í samræmi við almennar reglur bera þeirsönnunarbyrðina fyrir því að skilyrðum skaðabótaábyrgðar stefndu séu fyrirhendi. Þannig verða stefnendur að sýna fram á sök stefndu eða að efnislegskilyrði hlutlægrar bótareglu séu fyrir hendi, sem og að stefnendur hafi orðiðfyrir tjóni og að orsakatengsl séu milli annars vegar tjóns stefnenda og hinsvegar þeirra athafna eða athafnaleysis stefndu sem stefnandi reisir bótaábyrgðstefndu á. Fær dómurinn ekki séð að efni sé til þess að víkja að einhverjuleyti frá kröfum um að stefnendur færi sönnur á að skilyrðum bótaskyldu stefndusé fullnægt. Í stefnu er ekki vísað meðafdráttarlausum hætti til bótareglna í vatnalögum nr. 15/1923, sbr. einkum 136.gr. laganna, eins og það ákvæði hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 132/2011,sbr. nú 141. gr. vatnalaga, en tjónsatvik eiga einkum að hafa orðið fyrirgildistöku síðargreindu laganna. Þar er þó vísað til 7. gr. vatnalaga ogalmennt til ákvæða laganna. Allt til 30. september 2011, er framangreindlagabreyting tók gildi, var í 1. mgr. 136. gr. vatnalaga kveðið á um að sá semframkvæmi eða láti framkvæma verk án leyfis eða samþykkis samkvæmt lögunumskuli ábyrgjast allt tjón sem hlýst af verkinu, enda þótt ekki sé um að kennagöllum eða misfellum á verkinu eða gáleysi hans eða manna hans. Af hálfustefnenda er þó ljóslega á því byggt að umræddar framkvæmdir við varnargarð viðþjóðveginn hafi farið fram án tilskilinna leyfa og að það leiði til bótaskyldu.Enn fremur er á því byggt að ekki hafi legið fyrir leyfi fyrir varnargarðinumvið útfallið í Árkvíslar frá 1992 til 1998 og á tímabilinu frá 2004 til dagsinsí dag. Málatilbúnaður stefnanda í stefnu skírskotar því til efnislegra skilyrða136. gr. vatnalaga og verður að meta síðar til komna vísun stefnenda tilákvæðisins sem lagarök sem heimilt er að tefla fram á seinni stigum málsins. Í vatnalögum nr. 15/1923 eru almennákvæði um vatnsréttindi og rennsli vatna. Í 7. gr. laganna er kveðið á um þáalmennu meginreglu að vötn skuli renna sem að fornu hafa runnið. Samkvæmt 2.mgr. greinarinnar er óheimilt, nema að sérstök heimild eða lagaleyfi sé tilþess, að breyta vatnsbotni, straumstefnu eða vatnsmagni, hvort sem það er gertað fullu og öllu eða um ákveðinn tíma, sem og að hækka eða lækka vatnsborð. Í8. gr. laganna er jafnframt veitt heimild til þess að fella vatn í fornan farvegeða koma honum í samt lag ef hann hefur breyst án þess að það hafi gerst afmannavöldum. Í 3. mgr. þessa ákvæðis kemur fram að hafi sama ástand haldist í20 ár eða lengur skuli um það fara svo sem það hefði að fornu fari verið svo.Af samhengi 7. og 8. gr. laganna verður ráðið að þessi regla 3. mgr. 8. gr.laganna eigi einungis við þegar vatnsfall hefur breytt farvegi sínum án þess aðrekja megi það til aðgerða mannsins. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins,hefur komið fram að varnargarðurinn með fram þjóðvegi 1, sem stefnendur teljaað hefti rennsli Árkvísla í Eldhraunið, hafi verið reistur á níunda áratugsíðustu aldar vegna ágangs Árkvísla við Brest. Tilgangur varnargarðsins hafiverið að verja veginn skemmdum í vatnavöxtum. Við skoðun á vettvangi kom í ljósað umræddur varnargarður er sandorpinn og fremur lágur ruðningur meðframveginum sem liggur u.þ.b. 50 metrum frá miðlínu hans. Í málatilbúnaði stefnenda í stefnu eráhrifum varnargarðsins á grunnvatnsborð í Eldhrauni ekki lýst á annan veg enmeð því að vitna í bréf fyrirsvarsmanns stefnenda, Erlends Björnssonar, þar semþví er haldið fram að garðurinn hafi skert „náttúrulegt rennsli framEldhraunið“ og að mikill aur hafi safnast fyrir ofan við garðinn. ÍSkaftárhlaupum hafi skarði í garðinum verið lokað sem hafi aukið enn frekaruppsöfnun framburðar ofan garðsins. Þar er því haldið fram að vatnið sem fari„fram hraunið“ leiti „austar og jafnvel norður í átt að Skaftá aftur“. Af gögnum málsins og við skoðun ávettvangi má ráða að mestum hluta vatnsins í Árkvíslum er beint meðvarnargarði, sem reistur var árið 1963 vestan við vatnsfallið, undir brú áþjóðvegi 1 við Brest. Þessi meginkvísl Árkvísla rennur í nokkuð ákveðnumfarvegi og virðist hverfa ofan í hraunið norðan Fljótsbotns, eins og lýst er íkafla II. Hluti vatnsins í Árkvíslum virðist renna í nokkrum kvíslum íausturátt út á Blöðku norðan varnargarðsins og kemur hann í veg fyrir að hlutiþessa vatns leggist að vegfyllingu þjóðvegarins, a.m.k. í vatnavöxtum. Efvarnargarðsins nyti ekki við er ljóst að vegurinn myndi hindra rennsli vatnsinssuður í hraunið með svipuðum hætti og varnargarðurinn. Eins og getið er um ískýrslu Veðurstofu Íslands 2015, sem vikið er að í kafla II, virðist meira vatnrenna út á Blöðkuna en áður sökum aursöfnunar á þessu svæði, en minna rennaundir brúna. Þá sé Litli-Brestur nú orðinn sandorpinn og því leiti þetta vatn íauknum mæli austar þegar mikið er í Skaftá síðsumars. Þetta vatn fari hinsvegar allt niður í hraunið að lokum. Ætla verður að það eigi við hvort semvatnið sígur í jörð norðan þjóðvegarins eða rennur um ræsi undir þjóðveginum umLitla-Brest. Ekki hafa verið færðar sönnur á þástaðhæfingu að vegna aursöfnunar við varnargarðinn renni vatn úr Árkvíslum tilbaka norður í Skaftá. Þá liggja ekki fyrir vísindalegar rannsóknir á vatnafarisvæðisins eða mat sérfróðra matsmanna sem dómkvaddir hafa verið til verksinssem styðja þá ályktun að varnargarðurinn með fram þjóðveginum dragi úr írennslií grunnvatn í hraununum. Þegar jafnframt er litið til þess sem að framan errakið um aðstæður á þessu svæði er ekki efni til þess að fallast á þennanmálatilbúnað stefnenda. Verður dómur um þetta atriði ekki reistur á getgátumaðila í þá veru og ber því að hafna kröfum stefnenda sem að þessu lúta. Í kafla II er vikið að því að upptökÁrkvísla við útfallið úr Skaftá hafi verið á þeim stað þar sem það er nú aðminnsta kosti frá miðri 20. öld. Þar er einnig vikið að einstökum framkvæmdumsem þar hafa átt sér stað frá ofanverðri 20. öld og fram til dagsins í dag.Eftir þessar framkvæmdir er ljóst að útfall þetta er ekki lengur það sem kallamá náttúrulegt. Eins og lýst er í skýrslu Veðurstofu Íslands frá 2015, og ráðamá af meðfylgjandi loftmyndum og öðrum gögnum málsins, eru aðstæður þar núnaþannig að grafinn hefur verið nokkurra tuga metra langur aðveituskurður nánasthornrétt úr aðalfarvegi Skaftár að veitumannvirki, sem af hálfu stefnanda ernefnt stíflugarður. Þrjú rör eru nú í garði þessum og rennur vatn úraðveituskurðinum ávallt um tvö þeirra og um það þriðja þegar það er opið. Heimildir geta þess að framkvæmdir, semmiðuðu að því að auka rennsli í Árkvíslar, hafi farið fram á þessum stað íkringum 1980. Þær vísbendingar gefa þó ekki tilefni til ályktana um sakarefniþessa máls, en engan veginn er hægt að segja til um umfang þeirra eða áhrif ávatnafar á þessum slóðum. Aðilar eru hins vegar sammála um að veitumannvirkiðeða stíflugarðurinn, sem vikið var að hér að framan, hafi risið í október 1992,þó að einhver gögn gefi til kynna að ári áður hafi útfallið verið þrengt. Einsog þegar hefur verið lýst var garðurinn í fyrstu með einu röri, sem var tveirmetrar í þvermál. Ágreiningslaust er að þetta rör var lækkað í garðinum vorið1993 og að öðru röri hafi verið bætt við hann árið 1997. Ávallt hefur því runnið vatn í Árkvíslarúr Skaftá eftir að garðurinn var reistur nema þegar framburður Skaftár og náttúrulegar breytingará rennsli árinnar kunna að hafa hindrað það. Miðað við framlögð gögn verður aðætla að þessu mannvirki hafi upphaflega verið ætlað að draga úr rennsli íÁrkvíslar þannig að vatnságangur í Eldhrauni minnkaði og koma þannig í vegfyrir gróðureyðingu á þessum slóðum. Ekki liggja fyrir upplýsingar í gögnummálsins um að þurrð hafi orðið í Grenlæk eða öðrum lækjum sem renna undanhraununum meðan aðeins eitt rör var í garðinum. Ekki er getið um að slíktástand hafi skapast fyrr en vorið 1998, en þá rann vatn um tvö rör í Árkvíslar. Framkvæmdir þessar, sem fóru fram átímabilinu 1991 til 1997, féllu undir a- og b-lið 2. mgr. 7. gr. vatnalaga nr.15/1923, eins og það ákvæði hljóðaði á þeim tíma sem þær áttu sér stað. Eins ogáður segir var þar kveðið á um að bannað væri, nema með sérstakri heimild eðalagaleyfi, að breyta m.a. straumstefnu eða vatnsmagni, hækka eða lækkavatnsborð sem og að gera mannvirki í vatni eða yfir því. Engin gögn hafa veriðlögð fram til stuðnings því að framkvæmdirnar hafi farið fram á grundvelliþágildandi laga nr. 43/1975, um heftingu landbrots og varnir gegn ágangi vatna,en samkvæmt 2. gr. laganna skyldu matsnefndir, skipaðar fulltrúum BúnaðarfélagsÍslands og Vegagerðar ríkisins, semja álitsgerð um nauðsynlegarvarnarframkvæmdir á grundvelli laganna. Ekki verður heldur séð að leitað hafiverið leyfis fyrir þessum framkvæmdum samkvæmt þágildandi 133. gr. vatnalaga,en þar var kveðið á um að leita þyrfti leyfis ráðherra ef gera átti mannvirkieða vinna önnur verk sem myndu valda breytingu á vatnsborði, straumstefnu eðastraummagni, nema sýnt væri að ekki hlytist af hætta, tjón eða óhagræðisamkvæmt 131. gr. vatnalaga. Eins og rakið er í kafla II vargarðurinn við útfallið í Árkvíslar fjarlægður í júní 1998 eftir að þurrkur áfyrri hluta ársins hafði komið hart niður á rennsli í Grenlæk og í öðrum lækjumsem runnu undan Eldhrauni. Vatn mun því hafa runnið óhindrað um aðrennslisskurðinnúr Skaftá í Árkvíslar og um Brest í rúmlega tvö ár. Nýr garður var reistur aðþví er virðist á sama stað og eldri garðurinn í nóvember 2000 að fengnu leyfiumhverfis- og landbúnaðarráðherra samkvæmt umsókn stefnda Skaftárhrepps ágrundvelli a-liðar 1. mgr. 133. gr., sbr. 144. gr. vatnalaga. Eins og lýst er íkafla II var með því veitt leyfi til að reisa „jarðstíflu við útfallið“ meðþremur rörum sem hvert var tveir metrar í þvermál. Í leyfinu kemur fram aðumrædd framkvæmd væri tilraun til stjórnunar rennslis vatns um Árkvíslar tilfjögurra ára. Í samræmi við það var eitt af þessum rörum með lokubúnaði og sástefndi Skaftárhreppur um að rörið væri lokað yfir sumarmánuðina átilraunatímabilinu 2000 til 2004, eins og nánar er lýst í kafla II. Þar er einniggerð grein fyrir aðdraganda leyfisveitingarinnar sem og framkvæmdunum ínóvember 2000. Hvorki í leyfinu né öðrum gögnummálsins er lutu að umræddri framkvæmd var vikið að því hvernig færi umjarðstífluna þegar tilraunatímabilinu lyki. Aftur á móti liggur fyrir aðSkipulagsstofnun rökstuddi niðurstöðu sína, um að umfang og eðli framkvæmdannaværi ekki með þeim hætti að líkur væru á því að þær hefðu umtalsverðumhverfisáhrif, m.a. með tilliti til þess að þær væru tímabundnar. Í kafla IIer vikið að samskiptum ýmissa stjórnvalda árið 2004 þar sem leitast var við aðskilgreina svokallaða „núllstöðu“ við útfallið í Árkvíslar að loknutilraunatímabilinu. Þar var því m.a. velt upp hvort fjarlægja bæristíflumannvirkið. Þó að ekki væri tekin um það skrifleg ákvörðun er ljóst afbréfi umhverfisráðuneytisins 8. desember 2004, sbr. enn fremur bréfSkipulagsstofnunar til stefnda Skaftárhrepps 1. október 2004, að ákveðið hafiverið að tvö rör stæðu opin en að þriðja rörið væri lokað. Allar breytingar fráþeirri tilhögun áttu að vera tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar semsegja átti til um hvort framkvæmdin kallaði á mat á umhverfisáhrifum. Síðan þáog allt til ársins 2012 hefur Skipulagsstofnun verið tilkynnt um það þegaropnað hefur verið fyrir þriðja rörið tímabundið án þess að stofnunin hafi taliðað meta þyrfti umhverfisáhrif framkvæmdarinnar. Í kafla II er atvikum eftir2012 lýst í nokkrum orðum, þ. á m. aðkomu Orkustofnunar að málinu. Miðað við framlögð gögn virðistákvörðun um að jarðstíflan skyldi standa áfram og tvö rör af þremur vera aðjafnaði opin nema annað yrði ákveðið, hafa verið tekin af Skipulagsstofnun enmeð samþykki bæði umhverfis- og landbúnaðarráðuneytisins. Eins og áður segirveittu ráðherrar þessara ráðuneyta upphaflega leyfi til framkvæmdanna ágrundvelli vatnalaga og báru allt til 2011 stjórnskipunarlega ábyrgð áleyfisveitingum samkvæmt þeim lögum. Í þessu ljósi telur dómurinn að í reyndhafi, á grundvelli leyfisins árið 2000, komist á varanlegt ástand um tilhögunvatnsveitinga um útfallið í Árkvíslar, þó að upphaflega hafi verið við þaðmiðað að um tímabundna tilraun væri að ræða. Verður því ekki séð að stefnduhafi verið skylt að lögum að fjarlægja jarðstífluna í nóvember 2004 á þeimgrunni að leyfið frá 2000 væri útrunnið, eins og stefnendur virðast leggja tilgrundvallar. Stefnendur líta svo á aðstíflugarðurinn frá 1992 til 1998 við útfallið í Árkvíslar og jarðstíflan semþar hefur verið frá árinu 2000 séu í reynd sama framkvæmdin. Hafi þettamannvirki dregið svo mjög úr rennsli vatns í Árkvíslar að áhrif hafi ágrunnvatnsborð í Eldhrauni með þeim afleiðingum að þurrð verði reglulega íefstu lindum Grenlækjar. Það komi síðan niður á uppeldisskilyrðum bleikju- ogurriðaseiða í ánni. Eins og áður segir hvílirsönnunarbyrðin á stefnendum um að orsakasamband sé milli jarðstíflunnar viðútfallið í Árkvíslar og veiðitjóns í Grenlæk. Svo unnt sé að fallast á aðorsakasamband sé til staðar þarf í fyrsta lagi að færa sönnur á að rennsli íÁrkvíslar sé minna en verið hefði ef mannvirki þessi hefðu ekki risið ognáttúran hefði fengið að fara sínu fram án afskipta mannsins. Í öðru lagi þarfað liggja fyrir að dregið hafi úr rennsli grunnvatns til efstu linda Grenlækjarsökum þess að minna vatn renni nú í Árkvíslar. Í því efni verður að huga að upprunavatnsins í upptökum Grenlækjar og hvernig grunnvatn streymi til lindanna semrenna undan norðausturhluta Eldhrauns. Í þriðja lagi verður að sýna fram á aðminna vatnsrennsli til upptaka Grenlækjar hafi haft skaðleg áhrif á uppvöxtseiða í Grenlæk. Í fjórða lagi verða stefnendur að sanna að þessi skaðleguáhrif hafi dregið úr veiði í Grenlæk og valdið stefnendum tjóni. Áður en hugað verður að því hvortstefnendur hafi fært viðhlítandi sönnur á þessi atriði er rétt að benda á aðumhverfið á þessum slóðum breytist stöðugt ár frá ári án tillits til athafnamannsins. Þar skiptir framburður Skaftár afar miklu, en eins og áður segirhlaða jökulár undir sig aur þar sem halli landsins minnkar. Eins og vikið er aðí kafla II á þessi þróun sér m.a. stað á vatnasviði Árkvísla á Blöðkunni ogsunnan við hana þar sem sandur hleðst upp í hrauninu. Eftir því sem stærrasvæði hefur orðið sandorpið og hraunið hefur náð að þéttast virðist vatnsfalliðhafa náð að renna lengra suður í hraunið. Hlaupvatn Skaftár ber með sér margfaltmeira af jarðefnum en hefðbundin sumarbráð. Fái hlaupvatn og sumarvatn að flæðaóhindrað um þetta svæði hraðar það uppbyggingu aurkeilunnar í hrauninu semhindrar óhjákvæmilega leka niður í grunnvatnið. Miðað við þessar forsendurkemur Skaftá að lokum til með að flæmast um aura í átt til sjávar þar sem áðurvar gróið hraun með þeim afleiðingum að lindavatnið hverfur með öllu. Annar eiginleiki straumvatns kann aðvega upp á móti þessari þróun. Eins og áður segir rennur Skaftá í tveimurmeginkvíslum vestan og norðan við Eldhraun þar sem straumþungi er á köflum þónokkur. Það á m.a. við á þeim slóðum þar sem Árkvíslar renna úr Skaftá og þarfyrir austan, eins og glögglega mátti sjá í vettvangsferð. Ekki er útilokað aðSkaftá grafi sig niður í farveginum og þétti jafnframt bakka sína og önnuráflæðisvæði með aurframburði. Þessi eiginleiki jökulvatnsins vinnur gegn því aðvatnið flæði út á hraunið. Við það ætti lindarrennsli í Grenlæk og öðrumsvokölluðum yfirfallslindum sem renna undan Eldhrauni að minnka að því markisem þær eru háðar leka úr Skaftá. Í tengslum við umfjöllun um ætluð áhrifstíflugarðsins og veitumannvirkjanna í Árkvíslum á rennsli í efstu lindumGrenlækjar verður einnig að huga að uppruna lindavatnsins sem þar rennur.Rannsóknir Freysteins Sigurðssonar frá 10. áratug síðustu aldar, sem gerð ergrein fyrir í skýrslunni, „Lindir í Landbroti og Meðallandi. Upprunilindavatnsins“, gefa til kynna aðúrkoma á hraunin (um 300 km²) skili líklega um 12 m³/s af öllu lindavatni semundan því rennur, eða um 30% af því. Um helming alls lindavatnsins, eða 20 til21 m³/s, rekur Freysteinn til ketilvatns sem berst neðanjarðar eftir gömlumfarvegi Skaftár. Minnsta hluta lindavatnsins, eða um 9 til 10 m³/s, er hinsvegar hægt að rekja til lekavatns úr Skaftá, Skaftárhlaupa og íveitu í hraunin,eða um 20 til 25% af öllu lindavatninu. Hann tekur fram að þegar „íveitur íhraunin voru mestar“ á árunum 1980 til 1992 geti „meðaltalsvatnsmegin þessaþáttar hafa numið um eða yfir 15 til 20 m³/s sum árin“, en allt væri það þó háðmikilli óvissu þar sem mælingar skorti frá þeim tíma. Í skýrslu sinni um upprunalindavatnsins gerir Freysteinn síðan grein fyrir niðurstöðumupprunaþáttagreiningar á einstökum lindum. Um efstu drög Grenlækjar segir hannað þáttur úrkomu sé mjög lítill, nema í vetrarblotum og vorleysingum. Rúmlegahelming lindavatnsins þar megi hins vegar rekja til vatns úr Skaftá en tæplegahelming vatnsins í efstu lindum Grenlækjar rekur hann til ketilvatns. Kvað hannsumar- og hlaupvatn vera e.t.v. um 2/3 Skaftárvatnsins í þessum lindum aðsumarlagi, en að vetrarvatn úr Skaftá væri þá innan við ¼, en ykist í helmingað vetrarlagi. Hann taldi þó að hæð grunnvatnsborðs almennt í hraununum hefðimest áhrif á lindarennslið. Virtist honum sem vatnsmegin í efri hlutaGrenlækjar því fyrst og fremst vera yfirfallsvatn úr grunnvatnsbolnum sjálfum.Kvað hann aðrennslissvið helstu upptaka Grenlækjar líklega vera með Skaftáneðan við Skálarstapa, en að það vatn blandaðist ketilvatnsblöndu. Af framangreindri umfjöllun má draga þáályktun að ýmsir ólíkir þættir hafi áhrif á rennsli í efstu lindum Grenlækjar.Sá þáttur sem skipti þó einkum máli er hæð grunnvatnsgeymisins í hraununum.Ætla má að rekja megi mestan hluta vatnsrennslis þar til yfirfallsvatns úrgrunnvatnsgeyminum. Því verður að telja að rennsli Grenlækjar sé viðkvæmt fyrirlækkun almennrar grunnvatnsstöðu í hraununum. Þegar grunnvatnsborð lækkar niðurfyrir tiltekna hæð yfir sjávarmáli leiða náttúrulegar aðstæður því til þess aðþurrð verður í efsta hluta Grenlækjar. Það getur t.d. gerst þegar veður erþurrt og kalt síðla vetrar og fram á vor, eins og dæmi eru um. Neðar í Grenlækbætist grunnvatn, sem rennur í veitum undan Landbrotshrauni, hins vegar viðlindavatnið undan Eldhrauni, eins og bent er á í skýrslu Jónasar Elíassonar frá1999 sem vikið er að í kafla II. Til stuðnings því að framkvæmdir viðÁrkvíslar hafi valdið tjóni á lífríki Grenlækjar hafa stefnendur lagt framnokkrar af þeim skýrslum sem vitnað hefur verið til um rannsóknirframangreindra vísindamanna á 10. áratug 20. aldar. Þessar rannsóknir lýsa,eins og fram hefur komið, aðstæðum á vatnasviði Skaftár og áhrifum jökulvatns álindirnar sem renna undan Eldhrauni. Þar er hins vegar ekki lagt beint mat ááhrif einstakra framkvæmda á lindarrennslið undan hraununum. Í greinargerðOrkustofnunar frá mars 1997, sem stefnendur lögðu fram, er þess þó getið að meðþví að bera saman gögn um vatnsrennsli Skaftár í Skaftárdal, Skaftár viðKirkjubæjarklaustur og í Tungulæk, skeri rennsli við Kirkjubæjarklaustur sigúr. Þar segir að á öllu tímabilinu frá 1992, þegar stíflumannvirkin voru fyrstreist við Árkvíslar, sé rennsli við Kirkjubæjarklaustur „nokkuð langt fyrirofan meðallag“ og að það verði að skýra með því að því vatni sem áður rann umBrest hafi verið „veitt austur“. Síðar í greinargerðinni segir enn fremur aðgreina megi breytingar vegna lokunar veitunnar í Árkvíslar á þann veg aðmeðalársrennsli Skaftár við Kirkjubæjarklaustur hafi aukist úr 35 til 38 m³/sekí 50 m³/sek síðustu fjögur árin. Í skýrslu Jónasar Elíassonar frá 1999 er lagtút af sömu upplýsingum og virðist hann telja að rennslisaukningin svari tilþess sem bæst hefði við grunnvatnið í hraununum ef ekki hefði veriðstíflað. Þessi samanburður tekur eðli málsinssamkvæmt aðeins til aðstæðna á tímabili þegar rennsli var aðeins um eitt rör ígegnum stíflugarðinn við útfallið í Árkvíslar. Þær segja því ekkert um aðstæðureftir að rörunum var fjölgað í maí 1997, hvað þá eftir að rennslisstýring vartekin upp árið 2000. Að auki byggja þær ekki á samanburði rennslismælinga íÁrkvíslum sjálfum. Þannig er ekki skoðað hvort rennsli um rör í stíflugarðihafi skilað minna vatni í Árkvíslar en verið hefði við náttúrulegar aðstæður áninngripa mannsins. Ekki er þar heldur vikið að öðrum mögulegum skýringum ásveiflum í rennsli lindavatnsins. Þá ber að árétta að ekkert liggur fyrir um aðþurrð hafi komið fram í lindunum þegar rennsli í Árkvíslar var einungis um eittrör. Þessar rannsóknir færa að mati dómsins ekki sönnur á þau orsakatengsl semstefnendur byggja á að séu til staðar. Við höfðun málsins lögðu stefnendur ennfremur fram matsgerð Vífils Oddssonar verkfræðings og Stefáns ÓlaSteingrímssonar fiskavistfræðings til stuðnings því að tjón á lífríkiGrenlækjar hefði hlotist af stíflugarðinum í Árkvíslum. Þessarar matsgerðar varaflað einhliða af hálfu stefnenda án þess að stefndu ættu þess kost að gætahagsmuna sinna og benda á upplýsingar sem þýðingu gætu haft fyrir niðurstöðuhennar. Þá fær dómurinn ekki annað séð en aðmatsmennirnir taki í raun ekki afstöðu til þeirra atriða sem þýðingu hafa viðúrlausn á því hvort orsakatengslin séu til staðar. Þar er að vísu komist aðþeirri almennu niðurstöðu að áveitan um Árkvíslar og Brest komi að gagni við aðhalda uppi rennsli í Grenlæk og að rétt sé að hafa öll þrjú rörin opin nemaþegar von sé á hlaupum. Þá segir þar að takmarkaðar rannsóknir hafi farið framá tilraunatímabilinu 2000 til 2004. Sé áveitum við Árkvíslar hagað með svipuðumhætti í dag „án þess að raunverulega sé vitað hvort þær nægi til að viðhaldavatnsrennsli í Grenlæk og nálægum ám til lengri tíma“. Síðan er sú ályktundregin af tíðum þurrkum í efri hluta Grenlækjar undanfarin ár að áveitan náiekki að viðhalda vatnsrennslinu í Grenlæk. Í niðurstöðukafla segir síðan að„mannlegar athafnir, og þá sérstaklega bygging varnargarða á vegum opinberraaðila“ hafi dregið úr „náttúrulegu áflæði Skaftár á Eldhraunið“ og þar afleiðandi í Grenlæk „a.m.k. á ákveðnum tímapunktum (t.d. 1998)“. Ekki er þóútskýrt í matsgerðinni við hvaða framkvæmdir er átt eða rökstutt nánar hvernigþær hafi breytt áflæði Skaftár í samanburði við það ef ekkert hefði verið gert.Þar er heldur ekkert fjallað um mögulegar, náttúrulegar ástæður fyrir skerturennsli sem þeir álíta að hafi orðið í Grenlæk. Sérstaklega var efni til þessað fjalla um það atriði með tilliti til náttúrulegra breytinga á vatnsmiðlun íhraununum vegna þéttingar Eldhrauns á áflæðisvæðum Skaftár. Að teknu tilliti til þess sem hér hefurverið rakið verður að komast að þeirri niðurstöðu að umrædd matsgerð hafi lítiðsem ekkert sönnunargildi um þau orsakatengsl sem hér eru til umfjöllunar. Stefndi, íslenska ríkið, mótmælirmálatilbúnaði stefnenda um að stífla við útfallið í Árkvíslar með rörum hafihaft áhrif á rennsli í Grenlæk. Þessu til stuðnings er vísað til álitsVeðurstofu Íslands sem stefndi telur að sýni fram á hið gagnstæða. Álit þettaer skýrsla sem er samin af Snorra Zóphóníassyni jarðfræðingi árið 2015 ítilefni af málshöfðun stefnenda og áður hefur verið vikið að. Stefndi telur aðþessi skýrsla hafi sönnunargildi í málinu með vísan til 3. mgr. 60. gr. laganr. 91/1991. Í 1. og 2. mgr. þeirrar greinar er fjallað almennt um skoðunar- ogmatsgerðir og leitast við að afmarka hlutverk þeirra sem annast gerð þeirragagnvart skyldum dómara við að leggja mat á atriði sem aðeins krefjastalmennrar þekkingar og lagaþekkingar. Síðan segir í 3. mgr. að sé „opinberstarfsmaður skipaður í eitt skipti fyrir öll til að meta tiltekin atriði“ getiaðili snúið sér beint til hans ef honum er skylt að framkvæma matið eða hann erfús til þess án dómkvaðningar, enda sé það í verkahring hans. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 78/2008 er þaðmeðal hlutverka Veðurstofu Íslands að annast almennar kerfisbundnarvatnamælingar, þ.m.t. mælingar á rennsli, vatnshæð, vatnshita, aurburði ogöðrum eðlis- og efnafræðilegum eiginleikum vatns, sem og að vinna að rannsóknumsem hafa það að markmiði m.a. að auka þekkingu á vatnafari. Er stofnuninniætlað að láta í té upplýsingar um niðurstöðu slíkra rannsókna í þáguatvinnulífs, öryggismála, sjálfbærrar nýtingar auðlinda og annarra þarfalandsmanna. Í þessu ljósi og með hliðsjón af 3. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991ber að ljá framangreindri skýrslu nokkurt vægi við sönnunarmat á áhrifumstíflugarðsins á vatnafar í Eldhrauni. Skýrsla Veðurstofunnar tekur ekkiafdráttarlausa afstöðu til þess hvaða áhrif jarðstíflan hefur haft að þessuleyti. Þar er hins vegar áréttað að ástæður rennslisbreytinga á þessu svæði séumargslungnar og snúist um fleira en útfallið í Árkvíslar. Þar er einnig bent áað um leið og umhverfið breytist á þessum slóðum breytast forsendur fyriraðrennsli grunnvatns til lækja sem renna undan Eldhrauni. Í ljósi þess aðbreytingarnar séu það miklar sé ekki hægt að gera ráð fyrir að lindár, semháðar séu leka úr Skaftá gegnum hraunið, haldist í sömu hlutföllum vegnaáflæðis yfir tíu ára tímabil, hvað þá í fimmtíu ár. Samanburður við eitthvaðsem væri ef ekkert hefði verið gert sem hindraði náttúruna í að fara sínu framværi ekki mögulegur. Í skýrslunni er síðan fjallað um ýmis atriði semskýrsluhöfundur telur að hafa beri í huga í tengslum við mál þetta. Meðal annars er bent á það í skýrslunniað taka verði tillit til þess hversu hratt renni úr grunnvatnsgeyminum íhraununum. Þannig er talið að hlaup, sem t.d. verði í ágúst, breyti engu umgrunnvatnsstöðu næsta vor. Kveður skýrsluhöfundur að veðurfar síðla vetrarskipti þá meira máli en hlaupvatnið um þurrð í efstu lindum t.d. Tungulækjar ogGrenlækjar að vori. Skýrsluhöfundur víkur einnig að túlkunýmissa aðila á rennslisaukningu í Skaftá við Kirkjubæjarklaustur, sem hafikomið fram þegar rennsli í Árkvíslar hafi verið takmarkað árið 1992. Tekur hannfram að talið hafi verið að þessi aukning samsvaraði skerðingu á flæði ígrunnvatnsgeyminn. Telur skýrsluhöfundur að með öflun frekari rennslisgagna ognánari skilnings á staðháttum hafi komið í ljós að þessi skýring feli í sérmikla einföldun. Skoða þurfi hlutina í stærra samhengi sökum þess að miklarbreytingar hafi orðið á vatnasviðinu. Skýrsluhöfundur tekur þó fram að þetta séþó ekki alrangt. Hins vegar verði aukið rennsli við Kirkjubæjarklaustur ekkialfarið rakið til þessa mannvirkis. Þar er athygli vakin á því að meðalrennslivið Skaftárdal hafi einnig aukist að sama skapi sem og rennsli jökuláa um landallt. Þá er á það bent að á árunum 2003 til 2005, þegar rennsli í Árkvíslumhafi verið síritað, hafi að jafnaði runnið 12 til 15 m³/sek út um rörin þrjúalla mánuði. Á sama tíma hafi meðalársrennsli við Kirkjubæjarklaustur þóhaldist svipað áfram. Einnig er vísað til þess að hluti af þessu vatni semrunnið hafi út í Árkvíslar hefði ella farið í Stapaál og Skálarál, en þar rennivatn út á hraunin á svæði sem sé mikilvægara fyrir rennsli í efstu lindumGrenlækjar. Í skýrslunni er vikið að nýlegumupplýsingum um reiknaða grunnvatnshæð og grunnvatnsstreymi í Landbroti ogMeðallandi. Af þeim dregur skýrsluhöfundur þá ályktun að aðal niðurrennsliBrests sunnan við þjóðveg 1 valdi svæðisbundinni hækkun grunnvatns og streymiþaðan niður í Eldvatn í Meðallandi. Segir þar að þessi hluti vatnsins getinumið allt að 80% af útfalli Árkvíslar, en það leiti þá ekki niður í lækina íLandbroti. Eitthvað af vatninu sem renni norðan við bungu á hæðarlínum semliggi til norðausturs leiti þó í austur og í átt til Grenlækjar. Í skýrslunni er sérstaklega vikið aðmælingum á rennsli í Árkvíslum áður en og eftir að garðurinn var rofinn 15. og16. júní 1998. Kemur þar fram að 12. júní 1998 hafi runnið 7,45 m³/sek í gegnumrörin tvö sem þar voru. Tveimur dögum eftir að garðurinn var rofinn hafirennslið verið svipað eða 7,6 m³/sek. Kveður skýrsluhöfundur að garðurinn hafiþví ekki hindrað rennsli á þeim tíma eða við „álíka, minna og jafnvel töluvertmeira rennsli“. Síðan segir að rennsli í Grenlæk hafi ekki farið að aukast fyrren vika var liðin af júlí á sama tíma og rennsli jókst í Skaftá í Skaftárdal. Samkvæmt framangreindri skýrslu skiptirrennsli Árkvísla ekki sköpum fyrir rennsli í Grenlæk þegar stór hlaup verða.Bent er á að mikil aurþétting í hrauninu valdi því að hlaupvatnið nái fram aðupptökum lækjanna. Tekið er fram að vatnshæð í Tungulæk hafi verið mæld frájúlí 1972 til að fylgjast með stöðu grunnvatns. Bendir skýrsluhöfundur á að þarhafi hámarksrennsli ára hækkað á síðari árum vegna beinna áhrifa af hlaupunum.Enn fremur hafi meðalársrennsli hækkað vegna áveitna og aukins rennslis íSkaftá. Þurrð verði samt „vegna þess hve miðlunin er skammæ bregðist úrkoman“.Samband Grenlækjar við veðurfar og Skaftá sé svo sterkt að áhrif Árkvísla verðiekki „auðveldlega greind þar frá“. Í skýrslunni er síðan birt línurit yfirmánaðarmeðalrennsli Grenlækjar á þeim tíma sem þar hefur verið síritað frá 1995til 2013. Kveður skýrsluhöfundur ekki unnt að sjá mun á rennsli Grenlækjar áþeim tíma sem engin stífla var í Árkvíslum og stífla var þar með einu röri eðatveimur. Hins vegar sé rennsli Grenlækjar að jafnaði meira eftir að þremurrörum hafi verið komið fyrir í garðinum. Skýrir skýrsluhöfundur það með almenntauknu rennsli Skaftár. Stefnendur brugðust ekki viðmálatilbúnaði stefndu með því að fara fram á dómkvaðningu matsmanna til að aflamatsgerðar samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, eins ogþeir áttu kost á, í því skyni að færa sönnur á staðhæfingar sínar um orsakatengslmilli stíflugarðsins og þurrðar í efstu lindum Grenlækjar. Þess í stað öfluðuþeir gagna um vatnsrennsli í Skaftá í Skaftárdal, í Ása-Eldvatni og viðKirkjubæjarklaustur frá upphafi mælinga. Stefnendur lögðu því næst fram skjalsem ber yfirskriftina „Stutt greining á rennslisgögnum“. Ekki kemur fram ískjalinu hverjir höfundar þess eru, en upplýst var fyrir dómi aðverkfræðingurinn Leifur Bjarki Erlendsson og Steinn Orri Erlendssonverkfræðinemi hefðu tekið skjalið saman. Þeir eru synir fyrirsvarsmannsstefnenda, Erlendar Björnssonar. Í greinargerð þessari er á það bent aðrennsli við Klaustur hafi aukist jafnt og þétt frá 1981 öndvert við rennsli íSkaftárdal og í Ása-Eldvatni sem sé fremur jafnt. Með útreikningum er bent á aðmikil fylgni sé milli rennslis við Skaftárdal og í Ása-Eldvatni, en rennsli þarsé að meðaltali 58,2% af rennsli í Skaftárdal. Af þeim sökum sé ekki hægt aðhalda því fram að ástæða aukins rennslis við Klaustur sé minna rennsli íÁsa-Eldvatni. Þá er gerð grein fyrir því hvernig hlutfall rennslis Skaftár viðKlaustur af mældu rennsli við Skaftárdal hafi þróast. Bendi línuleg greiningtil þess að það hlutfall hafi aukist úr um 36% í um 54% á tímabilinu frá 1972til 2016. Við nánari greiningu eftir tímabilum kemur fram að til ársins 1981hafi hlutfallið verið stöðugt í kringum 35%. Eftir það virðast verða nokkrarsveiflur í hlutfallinu samkvæmt línuriti sem þar er birt. Það verður mestnálægt 60% um 1995, en eftir það fer hlutfallið lækkandi uns það er ríflega 40%í kringum 2003. Hlutfall þetta virðist samkvæmt greinargerðinni hafa farið hægtvaxandi síðan þá. Allar þessar sveiflur eru síðan raktar til ýmissa framkvæmda,einkum við Árkvíslar. Dómurinn telur að þessi greinargerð,önnur gögn sem henni tengjast og skýrsla höfundar hennar fyrir dómi, ásamtöðrum framlögðum gögnum sem áður hefur verið vikið að, færi ekki sönnur á aðmannvirki þau sem dómkröfur stefnanda lúta að hafi valdið tjóni á lífríki íGrenlæk. Sönnunargildi greinargerðarinnar er því sama marki brennd og matsgerðVífils Oddssonar og Stefáns Óla Steingrímssonar að höfundar hennar voru ekkidómkvaddir til þess að framkvæma þetta mat á grundvelli laga um meðferðeinkamála, auk þess sem þeir hefðu aldrei getað talist óvilhallir vegna tengslavið fyrirsvarsmann stefnenda. Stefndu áttu auk þess ekki kost á því að gætahagsmuna sinna við vinnslu gagnanna. Efnislega varpar greinargerð þessiheldur ekki ljósi á þau atriði sem taka verður afstöðu til við úrlausn á ætluðuorsakasamhengi. Hvorki þar né í öðrum gögnum málsins er gerð grein fyrir þvíhvað ætla megi um rennsli um Árkvíslar án afskipta mannsins í samanburði viðþað rennsli sem varð með þeim rörum sem til staðar hafa verið frá 1992. Þar erheldur ekki, fremur en í öðrum gögnum sem stefnendur hafa lagt fram, að finnagreiningu á grunnvatnsstreymi frá niðurrennslissvæðum Árkvísla sem varpar ljósiá hversu ætla má að stór hluti af því vatni renni í átt til upptaka Grenlækjar. Dómurinn telur að í máli þessu sé uppivafi um ástæður vaxandi þurrðar í Grenlæk á síðustu árum samhliða því aðmeðalrennsli bæði í Grenlæk og Tungulæk hefur vaxið, eins og bent hefur verið áí fyrrgreindri skýrslu Veðurstofu Íslands. Sú skýring sem fram hefur komið erekki ólíkleg, að vegna aukinnar þéttingar hraunsins sökum aurburðar af náttúrulegumástæðum hafi rýmd grunnvatnsgeymisins minnkað og að það komi niður ágrunnvatnsmiðlun í hraununum. Með sama hætti má ef til vill skýra aukið rennsliSkaftár við Kirkjubæjarklaustur með þéttingu árfarvegarins sem dregur úr leka ígrunnvatnið. Sé raunin þessi verða yfirfallslindir á borð við efstu drögGrenlækjar enn þá viðkvæmari en áður fyrir þurrkum yfir lengri tíma. Við þvíhefur verið brugðist með ákalli um auknar áveitur sem vegna aurburðar getavaldið tjóni ef sumar- og hlaupvatni er veitt á hraunin. Eins og mál þettaliggur fyrir er hins vegar ósannað að hefðu veitumannvirkin ekki risið viðútfallið í Árkvíslar væru lífsskilyrði seiða í Grenlæk betri. Mögulega væristaðan önnur og þá hugsanlega verri. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakiðmá ætla að rennsli í Grenlæk ráðist af mismunandi, náttúrulegum þáttum sem ekkier unnt að reikna með að séu í innbyrðis jafnvægi við þær óstöðugu aðstæður semríkja á þessu svæði. Ekki hafa verið færðar sönnur á að mannvirki sem dómkröfurstefnenda vísa til hafi haft neikvæð áhrif á þessa þætti þannig að það kominiður á rennsli Grenlækjar á þann veg sem stefnendur byggja á. Af þessariástæðu verður að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hver málsaðila beri sinn kostnaðaf rekstri máls þessa. Dregist hefur fram yfir frest samkvæmt1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða upp dóm í máli þessu. Dómendur ogaðilar töldu ekki efni til þess að endurflytja málið. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm í málinu ásamt meðdómsmönnunum Gísla Má Gíslasyni, prófessors ívatnalíffræði, og Sigurði Magnúsi Garðarssyni, prófessors í verkfræði.D Ó M S O RÐ: Stefndu, íslenska ríkið ogSkaftárhreppur, eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Veiðifélags Grenlækjar ogGeila ehf. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 466/1999
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að I skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt þar til dómur fellur í máli hennar, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 5. janúar 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 661/2006
Kærumál Hæfi Lögreglurannsókn Sératkvæði
A, B, C, D og E kröfðust þess að rannsókn R á ætluðum skattalagabrotum þeirra yrði dæmd ólögmæt en til vara að allir starfsmenn embættisins vikju sæti við rannsóknina. Talið var að með nánar tilgreindum ummælum hefði ríkislögreglustjóri orðið vanhæfur í málinu og var því fallist á varakröfu sakborninganna að því leyti. Ekki var hins vegar talið að röksemdir sakborninganna ættu að leiða til þess að aðalkrafa þeirra næði fram að ganga. Þá var því hafnað að öðrum starfsmönnum embættisins bæri að víkja sæti í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2006, þar sem Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra og Jóni H. B. Snorrasyni þáverandi saksóknara hjá embætti ríkislögreglustjóra var gert að víkja sæti við rannsókn sóknaraðila á máli nr. 006-2004-0076, sem fjallar um nánar tilgreind ætluð skatta- og hegningarlagabrot varnaraðila, en hafnað kröfum þeirra um að rannsóknin yrði úrskurðuð ólögmæt. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi niðurstaða hins kærða úrskurðar um að ríkislögreglustjóri og saksóknarinn skuli víkja sæti en að úrskurðurinn verði að öðru leyti staðfestur. Þá krefst hann að varnaraðilum verði gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti með kæru 21. desember 2006. Þau krefjast þess aðallega að dæmt verði að rannsókn ríkislögreglustjóra í framangreindu máli sé ólögmæt. Til vara er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um að ríkislögreglustjóri og saksóknarinn skuli víkja sæti við rannsóknina en jafnframt að allir aðrir starfsmenn embættis ríkislögreglustjóra skuli víkja sæti. Þá krefjast þau að ríkissjóður greiði allan málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Í hinum kærða úrskurði eru færð rök fyrir því að varnaraðilum sé heimilt að bera ágreining um lögmæti umræddrar rannsóknar í heild undir dóm á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan til þeirra röksemda er niðurstaða hins kærða úrskurðar um þetta atriði staðfest. I. Málsatvik og röksemdir aðila eru raktar í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram rökstyðja varnaraðilar kröfur sínar í fjórum liðum. Aðalkrafa þeirra er meðal annars reist á því að ríkislögreglustjóri hafi með ummælum, sem höfð voru eftir honum í Blaðinu 12. október 2005, brotið gegn rétti varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, til að teljast saklausir uns sekt þeirra hefur verið sönnuð. Þá telja þau ummæli, sem höfð voru eftir saksóknara hjá embætti ríkislögreglustjóra í Blaðinu 14. nóvember 2006, séu sama marki brennd. Ummæli ríkislögreglustjóra, eins og þau birtust í Blaðinu 12. október 2005, eru rakin í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili hefur dregið í efa að tilvitnun í ummælin séu rétt eftir höfð. Ber að skilja athugasemdir sóknaraðila svo að ríkislögreglustjóri telji sig ekki hafa kveðið jafn afdráttarlaust að orði um að málið myndi fara fyrir „dóm sem skattsvikamál“, eins og ráða megi af greininni. Greinin í Blaðinu byggir á því sem blaðamaðurinn taldi ríkislögreglustjóra hafa sagt. Ekki liggja fyrir önnur gögn um hvað hann sagði á blaðamannafundinum um skattrannsóknina. Er ekki unnt að útiloka að ummælin hafi verið sett fram með öðrum hætti en fram kemur í umræddri grein. Hvað sem ágreiningi um þetta atriði líður þá verður að líta til þess að aðalkrafa varnaraðila miðar að því að fá staðfestingu á að rannsókn á ætluðum brotum varnaraðila „sé ólögmæt“. Verður að leggja til grundvallar að með rannsókn sé átt við allar athafnir rannsóknara, samkvæmt þeim heimildum sem felast í lögum nr. 19/1991, er miða að því að afla nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar, sbr. 67. gr. framangreindra laga. Eins og málið liggur fyrir og að virtri kröfugerðinni verður ekki fallist á að þetta atriði geti leitt til þess að þær athafnir embættisins er miðuðu að þessu marki eigi allar að teljast ólögmætar. Fallist er á þá niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að þegar ummælin, sem höfð eru eftir saksóknaranum í Blaðinu 14. nóvember 2006, eru lesin í samhengi við annað, sem þar kemur fram, gefi þau ekki til kynna að hann hafi með þeim tekið afstöðu til sektar varnaraðila í þessu máli. Aðalkrafa varnaraðila getur því ekki náð fram að ganga með þessum rökum. II. Þá reisa varnaraðilar aðal- og varakröfur sínar á því að með ummælum ríkislögreglustjóra í kvöldfréttatímum Stöðvar 2 og ríkissjónvarpsins 11. október 2005 og ummælum, sem höfð voru eftir honum í Blaðinu 12. sama mánaðar, hafi forsvarsmenn embættis ríkislögreglustjóra lýst sig vanhæfa til að fara með mál varnaraðila. Þeir séu því einnig vanhæfir til að rannsaka þann þátt málsins er lúti að ætluðum skattalagabrotum varnaraðila. Einnig vísa þau til annarra ummæla ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005 er lúta að rannsókn og meðferð málsins vegna ætlaðra skattalagabrota varnaraðila, svo og orða sem saksóknarinn viðhafði í sama blaði 14. nóvember 2006. Varnaraðilar benda í þessu sambandi ennfremur á grein eftir Arnar Jensson aðstoðaryfirlögregluþjón, sem birtist í Morgunblaðinu 15. nóvember 2006, en hann hafi verið einn stjórnenda rannsóknarinnar, sem tók meðal annars til þeirra ætluðu brota, sem rannsókn málsins beinist að. Telja varnaraðilar að þessi ummæli séu öll til marks um þann hug sem ríkir meðal starfsmanna sóknaraðila til varnaraðila. Gefi það þeim réttmætt tilefni til að draga í efa vilja og getu starfsmanna embættisins til að rannsaka mál varnaraðila og taka ákvarðanir um framhald þess í samræmi við þær kröfur um hlutleysi sem gerðar séu í lögum nr. 19/1991. Sóknaraðili hafnar því að með ummælum ríkislögreglustjóra hafi hann lýst yfir vanhæfi sínu eða embættis síns til að halda áfram meðferð málsins. Þá telur hann að þau ummæli, sem varnaraðilar vísa til, eigi ekki að valda vanhæfi. Í 5. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 segir að þegar ríkislögreglustjóri er svo við málsefni eða aðila riðinn að hann mætti eigi gegna dómarastörfum í því skuli hann víkja sæti og setur dómsmálaráðherra þá löghæfan mann til meðferðar þess máls. Samkvæmt þessu eru gerðar sömu kröfur til sérstaks hæfis ríkislögreglustjóra og til dómara, en um það atriði eru fyrirmæli í 6. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þó að einstakir stafliðir 5. gr. síðargreindu laganna eigi sér samsvörun í 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ber samkvæmt áðurnefndu ákvæði lögreglulaga að leggja sama mælikvarða til grundvallar við mat á hæfi ríkislögreglustjóra og dómara í viðkomandi máli. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði voru ummæli ríkislögreglustjóra, sem hann viðhafði 11. október 2005, og vísað hefur verið til af varnaraðilum, sett fram í tilefni af dómi Hæstaréttar 10. sama mánaðar í málinu nr. 420/2005, en þar var 32 af 40 ákæruliðum samkvæmt ákæru ríkislögreglustjóra 1. júlí 2005 gegn varnaraðilum vísað frá héraðsdómi. Af gögnum málsins má ráða að þegar þessi ummæli voru viðhöfð hafði ríkissaksóknari ákveðið að beiðni ríkislögreglustjóra að taka þau gögn málsins, sem lágu að baki ákæruliðunum sem vísað hafði verið frá dómi, til athugunar í því skyni að ganga úr skugga um hvort efni væru til að höfða mál að nýju á grundvelli þeirra. Í kvöldfréttatíma Stöðvar 2 sagði ríkislögreglustjóri orðrétt: „Ég held að það sé heppilegast vegna framgangs málsins, framtíð þessa máls, að ríkissaksóknari taki ákvarðanir um þau efni. Það er hægt að með rökum að halda því fram að ríkislögreglustjóraembættið sé orðið of innvolverað í þetta mál til þess að geta litið hlutlaust á þær ákvarðanir sem að þarf að taka í framhaldinu.“ Í kvöldfréttatíma ríkissjónvarpsins sama kvöld sagði ríkislögreglustjóri eftirfarandi: „Ég held að ef að ríkislögreglustjóri sé áfram með þetta mál hér innanhúss að allar ákvarðanir sem við kynnum að hafa tekið í sambandi við áframhald málsins myndu ekki vera trúverðugar í hugum almennings eins og umræðan hefur verið í þjóðfélaginu.“ Ætla verður að í þessum ummælum komi fram ástæður þess að ríkislögreglustjóri óskaði eftir því að ríkissaksóknari tæki afstöðu til þess hvað gera skyldi varðandi þá 32 ákæruliði, sem vísað hafði verið frá dómi. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að á þessum tíma hafi ætlunin verið að ríkislögreglustjóri héldi áfram meðferð þeirra 8 ákæruliða, sem ekki var vísað frá dómi. Þau mistök sem urðu við gerð ákæru á hendur varnaraðilum, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar 10. október 2005, leiddu út af fyrir sig ekki til vanhæfis þeirra sem stóðu að eða báru ábyrgð á gerð ákærunnar. Ummælin bera heldur ekki með sér svo óyggjandi sé að ríkislögreglustjóri hafi talið sér óheimilt að halda áfram meðferð málsins vegna vanhæfis. Verður því ekki fallist á að með þessum ummælum hafi ríkislögreglustjóri verið að lýsa yfir vanhæfi sínu og embættis síns í málinu eins og varnaraðilar halda fram. Ummæli ríkislögreglustjóra í kvöldfréttatímum Stöðvar 2 og ríkissjónvarpsins skírskota þó með ákveðnum hætti til sjónarmiða um sérstakt hæfi. Verður að líta svo á að þau endurspegli huglæga afstöðu ríkislögreglustjóra til málsins. Þar sem þau voru viðhöfð opinberlega í fjölmiðlum verður sérstaklega að líta til þess hvernig þau horfa við almenningi og hvort varnaraðilar geti í ljósi þeirra með réttu dregið óhlutdrægni hans í efa í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til hæfis dómara. Verða ofangreind ummæli ekki skilin á annan hátt en að ríkislögreglustjóri telji að með réttu megi álíta að embætti hans sé ekki treystandi til að líta hlutlaust á málavexti. Hefði dómari viðhaft sams konar ummæli opinberlega hefði hann orðið vanhæfur til að leysa úr því, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Með hliðsjón af áðurnefndri 5. mgr. 5. gr. lögreglulaga verður því að líta svo á að ríkislögreglustjóri hafi, er hann lét ummælin falla, orðið vanhæfur til að halda áfram meðferð málsins. Gögn málsins bera með sér að við rannsókn ríkislögreglustjóra, sem hófst í ágústlok 2002, hafi komið fram upplýsingar, sem álitið var að veittu sterkar vísbendingar um að varnaraðilar hefðu gerst sekir um brot gegn þágildandi lögum um tekju- og eignarskatt, lögum um virðisaukaskatt og lög um bókhald og ársreikninga. Sendi saksóknari embættisins samantekt um þessi atriði til skattrannsóknarstjóra ríkisins 17. september 2003. Skattrannsóknarstjóri hóf athugun á málinu 14. nóvember sama ár. Á meðan á athugun hans stóð fékk embætti ríkislögreglustjóra ýmis gögn afhent frá skattrannsóknarstjóra, sem hann hafði aflað. Hinn 12. nóvember 2004 lagði skattrannsóknarstjóri fram kæru til ríkislögreglustjóra vegna ætlaðra brota varnaraðila gegn ákvæðum þágildandi laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, laga nr. 145/1994 um bókhald, þágildandi laga nr. 144/1994 um ársreikninga, laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, laga nr. 113/1990 um tryggingagjald, laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, laga nr. 18/1997 um endurskoðendur og almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Vinnugögn frá embætti ríkislögreglustjóra benda til þess að í fyrstu hafi athugun í tilefni af kæru skattrannsóknarstjóra farið fram undir sama málsnúmeri og sú rannsókn, sem lá til grundvallar ákæru ríkislögreglustjóra 1. júlí 2005. Ekki virðist þó hafa verið unnt að koma því við að ljúka rannsókn og taka ákvörðun um saksókn vegna ætlaðra skattalagabrota varnaraðila fyrir útgáfu ákæru 1. júlí 2005, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19/1991. Í ljósi þeirra nánu tengsla, sem eru milli rannsóknar ríkislögreglustjóra, sem leiddi til útgáfu ákærunnar 1. júlí 2005, og þeirrar rannsóknar sem mál þetta lýtur að, verður að telja að ríkislögreglustjóri sé vanhæfur í málinu í ljósi ummæla sinna. III. Samkvæmt a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga starfrækir ríkislögreglustjóri lögreglurannsóknardeild sem rannsakar skatta– og efnahagsbrot. Starfsemi þessarar deildar fer því fram í skjóli valdheimilda hans. Sé hann talinn vanhæfur samkvæmt 5. mgr. sama ákvæðis ber dómsmálaráðherra að setja sérstakan ríkislögreglustjóra til að fara með viðkomandi rannsókn. Víki ríkislögreglustjóri sæti ber honum að gera allar ráðstafanir sem eru nauðsynlegar til að halda máli í réttu horfi þar til sérstakur ríkislögreglustjóri hefur verið skipaður. Rannsókn í opinberu máli miðar að því að unnt verði að taka ákvörðun um saksókn. Henni getur einnig lokið án þess að ákvörðun sé tekin þar um, sbr. 112. gr. til 115. gr. laga nr. 19/1991. Ákæra verður ekki reist á rannsókn vanhæfs ríkislögreglustjóra, en eftir að settur ríkislögreglustjóri tekur við máli fer rannsókn fram í skjóli valdheimilda hans. Honum ber að rannsaka málið í samræmi við þá grundvallarreglu, sem meðal annars kemur fram í 31. gr. laga nr. 19/1991, um að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Sakborningar geta komið að öllum sjónarmiðum sínum varðandi rannsóknina til hans, þar á meðal við þann hluta hennar sem fram fór fyrir setningu hans. Fyrirmæli eru um hæfi starfsmanna lögreglu í 23. gr. lögreglulaga. Þar segir ekkert um hæfi þeirra þegar yfirmaður er vanhæfur. Hins vegar gilda reglur stjórnsýslulaga um hæfi undirmanna einnig um starfsmenn ríkislögreglustjóra. Samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 3. gr. laganna eru undirmenn vanhæfir ef næstu yfirmenn þeirra eiga sjálfir sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta og samkvæmt 6. tölulið sama ákvæðis séu að öðru leyti fyrir hendi þær aðstæður, sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni þeirra í efa með réttu. Eftir að nýr ríkislögreglustjóri hefur verið settur ætti því ekkert að vera því til fyrirstöðu að starfsmenn ríkislögreglustjóraembættisins megi vinna að rannsókninni undir stjórn hans hafi þeir ekki sjálfir bakað sér vanhæfi með störfum sínum eða 23. gr. lögreglulaga eigi annars við um þá. Ekkert liggur fyrir um að atvik í máli þessu séu með þeim hætti að starfsmenn ríkislögreglustjóra eigi að teljast vanhæfir í framangreindum skilningi. Þá verður að leggja til grundvallar að ríkislögreglustjóri hafi aðeins verið að lýsa eigin afstöðu til málsins undir sinni stjórn. Þau ummæli sem Jón H. B. Snorrason saksóknari viðhafði í fjölmiðlum og sem vitnað er til af varnaraðilum eru almenns eðlis og vísa ekki til þessa máls sérstaklega. Hann hefur nú látið af störfum. Hann mun því ekki koma að framhaldi málsins undir stjórn setts ríkislögreglustjóra og er því ekki þörf á því að taka sérstaka afstöðu til hæfis hans. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að Arnar Jensson aðstoðaryfirlögregluþjónn, sem ritaði grein í Morgunblaðið 15. nóvember 2006, sé fyrrum starfsmaður efnahagsbrotadeildar. Liggur ekkert fyrir um að hann hafi unnið við rannsókn málsins eftir að umrædd grein var birt. Hefur því enga þýðingu að skera úr hvaða áhrif ummæli hans eigi að hafa á hæfi hans í máli þessu. Með hliðsjón af öllu framansögðu verður ekki fallist á að aðrir starfsmenn sóknaraðila en Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri hafi orðið vanhæfir til að rannsaka ætluð skatta- og hegningarlagabrot varnaraðila. IV. Kröfur varnaraðila eru ennfremur reistar á því að rannsókn í málinu hafi tekið óhæfilega langan tíma og að það brjóti gegn rétti þeirra til málsmeðferðar innan hæfilegs tíma samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þá telja þau að með því að taka upp þessa rannsókn að nýju í júní 2006 hafi verið brotið gegn 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Eins og að framan greinir sendi sóknaraðili skattrannsóknarstjóra ríkisins samantekt 17. september 2003 um þau atriði, sem talin voru veita sterka vísbendingu um skattalagabrot af hálfu varnaraðila. Skattarannsóknarstjóri hóf rannsókn á málinu 14. nóvember sama ár. Fram kemur í gögnum málsins að frumskýrslur í málinu hafi legið fyrir í sumarbyrjun 2004 og var aðilum þess þá gefinn kostur á að tjá sig um þær. Lokaskýrslur skattrannsóknarstjóra lágu fyrir 27. júlí 2004, 29. sama mánaðar, 27. október 2004 og 3. nóvember sama ár. Málsaðilum var tilkynnt um fyrirhugaða ákvörðunartöku um refsimeðferð í málunum þegar þær lágu fyrir. Eftir að athugasemdir höfðu borist var ákvörðun tekin um að vísa málinu í heild til ríkislögreglustjóra og honum send kæra 12. nóvember 2004. Með hliðsjón af þessu verður ekki talið að óhæfilegur dráttur hafi orðið á málinu meðan það var til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra. Fram kemur í gögnum málsins að skýrslutökur af varnaraðilum vegna kæru skattrannsóknarstjóra hafi fyrst hafist hjá sóknaraðila 21. júní 2006. Rúmlega eitt og hálft ár var þá liðið frá því að skattrannsóknarstjóri vísaði málinu þangað. Sóknaraðili skýrir málsmeðferðartímann með því að um mjög flókið og umfangsmikið mál sé að ræða og sakarefnin mörg og margháttuð. Langan tíma hafi tekið að fara yfir gögn, afmarka sakarefni og undirbúa skýrslutökur, en að því hafi verið unnið frá því að skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til sóknaraðila. Afar takmörkuð gögn liggja fyrir um rannsókn sóknaraðila í máli þessu. Af þeim má þó draga þá ályktun að hún sé umfangsmikil. Ekki er þó unnt að staðreyna út frá þeim hvort skýringar sóknaraðila á málsmeðferðartímanum séu haldbærar. Verður því engin afstaða tekin til þess í máli þessu hvort þetta atriði eigi að hafa áhrif á afdrif rannsóknarinnar. Með sömu rökum þykja heldur ekki efni til að leggja mat á hvort brotið hafi verið gegn 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19/1991 við meðferð málsins. Bíður það eftir atvikum dómsúrlausnar að taka afstöðu til þessara atriða ef ákært verður í málinu. V. Loks telja varnaraðilar að ólöglega hafi verið staðið að öflun gagna í málinu. Þannig hafi verið settar fram alvarlegri ásakanir en efni stóðu til í réttarbeiðni til Lúxemborgar og gögn, sem aflað var með húsrannsókn þar, hafi verið notuð andstætt fyrirmælum saksóknara í Lúxemborg. Þá er í kæru varnaraðila til Hæstaréttar vísað til þess að sóknaraðili hafi fengið aðgang að gögnum, sem skattrannsóknarstjóri aflaði á grundvelli víðtækari heimilda til gagnaöflunar en sóknaraðili hefur. Er þar talið að starfsaðferðir sóknaraðila að þessu leyti renni stoðum undir röksemdir um að þegar hafi verið mótuð afstaða hjá sóknaraðila um að varnaraðilar væru sekir. Þá er dregið í efa að starfsmenn efnahagsbrotadeildar geti tekið sjálfstæða afstöðu til sakarefna án þess að hún litist af þessum gögnum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðilar geti ekki stutt aðalkröfu sína við að ólöglega hafi verið staðið að öflun gagna frá Lúxemborg og notkun þeirra. Þá liggur ekki fyrir að starfsaðferðir sóknaraðila við öflun gagna frá skattrannsóknarstjóra eigi að leiða til þess að rannsóknin í heild verði talin ólögmæt. VI. Samkvæmt framansögðu ber Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra að víkja sæti við rannsókn í áðurnefndu máli, sem hefur að öðru leyti þau áhrif sem lýst er í 5. mgr. 5. gr. lögreglulaga. Eins og að framan greinir verður að leggja þann skilningi í aðalkröfu varnaraðila að allar aðgerðir sóknaraðila sem miða að því að afla nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli varnaraðila til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar, verði dæmdar ólögmætar. Í III. kafla hér að framan er tekin afstaða til þess hvernig fari um framhald rannsóknar málsins undir stjórn setts ríkislögreglustjóra. Á hann mat um það að hvaða marki sú vinna verður reist á gögnum, sem þegar liggja fyrir í málinu. Verður ekki talið að vanhæfi Haralds Johannessen eigi leiða til þess að fallast eigi á aðalkröfu varnaraðila. Aðrar málsástæður þeirra renna heldur ekki nægum stoðum undir hana eins og að framan greinir. Þá er því hafnað með vísan til þess sem að framan greinir að aðrir starfsmenn sóknaraðila eigi að víkja sæti við rannsókn málsins og geti ekki unnið áfram að henni undir stjórn setts ríkislögreglustjóra. Er því aðeins efni til að fallast á varakröfu varnaraðila að því er lýtur að hæfi ríkislögreglustjóra. Staðfest er ákvörðun í hinum kærða úrskurði um málskostnað í héraði. Þá verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri skal víkja sæti við rannsókn í máli nr. 006-2004-0076. Öðrum kröfum aðilanna er hafnað. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Í atkvæði meirihlutans og hinum kærða úrskurði eru tíundaðar kröfur varnaraðila og þær röksemdir sem teflt er fram til stuðnings þeim. Ég er sammála niðurstöðu í I. kafla atkvæðis meirihlutans um að ekki séu efni til þess að fallast á aðalkröfu varnaraðila á þeim grundvelli að brotið hafi verið á rétti þeirra til að teljast saklausir uns sekt þeirra hefur verið sönnuð samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Ég er einnig sammála niðurstöðu í IV. kafla í atkvæði meirihlutans um að ekki séu í máli þessu efni til að taka afstöðu til hvort rannsókn sóknaraðila á ætluðum skattalagabrotum varnaraðila hafi tekið of langan tíma og hvaða áhrif það kunni að hafa á afdrif rannsóknarinnar, svo og hvort í málinu hafi verið brotið gegn 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá er ég á sama máli og meirihlutinn í V. kafla atkvæðis þeirra um að ekki liggi fyrir að starfsaðferðir sóknaraðila við öflun gagna í málinu eigi að leiða til þess að fallast beri á aðalkröfu varnaraðila um að rannsóknin í heild verði dæmd ólögmæt. I. Varnaraðilar reisa kröfur sínar meðal annars á því að með ummælum ríkislögreglustjóra í kvöldfréttatímum Stöðvar 2 og ríkissjónvarpsins 11. október 2005 og því sem eftir honum er haft í frétt í Blaðinu degi síðar hafi forsvarsmenn sóknaraðila lýst sig vanhæfa til að fara með mál varnaraðila. Telja þau að ríkislögreglustjóri og allir starfsmenn sóknaraðila séu ekki aðeins vanhæfir til að halda áfram meðferð þeirra ákæruliða, sem vísað var frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 420/2005 í dómasafni réttarins 2005, bls. 3727, heldur nái vanhæfi þeirra til málsins í heild, þar með talið til rannsóknar á meintum skattalagabrotum varnaraðila. Af hálfu sóknaraðila er þessu andmælt og haldið fram að áðurnefnd ummæli verði ekki túlkuð þannig að þar hafi ríkislögreglustjóri lýst yfir vanhæfi sóknaraðila til áframhaldandi meðferðar málsins. Þá hefur sóknaraðili andmælt því að rétt séu eftir ríkislögreglustjóra höfð ummælin í Blaðinu 12. október 2005, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar fóru fram á að ríkislögreglustjóri gæfi skýrslu fyrir dómi vegna þessa, en því var hafnað með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2006. Við úrlausn máls þessa verður hvað þetta varðar einungis litið til þeirra ummæla sem sannanlega hafa komið fram af hálfu ríkislögreglustjóra, en ekki til endursagnar af þeim. II. Viðurkennt er í stjórnsýslurétti að ekki verður lagður sami mælikvarði til grundvallar við mat á hæfi fyrirsvarsmanns stjórnvalds og á við um dómara. Lögregla er ekki hefðbundið stjórnvald eða úrskurðaraðili í stjórnsýslu, en markmið lögreglurannsóknar er að afla allra nauðsynlegra gagna til að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar, sbr. 67. gr. laga nr. 19/1991. Eðli málsins samkvæmt er það stundum fylgifiskur lögreglurannsóknar að sakborningar efast um starfsaðferðir eða jafnvel hæfi rannsóknara. Ekki hefur verið fallist á það sjónarmið að yfirlýst skoðun málsaðila um vanhæfi starfsmanna stjórnvalds ráði úrslitum um hæfi þeirra. Þá ber lögreglu rík skylda til að gæta að þeim atriðum er horfa sakborningi til hagsbóta, jafnvel þótt hún telji á einhverju stigi máls að sá sem sætir rannsókn sé sekur um refsivert brot. Rannsókn lögreglu getur lokið með þeirri stjórnvaldsákvörðun að ekki skuli saksækja viðkomandi, en sé ákært sætir mál hins vegar ætíð meðferð hjá dómstólum. Mistök lögreglu eða ákæruvalds við meðferð máls leiða ekki til vanhæfis og heldur ekki rangt mat starfsmanns í stjórnsýslu um eigið hæfi. Eðlilegur hluti starfs yfirmanna lögreglu er að gera fjölmiðlum nokkra grein fyrir stöðu mála og þeim ákvörðunum sem teknar eru og valda slík samskipti ein og sér ekki vanhæfi, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 225/1987 í dómasafni 1987, bls. 1146. Slíkt er mun síður eðlilegur hluti af starfi dómara. Ákvæði 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hefur að geyma almennar reglur um sérstakt hæfi starfsmanna stjórnsýslunnar. Það ákvæði nær meðal annars til ríkissaksóknara sem er æðsti handhafi ákæruvalds, sbr. einnig 30. gr. laga nr. 19/1991. Í 5. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er hins vegar sérákvæði um sérstakt hæfi ríkislögreglustjóra, þar sem segir: „Þegar ríkislögreglustjóri er svo við málsefni eða aðila riðinn að hann mætti eigi gegna dómarastörfum í því skal hann víkja sæti og setur dómsmálaráðherra þá löghæfan mann til meðferðar þess máls.“ Ákvæði um vanhæfi dómara er að finna í 5. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Við úrlausn í máli þessu koma því til hliðsjónar dómar Hæstaréttar um vanhæfi dómara. III. Hafi dómarar tjáð sig um efnisatriði máls, en ekki einungis um formhlið þess, áður en dómur gengur getur það leitt til vanhæfis þeirra, sbr. dóma Hæstaréttar í máli nr. 488/1998 í dómasafni 1998, bls. 4512 og í máli nr. 491/2003 í dómasafni 2004, bls. 9. Í dómum sem gengið hafa um vanhæfi dómara til meðferðar einstaks máls hefur Hæstiréttur endurskoðað mat dómarans um eigið hæfi og oft dæmt honum skylt að fara með málið þótt dómarinn hafi sjálfur talið rétt að víkja sæti vegna tengsla sinna við málsefnið eða málsaðila, sbr. til dæmis dóma réttarins í máli nr. 373/1999 í dómasafni 1999, bls. 3280 og í máli nr. 487/2002 í dómasafni 2002, bls. 3587. Samkvæmt þessu leiðir rangt mat dómara á reglum um vanhæfi ekki til vanhæfis hans. Þá hefur Hæstiréttur fellt dóma á sama veg, jafnvel þótt héraðsdómari hafi beinlínis lýst yfir því í úrskurði sínum að hann telji sjálfur hættu á því að hann fái ekki litið óhlutdrægt á málavöxtu vegna náinna tengsla við þá sem tengjast málinu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 380/1988 í dómasafni 1988, bls. 1473. Geta ber þess einnig að Hæstiréttur hefur í öðru sambærilegu tilviki þótt „eins og hér stendur á rétt að heimila“ héraðsdómara að víkja sæti í máli, sbr. dóm í máli nr. 39/1989 í dómasafni 1989, bls. 293. Er því ekki sjálfgefið að dómari teljist vanhæfur þótt hann telji sjálfur að hann fái ekki litið óhlutdrægt á málavexti. Slíkt hlýtur þó eðli málsins samkvæmt oft að verða niðurstaðan þegar svo stendur á. Þá hafa gengið margir dómar í Hæstarétti þar sem ekki var fallist á kröfu málsaðila að dómari viki sæti vegna fyrri afskipta hans af máli ef þau afskipti töldust eðlilegur hluti af starfi hans. Er dæmi um að Hæstiréttur hafi fallist á með héraðsdómara að ekki skipti máli þótt sakborningur telji dómara vanhæfan þar sem dómarinn hafi í öðru máli metið framburð sakborningsins, sem þá var vitni, þannig að ekki væri á honum byggjandi, sbr. dóm Hæstaréttar 9. maí 2006 í máli nr. 231/2006. Var þó fjallað um sömu málsatvik í báðum málunum. Í dómi Hæstaréttar 22. nóvember 2006 í máli nr. 567/2006 var jafnvel talið engu máli skipta þótt afskipti dómara af meðferð máls hafi verið svo veruleg að hann hafi áður í dómi lýst yfir sekt sakborninga í sama máli sem vísað var heim í hérað. Einnig hafa gengið nokkrir dómar um meint vanhæfi handhafa ákæruvalds og má nefna dóm Hæstaréttar í máli nr. 348/1987 í dómasafni 1988, bls. 241, en þar var ríkissaksóknari ekki talinn vanhæfur til meðferðar máls þótt hann hefði gefið út ákæru á grundvelli rannsóknar sem farið hafði fram í tíð hans sem rannsóknarlögreglustjóri ríkisins, og dóm Hæstaréttar í máli nr. 160/1989 í dómasafni 1989, bls. 828, þar sem segir að skoðanir ákæruvaldsins á hverju máli komi fram í því, þegar ákæruvaldið höfðar mál, og umsögn ákæruvalds eftir útgáfu ákæru hljóti öll að stefna að því að sanna það, sem í ákæruskjali stendur, og fá fram þær kröfur sem þar eru settar fram. Ummæli ákæruvaldsins eftir útgáfu ákæru utan dóms töldust því á engan hátt auka við það, sem þegar lá fyrir við útgáfu ákæru um viðhorf þess til sakargifta, og ollu því ekki vanhæfi. Eins og að framan greinir hafði ríkissaksóknari í málinu frá 1989 líkt og ríkislögreglustjóri í málinu nr. 420/2005, sem umþrætt ummæli ríkislögreglustjóra lutu að, gefið út ákæru og lýst þannig skoðun sinni á þeim sakarefnum sem í ákæru greindi. IV. Telja verður að samskipti ríkislögreglustjóra við fjölmiðla þar sem greint var frá stöðu mála hafi verið eðlilegur hluti starfs hans. Ummæli hans í ljósvakamiðlunum eru orðrétt rakin í atkvæði meirihlutans. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði voru þau viðhöfð í tilefni af áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 420/2005 og þeirri ákvörðun að ríkissaksóknari skyldi taka við meðferð þeirra ákæruliða, sem vísað hafði verið frá dómi. Á þessum tíma var gengið út frá því að sóknaraðili héldi áfram rekstri málsins varðandi þá átta ákæruliði, sem ekki var vísað frá dómi. Ég er sammála niðurstöðu meirihlutans um að með þessum ummælum hafi ríkislögreglustjóri ekki verið að lýsa yfir vanhæfi sínu og embættis síns, eins og varnaraðilar halda fram. Líta verður til þess að ríkissaksóknari skýrði ákvörðun sína um að taka við „þeim þætti umrædds máls sem Hæstiréttur hafði vísað frá héraðsdómi“ með því að „málið þótti vandasamt og vafi gat leikið á hvort eða að hvaða marki höfða skyldi mál að nýju“, sbr. bréf hans til dómsmálaráðherra 24. nóvember 2005. Ekkert liggur fyrir um að ástæður fyrir þessari ákvörðun ríkissaksóknara hafi verið aðrar en þær sem hann sjálfur tilgreindi í bréfi sínu. Við athugun ummæla ríkislögreglustjóra í ljósvakamiðlum verður ekki hjá því komist að líta til þess frá hvaða sjónarhorni hann horfir á málið og verða þau ekki skýrð öðruvísi en samkvæmt orðanna hljóðan. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 sagði hann að það væri „hægt að með rökum að halda því fram“ að embætti hans væri orðið „of involverað í þetta mál til þess að geta litið hlutlaust á þær ákvarðanir sem að þarf að taka í framhaldinu.“ Þar er hins vegar í engu getið hvort ríkislögreglustjóri telji sjálfur rétt að fallast á þau rök. Í kvöldfréttum ríkissjónvarpsins kom fram að ríkislögreglustjóri haldi að ef embætti hans vinni áfram að málinu myndu þær ákvarðanir, sem sóknaraðili kynni að taka í því „ekki vera trúverðugar í hugum almennings eins og umræðan hefur verið í þjóðfélaginu.“ Með orðum sínum víkur ríkislögreglustjóri ekki að því hvort hann telji sjálfur að embættinu sé ekki treystandi til að líta óhlutdrægt á málið og gæta málefnalegra sjónarmiða við töku þeirra ákvarðana sem þarna er vísað til. Í hvorugu sjónvarpsviðtalinu er ríkislögreglustjóri í raun sjálfur að lýsa afstöðu sinni til málsins heldur eru þar leiddar líkur að því hvernig það horfi við almenningi og sakborningum ef sóknaraðili héldi áfram meðferð þess í kjölfar áðurnefnds dóms Hæstaréttar. Af þessum sökum geta þau ekki verið til marks um að hann hafi vantreyst sjálfum sér eða embætti sínu til að líta óhlutdrægt á málið, auk þess sem samkvæmt framangreindum dómum getur rangt mat hans í þessum efnum ekki ráðið úrslitum um hæfi hans. Þeir annmarkar, sem voru á ákæru sóknaraðila gegn varnaraðilum 1. júlí 2005, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 420/2005, leiða ekki til vanhæfis þeirra sem stóðu að gerð hennar. Liggur því ekkert fyrir um að ríkislögreglustjóri sé vanhæfur í málinu og er ég samkvæmt öllu framanrituðu ekki sammála niðurstöðu í II. kafla atkvæðis meirihlutans um þetta atriði. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á að undirmenn ríkislögreglustjóra teljist vanhæfir vegna títtnefndra ummæla hans. Þá er ég sammála niðurstöðu meirihlutans varðandi hæfi fyrrum saksóknara og aðstoðaryfirlögregluþjóns hjá sóknaraðila, sbr. III. kafla atkvæðis meirihlutans. Samkvæmt öllu framangreindu tel ég að hafna eigi öllum kröfum varnaraðila í málinu. Hvorki á að dæma málskostnað í héraði né kærumálskostnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar 11. desember sl., að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðilar eru A, [kt.], B, [kt.], C, [kt.], D, [kt.], og E, [kt.]. Varnaraðili er ríkislögreglustjóri, Skúlagötu 21, Reykjavík. Sóknaraðilar gera eftirfarandi kröfur: 1. Aðallega, að héraðsdómur úrskurði að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 sé ólögmæt. 2. Til vara, að héraðsdómur úrskurði að forsvarsmönnum embættis ríkislögreglustjóra, Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra og Jóni H.B. Snorrasyni saksóknara, og þar með öllum starfsmönnum embættisins, sé skylt að víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076. 3. Að ríkissjóður greiði allan málskostnað sóknaraðila vegna rannsóknar máls nr. 006-2004-00076 og kostnað vegna þessarar kröfu að mati dómsins. Af hálfu ríkislögreglustjórans er þess krafist að hafnað verði kröfum A, [kt.], B, [kt.], C, [kt.], D, [kt.], og E, [kt.], um að lögreglurannsókn nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt, að ríkislögreglustjóra Haraldi Johannessen, Jóni H. Snorrasyni saksóknara og öllum starfsmönnum embættisins verði skylt að víkja sæti við rannsókn málsins og að ríkissjóði verði gert að greiða allan málskostnað vegna rannsóknarinnar og kostnað vegna kröfu sóknaraðila í kærumáli þessu. Rökstuðningur fyrir kröfugerð sóknaraðila 1. Brotið gegn reglu um að sakborningar teljist saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð. Sóknaraðilar halda því fram að embætti ríkislögreglustjóra (RLS) hafi þegar tekið afstöðu um sekt þeirra og þar með hafi verið brotið á rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar. Orðrétt var haft eftir Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005: En í því sambandi má minnast á það að þriðjungur rannsóknarinnar beindist að skattamálum, sem hafa sumpart farið sinn farveg í skattkerfinu og munu að öðru leyti fara fyrir dóm sem skattsvikamál. Rannsóknin hefur staðist í alla staði hvað þann þátt málsins varðar, svo við vonum auðvitað að aðrir þættir fái efnislega meðferð. Sóknaraðilar halda því fram að með tilvitnuðum ummælum hafi ríkislögreglustjóri, svo ekki verði um villst, tjáð sig um einstök efnisatriði í máli sem sé til rannsóknar hjá embættinu. Ummælin séu þó fjarri því að geta talist almenns eðlis eða hluti af eðlilegri upplýsingaskyldu lögreglu gagnvart almenningi, heldur sé þar beinlínis kveðið á um hverjar muni verða lyktir rannsóknar lögreglu. Af ummælunum er ljóst að þegar í október 2005 hafi verið ákveðið að rannsókn RLS, sem standi yfir enn í dag, muni lykta með útgáfu ákæru vegna skattsvika. Ummæli Jóns H. B. Snorrasonar, saksóknara RLS, í Blaðinu 14. nóvember 2006 staðfesti það enn frekar. Þar segir m.a.: Ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar Með ummælunum lýsi saksóknarinn því yfir gagnvart almenningi, eins og það sé staðreynd, að sóknaraðilar hafi brotið af sér. Þetta sé í samræmi við ákvörðun yfirmanns hans sem birtist í Blaðinu 12. október 2005, um að málið muni fara fyrir dóm sem skattsvikamál. Með framangreindum ummælum telja sóknaraðilar að brotið hafi verið gegn rétti þeirra til að teljast saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í máli Ribemont gegn Frakklandi höfðu tveir háttsettir menn innan lögreglunnar í París ásamt ráðherra innanríkismála í Frakklandi gefið í skyn á fréttamannafundi að Ribemont hefði átt þátt í alvarlegu afbroti. Með dómi 10. febrúar 1995 komst Mannréttindadómstóll Evrópu að þeirri niðurstöðu að með ummælum stjórnvalda hafi verið brotið gegn 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Í niðurstöðu dómsins kom fram að játa yrði stjórnvöldum svigrúm til að upplýsa almenning um framgang rannsóknar sakamála en það yrði þó að gera af nærgætni og varkárni til að brjóta ekki gegn rétti sakborninga til að teljast saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð. Sóknaraðilar halda því fram að með ummælum sínum í Blaðinu 12. október 2005 hafi ríkislögreglustjóri gengið lengra en starfsbræður hans í Frakklandi gerðu í máli Ribemont. Sóknaraðilar hafa áður vakið athygli á opinskáum og harkalegum ummælum ráðamanna í sinn garð vegna þessa máls. Í dómi 9. janúar 2006 í máli nr. 537/2005 féllst Hæstiréttur á þá niðurstöðu héraðsdóms að ýmis ummæli dómsmálaráðherra væru mjög gagnrýnin í garð Baugs og að minnsta kosti sumra sakborninga í málinu. Þar var hins vegar ekki talið að þau tengdust sérstaklega einstökum sakarefnum í málinu auk þess sem ekki væri fram komið að ráðherrann færi með stjórnsýsluvald á þeim sviðum sem ummæli hans vörðuðu. Var því ekki talið sýnt fram á að ráðherrann hefði með ummælum sínum orðið vanhæfur til að setja sérstakan saksóknara í málinu. Í öðrum dómi Hæstaréttar, 8. júní 2006 í máli nr. 248/2006, sem tengist ekki sóknar­aðilum þessa máls, sagði Hæstiréttur tiltekin ummæli dómsmálaráðherra „óvægin“ í garð sakbornings sem sætti rannsókn RLS, en þau yllu hins vegar ekki vanhæfi RLS til að stjórna opinberri rannsókn, „enda [verði] að líta svo á, þegar hlutverk ríkis­lögreglustjóra samkvæmt 5. gr. lögreglulaga er virt í ljósi ákvæða IX. kafla laga nr. 19/1991, að hann lúti ekki fyrirmælum dómsmálaráðherra um rannsóknina“. Að mati sóknaraðila sé ekki þörf á að skilgreina ummæli ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005 sem „gagnrýnin“ eða „óvægin“ í garð þeirra, heldur séu ummælin einfaldlega yfirlýsing um sekt þeirra og þar með andstæð 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Enginn vafi leiki á því að ríkislögreglustjórinn fari með stjórnsýsluvald á þeim sviðum sem ummæli hans vörðuðu, sbr. a-lið 2. mgr. 2. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, og 1., 2. og 3. gr. reglugerðar nr. 406/1997, um rannsókn og saksókn efnahagsbrota. Með vísan til framangreinds telja sóknaraðilar ótvírætt að forsvarsmenn RLS hafi brotið gegn rétti þeirra til að teljast saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð og því geti embættið ekki rannsakað málið hlutlægt. Allar niðurstöður rannsóknarinnar séu enn fremur sama marki brenndar. Því sé rannsókn embættis ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 ólögmæt og þar með beri að hætta rannsókn málsins. 2. Vanhæfi embættis ríkislögreglustjóra og starfsmanna þess til að fara með málið. Sóknaraðilar halda því fram að forsvarsmenn RLS hafi áður lýst sig vanhæfa til að fara með mál þeirra og þeir séu því einnig vanhæfir til að rannsaka þennan þátt málsins, sem lúti að meintum skattalagabrotum þeirra. Eins og kunnugt sé eigi mál þetta sér langan aðdraganda. Það hófst með húsleit í höfuðstöðvum Baugs hf. (félagið hét þá Baugu hf., en nafni þess var síðar breytt í Baugur Group hf. Í þessari kröfu sé yfirleitt vísað til félagsins sem Baug) 28. ágúst 2002, aðeins fáeinum dögum eftir að F, fyrrum viðskiptafélagi Baugs, lagði fram kæru á hendur fyrirsvarsmönnum félagsins. Strax hafi komið í ljós að stærstur hluti ásakana F átti ekki við rök að styðjast. Næstu þrjú árin hafi hverjum steini verið velt í bókhaldi Baugs og öðrum haldlögðum gögnum auk þess sem farið var fram á afhendingu gríðarlegs magns upplýsinga í leit af afbrotum sem áttu ekkert skylt við upphafleg kæruefni sem voru tilefni húsleitarinnar. Loks var gefin út ákæra í málinu 1. júlí 2005. Með úrskurði 20. september sama ár vísaði héraðsdómur ákærunni frá dómi í heild vegna verulegra ágalla. Hinn 10. október sama ár vísaði Hæstiréttur fyrstu 32 ákæruliðunum frá dómi en lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðaði liði 33-40. Sóknaraðilar voru allir sýknaðir með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 15. mars 2006. Í kjölfar dóms Hæstaréttar var tilkynnt að ríkissaksóknari tæki við meðferð málsins úr höndum efnahagsbrotadeildar RLS. Ráða megi af fréttaflutningi að RLS hafi átt frumkvæði að tilfærslu málsins til ríkissaksóknara á þeim grundvelli að ekki væri trúverðugt að RLS héldi áfram með það. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 þann 11. október 2005 sagði Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri: Ég held að það sé heppilegast vegna framgangs málsins, framtíð þessa máls, að ríkissaksóknari taki ákvarðanir um þau efni. Það er hægt með rökum að halda því fram að ríkislögreglustjóraembættið sé orðið of innvolverað í þetta mál til þess að geta litið hlutlaust á þær ákvarðanir sem að þarf að taka í málinu. Í kvöldfréttum Ríkissjónvarpsins sama dag sagði Haraldur: Ég held að ef að ríkislögreglustjóri sé áfram með þetta mál hér innanhúss að allar ákvarðanir sem við kynnum að taka í sambandi við áframhald málsins myndu ekki vera trúverðugar í hugum almennings eins og umræðan hefur verið í þjóðfélaginu. Í Blaðinu var haft eftir Haraldi 12. október 2005: Haraldur bætir við að þar komi ekki einungis trúverðugleiki embættisins við sögu. „Þetta er líka nauðsynlegt gagnvart sakborningunum, því eftir aðfinnslur af þessu tagi eiga þeir heimtingu á því að annað embætti komi að málinu, svo ekki verði frekar efast um málatilbúnað.“ Einu ári eftir að þessi ummæli féllu hefur RLS boðað alla sóknaraðila í skýrslutökur á grundvelli kæru skattrannsóknarstjóra frá 12. nóvember 2004. Hafa þeir nú allir gefið skýrslu hjá RLS vegna rannsóknarinnar. Málið ber merkinguna nr. 006-2004-00076 hjá RLS. Telja sóknaraðilar að með tilvitnuðum ummælum hafi forsvarsmenn RLS lýst vanhæfi sínu og embættisins til að fjalla um þetta mál á hendur þeim vegna augljósra tengsla þess við það mál sem vísað var að stofni til frá með dómi Hæstaréttar 10. október 2005. Í Morgunblaðinu 26. október 2006 hafi Jón H. B. Snorrason, saksóknari efnahagsbrotadeildar RLS, mótmælt því, að skilja mætti ummæli Haraldar Johannessen á þann veg að embætti ríkislögreglustjóra hefði lýst sig vanhæft til að annast önnur mál sóknaraðila innan embættisins. Sóknaraðilar mótmæla eftiráskýringu saksóknara RLS. Að mati sóknaraðila sé embættismönnum ekki í sjálfsvald sett að lýsa því hvenær þeir séu vanhæfir til að fjalla um hluta mála gagnvart þeim og hvenær ekki. Í máli því sem hér sé til umfjöllunar séu fyrir hendi aðstæður sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni starfsmanna RLS í efa með réttu, sbr. 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, alveg eins og þegar embættið hafi fyrst sagt sig frá málinu.Fram kom hjá Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra í fréttum Sjónvarpsins 11. október 2005 að ákvarðanir sem RLS kynni að taka um mál sóknaraðila væru „ekki trúverðugar í hugum almennings eins og umræðan hefur verið í þjóðfélaginu“. Fullyrða megi að í „hugum almennings“, sem ríkislögreglustjóri kaus sjálfur að vísa til, sé enginn munur á ákvörðun um endurútgáfu ákæru í kjölfar frávísunar annars vegar og ákvörðunar um útgáfu ákæru í máli er lúti að meintum skattalagabrotum sömu einstaklinga hins vegar. Málið, sem sé nú til umfjöllunar hjá RLS, varði að miklu leyti sömu atvik og voru tilefni fyrri ákæra í málinu, t.a.m. hafi sérstakur saksóknari lagt fram gögnin úr rannsókn skattrannsóknarstjóra með gögnum málsins vegna ákæru hans 31. mars 2006. Í „hugum almennings“ séu þessi mál saman nefnd „Baugsmálið“. Í huga Haraldar Johannessen ríkislögreglustjóra sjálfs virðist einnig vera um sama mál að ræða. Haft var eftir honum í Blaðinu 12. október 2005 að rannsókn á skattahluta málsins hafi svarað til þriðjungs rannsóknarinnar í heild, sbr. ummæli hans, sem þýðir að samtals eitt ár af þriggja ára rannsóknartíma hafi farið í þann hluta málsins er lýtur að meintum skattalagabrotum. Ummæli Haraldar séu svohljóðandi: [spurning blaðamanns:] En hefði ekki mátt búast við skotheldari ákæru eftir þriggja ára rannsókn? „Það má kannski segja það“ segir Haraldur, „[...] En í því samhengi má minnast á það að þriðjungur rannsóknarinnar beindist að skattamálum, sem hafa sumpart farið sinn farveg í skattkerfinu og munu að öðru leyti fara fyrir dóm sem skattsvikamál.“ Þyngra vegur þó hvernig þetta horfir við sóknaraðilum. Þeir eigi ekki að þurfa að sæta því að saksóknari efnahagsbrotadeildar lýsi því yfir eftir á að RLS hafi aðeins verið vanhæfur í einum þætti málsins en ekki öðrum. Gagnvart sóknaraðilum sé yfirstandandi rannsókn RLS á meintum skattalagabrotum einungis framhald málsins sem hófst með húsleit 28. ágúst 2002. Í gögnum málsins liggi fyrir að með bréfi, dags. 17. september 2003, tilkynnti RLS skattrannsóknarstjóra ríkisins (SRS) um atvik sem „gefa sterkar vísbendingar um brot m.a. á lögum um tekju- og eignarskatt, virðisaukaskatt, lögum um bókhald og ársreikninga.“ Svo segir í niðurlagi bréfsins: „Jafnframt því að senda yður greinargerð um atvikin til rannsóknar er þess beiðst að efnahagsbrotadeildin fái tækifæri til þess að fylgjast með framvindu málsins hjá embætti yðar.“ Í kjölfar bréfs RLS hóf SRS rannsókn á bókhaldi og skattskilum Baugs Group hf., Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. og A persónulega hinn 17. nóvember 2003, sbr. bréf þess efnis, dags. 14. nóvember s.á. Hinn 2. desember 2003, aðeins hálfum mánuði eftir að rannsókn SRS hófst, ritaði RLS bréf þar sem farið var fram á afhendingu gagna sem SRS hafði aflað í húsleit sem framkvæmd var á skrifstofu Baugs Group hf. 17. nóvember, sbr. skjal II/45.2. Megi í gögnum málsins sjá fjölmörg önnur atvik þar sem RLS hafi aflað gagna frá SRS sem notuð hafi verið til stuðnings sakarefnum sem urðu tilefni ákæru RLS 1. júlí 2005 og síðar ákæru sérstaks saksóknara 31. mars 2006. Hafa beri í huga að heimildir SRS til leitar og haldlagningar séu ekki háðar úrskurði dómara, heldur mati SRS á því hvort rétt sé að hefja skattrannsókn. Heimildir SRS séu því miklum mun rýmri en heimildir lögreglu almennt til sömu verka. Sóknaraðilar halda því fram að með því að senda til SRS tilkynningu um meint skattalagabrot hafi RLS m.a. verið að afla sér frekari gagna en fengust í hinni hefðbundnu rannsókn lögreglu. Samskipti milli embættis ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra eftir að sá síðarnefndi hóf rannsókn sýni fram á að um sama mál sé að ræða. Rannsókn SRS á Baugi Group hf. lauk 27. júlí 2004, rannsókn á Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. lauk 29. júlí 2004 og rannsókn á A persónulega lauk 27. október 2004. Athyglisvert sé að þau atriði sem RLS tiltók í upphaflegu bréfi sínu til SRS urðu fæst tilefni frekari rannsóknar. Með bréfi til ríkislögreglustjóra, dags. 12. nóvember 2004, vísaði skattrannsóknarstjóri til opinberrar rannsóknar kæru gagnvart A, D, C og E. Gagnvart sóknaraðilum sé staðan þessi: Í málum sem höfðuð voru gagnvart þeim með ákærum 1. júlí 2005 og 31. mars 2006 sé í mörgum ákæruliðum stuðst við gögn frá SRS úr rannsókn sem hófst samkvæmt tilkynningu RLS. Nú rannsaki RLS mál sem barst með kæru frá SRS og lúti að verulegu leyti að sömu löggerningum og atvikum og fjallað sé um í fyrrgreindum ákærum. Líti sóknaraðilar svo á að nú sé til meðferðar enn einn anginn af þeirri rannsókn sem hófst með húsleit 28. ágúst 2002, þ.e.a.s. Baugsmálið svokallaða. Yfirlýsing saksóknara RLS um að hér sé um að ræða aðra og nýja rannsókn breyti þar engu um og sé að auki þvert ofan í yfirlýsingu Haraldar Johannessen, sem kom fram í Blaðinu 12. október 2005. Sóknaraðilar benda á að fyrirsvarsmenn RLS hafi skýrt þann langa tíma sem tók að rannsaka málið sem varð tilefni útgáfu ákæru 1. júlí 2005 með því að stór hluti rannsóknarinnar hafi beinst að meintum skattalagabrotum. Þar með hafi RLS viðurkennt að um sama mál væri að ræða. Auk þess að lýsa vanhæfi embættis RLS til að taka ákvarðanir í málum sóknaraðila hafi ríkislögreglustjóri tiltekið sérstaklega í Blaðinu 12. október 2005 að mál vegna meintra skattalagabrot myndi „fara fyrir dóm sem skattsvikamál“. Að mati sóknaraðila brjóti þessi ummæli gegn rétti þeirra til að teljast saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð, eins og áður sé rakið. Séu þessi ummæli til marks um þann hug sem ríki gagnvart sóknaraðilum innan embættis ríkislögreglustjóra og skýri þá skynsamlegu ákvörðun að færa málið til ríkissaksóknara. Viðurkennt sé í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að réttaröryggi sakborninga krefjist þess ekki einungis að rétt sé farið að, heldur felist einnig í því að þeir sjái og megi finna það að rétt sé haft við. Ríkislögreglustjóri hafi tekið undir þetta meginsjónarmið um skýringu mannréttindareglna með ummælum sínum í Blaðinu 12. október 2005: Þetta er líka nauðsynlegt gagnvart sakborningum, því eftir aðfinnslur af þessu tagi eiga þeir heimtingu á því að annað embætti komi að málum, svo ekki verði frekar efast um málatilbúnað. Umhugsunarefni sé hvers vegna RLS hafi nú skipt um skoðun. Sóknaraðilar halda því fram að ekki sé rétt staðið að málum við rannsókn meintra brota þeirra hjá embætti RLS. Raunar hafi þeir fyllstu ástæðu til að vantreysta því embætti, ekki síst eftir yfirlýsingar yfirmanna embættisins um vanhæfi þess, auk yfirlýsinga um sekt sóknaraðila, eins og rakið sé í fyrsta kafla. Engu skipti þótt komist yrði að þeirri ólíklegu niðurstöðu að með tilvitnuðum ummælum fyrirsvarsmanna RLS hafi þeir einvörðungu sagt sig frá einum þætti málsins. Sóknaraðilar halda því fram að atvik þau er urðu tilefni útgáfu ákæru 1. júlí 2005, sem að mestu var vísað frá með dómi Hæstaréttar 10. október 2005, sem RLS sagði sig svo frá degi síðar, séu svo samrætt atvikum í því máli sem RLS hefur nú til rannsóknar að starfsmenn RLS verði einnig að teljast vanhæfir í því. Þessu til stuðnings er vísað til tveggja dóma Hæstaréttar, H 1989:885 og H 1989:892. Í Blaðinu 14. nóvember 2006 hafi saksóknari efnahagsbrotadeildar RLS, Jón H. B. Snorrason, tjáð sig aftur um rannsóknina í kjölfar gagnrýni B um að starfsmenn RLS stýrðu rannsókn á þessum þætti málsins. Sagði saksóknarinn m.a.: Þegar grunur um brot liggur fyrir er eðlilegt að embætti ríkislögreglustjóra rannsaki málið. Áttu kannski björgunarsveitirnar að fara ofan í málið? [...] Þau mál sem eru til skoðunar hjá okkur eiga að vera til skoðunar hjá okkur, meira hef ég ekki um það að segja. [...] Ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar. Menn geta ekkert valið Jón eða Gunnu til að stýra rannsókninni og hér fær enginn sérmeðferð, hvort sem hann er snauður eða ríkur og hvort sem hann afgreiðir kjötfars eða ekki. Svona er þetta bara.“ Að mati sóknaraðila lýsi tilvitnuð ummæli í hnotskurn vanhæfi starfsmanna RLS til meðferðar málsins. Misheppnaðar háðsglósur saksóknarans eins og „Áttu kannski björgunarsveitirnar að fara ofan í málið?“ og „hér fær enginn sérmeðferð, hvort sem hann er snauður eða ríkur og hvort sem hann afgreiðir kjötfars eða ekki“ beri með sér hvern hug hann beri til B og annarra sóknaraðila. Verjandi B, Einar Þór Sverrisson hdl., ritaði RLS bréf, dags. 15. nóvember síðastliðinn, þar sem þessum ummælum Jóns H. B. Snorrasonar var mótmælt. Því sé haldið fram að sóknaraðilar geti ekki vænst þess að hljóta réttláta málsmeðferð hjá embætti RLS. Orð saksóknarans um að „[ef] einhver brýtur af sér á þessu sviði“ feli í sér að afstaða RLS sé fyrir fram mótuð um að brot hafi átt sér stað, þrátt fyrir að rannsókn málsins sé ekki lokið. Séu þessi ummæli í samræmi við ummæli yfirmanns hans, sem hafi komið fram í viðtali í Blaðinu 12. október 2005, um að þessi hluti málsins myndi fara fyrir dóm sem skattsvikamál. Í Morgunblaðinu 15. nóvember birtist löng grein eftir Arnar Jensson, aðstoðar- yfirlögregluþjón hjá RLS, sem sé jafnframt einn stjórnenda rannsóknar fyrri hluta Baugsmálsins svokallaða og hafi enn fremur tekið þátt í rannsókn þess hluta sem lúti að meintum skattalagabrotum. Í grein Arnars, sem ber yfirskriftina „Atlaga úr hulduheimi – Jón og séra Jón“, fullyrðir hann að sóknaraðilar beiti miklum fjármunum til að hljóta aðra meðferð en „hinn venjulegi sakborningur“ og ákalli stjórnvöld um ótilgreindar aðgerðir vegna þess. Að auki drótti hann að því að sóknaraðilar þessa máls hafi staðið að umfjöllun Blaðsins um starfsaðferðir lögreglu, þar sem m.a. voru rifjuð upp atvik í tengslum við rannsókn sakamála er tengdust kunnum umsvifamiklum fíkniefnasala og svonefndu málverkafölsunarmáli. Dragi Arnar þá ályktun eftir að hafa ráðfært sig við nafnlausa heimildarmenn sína að umfjöllun Blaðsins hafi verið ætlað að draga úr trúverðugleika hans sem vitnis í Baugsmálinu. Orðrétt segir Arnar svo: ... og ég verð að játa að það hvarflaði að mér hvort við værum virkilega að upplifa aðferðir Berlusconis á Ítalíu eða skipulagðra glæpahópa sem starfa í skjóli auðs. Sóknaraðilar sjái ekki ástæðu til að rekja frekari dæmi úr grein aðstoðar-yfirlögregluþjónsins. Í viðtali í Kastljósi Sjónvarpsins 15. nóvember síðastliðinn hafi komið fram að hann hefði kynnt yfirmönnum sínum hjá RLS greinina. Að mati sóknaraðila verði að líta svo á að RLS hafi þar með samþykkt birtingu hennar og að aðstoðaryfirlögregluþjónninn hafi komið fram fyrir hönd embættisins með greinarskrifunum og þátttöku í Kastljósinu. Enn fremur komi fram í umræddu viðtali að hann nyti aðstoðar Landssambands lögreglumanna. Í þessu sambandi sé rétt að halda því til haga að formaður þeirra samtaka sé Sveinn Ingiberg Magnússon sem, ásamt Arnari Jenssyni, hafi stýrt rannsókn máls sóknaraðila. Með grein aðstoðaryfirlögregluþjónsins, ásamt öðru sem fram sé komið, sé sýnt hvaða hug ríkislögreglustjóri og samstarfsmenn hans beri til sóknaraðila. Sóknaraðilar hafi réttmætt tilefni til að draga í efa vilja og getu starfsmanna RLS til að rannsaka mál þeirra og taka ákvarðanir um framhald þeirra í samræmi við þær hlutleysiskröfur sem gerðar séu í lögum nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Loks nefna sóknaraðilar samskipti Gests Jónssonar hrl., f.h. sóknaraðilans A, við RLS 24. og 25. október síðastliðinn um fyrir­komulag á skýrslutökum. Í kjölfar skilaboða Gests um að staðfest hefði verið tímasetning á skýrslutöku 20. nóvember, eins og samkomulag hafi verið um, hafi borist harðorð tölvupóstsending þar sem tilkynnt var að A væri boðaður í skýrslutökur í fimm daga samfellt, frá 20. til 24. nóvember, klukkan 10 til 16 alla dagana. Fá, ef nokkur, dæmi munu vera um það að sakborningur sé boðaður til skýrslutöku með slíkum hætti nema þá í tilvikum þar sem gæsluvarðhaldi sé beitt. Sóknaraðilar telja aðeins hægt að líta á þetta fyrirkomulag boðunar A í skýrslutöku sem vanstillt skyndiviðbrögð við því að hann geti ekki alfarið hagað tíma sínum eftir höfði RLS eins og sóknaraðilar hafa mátt þola undangengin rúm fjögur ár. Sóknaraðilar halda því fram að starfsmenn RLS séu vanhæfir til að annast rannsókn á þeim hluta málsins er lúti að meintum skattalagabrotum þeirra og að vanhæfi þeirra hafi haft slík áhrif á rannsóknina að hún teljist ólögmæt. Krefjast sóknaraðilar þess að héraðsdómur úrskurði að ríkislögreglustjóra sé skylt að hætta rannsókninni. Til vara er þess krafist að úrskurðað verði að Haraldi Johannessen og þar með öllum starfsmönnum RLS verði gert að víkja sæti við rannsókn málsins. 3. Brotið gegn rétti sóknaraðila til réttlátrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma Sóknaraðilar halda því fram að rannsókn RLS á máli þeirra hafi tekið óhæfilegan tíma og þar með brotið gegn rétti þeirra til fljótvirkrar málsmeðferðar í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eins og áður sé rakið hafi fjórir sóknaraðilanna mátt sæta rannsókn RLS frá 28. ágúst 2002 og D frá 5. apríl 2003. Sá þáttur málsins er lúti að meintum skattalagabrotum þeirra hófst með bréfi ríkislögreglustjóra til skattrannsóknarstjóra 17. september 2003 eða í síðasta lagi 17. nóvember 2003 með húsleit SRS. Rannsókn skattrannsóknarstjóra lauk með skýrslum í maí og júlí 2004 og 12. nóvember sama ár sendi SRS tilkynningu til RLS um meint skattalagabrot fjögurra sóknaraðila en skattrannsóknarstjóri kærði ekki B. Í kjölfar frávísunardóms Hæstaréttar 10. október 2005 hafi forsvarsmenn ríkislögreglustjóra réttlætt hinn langa málsmeðferðartíma með rannsókn skattamálsins, sbr. áður tilvitnuð ummæli Haraldar Johannessen ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október sama ár. Þar segir: [spurning blaðamanns:] En hefði ekki mátt búast við skotheldari ákæru eftir þriggja ára rannsókn? „Það má kannski segja það“ segir Haraldur, „[...] En í því samhengi má minnast á það að þriðjungur rannsóknarinnar beindist að skattamálum, sem hafa sumpart farið sinn farveg í skattkerfinu og munu að öðru leyti fara fyrir dóm sem skattsvikamál.“ Þó hafi meint skattalagabrot ekki verið hluti ákæru 1. júlí 2005, né heldur ákærunnar sem gefin var út 31. mars 2006, sem sé, að mati sóknaraðila, andstætt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. 77. gr. hegningarlaga nr. 19/1940, um að sakborningar eigi rétt á því að öll mál á hendur þeim verði tekin fyrir í einu lagi eftir því sem við verði komið. Af tilvitnuðum ummælum forsvarsmanna RLS verði ekki annað ráðið en að í hugum þeirra hafi verið um eitt og sama málið að ræða, enda beinist það að sömu einstaklingum og lúti að miklu leyti að sömu atvikum og voru tilefni útgáfu ákæra 1. júlí 2005 og 31. mars 2006. Með vísan framangreinds og þess hve langan tíma rannsókn málsins hafi tekið halda sóknaraðilar því fram að því hefði sannarlega verið við komið að taka fyrir öll mál á hendur þeim í einu lagi. Þótt RLS hafi fengið bréf SRS 12. nóvember 2004 voru sóknaraðilar fyrst kallaðir til skýrslutöku á sama tíma og málflutningur vegna frávísunarkröfu tveggja þeirra var til meðferðar í Héraðsdómi Reykjavíkur 21. júní 2006. Skýrslutökur lágu niðri yfir sumartímann 2006 en hófust svo aftur með fjölda yfirheyrslna nú í október og nóvember. Sóknaraðilum verði ekki kennt um drátt á rannsókn þess þáttar málsins er lúti að meintum skattalagabrotum eins og að framan sé rakið þótt vafalaust muni RLS halda því fram. Rannsókn RLS hafi augsýnilega legið niðri allt þar til í lok júní 2006. Margsinnis hafi verið staðfest í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að dráttur á rannsókn mála verði ekki réttlættur vegna margra fyrirliggjandi mála eða skorts á hæfu starfsliði. Ekki sé unnt að réttlæta drátt á rannsókn þessa þáttar málsins með því að um óvenjulega flókið eða viðamikið mál sé að ræða því staðfest hafi verið að verulegur hluti þess lúti að sömu atriðum og starfsmenn RLS hafi haft til úrlausnar frá árinu 2002, m.a. við útgáfu fyrri ákæru í málinu. Að auki verði að líta til þess að með skýrslum skattrannsóknarstjóra og tilkynningu til ríkislögreglustjóra í nóvember 2004 hafi rannsókn þessa hluta málsins verið verulega langt á veg komin þegar málið barst RLS. Sóknaraðilar hafa allir mætt fúslega til skýrslugjafar hjá lögreglu þótt endurteknar yfirheyrslur komi verulega niður á störfum þeirra og öllum fyrirætlunum. Dráttur á meðferð málsins sé því alfarið á ábyrgð RLS. Það sé kunnara en frá þurfi að segja að málið sem hófst í ágúst 2002 og hafi staðið allar götur síðan hafi haft gríðarleg áhrif á sóknaraðila, bæði persónulega og gagnvart þeim fyrirtækjum sem þeir veita forstöðu. Sóknaraðilar vinni flestir ýmist fyrir eða í tengslum við Baug Group hf., sem starfar í Norður-Evrópu og á og rekur fyrirtæki sem veita rúmlega 60 þúsund manns atvinnu. Nú þegar hafi verið gefnar út tvær ákærur í málinu. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2006 voru sóknaraðilar sýknaðir af þeim ákæruliðum sem eftir stóðu af fyrri ákærunni. Þeim dómi var áfrýjað og hefur málflutningur í því máli verið ákveðinn í Hæstarétti 15. janúar 2007. Ákveðið hefur verið að málflutningur vegna þeirra ákæruliða sem eftir standa úr síðari ákærunni muni hefjast í fyrstu eða annarri viku í febrúar 2007 og muni standa í fimm til sex vikur í febrúar og mars 2007. Sóknaraðilar halda því fram að með því að brjóta gegn rétti þeirra til fljótvirkrar málsmeðferðar sé rannsóknin ólögmæt. Því sé þess krafist að úrskurðað verði að henni skuli hætt. 4. Misnotkun gagna sem aflað var með húsleit í Lúxemborg Sóknaraðilar halda því fram að ríkislögreglustjóri hafi staðið ólöglega að öflun gagna með húsleit í Lúxemborg. Með bréfum í janúar, mars og apríl 2004 hafi ríkislögreglustjóri óskað eftir aðstoð frá lögregluyfirvöldum í Lúxemborg við rannsókn meintra afbrota A og E. Hafi yfirvöldum í Lúxemborg verið kynnt að til rannsóknar væru ýmis brot þessara tveggja einstaklinga, þ.á m. fjársvik, fjárdráttur, umboðssvik og peningaþvætti í tengslum við viðskipti Baugs við Kaupthing Luxembourg, og var í kjölfarið gerð þar húsleit. Eftir húsleitina skrifaði Martine Solovieff, saksóknari í Lúxemborg, bréf, dags. 3. ágúst 2004, þar sem hún áréttaði við ríkislögreglustjóra að gögn sem fengist hefðu með húsleit mætti einungis nota vegna þeirra brota sem tiltekin hefðu verið í réttarbeiðnum ríkislögreglustjóra. Þessu bréfi var ekki svarað af hálfu ríkislögreglustjóra. Nú hafi komið í ljós að gögn sem fengust úr húsleit í Kaupthing Luxembourg hafi verið notuð vegna annarra sakarefna en þeirra sem hafi verið tilefni réttarbeiðna ríkislögreglustjóra þvert gegn fyrrgreindri ítrekun saksóknara í Lúxemborg. Stuðst sé við gögn frá Lúxemborg vegna ákæruliða 11, 12 og 17 í ákæru sérstaks saksóknara, dags. 31. mars 2006, og vegna ákæruliða 9, 30, 31 og 32 í ákæru ríkislögreglustjóra dags. 1. júlí 2005. Hvorki í ákæruliðum 11, 12 og 17 í ákæru 31. mars 2006 né liðum 30, 31 og 32 í ákæru 1. júlí 2005 sé ákært fyrir þau brot sem nefnd hafi verið í upphaflegum réttarbeiðnum um aðstoð frá Lúxemborg. Í ákærulið 9 í ákæru 1. júlí 2005 hafi að vísu verið ákært fyrir meintan fjárdrátt og umboðssvik til vara en þeim ákærulið var vísað frá með dómi Hæstaréttar 10. október 2005 og ekki endurákært vegna þess sakarefnis. Þá hafi bæði Jón H. B. Snorrason, saksóknari efnahagsbrotadeildar RLS, og Sigurður Tómas Magnússon, sérstakur saksóknari, viðurkennt opinberlega að stuðst sé við gögn sem aflað var frá Lúxemborg og sá síðarnefndi haldið því fram að ekki væri hægt að taka gögn út úr máli þegar þau væru komin inn í þau, sbr. ummæli hans í Fréttablaðinu 29. október 2006. Halda sóknaraðilar því fram að ríkissaksóknari hafi sett fram alvarlegri ásakanir en efni stóðu til í réttarbeiðni til Lúxemborgar, einungis í því skyni að fá þar aðstoð. Með því hafi ríkislögreglustjóri staðið ólöglega að öflun gagna. Sóknaraðilar halda því fram að starfsaðferðir ríkislögreglustjóra við öflun gagna í Lúxemborg renni frekari stoðum undir röksemdir um að innan embættis ríkislögreglustjóra hafi þegar verið mótuð afstaða um sekt þeirra, sbr. kafla 1, og vanhæfi starfsmanna ríkislögreglustjóra til að fara með málið, sbr. kafla 2. Saksóknari ríkislögreglustjóra, sem hafi þegar staðfest að gögnin hafi verið notuð til undirbúnings fyrri ákærum í málinu, sem hafi verið andstætt forsendum aðstoðaryfirvalda í Lúxemborg, segir nú að gögnin verði ekki notuð í þeim hluta málsins er lúti að meintum skattalagabrotum, sbr. t.d. kvöldfréttir Útvarpsins 25. október síðastliðinn og kvöldfréttir Sjónvarpsins 27. október síðastliðinn. Halda sóknaraðilar því fram að eina leiðin til að koma í veg fyrir áframhaldandi notkun sönnunargagna sem aflað var með ólögmætum hætti sé að hætta rannsókn málsins. Til vara er þess krafist að úrskurðað verði að ríkislögreglustjóra sé óheimilt að fara áfram með rannsóknina. 5. Almennt um grundvöll kröfu samkvæmt 75. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála Samkvæmt ákvæði 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála megi bera undir dómara ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda. Skal úrlausn dómara vera í úrskurðarformi, sé þess krafist. Tvímælalaust sé að lögmæti rannsóknar verði borið undir dómstóla, sbr. dóm Hæstaréttar 8. júní 2006 í máli nr. 248/2006. Þar tóku héraðsdómur og Hæstiréttur afstöðu til kröfu um að úrskurðað yrði um lögmæti opinberrar rannsóknar. Í því máli voru uppi álitamál um það hvort sóknaraðili nyti réttlátrar málsmeðferðar í skilningi stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. 1. Brotið gegn reglu um að sakborningar teljist saklausir uns sekt þeirra er sönnuð. Ríkislögreglustjórinn telur af og frá að embættið hafi verið búið að taka afstöðu til sektar sóknaraðila svo sem haldið sé fram í kröfugerð þeirra. Ríkislögreglustjórinn bendir á að þau orð sem höfð voru eftir Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005, séu ekki hans, enda andstæð því sem hann segir á nefndum blaðamannafundi í hljóði og mynd í útvarpi og sjónvarpi frá fundinum. Sé í þessu samhengi vísað til útprentunar á fréttum Stöðvar 2 þann 11. október 2005. Þar sé m.a. haft eftir Haraldi á þessum sama fréttamannafundi að hann segi „kæru vegna meintra stórfelldra skattalagabrota enn vera til meðferðar hjá hans embætti”. Megi á þessum orðum sjá að þá hafði ekki verið tekin nein afstaða af hans hálfu til sektar sóknaraðila, en þessi orð féllu, eins og áður sagði, á sama fréttamannafundi. Ef umrædd frétt á Stöð 2 sé skoðuð í heild sinni megi sjá að ekki hafi komið fram á fréttamannafundinum að embættismenn ríkislögreglustjóra hefðu þá verið búnir að taka afstöðu til sektar sóknaraðila í máli þessu. Ríkislögreglustjórinn bendir á að framsetning blaðamanns Blaðsins á því sem fram fór á umræddum fréttamannafundi og það hvernig hann túlki það sem þar fór fram sé á hans ábyrgð og hans upplifun á því sem fram fór. Hann velji hvernig hann setji fram fréttina og hvernig hann fjalli um málið. Þegar því sé haldið fram fyrir dómi að tiltekin afstaða embættis ríkislögreglustjóra hafi komið fram á umræddum fundi verði hins vegar að taka til skoðunar umræddan fréttamannafund í heild sinni. Þegar umfjöllun blaðamanna um fundinn sé skoðuð í heild sinni komi í ljós að engin slík afstaða sem sóknaraðilar halda fram kom þar fram. Sama megi segja um orð Jóns H. Snorrasonar saksóknara í Blaðinu 14. nóvember 2006, en þau séu tekin úr því samhengi sem þau voru í. Komi m.a. fram í fréttinni að hann hafi lítið viljað tjá sig um mál sem séu til rannsóknar. Komi einnig fram í greininni að Jón hafi sagt að þegar grunur liggi fyrir um brot af þessu tagi sé eðlilegt að embætti ríkislögreglustjórans taki málið til rannsóknar. Þau orð sem sóknaraðilar kjósi að draga fram úr greininni og byggja á að Jón hafi látið falla séu: „ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar.” Þegar þessi orð séu skoðuð í samhengi við greinina í heild sinni megi ljóst vera að saksóknarinn hafi alls ekki verið að taka afstöðu til sektar sóknaraðila í þessu tiltekna máli. Þvert á móti hafi hann eingöngu verið að útskýra að eðlilegt sé, þegar um mál af þessu tagi sé að ræða, að þau séu tekin til rannsóknar hjá efnahagsbrotadeild. Í því fái enginn sérmeðferð, enda óeðlilegt að svo væri. Með hliðsjón af öllu þessu telur ríkislögreglustjórinn að ekki sé hægt að leggja til grundvallar í þessu máli þær stuttu setningar sem sóknaraðilar byggja þennan hluta kröfu sinnar á og teknar séu úr því samhengi sem samtal við blaðamanninn hafi verið í. En jafnvel þótt sú afstaða embættismanna ríkislögreglustjórans hefði komið fram á umræddum fundi og í umræddri blaðagrein að mál varðandi meint skattsvik, sem kærð voru með kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins 12. nóvember 2004, myndu fara fyrir dóm, þá telur ríkislögreglustjórinn ekki að það hafi falið í sér að afstaða hafi þá verið tekin til sektar einstakra sakborninga eða að ákæra yrði gefin út á hendur tilteknum einstaklingum. Í umræddri kæru skattrannsóknarstjóra, sem varðaði grun um fjölda brota í starfsemi þriggja félaga, hafi fjórir aðilar verið kærðir. Við rannsókn hjá lögreglu hafi fjórir til viðbótar hlotið réttarstöðu grunaðs manns. Hafi því verið haldið fram að umrætt mál færi fyrir dóm hafi því ekki verið um að ræða afstöðu til einstakra sakarefna eða sektar einstakra sakborninga. Sé aðstaðan hér að þessu leyti gjörólík þeirri sem var í dómi mannréttindadómstólsins sem sóknaraðilar vísa til. Í því tilviki hafi verið um það að ræða að gefið var í skyn af hálfu háttsettra manna innan lögreglunnar í París og ráðherra innanríkismála í Frakklandi að tiltekinn einstaklingur hefði framið tiltekið brot. Ef margir hefðu þar legið undir grun, og umræddir embættismenn hefðu einungis sagt að líklegt væri að málið færi fyrir dóm, hefði það tæplega talist í andstöðu við 2. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Með hliðsjón af því sem hér hafi verið rakið telur ríkislögreglustjórinn ljóst að ekki hafi verið brotið gegn reglu um að sakborningar teljist saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð. 2. Vanhæfi embættis Ríkislögreglustjórans og starfsmanna þess til að fara með málið Eins og fram komi í kæru sóknaraðila höfðaði ríkislögreglustjórinn opinbert mál á hendur sóknaraðilum með útgáfu ákæru, dags. 1. júlí 2005, þ.e. mál ákæruvaldsins gegn A o.fl. nr. S-1026/2005. Þann 10. október 2005 vísaði Hæstiréttur Íslands, með dómi nr. 420/2005, 32 af 40 ákæruliðum ákærunnar frá héraðsdómi en lagði fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar þá 8 ákæruliði sem eftir stóðu. Sóknaraðilar halda því fram að forsvarsmenn embættis ríkislögreglustjórans „hafi áður [þ.e. í kjölfar ofangreinds frávísunardóms] lýst sig vanhæfa til að halda áfram með mál þeirra og þeir séu því einnig vanhæfir til að rannsaka þennan þátt málsins, sem lýtur að meintum skattalagabrotum þeirra”. Hér séu sóknaraðilar að gefa sér þá staðhæfingu að embættismenn ríkislögreglustjórans hafi lýst sig vanhæfa til frekari meðferðar á ofangreindu ákærumáli. Vandséðar séu þær ástæður sem hefðu átt að leiða til þess, í kjölfar frávísunardóms Hæstaréttar, að ríkislögreglustjórinn yrði vanhæfur í málinu. Sóknaraðilar virðist a.m.k. ekki hafa fyrir því í kæru sinni að nefna þær vanhæfisástæður, heldur segja einfaldlega að ráða megi „af fréttaflutningi að [ríkislögreglustjóri] hafi átt frumkvæði að tilfærslu málsins til ríkissaksóknara á þeim grundvelli að ekki væri trúverðugt að [embættið] héldi áfram með það”. Þessar fullyrðingar sóknaraðila séu rangar. Embætti ríkislögreglustjórans hafi aldrei lýst sig vanhæft til að annast hið opinbera mál sem að ofan greinir. Hvorki varðandi þá ákæruliði sem vísað var frá né þeirra sem stóðu eftir. Eins og fram komi í framlögðu bréfi ríkissaksóknara til dómsmálaráðuneytisins, dags. 13. október 2005, ákvað ríkissaksóknari sjálfur, eftir fund með ríkislögreglustjóra, að taka til athugunar gögn þau er lágu til grundvallar hinum 32 ákæruliðum sem vísað var frá dómi og þá með tilliti til þess hvort efni væri til þess að höfða mál að nýju á grundvelli þeirra gagna. Ákvörðun ríkissaksóknara grundvallaðist, eins og fram kemur í bréfinu, á 1. og 2. mgr. 28. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, en samkvæmt þeim ákvæðum geti ríkissaksóknari tekið ákvörðun um saksókn í sínar hendur, hvenær sem hann telur þess þörf og þá t.d. ef mál er vandasamt, eins og um var að ræða í þessu tilviki. Þá komi fram í bréfi ríkissaksóknara, dags. 3. nóvember 2005, til Péturs Guðgeirssonar héraðsdómara, að forræði þess hluta málsins sem ekki var vísað frá sé enn í höndum ríkislögreglustjóra, þ.e. mál nr. S-1026/2005. Það hljóti að skjóta nokkuð skökku við hafi ríkislögreglustjóri lýst sig vanhæfan til meðferðar málsins, eins og sóknaraðilar halda fram í kæru sinni. Í bréfi setts ríkissaksóknara, dags. 15. nóvember 2005, til ríkislögreglustjóra neytti hinn setti ríkissaksóknari heimilda sinna til að taka yfir sókn máls nr. S-1026/2005, með skírskotun til 2. mgr. 25. gr., 5. mgr. 27. gr., 1. mgr. 28. gr. i.f. og 2. mgr. 28. gr. laga um meðferð opinberra mála. Með bréfi ríkissaksóknara, dags. 24. nóvember 2005, til dómsmálaráðherra tiltekur hann ástæðu þess að hann ákvað að taka til athugunar gögn þau er lágu að baki hinum margnefndu 32 ákæruliðum sem vísað var frá dómi. Þar segir: „Til upplýsingar tel ég ástæðu til að árétta að þann 11. október sl. ákvað ég, að gefnu tilefni frá ríkislögreglustjóra, að taka við þeim þætti umrædds máls sem Hæstiréttur vísaði frá héraðsdómi. Var það gert með skírskotun til 1. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 19/1991, þar eð málið þótti vandasamt og vafi gat leikið á hvort eða að hvaða marki höfða skyldi mál að nýju“. Þau bréf sem hér hafa verið reifuð sýni glögglega að það var einfaldlega verið að nýta heimildir laga um meðferð opinberra mála til að færa saksókn og forræði opinbers máls frá einum ákæruvaldshafa til annars. Sú tilfærsla hafði ekkert með hæfi eða vanhæfi ríkislögreglustjórans að gera. Það sé því augljóst að málatilbúnaður sóknaraðila, um að ríkislögreglustjórinn eða forsvarsmenn embættisins „hafi áður lýst sig vanhæfa“ í kjölfar frávísunardóms Hæstaréttar, sé á misskilningi byggður, enda virðist krafa þeirra fremur grundvölluð „af fréttaflutningi” en gögnum málsins. Ríkislögreglustjóri hafi aldrei lýst yfir vanhæfi sínu eða embættismanna sinna eða hagað störfum sínum þannig að leiði til vanhæfis. Af þessu leiðir að sú málsástæða sóknaraðila, að beiðni ríkislögreglustjóra um að ríkissaksóknari taki til meðferðar og endurákvörðunar ákæru útgefna 1. júlí 2005 í ljósi dóms Hæstaréttar Íslands frá 10. október 2005, eigi að leiða til þess að embættið sé vanhæft í þeirri rannsókn sem hér um ræðir, fellur algjörlega um sjálfa sig. Sóknaraðilar virðast standa í þeirri trú að segi ákæruvaldshafi sig frá máli, þá sé hann í öllum tilvikum að lýsa yfir vanhæfi sínu til málsins. Þennan misskilning megi t.d. sjá á bls. 7 í kæru þeirra, þar sem segir: „Sóknaraðilar halda því fram að atvik þau er urðu tilefni útgáfu ákæru 1. júlí, sem að mestu var vísað frá með dómi Hæstaréttar 10. október 2005, sem [ríkislögreglustjóri] sagði sig svo frá degi síðar, séu svo samrætt atvikum í því máli sem [hann] hefur nú til rannsóknar að starfsmenn [hans] verði einnig að teljast vanhæfir í því“. Þá skuli þess og getið hér að hefði ríkislögreglustjóri lýst sig vanhæfan til að annast sókn málsins nr. S-1026/2005 og að taka ákvarðanir um framvindu þeirra 32 ákæruliða sem vísað var frá dómi, þá myndi það ekki sjálfkrafa leiða til þess að hann eða embættið yrði vanhæft til að rannsaka síðar hin meintu skattalagabrot sóknaraðila. Á hinn bóginn yrði að meta sérstaklega hvort þær vanhæfisástæður sem um væri tefla ættu að leiða til vanhæfis í þeirri rannsókn. Til þess að unnt væri að framkvæma slíkt mat þyrftu vanhæfisástæðurnar að liggja fyrir, en svo er einfaldlega ekki í máli þessu. Þá halda sóknaraðilar því fram að þeir geti ekki vænst þess að hljóta réttláta málsmeðferð hjá embætti Ríkislögreglustjórans þar sem saksóknari embættisins hafi opinberlega haft uppi „[m]isheppnaðar háðsglósur ... eins og „Áttu kannski björgunarsveitirnar að fara ofan í málið?“ og „hér fær enginn sérmeðferð, hvort sem hann er snauður eða ríkur og hvort hann afgreiðir kjötfars eða ekki.““ Sömuleiðis telja sóknaraðilar sig ekki munu fá réttláta málsmeðferð vegna ummæla saksóknara embættisins við sama tækifæri, er hann sagði „[e]f einhver brýtur af sér á þessu sviði [skattalagabrot] þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar.” Ekki verði séð að ummæli þessi séu til þess fallin að valda vanhæfi embættis ríkislögreglustjórans eða sóknaraðilar megi vænta óréttlátrar málsmeðferðar. Með þessum ummælum sé saksóknari embættisins einungis að árétta jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1994, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995. Hér sé um að ræða yfirlýsingu um að allir fái sömu meðferð við rannsókn mála hjá efnahagsbrotadeild. Þá sé saksóknari að benda á þá staðreynd að skattalagabrot séu rannsökuð af hálfu lögreglu, nánar tiltekið hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 406, 1997, um rannsókn og saksókn efnahagsbrota. Að endingu telja sóknaraðilar embætti ríkislögreglustjórans vanhæft vegna greinar aðstoðaryfirlögregluþjóns embættisins í Morgunblaðinu 15. nóvember sl., þar sem hann segir: „...og ég verð að játa að það hvarflaði að mér hvort við værum virkilega að upplifa aðferðir Berlusconis á Ítalíu eða skipulagðra glæpahópa sem starfa í skjóli auðs.” Halda sóknaraðilar því fram að umræddur aðstoðaryfirlögregluþjónn hafi verið einn stjórnenda rannsóknar, er lá til grundvallar ákæru ríkislögreglustjóra 1. júlí 2005, og hafi komið að rannsókn er lúti að hinum meintu skattalagabrotum þeirra. Jafnframt telja sóknaraðilar að greinarhöfundur „hafi komið fram fyrir hönd embættisins með greinarskrifum sínum og þátttöku í Kastljósinu.“ Og þar af leiðandi megi „draga í efa vilja og getu starfsmanna [Ríkislögreglustjórans] til að rannsaka mál þeirra og taka ákvarðanir um framhald þeirra í samræmi við þær hlutleysiskröfur sem gerðar eru í lögum nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála.“ Rétt sé að umræddur aðstoðaryfirlögregluþjónn hafi verið einn af stjórnendum rannsóknar þess máls sem ákært var í 1. júlí 2005, mál nr. S-1026/2005. En á hinn bóginn er því algjörlega hafnað að viðkomandi hafi komið að rannsókn á meintum skattalagabrotum sóknaraðila. Sömuleiðis er því hafnað að hann hafi komið fram fyrir hönd embættisins í Kastljósþætti Ríkissjónvarpsins eða skrifað umrædda grein fyrir hönd embættisins. Í tilvitnuðum sjónvarpsþætti sé aðstoðaryfirlögregluþjónninn spurður hvort umrædd grein sé skrifuð á hans vegum eða embættisins. Hann segir: „Þessi grein er algerlega skrifuð á mínum vegum og ég hef sem bara lögreglumaður og einstaklingur skrifað þessa grein og ég hef leitað til Landssambands lögreglumanna með aðstoð ekki til míns embættis. Og ég er að sjálfsögðu búinn að kynna mínum yfirmönnum að þetta sé í gangi og hef ekki fengið athugasemdir við það en þetta er eingöngu mín persónulega skoðun og mín persónulega grein.“ Af þessu megi ljóst vera að greinarskrif og þátttaka aðstoðaryfirlög­regluþjónsins í Kastljósþætti sjónvarpsins sé algjörlega á ábyrgð hans sjálfs og embættinu með öllu óviðkomandi. Þá megi geta þess að starfsmaðurinn skýrði frá því í umræddum sjónvarpsþætti að hann væri hættur störfum hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans og hefði ekki komið að málefnum sóknaraðila í langan tíma, sjá nánar skjal. Það sé því óskiljanleg málsástæða sóknaraðila að þessi ummæli fyrrum starfsmanns efnahagsbrotadeildar, sem hann setji fram sem einstaklingur, geti valdið vanhæfi embættis ríkislögreglustjórans eða dregið í efa hlutleysi starfsmanna þess. 3. Brotið gegn rétti sóknaraðila til réttlátrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma. Sóknaraðilar haldi því einnig fram að rannsókn RLS á máli þeirra hafi tekið óhæfilegan tíma og þar með brotið gegn rétti þeirra til fljótvirkrar málsmeðferðar í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994. Ríkislögreglustjórinn telur að rannsókn máls þessa hafi ekki tekið óhæfilegan tíma. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins tók rúmlega eitt ár og rannsókn ríkislögreglustjórans, sem sé á lokastigum, hafi tekið tvö ár. Hér sé um mjög flókið mál og umfangsmikið að ræða og sakarefnin séu mörg og margháttuð. Sé því ekki óeðlilegt að rannsóknin hafi tekið langan tíma. Þá sé að sjálfsögðu rangt að rannsókn málsins hafi legið niðri frá því að málið barst og þar til skýrsla var tekin af kærðu í málinu. Ætti öllum að vera ljóst að í svo flóknu máli taki langan tíma að fara yfir gögn, afmarka sakarefni og undirbúa skýrslutökur. En jafnvel þótt um það væri að ræða að óútskýrður dráttur hefði orðið á rannsókn málsins ætti það ekki að leiða til þess að hætta yrði rannsókn. Ef til ákæru kæmi í málinu yrði hins vegar tekin efnisleg afstaða til þess hvaða áhrif sá dráttur ætti að hafa. Sé þessu til stuðnings vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 248/2006, þar sem Hæstiréttur komst að þessari niðurstöðu varðandi sömu málsástæðu í sams konar máli. 4. Misnotkun gagna sem aflað var með húsleit í Lúxemborg. Í kröfu sóknaraðila sé því annars vegar haldið fram að embætti ríkislögreglustjórans hafi staðið ólöglega að öflun gagna með húsleit í Lúxemborg, með því að setja fram alvarlegri ásakanir í réttarbeiðni en efni stóðu til og hins vegar að embættið hafi notað umrædd gögn andstætt fyrirmælum Martine Solovieff, saksóknara í Lúxemborg, þ.e. með því að nota þau til stuðnings ákveðnum ákæruliðum í ákærum á hendur sóknaraðilum, dags. 1. júlí 2005 og 31. mars 2006. Vegna þessa halda sóknaraðilar því fram, aðallega, að hætta verði rannsókn málsins, en til vara að úrskurðað verði að embætti ríkislögreglustjórans sé óheimilt að fara áfram með rannsókn málsins. Þessi krafa sóknaraðila varði ekki það mál sem hér sé til meðferðar, þ.e. lögreglurannsókn nr. 006-2004-00076 sem grundvallist á kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins. Í þágu þess máls hafi ekki verið aflað gagna frá lögregluyfirvöldum í Lúxemborg og séu engin gögn í málinu sem yfirvöld í Luxemborg hafi aflað eða frá þeim stafa. Á meðal gagna í sakadómsmálinu sem höfðað var með ákæru Sigurðar Tómasar Magnússonar, setts ríkissaksóknara, 31. mars 2006, séu gögn sem aflað var með réttarbeiðni á grundvelli Evrópusamnings um gagnkvæma réttaraðstoð frá 20. apríl 1959. Þau gögn kunni að koma til mats og skoðunar við meðferð þess máls og verði væntanlega fjallað þar um öflun og notkun þeirra gagna en ekki í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Með vísan til þess sem að framan sé rakið sé ítrekuð krafa um að kröfum sóknaraðila verði hafnað. En í því samhengi má minnast á það að þriðjungur rannsóknarinnar beindist að skattamálum, sem hafa sumpart farið sinn farveg í skattkerfinu og munu að öðru leyti fara fyrir dóm sem skattsvikamál. Rannsóknin hefur staðist í alla staði hvað þann þátt málsins varðar, svo við vonum auðvitað að aðrir þættir fái efnislega meðferð. Sóknaraðilar halda því fram að með tilvitnuðum ummælum hafi ríkislögreglustjóri, svo ekki verði um villst, tjáð sig um einstök efnisatriði í máli sem er til rannsóknar hjá embættinu og beinlínis lýst því yfir að rannsókn RLS muni lykta með útgáfu ákæru vegna skattsvika. Ummæli Jóns H.B. Snorrasonar, saksóknara RLS, í Blaðinu 14. nóvember 2006 staðfesti það enn frekar. Þar segir m.a.: Ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar ... Telja sóknaraðilar að með ummælum þessum lýsi saksóknarinn því yfir gagnvart almenningi eins og að það sé staðreynd að sóknaraðilar hafi brotið af sér. Með framangreindum ummælum telja sóknaraðilar að brotið hafi verið gegn rétti þeirra til að teljast saklausir uns sekt þeirra hafi verið sönnuð samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessu er andmælt af hálfu varnaraðila. Í greinargerð varnaraðila í málinu, sem lögð var fram í þinghaldi 5. desember sl., segir að þau orð sem höfð voru eftir Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005, séu ekki hans, enda andstæð því sem hann segir á nefndum blaðamannafundi í hljóði og mynd í útvarpi og sjónvarpi frá fundinum. Framsetning blaðamanns Blaðsins á því sem fram fór á umræddum fréttamannafundi og það hvernig hann túlkar það sem þar fór fram sé á hans ábyrgð og upplifun hans á því sem fram fór. Sama megi segja um orð Jóns H.B. Snorrasonar saksóknara, í Blaðinu 14. nóvember 2006, en þau séu tekin úr því samhengi sem þau voru í. Vegna þessarar afstöðu var þess krafist af hálfu sóknaraðila að teknar yrðu skýrslur fyrir dómi af Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra og Jóni H.B. Snorra­syni saksóknara. Því var mótmælt af hálfu varnaraðila. Þetta ágreiningsefni var lagt í úrskurð dómsins, sem hafnaði því með úrskurði uppkveðnum 6. desember sl. að umbeðnar vitnaleiðslur færu fram. Í greininni í Blaðinu 12. október 2005 er í upphafi vísað til þess að ákveðið hefði verið að ríkissaksóknari myndi taka við meðferð þeirra 32 ákæruliða í Baugsmálinu, sem Hæstiréttur vísaði frá dómi og í framhaldi af því hafi þeir Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri og Jón H. B. Snorrason, saksóknari efnahagsbrota­deildar, veitt fjölmiðlum viðtal. Snýst viðtalið aðallega um dóm Hæstaréttar og viðbrögð embættis ríkislögreglustjóra við honum. Tilvitnuð ummæli ríkislög­reglustjóra koma í beinu framhaldi af spurningu blaðamanns. Þótt vera kunni að ummæli þessi séu ekki orðrétt höfð eftir viðmælanda verður að ætla að þau endurspegli efnislega það svar sem gefið var við spurningunni og ber að skoða þau í því ljósi. Ekki er fallist á samkvæmt þessu að orðalagið „og munu að öðru leyti fara fyrir dóm sem skattsvikamál“ feli í sér ótvíræða yfirlýsingu ríkislögreglustjóra um að rannsókninni muni ljúka með útgáfu ákæru vegna skattsvika. Má einnig í þessu sambandi benda á það er eftir ríkislögreglustjóra var haft í fréttum Stöðvar 2 hinn 11. október 2005 er hann segir „kæru vegna meintra stórfelldra skattalagabrota enn vera til meðferðar hjá hans embætti.” Þegar þetta er virt og grein Blaðsins frá 12. október 2005 skoðuð í heild sinni og til samanburðar við það sem eftir ríkislögreglustjóra var haft í fréttum Stöðvar 2 og í kastljósi sjónvarpsins 11. október 2005 er ekki fallist á að ríkislögreglustjóri hafi þá, í ljósi þess sem eftir honum var haft, verið búinn að taka afstöðu til sektar sóknaraðila í máli þessu. Sama máli gegnir um tilvitnuð ummæli sem eftir Jóni H. B. Snorrasyni eru höfð í Blaðinu 14. nóvember 2006. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á að með tilgreindum ummælum hafi verið brotið gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar um að „hver sá sem er borinn sökum um refsiverða háttsemi skal talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð“ eða samsvarandi ákvæði 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfu sóknaraðila um það að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt af þeim sökum er því hafnað. Í öðru lagi er krafa sóknaraðila um að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt byggð á því að embætti ríkislögreglustjóra og starfsmenn þess séu vanhæfir til þess að fara með málið. Þá er það einnig varakrafa sóknaraðila í málinu að úrskurðað verði að forsvarsmönnum embættis ríkislögreglustjóra, Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra og Jóni H.B. Snorrasyni saksóknara, og þar með öllum starfsmönnum embættisins, sé skylt að víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076. Með vísan til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 248/2006 verður 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skýrð svo að heimilt sé að bera ágreining um hæfi rannsóknaraðila undir dóm á grundvelli ákvæðisins. Sóknaraðilar halda því fram að forsvarsmenn RLS hafi áður lýst sig vanhæfa til að fara með mál þeirra og þeir séu því einnig vanhæfir til að rannsaka þennan þátt málsins, sem lýtur að meintum skattalagabrotum þeirra. Vísað er til þess að mál þetta eigi sér langan aðdraganda. Upphaf þess sé að rekja til húsleitar í höfuðstöðvum Baugs hf. 28. ágúst 2002, sem fram fór í kjölfar þess að F, fyrrum viðskiptafélagi Baugs, lagði fram kæru á hendur fyrirsvarsmönnum félagsins. Með bréfi ríkislögreglustjóra, dags. 17. september 2003, var skattrannsóknarstjóra ríkisins send samantekt atvika varðandi ætluð brot nokkurra forsvarsmanna Baugs Group hf. á lögum um tekju- og eignarskatt, virðisaukaskatt og lögum um bókhald og ársreikninga. Með bréfum skattrannsóknarstjóra til Baugs Group hf., Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. og A dags. 14. nóvember 2003 var þessum aðilum tilkynnt að hafin væri rannsókn á bókhaldi og skattskilum þeirra frá 1998 til og með 2002. Með bréfi ríkislögreglustjóra, dags. 2. desember 2003, til skattrannsóknarstjóra ríkisins var óskað eftir afhendingu tiltekinna gagna í þágu rannsóknar vegna ætlaðra auðgunarbrota stjórnenda Baugs Group hf. Ákæra í Baugsmálinu var gefin út 1. júlí 2005. Með úrskurði 20. september sama ár vísaði héraðsdómur ákærunni frá dómi í heild. Hinn 10. október sama ár vísaði Hæstiréttur fyrstu 32 ákæruliðunum frá dómi en lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðaði liði 33-40. Var það mál nr. S-1026/2005. Sú rannsókn sem um ræðir í máli þessu, nr. 006-2004-00076, fer fram á grundvelli kæru skattrannsóknarstjóra frá 12. nóvember 2004. Svo sem kemur fram í bréfi ríkissaksóknara til dómsmálaráðherra, dags. 24. nóvember 2005, ákvað hann að gefnu tilefni frá ríkislögreglustjóra að taka við þeim þætti málsins sem Hæstiréttur hafði vísað frá héraðsdómi. Var það gert með skírskotun til 1. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 19/1991. Ríkissaksóknari vék sæti í málinu og settur var sérstakur ríkissaksóknari til meðferðar málsins, sbr. 1. mgr. 30. gr. laga 19/1991. Að beiðni ríkislögreglustjóra, sbr. bréf dags. 15. nóvember 2005, tók settur ríkissaksóknari einnig yfir meðferð sakamálsins nr. 1026/2005 með vísan til 27. gr. og 2. mgr. 28. gr. laga 19/1991. Sóknaraðilar voru allir sýknaðir í því máli með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 15. mars 2006. Í Blaðinu 14. nóvember 2006 eru eftirfarandi ummæli höfð eftir Jóni H. B. Snorrasyni, saksóknara efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Þegar grunur um brot liggur fyrir er eðlilegt að embætti ríkislögreglustjóra rannsaki málið. Áttu kannski björgunarsveitirnar að fara ofan í málið? [...] Þau mál sem eru til skoðunar hjá okkur eiga að vera til skoðunar hjá okkur, meira hef ég ekki um það að segja. [...]Ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar. Menn geta ekkert valið Jón eða Gunnu til að stýra rannsókninni og hér fær enginn sérmeðferð, hvort sem hann er snauður eða ríkur og hvort sem hann afgreiðir kjötfars eða ekki. Svona er þetta bara. Ummælin „Áttu kannski björgunarsveitirnar að fara ofan í málið?“ og „hér fær enginn sérmeðferð, hvort sem hann er snauður eða ríkur og hvort sem hann afgreiðir kjötfars eða ekki.” eru ósmekkleg, en ekki til þess fallin að draga megi óhlutdrægni saksóknarans í efa með réttu. Um orðalagið „ Ef einhver brýtur af sér á þessu sviði þá lendir hann hjá okkur til rannsóknar“ var áður fjallað í úrlausn um fyrsta lið aðalkröfu og vísast til þess. Verður ekki talið að ummæli þessi valdi vanhæfi saksóknarans Jóns H. B. Snorrasonar til meðferðar málsins samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að því er varðar grein Arnars Jenssonar, aðstoðaryfirlögregluþjóns RLR, sem birtist í Morgunblaðinu 15. nóvember sl., þá liggur ekki fyrir að hann hafi nein þau tengsl við rannsókn þá sem hér um ræðir, sem máli getur skipt við mat á lögmæti hennar, auk þess sem greinarskrif hans eru ekki af þeim toga að þau hafi þýðingu við úrlausn þeirrar kröfu sem hér er til meðferðar. Er þessari málsástæðu sóknaraðila hafnað. Í umfjöllun um fyrsta lið aðalkröfu hefur verið fjallað um þau ummæli sem höfð voru eftir ríkislögreglustjóra í Blaðinu 12. október 2005 og komist að þeirri niðurstöðu að þau fælu ekki í sér að fyrir fram hefði verið tekin ákvörðun um sekt sóknaraðila í máli þessu. Sóknaraðilar halda því fram að ráða megi af fréttaflutningi að RLS hafi átt frumkvæði að tilfærslu málsins til ríkissaksóknara á þeim grundvelli að ekki væri trúverðugt að RLS héldi áfram með það. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 þann 11. október 2005 sagði Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri: Ég held að það sé heppilegast vegna framgangs málsins, framtíð þessa máls, að ríkissaksóknari taki ákvarðanir um þau efni. Það er hægt með rökum að halda því fram að ríkislögreglustjóraembættið sé orðið of innvolverað í þetta mál til þess að geta litið hlutlaust á þær ákvarðanir sem að þarf að taka í málinu. Í kvöldfréttum Ríkissjónvarpsins sama dag sagði Haraldur: Ég held að ef að ríkislögreglustjóri sé áfram með þetta mál hér innanhúss að allar ákvarðanir sem við kynnum að taka í sambandi við áframhald málsins myndu ekki vera trúverðugar í hugum almennings eins og umræðan hefur verið í þjóðfélaginu. Í Blaðinu var haft eftir Haraldi 12. október 2005: Haraldur bætir við að þar komi ekki einungis trúverðugleiki embættisins við sögu. Þetta er líka nauðsynlegt gagnvart sakborningunum, því eftir aðfinnslur af þessu tagi eiga þeir heimtingu á því að annað embætti komi að málinu, svo ekki verði frekar efast um málatilbúnað. Framangreind ummæli ríkislögreglustjóra í kvöldfréttum Stöðvar 2 og ríkissjónvarpsins 11. október 2005 eru ekki vefengd, en eins og fyrr segir hefur varnaraðili neitað því að rétt sé eftir ríkislögreglustjóra haft í Blaðinu 12. október 2005. Þau ummæli standa þó að því marki sem þau eru efnislega í samræmi við aðrar yfirlýsingar ríkislögreglustjóra af sama tilefni. Framangreind ummæli ríkislögreglustjóra komu fram í fréttum er skýrt var frá þeirri ákvörðun að embætti ríkissaksóknara tæki við meðferð þeirra 32 ákæruliða sem vísað var frá með dómi Hæstaréttar 10. október 2005. Forsendur fyrir frávísuninni voru þær meðal annars að ýmist væri verknaðarlýsingu í ákæru ábótavant eða að heimfærsla til refsiákvæða eða tilgreining ætlaðs brots væri ekki í samræmi við verknaðarlýsingu og jafnvel í mótsögn við hana. Þá þótti í mörgum tilvikum ekki skýrt í hverju þátttaka hvers og eins hinna ákærðu í hinum ætluðu brotum átti að felast, auk þess sem verulega þótti skorta á skýrleika í framsetningu ákæru að öðru leyti. Engin ákvæði eru til í lögum um sérstakt hæfi stofnana eða lögaðila og ríkislögreglustjóri verður ekki vanhæfur til meðferðar máls, nema til sé að dreifa raunverulegum vanhæfisástæðum samkvæmt 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Við mat á því hvort túlka beri ummæli ríkislögreglustjóra svo að þau valdi vanhæfi hans varðandi þann hluta máls, sem þau tóku til, vegur þungt tiltrú sóknaraðila á óhlutdrægni hans. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar er verulega að ákæru fundið og yfirlýsingar ríkislögreglustjóra í kjölfarið um að það sé „hægt með rökum að halda því fram að ríkislögreglustjóraembættið sé orðið of innvolverað í þetta mál til þess að geta litið hlutlaust á þær ákvarðanir sem að þarf að taka í málinu“ og „...allar ákvarðanir sem við kynnum að taka í sambandi við áframhald málsins myndu ekki vera trúverðugar í hugum almennings ...“ eru til þess fallnar að draga úr tiltrú sóknaraðila á óhlutdrægni hans. Að þessu virtu verður að telja að ríkislögreglustjóri hafi með þeirri ráðstöfun að fela ríkissaksóknara forræði málsins og þeirri opinberu skýringu sem hann gaf á henni orðið vanhæfur til þess að fara áfram með málið, sbr. 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga. Breytir engu í því sambandi þótt formleg yfirtaka ríkissaksóknara á saksókn í þeim þætti málsins hafi farið fram með skírskotun til 1. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 19/1991, þar eð málið væri vandasamt og vafi gat leikið á hvort eða að hvaða marki höfða skyldi mál að nýju, sbr. bréf ríkissaksóknara til dómsmálaráðherra, dags. 24. nóvember 2005. Verður því einnig að ætla að þegar settur ríkissaksóknari tók yfir meðferð sakamálsins nr. 1026/2005, að beiðni ríkislögreglustjóra hinn 15. nóvember 2005, hafi sömu vanhæfisástæður og fyrr er lýst búið þar að baki. Sú rannsókn sem um ræðir í máli þessu er augljóslega upphaflega hluti af þeirri rannsókn og því máli sem til varð á grundvelli húsleitarinnar 28. ágúst 2002. Því til stuðnings má benda á að í fréttum Stöðvar 2 hinn 11. október 2005 kom fram sú skýring hjá ríkislögreglustjóra að langur rannsóknartími málsins væri m.a. vegna meintra skattalagabrota, og samskipta skattrannsóknarstjóra og ríkislögreglustjóra út af þeim. Liggur og fyrir að sá hluti málsins, sem nú er til rannsóknar, lögreglurannsókn nr. 006-2004-00076, er sá þáttur, sem vísað var aftur til ríkislögreglustjóra að lokinni rannsókn skattrannsóknarstjóra. Þá liggur einnig fyrir að þau tengsl eru á milli skattrannsóknarinnar og annarra þátta málsins, sem sætt hafa ákæru og varða sömu sakborninga, að aflað hefur verið gagna frá skattrannsóknarstjóra vegna þeirra. Málið horfir og þannig við gagnvart sóknaraðilum að yfirstandandi rannsókn ríkislögreglustjóra á meintum skattalagabrotum sé einungis framhald málsins sem hófst með húsleit 28. ágúst 2002. Verður þannig að líta á rannsóknina sem eina heild og skiptir ekki máli þótt ætluð brot séu mismunandi. Þegar allt þetta er virt verður að telja að fyrir hendi séu aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni ríkislögreglustjóra gagnvart sóknaraðilum í efa með réttu, sbr. 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður því fallist á þá kröfu sóknaraðila að Haraldi Johannessen ríkislögreglustjóra sé skylt að víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076, sbr. 5. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Af því leiðir að telja verður að Jóni H. B. Snorrasyni saksóknara, sem stýrir rannsókninni í umboði ríkislögreglustjóra, sbr. a-lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 3. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 406/1997 og 5. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991, beri einnig að víkja sæti við rannsókn málsins. Sú niðurstaða leiðir hins vegar ekki til vanhæfis annarra starfsmanna embættis ríkislögreglustjóra, enda verður undirmaður ekki sjálfkrafa vanhæfur til meðferðar máls þótt yfirmaður hans sé það samkvæmt reglum stjórnsýsluréttar. Engum rökum hefur verið að því leitt hvers vegna allir starfsmenn embættis ríkislögreglustjóra eigi að víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076 og er þeirri kröfu hafnað. Ekki verður talið að vanhæfi Haraldar Johannessen ríkislögreglustjóra og Jóns H.B. Snorrasonar saksóknara, eigi að leiða til ógildingar á rannsókn máls nr. 006-2004-00076 í heild sinni, enda hefur dómurinn engar forsendur til þess að meta það. Er þeirri kröfu því hafnað. Í þriðja lagi byggja sóknaraðilar á því að brotið hafi verið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma. Sóknaraðilar halda því fram að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli þeirra hafi tekið óhæfilegan tíma og þar með brotið gegn rétti þeirra til fljótvirkrar málsmeðferðar í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Sú rannsókn er lýtur að meintum skattalagabrotum hófst með bréfi ríkislögreglustjóra til skattrannsóknarstjóra ríkisins, dags. 17. september 2003. Þeirri rannsókn lauk hjá skattrannsóknarstjóra á árinu 2004 og var kæru beint til ríkislögreglustjóra 12. nóvember sama ár. Hófst þá hjá varnaraðila sú rannsókn sem um ræðir í máli þessu nr. 006-2004-00076 um meint skattalagabrot fjögurra sóknaraðila en B sætti ekki kæru. Sakborningar voru ekki boðaðir til skýrslutöku vegna rannsóknar málsins fyrr en á þessu ári. Varnaraðili byggir á því að hér sé um mjög flókið og umfangsmikið mál að ræða og sakarefnin séu mörg og margháttuð. Sé því ekki óeðlilegt að rannsóknin hafi tekið langan tíma og rangt sé að hún hafi legið niðri frá því að málið barst og þar til að skýrsla var tekin af kærðu í málinu. Í svo flóknu máli taki langan tíma að fara yfir gögn, afmarka sakarefni og undirbúa skýrslutökur. Með vísan til dóms Hæstaréttar 8. júní 2006 í málinu nr. 248/2006 verður ekki tekin afstaða til þess í máli þessu hvort þessi dráttur á rannsókn málsins eigi að hafa áhrif á mat á lögmæti rannsóknarinnar, þar sem efnisleg afstaða til þess yrði tekin við dómsúrlausn málsins hvaða áhrif sá dráttur ætti að hafa, ef til ákæru kæmi í málinu. Í fjórða lagi byggja sóknaraðilar á því að embætti ríkislögreglustjóra hafi staðið ólöglega að öflun gagna með húsleit í Lúxemborg með því annars vegar að setja fram alvarlegri ásakanir í réttarbeiðni en efni stóðu til og hins vegar að embættið hafi notað umrædd gögn andstætt fyrirmælum Martine Solovieff, saksóknara í Lúxemborg, þ.e. með því að nota þau til stuðnings ákveðnum ákæruliðum í ákærum á hendur sóknaraðilum, dags. 1. júlí 2005 og 31. mars 2006. Varnaraðili fullyrðir að gögn þessi hafi ekki verið notuð við rannsókn máls nr. 006-2004-00076 og það standi ekki til. Verður þeirri málsástæðu sóknaraðila ekki fundinn staður að starfsaðferðir RLS við öflun gagna í Lúxemborg renni frekari stoðum undir röksemdir sóknaraðila um að innan RLS hafi þegar verið mótuð afstaða um sekt þeirra, sbr. kafla 1 í rökstuðningi kröfugerðar, og vanhæfi starfsmanna RLS til að fara með málið, sbr. kafla tvö. Er því hafnað að sóknaraðilar geti stutt kröfu sína um það að rannsókn máls nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt við þá málsástæðu. Samkvæmt framansögðu er hafnað þeirri kröfu sóknaraðila að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt, en fallist er á þá kröfu sóknaraðila að Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri og Jón H. B. Snorrason saksóknari, skuli víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076. Ákvörðun um málskostnað vegna rannsóknar máls nr. 006-2004-00076 verður ekki borin undir dóminn á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991 en að öðru leyti verður málskostnaður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfum sóknaraðila, A, B, C, D og E, um að rannsókn ríkislögreglustjóra á máli nr. 006-2004-00076 verði úrskurðuð ólögmæt, er hafnað. Haraldur Johannessen ríkislögreglustjóri og Jón H. B. Snorrason saksóknari, skulu víkja sæti við rannsókn máls nr. 006-2004-00076. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 774/2015
Sjómaður Veikindalaun
S krafði Ú ehf. um greiðslu staðgengilslauna á grundvelli 1. og 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, í kjölfar slyss sem hann kvaðst hafa orðið fyrir í vinnu sinni hjá Ú ehf. Talið var að S hefði ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir slysi við vinnu sína og var byggt á því að óvinnufærni S mætti rekja til veikinda hans eins og fyrirliggjandi læknisvottorð sýndu. Þá var nægilega í ljós leitt að S hefði verið fullkunnugt um ástand sitt er hann réð sig til starfa hjá Ú ehf. og að hann hefði leynt Ú ehf. þeim upplýsingum. Átti S því hvorki rétt á veikindalaunum á þeim forsendum að hann hefði slasast við vinnu sína hjá Ú ehf. né vegna sjúkdóms samkvæmt 1. og 2. mgr., sbr. og 4. mgr. 36. gr. sömu laga. Var Ú ehf. því sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 17. nóvember 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert aðgreiða sér 584.904 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. apríl 2014 til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti og að viðurkenndur verðisjóveðréttur í Glófaxa VE 300, skipaskrárnúmer 968, til tryggingar öllum dæmdumkröfum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 11. janúar 2016. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dómsum annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Í héraðsdómsstefnu var dómkrafaaðaláfrýjanda að fjárhæð 2.500.000 krónur. Í þinghaldi 25. febrúar 2015 lækkaðihann kröfu sína og krafðist aðallega 1.076.830 króna en til vara 584.904 króna.Í þinghaldi 6. maí sama ár gerði aðaláfrýjandi enn frekari breytingar ákröfufjárhæð sinni og krafðist aðallega að gagnáfrýjandi greiddi sér 2.885.383 krónur,til vara 1.076.830 krónur en til þrautavara 584.904 krónur. Í upphafiaðalmeðferðar málsins 21. september 2015 mótmælti lögmaður gagnáfrýjandabreyttri kröfugerð aðaláfrýjanda og taldi hann bundinn af kröfugerð sinni 25.febrúar 2015. Við munnlegan málflutning hér fyrirdómi gerði aðaláfrýjandi enn á ný breytingu á kröfugerð sinni á þann hátt aðhann féll frá aðal- og varakröfu og gerði eingöngu kröfu um greiðslu þeirrar fjárhæðarsem upphaflega var sett fram sem þrautavarakrafa.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Aðaláfrýjanda verður gert að greiðagagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður íeinu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annaðen málskostnað.Aðaláfrýjandi,Sigurður Frans Þráinsson, greiði gagnáfrýjanda, Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf.,samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 19.október 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 21.september sl., er höfðað með stefnu birtri 11. nóvember sl. Stefnandi er Sigurður FransÞráinsson, kt. [...], Hrauntúni 29, Vestmannaeyjum. Stefndi er Útgerðarfélagið Glófaxi,kt. [...], Illugagötu 36, Vestmannaeyjum. Endanlegar dómkröfur stefnanda eruþær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda aðallega 2.885.383 krónuren til vara 1.076.830 krónur en til þrautavara 584.904 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2014 tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins og jafnframt aðviðurkenndur verði sjóveðréttur í Glófaxa VE-300, skipaskrárnúmer 968, tiltryggingar öllum dæmdum kröfum. Dómkröfur stefnda eru þær að hannverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmtreikningi auk álags á málskostnað. Málavextir. Samkvæmt gögnum málsins erumálavextir þeir að í september 2007 hóf stefnandi störf hjá stefnda semskipstjórnarmaður á Glófaxa VE-300, skipaskrárnúmer 968, en um er að ræða 349brúttótonna netaveiðibát í eigu stefnda. Samkvæmt lögskráningarvottorði stefndamun stefnandi hafa starfað ýmist sem skipstjóri eða stýrimaður um borð íbátnum. Samkvæmt ráðningarsamningi, sem aðilar munu hafa gert sín á milli, hafistefnandi átt að gegna stöðu skipstjóra á ráðningartímabilinu 19. október 2013til 31. desember sama ár og skyldi staða stefnanda endurskoðuð um áramótin, enannars myndi stefnandi halda starfi sínu sem 1. stýrimaður á grundvellisamnings frá 11. febrúar sama ár. Þann 16. desember sama ár hafi stefnandaverið afhent uppsagnarbréf þar sem fram komi að honum sé sagt upp störfum sem1. stýrimaður frá og með þeim degi vegna samstarfsörðugleika. Þá hafi stefnandaverið kynnt að verið gæti að óskað yrði eftir því að hann ynniuppsagnarfrestinn. Stefnanda hafi auk þess verið tilkynnt að samningurinn frá19. október sama ár yrði ekki endurnýjaður. Stefnandi mun hafa verið boðaðurtil vinnu þann 6. janúar 2014 og heldur stefndi því fram að stefnandi hafi mætttil vinnu daginn eftir og unnið við málningu eitthvað fram eftir degi. Hannhafi ekki mætt til vinnu næstu daga og ekki tilkynnt um forföll. Stefnandiheldur því hins vegar fram að hann hafi þann 8. janúar sama ár verið við vinnuí bátnum og verið að skrapa ryð þegar hann hafi runnið á lausu ryði og fengiðmikinn og slæman verk í bakið. Stefndi kveður framkvæmdastjóra sinn hafa veriðupplýstan um það þann 13. janúar sama ár að stefnandi væri óvinnufær vegnaveikinda í baki. Hafi stefnandi í kjölfarið komið með læknisvottorð dagsett 8.janúar sama ár þar sem fram komi að stefnandi sé óvinnufær með öllu vegnasjúkdóms og í síðari vottorðum sé óvinnufærni stefnanda einnig talin stafa afsjúkdómi. Í beiðni um sjúkraþjálfun frá 4. september 2013 komi fram aðsjúkdómsgreining stefnanda sé „SpinalStenosis“ og þá segi í vottorðinu að saga sé um brjóskloseinkenni fyrirmörgum árum. Stefnandi kveðst hafa verið óvinnufær í rúma fimm mánuði og hafihann þurft að gangast undir brjósklosaðgerð í apríl 2014. Stefndi kveðurstefnanda ekki hafa upplýst sig um ofangreind veikindi sín fyrr en 13. janúarsama ár en fyrst í mars sama ár hafi stefnandi farið að halda því fram aðóvinnufærni hans ætti rætur að rekja til vinnuslyss sem hann hefði lent í umborð í bátnum þann 8. janúar sama ár. Taldi stefndi því ljóst að stefnandi ættiekki rétt á greiðslum samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga en taldirétt að greiða honum laun að fullu í uppsagnarfresti. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á þvíað stefnda beri að greiða honum full og óskert staðgengilslaun í 2 mánuði frá8. janúar 2014 vegna óvinnufærni stefnanda í kjölfar meiðsla sem hann hafihlotið um borð í Glófaxa VE-300, sbr. 1. og 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga oggrein 1.21 í kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ. Stefnandi hafi verið íráðningarsambandi við stefnda er hann hafi orðið óvinnufær samkvæmtlæknisvottorðum og því beri stefnda að greiða honum umkrafin laun. Stefnandikveður stefnda skylt að greiða honum fyrstu fjóra mánuðina í óvinnufærni hanssamkvæmt 1. og 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga. Deilt sé um fjárhæð veikindalaunastefnanda því stefndi hafi aðeins greitt staðgengilslaun frá slysdegi til 15.febrúar 2014 en ekki í fulla tvo mánuði, til og með 9. mars sama ár. Stefnandikrefjist mismunar þeirra launa sem hann hafi fengið greidd frá slysdegi til ogmeð 9. mars 2014 og þeirra staðgengilslauna sem hann hefði átt að fá greidd frásama tíma. Ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga sé skýrt og ófrávíkjanlegtvarðandi rétt skipverja til staðgengilslauna fyrstu 60 dagana í óvinnufærnisinni. Stefnandi hafi aflað upplýsinga frá Fiskistofu um aflamagn ogaflaverðmæti bátsins á staðgengilslaunatímabili hans. Hafi aflaverðmæti bátsinsnumið um 30 milljónum króna í febrúar en um 80 milljónum króna í mars. Þau launsem stefnandi sé vanhaldinn um samkvæmt þessum upplýsingum og ákvæðumkjarasamninga sjómanna séu um 2.500.000 krónur. Sé þá miðað við að stefnandihafi gegnt að jöfnu stöðu skipstjóra og yfirstýrimanns á umræddu tímabili hefðihann ekki meiðst. Stefndi hafi greitt stefnanda kauptryggingu þriðja og fjórðamánuði í óvinnufærni og segir stefnandi ekki deilt um fjárhæð veikindalaunafyrir þann tíma. Stefnandi krefstdráttarvaxta frá 15. apríl 2014 en það tímamark sé gjalddagi veikindakaupsfyrir mars 2014. Til einföldunar sé farin sú leið að miða upphafstímadráttarvaxta allrar veikindalaunakröfu stefnanda við þetta tímamark. Krafa um sjóveðrétt íbátnum er byggð á 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga. Krafa um málskostnað erreist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 en einnig er byggt á 2. mgr. 131. gr.sömu laga í ljósi bersýnilegra haldlausra varna stefnda í málinu.Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekkiátt rétt til veikindalauna í skilningi 36. gr. sjómannalaga og jafnvel þótthann kynni að hafa átt slíkan rétt hafi hann fyrirgert þeim rétti með háttsemisinni. Samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga og grein 1.21 íkjarasamningi FFSÍ og LÍÚ sé mælt fyrir um rétt skipverja til greiðslna verðihann óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla á ráðningartímabili. Samkvæmt 4. mgr.sömu lagagreinar eigi skipverji ekki rétt á kaupi þann tíma sem hann hliðrarsér ólöglega hjá að inna störf sín af hendi, né fyrir þann tíma sem hann er óstarfhæfur vegna sjúkdómseða meiðsla sem hann hefur leynt vísvitandi við ráðningu sína. Sama gildir efskipverji er ekki starfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann hefur sjálfurbakað sér af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Stefndibyggir á því að stefnandi eigi fyrri sögu um brjóskloseinkenni sem hann hafiverið grandsamur um og þá hafi læknir greint hann með mænuþrengsli í september2013 og gefið fyrirmæli um að hann skyldi fara í sjúkraþjálfun. Hafi stefnandivið komu til læknisins gefið þær upplýsingar að hann hafi verið með einkenni ítvo mánuði frá vinstra ganglim. Því liggi fyrir að stefnandi hafi verið meðverki í baki allt frá því í júlí 2013 og hafi þeir verið orðnir það slæmir íseptember sama ár að hann hafi talið nauðsynlegt að leita til læknis. Þá hafistefnandi kosið að leita sér ekki aðstoðar sjúkraþjálfara. Stefnandi hafiundirritað ráðningarsamning við stefnda sem skipstjóri tæpum mánuði eftir aðlæknir hefði skrifað beiðni um sjúkraþjálfun og greint hann með sjúkdóm í bakiog þá hefði hann nokkrum mánuðum fyrrundirritað ráðningarsamning sem 1. stýrimaður. Í samningunum séu ákvæði um aðtilkynna beri um forföll af völdum veikinda og slysa og þá hafi stefnandi lýstþví yfir að vera ekki haldinn neinum þeim sjúkdómi, t.d bakverkjum eðameiðslum, sem hafi í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum áráðningartímanum. Tilvik stefnanda falli því undir 4. mgr. 36. gr. sjómannalagaog þegar af þeirri ástæðu hafi stefnandi ekki átt rétt til greiðslna vegnaveikinda meðan á uppsagnarfresti hans hjá stefnda hafi liðið. Stefndibyggir á því að síðari tilkomin skýring stefnanda um að óvinnufærni séafleiðing slyss sé ótæk. Í fyrsta lagi sé í öllum læknisvottorðum staðfest aðorsök óvinnufærni sé sjúkdómur en ekki slys. Í öðru lagi hafi ekkert veriðskráð um slys í skipsbók Glófaxa en stefnandi hafi sem æðsti yfirmaður um borðborið ábyrgð á þeirri skráningu samkvæmt 4., 6. og 7. gr. reglna um skipsbækurnr. 138/1986 með síðari breytingum. Þá segi í gr. 1.21. í kjarasamningi LÍÚ ogFFSÍ að verði skipverji óvinnufær af völdum veikinda eða meiðsla skuli hanntilkynna það svo fljótt sem verða má til skipstjóra eða útgerðarmanns. Einnigliggi fyrir starfsreglur um tilkynningu um forföll af völdum veikinda og slysafrá 21. september 2011 en samkvæmt 1. gr. þeirra skal skipverji tilkynnaskipstjóra tafarlaust verði hann óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla. Slasistskipverji um borð skuli atvikið skráð í dagbók skips og tekin lögregluskýrslaef ástæða þyki til. Þá segi í reglunum að vanræksla á tilkynningarskyldu getileitt til missis forfallakaupsréttar nema um óviðráðanlegar ástæður sé að ræða.Stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki skráð slysið hefði þaðraunverulega átt sér stað og engin gögn styðji hina breyttu frásögn hans umslys. Í þriðja lagi hafi enginn skipverja orðið vitni að því að stefnandi hafislasast um borð í bátnum. Stefnandi hafi yfirgefið verkstað án þess að ræða viðnokkurn mann eða tilkynna um forföll. Þegar kallað hafi verið eftir skýringumhafi stefnandi sagst vera óvinnufær vegna bakmeiðsla en ekki minnst einu orði áslys. Hafi stefnandi ekki nefnt fyrr en nokkrum mánuðum síðar að hann hefðilent í slysi og væri óvinnufærnin afleiðing þess. Stefndibyggir á því að verði talið að stefnandi eigi rétt til greiðslna samkvæmt 1.,sbr. 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga hafi hann fyrirgert slíkum rétti með því aðsinna ekki nægjanlega skyldu sinni til að leita sér lækninga, sbr. gr. 1.21 íumræddum kjarasamningi. Það sé því á ábyrgð skipverja að takmarka tímabilóvinnufærni með því að leita sér aðstoðar án tafar. Með því að leita ekki tilsjúkraþjálfara í september 2013 hafi stefnandi sýnt af sér verulega vanræksluog sé afleiðing hennar sú að hann hafi fyrirgert rétti til greiðslna skv. 1.,sbr. 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi þegar móttekið allar þær greiðslur sem hann hafiátt rétt á og raunar rúmlega það. Stefnandi hafi fengið ráðningu sína semskipstjóri greidda að fullu skv. desemberuppgjöri 2013 og hann hafi síðanfengið laun í janúar, febrúar, mars, apríl og maí og þar af hafi tveir mánuðirverið greiddir á hlut og þrír á kauptryggingu í samræmi við fyrirmæli laga ogkjarasamnings. Til viðbótar hafi stefndi einnig greitt lyfja- og lækniskostnaðsem og kostnað vegna sjúkraþjálfunar, en þær greiðslur hafi verið umfram skylduen í samræmi við venju hjá stefnda. Þessar greiðslur geti á engan hátt aukiðgreiðsluskyldu stefnda og hafnar stefndi þeim staðhæfingum í stefnu að meðþessum greiðslum hafi stefndi viðurkennt rétt stefnanda til forfallalauna. Stefndisegir ljóst að fjárkrafa stefnanda byggi á ágiskun stefnanda um aflaverðmætiGlófaxa í febrúar og mars. Staðreyndin sé sú að ágiskun stefnanda umaflaverðmæti sé langt umfram það sem raunverulega hafi verið og sé því ljóst aðfjárkrafa stefnanda sé langt umfram raunvirði staðgengilslauna. Stefndibyggir á því að jafnvel þótt fallist verði á kröfur stefnanda að hluta beri aðhafna kröfu hans um málskostnað, enda hafi stefndi greitt honum allar þærgreiðslur sem hann hafi átt rétt til lögum samkvæmt. Stefnandi hafi breyttfrásögn sinni um orsakir óvinnufærni í því skyni að fá hærri greiðslur og hafistefndi þurft að leggja í talsverðan kostnað til að bera hönd fyrir höfuð sér. Stefndivísar til sjómannalaga nr. 35/1985, siglingalaga nr. 34/1985, kjarasamnings LÍÚog FFSÍ frá 1. janúar 2009, starfsreglna um tilkynningu um forföll af völdumveikinda og slysa frá 21. september 2011, reglna um skipsbækur nr. 138/1986ásamt breytingum nr. 183/1987. Þá vísar stefndi til meginreglnaeinkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. Krafa um málskostnað er byggð á1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um álag á málskostnað er byggð á 2.mgr. sama ákvæðis.Niðurstaða. Ágreiningur aðila ímáli þessu snýst um það hvort stefnandi eigi rétt á greiðslum samkvæmt 1.,sbr. 2. mgr. 36. gr. sjómannalaga en stefndi hefur byggt á því að rétt hefðiverið að greiða stefnanda laun að fullu í uppsagnarfresti. Stefnandi byggir áþví að greiða eigi honum full og óskertstaðgengilslaun í 2 mánuði frá 8. janúar 2014 vegna óvinnufærni stefnanda íkjölfar meiðsla sem hann hafi hlotið um borð í Glófaxa VE-300, sbr. 1. og 2.mgr. 36. gr. sjómannalaga og grein 1.21 í kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ. Af hálfustefnda er því haldið fram að ósannað sé að stefnandi hafi slasast um borð íbátnum, enda hafi ekkert verið skráð um það í skipsbók og þá sé hvergi á þaðminnst í læknisvottorðum. Stefndi telur tilvik stefnanda falla undir 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga ogþegar af þeirri ástæðu hafi stefnandi ekki átt rétt til greiðslna vegnaveikinda meðan á uppsagnarfresti hans hjá stefnda hafi liðið. Stefnandiheldur því fram að hann hafi slasast við vinnu sína um borð í bátnum Glófaxaþann 8. janúar 2014 en ljóst er að ekkert hefur verið skráð um það í skipsbók.Þá benda framlögð læknisvottorð til þess að óvinnufærni stefnanda hafi stafað afsjúkdómi í baki en ekki vegna slyss. Er því að mati dómsins ósannað aðstefnandi hafi orðið fyrir slysi eins og hannheldur fram og verður á því byggt í máli þessu að óvinnufærni hans stafiaf veikindum hans eins og læknisvottorð staðfesta. Þá liggur fyrir að stefnandavar sagt upp störfum hjá stefnda þann 16. desember 2013. Fyrir liggur í máliþessu að staðfest hafi verið með vottorði frá 4. september 2013 að stefnandihafi átt fyrri sögu um brjóskloseinkenni og þá lá fyrir að hann hefði veriðgreindur með þrengsli í mænugöngum. Við undirritun ráðningarsamnings viðstefnda þann 19. október 2013 lýsti stefnandi því yfir að hann væri ekkihaldinn neinum þeim sjúkdómi, t.d. bakverkjum eða meiðslum, sem hafi í för meðsér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum á ráðningartímanum. Í 1. og 2. mgr. 36.gr. sjómannalaga eru reglur um greiðslur til skipverja sem verða óvinnufærirvegna sjúkdóms eða meiðsla meðan á ráðningartíma stendur. Samkvæmt 4. mgr. 36.gr. sömu laga á skipverji ekki rétt á kaupi þann tíma sem hann hliðrar sérólöglega hjá að inna störf sín af hendi né fyrir þann tíma sem hann eróstarfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann hefur leynt vísvitandi viðráðningu sína. Nægilega er leitt í ljós að stefnanda var fullkunnugt um ástandsitt við undirritun ráðningarsamningsins og þá hefur því ekki verið mótmælt aðhann hafi leynt stefnda hvernig ástand hans var. Þegar af þessari ástæðu ástefnandi ekki rétt til frekari launagreiðslna en stefnandi hefur þegar reittaf hendi til hans. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máliþessu. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn.DÓMSORÐ: Stefndi, Útgerðarfélagið Glófaxiehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Frans Þráinssonar, ímáli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 537/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 9. október 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 23. október 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins verður ráðið að rökstuddur grunur sé um að varnaraðili hafi gerst sekur um brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 sem fangelsisrefsing er lögð við. Eru uppfyllt skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 305/2003
Tilboð Samningur Riftun Vanheimild
V og þrotabú I deildu um hvað hafi falist í samningi V og I. Einnig var um það deilt hvort I hefði efnt samninginn af sinni hálfu. Þótti skjal sem I hafði útbúið gefa vísbendingu um hvað I taldi felast í samningnum. Það ásamt öðru leiddi til þess að telja yrði að í samningnum fælist loforð I um að afsala sér rétti samkvæmt tilteknum dreifingarsamningi við E og að koma á samningi milli E og V um dreifingu á tilteknum vörum. Talið að I hefði efnt samninginn af sinni hálfu og í samræmi við það var V dæmt til greiðslu þess hluta kaupverðsins sem enn var ógreiddur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu upphaflega til Hæstaréttar 11. júní 2003. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 23. júlí 2003 og áfrýjaði hann að nýju 6. ágúst sama ár með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Krefst hann aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Verði fallist á varakröfu stefnda í héraði krefst hann þess að til skuldajafnaðar komi gagnkrafa að fjárhæð 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. apríl 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur mál til að taka skýrslu af Angel Garcia Gomez svæðisstjóra félagsins Eurocermex S.A. Fór skýrslutakan fram gegnum síma 17. september 2003. Var endurrit hennar ásamt íslenskri þýðingu lagt fram fyrir Hæstarétt af hálfu áfrýjanda. Er skýrsla þessi svo ruglingsleg og óskýr að ekki verður á henni byggt við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir tókust samningar með áfrýjanda og Ice-Mex ehf. í byrjun mars 2001 þegar síðarnefnda félagið samþykkti tilboð áfrýjanda í „Corona umboðið“. Kaupverðið var 28.000.000 krónur. Greiddi áfrýjandi 3.500.000 krónur 5. mars 2001 en Ice-Mex ehf. afhenti honum samtímis til tryggingar tékka að sömu fjárhæð. Ice-Mex ehf. höfðaði mál þetta 28. september 2001 og krafðist þess aðallega að áfrýjandi greiddi eftirstöðvar kaupverðsins og skilaði sér umræddum tékka. Hefur áfrýjandi lýst því yfir að hann hafi tékka þennan undir höndum. Ágreiningur aðila snýst annars vegar um hvað hafi falist í umræddum samningi og hins vegar hvort Ice-Mex ehf. hafi efnt samninginn af sinni hálfu. Áfrýjandi heldur því fram að í samningnum hafi falist að Ice-Mex ehf. framseldi sér þann rétt sem síðarnefnda félagið hafði samkvæmt dreifingarsamningi við Eurocermex S.A. og hafi hann staðið í þeirri trú að það væri Ice-Mex ehf. heimilt án samþykkis hins erlenda viðsemjanda. Þar sem síðar hafi komið í ljós að svo var ekki hafi honum verið rétt að rifta samningnum eða krefjast ógildingar hans ella. Stefndi telur hin vegar að í samningnum hafi falist að Ice-Mex ehf. tæki að sér að koma á samningi milli áfrýjanda og hins erlenda viðsemjanda með skilmálum samkvæmt hinu samþykkta tilboði. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi áfrýjandi Ice-Mex ehf. drög að kaupsamningi skömmu eftir að síðarnefnda félagið samþykkti margnefnt tilboð. Skjal þetta var aldrei undirritað en það var samið af forsvarsmönnum áfrýjanda og gefur það því vísbendingu um hvað þeir töldu að fælist í samningi aðila. Í 1. grein kaupsamningsdraganna sagði að hið selda væri allur rekstur seljanda en í því fælist meðal annars „Vöruumboð Corona og Negro Modelo ásamt upplýsingum um viðskiptasamninga og viðskiptasambönd seljanda svo og viðskiptavild seljanda. Vöruumboðin og viðskiptasambönd seljanda færist yfir til kaupanda, en báðir aðilar skulu vinna sameiginlega að því að vöruumboðin flytjist yfir til kaupanda.“ Þá var svofellt ákvæði í 5. grein kaupsamningsdraganna. „Kaupsamningur þessi er háður samþykki Corona um yfirtöku kaupanda á umboðum og viðskiptasamböndum og fyrir liggja skrifleg yfirlýsing frá Corona um yfirtöku kaupanda á vörumerkjum seljanda til a.m.k. x ára.“ Styður þessi texti eindregið þann skilning sem stefndi vill leggja í efni samningsins. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að í samningnum milli áfrýjanda og Ice-Mex ehf. hafi falist loforð þess síðarnefnda um að afsala sér rétti samkvæmt dreifingarsamningnum við Eurocermex S.A. og að koma á samningi varðandi dreifingu á umræddum vörum milli áfrýjanda og Eurocermex S.A. Þar sem einnig verður fallist á það með héraðsdómara með vísan til þeirra forsendna er í héraðsdómi greinir að Ice-Mex ehf. hafi efnt samninginn af sinni hálfu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Vífilfell hf., greiði stefnda, þrotabúi Ice-Mex ehf., samtals 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 13. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ice-Mex ehf., kt. 450298-2399, Smiðjuvegi 2, Kópavogi, með stefnu, birtri 28. september 2001, á hendur Vífilfelli hf., kt. 470169-1419, Stuðlahálsi 1, Reykjavík. Undir rekstri málsins var Ice-Mex ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og tók þrotabúið við rekstri málsins. Dómkröfur stefnanda eru þessar aðallega: 1. Að stefndi greiði stefnanda kr. 24.500.000, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 24.05. 2001 til 01.07. s.á., en samkvæmt 1. málsgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. 2. Að stefndi verði dæmdur til að skila til stefnanda ávísun nr. 8102978, gefinni út af stefnanda 19.03. 2001, á tékkareikning stefnanda nr. 120-26-1019, að höfuðstóls­fjárhæð kr. 3.500.000. 3. Að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi, sbr. gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 ehf. Til vara gerir stefnandi þessar kröfur: 1. Að stefndi greiði stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 28.000.000, auk dráttarvaxta af fjárhæðinni samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 24.05. 2001 til 01.07. s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. málsgr. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. 2. Að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi, sbr. gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 ehf. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafizt, að kröfur stefnanda verði stórlækkaðar, og er krafizt skuldajafnaðar við varakröfu stefnanda vegna kröfu stefnda að fjárhæð kr. 3.500.000, með dráttarvöxtum samkvæmt 10., 1 l. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20.04. 2001 til 01.07. s.á., og með dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 3.500.000 frá 01.07. 2001 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu, að mati dómsins. II. Málavextir: Stefnandi var með umboð fyrir Corona-bjór á Íslandi allt frá árinu 1997. Umboðið byggðist á einkadreifingarsamningi félagsins við Eurocermex S.A., skráðs fyrirtækis í Belgíu og umboðsaðila fyrir vöruna. Gildistími samningsins var frá 1. apríl 1997 til 31. desember 2001, en var framlengdur til 31. desember 2006 með samningi, dags. 17.05.2000. Í samningnum er ákvæði um að samningstíminn framlengist sjálfkrafa um 5 ár, nema annar hvor aðila tilkynni hinum á tilskilinn hátt, að samningurinn skuli falla úr gildi að loknum samningstímanum. Stefnandi kveður rekstur sinn að öllu leyti hafa verið tengdan fyrrnefndu Corona-umboði, þegar atvik þau, sem eru tilefni málshöfðunarinnar, áttu sér stað. Félagið hafi af margvíslegum ástæðum verið hætt rekstri með aðrar vörur og önnur vöruumboð hafi verið komin, eða verið um það bil að komast í hendur annarra rekstraraðila. Eini starfsmaður stefnanda sé Þórir Einar Steingrímsson, kt. 050652-2469, sem sé bæði stjórnarmaður og framkvæmdastjóri. Í febrúarmánuði 2001 föluðust fyrirsvarsmenn Sólar-Víkings ehf., sem nú hefur sameinazt stefnda, Vífilfelli hf., eftir Corona-umboðinu og rekstri stefnanda. Í framhaldi af samningsviðræðum gerði stefndi stefnanda tilboð, dags. 2. marz 2001, um kaup á umboðinu og því, sem því fylgdi. Kaupverð hljóðaði upp á kr. 28.000.000. Í tilboðinu kemur fram sú forsenda fyrir kaupunum, að umboðssamningur yrði tryggður milli stefnda og Corona til næstu 6 ára a.m.k., auk þess sem seljandi þyrfti að fá Corona til að leggja fé í markaðsstarf við að viðhalda vexti samkvæmt samningi. Stefnandi samþykkti tilboðið með undirskrift sinni innan tilboðsfrests, en tilboðið skyldi gilda til 5. marz 2001. Í framhaldi af samningnum gerðu forsvarsmenn stefnda drög að form­legum samningi um kaup á öllum rekstri stefnanda. Í 3. gr. draganna er ákvæði um dreifingu á greiðslu kaupverðsins. Samkvæmt a-lið ákvæðisins skyldi stefndi greiða stefnanda kr. 3.500.000 við samþykki tilboðsins. Stefndi innti greiðsluna af hendi í samræmi við ákvæðið. Stefnandi lét stefnda í hendur tékka að sömu fjárhæð til tryggingar, ef ekkert yrði af samningnum. Kveður stefndi greiðsluna hafa verið innta af hendi í þeim tilgangi að gera stefnanda kleift að greiða uppsafnaðar skuldir við Eurocermex, en á þeim tímapunkti hafi rekstur stefnanda gengið mjög illa, og vörur hafi ekki verið afhentar af birgjum vegna ógreiddra reikninga. Eftir að kaupsamningur komst á unnu aðilar í sameiningu að því að tryggja, að markmiðum samningsins yrði náð með því að viðskiptasamböndin flyttust til kaupanda. Þann 21. marz 2001 var Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins tilkynnt, að stefndi hefði tekið við dreifingu og sölu á Corona. Skömmu eftir undirritun kauptilboðsins tók stefndi við dreifingu á Corona-bjór á Íslandi, en samskiptin við Eurocermex voru enn í gegnum stefnanda og skyldi svo vera, þar til stefndi væri kominn með umboðssamning við Eurocermex. Voru allir reikningar frá Eurocermex áfram útgefnir á stefnanda, og kveður stefndi stefnanda ekki hafa viljað, að því yrði breytt fyrr en seinna, og hafi beðið starfsmenn stefnda um að hafa ekki samband við Eurocermex vegna þessa. Þann 26. marz 2001 óskaði stefnandi skriflega eftir því við Eurocermex, að allir reikningar yrðu gefnir út á stefnda, en Eurocermex myndi síðar gera samning við stefnda um sölu og dreifingu á Corona. Jafnframt kemur fram í bréfinu, að stefnandi hygðist loka rekstri sínum vegna fjárhagserfiðleika. Í svarbréfi Eurocermex, dags. 26. marz 2001, segir m.a., að engir reikningar verði gefnir út á stefnda, þar eð fyrirtæki stefnda hafi samninga við Ice-Mex, en ekki Eurocermex. Jafnframt segir, að sé stefnandi að loka rekstri sínum, vilji Eurocermex fá skriflega staðfestingu á því, að fyrirtækið sé ekki lengur umboðsaðili fyrir Corona-bjór á Íslandi. Þá segir einnig í bréfinu, að það sé hlutverk Eurocermex að gera umboðssamning við stefnda (Víking ölgerðina). Í bréfi Eurocermex til stefnanda, dags. 2. apríl 2001, kemur fram, að Eurocermex líti svo á, að Ice-Mex sé innflutningsaðilinn og biður fyrirtækið um skriflega yfirlýsingu frá Ice-Mex, ef það fyrirtæki vilji ekki vera lengur með innflutning á Corona Extra. Þá er áréttað, að það sé ekki í verkahring stefnanda að ákveða, hver verði næsti umboðsaðili Corona á Íslandi, heldur Eurocermex. Jafnframt er tekið fram, að allir samningar, sem stefnandi kunni að hafa gert við stefnda, séu ógildir. Í bréfi stefnanda til Eurocermex, dags. 2. apríl 2001, fullyrðir stefnandi, að hann hafi sagt stefnda, að engar breytingar yrðu gerðar á dreifingar- og umboðssamningi, nema með samþykki Eurocermex. Stefndi muni sjá um að greiða reikninga fyrir stefnanda og dreifa bjórnum, þar sem einungis sé einn starfsmaður hjá Ice-Mex. Stefnandi fullyrðir jafnframt, að hann hafi tjáð stefnda, að Ice-Mex væri umboðsaðili fyrir Corona á Íslandi, en ekki stefndi. Stefndi kveðst ekkert hafa vitað um framangreind bréfaskipti eða haft hugmynd um annað, en að hann væri orðinn umboðsaðili Corona á Íslandi fyrir samþykki kauptilboðs. Stefnandi kveður Þóri Steingrímsson hafa verið boðaðan á fund hjá stefnda þann 20. apríl 2001. Þórir hafi komið til fundarins í þeirri trú, að þar yrði gengið frá nánar útfærðum kaup­samningi. Á fundinum hafi stefndi lýst því yfir, að ekki stæði til að greiða umsamið kaupverð og að gerð væri krafa til þess, að stefnandi endurgreiddi þær kr. 3.500.000, sem hann hafði þegar fengið greiddar frá stefnda. Hafi komið fram af hálfu stefnda, að stefnandi hefði ekki haft heimild til að ráðstafa Corona-umboðinu. Það hefði einungis hinn erlendi aðili getað gert. Stefndi kveður atvik hafa verið þau, að þann 19. apríl hafi stefnandi hringt í Stefán Steinsen, markaðsstjóra hjá stefnda, og tjáð honum, að Angel Garcia Gomez hefði hringt í sig og spurt, hvort hann væri að selja stefnda Corona-umboðið. Stefnandi hefði sagt, að svo væri ekki og hafi beðið Stefán um að láta Angel Garcia Gomez ekki vita af kauptilboðinu, ef hann innti eftir því. Þann 20. apríl s.l. hafi átt að ganga frá kaupsamningi milli stefnda og stefnanda um Corona-umboðið. Vegna tilfærslna með reikningagerð, pukurs með það, hvort Þórir, fyrirsvarsmaður stefnanda, ætti að vinna hjá stefnda eftir gerð umboðssamnings og vegna samtalsins 19. apríl við stefnanda hafi vaknað grunur hjá Stefáni Steinsen um, að ekki væri allt með felldu. Hafi hann því haft samband við Angel Garcia Gomez og látið hann vita, hver staða málsins væri gagnvart stefnanda. Hann hafi brugðizt ókvæða við og tjáð stefnda, að stefnandi hefði ekki heimild til að selja Corona-umboðið. Það hafi verið fyrst þá, sem Eurocermex og stefndi hafi fengið vitneskju um, að stefnandi hefði selt það, sem var ekki hans. Í framhaldi af þessu hafi Eurocermex rift umboðssamningi við stefnanda og stefndi hafi fengið tímabundið umboð til dreifingar Corona-bjórs á Íslandi. Kveður stefndi umboðið hafa verið til 6 mánaða, en þá skyldi endurskoða réttarsamband aðila. Umboðið sé nú runnið út, og hafi ekki verið gengið frá nýjum samningi. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína á samningi aðila á dskj. nr. 5. Vísar hann til meginreglna samninga- og kröfuréttar um, að gerða samninga beri að halda og efna samkvæmt efni þeirra. Bindandi samningur hafi komizt á með samþykki stefnanda á tilboði stefnda samkvæmt grundvallarreglum samningaréttarins og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi ekki haft neitt lögmætt tilefni til að lýsa einhliða yfir riftun á samningnum þann 20. apríl 2001. Í því sambandi sé bent á eftirfarandi: 1. Stefndi hafi átt frumkvæði að umræddri samningsgerð og séð um skjalagerðina. Í því ljósi sé vandséð, hvernig stefnandi hafi átt að geta blekkt fyrirsvarsmenn stefnda, sem hafi mikla reynslu á því viðskiptasviði, sem um ræði. 2. Stefnandi telji, að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi allan tímann verið eða mátt vera ljóst, að í samningi aðila hafi ekki falizt ráðstöfun á Corona-umboðinu til stefnda, án samþykkis hins erlenda eiganda. Vísist til grundvallarreglna í viðskiptum og hefðbundinna viðskiptahátta. Þá vísist til framansagðs um forsendu í kauptilboði á dskj. nr. 5, 5. gr. kaupsamningsdraganna á dskj. nr. 9 og þess, sem fyrir liggi um samskipti aðila í framhaldi af samningsgerðinni, sem öll hafi gengið út á að ná samningsmarkmiðinu. Í ljósi alls þessa telji stefnandi fullyrðingar lögmanns stefnda um svik eða blekkingar vera fráleitar. 3. Gögn málsins beri með sér, að þegar stefndi lýsti því yfir, að hann ætlaði ekki að standa við gerðan samning, hafi engin þau atvik verið komin fram, sem gátu heimilað honum að lýsa fyrirvaralaust yfir samningsrofum. 1. og 2. töluliður aðalkröfu miðist við að fá dóm á hendur stefnda fyrir eftirstöðvum kaupverðsins samkvæmt samningnum á dskj. nr. 5. Þegar hafi verið tekið tillit til innborgunar stefnda á kröfuna, að fjárhæð kr. 3.500.000. Stefnandi hafi samhliða gefið út ávísun sömu fjárhæðar til tryggingar á samningsefndum af sinni hálfu. Þar sem stefnandi hafi efnt samninginn af sinni hálfu, krefjist hann skila á ávísuninni. Krafa stefnanda sé aðallega byggð á þeim málsgrundvelli, að um sé að ræða kröfu um samningsefndir in natura. Til vara sé krafan sett fram á þeim grundvelli, að í henni felist krafa um efndabætur vegna ólögmætra samningsrofa og þar með vanefndar af hálfu stefnda 20. apríl 2001. Beint augljóst fjártjón stefnanda af vanefndum stefnda fáist einungis bætt með því, að kröfurnar verði teknar til greina. Í þessu máli sé ekki gerð krafa um bætur vegna óbeins eða afleidds tjóns af völdum vanefnda stefnda. Sé áskilinn réttur til slíkrar kröfugerðar síðar með annarri sjálfstæðri málssókn. Um rétt til efndabóta vegna ólögmætra samningsrofa stefnda og þar með vanefnda vísist til almennu skaðabótareglunnar og grundvallarreglna kröfuréttarins. Í bótakröfunni felist jafnframt varakröfur um skaðabætur lægri fjárhæða, í því tilviki, að dómurinn sjái ástæðu til að lækka kröfuna af einhverjum sökum. Stefnandi setji fram varakröfu um greiðslu á kr. 28.000.000, þ.e. kaupsamnings­fjárhæðinni, verði því haldið fram af stefnda, að honum sé ómögulegt að skila stefnanda tékkanum, sem lýst sé í aðalkröfu. Að öðru leyti byggist varakrafan á sömu málsatvikum, málsástæðum og lagarökum og greini í aðalkröfu. Um aðild stefnda vísist til þess, sem rakið sé í málavaxtalýsingu, að við samruna Vífilfells hf. og Sólar-Víkings ehf., hafi stefndi tekið við öllum réttindum og skyldum Sólar-Víkings ehf. Krafa um dráttarvexti sé gerð með stoð í ákvæðum III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda: Aðalkrafa: Um stofnun samnings: Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á þeirri málsástæðu, að enginn bindandi samningur hafi komizt á milli hans og stefnanda um kaup á Corona-umboðinu, líkt og stefnandi haldi fram, og af þeim sökum beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því, að samningur hafi verið gerður með þeim hætti, sem lýst sé í stefnu, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 eml. Tilboð það, er stefndi lagði fram í Corona-umboðið, hafi verið skilyrt, og hafi þeim skilyrðum aldrei verið fullnægt af hálfu stefnanda. Skilyrði þau, er stefndi setti fyrir því, að bindandi samningur kæmist á, hafi í fyrsta lagi verið þau, að seljandi yrði að tryggja umboðssamning milli Sólar-Víkings og Corona til 6 ára a.m.k. Í annan stað hafi seljandi þurft að fá Corona til að leggja fram meira fé til markaðsstarfs til að viðhalda vexti Corona samkvæmt samningi. Stefnandi hafi ekki getað tryggt stefnda a.m.k. 6 ára umboðssamning. Hann hafi ekki haft heimild til slíks, en jafnframt hafi hann enga milligöngu haft um gerð umboðssamnings, eins og fram komi í yfirlýsingu Eurocermex, dskj. nr. 53, og umboðssamningi milli Eurocermex og stefnanda, dskj. nr. 54. Þegar greinargerð sé rituð, hafi stefndi ekki umboðssamning við Eurocermex, og ekkert liggi fyrir um framhald þeirra mála. Stefnda hafi því aldrei verið afhent hið selda. Í annan stað hafi stefnandi ekki útvegað aukið fé til markaðsmála til að viðhalda vexti samkvæmt samningi. Skilyrðum stefnda hafi því ekki verið mætt af hálfu stefnanda, og þar með hafi ekki stofnazt bindandi samningur milli aðila. Stefndi hafi jafnframt sett þann fyrirvara við tilboð sitt, að stjórn stefnda, dskj. nr. 55, samþykkti tilboðsgjöfina. Á fundi með stefnanda, dags. 20. apríl 2001, hafi fulltrúar stjórnar stefnda lýst því yfir, að kauptilboði væri rift og afturkallað og ekkert yrði af staðfestingu þess. Samþykkið fyrir kauptilboðinu hafi þar af leiðandi aldrei fengizt, og því hafi ekki komizt á bindandi samningur milli aðila. Endurspeglist ofannefnt í þeirri staðreynd, að aldrei hafi verið gengið frá formlegum kaupsamningi milli aðila. Af ofangreindu megi ljóst vera, að aldrei hafi stofnazt til samningssambands milli aðila, hvorki fyrr né síðar, og fyrirhugaðar greiðslur því aldrei inntar af hendi og hafi jafnframt verið gerð krafa af hálfu stefnda um endurgreiðslu fyrirframgreiðslu. Með vísan til ofangreinds hafni stefndi alfarið málflutningi stefnanda um, að samningur hafi komizt milli aðila Um gildi samnings: Stefndi byggir á því, að ekki hafi stofnazt gildur samningur milli aðila, sem hafi þau réttaráhrif, sem efni hans bendi til. Um vanheimild stefnanda: Í sölu- og dreifingarsamningi milli stefnanda og Eurocermex, dskj. nr. 54, komi fram í gr. 7, að stefnanda hafi verið óheimilt að skuldbinda Eurocermex að nokkru leyti. Jafnframt sé lagt blátt bann við því í samningnum, að stefnandi framselji réttindi sín samkvæmt samningnum, án skriflegs samþykkis Eurocermex, sbr. gr. 13.1. Þetta árétti Angel Garcia Gomez nokkrum sinnum í bréfum sínum til stefnanda, sbr. bréf, dags. 26. marz 2001, dskj. nr. 46; dags. 2. apríl 2001, dskj. nr. 48; og dags 9. maí 2001, dskj. nr. 38; og yfirlýsingu, dags. 30. apríl 2001, dskj. nr. 53. Athyglisvert sé, að í bréfi stefnanda til Angel Garcia Gomez, dags. 26. marz 2001, dskj. nr. 45, viðurkenni hann, að það sé hlutverk Eurocermex að gera samning við stefnda um Corona-umboðið, en ekki stefnanda. Stefnandi hafi því verið að reyna að selja eitthvað gegn betri vitund, sem ekki hafi verið hans. Í bréfi frá Angel Garcia Gomez til lögmanns stefnda, dags. 30. maí 2001, dskj. nr. 53, staðfesti hann, að stefnandi hafi ekki verið milligöngumaður við samningagerð stefnda og Eurocermex og jafnframt, að hann hafi ekki haft heimild til að selja Corona-umboðið. Um sé að ræða vanheimild stefnanda til að selja Corona-umboðið, eins og hann hafi gert, sem valdi ógildi samningsins. Um svik, sbr. 1. mgr. 30. gr. saml., og óheiðarleika, sbr. 33. gr. saml.: Á því sé byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi beitt hann svikum til að gera tilboð í Corona-umboðið, og því sé löggerningur, er kunni að hafa stofnazt á grundvelli þess, ekki skuldbindandi fyrir stefnda. Í l. mgr. 30. gr. saml. segi: “Löggerningur skuldbindur eigi þann mann, sem gerði hann, ef hann var fenginn til þess með svikum, og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum eða hann vissi eða mátti vita, að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns.” Það, sem skiptir máli hér, sé, að stefnandi hafi blekkt umbjóðanda sinn og stefnda í öllu þessu ferli, sbr. bréf Angel Garcia Gomez til stefnanda, dags. 20. apríl 2001, dskj. nr. 33, þar sem vísað sé í símtal hans og stefnanda deginum áður, þar sem stefnandi hafi lýst því yfir, að hann hefði ekki framselt Corona-umboðið til stefnda. Er hér var komið, hafi verið liðnar, tæpar 7 vikur frá því, að stefnandi undirritaði tilboð stefnda. Stefnandi hafi jafnframt beitt stefnda svikum til að fá hann til að gera kauptilboð í Corona-umboðið. Stefndi hafi ekki vitað betur en að stefnanda væri heimilt að framselja réttindi sín sem umboðsmaður Corona á Íslandi. Stefnandi hafi lagt mikið á sig til að ekki kæmist upp um hann. Þannig hafi hann takmarkað samskipti stefnda og Eurocermex eins og mögulegt var. Jafnframt hafi hann haft áhrif á það, hvað mönnum fór á milli. Stefnandi hafi, með ólögmætum hætti og gegn betri vitund, gefið stefnda rangar upplýsingar varðandi heimild sína til að selja Corona-umboðið, með það að ásetningi að fá hann til að gera tilboð í greint umboð. Við samþykki kauptilboðs stefnda hafi eignarréttur eða önnur réttindi hvorki flutzt né getað flutzt yfir til stefnda, sbr. bréf stefnanda til Eurocermex, dags. 2. apríl 2001, dskj. nr. 49, þar sem stefnandi fullyrði, að hann sé enn umboðsaðili Corona-bjórs á Íslandi. Þetta sé fullyrt gegn betri vitund og þrátt fyrir undirritun kauptilboðs. Stefndi hafi staðið í þeirri meiningu, að svo væri, en hér sé stefnandi vísvitandi að blekkja stefnda. Tilboðið og afleiddur löggerningur séu því ekki skuldbindandi fyrir stefnda. Verði eigi fallizt á ofangreint, sé það afstaða stefnda, að það sé eigi heiðarlegt af stefnanda að krefjast efnda samkvæmt samningi aðila á grundvelli 33. gr. samningalaga. Það sé afstaða stefnda, að það sé óheiðarlegt af stefnanda að bera kaupsamning um Corona-umboðið fyrir sig. Sá samningur hafi verið fenginn með óheiðarlegum hætti, sem heiðvirður maður geti ekki borið fyrir sig. Í greinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 7/1936, segi eftirfarandi um 33. gr. samningalaga: Svo getur staðið á, að ekki verði sagt, að t.d. svikum hafi verið beitt eða okur átt sér stað, en atvik að gerningnum séu þannig löguð, að heiðvirður maður myndi eigi hafa tekið við gerningnum. Það, að stefnandi skyldi hafa fengið stefnda til að gera tilboð í greint umboð, vitandi vits að hann hafi ekki haft heimild til að selja það, verði að teljast blekking. Slíkt geti á engan hátt talizt eðlilegir viðskiptahættir og í senn ólögleg og óheiðarleg háttsemi. Af þeim sökum geti stefnandi ekki borið samninginn fyrir sig. Um efndir in natura: Verði á því byggt, að samningur hafi stofnazt milli aðila, sé stefnanda ekki kleift að krefjast efnda in natura og því beri að sýkna stefnda. Af málflutningi stefnanda megi ráða, að um hafi verið að ræða gagnkvæman samning milli aðila, þ.e. öðrum aðilanum hafi borið að inna sína af hendi greiðslu í formi peninga, en hinum hafi borið að greiða í formi afhendingar verðmæta, í þessu tilviki umboð fyrir dreifingu og sölu á Corona-bjór á Íslandi. Stefndi haldi því fram, að greind verðmæti hafi aldrei verið innt af hendi af hálfu stefnanda, og sá tími sé liðinn, að það sé hægt. Með hliðsjón af meginreglu íslenzks réttar um, að forsenda greiðsluskyldu annars aðila samkvæmt ákveðnum samningi sé, að hinn aðilinn inni sína greiðslu af hendi, geti stefnandi af þeim sökum eigi krafið stefnda um greiðslu in natura í samræmi við meintan samning aðila. Í þessu sambandi og öðrum, er að ofan hafi verið nefnd, beri og að skoðast, að stefnandi hafi aldrei afhent stefnda þá hluti, er áttu að fylgja með Corona-umboðinu, þ.e. vörulager, viðskiptasamninga og auglýsingaefni. Hann hafi því aldrei fullnægt neinum hluta kauptilboðsins. Um riftun Verði á því byggt, að stofnazt hafi samningur milli aðila, sé á því byggt, að stefnda hafi verið heimilt að rifta þeim samningi vegna verulegra vanefnda stefnanda. Gildi það jafnt um munnlega yfirlýsingu Þorsteins M. Jónssonar, forstjóra stefnda, sbr. dskj. nr. 1, og yfirlýsingu lögmanns stefnda, sbr. dskj. nr. 39. Samkvæmt kauptilboði, dags. 2. marz 2001, um kaup stefnda á Corona-umboðinu, sem hafi átt að vera eign stefnanda, skyldi stefnandi tryggja stefnda umboðs­samning til a.m.k. 6 ára og auk þess að fá Corona til að leggja fé til markaðsstarfs. Eins og áður hafi komið fram, hafi stefnandi efnt hvorugt, sem hafi þó verið meginefni samningsins. Um sé að ræða verulega vanefnd, sem heimili stefnda að rifta samningi milli aðila. Það, sem stefnandi var að selja stefnda, hafi verið Corona-umboðið, og hann skyldi leggja það til samkvæmt tilboðinu. Eins og áður segi, hafi komið í ljós skömmu fyrir kaupsamningsgerð, að stefnandi hafi ekki haft heimild til að selja Corona-umboðið á Íslandi. Honum hafi því verið ómögulegt að uppfylla skilyrði þau, er sett voru fram í tilboðinu, og hafi því verið brostnar forsendur fyrir gerð þess. Varakrafa stefnda: Um málsástæður varakröfu stefnda sé vísað til þess, sem rakið sé í umfjöllun um aðalkröfu. Því sé alfarið hafnað, að stefnandi eigi rétt á efndabótum. Skilyrði þess séu ekki fyrir hendi. Á því sé byggt, að stefndi hafi ekki vanefnt samning gagnvart stefnanda, og ekki verði talið, að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með ólögmætri og saknæmri háttsemi. Ekki hafi verið fyrir að fara réttarsambandi milli stefnda og stefnanda, sem geti verið grundvöllur efndabóta. Stefnandi hafi verið að selja hlut, sem var ekki hans að selja, hvorki hafi greint umboð verið hans eign né hafi hann haft umboð til selja það. Af því verði hann að bera hallann. Jafnframt sé byggt á því, verði talið, að stefnandi eigi rétt á efndabótum, að hann hafi ekki sýnt fram á tjón sitt. Hvorki liggi fyrir mat á tjóni stefnanda, sem stuðzt verði við, né liggi fyrir önnur gögn, er styðji kröfu hans. Sé varakrafa stefnanda á hendur stefnda viðurkennd að hluta eða öllu leyti, lýsi stefndi yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnanda. Samkvæmt ofangreindu nemi gagnkrafa stefnda til skuldajafnaðar gegn kröfum stefnanda kr. 3.500.000, með dráttarvöxtum samkvæmt 10., 11. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20.04. 2001 til 01.07. 2001 og dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 3.500.000 frá og með 01.07. 2001 til greiðsludags. Skuldajafnaðarkrafa stefnda sé til komin vegna fyrirframgreiðslu samkvæmt kauptilboði, dags. 2. marz 2001, sbr. dskj. nr. 5 og 8. Skilyrði fyrir skuldajöfnuði séu fyrir hendi samkvæmt 28 gr. eml., en kröfur aðila séu milli sömu aðila, samkynja, samrættar, lögvarðar og séu fallnar í gjalddaga. Um lagarök vísar stefndi sérstaklega til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, grundvallarreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, til almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð og riftun og ákvæða vaxtalaga nr. 25/1987 um dráttarvexti og ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkröfur stefnanda: Stefnandi byggi á því, að stefndi hafi ekki verið að kaupa Corona-umboðið af stefnanda, heldur frekar milligöngu hans um að koma umboðssamningi á. Þannig hafi stefnda verið kunnugt um, að stefnandi hafi ekki haft heimild til að selja stefnda greint umboð. Þessu sé harðlega mótmælt. Stefndi hafi ekki vitað um heimildarskort stefnanda, fyrr en 20. apríl 2001. Það beri að athuga, að þessi málsástæða sé í hrópandi ósamræmi við öll skjöl, er liggi fyrir í málinu. Þannig lúti tilboð stefnda til stefnanda, dskj. nr. 5, að því að kaupa Corona-umboðið, en ekki sé verið að semja um þóknun fyrir milligöngu til stefnanda. Í tilboðinu sé talað um kaupanda og seljanda og kaupverð viðkomandi umboðs, en ekki um milligöngu við kaup umboðsins. Til þess sé og að líta, þakki stefnandi sér tímabundinn umboðssamning, sem stefndi hafi fengið hjá Eurocermex, hvar umboð stefnanda frá Eurocermex sé til að annast þá milligöngu. Staðreyndin sé sú, að stefnandi hafi enga formlega aðkomu haft að þessu máli. Stefndi hafi hins vegar verið að taka yfir viðskiptasamband, sem stefnandi hafi á engan hátt getað sinnt lengur og hafi viljað losna við. Í þessu sambandi beri að athuga, að það hafi verið að frumkvæði Eurocermex, að stefnandi missti umboð sitt, vegna ástæðna, sem komi stefnda ekkert við. Staðreynd málsins sé sú, að stefnandi hafi fullyrt við stefnda, að hann hefði heimild til að selja Corona-umboðið. Stefndi hafi mátt trúa því. Á grundvelli fullyrðingar stefnanda hafi verið gengið frá kaupsamningi milli aðila. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að óska eftir því, að gerður yrði samningur um milligöngu hans við að koma á samningi milli stefnda og Eurocermex, en það hafi hann ekki gert, því hann hafi talið sig hafa heimild til að selja greint umboð. Af því beri hann hallann. Það sé fráleitt, að stefnandi geti reist kröfur sínar um þóknun vegna milligöngu á kauptilboði stefnda. Einungis verði gerð krafa um greiðslu kaupverðs á grundvelli kaupsamnings, hafi sala átt sér stað, og eign hafi skipt um eigendur. Hér hafi hvorki átt sér stað sala né milliganga, og því ber að sýkna stefnda. Það sé mat stefnda, að stefnandi sé að beina kröfum sínum að röngum aðila. Eigi stefnandi einhverjar kröfur, beri að beina þeim að fyrrum umbjóðanda á grundvelli samnings þeirra í milli. Það sé ranglega farið með í stefnu, að stefnandi hafi verið fyrsti umboðsaðili Corona á Íslandi. Hið rétta í málinu sé, að stefndi hafi verið umboðsaðili löngu á undan stefnanda og hafi misst það umboð, án þess að greiðsla kæmi þar fyrir. Því sé harðlega mótmælt, að stefndi hafi haft áhuga á að kaupa rekstur stefnanda, eins og fram komi í stefnu. Gert hafi verið kauptilboð í nánar tiltekið umboð, en ekki rekstur stefnanda, eins og kauptilboðið beri með sér. Ekki verði séð, hvaða akk stefndi hefði af því að kaupa rekstur stefnanda, sem hafi verið ógjaldfær. Því sé jafnframt harðlega mótmælt, að myndazt hafi bindandi kaupsamningur, er stefnandi undirritaði kauptilboðið. Eins og áður greini, hafi tilboðið verið gert með fyrirvörum, sem aldrei hafi verið efndir, og þar af leiðandi hafi aldrei myndazt bindandi samningur milli aðila. Í stefnu segi, að stefndi hafi greitt stefnanda kr. 3.500.000 samkvæmt drögum að kaupsamningi. Þessu sé harðlega mótmælt. Nefnd drög hafi ekki legið fyrir, er greiðslan átti sér stað, og því hafi hún ekki verið innt af hendi samkvæmt þeim. Drög þessi hafi ekki neina þýðingu í þessu máli, því þau hafi einungis verið lögð fram sem umræðugrundvöllur, og hafi stefndi átt eftir að aðlaga drögin, sem voru stöðluð, að viðkomandi viðskiptum. Í stefnu leggi stefnandi mikið upp úr því, að samningsmarkmið hafi náðst, þ.e. stefndi sé orðinn umboðsaðili Corona, þótt það sé ekki rétt. Það, sem skipti hér öllu máli, sé, að stefndi hafi ekki orðið umboðsaðili fyrir tilstilli stefnanda, heldur hafi hann fengið umboðið beint frá Eurocermex. Stefnandi hafi reynt að selja annars manns eign. Það, að Eurocermex ráðstafi réttindum til stefnda, leiði ekki til þess, að stefnandi eigi rétt á greiðslu þar fyrir, heldur þvert á móti. Eins og fram komi í gögnum málsins, hafi Eurocermex ekki lengur viljað hafa stefnanda sem umboðsaðila á Íslandi og hafi á endanum rift þeirra réttarsambandi, eftir að stefnandi hafði lýst því yfir, að hann gæti ekki sinnt því hlutverki lengur. Stefnandi hafi því verið dottinn út úr myndinni, er stefndi fékk umboðið frá Eurocermex, og sá gerningur hafi ekkert komið stefnanda við. Bæði stefndi og Eurocermex hafi, er umboðssamningur var undirritaður, verið búnir að rifta gagnvart stefnanda, og hann hafi því ekki haft aðkomu að málinu. Því sé andmælt sérstaklega, að stefnda hafi verið kunnugt um, að stefnandi hafi ekki haft heimild til að ráðstafa umræddu umboði. Stefnandi hafi fullyrt, að hann gæti það, og þess vegna hafi honum verið gert kauptilboð. Það sé ljóst, af öllum bréfaskriftum milli stefnanda og Eurocermex, að stefnandi hafi viljað láta Eurocermex halda, að stefndi hefði verið dreifingaraðili Corona, samkvæmt gr. 13.1, dskj. nr 54, en ekki, að hann hefði keypt umboðið dýrum dómum. Varðandi blekkingarvef og svik stefnanda vísist til þess, er áður segi. Stefnandi beri fyrir sig, að varðandi framsal á umboðum sé eitthvað til, sem kalla megi grundvallarreglu í viðskiptum og hefðbundnir viðskiptahættir. Því sé harðlega mótmælt, að nokkuð slíkt sé til staðar. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt. Stefndi byggi á því, að upphaftíma dráttarvaxta beri að miða við þann dag, er dómsmál sé höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. IV. Forsendur og niðurstaða: Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Þórir Einar Steingrímsson eigandi Ice-Mex ehf., Þorsteinn M. Jónsson forstjóri Vífilfells hf. og fyrrum stjórnarformaður Sólar-Víkings hf., og Stefán Steinsen fyrrverandi sölu- og markaðsstjóri hjá Sól-Víking hf. Samningur sá, sem liggur til grundvallar viðskiptum aðila, er samþykkt tilboð á dskj. nr. 5. Tilboðið er samið af Stefáni Steinsen, sem var á þeim tíma sölu- og markaðsstjóri bjórhlutans hjá Sól-Víking hf., og sá hann að sögn alfarið um viðskiptin við stefnanda. Einnig fylgdist Þorsteinn M. Jónsson, þáverandi stjórnarformaður Sólar-Víkings, með þeim viðskiptum og þekkti efni tilboðsins. Stefán Steinsen skýrði m.a. svo frá fyrir dómi, að aðdragandi tilboðsgerðarinnar hefði verið sá, að þeir hefðu heyrt, að Ice-Mex væri í erfiðleikum og einhver hefði laumað því að þeim, að það gæti verið sniðugt að kaupa Corona-umboðið, því Ice-Mex hefði ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að kaupa inn vörur. Tilboðið hefði því verið gert að frumkvæði Sólar-Víkings hf. Tilboðið, sem gert var með fyrirvara um samþykki stjórnar Sólar-Víkings, hljóðar um kaup á Corona-umboðinu “sem er í eigu Ice-Mex ehf.” Tekur tilboðið til umboðsins, og alls sem því fylgir, sem er nánar tilgreint vörulager, með fyrirvara um samþykki á dagsstimplun og ástandi, viðskiptasamningar, auglýsingaefni, kostnaðarverð vöru og verð. Þá segir í tilboðinu, að forsendur þess séu þær, að umboðssamningur verði tryggður milli kaupanda og Corona til næstu 6 ára a.m.k. Ágreiningslaust er, að seljandi átti að sjá um, að þessu skilyrði væri fullnægt. Fyrirliggjandi drög að kaupsamningi, sem útbúin voru af hálfu stefnda, gefa til kynna, að tilboðið hafi átt að taka til alls reksturs stefnanda, svo sem hann hefur haldið fram, og verður engan veginn ráðið af þeim drögum, að um staðlað form hafi verið að ræða. Hins vegar voru þau drög ekki undirrituð og hlutu því aldrei gildi samnings. Sá fyrirvari, sem settur er í tilboðinu um forsendur þess, gefur til kynna, að sala á umboðinu hafi falizt í því að koma á samningi milli tilboðsgjafa og Corona-umboðsins. Í því felst loforð stefnanda um að afsala sér umboðinu. Sú skýring stefnda, að hann hafi staðið í þeirri trú, að stefnandi hefði heimild til að framselja samninginn við Eurocermex, án samþykkis hins erlenda aðila, svo sem Stefán Steinsen bar fyrir dómi, á ekki stoð í orðalagi tilboðsins, sem samið var af tilboðsgjafa, svo sem fyrr greinir. Þessi niðurstaða er jafnframt í samræmi við það, sem almennt gerist við sölu umboðs og sem stefnda var kunnugt um, sbr. framburð Þorsteins M. Jónssonar fyrir dómi, sem skýrði svo frá, að í þeim tilvikum, sem hann þekki til, myndi umboð ekki vera selt, nema í samstarfi við erlenda samstarfsaðila. Sól-Víking greiddi stefnanda í kjölfar þess, að tilboðið var samþykkt, kr. 3.500.000, sem var hluti kaupverðsins, en fékk á móti ávísun að sömu fjárhæð til tryggingar þeirri fjárhæð, meðan samningurinn var ekki fullfrágenginn. Kaupandi tók jafnframt við dreifingu og sölu bjórsins, þótt umboðið hefði ekki verið formlega flutt á hans nafn. Enda þótt formlegt samþykki stjórnar stefnda hafi ekki legið fyrir, svo sem kveðið er á um í tilboðinu, er ljóst að stjórninni var kunnugt um kaupin, en Þorsteinn M. Jónsson var formaður stjórnar á þessum tíma, og voru aldrei gerðar athugasemdir af hálfu stjórnarinnar eða höfð uppi andmæli við kaupunum. Er ekki trúverðug sú skýring, að framangreind greiðsla upp í kaupverð hafi farið fram án vitundar eða vilja stjórnarinnar. Þá sendu aðilar sameiginlega yfirlýsingu til ÁTVR, dags. 21. marz 2001, um yfirtöku Sólar-Víkings á sölu og dreifingu Corona-bjórs. Stefnandi tók að sér að afla samþykkis hins erlenda aðila samkvæmt tilboðinu, svo sem áður er rakið. Fyrir tilstilli stefnanda kom fulltrúi hins erlenda aðila, Angel Garcia Gomes, til Íslands, um páskana 2001. Var þá haldinn fundur hjá stefnda, nánar tiltekið þann 12. apríl, þar sem viðstaddir voru Angel Garcia Gomes, Þórir Steingrímsson, Stefán Steinsen og Þórður Gunnarsson frá Sól-Víking. Á þessum tíma var samningur aðila enn í fullu gildi og ekkert, sem benti til þess, að stefndi hefði talið að fram væru komnar ástæður, sem réttlætt gætu riftun hans. Í bréfi Angel Garcia Gomes til Þóris Steingrímssonar, dags. 10. apríl 2001, sbr. dskj. nr. 28, er engum vafa undirorpið, að tilgangur fundarins var að kynna fyrirtæki stefnda fyrir hinum erlenda aðila, með yfirtöku Sólar-Víkings á bjórumboðinu í huga. Þessi tilgangur er áréttaður í bréfi, sem barst Sól-Víking í kjölfar fundarins frá Angel Garcia, en bréfið er dagsett 13. apríl 2001. Þar er Stefáni Steinsen þökkuð kynningin þann 12. apríl og því lýst yfir, að Eurocermex sé nú í aðstöðu til þess að bjóða Sól-Víking að kaupa beint frá Eurocermex til dreifingar á Íslandi. Er síðan vísað til innihalds viðræðna aðila og Stefáni Steinsen boðið að undirrita bréfið, sé hann sammála skilmálum, sem þar koma fram, svo hægt verði að útbúa formlega viljayfirlýsingu, en þangað til gegni bréfið hlutverki formlegs samnings. Skilmálar og skilyrði fyrir samstarfi aðila eru síðan tilgreindir í 16 töluliðum. Í tl. 16 segir, að í upphafi muni viljayfirlýsingin gilda í 6 mánuði, frá 23. apríl til 31. október 2001, en að því loknu verði farið yfir stöðu mála, og séu báðir aðilar því samþykkir, verði undirritaður samningur, sem gildi til ársins 2006. Bréf þetta var undirritað af hálfu stefnda þann 2. maí 2001 og hlaut við það gildi samnings. Stefndi hefur lýsti því yfir, að ástæða þess, að ekki var undirritaður áframhaldandi samningur samkvæmt lokaákvæði 16. tl., hafi verið sú, að stefndu hafi ekki óskað eftir því, vegna málaferlanna við stefnanda, og hafi viljað fá það mál á hreint fyrst. Á fundi Þóri Steingrímssonar með fyrirsvarsmönnum stefnda hinn 20. apríl 2001 var Þóri tjáð, að ekkert yrði af kaupunum vegna meints heimildarskorts stefnanda til sölunnar. Stefnanda var síðan tilkynnt með formlegum hætti með bréfi, dags. 5. júní 2001, að kaupsamningi aðila, sem byggðist á áðurnefndu tilboði, væri rift. Það er ljóst, samkvæmt því, sem hér að framan hefur verið rakið, að stefnandi kom á samskiptum milli stefnda og hins erlenda fyrirtækis, sem leiddi til þess, að stefnda var sent framangreint bréf, eða samningur, til samþykktar, með vilyrðum um áframhaldandi samstarf. Verður ekki annað séð, en að stefnandi hafi verið búinn að uppfylla sinn hluta kauptilboðsins, þegar samningnum var rift, og skiptir þá ekki máli þótt svo virðist, sem stefnandi hafi ekki áður upplýst hið erlenda fyrirtæki nákvæmlega um samskipti sín og stefnda, svo sem skilja má af bréfaskiptum, sem frammi liggja í málinu. Milliganga stefnanda leiddi til samnings milli stefnda og erlenda fyrirtækisins, en atvik, sem stefnanda eru óviðkomandi, ollu því, að ekki hefur verið gengið formlega til áframhaldandi samstarfs. Stefndi hefur engu að síður farið með sölu og dreifingu bjórsins í raun og sýnist þannig, að um ótímabundinn umboðssamning sé að ræða, enda þótt aðilar kjósi að nefna hann ekki því nafni. Með hliðsjón af framburði Stefáns Steinsen fyrir dómi er ljóst, að erlenda fyrirtækið lagði fram aukið fé til markaðsstarfs, auk þess sem samningurinn gefur kost á frekara framlagi. Fyrir tilstilli stefnanda hefur stefndi fengið það, sem hann keypti, með samþykki áðurgreinds tilboðs, og ber honum að standa stefnanda skil á kaupverðinu. Stefndi getur ekki borið fyrir sig, að stefnandi hafi ekki staðið við sinn hluta samningsins, eða ekki haft heimild til gerðar hans. Þegar hafa verið greiddar kr. 3.500.000 upp í kaupverðið. Ógreiddar eru kr. 24.500.000, sem stefnda ber að standa þrotabúi stefnanda skil á. Dráttarvextir dæmast eins og greinir í dómsorði. Þá hefur stefndi með höndum ávísun að fjárhæð kr. 3.500.000, sem var trygging fyrir efndum stefnanda. Ber stefnda að skila þrotabúi stefnanda þessari ávísun. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.600.000, en þá hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vífilfell hf., greiði sóknaraðila, þrotabúi Ice-Mex ehf., kr. 24.500.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 24.05. 2001 til 01.07. s.á., en samkvæmt 1. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 1.600.000 í málskostnað. Stefndi skal skila til sóknaraðila ávísun nr. 8102978, útgefinni af stefnanda 19.03. 2001, á tékkareikning stefnanda nr. 120-26-1019, að ­fjárhæð kr. 3.500.000.
Mál nr. 412/2010
Stjórnsýsla Rannsóknarregla Stöðuveiting Dómstóll Skaðabætur Miskabætur Sératkvæði
G höfðaði mál gegn Í og Á í kjölfar þess að G hlaut ekki skipun í embætti héraðsdómara. Í umsögn dómnefndar samkvæmt 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla kom fram að G og tveir aðrir umsækjendur hefðu staðið öðrum framar og verið mjög vel hæfir til að gegna embættinu. Á, sem þá var settur dóms- og kirkjumálaráðherra, skipaði aftur á móti umsækjanda sem nefndin taldi að stæði framangreindum umsækjendum að baki þrátt fyrir að sá teldist hæfur til að gegna embætti héraðsdómara. Í dómi Hæstaréttar var rakið að með lögum nr. 15/1998, eins og þau voru þá úr garði gerð, hefði rannsóknarskyldu stjórnsýslulaga í verulegum atriðum verið létt af dóms- og kirkjumálaráðherra við skipun í embætti héraðsdómara, en hún þess í stað lögð á herðar dómnefndar, sem skipuð væri með tilliti til þess að tryggt yrði að sérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda. Hefði ráðherra talið efni til að víkja frá áliti dómnefndarinnar hefði verið óhjákvæmilegt að ákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn, þar sem meðal annars yrði tekið tillit til fyrirmæla hans sjálfs í reglum um störf dómnefndarinnar um það atriði varðandi umsækjendur sem ráða skyldu hæfnismati, og tryggt að sérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störf dómnefndarinnar. Ekkert þótti fram komið um frekari rannsókn Á sjálfs eða annarra á hans vegum á atriðum sem vörðuðu veitingu embættisins. Á hefði mátt vera kunnugt að rannsókn hans hefði verið með öllu ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega svo að honum gæti verið fært að taka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd, sem skipuð var sérfróðum mönnum. Var þetta metið honum til sakar. Þar sem ekkert lá fyrir um að G hefði staðið nær en aðrir umsækjendur sem taldir voru hæfastir til að hljóta embættið voru Í og Á sýknuð af kröfu G um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna fjártjóns hans. Þrátt fyrir að Á hefði ekki látið orð falla til að vega að persónu eða æru G taldi Hæstiréttur að ekki yrði litið fram hjá því að Á mátti vera ljóst að gerðir hans gætu að ófyrirsynju bitnað á orðspori G og orðið honum þannig að meini. Þrátt fyrir þetta hefði hann gengið fram án þess að skeyta nokkuð um þessa augljósu hættu. Skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var því talið fullnægt og breytti engu að G hefði ekki átt lögvarinn rétt á að hljóta embættið. Þar sem ekki var talið að ákvæði laga girtu fyrir að ráðherra gæti orðið skaðabótaskyldur eftir almennum reglum vegna stjórnsýsluákvörðunar sinnar voru Í og Á í sameiningu dæmd til að greiða G miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandinn íslenska ríkið skaut málinu til Hæstaréttar 25. júní 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandinn Árni M. Mathiesen skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2010. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 7. september 2010. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjenda gagnvart sér vegna skipunar Þorsteins Davíðssonar í embætti héraðsdómara 20. desember 2007, en að öðru leyti verði hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins auglýsti dóms- og kirkjumálaráðherra 12. október 2007 laust til umsóknar embætti héraðsdómara sem veitt yrði frá 1. janúar 2008 með 75% starfsskyldur og fast sæti við Héraðsdóm Norðurlands eystra en 25% við Héraðsdóm Austurlands. Umsóknarfrestur um embættið rann út 31. október 2007 og voru umsækjendur fimm, þar á meðal gagnáfrýjandi. Í samræmi við þágildandi 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla óskaði ráðherra 7. nóvember 2007 eftir umsögn dómnefndar um hæfni umsækjenda. Umsækjendunum voru 10. sama mánaðar sendar svokallaðar verklagsreglur nefndarinnar, sem síðar verður vikið að, og gefinn kostur á að koma að frekari gögnum. Dómnefndin skilaði síðan áliti 29. sama mánaðar. Í því kom fram að hún hafi meðal annars kynnt sér gögn sem fylgdu umsóknum og rætt við þá, sem nauðsynlegt þótti til að afla upplýsinga um umsækjendur. Í áliti nefndarinnar var þess getið að hún hefði eins og fyrr við mat sitt raðað umsækjendum og miðað í því efni við orðin „ekki hæfur, hæfur, vel hæfur og mjög vel hæfur.“ Taldi nefndin gagnáfrýjanda ásamt tveimur öðrum umsækjendum standa fremsta og vera mjög vel hæfa til að gegna embættinu, en hina tvo, þar á meðal fyrrnefndan Þorstein Davíðsson, hæfa til þess. Dómnefndin sendi 11. desember 2007 hverjum umsækjanda fyrir sig umsögn sína um hann ásamt áliti, þar sem niðurstöður voru dregnar saman, og gaf þeim kost á að koma að fyrir 17. sama mánaðar athugasemdum, en engar bárust. Dóms- og kirkjumálaráðherra vék sæti í málinu 17. desember 2007 og lagði forsætisráðherra til á fundi ríkisstjórnarinnar daginn eftir að aðaláfrýjandinn Árni, sem þá gegndi embætti fjármálaráðherra, yrði settur til að fara með málið. Hann kveðst hafa fengið gögn þess í hendur þann dag. Forsætisráðherra tilkynnti aðaláfrýjandanum Árna með bréfi 20. desember 2007 að forseti Íslands hefði fallist á tillögu sína og skipaði aðaláfrýjandinn sama dag Þorstein Davíðsson í dómaraembættið frá 1. janúar 2008. Í tilkynningu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til gagnáfrýjanda 20. desember 2007 kom meðal annars fram að ákvörðunin um að veita Þorsteini embættið hafi verið tekin „á grundvelli víðtækrar starfsreynslu hans þ. á m. reynslu hans sem aðstoðarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra.“ Gagnáfrýjandi krafðist 24. desember 2007 rökstuðnings aðaláfrýjandans Árna sem setts dóms- og kirkjumálaráðherra fyrir embættisveitingunni. Í svari aðaláfrýjandans 4. janúar 2008 var vísað til atriða, sem fram komu í umsögn dómnefndar um Þorstein, en að auki að hann hafi um átta ára reynslu af störfum, þar sem reynt hafi á lögfræðiþekkingu, og gegnt nánar tilgreindum „veigamiklum nefndarstörfum á vegum hins opinbera.“ Sem aðstoðarmaður ráðherra hafi hann öðlast reynslu af stjórnun og skipulagningu starfa, en þar reyni á „allar hliðar lögfræði, stjórnsýslurétt, löggjafarstarf, stjórnun ráðuneytis, fjárreiður ríkissjóðs og einstakra stofnana“ auk þess sem starfið veiti „góða innsýn í störf ríkisstjórnar og Alþingis og krefst samskipta við ótal aðila, innlenda og erlenda, setu á fundum og ráðstefnum heima og erlendis.“ Þorsteinn hafi í störfum sínum „hlotið ágæta þekkingu á íslensku réttarfari og ... góða innsýn í iðkun þess“ og öðlast þannig „ágæta þekkingu á grundvallarsviðum íslensks réttar á átta ára löngum starfsferli sínum.“ Þá megi ráða af meðmælum þeirra, sem umsögn hafi gefið, að hann sé „ágætur íslenskumaður, eigi auðvelt með að setja fram skýran lögfræðilegan texta og hafi góðan hæfileika til þess að greina aðalatriði frá aukaatriðum.“ Með vísan til þessa teldi aðaláfrýjandinn að Þorsteinn hafi verið „hæfastur umsækjenda um embætti héraðsdómara við héraðsdóm Norðurlands eystra.“ Dómnefndin lét frá sér fara greinargerð 9. janúar 2008, þar sem meðal annars var látin í ljós sú skoðun með vísan til tilgangs nefndarinnar, sjálfstæðis dómstóla og vandaðra stjórnsýsluhátta að óhjákvæmilegt væri að „veitingarvaldinu séu einhver takmörk sett við val sitt“, þótt áliti nefndarinnar væri „ætlað að fela í sér faglega ráðgjöf án þess þó að binda hendur veitingarvaldsins.“ Með því að ganga þvert gegn einróma áliti nefndarinnar hefði ráðherra farið langt út fyrir þessi takmörk „og tekið ómálefnalega ákvörðun.“ Í yfirlýsingu aðaláfrýjandans Árna daginn eftir sagði meðal annars að honum hefði borið við veitingu embættisins að fara eftir eigin sannfæringu en ekki annarra og „gallar hafi verið á umsögn dómnefndar sem hafi verið ógagnsæ, lítt rökstudd og innra ósamræmis gætt við mat á reynslu sem hin ýmsu störf gefa.“ Gagnáfrýjandi bar fram 16. janúar 2008 kvörtun vegna veitingar embættisins við Umboðsmann Alþingis, sem barst jafnframt kvörtun 29. sama mánaðar frá öðrum umsækjanda, sem eins og gagnáfrýjandi hafði verið metinn mjög vel hæfur til að gegna embættinu. Umboðsmaður beindi af þessu tilefni fjölmörgum spurningum til aðaláfrýjandans Árna 19. febrúar 2008, sem hann svaraði ítarlega með bréfi 18. mars sama ár. Umboðsmaður lauk málinu með áliti 30. desember 2008, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að nánar tilteknir „annmarkar hafi verið á undirbúningi, ákvörðun og málsmeðferð setts dómsmálaráðherra við skipun í umrætt embætti héraðsdómara.“ Umboðsmaður teldi ekki líkur á að þessir annmarkar gætu leitt til ógildingar á skipuninni, en það félli á hinn bóginn utan starfssviðs hans að taka afstöðu til þess hvaða lagalegu afleiðingar þeir gætu haft ef um þetta yrði fjallað fyrir dómstólum í skaðabótamáli. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjendum 10. mars 2009. II Í áliti dómnefndarinnar 29. nóvember 2007 voru dregin saman atriði, sem virðast helst hafa skipt máli um mat á hæfni gagnáfrýjanda og hinna umsækjendanna tveggja sem einnig voru taldir mjög vel hæfir, en um Þorstein Davíðsson og fimmta umsækjandann var ekki sérstaklega fjallað þar að öðru leyti en því að þess var getið að þeir teldust hæfir. Í álitinu sagði eftirfarandi um hæfni gagnáfrýjanda: „Guðmundur Kristjánsson hefur langlengstan starfsferil umsækjenda og tengist hann allur dómstólum. Hann hefur fengist við dómarastörf með einum eða öðrum hætti um tólf ára skeið og stundað málflutning fyrir héraðsdómstólum í rúm 20 ár og síðustu tólf árin einnig fyrir Hæstarétti. Hann hefur fengist bæði við einkamál og opinber mál og hefur vegna dómara- og málflutningsstarfa sinna víðtæka þekkingu á réttarfari og iðkun þess. Hann hefur jafnframt haft með höndum stjórnunarstörf í átta ár sem aðalfulltrúi bæjarfógeta og sýslumanns í stóru umdæmi og getið sér góðan orðstír á starfsferli sínum. Þótt hann hafi ekki lagt stund á framhaldsnám í lögfræði eða annað háskólanám þykir starfsreynsla hans skapa honum nokkra sérstöðu og vegur þungt í mati dómnefndar.“ Í sérstakri umsögn um gagnáfrýjanda sem fylgdi dómnefndarálitinu komu þessi sömu atriði fram en þar var þess einnig getið að hann hafi verið með fyrstu einkunn á embættisprófi í lögfræði, svo og að ráðið yrði af framlögðum gögnum að hann hafi ágæt tök á íslensku máli og geti samið skýran texta. Þá var þess getið að gagnáfrýjandi hafi fengið afar lofsamleg ummæli þeirra, sem til hafi verið leitað, og þætti eiga mjög gott með að umgangast fólk. Í sérstakri umsögn dómnefndarinnar um Þorstein Davíðsson sagði meðal annars að hann hefði um átta ára reynslu við störf þar sem reynt hafi á lögfræðiþekkingu, þar af tæplega þrjú og hálft ár sem aðstoðarmaður héraðsdómara, tæplega fjögur og hálft ár sem aðstoðarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra og síðustu mánuði sem aðstoðarsaksóknari og deildarstjóri við lögreglustjóraembættið á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafi hann tekið drjúgan þátt í félagsstörfum, einkum á vettvangi tiltekins stjórnmálaflokks. Hann hafi hlotið fyrstu einkunn á embættisprófi í lögfræði, en ekki lagt stund á framhaldsnám. Hann hafi á hinn bóginn sótt fjölda funda og ráðstefna um mál sem varði starfsemi dómstóla og dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Hann sýndist hafa öðlast nokkra reynslu af stjórnunar- og skipulagsstörfum, einkum í því ráðuneyti. Hann hafi engin „höfundarverk“ lagt fram svo að meta mætti tök hans á íslensku máli og rökhugsun við úrlausn vandasamra lögfræðilegra verkefna, en umsókn hans væri rituð á skýru og kjarnyrtu máli og hafi hann haft á hendi aukastörf við bókaútgáfu og í dómnefnd vegna bókmenntaverðlauna. Sem aðstoðarmaður dómara hafi hann fengið góða innsýn í iðkun réttarfars og í starfi sínu sem aðstoðarmaður ráðherra bæði komist í snertingu við störf löggjafarþingsins og fjölmiðla. Það sé samdóma álit þeirra sem hafi tjáð sig um Þorstein að hann hafi þann mikilvæga kost góðs dómara að geta greint aðalatriði frá aukaatriðum og þyki ágætur í samstarfi og umgengni. III Í 1. gr. laga nr. 4/1963 um ráðherraábyrgð segir að ráðherra beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum eftir því sem mælt er fyrir þar og í stjórnarskrá. Í 1. mgr. 13. gr. sömu laga er kveðið á um heimild til að dæma ráðherra í sakamáli til greiðslu skaðabóta fyrir tjón, sem hann hefur bakað öðrum með framkvæmd eða vanrækslu sem er refsiverð eftir lögunum, en tekið er fram að um skaðabótaskyldu hans fari „eftir almennum reglum.“ Að þessu virtu girða ákvæði þessara laga ekki fyrir að ráðherra geti orðið skaðabótaskyldur eftir almennum reglum vegna stjórnsýsluákvörðunar sinnar og er því haldlaus málsástæða aðaláfrýjandans Árna sem að þessu lýtur. Í málinu er ekki deilt um það að álit, sem dómnefnd lét í té um hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara samkvæmt reglum 3. mgr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 eins og þær voru fyrir gildistöku 2. gr. og 4. gr. laga nr. 45/2010, hafi ekki bundið ráðherra við veitingu þess. Þá er heldur ekki ágreiningur um að aðaláfrýjandanum Árna hafi sem settum dóms- og kirkjumálaráðherra borið eftir meginreglum stjórnsýsluréttar að velja í desember 2007 til skipunar í embætti héraðsdómara við Héraðsdóm Norðurlands eystra og Héraðsdóm Austurlands þann umsækjanda, sem hæfastur var til að gegna því. Deila er á hinn bóginn um hvort aðaláfrýjandinn hafi farið að þeirri reglu. Ákvæði um dómnefnd til að meta hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara voru fyrst sett með 2. mgr. 5. gr. laga nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, en samkvæmt lögskýringargögnum var það einkum gert til að styrkja sjálfstæði dómstóla og auka traust almennings á því að dómarar væru óháðir handhöfum framkvæmdarvalds. Efnislega voru sömu reglur teknar upp í 3. mgr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, þar á meðal um að dómnefndin skyldi skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum af Hæstarétti, öðrum af Dómarafélagi Íslands úr röðum héraðsdómara og þeim þriðja af Lögmannafélagi Íslands úr hópi starfandi lögmanna. Samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 bar dómnefndinni að láta ráðherra í té rökstudda og skriflega umsögn um umsækjendur um embætti héraðsdómara, en um störf nefndarinnar skyldi ráðherra að öðru leyti setja nánari reglur. Svo var gert með reglum nr. 693/1999 um störf nefndar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Í 4. gr. þeirra var mælt svo fyrir að dómnefndin skyldi í mati sínu hafa til hliðsjónar fjögur atriði, nánar tiltekið starfsferil umsækjenda, fræðilega þekkingu, almenna og sérstaka starfshæfni og góð tök á íslensku máli. Í sama ákvæði var ráðgert að dómnefndin gæti krafið umsækjendur um frekari gögn og aflað sér vitneskju um starfsferil þeirra. Á grundvelli þessara reglna setti dómnefndin verklagsreglur við mat á umsóknum um embætti héraðsdómara samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, sem ráðherra staðfesti 23. mars 2001. Samkvæmt þeim átti nefndin í mati sínu einkum að taka tillit til skilyrða 2. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, starfsreynslu, fræðilegrar þekkingar, almennrar og sérstakrar starfshæfni og persónuleika umsækjenda. Í áliti dómnefndarinnar frá 29. nóvember 2007, sem um ræðir í málinu, sagði að hún hafi „eftir því sem kostur er haft hliðsjón“ af þessum verklagsreglum. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ber stjórnvaldi, sem veitir starf í þjónustu ríkisins eða embætti, að sjá til þess að atriði, sem máli skipta, séu nægjanlega upplýst áður en það tekur ákvörðun um veitinguna. Með áðurgildandi 3. mgr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 var þessari rannsóknarskyldu við skipun í embætti héraðsdómara í verulegum atriðum létt af dóms- og kirkjumálaráðherra, en hún lögð þess í stað á herðar dómnefndar, sem skipað var í með tilliti til þess að tryggt yrði að sérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara. Við rannsókn og hæfnismatið voru hendur dómnefndarinnar jafnframt að nokkru bundnar af áðurnefndum fyrirmælum í reglum nr. 693/1999, sem ráðherra setti, og verklagsreglum, sem hann staðfesti sem fyrr segir 23. mars 2001. Þótt álit dómnefndarinnar hafi ekki verið bindandi fyrir ráðherra, svo sem tekið var fram í 7. gr. reglna nr. 693/1999, verður að gæta sérstaklega að því að rannsókn hennar kom lögum samkvæmt í stað rannsóknar, sem ráðherra hefði ella borið að gera. Af því leiðir að hafi ráðherra talið efni til að víkja frá áliti dómnefndarinnar við skipun í embætti héraðsdómara var óhjákvæmilegt að ákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn eftir 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem tekið yrði meðal annars tillit til fyrirmæla hans sjálfs í reglum nr. 693/1999 um þau atriði varðandi umsækjendur, sem ráða skyldu hæfnismati, og jafnframt tryggt að sérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störf dómnefndarinnar. Í þeim efnum bar einnig sérstaklega að gæta að því að við veitingu embættis héraðsdómara tók ráðherra ekki ákvörðun um starf, sem átti undir boðvald hans, heldur stöðu, sem heyrir til annarrar greinar ríkisvaldsins og sérstakar reglur um sjálfstæði gilda um samkvæmt 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Í áðurnefndri yfirlýsingu, sem aðaláfrýjandinn Árni lét frá sér fara 10. janúar 2008, sagði meðal annars að hann hafi talið álit dómnefndarinnar frá 29. nóvember 2007 haldið göllum, þar sem niðurstaðan hafi verið „ógagnsæ, lítt rökstudd og innra ósamræmis gætt við mat á reynslu sem hin ýmsu störf gefa“, en sér hafi borið skylda til að hafa skoðun á álitinu og fara eftir eigin mati við skipun í embættið ef hann greindi á við nefndina. Samkvæmt svörum, sem aðaláfrýjandinn veitti 18. mars 2008 við áðurnefndri fyrirspurn Umboðsmanns Alþingis, fékk hann í hendur gögn um veitingu embættisins 18. desember 2007, en lauk málinu rúmum tveimur sólarhringum síðar, sama dag og hann var settur dóms- og kirkjumálaráðherra til að taka ákvörðun í því. Í bréfi umboðsmanns var meðal annars spurt „hvaða starfsmenn Stjórnarráðs Íslands eða aðrir veittu yður aðstoð eða komu með öðrum hætti að undirbúningi og töku ákvörðunar um skipun í umrætt starf“ og sagði af því tilefni eftirfarandi í svörum aðaláfrýjandans: „Þann 18. desember sl. fékk undirritaður gögn málsins afhent, eins og áður segir. Undirritaður fór sem settur dóms- og kirkjumálaráðherra ítarlega yfir öll gögn málsins og myndaði sér síðan skoðun á málinu og tók ákvörðun um skipun í framhaldinu á grundvelli 1. mgr. 12. gr. dómstólalaga.“ Í málinu liggur einnig fyrir að á Alþingi var 7. febrúar 2008 borin upp fyrirspurn við aðaláfrýjandann Árna vegna veitingar þessa embættis, meðal annars um hvaða gögn hann hafi fengið til að byggja ákvörðun sína á, hvort hann hafi aflað nýrra gagna við meðferð málsins og hvort hann hafi leitað til meðmælenda með einstökum umsækjendum. Í svari aðaláfrýjandans 28. sama mánaðar sagði að hann hafi fengið „öll gögn sem á málið voru skráð, þ.e. umsóknir ásamt fylgigögnum, álit dómnefndar og önnur bréf tengd málinu og auk þess eldri umsóknir umsækjenda og fylgigögn, sem fyrir lágu í ráðuneytinu.“ Hann hafi engra gagna aflað sjálfur og ekki leitað til meðmælenda, en „skrifleg meðmæli sem fyrir lágu í málinu höfðu áhrif á ákvörðun ráðherrans.“ Ekkert er fram komið í málinu um frekari rannsókn aðaláfrýjandans sjálfs eða annarra á hans vegum á atriðum, sem vörðuðu veitingu embættisins. Að virtum þeim kröfum, sem bar að gera samkvæmt áðursögðu, var þessi rannsókn aðaláfrýjandans með öllu ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega svo að honum gæti verið fært að taka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd, sem skipuð var sérfróðum mönnum. Aðaláfrýjandanum mátti vera ljóst að ákvörðun hans væri af þessum sökum andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga, enda hafði hann um árabil gegnt embætti fjármálaráðherra og farið sem slíkur með málefni, sem vörðuðu réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 8. tölulið 5. gr. þágildandi reglugerðar nr. 3/2004 um Stjórnarráð Íslands. Verður að meta aðaláfrýjandanum þetta til sakar. IV Í málinu leitar gagnáfrýjandi annars vegar viðurkenningar á skaðabótaskyldu aðaláfrýjenda vegna fjárhagslegs tjóns, sem ákvörðun aðaláfrýjandans Árna 20. desember 2007 um skipun í embætti héraðsdómara hafi bakað sér, og hins vegar greiðslu á miskabótum, sem gagnáfrýjanda voru ákveðnar að fjárhæð 3.500.000 krónur í hinum áfrýjaða dómi, en hann krefst fyrir Hæstarétti að niðurstaða um þær verði staðfest. Að því er varðar fyrrgreinda kröfu gagnáfrýjanda er þess að gæta að samkvæmt áliti dómnefndar 29. nóvember 2007 var hann einn þriggja umsækjenda, sem hún taldi mjög vel hæfa til að gegna embætti héraðsdómara, en nefndin gerði ekki upp á milli þeirra. Þótt aðaláfrýjandinn Árni hefði farið að áliti dómnefndarinnar við veitingu embættisins liggur ekkert fyrir um að gagnáfrýjandi hefði staðið þessara þriggja umsækjenda næst því að hljóta það, en eins og hann lagði grunn að málinu í héraðsdómsstefnu verður hann að bera sönnunarbyrði fyrir þessu. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu aðaláfrýjenda af þessum lið í kröfum gagnáfrýjanda. Krafa gagnáfrýjanda um miskabætur er á því reist að aðaláfrýjandinn Árni hafi með háttsemi sinni sýnt honum lítilsvirðingu, niðurlægt hann á opinberum vettvangi og vegið að starfsheiðri hans, reynslu og hæfni, en í því hafi falist meingerð gegn æru hans og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eins og áður hefur verið rakið fór aðaláfrýjandinn Árni ekki eftir þeim reglum, sem honum bar að fylgja við ákvörðun um skipun í embætti héraðsdómara, að því leyti að hann mátti ekki ganga fram hjá áliti dómnefndar um hæfni umsækjenda án þess að nægileg rannsókn færi áður fram til að komast að rökstuddri niðurstöðu um að það álit fengi ekki með réttu staðist. Þau atriði, sem aðaláfrýjandinn færði fram til stuðnings ákvörðun sinni eftir að hún hafði verið tekin, bættu í engu úr þessum annmarka. Ekkert er fram komið í málinu um að aðaláfrýjandinn hafi hagað gerðum sínum á þennan veg til að beina meingerð að æru eða persónu gagnáfrýjanda, heldur sneru þær að því að bæta hlut eins umsækjanda, sem dómnefndin hafði raðað lægra en gagnáfrýjanda, og leggja með því grunn að þeirri ákvörðun að skipa þann umsækjanda í embættið. Þótt aðaláfrýjandinn hafi ekki í tengslum við þetta látið orð falla til að vega að persónu eða æru gagnáfrýjanda verður ekki fram hjá því litið að aðaláfrýjandanum mátti vera ljóst að þessar gerðir hans gætu að ófyrirsynju bitnað á orðspori gagnáfrýjanda og orðið honum þannig að meini. Þrátt fyrir það gekk aðaláfrýjandinn fram án þess að skeyta nokkuð um þessa augljósu hættu. Þegar þetta er virt verður að líta svo á að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til að dæma gagnáfrýjanda miskabætur sameiginlega úr hendi aðaláfrýjenda og breytir þá engu að gagnáfrýjandi hafi verið metinn jafnhæfur tveimur öðrum umsækjendum og því ekki átt lögvarinn rétt á að hljóta embættið. Þær miskabætur eru hæfilega ákveðnar 500.000 krónur og skulu þær bera vexti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, íslenska ríkið og Árni M. Mathiesen, greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, Guðmundi Kristjánssyni, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2009 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Aðaláfrýjendur greiði í sameiningu gagnáfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Við erum sammála meiri hluta dómenda um það, sem segir í fyrstu þremur köflum dóms í máli þessu, svo og um að sýkna aðaláfrýjendur af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu þeirra vegna ætlaðs fjártjóns hans. Af þeim ástæðum, sem hér á eftir greinir, erum við á hinn bóginn ósammála meiri hlutanum um hvort skilyrðum sé fullnægt til að dæma gagnáfrýjanda miskabætur úr hendi aðaláfrýjenda. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að dæma þann, sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru eða persónu annars manns, til að greiða miskabætur þeim sem misgert var við. Í þessum orðum felst að okkar mati áskilnaður um að meingerð sé af ásetningi eða gáleysi beint gegn þeim, sem miskabóta krefst. Að því verður að gæta að þótt gagnáfrýjanda hafi af dómnefnd samkvæmt þágildandi 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla verið skipað ásamt tveimur öðrum fremst meðal umsækjenda um embætti héraðsdómara haustið 2007 færði það honum ekki lögvarinn rétt til að hljóta embættið. Af þessum sökum var ekki vegið að æru eða persónu gagnáfrýjanda með því einu að aðaláfrýjandinn Árni M. Mathiesen hafi sem settur dóms- og kirkjumálaráðherra veitt einum af fjórum öðrum umsækjendum embættið og getur í því sambandi engu breytt að þeim umsækjanda hafi verið raðað lægra í áliti dómnefndar. Hvorki við veitingu embættisins né í skýringum, sem aðaláfrýjandinn gaf á síðari stigum á ákvörðun sinni, var vikið orðum að gagnáfrýjanda, sem horft gætu honum til álitshnekkis, heldur snerist umfjöllun aðaláfrýjandans að því að færa rök fyrir því að sá umsækjandi, sem fyrir valinu varð, hafi ekki verið metinn að verðleikum af dómnefndinni. Hlutlægt séð getur gagnáfrýjandi af þessum sökum ekki talist hafa sætt af hendi aðaláfrýjandans meingerð, sem beindist gegn æru hans eða persónu þannig að varðað geti miskabótum samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði. Fram hjá því verður heldur ekki litið að í dómaframkvæmd Hæstaréttar virðast ekki verða fundin þess dæmi í málum, sem varða veitingu starfs, að öðrum hafi án sérstakrar lagaheimildar verið dæmdar miskabætur en þeim, sem átt hefði lögvarinn rétt til starfsins en fór á mis við það vegna ólögmætrar háttsemi þess, sem með veitingarvaldið fór. Samkvæmt þessu teljum við að einnig eigi að sýkna aðaláfrýjendur af kröfu gagnáfrýjanda um miskabætur, en að hver þeirra eigi að bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 14. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Guðmundir Kristjánssyni, Fjallalind 60, Kópavogi, á hendur Árna Matthíasi Mathiesen, Kirkjuhvoli, Rangárþingi ytra, Rangárvallasýslu, og íslenska ríkinu, með stefnu birtri 10. mars 2009. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. að stefndu verði dæmdir til að greiða honum 5.000.000 kr., eða lægri fjárhæð að mati dómsins, óskipt í miskabætur auk dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. samanber 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 9. febrúar 2009 til greiðsludags. 2. að viðurkennt verði, að stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart honum vegna skipunar Þorsteins Davíðssonar 20. desember 2007 í embætti héraðsdómara. 3. að stefndu greiði honum allan málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988. Stefndi, Árni, krefst þess aðallega að verða alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst þess til vara að miskabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að teknu tilliti til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati réttarins. Dómari málsins fékk því úthlutað 4. desember sl. Málavextir Hinn 12. október 2007 var auglýst laust til umsóknar embætti héraðsdómara sem yrði með 75% starfsskyldur við Héraðsdóm Norðurlands eystra og 25% við Héraðsdóm Austurlands. Umsóknarfrestur var til 31. október 2007 og var tekið fram að embættið yrði veitt frá og með 1. janúar 2008. Fimm sóttu um embættið. Hinn 7. nóvember 2007 óskaði dóms- og kirkjumálaráðuneytið eftir umsögn dómnefndar, sem fjallar um hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara, sbr. 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, um dómstóla. Hinn 29. nóvember 2007 barst ráðuneytinu umsögn dómnefndarinnar. Þar segir: „Af gögnum þeim, sem fyrir liggja, verður ekki annað séð en að allir umsækjendurnir fimm fullnægi skilyrðum 2. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 5. gr. reglna nr. 693/1999 skal dómnefnd skila skriflegri umsögn um umsækjendur þar sem fram kemur rökstutt álit á hæfni hvers þeirra. Fylgja þær umsagnir með þessu bréfi og verða ekki tíundaðar hér sérstaklega. Þá skal dómnefnd jafnframt samkvæmt b-lið sama ákvæðis láta í té rökstutt álit á því hvern hún telur hæfastan umsækjenda eða hverja hún telji hæfasta og eftir atvikum láta koma fram samanburð og röðun á þeim eftir hæfni. Verður það gert í þessu bréfi. Dómnefnd hefur nú eins og að undanförnu haft sem viðmiðun orðin ekki hæfur, hæfur, vel hæfur og mjög vel hæfur. Eins og fram kemur í sérstökum umsögnum um umsækjendur telur dómnefnd þrjá þeirra standa fremsta og vera mjög vel hæfa til að gegna embætti héraðsdómara en sér ekki ástæðu til að gera upp á milli þeirra.“ Þessir þrír umsækjendur voru Halldór Björnsson, nú héraðsdómari, Pétur Dam Leifsson lektor og stefnandi. Um stefnanda segir nefndin eftirfarandi: [Hann] „hefur langlengstan starfsferil umsækjenda og tengist hann allur dómstólum. Hann hefur fengist við dómarastörf með einum eða öðrum hætti um tólf ára skeið og stundað málflutning fyrir héraðsdómstólum í rúm 20 ár og síðustu tólf árin einnig fyrir Hæstarétti. Hann hefur fengist bæði við einkamál og opinber mál og hefur vegna dómara- og málflutningsstarfa sinna víðtæka þekkingu á réttarfari og iðkun þess. Hann hefur jafnframt haft með höndum stjórnunarstörf í átta ár sem aðalfulltrúi bæjarfógeta og sýslumanns í stóru umdæmi og getið sér góðan orðstír á starfsferli sínum. Þótt hann hafi ekki lagt stund á framhaldsnám í lögfræði eða annað háskólanám þykir starfsreynsla hans skapa honum nokkra sérstöðu og vegur þungt í mati dómnefndar.“ Aðra umsækjendur, þau Ragnheiði Jónsdóttur og Þorstein Davíðsson, taldi dómnefndin að svo komnu hæfa til að gegna dómaraembætti. Hinn 11. desember 2007 var framangreind umsögn dómnefndarinnar og sérstakar umsagnir hennar um hvern umsækjanda fyrir sig sendar umsækjendum svo þeir gætu komið á framfæri athugasemdum vegna umsagnanna. Hvorki bárust athugasemdir frá stefnanda né Þorsteini. Hinn 17. desember 2007, tilkynnti dóms- og kirkjumálaráðherra forsætisráðherra að hann myndi víkja sæti í málinu og vísaði til þess að fyrrverandi aðstoðarmaður hans hefði sótt um embættið. Því gætu aðrir umsækjendur dregið óhlutdrægni sína í efa við val á umsækjanda, sbr. 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hinn 18. desember 2007 kom fram tillaga á ríkisstjórnarfundi að stefnda, Árna Mathiesen yrði falið að fara með málið. Stefndi, Árni, fékk öll gögn er málið vörðuðu þann dag. Stefnandi staðhæfir, að stefndi, Árni, hafi fengið gögnin afhent 20. desember 2007. Hinn 20. desember 2007 tilkynnti forsætisráðherra að forseti Íslands hefði fallist á tillögu hans um að setja fjármálaráðherra til að fara með umrætt stjórnsýslumál og taka ákvörðun í því. Hinn 20. desember 2007 skipaði settur dóms- og kirkjumálaráðherra, stefndi Árni, Þorstein Davíðsson til að gegna embætti héraðsdómara frá 1. janúar 2008 að telja. Sama dag var öðrum umsækjendum tilkynnt um skipunina. Hinn 24. desember 2007 krafðist stefnandi rökstuðnings stefnda, Árna, fyrir þessari embættisskipun. Svarbréf hans er frá 4. janúar 2008 og þar segir meðal annars: „Þorsteinn Davíðsson lauk laganámi með 1. einkunn árið 1999 og hlaut réttindi til málflutnings fyrir héraðsdómi árið 2005. Þorsteinn var aðstoðarmaður dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur 2000-2003 og aðstoðarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra 2003-2007. Frá því í nóvember 2007 hefur Þorsteinn gegnt starfi aðstoðarsaksóknara og deildarstjóra við embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Þorsteinn hefur um átta ára reynslu af störfum þar sem reynt hefur á lögfræðiþekkingu. Hann hefur í dómsmálaráðuneytinu, sem aðstoðarmaður ráðherra, öðlast reynslu af stjórnun og skipulagningu starfa, en starf aðstoðarmanns ráðherra í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu reynir á allar hliðar lögfræði, stjórnsýslurétt, löggjafarstarf, stjórnun ráðuneyta, fjárreiður ríkissjóðs og einstakra stofnana, veitir góða innsýn í störf ríkisstjórnar og Alþingis og krefst samskipta við ótal aðila, innlenda og erlenda, setu á fundum og ráðstefnum heima og erlendis. Með vísan til framangreinds og á grundvelli fyrirliggjandi gagna var það mat dóms- og kirkjumálaráðherra að fjölbreytt reynsla Þorsteins og þekking, ekki síst vegna starfa sem aðstoðarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra um rúmlega fjögurra ára skeið, geri það að verkum að hann sé hæfastur umsækjenda um embætti héraðsdómara við héraðsdóm Norðurlands eystra.“ Hinn 9. janúar 2008 sendi dómnefndin frá sér athugasemdir. Þar kom meðal annars fram, að eins og tilvist dómnefndar af þessu tagi er háttað sé óhjákvæmilegt að ætla að veitingarvaldinu séu einhver takmörk sett við val sitt, að minnsta kosti með hliðsjón af góðum og vönduðum stjórnsýsluháttum og raunar ekki síður sjálfstæði dómstólanna. Taldi nefndin að ráðherra hefði hér farið langt út fyrir slík mörk og tekið ómálefnalega ákvörðun. Sé hún einsdæmi í þau sextán ár, sem liðin voru frá því að nefndin var sett á laggirnar. Hinn 10. janúar 2008 sendi stefndi, Árni, frá sér yfirlýsingu vegna athugasemda dómnefndarinnar. Þar segir meðal annars, að ráðherra beri í störfum sínum að taka sjálfstæða afstöðu til mála sem fyrir hann eru lögð og meta sjálfstætt álit hinna ýmsu nefnda sem vinna að undirbúningi mála fyrir hann. Beri honum að fara eftir eigin sannfæringu en ekki sannfæringu annarra. Í framangreindu tilviki „telur ráðherrann að gallar hafi verið á umsögn dómnefndar sem hafi verið ógagnsæ, lítt rökstudd og innra ósamræmis gætt við mat á reynslu sem hin ýmsu störf gefa“. Hinn 16. janúar 2008 kvartaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis yfir umræddri embættisskipun. Taldi hann, að skipunin hefði af ráðherrans hálfu ekki verið nægilega vel undirbúin með vísan til jafnræðisreglu og rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, samanber 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá taldi hann, að embættisfærsla þessi hefði ekki byggst á málefnalegum, gildum og löglegum sjónarmiðum miðað við áðurnefnda umsögn og álit dómnefndarinnar. Jafnframt taldi hann áðurnefndan rökstuðning ráðherrans ekki vera í samræmi við kröfur og ákvæði 22. gr. stjórnsýslulaganna um efni slíks rökstuðnings. Loks fann hann að meðferð reglulegs dóms- og kirkjumálaráðherra, Björns Bjarnasonar, á málinu. Taldi hann, að hefði ráðherrann á annað borð verið hér vanhæfur, þá hefði hann átt að segja sig frá málinu jafnskjótt og umsóknirnar lágu fyrir en ekki árdegis 20. desember 2007 eins og hér virtist hafa verið raunin. Benti hann á í þessu sambandi, að Þorsteinn hafi verið meðal umsækjenda um héraðsdómaraembætti í Reykjavík árið 2006 og hefði það ekki valdið vanhæfi ráðherrans, þegar hann skipaði í það embætti. Hinn 23. janúar 2008 ályktaði Dómarafélag Íslands vegna umræddrar héraðsdómaraskipunar. Segir þar meðal annars, að það sé álit stjórnar félagsins, að ráðherra beri við skipun í dómaraembætti að hafa hliðsjón af umsögn dómnefndarinnar, þótt hann sé ekki bundinn af henni. Kjósi hann hins vegar að leggja ekki umsögnina til grundvallar, eins og hér var gert, ber honum að færa fyrir því viðhlítandi rök. Telur stjórnin, að það hafi hann ekki gert. Hinn 19. febrúar 2008 óskaði umboðsmaður Alþingis eftir svörum, athugasemdum og skýringum ráðherrans við ellefu spurningum sínum vegna embættisveitingarinnar. Í niðurlagi bréfsins tók umboðsmaður fram, að með tilliti til málavaxtanna hefði hann talið rétt að setja fram ítarlegri spurningar en hann teldi að jafnaði þörf á. Væri þetta gert til þess að ráðherranum gæfist sem best tækifæri til að koma með skýringar sínar og þar með yrði sem bestur grunnur lagður að frekari athugun hans og afgreiðslu á kvörtununum. Hinn 18. mars 2008 svarði stefndi, Árni. Þar segir meðal annars: „Vísað er til bréfs yðar, dags. 19. febrúar sl., til undirritaðs er varðar kvartanir sem yður hafa borist frá Guðmundi Kristjánssyni og Pétri Dam Leifssyni vegna skipunar undirritaðs, sem setts dóms- og kirkjumálaráðherra, í embætti héraðsdómara með starfsstöð við héraðsdóm Norðurlands eystra. Gefið þér undirrituðum, settum dóms- og kirkjumálaráðherra, færi á að senda yður skýringar og athugasemdir í tilefni af nefndum kvörtunum, sbr. 7. og 9. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, og þá óskið þér sérstaklega eftir því að svarað verði og skýringar veittar vegna ellefu nánar tilgreindra spurninga sem þér setjið fram. Athygli vekur að spurningar yðar eru mjög ítarlegar í framsetningu og með því yfirbragði og orðavali að svo virðist sem afstaða yðar til úrlausnarefnisins kunni að vera mótuð fyrirfram. Af þeim sökum má halda því fram að svör þau sem undirritaður ber fram hér að neðan komi til með að hafa takmarkaða þýðingu þegar þér leysið úr málinu og þar með hinn sjálfsagði réttur undirritaðs til andmæla. Engu að síður verður fyrirspurnum yðar nú svarað lið fyrir lið.“ Álit umboðsmanns Alþingis á kvörtununum er dagsett 30. desember 2008. Í niðurstöðukafla þess segir meðal annars svo orðrétt: „Það er niðurstaða mín að ekki hafi verið lagður fullnægjandi grundvöllur í samræmi við reglur stjórnsýsluréttarins að ákvörðun setts dómsmálaráðherra um að skipa Þorstein Davíðsson í embætti héraðsdómara með starfsstöð við Héraðsdóm Norðurlands eystra. Þar sem ráðherra gætti ekki þeirra reglna um undirbúning og mat á umsóknum sem tryggja eiga að hæfasti umsækjandinn verði skipaður þá fæ ég ekki séð að ráðherra hafi haft forsendur til að fullyrða að hann hafi í reynd valið hæfasta umsækjandann. Í álitinu eru að auki gerðar athugasemdir við að efni rökstuðnings ráðherra til annarra umsækjenda fyrir skipun í embættið hafi ekki uppfyllt kröfur 1. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga. Loks geri ég athugasemdir við að skipaður dómsmálaráðherra hafi ekki vikið fyrr sæti við meðferð málsins í samræmi við reglur stjórnsýslulaga, og aðkomu ráðuneytisstjóra dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að málinu í ljósi persónulegra meðmæla sem hann hafði látið þeim umsækjanda sem skipaður var í embættið í té. Eins og áður sagði er það niðurstaða mín að tilteknir annmarkar hafi verið á undirbúningi, ákvörðun og málsmeðferð setts dómsmálaráðherra við skipun í umrætt embætti héraðsdómara. Að teknu tilliti til dómaframkvæmdar hér á landi og að teknu tilliti til hagsmuna þess sem hlaut skipun í embættið tel ég ekki líkur á að ofangreindir annmarkar leiði til ógildingar á skipuninni. Það fellur hins vegar utan starfssviðs míns að taka afstöðu til þess hvaða lagalegu afleiðingar þessir annmarkar á meðferð málsins kynnu að öðru leyti að hafa í för með sér ef um þetta yrði fjallað af dómstólum t.d. í formi skaðabótamáls. Ég beini þó þeim tilmælum til skipaðs dómsmálaráðherra að framvegis verði tekið mið af þeim sjónarmiðum sem lýst er í áliti þessu við undirbúning og veitingu embætta héraðsdómara.“ Hinn 16. júlí 2008 var stefnanda boðin tímabundin setning héraðsdómara í Reykjavík, það er frá 1. september 2008 og út 15. apríl 2010. Stefnandi hafnaði boði þessu. Hinn 9. janúar 2009 sendi stefnandi stefnda, Árna, bréf og vísaði til framangreindrar niðurstöðu umboðsmanns og taldi ráðherrann hafa vegið mjög gegn æru sinni og persónu með þeim ólögmætum stjórnsýsluathöfnum, sem hann viðhafði í umrætt sinn. Krafði hann ráðherrann og íslenska ríkið um fyrirvaralausa greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 kr. óskipt með vísun til 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skyldi greiðslan eiga sér stað innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins að viðlagðri málssókn ella. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 21. janúar 2009, var þessari kröfu hafnað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að stefndi, Árni, hafi ekki lagt fullnægjandi grundvöll í samræmi við reglur stjórnsýsluréttarins að ákvörðun sinni um að skipa þann er embættið fékk í dómaraembættið og hann hafi þar með í reynd ekki valið hæfasta umsækjandann, svo sem honum var skylt og hann viðurkennir að honum hafi borið að gera. Undirbúningi og rannsókn stefnda, Árna, að umræddri stjórnarathöfn hafi verið verulega áfátt og hafi honum verið það augljóst eða mátt vera það, þar á meðal sökum þess að sá er embættið fékk hafði sjálfur engar athugasemdir gert við umsagnir dómnefndarinnar. Þessir vankantar séu þvert gegn skyldum og reglum stjórnsýsluréttarins um vönduð vinnubrögð að þessu leyti, sérstaklega í ljósi stöðu og umsagnar hinnar lögbundnu dómnefndar sem stofnuð var í þeim megintilgangi að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu valdir samkvæmt hæfni einvörðungu. Stefnda, Árna, hafi því borið að leggja málið að nýju fyrir dómnefndina til umfjöllunar og nýrrar umsagnar miðað við eigin skoðun og þau áform, sem hann sjálfur hafði um skipun þess í embættið sem stöðuna hlaut, þar sem bætt væri úr framangreindum göllum og annmörkum fyrirliggjandi umsagnar að hans áliti, áður en hann tæki ákvörðun í málinu. Jafnframt hafi hann vísvitandi dregið óforsvaranlegar ályktanir af fyrirliggjandi gögnum málsins, upplýsingum sem hann aflaði og eigin reynslu af störfum aðstoðarmanna hans sem fagráðherra á öðru sviði með því að meta þann sem hann skipaði í embættið hæfastan umsækjenda án samanburðar við hæfni stefnanda sem fullnægði kröfum grundvallarreglna stjórnsýsluréttarins um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Rökstuðningur sá, sem hann færi fram í 1. mgr. 10. liðar svars síns til umboðsmanns Alþingis 19. febrúar 2008 og varðar samanburð á reynslu stefnanda og þess er embættið hlaut, haldi ekki. Sama gildi um tilvísun hans þar í þyngra vægi annarra hæfileika þess er embættið hlaut en skemmri starfsreynsla hans. Hún sé staðlausir stafir. Stefndi, Árni, hafi því engar réttmætar forsendur haft til að fullyrða að hann hafi í reynd valið hæfasta umsækjandann. Hæfni og skipun þess sem embættið hlaut hafi þess vegna verið reist á ómálefnalegum og annarlegum ástæðum. Stefnandi telur að með þessari háttsemi sinni við skipun í embættið hafi stefndi, Árni, misbeitt valdi sínu og með ólögmætum hætti gengið fram hjá stefnanda. Hann hafi mátt búast við því, að hann yrði skipaður í embættið miklu frekar en sá er embættið hlaut og sé ekki unnt að útiloka, að svo hefði orðið, hefði hér verið farið að lögum. Fyrir liggur að laun héraðsdómara eru sannanlega umtalsvert hærri en laun stefnanda sem og önnur kjör og réttindi. Umræddar athafnir stefndu ollu stefnanda því fjárhagslegu tjóni, sem þeim beri að bæta eftir almennum skaðabótareglum. Krefst stefnandi viðurkenningar á þeirri bótaskyldu þeirra óskipt samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr., sbr. d-lið 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá telur stefnandi að stefndi, Árni, hafi einnig með þessari ólögmætu háttsemi sinni sýnt stefnanda takmarkalausa lítilsvirðingu, niðurlægt hann á opinberum vettvangi og vegið að starfsheiðri hans og viðurkenningu á reynslu hans og hæfni til embættisins umfram þann sem hann skipaði í embættið. Með því hafi hann beitt valdníðslu með ráðherravaldi sínu og valdið stefnanda miska með því að fremja ólögmæta alvarlega meingerð gegn æru hans og persónu og þar með brotið gegn b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þannig að miskabótum varði. Stefnandi beinir kröfum sínum bæði gegn Árna M. Mathiesen persónulega og íslenska ríkinu samkvæmt reglum um húsbónda- og vinnuveitendaábyrgð. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi einnig til 10., 11. og 22. gr. stjórnsýslulaganna, 12. gr. laga um dómstóla nr. 15/1998, reglugerðar nr. 693/1999 um störf nefndar samkvæmt 3. mgr. nýnefndrar 12. gr. og verklagsreglna við mat á umsóknum um embætti héraðsdómara samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Hann vísar og í dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2005, sem upp var kveðinn 17. nóvember 2005. Auk tilgreiningar í dómkröfu styðst vaxtakrafan við 16. gr. skaðabótalaganna, samanber 12. gr. laga nr. 37/1999. Varðandi málskostnað er vísað til 129. - 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á kostnaðinn byggist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda, Árna Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að lagaskilyrði standi ekki til þess að hann geti, hvað sem öllu öðru líður, borið persónulega skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda. Leggja verður á stefnanda að leiða í ljós á hvaða lagagrundvelli slík krafa gæti náð fram að ganga, en stefnandi hefur í engu vikið að því í stefnu sinni. Ber því þegar af þessum ástæðum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. En jafnvel þótt talið verði að stefndi geti að lögum borið persónulega skaðabótaábyrgð vegna umræddrar stöðuveitingar er hafið yfir vafa að óhjákvæmilegt skilyrði þess að slík krafa stefnanda yrði tekin til greina er að stefnandi sýni fram á að uppfyllt séu skilyrði almennu skaðabótareglunnar og viðtekinna sjónarmiða í stjórnsýslu- og skaðabótarétti um skaðabótaskyldu vegna stjórnvaldsákvörðunar. Stefnandi ber alla sönnunarbyrði í þessum efnum. Í því felst m.a. að stefnandi þarf að sýna fram á að (1) ákvörðun ráðherra hafi verið saknæm og ólögmæt, en það felur í sér, auk annars, að hún hafi verið haldin efnis- og formannmörkum, og jafnvel þótt slíku væri slegið föstu þyrfti stefnandi enn fremur (2) að sýna fram að þeir annmarkar hefðu verið verulegir. Loks, og ekki síst, ber stefnanda (3) að sýna fram á að óyggjandi sé að borið hafi að veita honum stöðuna, umfram alla aðra fjóra umsækjendur um hana, þ.e. að skilyrðin um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu séu uppfyllt, og enn fremur (4) að ákvörðunin hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Af hálfu stefnda er byggt á því að engu framangreindra skilyrða skaðabótaskyldu sé fullnægt, hvað þá öllum þeirra, en þeim verður öllum að vera fullnægt svo unnt sé að taka til greina kröfur stefnanda í málinu. Þannig er því í fyrsta lagi hafnað að ákvörðun stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt, þ.á m. haldin annmörkum, hvað þá að þeir annmarkar geti talist verulegir. Enn fremur er því alfarið hafnað, hvað sem öðru líður, að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að hann hefði átt óyggjandi rétt til stöðunnar umfram alla aðra umsækjendur, þ.e. að skilyrðin um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu séu uppfyllt, og loks að ákvörðunin hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Verður nú fjallað um framangreind skilyrði lið fyrir lið. Stefndi hafnar því í fyrsta lagi að ákvörðunin hafi verið saknæm. Í því felst m.a. að stefndi hafi haft tiltekna óforsvaranlega huglæga afstöðu til ákvörðunarinnar. Stefndi hafnar því að svo hafi verið. Þá var ákvörðunin heldur ekki ólögmæt en stefnandi hefur byggt á því að svo hafi verið. Í því sambandi hefur í fyrsta lagi verið byggt á því af hálfu stefnanda að stefndi hafi ekki lagt „fullnægjandi grundvöll í samræmi við reglur stjórnsýsluréttarins að ákvörðun sinni“ og „ekki valið hæfasta umsækjandann“, eins og segir í stefnu. Þessu er hafnað af hálfu stefnda. Fyrir liggur, og enginn vafi er um, að veitingarvaldið í málinu var hjá stefnda, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, og að umsögn dómnefndar um umsækjendur var ekki bindandi fyrir stefnda þegar hann tók umrædda ákvörðun, sbr. 3. mgr. 7. gr. reglna nr. 693/1999, heldur aðeins liður í undirbúningi ákvörðunar. Stefndi fór ítarlega yfir það í svörum sínum til umboðsmanns Alþingis, dags. 18. mars 2008, hvernig hann hefði komist að þeirri niðurstöðu sem hann gerði. Ljóst er m.a. að mat stefnda var annað en dómnefndar. Taldi stefndi m.a. að sérstaklega lítið hefði verið gert úr starfsreynslu þess er embættið fékk sem aðeins var metinn hæfur af dómnefnd, andspænis störfum þriggja annarra umsækjenda, sem metnir voru mjög hæfir. Sjónarmið um starfsreynslu var þó aðeins eitt þeirra sjónarmiða sem litið var til við umrædda embættisveitingu, og þar komu fleiri atriði til, eins og rakið er í rökstuðningnum fyrir ákvörðuninni, dags. 4. janúar 2008 og ítarlega í áðurnefndu bréfi stefnda til umboðsmanns, dags. 18. mars 2008, og vísast til þeirra um þessi atriði. Úrslitum réð í stuttu máli fjölbreytt reynsla umsækjandans og þekking samkvæmt heildarmati. Var það mat stefnda að sá er embættið fékk hefði verið hæfastur umsækjenda um embættið og var honum því veitt það. Var ákvörðunin fyllilega í samræmi við réttarreglur sem gilda við veitingu embætta hjá hinu opinbera. Stefnandi hefur með engum hætti hnekkt því mati stefnda að sá er embættið fékk hafi verið hæfasti umsækjandinn umrætt sinn. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að „[u]ndirbúningi og rannsókn [...] stefnda að umræddri stjórnarathöfn hafi verið verulega áfátt“ og að stefnda hafi „borið að leggja málið að nýju fyrir dómnefndina til umfjöllunar og umsagnar miðað við eigin skoðun og þau áform sem hann sjálfur hafði um skipun þess í embættið sem stöðuna hlaut“. Þessu hafnar stefndi alfarið. Ljóst er að fyrir stefnda lágu, þegar hann tók umrædda ákvörðun, öll gögn málsins, þ.á m. umsóknir umsækjenda um stöðuna, og fylgigögn þeirra, ásamt umsögn hinnar lögbundnu dómnefndar um hvern og einn umsækjanda. Stefndi fær ekki séð hvaða tilgangi það hefði þjónað að afla annarrar umsagnar dómefndar. Umsögn nefndarinnar um umsækjendur, og mat hennar á starfsreynslu þeirra, lá fyrir en mat stefnda um það atriði, og önnur, var einfaldlega annað en nefndarinnar. Þau atriði sem máli skiptu við mat stefnda komu fram í umsóknum, fylgigögnum þeirra og öðrum fyrirliggjandi gögnum. Ákvörðun stefnda byggðist, eins og áður segir, á fjölmörgum sjónarmiðum, ekki hvað síst starfsreynslu. Ekki stenst að þótt mat stefnda hafi verið annað en nefndarinnar um sum atriði beri honum að leita nýrrar umsagnar um hvert og eitt slíkt atriði. Slíkt fyrirkomulag fæli aðeins í sér marklausa endurtekningu á fyrra ferli. Fullkomlega málefnaleg rök réðu ákvörðun stefnda og málið var nægilega rannsakað í skilningi 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvörðunin var tekin að vel yfirlögðu ráði eftir að stefndi hafði farið ítarlega yfir álit dómnefndar og allar fyrirliggjandi umsagnir og fylgigögn þeirra. Hér skipti enn fremur máli að stjórnsýslan væri skilvirk og afgreiðsla málsins hröð, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga, en eitt af markmiðum með setningu stjórnsýslulaganna var að málsmeðferð í stjórnsýslu hérlendis yrði í senn „einföld, hraðvirk og ódýr“ (Alþt. 1992, A-deild, bls. 3277). Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því að stefndi fékk málið til umfjöllunar 18. desember 2007 en skipa skyldi í embættið frá og með 1. janúar 2008. Það þurfti því nokkuð ríkar ástæður til ef lengja átti málsmeðferðartímann með öflun nýrrar umsagnar frá dómnefnd. Sú lenging hefði þurft að vera réttlætt með því að ljóst væri að ný umsögn hefði raunverulegu þýðingu fyrir málið. Þess var einfaldlega ekki þörf eins og atvikum málsins var háttað. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi „vísvitandi dregið óforsvaranlegar ályktanir af fyrirliggjandi gögnum málsins“. Því er alfarið hafnað af hálfu stefnda. Fyrir liggur að mat stefnda var annað en dómnefndar, en álit dómnefndar var, eins og fyrr segir, ekki bindandi fyrir stefnda heldur liður í undirbúningi ákvörðunar. Þá virðist vera, af áliti umboðsmanns Alþingis að dæma, að stefndi dragi aðrar ályktanir af gögnum málsins en umboðsmaður gerir. Það getur engan veginn leitt til þess að unnt sé að fullyrða að stefndi hafi dregið óforsvaranlegar ályktanir af þeim og er því hafnað sem röngu og ósönnuðu. Hægt er að draga mismunandi ályktanir af sömu forsendum og komast að mismunandi niðurstöðum allt eftir því hvernig forsendurnar eru metnar. Þá hafnar stefndi því alfarið sem röngu að „skipun þess sem embættið hlaut hafi [...] verið reist á ómálefnalegum og annarlegum ástæðum“, og að hann hafi „misbeitt valdi sínu og með ólögmætum hætti gengið framhjá stefnanda“, eins og haldið er fram í stefnu. Þarna eru á ferð alvarlegar og algerlega tilhæfulausar ásakanir sem ekki nokkur fótur er fyrir. Stefndi mótmælir málatilbúnaði þessum sem óviðurkvæmilegum. Til viðbótar framangreindu, og til nánari rökstuðnings fyrir málsmeðferð og töku umræddrar ákvörðunar, er af hálfu stefnda vísað til svars hans til umboðsmanns Alþingis, dags. 18. mars 2008. Þá er enn fremur vísað til og tekið undir þau sjónarmið sem færð eru fram í greinargerð meðstefnda, íslenska ríkisins, í máli þessu. Með vísan til alls framangreinds er því hafnað að fullnægt sé því skilyrði skaðabótaskyldu að ákvörðunin hafi verið saknæm og ólögmæt, og þ.á m. að annmarkar hafi verið á málsmeðferð, undirbúningi og töku umræddrar ákvörðunar. 2. Meintir annmarkar verða að hafa verið verulegir. Stefndi byggir jafnframt á því að jafnvel þótt talið yrði að einhverjir annmarkar hafi verið á ákvörðun hans, sem er alfarið hafnað samkvæmt framangreindu, þá sé a.m.k. ljóst að þeir annmarkar geti ekki talist hafa verið verulegir. Samkvæmt viðurkenndum reglum í stjórnsýslu- og skaðabótarétti kemur aðeins til greina að dæma stjórnvald skaðabótaskylt vegna stjórnvaldsákvörðunar ef annmarkar á ákvarðanatökunni hafa verið verulegir, en auk þess þarf vitaskuld að uppfylla önnur skilyrði almennu skaðabótareglunnar svo sem um orsakasamhengi, sennilega afleiðingu og tjón. Það er stefnandi sem ber alfarið sönnunarbyrðina fyrir því að öllum þessum skilyrðum sé fullnægt. 3. Skilyrðið um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu - Stefnandi verður m.a. að sýna fram á að hann hafi skýlaust átt rétt til stöðunnar umfram alla aðra umsækjendur – Miskabætur. Jafnvel þótt svo ólíklega vildi til að fallist yrði á að umrædd ákvörðun hafi verið saknæm og ólögmæt og þeir annmarkar sem á henni voru verulegir, stendur eftir eitt af grundvallarskilyrðum þess að stefndi verði dæmdur skyldur til að greiða fjár- og miskabætur vegna ákvörðunarinnar: Það að orsakasamhengi sé fyrir hendi og að meint tjón stefnanda sé sennileg afleiðing af ákvörðuninni. Þannig þarf stefnandi að sýna fram á að hann hafi átt skýlausan rétt til stöðunnar umfram alla aðra umsækjendur. Stefndi hafnar því alfarið að stefnanda hafi tekist slík sönnun. Hér skal m.a. bent á að jafnvel þótt álit dómnefndar um hæfni umsækjenda yrði lagt til grundvallar, sem er mótmælt samkvæmt framangreindu, er ljóst að dómnefnd komst að þeirri niðurstöðu að setja stefnanda í sama hæfnisflokk og tvo aðra umsækjendur, þ.e. Pétur Dam Leifsson og Halldór Björnsson. Sé þetta lagt til grundvallar liggur fyrir að þessir þrír gátu komið til greina í stöðuna og á engan hátt sjálfgefið að stefnandi hefði orðið fyrir valinu – raunar fer því fjarri. Hér skal m.a. bent á að í áliti umboðsmanns Alþingis segir að það sé ekki í hans „verkahring að endurmeta hvern hafi átt að skipa í embætti héraðsdómara“ og að hann geti því ekki „tekið endanlega afstöðu til þess hver umsækjenda hafi verið hæfastur til að gegna starfinu“. Stefndi hafnar því enn fremur alfarið, hvað sem öðru líður, að hann hafi viðhaft ólögmæta meingerð í garð stefnanda við umrædda ákvarðanatöku og athafnir henni tengdar. Stefndi var einfaldlega að sinna þeirri skyldu sem á honum hvíldi að lögum að skipa mann í stöðu. Í því felst að gera upp á milli umsækjenda og rökstyðja niðurstöðu sína lögum samkvæmt bæði gagnvart þeim sem óskuðu rökstuðnings, svo sem stefnanda, sbr. bréf stefnda, dags. 4. janúar 2008, sem og gagnvart umboðsmanni Alþingis, sbr. bréf stefnda, dags. 18. mars 2008, að fengnum óskum þar um frá honum. Í þessum bréfum, og annarri aðkomu stefnda að málinu, fólst að sjálfsögðu ekki ólögmæt meingerð í garð stefnanda, æru hans eða persónu, fremur en annarra umsækjenda. Geta því skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 aldrei verið uppfyllt í málinu og ber undir öllum kringumstæðum að sýkna stefnda af miskabótakröfu stefnanda. Gífuryrðum í garð stefnda sem fram koma í stefnu, m.a. um að stefndi hafi sýnt „stefnanda takmarkalausa lítilsvirðingu, niðurlægt hann á opinberum vettvangi og vegið að starfsheiðri hans“, og enn fremur „beitt valdníðslu með ráðherravaldi sínu“ er hafnað sem röngum, ósönnuðum og óviðurkvæmilegum. Þá hefur stefnandi ekki heldur sýnt fram á hvernig ákvörðun stefnda hefur valdið honum miska en um það atriði ber stefnandi alla sönnunarbyrði. Þegar af framangreindum ástæðum verður að sýkna stefnda af bæði viðurkenningar- og miskabótakröfum stefnanda. Um varakröfu. Fyrir liggur að stefnandi gerir miskabótakröfu að fjárhæð 5.000.000 króna auk dráttarvaxta. Jafnvel þótt svo ólíklega vilji til að stefndi verði dæmdur skyldur til greiðslu miskabóta í máli þessu verður að lækka framangreinda kröfu stórkostlega enda er hún í engu samræmi við dómaframkvæmd. Þá verður enn fremur að lækka hana með vísan til sjónarmiða sem fram koma í 2. mgr. 23. gr. skaðabótalaga og að ofan eru rakin. Því er mótmælt að krafa stefnanda geti undir nokkrum kringumstæðum borið dráttarvexti fyrir dómsuppsögudag. Um málskostnaðarkröfu stefnda er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hafa verður hér m.a. í huga hve það er í hæsta máta óeðlilegt og ónauðsynlegt að beina málsókn þessari að stefnda persónulega samhliða meðstefnda, íslenska ríkinu, en vitaskuld hefði stefnanda nægt að beina málsókninni einvörðungu að meðstefnda eins og venja hefur verið þegar mál eru sótt á hendur ríkinu vegna embættisfærslu ráðherra eða annarra stjórnvalda. Verður að horfa til þessa við ákvörðun málskostnaðar og dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu hver svo sem úrslit málsins verða. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki átt lögvarinn rétt umfram aðra umsækjendur til embættis héraðsdómara við Héraðsdóm Norðurlands eystra og Austurlands. Stefndi mótmælir því alfarið að við skipun í embættið hafi hann brotið þau lagaákvæði og málsmeðferðarreglur sem við áttu um skipunina. Stefndi byggir á því að einungis samanburður á hæfni og reynslu umsækjenda hafi ráðið því hver skipaður var héraðsdómari. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda þess efnis að stefnandi hafi talist hæfari en sá umsækjandi sem skipaður var. Þvert á móti telur stefndi að sá einstaklingur sem skipaður var hafi verið hæfasti umsækjandinn og þar með hæfari en stefnandi. Stefndi fullyrðir að mat á hæfni hafi einungis byggst á málefnalegum samanburði umsækjenda. Önnur sjónarmið hafi ekki skipt máli við þetta mat. Einungis hafi samanburður á hæfni og reynslu einstaklinga með tilliti til verkefna embættisins ráðið úrslitum um skipunina. Stefndi mótmælir því alfarið að hann hafi að einhverju leyti verið bundinn af niðurröðun dómnefndar um hæfni umsækjenda. Að mati stefnda skiptir hér þó miklu máli að sá sem ráðherra taldi hæfasta umsækjandann var talinn hæfur að mati dómnefndar til að gegna dómaraembættinu. Dómnefnd taldi aðra umsækjendur hæfari, sbr. niðurröðun nefndarinnar, en ráðherra var ósammála þessu mati dómnefndarinnar og taldi rökstuðning hennar um hæfni einstakra umsækjenda ófullnægjandi. Við þessar aðstæður réð lögbundið mat ráðherra og sannfæring enda var umsögn nefndarinnar ekki bindandi fyrir ráðherra. Í rökstuðningi ráðherra er bæði fjallað um aðdraganda og forsendur skipunarinnar. Stefndi telur að ekkert við aðdraganda skipunarinnar gefi tilefni til þeirra andmæla sem stefnandi vísar til í málinu þar að lútandi. Það er þó ljóst að ráðherra varð að hafa hraðar hendur við skipun í embættið því tími til þess var afar takmarkaður. Ráðherra fékk málið í hendur á hádegi 18. desember 2007, jólahátíðin var framundan og skipun í embættið átti að taka gildi 1. janúar 2008. Þessar óumflýjanlegu staðreyndir skýra sjálfsagt fyrst og fremst hraða málsins frá því að ráðherra fékk málið til afgreiðslu og þar til skipað var í embættið 20. desember 2007. Hins vegar er því alfarið mótmælt að hraði afgreiðslunnar hafi einn og sér leitt til ófullnægjandi rannsóknar og undirbúnings afgreiðslu málsins. Fullyrðingar stefnanda um slíkt eru getgátur einar og ósannaðar með öllu. Engin ákvæði eru til í íslenskri löggjöf sem kveða á um hvernig meta eigi umsækjendur til starfa eða embætta. Óumdeilt er þó, sem fyrr segir, að virða skuli meginreglur ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hvergi eru þó bein ákvæði í stjórnsýslulögum, frekar en í öðrum lögum, sem mæla fyrir um hvaða aðferðum skuli beita við mat á umsækjendum til starfa eða embætta. Veitingavaldinu er því frjálst að ákveða hvaða aðferðir það viðhefur við mat á umsóknum svo fremi sem aðferðafræðin sé málefnaleg og meginreglur stjórnsýsluréttar virtar. Stefndi telur að við skipun í embættið sem hér um ræðir hafi framangreindum lagaskilyrðum verið fylgt að öllu leyti. Í bréfi stefnda til stefnanda frá 4. janúar 2008 rökstyður ráðherra hvers vegna hann skipaði þann umsækjanda sem hann taldi hæfastan. Í yfirlýsingu ráðherra frá 10. janúar 2008 kemur með öðru fram árétting á lögbundnu hlutverki ráðherra við val á umsækjendum til embættis. Þar lýsir ráðherra þeirri skoðun sinni að umsögn dómnefndarinnar „hafi verið ógagnsæ, illa rökstudd og innra ósamræmis gætt við mat á reynslu sem hin ýmsu störf gefa“. Í bréfi stefnda til umboðsmanns Alþingis er síðan að finna ítarlegri rökstuðning ráðherra um þessa fullyrðingu hans og almennt fyrir niðurstöðu hans um hæfasta umsækjandann. Stefndi telur gagnrýni ráðherra á umsögn dómnefndarinnar réttmæta. Miðað við framsetningu umsagnarinnar er afar erfitt að átta sig á hvers vegna sá sem fyrir valinu varð var einungis talinn „hæfur“ en þrír aðrir tilteknir umsækjendur voru taldir „mjög vel hæfir“. Framsetning dómnefndarinnar að þessu leyti er ekki rökstudd að öðru leyti en því, að eftir upptalningu staðreynda um lífshlaup og starfssögu viðkomandi eru dregnar lítt rökstuddar ályktanir um mismunandi hæfni umsækjenda. Ráðherra var eðlilega ósáttur við þessa framsetningu nefndarinnar að því leyti sem hún sneri að þeim umsækjanda sem hann taldi sjálfur að væri hæfastur umsækjenda. Stefnandi heldur því fram að við þessar aðstæður hefði ráðherra átt að vísa málinu aftur til nefndarinnar og krefjast ítarlegri rökstuðnings. Stefndi mótmælir því að ráðherra hafi verið skylt að vísa málinu aftur til nefndarinnar eins og málið sneri þá að honum. Í sjálfu sér lá fyrir umsögn dómnefndarinnar, en tíminn var naumur og ráðherra mat það sjálfur að fram væru komin nægileg gögn og upplýsingar um umsækjendur þannig að hann gæti lagt mat á hæfasta umsækjandann. Árétta verður í þessu samhengi að dómnefndin er lögbundinn rannsóknar- og álitsgjafi en veitingavaldið er í höndum ráðherra. Þar af leiðandi var það hlutverk og skylda ráðherra að meta hvort nægilegar upplýsingar lægju fyrir til þess að hann gæti tekið málefnalega afstöðu til umsækjenda. Í þessu tilviki taldi ráðherra svo hafa verið þrátt fyrir ófullnægjandi rökstuðning dómnefndarinnar. Stefndi mótmælir því algjörlega að ráðherra hafi dregið „óforsvaranlegar ályktanir af fyrirliggjandi gögnum málsins...“ við mat sitt á hæfasta umsækjandanum, eins og stefnandi heldur fram. Í málatilbúnaði stefnanda er rökstuðningur fyrir þessari fullyrðingu afar takmarkaður og virðist staðhæfingin sjálf ekki byggja á öðru en órökstuddum fullyrðingum stefnanda sjálfs um að undirbúningi og rannsókn málsins hafi verið áfátt og að ráðherra hafi átt að vísa málinu aftur til dómnefndar til nýrrar umfjöllunar. Auk þessa fullyrðir stefnandi að rökstuðningur stefnda í 1. mgr. 10. liðar svars hans til umboðsmanns Alþingis, um samanburð tiltekinna umsækjenda, haldi ekki og þar af leiðandi standist val ráðherra ekki. Stefndi mótmælir þessum málatilbúnaði stefnanda og fær á engan hátt séð hvernig hann getur staðist. Ráðherra hefur sjálfur ítarlega og opinskátt rökstutt í gögnum málsins hvers vegna hann komst að þeirri niðurstöðu sem hann gerði. Með því gerði hann stefnanda kleift síðar fyrir dómi að rökstyðja og sýna fram á hvers vegna mat ráðherra á þeim umsækjanda sem hlaut skipunina hafi verið ómálefnalegt. Þetta hefur stefnandi ekki gert. Að þessu leyti er málatilbúnaður stefnanda ómarkviss og í raun afar óskýr. Að mati stefnda getur heldur ekki nægt í málatilbúnaði stefnanda að vísa til dómnefndarinnar sjálfrar. Álit nefndarinnar er sama merki brennt vegna þess að mat hennar um hæfnisflokkum umsækjenda er ófullnægjandi með tilliti til efnislegs rökstuðnings. Samkvæmt framansögðu telur stefndi að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á, að ráðherra hafi „misbeitt valdi sínu og með ólögmætum hætti gengið framhjá stefnanda“, eins og stefnandi heldur fram. Því er líka mótmælt að stefnandi hafi getað búist við að fá umrætt embætti, ef sá sem fékk það hefði ekki orðið fyrir valinu. Þessi síðasta fullyrðing stefnanda er ekki studd neinum rökum enda liggur ekkert fyrir um að svo hefði orðið. Í þessu sambandi verður auðvitað að benda á að tveir aðrir umsækjendur voru metnir í sama hæfnisflokk og stefnandi sjálfur. Samkvæmt þeirri niðurstöðu gátu augljóslega allir þrír komið til greina og á engan hátt er sjálfgefið að stefnandi hefði orðið fyrir valinu. Stefnandi heldur því fram að ráðherra hafi sýnt stefnanda „takmarkalausa lítilsvirðingu, niðurlægt hann á opinberum vettvangi og vegið að starfsheiðri hans og virðingu á reynslu hans og hæfni til embættisins umfram þann sem hann skipaði í starfið“. Jafnframt er því haldið fram að ráðherra hafi „beitt valdníðslu með ráðherravaldi sínu og valdið stefnanda miska með því að fremja ólögmæta alvarlega meingerð gegn æru hans og persónu...“ Fullyrðingar þessar eru mjög alvarlegar og þeim ber að mótmæla harðlega því fyrir þeim er enginn fótur. Rökstuðningur fylgir ekki framangreindum fullyrðingum stefnanda. Stefnandi útskýrir því ekki hvernig ráðherra sýndi honum takmarkalausa lítilsvirðingu eða niðurlægði hann á opinberum vettvangi. Það sama má segja um aðrar fullyrðingar hans af sama tilefni svo sem meinta valdníðslu. Ef stefnandi á við málsmeðferðina sjálfa og eftirfarandi skipun í embætti, þá getur það ekki átt við hér. Stefnandi var einn af fimm umsækjendum. Það var á engan hátt sjálfgefið fyrir fram hver hlyti embættið og breytti álit dómnefndar engu þar um. Veitingavaldið var í höndum ráðherra og bar honum skylda til að taka sjálfstæða afstöðu til málsins, þar á meðal að velja á milli fimm hæfra umsækjenda. Ráðherra bar að fara eftir eigin sannfæringu og eigin mati við skipun í embættið og hann var ekki bundinn af niðurstöðum dómnefndarinnar. Eftir öllum þessum lögbundnu viðmiðunum fór ráðherra og valdi þann umsækjandann sem hann taldi hæfastan. Það að þurfa óhjákvæmilega að hafna fjórum öðrum hæfum umsækjendum á ofangreindum forsendum getur hvorki sýnt „takmarkalausa lítilsvirðingu eða niðurlægingu á opinberum vettvangi“ gagnvart stefnanda né öðrum umsækjendum sem ráðherra varð að hafna. Þaðan af síður lýsir það valdníðslu ráðherra eins og stefnandi heldur fram. Ráðherra hefur á engan hátt beitt sér persónulega gegn stefnanda. Það eina sem hann gerði eftir embættisskipunina var að rökstyðja hana, m.a. vegna kröfu stefnanda sjálfs, og vegna heiftarlegrar og ómálefnalegrar gagnrýni sem fram hafði komið á opinberum vettvangi. Vörn ráðherra að þessu leyti var fullkomlega málefnaleg og eðlileg í ljósi gagnrýni sem fram kom opinberlega og beindist á engan hátt gegn persónu eða æru stefnanda, eins og áður sagði. Með vísan til málatilbúnaðar stefnda, eins og honum er lýst hér að framan, er miskabótakröfu stefnanda mótmælt. Stefndi telur að engar lagalegar forsendur séu til að dæma stefnanda miskabætur með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þær fullyrðingar og forsendur sem stefnandi byggir hér á eru allar beinlínis rangar og því eðlilega ósannaðar. Ber því að sýkna stefnda af miskabótakröfum stefnanda. Tölulegri miskabótakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt. Fjárhæð kröfunnar er í engu samræmi við fyrirliggjandi dómaframkvæmd. Á fyrrgreindum forsendum hafnar stefndi jafnframt kröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu. Stefndi telur engar lagalegar forsendur til að verða við þessari kröfu stefnanda. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfuna á því að ráðherra hafi gengið fram hjá stefnanda við embættisveitinguna með ólögmætum hætti og að stefnandi „hafi mátt búast við því, að hann yrði skipaður í embættið miklu frekar en Þorsteinn og sé ekki unnt að útiloka, að svo hefði orðið, hefði verið farið að lögum“. Þessi málsástæða stefnanda er með öllu rökstudd. Í fyrsta lagi getur stefnandi ekki sýnt fram á að ráðherra hafi gengið fram hjá honum með ólögmætum hætti. Það er einfaldlega rangt. Í öðru lagi getur stefnandi heldur ekki fullyrt að hann hefði orðið fyrir valinu, ef nefndur umsækjandi hefði ekki verið valinn. Báðar þessar fullyrðingar eru getgátur einar. Ráðherra hefur ítarlega rökstutt lagalega aðstöðu sína og forsendur fyrir embættisveitingunni. Að mati stefnda byggir veiting embættisins á öllum þeim lagalegu forsendum sem við áttu og eiga við um veitingu slíkra embætta bæði hvað varðar form og efni. Síðan verður enn að minna á að stefnandi var ekki eini umsækjandinn og tveir aðrir umsækjendur voru til að mynda taldir mjög vel hæfir að mati dómnefndarinnar til að gegna embættinu. Fleiri umsækjendur en stefnandi komu því til greina við val á hæfasta umsækjandanum. Meint fjárhagstjón stefnanda er líka algjörlega órökstutt. Ekkert liggur fyrir um ætlað tjón stefnanda vegna væntinga hans sem ekki rættust. Stefnandi gerir sjálfur engar tilraunir til þess að sýna fram á ætlað tjón vegna brostinna væntinga. Sem fyrr byggir stefnandi á fullyrðingunni einni sem nær skammt til sönnunar í skaðabótamáli. Fyrir liggur að stefnanda var boðin setning héraðsdómara við Héraðsdóm Reykjavíkur fyrir tímabilið frá 1. september 2008 til 15. apríl 2010 sem auglýst hafði verið til umsóknar. Stefnandi hafnaði þessari setningu. Stefndi telur nauðsynlegt að vísa til þessarar afstöðu stefnanda vegna skaðabótakröfu hans í málinu. Samkvæmt almennum efnisreglum skaðabótaréttarins ber þeim sem skaðabóta krefst að takmarka tjón sitt. Að því gefnu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna væntinga sinna um skipun í dómaraembætti gat hann takmarkað tjón sitt með því að samþykkja setningu í embættið sem hann hafði sóst eftir. Þar sem hann kaus að hafna setningunni getur hann að minnsta kosti ekki haldið því fram að hann hafi orðið fyrir tjóni á fyrrgreindu setningartímabili. Ítrekað er enn að ekkert liggur fyrir um meint fjárhagstjón stefnanda fyrir tímabilið frá 1. janúar til 1. september 2008 og þaðan af síður fyrir tímabilið frá 15. apríl 2010 og áfram. Skaðabótakrafa stefnanda er væntanlega byggð á sakarreglunni. Stefndi telur að skilyrði sakarreglunnar séu að engu leyti uppfyllt hvað varðar ætlaða bótaábyrgð stefnda gagnvart stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína með öðru á því að embættisveitingin hafi verið lögmæt og að eðlilega hafi verið staðið að henni. Stefnandi hefur heldur ekki sýnt fram á, að sjálfgefið hafi verið að hann hefði átt að fá umdeilt embætti. Þar af leiðandi hefur hann heldur ekki sýnt fram á, að ætlað tjón hans vegna embættisveitingarinnar sé sennileg afleiðing ólögmætrar hegðunar stefnda. Samkvæmt framansögðu telur stefndi að fjárhagstjón stefnanda sé ósannað og þar af leiðandi beri að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu stefnanda og þar með öllum dómkröfum hans. Að lokum gerir stefndi eftirfarandi athugasemdir við málatilbúnað stefnanda: Í máli þessu er Árna M. Mathiesen, fyrrverandi ráðherra, persónulega stefnt til varnar í málinu samhliða íslenska ríkinu. Sömu dómkröfur eru gerðar á hendur báðum aðilum. Stefndi áttar sig ekki á hvers vegna þessi háttur er hafður á við málsóknina enda er það ekki útskýrt af stefnanda í gögnum málsins. Stefndi lítur svo á að ónauðsynlegt hafi verið af hálfu stefnanda að draga ráðherra persónulega til ábyrgðar vegna embættisverka hans við skipun í umdeilt dómaraembætti. Það er enginn ágreiningur í málinu um að dómsmálaráðherra skipar í embætti héraðsdómara að viðlagðri ráðherraábyrgð. Ef út af bregður getur sá sem telur sig verða fyrir tjóni vegna starfsveitingar almennt krafist bóta úr hendi íslenska ríkisins. Persóna viðkomandi ráðherra skiptir hér engu máli. Enginn lagalegur ágreiningur er um þetta. Af einhverjum ástæðum kýs stefnandi þó að hafa annan hátt á og draga persónu ráðherrans til ábyrgðar á óútskýrðum forsendum. Að mati stefnda er þetta bæði ónauðsynlegt og óviðurkvæmilegt. Stefndi telur þar af leiðandi nauðsynlegt að átelja slíkan málatilbúnað. Niðurstaða Í málinu krefst stefnandi miskabóta og viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu gagnvart honum vegna skipunar annars einstaklings í embætti héraðsdómara hinn 20. desember 2007. Í stefnu segir að stefnandi telji að með þeirri embættisveitingu hafi stefndi, Árni, „misbeitt valdi sínu og með ólögmætum hætti gengið framhjá stefnanda“. Þá kemur fram í stefnu að stefnandi telji að stefndu hafi valdið honum tjóni sem þeim beri að bæta eftir almennu skaðabótareglunni. Af þessu er ljóst að tilgreint er í stefnu að grundvöllur málsins af hálfu stefnanda er byggður á almennu skaðabótareglunni. Þá er einnig vísað til 10., 11. og 22. gr. stjórnsýslulaganna, 12. gr. laga um dómstóla nr. 15/1998, reglugerðar nr. 693/1999 um störf nefndar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. og verklagsreglna við mat á umsóknum um embætti héraðsdómara samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Í ljósi þessa er hafnað þeirri málsástæðu stefnda, Árna, að ekki sé leitt í ljós á hvaða lagagrunni krafa stefnanda á hendur stefnda, Árna, sé byggð. Í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, er kveðið á um að sérstök dómnefnd eigi að fjalla um umsóknir um embætti héraðsdómara. Þetta ákvæði var nýmæli og í athugasemdum með frumvarpinu kom fram að megintilgangur ákvæðisins væri að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu óháðir handhöfum framkvæmdavaldsins. Skipun nefndarinnar var ákveðin svo að Hæstiréttur tilnefndi einn nefndarmann, þ.e. formann. Dómarafélag Íslands tilnefndi annan nefndarmann úr hópi héraðsdómara og Lögmannafélag Íslands tilnefndi þriðja nefndarmanninn úr hópi starfandi lögmanna. Ákvæði þetta var tekið upp í núgildandi dómstólalög, sbr. 12. gr. þeirra laga. Með því að haga samsetningu nefndarinnar á þennan veg er verið að leitast við að þeir aðilar sem best þekkja til starfa dómstólanna komi að málinu. Á nefndinni hvílir sú skylda að setja fram skriflegt rökstutt álit um hæfni hvers umsækjanda og rökstutt álit á því hvern eða hverja nefndin telji hæfasta og eftir atvikum að láta koma fram samanburð og röðun á umsækjendum eftir hæfni, sbr. 5. gr. reglna nr. 693/1999 um störf nefndar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Þá hafa verið settar verklagsreglur við mat á umsóknum um embætti héraðsdómara og liggja þær fyrir í málinu. Ágreiningslaust er í málinu að veitingarvaldið fyrir dómaraembættinu var hjá stefnda, Árna, sem setts dómsmálaráðherra, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Þá var umsögn dómnefndar um umsækjendur ekki bindandi fyrir stefnda, Árna, sbr. 3. mgr. 7. gr. reglna nr. 693/1999, en reglur þessar hafa stoð í 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Það eru hins vegar skorður settar við ákvörðun ráðherra. Málefnaleg sjónarmið verða að ráða ákvörðuninni og honum ber að fara að lögum, þ.m.t. ákvæðum stjórnsýslulaga. Þá ber honum að hafa að leiðarljósi þann tilgang sem var með því að setja á stofn dómnefndina og vísað er til hér að framan, þ.e. að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu óháðir handhöfum framkvæmdavaldsins. Samkvæmt verklagsreglum sem settar hafa verið við mat á umsóknum um embætti héraðsdómara skv. 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 skal m.a. fylgja með umsögn ljósrit af verkefnum í lögfræði, t.d. tímaritsgreinum, stefnum, greinargerðum, álitsgerðum, úrskurðum eða dómum. Kemur þetta einnig fram í 4. mgr. 4. gr. reglna nr. 693/1999 um störf nefndar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Sá er fékk embættið skilaði engu slíku ritverki með umsögn sinni. Hann var af dómnefndinni metinn hæfur, en stefnandi mjög vel hæfur. Hvorki stefnandi né sá er skipaður var í embættið hreyfðu athugasemdum við áliti dómnefndarinnar. Það athafnaleysi verður ekki skilið á annan veg en að báðir hafi verið sáttir við niðurstöðu dómnefndarinnar. Í rökstuðningi stefnda, Árna, frá 4. janúar 2008, fyrir embættisveitingunni kemur fram í niðurlagi bréfsins að fjölbreytt reynsla þess sem skipaður var og þekking hans, ekki síst vegna starfa hans sem aðstoðarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra um rúmlega fjögurra ára skeið, geri það að verkum að hann sé hæfastur umsækjenda. Er þetta sjónarmið ítrekað í svarbréfi stefnda, Árna, til umboðsmanns Alþingis frá 18. mars 2008. Því verður ekki á móti mælt að stefndi, Árni, þekkir vel til starfa aðstoðarmanna ráðherra. Hins vegar liggur ekkert fyrir um það að hann þekki vel til starfa dómara, enda verður að telja að hvorki menntun né starfsferill hans gefi það til kynna. Þá hefur stefndi, Árni, ekki sýnt fram á það á annan hátt að hann hafi sérstaklega kynnt sér það hvernig starfsreynsla aðstoðarmanns dómsmálaráðherra myndi nýtast í dómarastarfi, en ekki er krafist lögfræðimenntunar í aðstoðarmannsstarfið. Hér er til þess að líta sem að ofan greinir, að dómnefnd samkvæmt 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla er skipuð fulltrúum er best þekkja til starfa dómstólanna, þ.e. fulltrúum héraðsdómara, starfandi lögmanna og með fyrrverandi dómara við Hæstarétt Íslands sem formann nefndarinnar. Ekki verður annað ályktað en að dómnefndin hafi í umsögnum sínum lagt mat á það hvernig starf aðstoðarmanns dómsmálaráðherra myndi nýtast í dómarastarfi. Stefndi hefur ekki í málflutningi sínum tilgreint hvaða sérstök atriði önnur hafi leitt til þess að sá er embættið fékk var talinn hæfastur, heldur bent á heildarmat á honum. Ætla verður að sama heildarmat hafi verið gert af hálfu dómnefndarinnar á öðrum umsækjendum. Í ljósi þess að stefndi, Árni, taldi umsögn dómnefndarinnar „ógegnsæja, lítt rökstudda og að innra ósamræmis gætti við mat á reynslu umsækjenda af ýmsum störfum“ þá bar honum, með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að rannsaka málið frekar. Það gerði hann ekki. Þótt stutt hafi verið til áramóta og jólahátíðin framundan þá réttlætir það ekki að stefndi, Árni, lét hjá líða að fara að stjórnsýslulögum. Með vísan til þess sem að framan greinir var verulegur annmarki á ákvörðun stefnda, Árna, er hann skipaði í dómaraembættið og að uppfyllt eru skilyrði almennu skaðabótareglunnar um að ákvörðunin hafi verið tekin með saknæmum og ólögmætum hætti. Þá er að líta til þess, hvort skilyrðum almennu skaðabótareglunnar um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu sé fullnægt. Sönnunarbyrðin hvílir á stefnanda. Hann þarf að sýna fram á að honum hafi borið staðan umfram aðra umsækjendur. Sú málsástæða stefnanda, er fyrst kom fram við aðalmeðferð málsins og mótmælt var af hálfu stefndu, um að hér eigi að snúa sönnunarbyrðinni við, er of seint fram komin og verður ekki tekin til greina, sbr. 5. tl. 101. gr. laga um meðferð einkamála. Álit dómnefndarinnar var að hún taldi að þrír umsækjendur væru mjög vel hæfir. Þeim var ekki raðað innbyrðis. Ekkert liggur fyrir um að dómsmálaráðherra hefði skipað stefnanda í starfið hefði verið farið að niðurstöðu dómnefndar og einungis litið til þeirra þriggja er taldir voru mjög vel hæfir. Því er ósannað að stefnandi hefði fengið dómaraembættið umfram hina tvo umsækjendurna sem metnir voru mjög vel hæfir. Því hefur ekki verið sýnt fram á skilyrði almennu skaðabótareglunnar um orsakasamhengi og sennilega afleiðingu sé fullnægt. Með vísan til þessa verður stefndi, Árni, sýknaður af 2. tl. dómkröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna skipunar í embætti héraðsdómara 20. desember 2007. Sama á við um stefnda, íslenska ríkið. Eðli máls samkvæmt fylgir því álag að sækja um embætti héraðsdómara, leggja verk sín fyrir dómnefnd og fá álit hennar á lífsstarfi sínu. Það að stefndi, Árni, skuli með saknæmum og ólögmætum hætti ganga á svig við niðurstöður lögboðinnar dómnefndar og skipa einstakling, sem flokkaður er tveimur hæfnisflokkum neðar en stefnandi, og með brot af starfsreynslu stefnanda, er ólögmæt meingerð á æru og persónu stefnanda. Stefnda, Árna, ber því með vísan til b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að greiða stefnanda miskabætur. Stefndu hafa mótmælt fjárhæð miskabótakröfu stefnanda og vísa til þess að krafan sé ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Telja verður að mál þetta sé einstakt í sinni röð og að ekki njóti fordæmis. Eins og að framan er rakið fór stefndi, Árni, langt út fyrir heimildir sínar með embættisveitingunni. Í ljósi þessa þykja bætur hæfilega ákveðnar 3.500.000 kr. Ákvæði 2. mgr. 23. gr. skaðabótalaga eiga ekki við í máli þessu. Í hnotskurn er málið það að með skipan þess er fékk embættið er gengið þvert gegn vilja löggjafans, þ.e. að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu óháðir handhöfum framkvæmdavaldsins. Þetta var gert án þess að sá er fékk embættið hafi haft uppi athugasemdir við niðurstöðu dómnefndarinnar. Þá tók það stefnda, Árna, mjög stuttan tíma, að undirbúa veitingu embættisins. Ekki aflaði hann frekari upplýsinga eða gagna. Í ljósi menntunar sinnar og starfsreynslu verður að telja að hann hafi ekki faglega þekkingu á störfum dómstólanna. Við ákvörðun sína byggir hann á því að 4 ára starfsreynsla, sem aðstoðarmaður ráðherra, en lögfræðimenntun er ekki skilyrði fyrir því starfi, upphefji 35 ára starfsreynslu stefnanda sem öll tengist dómstólunum. Þessi háttsemi stefnda, Árna, er órafjarri skyldum hans sem veitingarvaldshafa við skipun í dómaraembætti og eðlilegt að stefnandi höfði mál á hendur ráðherra persónulega. Er það mat dómsins að stefndi, Árni, eigi persónulega að standa straum af tildæmdum miskabótum. Hins vegar hefur stefndi, íslenska ríkið, byggt á því að það beri vinnuveitendaábyrgð á gerðum ráðherra. Dómurinn er bundinn af þeirri málsástæðu stefnda, íslenska ríkisins, og verður því stefndu gert að greiða stefnanda miskabætur óskipt. Ákvæði 14. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 svo og lög nr. 4/1963 um ráðherraábyrgð standa því ekki í vegi að stefnandi geti höfðað einkamál á hendur ráðherra með skaðabótakröfum vegna tjóns eða miska er leiðir af saknæmri og ólögmætri háttsemi ráðherra í starfi sínu. Með vísan til alls þess sem að framan greinir ber stefndu óskipt að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 3.500.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., samanber 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 9. febrúar 2009 til greiðsludags. Með vísan til 131. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu óskipt að greiða stefnanda málskostnað svo sem greinir í dómsorði. Að öðru leyti eru stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndu, íslenska ríkið og Árni Mathiesen, er sýknaðir af 2. tl. kröfugerðar um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu. Stefndu, Árna Mathiesen og íslenska ríkinu, greiði stefnanda, Guðmundi Kristjánssyni, óskipt 3.500.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., samanber 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 9. febrúar 2009 til greiðsludags og 1.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 17/2018
Kærumál Félagsdómur Kröfugerð Sakarefni Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður Félagsdóms þar sem máli S gegn Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist S þess að viðurkenndur yrði sá skilningur félagsins að Í væri bundið af tiltekinni bókun við kjarasamning milli aðila og niðurstöðu starfshóps um að meðallaun almennra hljóðfæraleikara SÍ skyldu ekki vera undir meðallaunum aðildarfélaga BHM frá tilteknu tímamarki. Var talið að kröfugerð S lyti að hagsmunaágreiningi og atriðum varðandi gerð kjarasamnings, en ekki að réttarágreiningi um skilning á kjarasamningi eða gildi hans. Ætti úrlausn um viðurkenningarkröfu S því ekki undir Félagsdóm. Þá væri kröfugerð S ekki í samræmi við ákvæði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. júní 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. júlísama ár. Kærður er úrskurður Félagsdóms 22. júní 2018 þar sem máli sóknaraðilaá hendur varnaraðila var vísað frá Félagsdómi. Kæruheimild er í 1. tölulið 67.gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Félagsdómað taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Orðalag bókunar 2 við samkomulag fjármálaráðherrafyrir hönd ríkissjóðs og Starfsmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslands 2.nóvember 2011 um breytingar og framlengingu á kjarasamningi aðila ber með sérað vera stefnuyfirlýsing og markmiðssetning en ekki ákvæði kjarasamnings umtiltekin réttindi eða skyldur aðila að samningnum. Að þessu gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnaðeins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Sóknaraðili, StarfsmannafélagSinfóníuhljómsveitar Íslands, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Félagsdóms22. júní 2018.Mál þetta var tekiðtil úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda 14.júní sl.Úrskurðinn kveða uppArnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, Ragnheiður Harðardóttir, Sonja MaríaHreiðarsdóttir og Guðmundur B. Ólafsson.Stefnandi er Starfsmannafélag SinfóníuhljómsveitarÍslands, Hörpu, Austurbakka 2, Reykjavík.Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli við Lindargötu,Reykjavík.Dómkröfur stefnanda Stefnandi krefstþess að viðurkenndur verði með dómi Félagsdóms sá skilningur stefnanda aðstefndi sé bundinn af bókun nr. 2 í kjarasamningi aðila frá 2. nóvember 2011 ogniðurstöðu starfshóps frá 20. ágúst 2012, að meðallaun almennrahljóðfæraleikara Sinfóníuhljómsveitar Íslands skuli frá 1. september 2012 ekkivera undir meðallaunum aðildarfélaga BHM.Stefnandi krefstmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Þá krefst hann þess að viðákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnanda til að greiðavirðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Dómkröfur stefnda Stefndi gerir þærdómkröfur að málinu verði vísað frá Félagsdómi en til vara að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda að mati Félagsdóms.MálavextirStefnandi erstéttarfélag starfsmanna Sinfóníuhljómsveitar Íslands og hefur félagið staðið að gerð kjarasamninga við stefnda umkaup og kjör félagsmanna sinna. Allir hljóðfæraleikararsinfóníuhljómsveitarinnar eru félagsmenn stefnanda.Aðilar undirrituðu2. nóvember 2011 samkomulag um breytingar og framlengingu á þágildandikjarasamningi þeirra til 31. mars 2014. Samkomulaginu fylgja fimm bókanir semvarða meðal annars vinnuvernd, vinnufyrirkomulag, launaákvarðanir o.fl. Bókun 2er svohljóðandi:„Samningsaðilar munufjalla um niðurstöður starfshóps Stjórnar Sinfóníuhljómsveitar Íslands ogStarfsmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslands og gera viðeigandi breytingartil samræmis við þær og skulu þær koma til framkvæmda eigi síðar en 1.september 2012 eða í samræmi við þá útfærslu sem leiðir af niðurstöðusamningsaðila.Þar til aðilar hafakomist að niðurstöðu fá hljómsveitarmenn sérstaka greiðslu vegna vinnu álaugardögum, sunnudögum og sérstökum frídögum sem fellur innan vinnuskyldunnarsem nemur kr. 7.000 fyrir hvern dag. Komi til vinnu á stórhátíðardögum semfalla innan vinnuskyldunnar fá hljómsveitarmenn kr. 10.500 fyrir hvern dag.“ Starfshópurinn varskipaður fulltrúum Starfsmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslands og stjórnarSinfóníuhljómsveitar Íslands. Greinargerð starfshópsins er dagsett 20. ágúst2012 og þar er því lýst að honum hafi verið falið „að setja fram tillögur umbreytingar á tilhögun vinnufyrirkomulags og launaákvarðana, sem þjóni beturhagsmunum annars vegar hljóðfæraleikara og hins vegar SÍ.“ Síðan segir að íþessu hafi falist athugun á launasetningu og vinnufyrirkomulagihljóðfæraleikaranna, meðal annars í samanburði við laun og tekjur stétta meðsambærilega menntun. Í 4. kafla greinargerðarinnar er fjallað um launasetninguog þar segir: „Við launasetningu er æskilegt að tekið verði tillit tilmismunandi hópa innan hljómsveitarinnar og tryggt að meðallaun almennrahljóðfæraleikara í SÍ verði ekki undir meðallaunum BHM.“Óumdeilt er að ekkihefur náðst samkomulag milli aðila um nánari útfærslu á grundvelli bókunarinnarog greinargerðar starfshópsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðurmálið eiga undir Félagsdóm með vísan til 3. töluliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr.94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.Stefnandi vísar tilþess að þrátt fyrir framangreinda bókun 2 og niðurstöðu starfshóps stjórnarSinfóníuhljómsveitar Íslands og Starfmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslandshafi launasetning samkvæmt greinargerð starfshópsins ekki komist til framkvæmda. Með bréfi til stefnda 4. desember 2012 hafi ErnaGuðmundsdóttir, lögmaður BHM, kallað eftir því að bókun 2 yrði framfylgt enengin viðbrögð orðið af hálfu stefnda. Stefnandi byggir áþví að áðurnefnd bókun hafi sama gildi og kjarasamningur og því sé stefndibundinn af henni líkt og af öðrum ákvæðum kjarasamnings aðila. Þá sé ljóst að stefndisé einnig bundinn af niðurstöðu starfshópsins 20. ágúst 2012. Í bókuninni komifram að aðilar skuli gera viðeigandi breytingar og að þær skuli koma tilframkvæmda eigi síðar en 1. september 2012.Stefnandi bendir áað hann hafi í þrígang kallað eftir leiðréttingu af hálfu stefnda, þ.e. áárunum 2012, 2014 og 2017, en stefndi hafi ekki sinnt því. Þar sem stefndi hafiekki orðið við ítrekuðum óskum stefnanda um launaleiðréttingu félagsmanna sinnasé stefnandi knúinn til að höfða mál þetta.Málsástæður oglagarök stefndaTil stuðnings frávísunarkröfu sinni vísarstefndi í fyrsta lagi til þess að dómkrafa málsins sé þess eðlis að dómsorðeftir henni myndi ekki ráða til fullnaðarlykta tilteknu sakarefni á einn vegeða annan. Í kjarasamningum sé fjallað af nákvæmni og með afgerandi hætti umlaunalið, venjulega í launatöflum, og laun tilgreind í krónum. Þá sé þarfjallað um tiltekna þætti launa, til dæmis ef um sé að ræða tilkall tilhækkunar, um fjárhæðir, jafngildi hundraðshluta þeirra eða með öðrum ótvíræðummælikvörðum eins og flokkahækkunum. Dómkrafa um að laun hjá félagsmönnum íheilu stéttarfélagi, sem skiptist í mismunandi hópa, séu ekki undir meðallaunumtiltekinna aðildarfélaga geti ekki staðist, þótt markmið í kjaraviðræðum getiverið slík. Þótt slík markmið næðust með samningi myndi launaliður og ákvæði umlaun engu að síður vera tilgreind með ótvíræðum hætti. Dómkrafa stefnanda, einsog hún sé fram sett, fullnægi því ekki 2. mgr. 25. gr. og d-lið 80. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938, umstéttarfélög og vinnudeilur. Stefndi bendir á að með hliðsjón aforðalagi bókunarinnar og tillagna starfshópsins sé dómkrafa stefnanda fremurráðagerð um gerð kjarasamnings og beiðni um að Félagsdómur ákvarði launalið.Það sé ekki á valdi Félagsdóms svo sem hann hafi bent á í fordæmum sínum og þámuni dómstólar ekki skylda aðila til samningsgerðar. Þá sé ekki unnt með dómiað knýja annan samningsaðila til samningsgerðar eða að þola skyldu sem ekkihafi náðst samningar um, enda hafi ekki verið kveðið á um efnisatriði íumræddri bókun. Jafnframt leiki vafi á því hvort málið heyri undir Félagsdómeftir 3. tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberrastarfsmanna, þar sem ekki sé ágreiningur um skilning á kjarasamningi eða gildihans, heldur hvort niðurstaða starfshóps á grundvelli bókunar við kjarasamningskuli hafa sama gildi og kjarasamningur. Loks bendir stefndi á að engin reifun liggifyrir á launasetningu einstakra hópa innan Sinfóníuhljómsveitar Íslands,meðallaunum „almennra hljóðfæraleikara“ eða meðallaunum BHM. Málið sé þvívanreifað um þá meginþætti sem í kröfugerð stefnanda felist. NiðurstaðaÍ málinu gerirstefnandi þá kröfu að viðurkenndur verði með dómi Félagsdóms sá skilningurstefnanda að stefndi sé bundinn af bókun 2 í samkomulagi fjármálaráðherra fyrirhönd ríkissjóðs og Starfsmannafélags Sinfóníuhljómsveitar Íslands 2. nóvember2011 um breytingar og framlengingu á kjarasamningi aðila og þeirri niðurstöðustarfshóps 20. ágúst 2012, að meðallaun almennra hljóðfæraleikaraSinfóníuhljómsveitar Íslands skuli frá 1. september sama ár ekki vera undirmeðallaunum aðildarfélaga BHM. Af hálfu stefnanda er til stuðningskröfugerðinni vísað til þess að þrátt fyrir bókunina og niðurstöðustarfshópsins sem og ítrekanir af hálfu stefnanda hafi launasetning henni tilsamræmis ekki komist á.Í bókun 2 íkjarasamningnum 2. nóvember 2011 segir að samningsaðilar muni fjalla umniðurstöður starfshóps stjórnar Sinfóníuhljómsveitar Íslands ogstarfsmannafélags hljómsveitarinnar og gera viðeigandi breytingar til samræmisvið þær. Síðan segir að breytingarnar skuli koma til framkvæmda eigi síðar en1. september 2012 eða í samræmi við þá útfærslu sem leiði af niðurstöðusamningsaðila. Loks er í bókuninni mælt fyrir um með hvaða hætti beri að greiðahljómsveitarmönnum sérstaklega vegna vinnu á tilteknum dögum þar til aðilarhafa komist að niðurstöðu að þessu leyti.Að því er fram kemurí greinargerð starfshópsins var honum falið að „hafa að leiðarljósi að setjafram tillögur um breytingar á tilhögun vinnufyrirkomulags og launaákvarðana“sem þjónuðu betur hagsmunum annars vegar hljóðfæraleikara og hins vegarSinfóníuhljómsveitar Íslands. Segir í greinargerðinni að í þessu hafi falistathugun á launasetningu og vinnufyrirkomulagi hljóðfæraleikaranna, meðal annarsí samanburði við laun og tekjur stétta með sambærilega menntun. Í því augnamiðihafi hópurinn átt að skoða hvernig slíku væri háttað, til dæmis ínágrannalöndunum. Jafnframt er fjallað um sameiginleg markmiðsinfóníuhljómsveitarinnar og hljóðfæraleikara, vinnutíma og vinnufyrirkomulagog launasetningu. Að því er varðar launasetningu er rakið að laun hjáhljómsveitinni hafi dregist verulega aftur úr meðallaunum félagsmanna innan BHMsem megi álíta hentugustu viðmiðunina með hliðsjón af sérhæfingu og menntun.Síðan segir um tillögu starfshópsins, sem lýtur að launasetningu, að æskilegtsé að tekið verði tillit til mismunandi hópa innan hljómsveitarinnar og tryggtað meðallaun almennra hljóðfæraleikara í hljómsveitinni verði ekki undirmeðallaunum BHM. Í minnisblaði starfsmannaskrifstofu fjármála- ogefnahagsráðuneytisins 5. desember 2012, þar sem gerð er grein fyrir afstöðuráðuneytisins til tillagna starfshópsins, kemur fram sú afstaða að þettamarkmið þurfi að útfæra í stofnanasamningi.Almennt er litið svoá að ekki skipti máli hvort samningsatriði er komið fyrir í sérstakri bókun,sem ekki er hluti af meginmáli kjarasamnings, eða í kjarasamningnum sjálfum.Fyrir liggur að ekki hefur náðst samkomulag milli málsaðila um útfærslu álaunasetningu hljóðfæraleikara í Sinfóníuhljómsveit Íslands til samræmis viðþað sem fram kemur í bókun 2 með kjarasamningi 2. nóvember 2011 og niðurstöðustarfshóps stjórnar Sinfóníuhljómsveitar Íslands og starfsmannafélagshljómsveitarinnar. Orðalag bókunar 2 ogniðurstöðu starfshópsins, sem hér þykir skipta máli, hefur verið rakið hér aðframan. Í bókuninni segir að samningsaðilar muni fjalla um niðurstöðurstarfshópsins og gera viðeigandi breytingar til samræmis við þær, án þess aðþar sé því lýst með skýrum hætti hvernig eigi að útfæra þær eða hvers efniskjarasamningurinn eigi að verða að þeim breytingum loknum. Í niðurstöðu greinargerðarstarfshópsins, sem vitnað er til í viðurkenningarkröfu stefnanda, er tekiðþannig til orða að við launasetningu sé æskilegt að tryggt verði að meðallaunalmennra hljóðfæraleikara í Sinfóníuhljómsveit Íslands verði ekki undir meðallaunumBHM. Það er mat Félagsdóms að þetta orðalag beri frekar með sér að verastefnuyfirlýsing og markmiðssetning höfunda þess heldur en ákvæði kjarasamningsum tiltekin réttindi eða skyldur kjarasamningsaðila.Þegar litið er tilalls framangreinds er það því niðurstaða Félagsdóms að kröfugerð stefnanda lútiað hagsmunaágreiningi og atriðum, sem lúta að gerð kjarasamnings, en ekki aðréttarágreiningi um skilning á kjarasamningi eða gildi hans. Úrlausn umviðurkenningarkröfu stefnanda á því ekki undir Félagsdóm, hvorki á grundvelli3. töluliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberrastarfsmanna, sem stefnandi reisir málsókn sína á, né samkvæmt öðrum ákvæðumlaganna. Þá er kröfugerð stefnanda, eins og hún er fram sett, ekki í samræmi viðákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 69.gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Þegar af þessum ástæðum verður máli þessuvísað frá Félagsdómi.Eftir þessariniðurstöðu verður stefnanda gert að greiða stefnda 400.000 krónur ímálskostnað.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Máli þessu er vísað frá Félagsdómi.Stefnandi, StarfsmannafélagSinfóníuhljómsveitar Íslands, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 400.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 600/2016
Kærumál Farbann Útlendingur Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en X þess í stað gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24.ágúst 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 31. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert aðsæta farbanni. Sóknaraðili krefstaðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verðigert að sæta farbanni.Varnaraðili hefur játaðað hafa framvísað hjá Þjóðskrá Íslands fölsuðu vegabréfi. Að því gættu eru ekkifyrir hendi rannsóknarhagsmunir til þess að honum verði gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Aftur ámóti er varnaraðili útlendingur með engin tengsl við landið eftir því sem framer komið. Er því fullnægt skilyrðum b. liðar sömu málsgreinar. Verður taliðfullnægjandi til að tryggja nærveru varnaraðila með því að honum verði gert aðsæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna.Dómsorð:Varnaraðila, X, er bönnuðför frá Íslandi allt til miðvikudagsins 31. ágúst 2016 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að kærði, útlendingur sem kveðst vera frá [...] og heita X, uppgefið fæðingarár [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31. ágúst 2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemurfram að Lögregla hafi verið kölluð til að Þjóðskrá Íslands í gær þann 23. ágúst2016 vegna gruns starfsmanna þar um að kærði hafi verið að framvísa fölsuðuvegabréfi frá [...] í þeim tilgangi að fá íslenska kennitölu vegnaatvinnuleitar. Lögregla hafi komið á vettvang og hafi haft afskipti af kærða oghaldlagt vegabréf sem hann hafi framvísað við starfsfólk. Við rannsókn lögreglu hafikomið í ljós að vegabréfið hafi verið breytifalsað samkvæmt skýrsluvegabréfarannsóknarstofu lögreglunnar á Suðurnesjum. Mynd af kærða ogpersónuupplýsingar hans hafi verið skeytt á vegabréfið. Við yfirheyrslu lögregluhafi kærði gefið upp nafnið X og hafi kvaðst vera fæddur á árinu [...] en aðhann hafi ekki vitað fæðingardag sinn. Hann hafi kvaðst hafa verið á flakki umEvrópu í um 10 ár eftir að hann hafi yfirgefið [...] og þá mestmegnis á [...].Hann hafi kvaðst hafa komið til Íslands frá [...] á þessu breytifalsaðavegabréfi þann 12. ágúst sl. í þeim tilgangi að leita að atvinnu hérlendis.Hann hafi kvaðst ekki hafa önnur skilríki og ekki hafa átt samskipti viðyfirvöld í þeim Evrópulöndum sem hann hafi dvalist í fyrir Íslandsförina. Kærðihafi viðurkennt við skýrslutöku að hafa keypt fyrrgreint vegabréf af einhverjummanni á [...] fyrir 1000 evrur og sá maður hafi ákveðið fæðingardag hans semhafi verið skráð í vegabréfið. Hann hafi framvísað vegabréfinu við starfsmannÞjóðskrár eftir að honum hefði verið bent á að fara þangað.Lögregla hafi tekið fingraför af kærða og sé beðiðeftir upplýsingum frá öðrum löndum til þess að staðreyna hvort að kærði sé sásem hann hafi sagst vera. Það liggi fyrir framburður hans sjálfs að hann hafiverið ólöglega í Evrópu í um áratug og hafi verið í nokkrum löndum á þeim tíma.Ekki sé því vitað um forsögu kærða og hvernig hann hafi framfleytt sér áfyrrgreindum áratug en kærði hafi haft meðferðis til Íslands um 370 evrur.Verið sé einnig að afla upplýsinga frá alþjóðlegum lögreglustofnunum hvort hannhafi verið skráður í öðru Evrópulandi, s.s. með dvalarleyfi, og aðrarupplýsingar um hans hagi og afskipti erlendra lögregluyfirvalda af honum.Rannsókn lögreglu sé á frumstigi varðandi persónuhagi kærða og það sé því meðöllu óljóst hver kærði sé.Af framansögðu og með vísantil gagna málsins telji lögreglustjóri sig hafa rökstuddan grun fyrir því aðkærði hafi gerst sekur um skjalafals og því nauðsynlegt að kærði sætigæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir dómstólum. Ætla megi aðkærði, muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar og koma sér með öðrumhætti undan málssókn eða fullnustu refsingar ef hann gangi laus. Einnig þurfiað staðreyna þarf framburð kærða að hann hafi ekki komið við sögu yfirvalda íöðrum Evrópulöndum og staðreyna hver kærði sé en kærði hafi ekki með nokkrumóti getað sýnt fram á það með sannanlegum hætti. Með vísan til allsframangreinds, gagna málsins, 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 7.mgr. 29. gr. og h.-lið 57. gr. útlendingalaga nr. 96/2002, sbr. lög nr. 86/2008og a. og b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála telji lögreglustjóri nauðsynlegt að kærða verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31. ágúst 2016, kl. 16:00. NiðurstaðaRökstuddur grunur er um aðkærði hafi gerst sekum um brot sem varðað geta fangelsisrefsingu ef sök ersönnuð, en rökstuddur grunur er um að hann hafi brotið gegn 155. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og 29. gr. og h-lið 57. gr. útlendingalaga nr. 96/2002.Kærði hefur viðurkennt að hafa framvísað breyti fölsuðu vegabréfi sem hann hafikeypt af aðila í [...]. Engin gögn fundust í fórum kærða sem varpa ljósi á þaðhver hann er. Þá ber nauðsyn til að staðreyna framburð kærða um að hann hafiekki komið við sögu yfirvalda í öðrum Evrópulöndum og hver kærði sé,en kærðihefur ekki getað sýnt fram á það með sannanlegum hætti. Samkvæmt því sem rakiðhefur verið verður að telja að fyrir hendi séu rannsóknarhagsmunir til þess aðkærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr.7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga.Krafa sóknaraðila umgæsluvarðahald er því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, útlendingur sem kveðst vera frá [...] og heita [...], uppgefið fæðingarár [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31.ágúst 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 286/2004
Sjómaður Ráðningarsamningur Nauðungarsala Uppsögn Sjóveðréttur
L var vélstjóri á skipi sem var við veiðar í Brasilíu. Skipið var selt nauðungarsölu og var O hf. hæstbjóðandi. Þar sem félagið varð ekki við áskorun L um greiðslu vangreiddra launa rifti sá síðarnefndi ráðningunni og höfðaði mál til heimtu þeirra auk launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti og um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar frá Brasilíu. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við L, svo sem boðið er í 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Var talið að O hf. hefði ekki fært sönnur á að L hefði verið ráðinn tímabundið til starfa á skipinu. Var því fallist að á ráðning L hefði verið ótímabundin og að ráðningarsamningur hans hefði verið í gildi er O hf. eignaðist skipið með samþykki tilboðs hans við nauðungarsölu þess. Hefði nauðungarsalan ekki sjálfkrafa leitt til slita á ráðningarsamningi L til starfa á skipinu og réttindi og skyldur útgerðarmanns gagnvart L hefðu færst til O hf. þegar tilboðið við nauðungarsöluna var samþykkt enda hefði L ekki neytt heimildar sinnar samkvæmt 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga til að segja starfi sínu lausu. Var því fallist að mestu á kröfur L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.347.454 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 148.474 krónum frá 15. ágúst 2003 til 15. september sama ár, af 334.067 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 1.322.746 krónum frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, en af 1.347.454 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Loks krefst hann þess að viðurkenndur verði sjóðveðréttur til tryggingar kröfu sinni í Marz AK 80, skipaskrárnúmer 1441. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Þá krefst hann þess að lögmaður áfrýjanda verði sektaður samkvæmt 2. mgr., sbr. d., e. og f. lið 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga vegna ummæla um að stefndi „hefði látið afskrá áfrýjanda af skipinu aftur í tímann.“ I. Áfrýjandi kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi hafa ráðið sig í byrjun október 2002 sem 1. vélstjóri á fiskiskipið Marz AK 80 en skipið var í eigu Avonu ehf. Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu hans. Vann hann við að undirbúa skipið til veiða við Brasilíu. Beiðni um lögskráningu áhafnar skipsins barst sýslumanninum á Akranesi 16. október 2002 og var áfrýjandi lögskráður 1. vélstjóri að fenginni undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Skipið hélt um það leyti til Brasilíu og mun hafa hafið veiðar þar við land í desember 2002. Í annarri veiðiferð skipsins í lok desembermánaðar bilaði gír þess. Hélt það til hafnar í Santos og fór ekki aftur á veiðar að því er virðist vegna fjárhagsvanda útgerðarinnar. Munu skipstjóri, yfirvélstjóri og áfrýjandi hafa beðið þess að veiðar gætu hafist á ný en aðrir í áhöfninni hætt störfum. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að vonast hafi verið til að úr því rættist og hafi hann ásamt skipsfélöfum sínum fylgst með skipinu að beiðni forsvarsmanns útgerðar þess. Hafi þeir búið á hóteli og útgerð skipsins greitt fé til uppihalds þeirra. Fyrrnefnt skip var selt nauðungarsölu á framhaldsuppboði sem sýslumaðurinn á Akranesi hélt 26. maí 2003 og var stefndi hæstbjóðandi. Samþykkti sýslumaður boð stefnda 7. júlí 2003. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst samskiptum áfrýjanda og skipsfélaga hans við stefnda eftir að sá síðastnefndi eignaðist skipið á uppboðinu. Með bréfi 15. september 2003 tilkynnti áfrýjandi stefnda að þar sem hann hefði ekki orðið við áskorun í bréfi 29. ágúst sama ár um greiðslu launa væri ráðningu sinni „hér með rift.“ Kom áfrýjandi til Íslands 4. október 2003. Áfrýjandi gerir kröfu til greiðslu launa frá 7. júlí 2003 til 4. október sama ár, en síðargreindan dag telur hann ráðningu sinni hafa lokið við komuna til Íslands. Þá gerir hann kröfu um laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti og loks um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar sinnar frá Santos í Brasilíu. Er sundurliðun krafna áfrýjanda og málsástæðum aðila lýst í hinum áfrýjaða dómi. II. Dómsorð: Stefndi, Olíuverzlun Íslands hf., greiði áfrýjanda, Lúðvík Ólafssyni, 1.229.950 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 148.474 krónum frá 15. ágúst 2003 til 15. september sama ár, af 334.067 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 1.129.382 krónum frá þeim degi til 21. október sama ár en af 1.229.950 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi á sjóveðrétt í Marz AK 80, skipaskrárnúmer 1441, til tryggingar framangreindri kröfu sinni. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Olíuverslun Íslands hf., kt. 510796 – 2849, verði dæmdur til að greiða stefnanda fjárhæð kr. 1.347.454.- auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 148.474 frá 15. ágúst 2003 til 15. september 2003, en kr. 334.067 frá þeim degi til 15. október 2003, en af kr. 1.322.746 frá þeim degi til 15. nóvember 2003, en af kr. 1.347.454.- frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu og tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Þá er krafist viðurkenningar sjóveðsréttar í b.v. Marz AK – 80 (1441) til viðurkenningar dæmdum kröfum. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfufjárhæðir verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn falla niður. Málavextir eru þeir að sögn stefnanda, að hann réð sig til starfa í ágúst 2002, sem 1. vélstjóri á b.v. Marz AK – 80 (1441) eign Avonu ehf., kt. 510796 – 2849, Presthúsabraut 28, 300 Akranesi. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda, né tímabundinn ráðningarsamningur. Ráðningarkjör skyldu fara eftir kjarasamningum V.S.F.Í. og L.Í.Ú. Vann stefnandi ásamt öðrum skipverjum við skipið við að undirbúa það til veiða við Brasilíuströnd. Þann 15. október 2002 var lögskráð á skipið og haldið af stað til Brasilíu. Var komið til Santos í Brasilíu þann 12. nóvember 2002, en þar sem ekki hafði tekizt að útvega skipinu veiðileyfi, var beðið fram í byrjun desember 2002, unz veiðileyfið loks fékkst. Þann 10. desember 2002 var þá lagt af stað í fyrstu veiðiferðina og landað úr þeirri veiðiferð rétt fyrir jól. Var strax lagt af stað í aðra veiðiferð, sem lauk með löndun milli jóla og nýárs. Reyndist það síðasta veiðiferð skipsins að sinni, því skipið fór ekki aftur á veiðar af ýmsum ástæðum er útgerðina varðaði. Hefur skipið legið síðan í höfn í Santos í Brasilíu. Var áhöfninni alltaf haldið volgri, að verið væri að leysa málin og skipið færi nú að komast aftur á veiðar. Lögskráð hafi verið á skipið allan tímann. Biðu skipstjórinn, yfirvélstjórinn og 1. vélstjórinn, þ.e. stefnandi, þarna síðan eftir því að útgerð skipsins kæmi skipinu aftur á veiðar, sem ekki tókst. Áður höfðu aðrir í áhöfninni hætt störfum. Þann 26. maí 2003 fór fram framhaldsuppboð á skipinu hjá sýslumannsembættinu á Akranesi. Var skipið slegið stefnda, Olíuverzlun Íslands hf., sem átti veð á 1. veðrétti í skipinu. Samþykkisfrestur var ákveðinn 6 vikur. Þann 7. júlí 2003 samþykkti sýslumaðurinn síðan boð stefnda. Byggir stefnandi á því í málinu að við nauðungarsöluna hafi stefndi yfirtekið sjálfkrafa ráðningarsamninga skipverjanna þriggja, þ.m.t. stefnanda, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 2000 – 1884, enda hafði ráðningarsamningi þeirra ekki verið slitið. Með símbréfi dags. 14. júlí 2003 til Skipstjóra- og stýrimannafélagsins Öldunnar óskuðu framangreindir þrír yfirmenn á skipinu eftir aðstoð við að innheimta vangreidd laun hjá Avonu ehf., en launakröfum þeirra hafði ekki verið lýst við nauðungunarsölu skipsins. Um miðjan ágúst 2003 hafði lögmaður stefnanda samband við starfsmann stefnda og greindi honum frá þeirri skoðun sinni að stefndi hefði með kaupum skipsins á nauðungarsölunni þann 26. maí 2003 yfirtekið ráðningarsamninga nánargreindra skipverja. Með bréfi dags. 29. ágúst 2003 ítrekaði lögmaður stefnanda þessa munnlegu ábendingu til stefnda, að stefndi væri bundinn ráðningarsamningi við skipverjana þrjá. Jafnframt því var gerð krafa um vangreidd laun frá yfirtöku stefnda á ráðningarsamningi skipverjanna frá þeim tíma, er skipið var slegið stefnda á framhaldsuppboði þann 26. maí 2003 fram að næstu mánaðamótum, þ.e. til 31. ágúst 2003. Þá segir í bréfinu þetta. “Verði skuld þessi ekki innt af hendi að fullu hingað til lögmannsstofunnar fyrir 15. september 2003, mun ráðningu umbj.m verða rift og Olíuverzlun Íslands hf. krafin um laun í uppsagnarfresti, sem er þrír mánuðir hjá þessum skipverjum.” Tveir skipverja, skipstjórinn og yfirvélstjórinn, gengu frá samkomulagi við stefnda. Þar segir að skipverjarnir hafi sagt skiprúmi sínu lausu í samræmi við 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga við eigendaskiptin að b.v. Marz AK – 80 við nauðungarsöluna. Jafnframt greiði stefndi skipverjunum 6 vikna uppsagnarfrestinn með tilgreindri fjárhæð. Í annan stað geri aðilar með sér ráðningarsamning, þar sem skipverjarnir ráði sig til tímabundinna starfa, þ.e. frá 1. september til 10. október 2003 gegn tilgreindri fjárhæð í laun þennan tímabundna ráðningartíma. Stefnandi féllst ekki á að gera slíkt samkomulag. Með bréfi þann 15. september 2003 tilkynnti lögmaður stefnanda í samræmi við fyrra bréf hans frá 29. ágúst 2003, að ráðningu stefnanda væri rift. Stefnandi kom til Íslands 4. október 2003. Þar sem stefndi hefur hafnað kröfum stefnanda er mál þetta höfðað. Krafa stefnanda er þríþætt. Í fyrsta lagi gerir stefnandi kröfu um greiðslu vangreiddra launa sinna hjá stefnda á ráðningartíma sínum á skipinu hjá stefnda tímabilið frá 26. maí 2003 til 4. október 2003. Í annan stað krefur stefnandi stefnda um laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna lögmætrar riftunar stefnanda á ráðningarsamningi sínum. Í þriðja lagi um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir mál sitt á því, að hann hafi verið ráðinn ótímabundinni ráðningu í ágúst 2002 á b.v. Marz AK – 80, sem þá var í eigu Avonu ehf., Akranesi. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur, sbr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Ráðningu stefnanda í þjónustu Avonu ehf., hafi lokið sjálfkrafa þann 7. júlí 2003, þegar boð uppboðskaupanda, stefnda Olíuverslunar Íslands hf., var samþykkt vegna framhaldsnauðungarsölu skipsins þann 26. maí 2003. Við það varð stefnandi starfsmaður uppboðskaupa, þ.e. stefnda, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 2000 – 1884. Samkvæmt nefndum hæstaréttardómi fari með nauðungarsölu á skipi á sama hátt og með frjálsa sölu skips, hvað ráðningarsamninga skipverjana snerti. Með vísan til nefnds hæstaréttardóms og 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 segir að sé skip selt öðrum innlendum útgerðarmanni sé skipverja heimilt að krefjast lausnar úr skiprúmi, en skipverjinn verði þá að segja skiprúmi sínu lausu, þegar hann fái vitneskju um söluna. Kjósi hann að segja skipsplássinu lausu eigi hann rétt á launum í 6 vikur, nema uppsagnarfrestur hans sé skemmri tími. Í tilviki stefnanda hafi hvorki stefnandi né stefndi sagt ráðningarsamningnum lausum. Af hálfu stefnanda hafi heldur ekki verið áhugi á að hætta störfum á skipinu, heldur halda áfram störfum í þjónustu stefnda, enda hafði stefnandi ekki að neinu öðru starfi að hverfa. Af þeim ástæðum hafi stefnandi ekki viljað skrifa undir samkomulag þess efnis, að stefnandi og stefndi væru sammála um það að stefnandi hefði sagt skiprúmi sínu lausu þann 7. júlí 2003, þegar sýslumaðurinn á Akranesi hafi samþykkt boð stefnda í b.v. Marz AK – 80. Stefndi hafi ekki greitt stefnanda nein laun frá því að stefndi yfirtók ráðningu stefnanda, þ.e. fyrir tímabilið 7. júlí 2003 til 31. ágúst 2003, þrátt fyrir ítarlega eftirgangsmuni stefnanda og lögmanns hans og svo annarra í áhöfn skipsins. Stefnandi hafi rift ráðningasamningi sínum við stefnda með bréfi lögmanns stefnanda þann 15. september 2003. Hafi ráðningu stefnanda lokið, þegar hann hafi komist til Íslands frá Brazilíu þann 4. október 2003. Eigi stefnandi rétt á launum til þess tíma og jafnframt greiðslu ferðakostnaðar og uppihalds, sbr. 1. mgr. 10. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 15. gr. Þá er krafist launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Krafa stefnanda sé um greiðslu kauptryggingar og tilheyrandi launaliða í samræmi við kjarasamning V.S.F.Í og L.Í.Ú og kaupskrá L.Í.Ú. tilgreint ráðningartímabil hans, sbr. 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 1. mgr. 1.18 gr. í kjarasamningi V.S.F.Í. og L.Í.Ú. komi fram að kauptryggingu skuli greiða vikulega. Þá skuli útgerðarmaður hafa lokið launauppgjöri og launagreiðslum til vélstjóra eigi síðar en 15 dögum eftir lok hvers mánaðarlegs kauptryggingartímabils, sbr. 2. mgr. gr. 1.18. Þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir, hafi stefndi ekki fengist til að greiða stefnanda vangreidd laun í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Um fjárhæð vangreiddra launa komi fram eftirfarandi sundurliðun krafna. Sundurliðun krafna Krafa stefnanda er í fyrsta lagi um greiðslu vangreiddra launa, þ.e. kauptryggingar fyrir ráðningartímabilið frá 7. júlí 2003, er Olís hf. yfirtók ráðningarsamning stefnanda, þegar boð stefnda í skipið var samþykkt og til 4. október 2003, er stefnandi kom til Íslands frá Brazilíu. Í annan stað gerir stefnandi kröfu um laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í þriðja lagi krefst stefnandi endurgreiðslu útlagðs ferðakostnaðar. Vangreidd laun. Stefnandi eigi rétt á kauptryggingu (lágmarkslaunum) á ráðningartíma sínum hjá stefnda, ásamt öðrum launaliðum, í samræmi við gildandi kjarasamning V.S.F.Í og L.Í.Ú um kaup og kjör á fiskiskipum og kaupskrá L.Í.Ú. Kröfu sína um laun á ráðningartíma tímabilið 7. júlí 2003 til 4. október 2003, þ.e. 88 daga, sundurliðar stefnandi þannig: Fatapeningar kr. 2.833.- (2.833.- : 30 x 88) = kr. 8.310.- (gr. 1.19) Starfsaldursálag kr. 3.811.- (3.811.-: 30 x 88) = kr. 11.178.- (gr. 1.15). Fast kaup kr. 3.015.- (3.015.-: 30 x 88) = kr. 8.844.- ( gr. 1.14). Alls kr. 494.151.- + 10.17% orlof kr. 50.255.- , ( kr. 6.186.- pr. dag x 88 dagar) eða samtals kr. 544.368.-. Laun í uppsagnarfresti. Kröfu sína um laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti, þ.e. 90 daga sundurliðar stefnandi þannig: Fatapeningar kr. 2.833.- (2.833.- : 30 x 90) = kr. 8.499.- (gr. 1.19) Starfsaldursálag kr. 3.811.- (3.811.-: 30 x 90) = kr. 11.433.- (gr. 1.15) Fast kaup kr. 3.015.- (3.015.-: 30 x 90) = kr. 9.045.- ( gr. 1.14) Fæðispeningar pr. dag kr. 945.- x 90 = kr. 85.050.- Alls kr. 590.433.- + 10.17% orlof kr. 60.047.- eða samtals kr. 650.480.- fyrir 90 daga í uppsagnarfresti auk 8% (6% + 2%) framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð vegna glataðra lífeyrisréttinda kr. 52.038.- (gr L.46). Samtals (kr. 650.480.- + kr. 52.038.-) kr. 702.518.-. Útlagður ferðakostnaður. Ferðakostnaður stefnanda frá Santos í Brazilíu, þar sem skipið lá og alla leið heim til Íslands skv. kvittunum á dómskj. nr. 14 eru 3.868.- brazilískir realar, sem samsvarar kr. 28.- pr. reali eða alls kr. 100.568.-. Heildarkrafa stefnanda vegna vangreiddra launa kr.544.368.-. Vegna launa í uppsagnarfresti kr. 702.518.- og vegna útlagðs ferðakostnaðar kr. 100.568.- er því samtals kr. 1.347.454.- ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði. Sundurliðun dráttarvaxtakröfu Dráttarvaxtakrafan sundurliðast þannig: Laun tímabilið 7. júlí til 31. júlí 2003 = kr. 158.802.- + 2.833.- + 3.811.-+ 3.015.- = kr. 168.461.- x 10.17% orlof, kr. 19.628.- = Heildarlaun kr. 185.593.- pr. mán. : 30 x 24 = kr.148.474.-, vegna júlí 2003 sem síðan bætist við heildarmánaðarlaun kr. 185.593.- pr. mánuð og hlutfallslega eftir ráðningardögum, sem greiðast skulu 15 dögum eftir mánaðarmót. Laun vegna 1. til 4. október 2003 séu kr. 24.746. Dráttarvextir séu reiknaðir af riftunarkröfunni, þ.e. launum í uppsagnarfresti, kr. 702.518,- frá 15. október 2003. Stefnandi krefur dráttarvaxta af kr. 148.474 frá 15. ágúst 2003 til 15. september 2003, en af kr. 334.067 (148.474 + 185.593) frá þeim degi til 15. október 2003, en af kr. 1.322.746 (334.067 + 702.518 + 100.568 + 185.593) frá þeim degi til 15. nóvember 2003, en af kr. 1.347.454.-(1.322.746 + 24.746) frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi byggir kröfu sína á 1. gr.; 6. gr.; 9. gr.; 10. gr.; 15. gr.; 22. gr.; 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá byggir stefnandi á gr. 1.12; gr. 1.14; gr. 1.15; gr. 1.17; gr. 1.18; gr. 1.19; gr. 1.20, gr. 1.21; gr. 1.24 og gr. 1.46 gr. í kjarasamningi V.S.F.Í og L.Í.Ú. og almennum reglum vinnuréttar um greiðslu verklauna og launa í uppsagnarfresti. Þá er vísað í 10. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 90/1991. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er tekið fram um málavexti að hann taldi sig engan veginn geta orðið við kröfum lögmanns stefnanda enda taldi hann ekkert ráðningarsamband hafa getað myndast milli sín og skipverjanna. Hann ákvað þó að bjóða þessum skipverjum vinnu við lagfæringar á skipinu enda vissi hann þá að þessir menn væru atvinnulausir og stefnda vantaði vinnuafl til að koma skipinu í söluhæft ástand. Fullyrðingum lögmanns stefnanda í þá veru að þessir menn hafi verið neyddir til að skrifa undir samkomulag við stefnda er harðlega mótmælt sem röngum og meiðandi í garð stefnda. Stefndi heyrði síðan ekkert frá stefnanda í máli þessu fyrr en bréf barst frá lögmanni stefnanda, dagsett þann 15. september 2003, þess efnis að meintum ráðningarsamningi stefnanda við stefnda væri rift. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ekkert ráðningarsamband hafi eða geti hafa stofnast milli stefnanda og stefnda þegar stefndi varð hæstbjóðandi við nauðungarsölu skipsins Marz AK-80. Þegar skipið Marz AK-80 var boðið upp á skrifstofu sýslumannsins á Akranesi hafi ekki verið tekið fram að nokkrar kvaðir eða höft ættu að hvíla áfram á skipinu eftir nauðungarsölu þess, en skylt hefði verið að geta um slík höft við uppboðið, sbr. 3. tl. 2. mgr. 31. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Mátti stefndi þannig ætla að skipið væri selt án þeirrar kvaðar, að stefndi skyldi yfirtaka ráðningarsamninga skipverja, ef þeir væru til staðar og í gildi. Sé því þannig haldið fram að við útgáfu afsals sem dagsett sé þann 25. ágúst 2003 hafi allar kvaðir og þar með talið þeir ráðningarsamningar sem mögulega hafi verið í gildi gagnvart fyrrverandi eiganda skipsins fallið niður, sbr. 2. mgr. 56 .gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Við uppboðið þann 26. maí 2003 hafi legið fyrir að skipið hafði legið við höfn um fimm mánaða skeið. Þannig hafi aðilar að nauðungarsölunni mátt ætla að engin skipverji væri lögskráður á skipið enda skylda að lögskrá úr skiprúmi í hvert sinn er veru skipverja um borð ljúki, sbr. 5. gr. laga nr. 43/1987 um lögskráningu sjómanna. Stefndi telur eðli málsins samkvæmt ljóst að allir þeir skipverjar sem ráðnir höfðu verið á skipið í upphafi hafi verið hættir störfum á skipinu enda hafði það eins og áður segir legið í höfn vélarvana í tæpa fimm mánuði í Brasilíu. Því er sérstaklega mótmælt að stefnandi hafi verið lögskráður á skipið á árinu 2003 og er vísað til meðfylgjandi lögskráningarvottorða um það. Fyrir liggi að skipið Marz AK-80 hafi komið úr síðustu veiðiferð sinni þann 27. desember 2002 og hafi skipið ekki farið úr höfn síðan þá. Það væri því í andstöðu við ákvæði laga nr. 43/1987 um lögskráningu sjómanna ef stefnandi hafi verið lögskráður á skipið á árinu 2003. Stefndi bendir jafnframt á að ósannað sé að ráðningarsamningur hafi verið í gildi milli stefnanda og fyrrverandi útgerðaraðila skipsins. Stefnandi hafi í máli þessu ekki lagt fram nein gögn varðandi ráðningu sína á skipið Marz AK-80 annað en lögskráningarvottorð sem ekki verði byggt á og bréf þar sem stefnandi lýsir ráðningarkjörum sínum hjá fyrrverandi útgerðarmanni skipsins þannig: Stefndi telur að sú skylda hljóti að hvíla á stefnanda að sýna fram á ráðningarsamning sinn við fyrrverandi útgerðaraðila, Avona ehf., sem hann heldur fram að stefndi eigi að hafa yfirtekið sjálfkrafa við nauðungarsöluna 26. maí 2003 eða samþykki boðs 7. júlí 2003. Samkvæmt því virðist stefnandi annað hvort hafa ráðið sig tímabundið á skipið meðan það væri á veiðum eða þá að hann hafi ætlað sér að vinna kauplaust fyrir útgerðaraðilann sem sé auðvitað andstætt kjarasamningum þeim er stefnandi vísar til í stefnu. Ef stefndi verður sjálfkrafa látinn yfirtaka ráðningarsamning stefnanda við Avona ehf. verði slíkur ráðningarsamningur auðvitað að liggja fyrir. Þrátt fyrir að það sé skylda útgerðaraðila að gera skriflegan ráðningarsamning við skipverja geti slík skylda ekki færst yfir á kaupanda skips enda eigi hann samkvæmt kröfum stefnanda að yfirtaka gildandi ráðningarsamning. Stefnandi hafi engum kröfum lýst við nauðungarsölu skipsins og hafi svo vitað séð ekki reynt að krefja fyrrverandi útgerðarmann skipsins um launagreiðslur. Bendi þetta eindregið til þess að enginn grundvöllur hafi verið fyrir slíkum kröfum og verði stefnandi að bera hallann af óljósum ráðningarkjörum sínum við fyrrverandi útgerðaraðila skips. Verði að telja eðlilegt að stefnandi snúi sér fyrst að fyrrverandi útgerðaraðila skipsins með launakröfur áður en reynt sé að hafa peninga af grandlausum kaupanda skips við nauðungarsölu. Það geti ekki verið rétt að kaupandi skips við nauðungarsölu eigi að sæta því að yfirtaka ráðningu skipverja er sannanlega hafi ekki unnið við skipið í fimm mánuði. Með vísan til þessa geti forsendur í hæstaréttardómi nr. 169/2000 ekki átt við um atvik þessa máls. Stefndi vísar einnig til 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt þessu lagaákvæði sé skiprúmssamningi slitið ef skip verði af óviðráðanlegum ástæðum tekið úr þjónustu útgerðarmanns um ófyrirsjáanlegan tíma. Stefndi telur að beita eigi þessu lagaákvæði með lögjöfnun um það atvik er skip sé selt nauðungarsölu enda sé þá skip tekið úr þjónustu útgerðarmanns af óviðráðanlegum orsökum um ófyrirsjáanlegan tíma. Þannig hafi meintum skiprúmssamningi stefnanda verið slitið við nauðungarsölu skipsins. Verði ofangreindar röksemdir ekki teknar til greina heldur stefndi því fram að stefnanda hafi verið vikið úr skiprúmi við eigendaskipti að skipinu þann 7. júlí 2003 vegna afstöðu stefnda og vísar stefndi til hæstaréttardóma nr. 197/2001 og 135/2002 um þetta atriði. Verði ekki fallist á ofangreindar röksemdir stefnda um sýknu telur stefnandi engu að síður ljóst að stefnandi geti einungis átt rétt á launum í uppsagnarfresti frá því að eigendaskipti urðu á skipinu Marz AK-80 þann 7. júlí 2003. Stefndi telur ljóst að stefnandi hafi ekki átt kost á að halda skiprúmi sínu hjá nýjum eiganda er eigendaskiptin urðu enda sé stefndi olíufélag sem standi ekki að útgerð fiskiskipa. Þannig verði að miða við að stefnanda hafi verið vikið úr skiprúmi við söluna, hvort sem miðað sé við dagsetningu nauðungarsölu þann 26. maí 2003 eða við eigendaskiptin þann 7. júlí 2003. Stefnda geti því einungis verið skylt að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti í samræmi við 25. gr., sbr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Vísað er um þetta atriði meðal annars til dóms hæstaréttar nr. 135/2002. Verði ekki fallist á ofangreinda málsástæðu stefnda er því haldið fram að yfirtaka stefnda á ráðningu stefnanda geti í fyrsta lagi miðast við eigendaskiptin á skipinu Marz AK-80. Ljóst sé að eigendaskipti hafi orðið á skipinu þann 7. júlí 2003 með samþykki boðs við nauðungarsölu þess. Fram til þess tíma hafi stefndi ekki verið orðinn eigandi skipsins og hann hafi ekki fengið umráð þess fyrr en þá. Eigandi skipsins hafi fram að þeim tíma getað samið við gerðarbeiðanda og kröfuhafa um afturköllun uppboðs og jafnframt hafi hann fyrir þann tíma getað sagt stefnanda máls þessa upp ef ráðningarslit höfðu ekki orðið fyrr. Vísað er um þetta atriði til 6. tl. 1. mgr. 28. gr. og 55. gr. laga nr. 90/1991. Sú niðurstaða væri einnig í samræmi við fordæmi hæstaréttar þar á meðal dóm nr. 169/2000. Því er sérstaklega mótmælt að 10. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 90/1991 geti átt við í máli þessu. Stefndi mótmælir því jafnframt að ráðningarslit hafi orðið þann 4. október 2003 og telur að þau geti í síðasta lagi miðast við 14. ágúst 2003 þegar starfsmaður stefnda lýsti því yfir við lögmann stefnanda að stefndi féllist ekki á að hafa yfirtekið meintan ráðningarsamning stefnanda við fyrri útgerðaraðila og eiganda Marz AK-80. Geti stefnandi því í mesta lagi átt rétt á greiðslu launa í 37 daga. Þeim liðum í kröfugerð stefnanda er varða greiðslu starfsaldursálags og fæðispeninga er mótmælt enda verði ekki séð að stefnandi geti átt rétt til slíkra greiðslna samkvæmt kjarasamningum. Auk þess er kröfum stefnanda um greiðslu vegna glataðra lífeyrisréttinda mótmælt. Stefndi mótmælir einnig kröfu stefnanda um greiðslu ferðakostnaðar enda liggi fyrir að Marz AK-80 hafi verið gerður út frá Santos í Brasilíu og hljóti stefnanda að hafa verið það kunnugt frá upphafi. Hann geti því ekki með réttu átt kröfu um greiðslu ferðakostnaðar til Íslands. Varakrafa stefnda varðar einnig upphafsdag dráttarvaxta og er þess krafist að ef einhverjar kröfur stefnanda verði teknar til greina skuli upphafsdagur þeirra miðast við dómsuppsögu. Fyrir þann tíma hafi stefndi ekki sýnt fram á réttmæti krafna sinna. Þó að ekki verði fallist á að miða upphafsdag dráttarvaxta við dómsuppsögu er upphafsdögum dráttarvaxtakrafna mótmælt sem röngum enda hafi engar kröfur verið gerðar á hendur stefnda fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda dagsettu þann 29. ágúst 2003. Upphafsdagur dráttarvaxta geti því í fyrsta lagi orðið 29. september 2003. Varðandi kröfu um dráttarvexti á laun í uppsagnarfresti verði að miða við ráðningarlok eða lok uppsagnarfrests, sbr. dóm hæstaréttar nr. 326/2000. Um varakröfu stefnda vísast einnig til röksemda fyrir aðalkröfu þar sem við á. Málskostnaðarkröfur eru byggðar á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með breytingum. Fyrir dómi skýrði stefnandi frá því að hann hefði ráðið sig á b.v. Marz AK-80 í byrjun október 2002. Hann hefði þá strax farið að vinna um borð við að standsetja fyrir væntanlega för til Brasilíu. Hann hefði skrifaði undir lögskráningu 15. október 2002, og talið að það væri nóg, enda nyti hann þar með réttinda í samræmi við kjarasamninga, ekki væri þörf á því að gera sérsamning. Stefnandi greindi frá því að lagt hefði verið af stað til Brasilíu 15. október 2002. Siglingin til Santos í Brasilíu hefði tekið tæpan mánuð og þar hefði skipið legið í rúman mánuð vegna undirbúnings fyrir veiðar. Síðan hafi verið farið í tvo veiðitúra, en skipið hafi bilað á leiðinni til lands úr síðari veiðitúrnum. Skipið hafi síðan legið bilað í Santos, það fór lega í gírnum. Alltaf hafi staðið til að farið yrði á veiðar, en til þess kom ekki, þar sem ekki var gert við skipið vegna fjárskorts. Stefnandi kvaðst ekki hafa haft hugmynd um uppboð skipsins, sem fram fór í maí 2003 og kvaðst fyrst hafa frétt af því í símtali við lögmann sinn. Stefnandi kvaðst ekki hafa viljað skrifa undir tilboð um starfslok við stefnda, eins og skipstjórinn og yfirvélstjórinn gerðu. Stefnandi byggir á því að þegar stefndi eignaðist b.v. Marz AK-80 við nauðungarsölu skipsins 26. maí 2003 hafi stefnandi orðið starfsmaður stefnda samkvæmt 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og með vísan til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 169/2000 frá 17. maí 2000. Það ráðningarsamband hafi staðið til 4. október 2003 er stefnandi kom til Íslands frá Brasilíu. Er á því byggt að stefnandi eigi rétt á launum úr hendi stefnda til þess tíma, auk greiðslu ferðakostnaðar og uppihalds. Er krafa stefnanda í málinu við það miðuð. Af hálfu stefnanda var engum kröfum eða kvöðum lýst við uppboð skipsins, sbr. 3. tölulið 2. mgr. 31. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Lá þannig ekkert fyrir um ráðningu stefnanda á skipinu, sem legið hafði í höfn í Santos í Brasilíu mánuðum saman og án þess að stefnandi væri lögskráður á skipið, en samkvæmt framlögðu vottorði sýslumannsins á Akranesi var stefnandi lögskráður á skipið frá 15. október 2002 til 27. desember 2002 er síðari veiðiferðinni lauk. Gat stefndi því ekki búist við að þurfa að yfirtaka ráðningarsamning við stefnanda og mátti ætla að skipið væri selt án slíkrar kvaðar. Við útgáfu afsals fyrir skipinu til stefnda 25. ágúst 2003 féllu og niður allar kvaðir og höft á skipinu samkvæmt 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991. Þegar þetta er virt og þær sérstæðu aðstæður, sem uppi eru í máli þessu og með tilliti til þess að stefnandi verður, gagnvart stefnda, að bera halla af skorti á sönnun um óljósan ráðningarsamning sinn í upphafi, verður ekki talið að ráðningarsamband hafi stofnast milli aðila við nauðungarsöluna 26. maí 2003 eða samþykkt boðs 7. júlí 2003 á grundvelli 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Breytir engu hér um þótt stefndi hafi samið við tvo skipverja um starfslok á grundvelli 3. mgr. tilvitnaðs lagaákvæðis, enda er ekki byggt á því í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Olíuverslun Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Lúðvíks Ólafssonar, í máli þessu.
Mál nr. 185/2017
Ríkisstarfsmenn Niðurlagning stöðu Biðlaun
Á árinu 2015 var starf G sem yfirlæknir á heilsugæslustöð lagt niður. Ágreiningslaust var að G ætti rétt til biðlauna í tólf mánuði samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og að þau ættu samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laganna að samsvara óbreyttum launakjörum meðan hann starfaði sem yfirlæknir. Á hinn bóginn deildu aðilar um hvaða launaliðir féllu undir óbreytt launakjör í skilningi ákvæðisins. Í fyrsta lagi hélt G því fram að réttur hans til biðlauna næði til greiðslna vegna gæsluvakta. Mælt var fyrir um fyrirkomulag slíkra greiðslna í kjarasamningi. Var ekki talið að Í hefði fært fyrir því haldbær rök að skipan gæsluvakta G hefði verið breytt á því tímabili sem krafa hans tók til ef starf hans hefði ekki verið lagt niður. Hefðu greiðslur vegna gæsluvakta ekki verið háðar vinnuframlagi og yrðu því lagðar að jöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháð vinnuframlagi. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefðu slíkar greiðslur verið taldar falla undir biðlaun. Var sá kröfuliður því tekinn til greina. Í öðru lagi krafðist G greiðslna fyrir unnin verk á gæsluvöktum en greitt var fyrir þau samkvæmt gjaldskrá. Talið var að þótt fjárhæð greiðslna fyrir slík verk hefðu hverju sinni ráðist af fjölda sjúklinga og fjölda læknisverka yrði á grundvelli þess fyrirkomulags sem gilti um greiðslur fyrir verkin að leggja það að jöfnu við samning um fastar yfirvinnugreiðslur sem féllu undir biðlaun. Hefði Í ekki fært fyrir því haldbær rök að G hefði ekki notið þessara greiðslna ef starf hans hefði ekki verið lagt niður. Var sá kröfuliður G því tekinn til greina. Í þriðja lagi deildu aðilar um hvort launaliðurinn vottorðagreiðslur á launaseðli G ætti að teljast til biðlauna. Talið var að fjárhæð greiðslna til heilsugæslulækna fyrir ritun læknisvottorða réðust af fjölda vottorða og umfangi þeirra hverju sinni og gæti fjárhæðin þannig verið mismunandi frá einum tíma til annars. Hins vegar yrði ekki fram hjá því litið að ritun læknisvottorða væri hluti af aðalstarfi heilsugæslulækna og þannig órjúfanlegur þáttur starfsskyldna þeirra sem greitt væri sérstaklega fyrir eftir nánar tilgreindu fyrirkomulagi. Það fyrirkomulag yrði að leggja að jöfnu við samning um föst viðbótarlaun sem hefðu í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið talin falla undir biðlaun. Var ekki talið að Í hefði fært fyrir því haldbær rök að G hefði ekki notið þessara greiðslna ef starf hans hefði ekki verið lagt niður. Var sá kröfuliður því einnig tekinn til greina. Var Í því gert að greiða G umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma ÞorgeirÖrlygsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og AðalheiðurJóhannsdóttir prófessor.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. mars 2017. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 1.573.596krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 388.695 krónum frá 1. desember 2015 til 1. janúar 2016, af777.390 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2016, af 1.175.493 krónum frá þeimdegi til 1. mars 2016 og af 1.573.596 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þákrefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinnfalla niður. IÁfrýjandi sem er sérfræðingur í heimilislækningumstarfaði sem yfirlæknir hjá Heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu í Grafarvogifrá árinu 2012 og þar áður sem heilsugæslulæknir í Reykjavík í 21 ár. Með bréfi25. september 2015 var áfrýjanda tilkynnt að vegna skipulagsbreytinga væristarf hans sem yfirlæknir lagt niður frá og með 1. október 2015. Jafnframtsagði að um rétt áfrýjanda til greiðslna vegna niðurlagningarinnar færi eftirákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 5.mgr. ákvæðis til bráðabirgða við þau lög. Var í bréfinu tekið fram að áfrýjandiætti rétt til bóta sem næmi föstum mánaðarlaunum í tólf mánuði frá 1. október2015 að telja. Síðar tókst samkomulag um að greiðslur biðlauna til handaáfrýjanda skyldu hefjast 1. nóvember 2015.Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr.70/1996 kemur fram að sé starf sem fellur undir ákvæði laganna lagt niður eigistarfsmaður rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði ef hann hefur verið íþjónustu ríkisins skemur en í 15 ár en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gildaum bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr. laganna en samkvæmt 1. mgr. þeirrarlagagreinar skal starfsmaður, þegar starf er lagt niður, halda óbreyttumlaunakjörum á biðlaunatímanum. Ágreiningslaust er að áfrýjandi eigi rétt tilbiðlauna í tólf mánuði samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr.70/1996 og að þau eigi samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laganna að samsvara óbreyttumlaunakjörum á meðan hann starfaði sem yfirlæknir. Á hinn bóginn er ágreiningurum hvaða launaliðir falli undir óbreytt launakjör í skilningi ákvæðisins. Meðanáfrýjandi starfaði sem yfirlæknir fékk hann greidd mánaðarlaun fyrir 100% starfhjá heilsugæslunni og 15% álag á þau. Telur stefndi að réttur áfrýjanda tilbiðlauna takmarkist við þessa tvo launaliði og hefur greitt honum biðlaunsamkvæmt því. Á starfstíma sínum sem yfirlæknir fékk áfrýjandi auk mánaðarlaunaog álags greitt sérstaklega fyrir útgáfu læknisvottorða, fyrir vaktir milliklukkan 16:00 og 18:00 á daginn og fyrir læknisverk unnin á þeim vöktum samkvæmtgjaldskrá. Er málsókn áfrýjanda á því reist að greiðslur vegna þessaralaunaliða falli undir föst laun hans og þar með óbreytt launakjör og því náiréttur hans til biðlauna einnig til þeirra. IIÁfrýjandi er sem fyrr segir sérfræðingur í heimilislækningumog var yfirlæknir á heilsugæslustöðinni í Grafarvogi þegar starf hans var lagtniður frá og með 1. október 2015. Á starfstöð áfrýjanda var þjónustu viðsjúklinga þannig hagað að á dagvinnutíma milli klukkan 08:00 og 16:00 voru tímarbókaðir fyrirfram og fékk sjúklingur þá að jafnaði viðtal hjá sínumheilsugæslulækni. Heilsugæslan var einnig opin eftir dagvinnutíma frá klukkan16:00 til 18:00 fyrir sjúklinga sem gátu mætt og beðið eftir tíma og stóðulæknar heilsugæslustöðvarinnar þær vaktir til skiptis. Mun þetta fyrirkomulag íGrafarvogi hafa verið í samræmi við þá þjónustu sem Heilsugæslahöfuðborgarsvæðisins veitti almennt sjúklingum á starfsvæði sínu.Laun og önnur starfskjör heilsugæslulækna voru framtil ársins 2006 ákveðin af kjaranefnd, sbr. lög nr. 120/1992 um Kjaradóm ogkjaranefnd, en hafa frá árinu 2006 verið ákveðin með kjarasamningi millifjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs annars vegar og Læknafélags Íslands hinsvegar. Um gæsluvaktir lækna með sérfræðileyfi á sjúkrahúsum og heilsugæslu utandagvinnu giltu á þeim tíma sem hér skiptir máli ákvæði í kafla 4.4 íkjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra fyrir hönd ríkissjóðs annars vegarog Læknafélags Íslands hins vegar frá 7. janúar 2015. Gildistími samningsinsvar frá 1. júní 2014 til 30. apríl 2017 og í grein 4.4.3 voru ákvæði um tvennskonar gæsluvaktir, gæsluvakt 1 og gæsluvakt 2. Um þær báðar gilti að lækni meðsérfræðileyfi sem stóð vaktirnar var ekki skylt að dveljast á þeirri stofnun semhann stóð vaktina fyrir. Í fyrra tilvikinu bar honum að koma á vettvang ántafar í útkalli en í hinu síðara mátti hann vera allt að tvær klukkustundir aðkomast á vettvang. Í grein 4.4.4 sagði: „Greitt skal fyrir gæsluvaktir samkvæmtfyrirfram metnu vinnuálagi og því er ekki greitt sérstaklega fyrir mæltvinnuframlag á hverri vakt fyrir sig.“ Í kjarasamningnum voru einnig ákvæði umhvernig meta skyldi vinnuálag á gæsluvakt og flokka þær til samræmis við slíktmat, svo og hvenær vinnuveitandi gæti endurmetið „hlutfall gæsluvaktarálags“.Samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins gat læknir með sérfræðileyfi því sinnt skyldusinni til að standa gæsluvakt með því að dvelja utan stofnunar en sinnaútköllum og fékk hann greiðslu fyrir þessar vaktir óháð því hvort um útköll varað ræða eða ekki. Í grein 4.1.3 í kjarasamningnum frá 7. janúar 2015 varmælt fyrir um yfirvinnu- og vaktaskyldu þar sem þess var talin þörf. Þar sagðiað læknir væri „undanþeginn skyldu til að sinna vöktum frá 55 ára aldri.“Áfrýjandi náði þeim aldri í desember 2007 en ágreiningslaust er að hann stóðgæsluvaktir til jafns við aðra einnig eftir það tímamark og þar til starf hansvar lagt niður. Krafa áfrýjanda um greiðslur vegna gæsluvakta er miðuð viðmeðaltal þeirra greiðslna sem hann fékk fyrir vaktirnar á tímabilinu frá janúartil ágúst 2015. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr.650/2016 verður lagt til grundvallar að stefndi hafi ekki fært að því haldbærrök, að skipan gæsluvakta áfrýjanda frá nóvember 2015 til febrúar 2016 hefðiverið hagað á annan veg en gert var frá janúar til ágúst 2015, ef starf hanshefði ekki verið lagt niður. Greiðslur vegna gæsluvakta voru á þeim tíma semhér skiptir máli ekki háðar vinnuframlagi áfrýjanda og verða því lagðar aðjöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháð vinnuframlagi. Ídómaframkvæmd Hæstaréttar hafa slíkar greiðslur verið taldar falla undirbiðlaun, sbr. til dæmis dóma réttarins 29. mars 1990 í máli nr. 283/1988 ogáðurgreindan dóm í máli nr. 650/2016. Útreikningi áfrýjanda á þessum kröfuliðhefur ekki verið mótmælt og verður hann því tekinn til greina. IIIÍ annan stað er um það deilt hvort til biðlaunaáfrýjanda eigi að telja greiðslur fyrir unnin verk á gæsluvöktum en greitt varfyrir þau samkvæmt gjaldskrá. Krafa áfrýjanda samkvæmt þessum lið styðst viðþau rök að til þess að halda óbreyttum launakjörum á biðlaunatímanum eigi hannrétt til þessara greiðslna eins og annarra þátta heildarlaunagreiðslna. Frájanúar til ágúst 2015 hafi hann fengið greiddar samtals 2.055.014 krónur vegnagjaldskrár eða 256.876 krónur á mánuði að meðaltali. Sýknukrafa stefnda erreist á því að á gæsluvöktum njóti læknir greiðslu fyrir gjaldskrárverk að þvímarki sem hann inni þau af hendi. Gjaldskrá beri með sér að greiðslur farieftir vinnuframlagi læknis og ráðist þær samkvæmt því af fjölda sjúklinga og læknisverkahverju sinni. Þar sem greiðslurnar séu breytilegar eigi ekki að inna þær afhendi á biðlaunatíma.Um greiðslur fyrir gjaldskrárverk var fjallað íbókun 5 með kjarasamningnum frá 7. janúar 2015 sem gilti eins og áður segir frá1. júní 2014 til 30. apríl 2017. Í bókuninni var þess fyrst getið að aðilarhafi orðið sammála um endurskoðun á fyrirkomulagi á greiðslum samkvæmt gjaldskráog um skipun nefndar í því skyni sem skila skyldi tillögum eigi síðar en 15.október 2015. Næðist ekki samkomulag um nýtt fyrirkomulag héldi núverandifyrirkomulag gildi en viðbótarfjármagn skyldi nýtt til hækkunar á launatöflu.Þá sagði að þágildandi „fyrirkomulag á greiðslum fyrir gjaldskrárverk skv. A, Bog C-lið fylgiskjals með úrskurði kjaranefndar dags. 15. október 2002, ogsamkomulagi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Læknafélags Íslands ...dags. 17. desember 2003 ... heldur gildi sínu þar til aðilar verða sammála umnýtt fyrirkomulag ... Gjaldskrárgreiðslur taka á samningstímanum sambærilegumhækkunum og launatafla.“ Samkvæmt gögnum málsins hefur ekki náðst samkomulag umnýtt fyrirkomulag gjaldskrárverka og var eldra fyrirkomulag því í gildi þegarstarf áfrýjanda var lagt niður. Í úrskurði Kjaranefndar 15. október 2002 sagðimeðal annars: „Heilsugæslulæknir gegnir vöktum utan dagvinnutíma samkvæmtákvörðun heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis að höfðu samráði við stjórnheilsugæslu ... Auk tímakaups á gæsluvakt er greitt sérstaklega fyrirviðtöl/vitjanir og önnur læknisverk samkvæmt gjaldskrá.“ Áður var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandiætti á biðlaunatímanum rétt til greiðslna fyrir gæsluvaktir og voru þær greiðslurekki háðar vinnuframlagi af hans hálfu. Þótt fjárhæð greiðslna fyrir læknisverkunnin á gæsluvakt hafi hverju sinni ráðist af fjölda sjúklinga og fjöldalæknisverka verður á grundvelli þess fyrirkomulags sem gilti samkvæmtframansögðu um greiðslur fyrir verkin að leggja það að jöfnu við samning umfastar yfirvinnugreiðslur sem í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa verið taldarfalla undir biðlaun. Áfrýjandi miðar kröfu sína samkvæmt þessum lið eins ogfyrr segir við meðaltal þeirra launa sem hann fékk fyrir gjaldskrárverk frájanúar til ágúst 2015. Hefur stefndi ekki fært að því haldbær rök að áfrýjandihefði ekki notið þeirra greiðslna á tímabilinu frá nóvember 2015 til febrúar2016 ef hann hefði staðið gæsluvaktir. Að þessu gættu og þar sem útreikningi áfrýjandaá kröfuliðnum hefur ekki verið mótmælt verður hann tekinn til greina. IVÍ þriðja lagi deila aðilar um hvort launaliðurinn„vottorðagreiðslur“ á launaseðlum áfrýjanda eigi að teljast til biðlauna. Krafaáfrýjanda samkvæmt þessum lið er reist á því að meðal skyldna heilsugæslulæknasé útgáfa ýmissa vottorða. Þegar heilsugæslulæknir gefi út slík vottorðinnheimti hann ekki gjald fyrir þau hjá sjúklingi heldur greiði heilsugæslanfyrir þau með ákveðnum hætti enda sé hér um að ræða vinnu sem sé hluti af föstustarfi hvers heilsugæslulæknis. Á meðan áfrýjandi hafi verið í starfi semyfirlæknir hafi hann fengið þennan launalið greiddan en á hinn bóginn ekki semhluta af biðlaunum. Til þess að áfrýjandi haldi óbreyttum launakjörum ábiðlaunatímanum í skilningi 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 beri stefnda aðgreiða honum þennan launalið. Á tímabilinu frá janúar til ágúst 2015 hafiáfrýjandi fengið greiddar 955.568 krónur fyrir vottorð eða 119.446 krónur aðmeðaltali á mánuði og sé krafa hans samkvæmt þessum lið við það miðuð aukhækkana sem kveðið sé á um í kjarasamningi. Sýknukrafa stefnda er á því reistað gjaldskrá vegna greiðslna til lækna fyrir læknisvottorð beri með sér aðslíkar greiðslur séu háðar tilfallandi vinnuframlagi læknis á hverjum tíma ográðist samkvæmt því af fjölda læknisvottorða, umfangi þeirra og eðli. Þar semgreiðslurnar séu breytilegar eftir vinnuframlagi eigi ekki að inna þær af hendiá biðlaunatíma.Í bókun 5 með kjarasamningnum 7. janúar 2015 varjöfnum höndum fjallað um fyrirkomulag á greiðslum samkvæmt gjaldskrá og fyrirvottorð. Eins og áður greinir sagði í bókuninni að næðist ekki samkomulag umnýtt fyrirkomulag byggt á tillögum nefndar þeirrar sem skipuð var skyldiþágildandi fyrirkomulag halda gildi sínu. Fyrir liggur eins og áður er framkomið að samkomulag um nýtt greiðslufyrirkomulag hefur ekki náðst. Í úrskurðikjaranefndar 29. apríl 2002 var kveðið á um greiðslur til heilsugæslulækna fyrirútgáfu læknisvottorða. Í upphafi úrskurðarins sagði að kjaranefnd hefði íúrskurði 13. mars 2002 mælt svo fyrir að öll vinna heilsugæslulækna við útgáfulæknisvottorða teldist hluti af aðalstarfi þeirra og væri þeim því ekki heimiltað taka sérstaka þóknun fyrir útgáfu þeirra umfram það sem kjaranefndúrskurðaði. Þá sagði í úrskurðinum 29. apríl 2002 að kjaranefnd hefði ekki áðurúrskurðað að greiða skyldi sérstaklega fyrir læknisvottorð en það væri matnefndarinnar að greiða skyldi heilsugæslulæknum sérstaklega fyrir læknisvottorðog þá með þeim hætti sem nánar greindi í IV kafla úrskurðarins. Með þessu teldikjaranefnd að tekjur heilsugæslulækna af vottorðaskrifum yrðu í samræmi viðfjölda vottorða og þá vinnu sem þeir inntu af hendi við skrif þeirra. Þá sagðiað við „ákvörðun á greiðslum fyrir einstök læknisvottorð hefur verið litið tilumfangs þeirra og þeirrar vinnu sem fólgin er í gerð þeirra. Vakin er athygli áað greiðslur til lækna fyrir vottorð eru launagreiðslur og bera læknar hvorkikostnað af framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð né öðrum launatengdum gjöldum,né heldur greiða þeir fyrir annan rekstrarkostnað.“ Loks sagði að væru „vottorðmjög viðamikil eða sé um meiri háttar læknisfræðilegar greinargerðir að ræða erheilsugæslustöð/heilbrigðisstofnun heimilt að greiða læknum tímakaup fyrirvottorðin“.Í úrskurði kjaranefndar 15. október 2002 um laun ogönnur starfskjör heilsugæslulækna sagði að samkvæmt „11. gr. laga um Kjaradómog kjaranefnd og lögskýringargögnum með lögunum ber kjaranefnd að ákveðaheildarlaun og starfskjör þeirra sem undir kjaranefnd heyra. Hún skal jafnframtúrskurða hvaða aukastörf tilheyri aðalstarfi og hver beri að launasérstaklega.“ Þá sagði að það væri mat nefndarinnar að öll læknisverk sem unninværu á heilsugæslustöð tilheyrðu aðalstarfi heilsugæslulækna. Af því leiddi aðkjaranefnd bæri að úrskurða hvernig greitt skyldi fyrir þau störf og hefðinefndin ákveðið að fara þá leið sem síðar yrði lýst. Þá sagði:„Heilsugæslulæknar eru launþegar hjá heilsugæslustöðvum/heilbrigðisstofnunum ogþiggja fyrir vinnu sína þar föst mánaðarlaun, laun fyrir vaktir og eftiratvikum laun fyrir sérstök læknisverk og viðtöl/vitjanir samkvæmt gjaldskrá.“Með úrskurðinum var fylgiskjal sem hafði að geyma gjaldskrá heilsugæslulækna ogvar hún þrískipt. Í kafla A var mælt fyrir um einingarfjölda fyrir viðtöl ogvitjanir, í kafla B um einingar fyrir aðgerðir og rannsóknir og í kafla C umgjald í krónum talið fyrir vottorð. Var þar greint á milli annars vegarvottorða á eyðublöðum Tryggingarstofnunar ríkisins vegna almannatrygginga eðabóta félagslegrar aðstoðar og hins vegar fyrir útgáfu annarra læknisvottorða. Tekiðvar fram að „önnur vottorð ótalin greiðist eins og sambærileg vottorð. Séuvottorð mjög viðamikil eða sé um meiri háttar læknisfræðilegar greinargerðir aðræða er heilsugæslustöð/heilbrigðisstofnun heimilt að greiða læknumyfirvinnutímakaup fyrir þann tíma sem unnið er við gerð þeirra.“Fjárhæð greiðslna til heilsugæslulækna fyrir ritunlæknisvottorða ræðst að sönnu af fjölda vottorða og umfangi þeirra hverju sinniog getur fjárhæðin þannig verið mismunandi frá einum tíma til annars eins ogstefndi hefur bent á. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að ritunlæknisvottorða er samkvæmt því sem áður er fram komið hluti af aðalstarfiheilsugæslulækna og þannig órjúfanlegur þáttur starfsskyldna þeirra sem greitter sérstaklega fyrir samkvæmt því fyrirkomulagi um tilhögun greiðslna sem áðurer lýst. Það fyrirkomulag verður að leggja að jöfnu við samning um föstviðbótarlaun sem hafa í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið talin falla undirbiðlaun. Áfrýjandi miðar kröfugerð sína samkvæmt þessum lið við meðaltal þeirragreiðslna sem hann fékk fyrir ritun læknisvottorða frá janúar til ágúst 2015.Stefndi hefur ekki fært fyrir því haldbær rök að áfrýjandi hefði ekki notiðþeirra greiðslna á tímabilinu frá nóvember 2015 til febrúar 2016 ef starf hanshefði ekki verið lagt niður. Útreikningi áfrýjanda samkvæmt þessum lið hefurekki verið andmælt og verður hann því tekinn til greina. Niðurstaða málsins í heild er því sú að kröfuráfrýjanda um greiðslur fyrir gæsluvaktir, gjaldskrárverk á gæsluvöktum ogútgáfu læknisvottorða eru teknar til greina að fullu ásamt dráttarvöxtum einsog krafist er. Eftir þeim úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir. Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Guðbrandi E. Þorkelssyni,1.573.596 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 388.695 krónum frá 1. desember 2015 til 1. janúar2016, af 777.390 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2016, af 1.175.493 krónumfrá þeim degi til 1. mars 2016 og af 1.573.596 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2017IMál þetta, sem dómtekið var 10.janúar 2017, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 2. mars 2016. Stefnandier Guðbrandur E. Þorkelsson, Stararima 37, Reykjavík, en stefndi er íslenskaríkið vegna Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Álfabakka 16, Reykjavík.Stefnandi krefst þess að stefndigreiði honum 1.573.596 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 388.695 krónum frá 1. desember 2015til 1. janúar 2016, af 777.390 krónum frá 1. janúar 2016 til 1. febrúar 2016,af 1.175.493 krónum frá 1. febrúar 2016 til 1. mars 2016 og af 1.573.596 krónumfrá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðarúr hendi stefnda að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendistefnanda að mati dómsins.Stefndi krefst þess til vara aðstefnukröfurnar verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn fallaniður.IIStefnandi starfaði frá árinu 2012sem yfirlæknir hjá Heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu í Grafarvogi íReykjavík. Þar áður hafði stefnandi starfað sem heilsugæslulæknir í 21 ár íReykjavík. Með bréfi, dags. 25. september 2015, var stefnanda tilkynnt að vegnaskipulagsbreytinga á starfsemi stofnunarinnar væri starf yfirlæknis áHeilsugæslustöðinni í Grafarvorgi lagt niður og miðaðist niðurlagning starfsvið 30. september 2015. Tekið var fram í bréfinu að um rétt stefnanda tilgreiðslan í tengslum við niðurlagningu starfs færi eftir ákærðum laga nr.70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ætti stefnandi rétt tilbóta sem næmu föstum mánaðarlaunum í 12 mánuði frá 1. október 2015 að telja. Hinn 28. sama mánaðar gerðustefnandi og Heilsugæsla höfuðborgarvæðisins með sér samkomulag. Samkvæmtsamkomulaginu myndi stefnandi hefja töku áunnins óúttekins orlofs á tímabilinu1. október til 31. október 2015. Upphafstími greiðslu biðlauna myndi færast til1. nóvember sama ár og yrðu biðlaun greidd í 12 mánuði, eða til 31. október2016. Stefnandi hætti störfum hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og hóf tökubiðlauna 1. nóvember 2015. Ekkier ágreiningur um að stefnandi á rétt til biðlauna í 12 mánuði á grundvelli 5.mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996, sbr. 1. mgr. 34. gr. sömulaga, og að biðlaunin eigi að samsvara óbreyttum launakjörum stefnanda á meðanhann vann hjá heilsugæslunni. Ágreiningur málsaðila snýst um það hvaðalaunaliðir falli undir óbreytt launakjör stefnanda. Meðanstefnandi vann sem yfirlæknir hjá heilsugæslunni fékk hann mánaðarlaun fyrir100% starf hjá stofnuninni auk 15% álags ofan á mánaðarlaunin. Stefndi telur aðréttur stefnanda til biðlauna takmarkist við þessa liði og hefur greitt honumbiðlaun samkvæmt því. Á meðan stefnandi vann sem yfirlæknir hjá heilsugæslunnifékk hann að auki greitt fyrir útgáfu læknisvottorða, vaktir milli kl. 16-18 ádaginn og læknisverk unnin á þeim vöktum samkvæmt gjaldskrá. Telur stefndi aðgreiðslur vegna þessara liða falli undir föst laun stefnanda og því nái rétturhans til biðlauna einnig til þessara liða.IIIStefnandi, sem hefur fengiðgreidd biðlaun frá 1. nóvember 2015, telur að verulega vanti á að honum hafiverið greidd þau laun á biðlaunatímabili sem hann eigi rétt á. Krafa stefnandaum greiðslu vangreiddra launa byggir á ákvæði til bráðabirgða í XII. kafla laganr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 34. gr. sömulaga. Þar komi fram að sé staða lögð niður skuli starfsmaður, sem ráðinn hafiverið til starfa í tíð laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins, eiga rétt til greiðslu óbreyttra launakjara í sex eða 12 mánuði ogfari lengd tímabilsins eftir starfsaldri. Stefnandi bendir á að hann hafiverið ráðinn til starfa hjá stefnda í tíð eldri laga nr. 38/1954 og honum beriþví „óbreytt launakjör“ samkvæmt framangreindu bráðabirgðaákvæði laga nr.70/1996. Stefnandi telur að þau laun, sem hann hafi fengið greidd, tryggi honumekki óbreytt launakjör og því skorti á að launagreiðslur til hans hafi veriðfyllilega efndar af hálfu stefnda. Stefnandi vísar til þess aðviðurkennt sé að laun heilsugæslulækna séu sett saman af ýmsum þáttum. Samkvæmtúrskurði kjaranefndar hinn 15. október 2002 fái heilsugæslulæknir í fullustarfi annað hvort föst laun eða samsett laun. Nánar sé mælt fyrir um slík launí úrskurði kjaranefndar en þar segi:)„Föst mánaðarlaun: Heilsugæslulækni verði greidd föstmánaðarlaun fyrir 100% starf og verði heilsugæslustöð/heilbrigðisstofnun þáheimilt að greiða honum allt að 15% álag ofan á mánaðarlaunin, enda sinni hannekki öðrum launuðum störfum utan heilsugæslunnar eða heilbrigðisstofnunarinnareða2)Samsett laun:Heilsugæslulækni verði að hluta greidd föst mánaðarlaun og að hlutaafkastatengd laun samkvæmt gjaldskrá. Læknir geti þannig innt af hendi allt að20% af vinnuskyldu sinni á afkastatengdum launum gegn samsvarandi lækkun fastramánaðarlauna.“ Stefnandi kveðst hafa fengið föstmánaðarlaun fyrir 100% starf, auk 15% álags ofan á laun. Í framangreindum úrskurðikjaranefndar segi að samkvæmt 11. gr. laga um Kjaradóm og kjaranefnd oglögskýringargögnum með lögunum beri kjaranefnd að ákveða heildarlaun ogstarfskjör þeirra sem undir kjaranefnd heyri. Þá skuli kjaranefnd jafnframtúrskurða hvaða aukastörf tilheyri aðalstarfi og hver þeirra beri að launasérstaklega. Þar komi jafnframt fram það mat kjaranefndar að öll læknisverk,sem unnin séu á heilsugæslustöð, tilheyri aðalstarfi heilsugæslulækna. Umvaktir segi í úrskurðinum að heilsugæslulæknir gegni vöktum utan dagvinnutímasamkvæmt ákvörðun heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis að höfðu samráði viðstjórn heilsugæslu.Í áðurnefndum úrskurðikjaranefndar komi fram að vinnuskylda læknis í fullu starfi sé 40 klukkustundirá viku en að læknum sé skylt að taka vaktir þegar þess sé þörf. Áheilsugæslustöðinni í Grafarvogi hafi þjónusta við sjúklinga verið með þeimhætti að heilsugæslan sé opin á hverjum degi frá kl. 16-18 fyrir sjúklinga semgeti mætt og beðið eftir tíma hjá lækni. Aðrir tímar sjúklinga milli kl. 8-16hafi verið bókaðir fyrirfram. Vaktirnar milli kl. 16-18 hafi hins vegar veriðunnar af læknum heilsugæslustöðvarinnar til skiptis en fyrirkomulagið sé ísamræmi við þá þjónustu sem Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hafi ákveðið aðveita skuli sjúklingum.Í úrskurði kjaranefndar sé tekiðfram að heilsugæslulæknum sé skylt að taka vaktir þegar þess sé þörf. Vaktirnarkl. 16-18 hafi óhjákvæmilega verið hluti af föstu starfi stefnanda eins og hjáöðrum heilsugæslulæknum og hafi hann ekki átt neitt val um það. Laun fyrirþessar vaktir hafi verið í formi greiðslu fyrir gæsluvaktir annars vegar oghins vegar sem hlutfall af gjaldskrá þannig að hver heilsugæslulæknir hafifengið greitt fyrir vinnu á vöktum samkvæmt gjaldskrá. Slíkt fyrirkomulag sé ísamræmi við ofangreindan úrskurð kjaranefndar.Stefnandi krefst þess að honumverði greidd laun á biðlaunatímabili vegna gæsluvakta og einnig samkvæmtgjaldskrá. Stefnandi vísar til þess að í framangreindum úrskurði kjaranefndarfrá 15. október 2002 segi um vaktir: „Heilsugæslulæknir gegnir vöktum utandagvinnutíma samkvæmt ákvörðun heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis að höfðusamráði við stjórn heilsugæslu.“..„Auk tímakaups á gæsluvakt er greittsérstaklega fyrir viðtöl/vitjanir og önnur læknisverk samkvæmt gjaldskrá.“ Þábyggi launaliðurinn „gæsluvakt 1“ einnig áákvæði 3.6 í kjarasamningi. Samkvæmt ákvæðinu fái læknar með sérfræðileyfi ásjúkrahúsum og heilsugæslu greitt fyrir gæsluvaktir en samkvæmt kafla 4.4 íkjarasamningi sé greitt fyrir gæsluvakt þar sem viðkomandi lækni sé skylt aðstanda vaktina og koma á vettvang án tafar ef þörf sé á. Stefnandi byggir á þvíað hefði hann verið í starfi sínu sem yfirlæknir heilsugæslustöðvarinnar, hefðihonum borið að sinna gæsluvöktum og að slíkar greiðslur hefðu verið hluti launahans eins og áður. Til þess að stefndi uppfylli skyldu sína um að greiðastefnanda „óbreytt launakjör“ á biðlaunatíma, beri honum því að greiðastefnanda þá launaliði sem nefndir séu „gjaldskrá“ og „gæsluvakt“ á launaseðli.Stefnandi bendir á að á tímabilinu frá janúar til ágúst 2015 hafi hann fengiðgreiddar 98.984 krónur vegna gæsluvakta eða að meðaltali 12.373 krónur ámánuði. Stefnandi vísar til þess að íframangreindum úrskurði kjaranefndar frá 15. október 2002 sé tekið fram að meðúrskurðinum sé leitast við að tryggja heilsugæslulæknum kjör sem séu sambærilegvið kjör sérfræðinga á sjúkrahúsum. Um gjaldskrá segi í úrskurðinum:„Heilsugæslulækni, sem innir af hendi allt að 20% af dagvinnuskyldu sinni ásérstakri móttöku á afkastatengdum launum, sbr. kafla IX. 1.B og 4, skal greiðalaun fyrir þann hluta starfsins samkvæmt gjaldskrá. Hið sama gildir um launfyrir læknisverk og vitnanir/viðtöl á vöktum.“ Þá sé í úrskurðinum sundurliðaðhvernig laun samkvæmt þessum lið skyldu reiknuð út. Gefin hafi verið einingfyrir hvert læknisverk sem síðan sé margfölduð með krónum. Stefnandi vísar tilþess, að á tímabilinu frá janúar til ágúst 2015 hafi stefnandi fengið greiddar2.055.014 krónur vegna gjaldskrár eða að meðaltali 256.876 krónur á mánuði.Hinn 1. janúar 2016 hafi öll laun lækna hækkað og þar með greiðslur sem nefndarséu „gjaldskrá“ á launaseðlum, eins og önnur laun, eða um 2,5%. Stefnandi telur að tilþess að hann haldi „óbreyttum launakjörum“ á biðlaunatíma, eigi hann rétt tillaunagreiðslna samkvæmt launaliðum, sem nefndir séu „gæsluvakt“ og „gjaldskrá“,eins og annarra þátta heildarlaunagreiðslna hans með vísan til ofangreindraraka vegna kjarasamnings, sbr. ákvæði 2. mgr. 8. gr. laga nr. 120/1992, umkjaradóm og kjaranefnd, sbr. einnig ákvæði I til bráðabirgða í lögum nr.47/2006, um kjararáð. Stefnandi byggir á þvíað ógreidd laun hans vegna gæsluvakta og gjaldskrár á tímabilinu nóvember2015-janúar 2016 séu eftirfarandi:)Vegna nóvember 2015:-gæsluvakt kr. 12.373,--gjaldskrá kr. 256.876,-2)Vegna desember 2015:-gæsluvakt kr. 12.373,--gjaldskrá kr. 256.876,-3)Vegna janúar 2016:-gæsluvakt kr. 12.373,--gjaldskrá kr. 263.298,-4)Vegna febrúar 2016:-gæsluvakt kr. 12.373,--gjaldskrá kr. 263.298,-Að því er varðargreiðslur fyrir útgáfu vottorða, bendir stefnandi á að starf heilsugæslulæknafeli jafnframt í sér skyldu til að gefa út ýmis konar vottorð. Þá innheimtiheilsugæslulæknir ekki gjald fyrir vottorðið hjá sjúklingi, heldur séviðurkennt að þeir fái greitt fyrir þessi verk sín með tilteknum hætti og aðþessi vinna sé hluti af föstu starfi hvers heilsugæslulæknis. Læknirinn gerivottorðin í vinnutíma sínum eftir því sem þörf sé á fyrir sjúklingaheilsugæslunnar.Stefnandi vísar tilþess að í úrskurði kjaranefndar 29. apríl 2002 hafi verið úrskurðað umgreiðslur til heilsugæslulækna fyrir útgáfu læknisvottorða. Þar segi komi framað kjaranefnd hafi áður úrskurðað á þann veg, að útgáfa læknisvottorða tilheyriaðalstarfi heilsugæslulækna. Þá segi í úrskurðinum: „Við ákvörðun á greiðslumfyrir einstök læknisvottorð hefur verið litið til umfangs þeirra og þeirrarvinnu sem fólgin er í gerð þeirra. Vakin er athygli á því að greiðslur tillækna fyrir vottorð eru launagreiðslur og bera læknar hvorki kostnað afframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð né öðrum launatengdum gjöldum, né heldurgreiða þeir fyrir annan rekstrarkostnað.“Stefnandi hafi fengiðþessa launaliði greidda þegar hann var í starfi sínu sem yfirlæknir en hannhafi hins vegar ekki fengið þá greidda sem hluta af biðlaunum sínum. Til aðstefnandi haldi óbreyttum launakjörum á biðlaunatímabili samkvæmt 34. gr. laganr. 70/1996 þurfi stefndi að greiða honum þessa launaliði, enda beri að greiðahonum sambærileg laun og hann hefði haft ef hann hefði verið í vinnu átímabilinu. Ef hann hefði verið við vinnu í stað þess að vera á biðlaunum,hefði hann sinnt vöktum eins og hann hefði gert öll þau ár sem hann var ístarfi og hann hefði skrifað öll nauðsynleg vottorð fyrir sjúklinga eins oghann hefði alltaf gert í samræmi við skyldur sínar. Á tímabilinu frájanúar til ágúst 2015 hafi stefnandi fengið greiddar 955.568 krónur fyrirvottorð eða að meðaltali 119.446 krónur á mánuði. Stefnandi miðar við meðaltalþessara mánaða í kröfugerð sinni og telur ógreidd laun sín að þessu leytisundurliðast þannig:)Vegna nóvember 2015:-Vottorð kr. 119.446,-2)Vegna desember 2015:-Vottorð kr. 119.446,- 3)Vegna janúar 2016:-Vottorð kr. 122.432,-4)Vegna febrúar 2016:-Vottorð kr. 122.432,-Stefnandi gerir kröfuum hækkun vegna allra launa sinna í janúarmánuði 2016, eins og kveðið sé á um íkjarasamningi eða 2,5% hækkun, sbr. ákvæði í grein 3.1.3 í kjarasamningi.Stefnandi byggir kröfur sínarfyrst og fremst á kjarasamningi Læknafélags Íslands frá 7. janúar 2015 meðgildistíma til 30. apríl 2017. Auk þess er byggt á úrskurðum kjaranefndar frá29. apríl 2002 og 15. október 2002, lögum nr. 70/1996, lögum nr. 120/1992, umkjaradóm og kjaranefnd, sbr. ákvæði laga nr. 47/2006, um kjararáð. Krafa ummálskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandi rekur ekki virðisaukaskattskylda starfsemi, sbr. lög nr. 50/1988, oger óskað eftir að tillit verði tekið til þess við ákvörðun málskostnaðar.IVStefndi bendir á að í stefnu sé í nokkrum tilvikumvísað til úrlausna kjaranefndar, annars vegar frá 29. apríl 2002 og hins vegarfrá 15. október 2002, án þess að gerð sé grein fyrir því, á hvern hátt þærúrlausnir varði biðlaunarétt stefnanda. Stefndi áréttar í því sambandi aðkjarasamningur fjármála- og efnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs og LæknafélagsÍslands gildi um laun og önnur starfskjör stefnanda og hafi því að meginstefnutil leyst af hólmi umræddar úrlausnir kjaranefndar. Úrlausnir kjaranefndar getiþví einungis átt við um viðfangsefnið að því marki sem mælt sé fyrir um gildiþeirra í kjarasamningi og vísar að því leyti einkum til bókunar 5. Stefndibendir á að orðalagið „óbreytt launakjör“ í merkingu 34. gr. laga nr. 70/1996hafi verið skýrt með hliðsjón af ákvæði 14. gr. eldri starfsmannalaga, þ.e.laga nr. 38/1954, en þar hafi komið fram að við niðurlagningu stöðu, skyldistarfsmaður jafnan fá „föst laun“ sem starfanum fylgdu, greidd í sex eða 12mánuði eftir því hvort viðkomandi hefði verið skemur eða lengur en 15 ársamtals í þjónustu ríkisins. Við alla framkvæmd og túlkun á rétti starfsmannatil óbreyttra launakjara á biðlaunatíma hafi verið byggt á því, aðhlutaðeigandi njóti fastra mánaðarlauna fyrir dagvinnu og fastrar ómældraryfirvinnu, sbr. Hæstaréttardóm 29. mars 1990 í máli réttarins nr. 283/1988, semog orlofsuppbótar og persónuuppbótar, sbr. Hæstaréttardóm frá 19. október 1995í máli réttarins nr. 93/1994. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 283/1988 hafi ennfremur verið staðfestur sá skilningur að orlofsfé reiknist ekki ofan á eða tilviðbótar við biðlaunagreiðslur. Vísanir stefnanda til þeirra úrlausnakjaranefndar fái að mati stefnda engu breytt um þann skilning sem liggi tilgrundvallar orðalaginu „óbreytt launakjör“, þ.e. að með orðalaginu sé fyrst ogfremst átt við fastar og reglubundnar greiðslur sem ekki taki breytingum fráeinum mánuði til annars.Stefndi telur að málatilbúnaður stefnanda fari gegnframkvæmd laga nr. 70/1996 um greiðslur á biðlaunatíma og dómafordæmum þar aðlútandi. Stefnandi virðist byggja á því að hann eigi lögvarða kröfu til aðnjóta sömu launa og hann ella hefði haft, hefði hann verið áfram við störf eðasvokallaðra staðgengilslauna eða meðaltalslauna. Í því felist að til viðbótarvið föst mánaðarlaun (taxtalaun), „sérstakt 15% álag“ og „sérstakt álag 55 áragengur vaktir“ telji stefnandi sig eiga að njóta breytilegra greiðslna vegnatilfallandi starfa og verkefna, eins og vegna gæsluvakta sem og annarragreiðslna, raunar afkastatengdra, vegna gjaldskrárverka og útgáfulæknisvottorða. Breytilegar greiðslur vegna tilfallandi starfa ogverkefna séu að jafnaði háðar aðstæðum og ákvörðunum eða vali starfsmanns áhverjum tíma, t.d. hvort hann kjósi að ganga gæsluvaktir eða vera undanþeginnslíkum vöktum. Þá séu greiðslur fyrir gæsluvaktir og gjaldskrárverk háðar þvíað stefnandi hafi raunverulega gengið gæsluvaktir og innt af hendi þau verkefnisem til gjaldskrárverkefna teljast. Greiðslur fyrir gjaldskrárverk séu bundnarvið það að starfsmaður inni slík verk af hendi og séu síðan mældar í samræmivið afköst á hverjum tíma. Á sama hátt séu greiðslur fyrir vottorð breytilegarog bundnar við það að starfsmaður sinni slíkri útgáfu og greiðist í samræmi viðfjölda, eðli og stærð slíkra læknisvottorða á hverjum tíma.Stefndi fái ekki ráðið hvernig þær úrlausnirkjaranefndar sem vísað sé til í stefnu snerti ágreining málsaðila. Samkvæmt IX.kafla úrskurðar nefndarinnar frá 15. október 2002 sé með „föstum mánaðarlaunum“átt við öll laun fyrir viðtöl og önnur læknisverk á dagvinnutíma. Sinni læknirekki öðrum launuðum störfum utan heilsugæslustöðvar eða heilbrigðisstofnunarreiknist 15% álag ofan á þau laun. Stefndi bendir á að enda þótt vísað sé tilþess í úrskurðinum að öll læknisverk sem unnin séu á heilsugæslustöð tilheyriaðalstarfi hafi þar verið litið svo á að laun fyrir læknisverk ogvitjanir/viðtöl á vöktum skyldu greidd samkvæmt gjaldskrá.Stefndi vekur einnig athygli áþví að nefnd sem skipuð var á grundvelli bókunar 5 með kjarasamningi hafi veriðætlað að endurskoða fyrirkomulag á greiðslum samkvæmt gjaldskrá og fyrirvottorð. Í bókuninni komi fram að til að fjármagna hið nýja fyrirkomulag yrðivarið þeirri fjárhæð sem nú væri greidd vegna gjaldskrárverkefna og vottorðaauk 200 milljóna króna viðbótarframlags til að stuðla að frekari nýbreytni ívinnutilhögun heilsugæslulækna. Skilabréf nefndarinnar beri hins vegar með sérað viðbótarframlaginu hafi verið varið til þess að standa undir umræddritveggja launaflokka hækkun án þess að gjaldskrá heimilislækna vegna læknisverkaog vottorða væri afnumin. Biðlaun stefnanda hafi verið hækkuð til samræmis viðumrædda launaflokkahækkun sem hafi tekið gildi frá og með 1. janúar 2016.Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að stefnanda hafi verið greiddar þær greiðslur sem honum beri ábiðlaunatíma og hann eigi ekki rétt til annarra eða frekari greiðslna.Hvað varðar mánaðarlaun(taxtalaun) sé ekki um það deilt að mánaðarlaun samkvæmt grein 3.1.1 í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherraf.h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands frá 7. janúar 2015 teljist til „óbreyttra launakjara“ í merkingulaga nr. 70/1996, sbr. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og tilvísun þess ákvæðistil 34. gr. laganna. Vegna vinnu stefnanda í nóvember og desember 2015 hafistefnandi verið í launaflokki/þrepi 402-6 en frá 1. janúar 2016 hafisérfræðingar í heimilislækningum verið hækkaðir um tvo launaflokka, þ.e. yfirlæknarí launaflokk 404. Stefnandi hafi þá farið í launaflokk/þrep 404-6, í samræmivið tillögur nefndar sem skipuð var á grundvelli bókunar 5 með kjarasamningnum.Launaseðlar stefnanda beri með sér að hann hafi fengið umræddan launaliðgreiddan á biðlaunatímabilinu.Varðandi sérstakt 15% álag bendir stefndi á að samkvæmt ákvæði 3.2.4 í kjarasamningi greiðist 15%álag til sérfræðilækna og yfirlækna sem sinni verkefnum sem krefjist þess aðþeir vinni eingöngu á viðkomandi stofnun. Álag þetta reiknist af launaflokki ogþrepi viðkomandi. Greiðsla samkvæmt þessum launalið hafi verið innt af hendi ábiðlaunatíma, þ.m.t. leiðréttingar vegna launabreytinga samkvæmt ákvæðumkjarasamnings, en fyrir liggi að stefnandi hafi fengið þessa greiðslu alla 12mánuði ársins áður en til niðurlagningar á starfi hans kom. Greiðsla þessi hafiekki breyst frá einum mánuði til annars að öðru leyti en því sem leiddi afalmennum breytingum á launatöflu og breytingum á röðun í launaflokka, 402-6vegna nóvember og desember 2015 en 404-6 frá 1. janúar 2016. Stefndi rekur að stefnandi hafi aldurs síns vegnaátt val um hvort hann kysi að taka gæsluvaktir, sbr. grein 4.1.3 íkjarasamningi, og hefði hann því notið launagreiðslna einungis í þeim tilvikumsem vöktum væri sinnt. Vaktirnar séu breytilegar, háðar beinu vinnuframlagistarfsmanna utan dagvinnutíma og taki greiðslur mið af tíðni og fjölda vaktasem þeir gangi. Þar sem greiðslur fyrir gæsluvaktir séu breytilegar eftirvinnuframlagi á hverjum tíma telur stefndi að slíkar greiðslur eigi ekki aðinna af hendi á biðlaunatíma og að líta beri á þær á sama hátt og annaðtilfallandi vinnuframlag. Krafa stefnanda um greiðslu gæsluvakta á biðlaunatímabyggi á sjónarmiðum um staðgengislaun eða meðaltalslaun en ekki greiðslu fastraog reglubundinna mánaðarlauna. Engin lagastoð sé fyrir því að ákvarða stefnandabiðlaun á þeim grunni og beri því að hafna kröfunni. Fullyrðingar í stefnu umað stefnanda hafi verið skylt að taka vaktir eigi ekki við rök að styðjast. Hiðrétta sé að stefnandi hafi kosið að bjóða sig fram til gæsluvakta og hafi notiðsérstaks álags vegna þess, sbr. grein 3.3.5 í kjarasamningi.Stefndi áréttar að gjaldskrárverk séu verkþættirsem læknir sinnir á vakt. Á umræddum gæsluvöktum njóti læknir greiðslu álagsfyrir gæsluvaktir og gjaldskrárverk, að því marki sem hann inni slík verkefniaf hendi á hverjum tíma. Gjaldskrá vegna gjaldskrárverka beri með sér aðgreiðslur séu háðar tilfallandi vinnuframlagi læknis hverju sinni, þ.e.greiðslur ráðast af fjölda sjúklinga og fjölda læknisverka sem hann inni afhendi. Í tilviki stefnanda og þeirra sem séu í 100% starfshlutfalli með 15%sérstakt álag séu gjaldskrárverk unnin á vöktum utan dagvinnu. Þar semgreiðslur fyrir gjaldskrárverk séu breytilegar eftir vinnuframlagi á hverjumtíma eigi slíkar greiðslur ekki að inna af hendi á biðlaunatíma og líta beri áþær á sama hátt og annað tilfallandi vinnuframlag. Krafa stefnanda um greiðslufyrir gjaldskrárverk á biðlaunatíma byggi á sjónarmiðum um staðgengislaun eðameðaltalslaun en ekki greiðslu fastra og reglubundinna mánaðarlauna. Enginlagastoð sé fyrir því að ákvarða stefnanda biðlaun á þeim grunni og beri því aðhafna kröfunni.Gjaldskrá vegna greiðslna til lækna fyrir gerðlæknisvottorða beri með sér að slíkar greiðslur séu háðar tilfallandi vinnuframlagilæknis á hverjum tíma, þ.e. greiðslur ráðast af fjölda læknisvottorða ogumfangi, eðli og stærð þeirra. Þar sem greiðslur fyrir gerð læknisvottorða séubreytilegar eftir vinnuframlagi á hverjum tíma telur stefndi að slíkargreiðslur eigi ekki að inna af hendi á biðlaunatíma og að líta beri á slíkargreiðslur á sama hátt og annað tilfallandi vinnuframlag. Krafa stefnanda umgreiðslu fyrir gerð læknisvottorða á biðlaunatíma byggi á sjónarmiðum umstaðgengislaun eða meðaltalslaun en ekki greiðslu fastra og reglubundinnamánaðarlauna. Engin lagastoð sé fyrir því að ákvarða stefnanda biðlaun á þeimgrunni og beri því að hafna kröfunni.Til stuðnings kröfu stefnda um málskostnað er vísaðtil XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.VSamkvæmt 5. mgr. ákvæðis tilbráðabirgða við lög nr. 70/1996 á starfsmaður, ef starf hans hefur verið lagtniður og hann hefur verið skipaðureða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og fallið hefur undireldri lög nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, rétt tilbóta er nemi launum í tólf mánuði ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins í 15ár eða lengur. Tekið er fram að öðru leyti gilda umbótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.laganna. Í 1. mgr. 34. gr. kemurfram að sé embætti lagt niður skuli embættismaður jafnan halda óbreyttumlaunakjörum er embættinu fylgdu í sex eða 12 mánuði frá því hann lét af starfi,eftir því sem þar nánar greinir.Í 1. mgr. 34. gr. frumvarps sem varð að lögumnr. 70/1996 var tekið fram að við niðurlagningu embættis skyldi embættismaðurjafnan fá ,,föst laun, er embættinu fylgdu“. Í skýringum við þá greinfrumvarpsins var tekið fram að ákvæðið svaraði til 14. gr. laga nr. 38/1954. Íákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu var sömuleiðis mælt fyrir um rétt starfsmanns,ef starf hans hefur verið lagt niður, til bóta sem næmu ,,föstum launum“. Íbreytingatillögu meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar var meðal annars lögðtil sú breyting á 1. mgr. 34. gr. frumvarpsins að í stað orðanna „fá föst laun,er embættinu fylgdu, greidd“ kæmi „halda óbreyttum launakjörum er embættinufylgdu“. Í framhaldsnefndaráliti meirihluta nefndarinnar var tekið fram að meðbreytingunni héldi embættismaður ekki aðeins föstum launum fyrir dagvinnuá biðlaunatímanum, heldur einnig öðrum launakjörum er embættinu hafi fylgt ogværi það í samræmi við skýringu á 14. gr. laga nr. 38/1954. Íbreytingatillögunni var einnig lagt til að orðið ,,föstum“ félli niður úr 5.mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Í framhaldsnefndarálitinu var tekið fram aðbreytingin væri gerð til þess að að þeir núverandi ríkisstarfsmenn, semrétt ættu á biðlaunum, fengju bætur í samræmi við þá skýringu á 14. gr. laganr. 38/1954 að starfsmenn héldu ekki aðeins föstum launum fyrir dagvinnu ábiðlaunatímanum heldur einnig öðrum föstum launum er starfinu hefðu fylgt.Breytingatillaga meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar var samþykkt og varfrumvarpið svo breytt samþykkt sem lög nr. 70/1996.Í samræmi við framangreint leggur dómurinn tilgrundvallar við skýringu á 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996að réttur starfsmanns til biðlauna taki aðeins til fastra launa en ekki tilgreiðslna sem inntar eru af hendi í samræmi við vinnuframlag hverju sinni.Verður þá fjallað um einstaka liði kröfu stefnanda.Krafa stefnanda um gæsluvaktir og verk samkvæmtgjaldskrá er byggð á úrskurði kjaranefndar frá 15. október 2002. Á þeim tímaþegar umræddur úrskurður var kveðinn upp voru í gildi lög nr. 120/1992, umKjaradóm og kjaranefnd. Samkvæmt þágildandi 2. mgr. 8. gr. laganna, eins ogákvæðinu hafði verið breytt með 6. gr. laga nr. 150/1996, skyldi kjaranefndákveða launog starfskjör heilsugæslulækna og prófessora, enda yrði talið að þeir gegnduþeim störfum að aðalstarfi. Með 1. gr. laga nr. 71/2003 var 2. mgr. 8. gr. laganr. 120/1992 breytt þannig að tilvísun til heilsugæslulækna var felld út úrgreininni. Í 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 71/2003 var kveðið áum að fyrrgreindur úrskurður kjaranefndar skyldi gilda þar til þágildandikjarasamningur milli stefnda og Læknafélags Íslands frá 2. maí 2002 félli úrgildi. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvenær sá kjarasamningur féll úrgildi en meðal gagna málsins er kjarasamningur millistefnda og Læknafélags Íslands frá 7. janúar 2015. Sá kjarasamningur gildir frá1. júní 2014 til 30. apríl 2017. Er því ljóst að umræddur kjarasamningur frá 2.maí 2002 er fallinn úr gildi og þar með einnig fyrrgreindur úrskurðurkjaranefndar frá 15. október 2002. Verður krafa stefnanda um gæsluvaktir ogverk samkvæmt gjaldskrá ekki byggð á umræddum úrskurði.Í lið 4.1.3 kjarasamningsins frá 7. janúar 2015kemur fram að læknum sé skylt að vinna yfirvinnu og taka vaktir þar sem þess séþörf en læknir sé þó undanþeginn skyldu til að sinna vöktum frá 55 ára aldri. Ílið 4.1.4 er tekið fram að heimilt sé að haga vinnu með öðrum hætti en greini íkafla 4 með skriflegu samkomulagi lækna og forráðamanna stofnunar. Fyrir liggurað stefnandi er fæddur árið 1952 og náði því 55 ára aldri árið 2007. Ekkertliggur fyrir um að skriflegt samkomulag hafi verið gert við stefnanda um annaðfyrirkomulag vinnu en það sem kemur fram í fyrrnefndum lið 4.1.3. Er þvíósannað gegn andmælum stefnda að stefnanda hafi verið skylt að vinnagæsluvaktir. Verður því að líta svo á að greiðsla fyrir gæsluvaktir og verkunnin á vöktum samkvæmt gjaldskrá teljist ekki til fastra launa stefnandaheldur teljist vera greiðslur sem séu inntar af hendi í samræmi viðvinnuframlag hverju sinni. Verður stefndi því sýknaður af þessum liðum í kröfustefnanda.Gjaldskrá fyrir læknisvottorð byggir á c-liðgjaldskrár sem var fylgiskjal með úrskurði kjaranefndar frá 15. október 2002. Íbókun 5 við fyrrnefndan kjarasamning frá 7. janúar 2015 kemur fram að núverandifyrirkomulag á greiðslum fyrir gjaldskrárverk samkvæmt a-, b- og c-liðum umræddsúrskurðar haldi gildi sínu þar til aðilar verði sammála um nýtt fyrirkomulag ení bókuninni kemur fram að aðilar kjarasamningsins séu sammála um endurskoðun áfyrirkomulagi á greiðslum samkvæmt gjaldskrá. Umrædd gjaldskrá er enn í gildiog samkvæmt henni er ljóst að greiðslur til lækna fyrir vottorð eru ekki föstgreiðsla heldur breytileg, þannig að læknir fær greidda mismunandi fjárhæðfyrir hvert og eitt vottorð eftir efni þess. Verður því að líta svo á aðgreiðsla fyrir læknisvottorð teljist ekki til fastra launa stefnanda heldurteljist vera greiðslur sem séu inntar af hendi í samræmi við vinnuframlaghverju sinni. Verður stefndi því sýknaður af þessum lið í kröfu stefnanda.Samkvæmt þessu er stefndi sýknaður af öllum kröfumstefnanda.Eftir atvikum þykir rétt að hvoraðili beri sinn kostnað af málinu.Af hálfu stefnanda flutti máliðHulda Rós Rúriksdóttir hrl.Af hálfu stefnda flutti málið EiríkurÁki Eggertsson hdl. Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Uppkvaðning dómsins hefur dregistvegna embættisanna dómarans.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaf kröfum stefnanda, Guðbrands E. Þorkelssonar, í máli þessu.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 5/2005
Kærumál Málskostnaðartrygging
T krafðist þess að Ó yrði gert að leggja fram tryggingu til greiðslu málskostnaðar í máli sem Ó hafði höfðað á hendur T. Til stuðnings kröfu sinni lagði T meðal annars fram endurrit af árangurslausri fjárnámsgerð hjá Ó frá í september 2003, þar sem Ó hafði lýst yfir eignaleysi, auk upplýsinga um tvær aðrar vanskilakröfur. Þá staðhæfði T að Ó væri jafnframt eignalaus nú og ekki þinglýstur eigandi þess húsnæðis sem hann byggi í. Hafði Ó ekki andmælt þessum staðhæfingum. Var fallist á kröfu T um málskostnaðartryggingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu að fjárhæð allt að 500.000 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum höfðaði varnaraðili málið 17. nóvember 2004 og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður Úrskurðarnefndar almannatrygginga 15. janúar 2003 í máli sínu nr. 207/2002 á hendur sóknaraðila. Við þingfestingu málsins í héraði 25. nóvember 2004 krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar á grundvelli b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Því mótmælti varnaraðili. Þegar héraðsdómari tók þetta ágreiningsatriði fyrir í þinghaldi 2. desember 2004 ítrekaði sóknaraðili kröfu sína um málskostnaðartryggingu, sem yrði að fjárhæð allt að 500.000 krónur, auk þess að krefjast málskostnaðar í þessum þætti málsins. Til stuðnings því að líkur væru fyrir að varnaraðili væri ófær um að greiða málskostnað í málinu lagði sóknaraðili fram dóm Hæstaréttar 3. desember 2003 í máli nr. 438/2003, en þar kærði varnaraðili úrskurð héraðsdóms um frávísun fyrra máls hans gegn sóknaraðila um sama sakarefni frá dómi. Var sá úrskurður staðfestur með dóminum og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Lagði sóknaraðili einnig fram gögn um tilraunir sínar til að innheimta þann málskostnað, en þær hafi ekki borið árangur þar sem ekki hafi tekist að boða varnaraðila til fjárnáms fyrir kröfunni. Enn fremur lagði sóknaraðili fram þinglýsingarvottorð vegna húss, þar sem varnaraðili er talinn til heimilis, svo og útskrift úr svonefndri vanskilaskrá, en í henni var getið um árangurslaust fjárnám, sem gert hafi verið hjá varnaraðila 24. september 2003, og þrjár vanskilakröfur á hendur honum frá árunum 2001, 2003 og 2004. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um málskostnaðartryggingu sem fyrr segir hafnað, en fyrir héraðsdómi voru ekki lögð fram frekari gögn en áður er getið um efnahag varnaraðila. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili lagt fram endurrit af áðurnefndri fjárnámsgerð hjá varnaraðila, sem lokið var án árangurs 24. september 2003. Af endurritinu verður ráðið að fjárnáms hafi þar verið krafist fyrir einni af þeim þremur vanskilakröfum, sem getið er um í fyrrgreindri útskrift úr vanskilaskrá, en heildarfjárhæð hennar var sögð nema 1.295.022 krónum. Mætti varnaraðili sjálfur til gerðarinnar og kvaðst vera eignalaus. Í kæru staðhæfir sóknaraðili að varnaraðili sé jafnframt eignalaus nú, en það sé staðfest í málinu að hann hafi engar eignir talið fram til skatts síðastliðin þrjú ár og að hann sé ekki þinglýstur eigandi þess húsnæðis, sem hann búi í. Í málinu hefur varnaraðili ekki andmælt þessum staðhæfingum. Að þessu öllu virtu og með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 verður ekki komist hjá því að taka til greina kröfu sóknaraðila um málskostnaðartryggingu. Að teknu tilliti til gagna málsins er fjárhæð hennar hæfilega ákveðin 350.000 krónur. Ber varnaraðila að setja hana á þann hátt og innan þess frests, sem nánar greinir í dómsorði. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Varnaraðila, Óskari Geir Péturssyni, ber að setja innan þriggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu í formi peningagreiðslu, bankareiknings eða bankaábyrgðar að fjárhæð 350.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn sóknaraðila, Tryggingastofnun ríkisins. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 736/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. nóvember 2016 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2016.Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðkærða, X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 4. nóvember nk. kl. 16:00. Þá er gerðkrafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerðlögreglu kemur fram að hún hafi nú til rannsóknar mál er varði innflutning áfíkniefnum hingað til lands frá [...]. Upphaf málsins megirekja til þess að tilkynning hafi borist frá tollvörðum hjá Íslandspósti,Stórhöfða um að þar hafi borist póstsending frá [...]. Viðtakandipóstsendingarinnar sé skráður A, [...]. Póstsendingin hafi innihaldið fatnaðásamt 2 plasteiningum af vaxhandsápum sem hafi innihaldið 6 handsápur hvor,samtals 12 stykki. Handsápurnar hafihver og ein verið í hvítum kassa og hafi innihaldið efni sem búið var aðsetja blátt vax yfir. Við rannsókn og prófun tæknideildar hafa ofangreind efnigreinst sem metamfetamín og sé heildarmagn þeirra samkvæmt mælingu 983,47grömm.Kærði kvaðst ekki vita hvaðpakkinn hefði innihaldið. Þetta hafi verið pakki sem aðili hafi beðið sig um aðtaka við en hann hafi ekki vitað innihald hans. Um gjöf hafi verið að ræða. Kvaðsthann hafa kynnst viðkomandi á facebook og heitir B sem búi í [...] en hannvissi ekki hvers lenskur hann er. X kvaðst ekki þekkja B vel og ekki treystahonum vel og því ekki viljað nota eigin heimilsfang. Hafi hann fengið A tilaðstoðar.Við yfirheyrslu yfir A hafihann sagt kærða hafa beðið sig, fyrir um 1-2 vikum síðan, að sækja fyrir sigpakka sem væri væntanlegur til landsins þar sem hann kæmist ekki sjálfur. A munsíðan hafa fengið tilkynningu um sending frá útlöndum frá Póstinum í fyrradagog um kvöldið hafi kærði komið á heimili A og farið inná vefsíðu póstsins ígegnum síma A og afgreitt beiðni um að fá póstsendinguna í pósthúsið í [...]. Ahafi síðan farið í gær og sótt pakkann og farið með hann á heimili C, hvar þeirtóku upp pakkann í geymslu í kjallara hússins uns Lögreglan bar að garði oghandtók þá.Rannsókn málsins sé enn áfrumstigi. Mikilvægt sé að sakborningum gefist ekki kostur á að samræmaframburði sína. Lagt hafi verið hald á talsvert af tölvu- og símbúnaði sem ekkihafi gefist kostur á að rannsaka og eftir atvikum bera niðurstöður rannsóknarundir hlutaðeigandi. Framburður sakborninga sé misvísandi og í mörgum atriðumótrúverðugur. Lögreglu hafi ekki gefist ráðrúm til þess að staðreyna framburðhvers og eins sakbornings. Þá eigi enn eftir að rannsaka hverjir tengist málinuí [...]. Allir sakborningar málsins eiga sér sögu hjá lögreglu vegnafíkniefnabrota m.a. ræktunar og innflutnings. Að mati lögreglu megi ætla að efkærði verði látinn laus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins,svo sem með því að tala við samverkamenn sína. Lögregla telji það brýnt fyrirframgang málsins að fallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald ágrundvelli rannsóknarhagsmuna til að koma í veg fyrir að kærði geti spilltrannsókn málsins.Sakarefni málsins sé talið varða við 173. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/ 1940, en brot gegn ákvæðinu geti varðaðfangelsi allt að 12 árum ef sök sannast. Að mati lögreglu sé framkominnrökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem getur varðaðfangelsisrefsingu. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr.95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar ámeðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömulaga. Niðurstaða:Með vísan tilgreinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggurvið. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi.Af því sem fram hefur komið fyrir dómi þykir ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjistþess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsókn ferfram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hann laus,svo sem með því að hafa áhrif á meðkærðu, sem rannsókn beinist að, eða aðra. Skilyrðum a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fullnægt svo fallastmegi á kröfu lögreglustjórans um að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Eins og máli þessu erháttað koma önnur úrræði ekki í stað gæsluvarðhaldsins. Ekki þykirtilefni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er.Þá hefur sækjandi fært að því fullnægjandi rök, sbr. ogskilyrði b. liðar1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 að nauðsynlegtsé að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu, krafan tekin til greinaeins og í úrskurðar­orði greinir. KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R ÐKærði, X, kt. [...],skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 4. nóvember nk. kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 378/2003
Verksamningur Dráttarvextir
Verktakinn V krafði R, sem boðið hafði út verkið, um greiðslu samkvæmt samþykktu tilboði. R neitaði að greiða fyrir tiltekinn verklið með vísan til þess að hann hafi verið í tilboðsskrá fyrir mistök og ætti sér hvorki stoð í verklýsingu né teikningum samkvæmt útboðsgögnum. Við úrlausn málsins var litið til þess að þegar R tók tilboði V gerði R engar athugasemdir við tilboðsgerð V eða útfyllingu tilboðsskrár af hálfu V. Ekki lék vafi á því að V bauð í framkvæmd verksins með þeim hætti sem ætlast var í verklýsingu. Þá var óumdeilt að V hafði lokið verkinu í samræmi við umræddan lið í verklýsingu. Var krafa V samkvæmt þessu tekin til greina að fullu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. september 2003. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.632.779 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 4.270.211 krónum frá 19. júní 2001 til 1. júlí sama árs og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 13. desember sama árs en af 2.632.779 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Í júnímánuði 2000 var á vegum stefnda boðið út verk, sem nefnt var í útboðsgögnum „Eiðsgrandi stígur, regnvatnsræsi og frágangur.“ Stefndi gerði tilboð í verkið 6. júlí sama árs að fjárhæð 23.466.250 krónur. Reyndist hann lægstbjóðandi og var tilboði hans tekið. Var verksamningur undirritaður af aðilum 6. september 2000. Aðila greinir á um greiðslu vegna eins þáttar verksins, sem laut að fyllingu í umræddan stíg og þjöppun hennar. D ó m s o r ð: Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði áfrýjanda, Víkurverki ehf., 2.632.779 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 4.270.211 krónum frá 19. júní 2001 til 1. júlí sama árs og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 13. desember sama árs en af 2.632.779 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2003. I. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 2.632.779 auk vanskilavaxta p.a., samkvæmt 10. gr., sbr. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 4.270.211 frá 19.06. 2001 til 01.07. s.á., en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til 13.12. 2001, og af kr. 2.632.779 frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu, og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafizt, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar, og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. II. Málavextir: Sumarið 2000 fór fram útboð á vegum Gatnamálastjórans í Reykjavík á verki sem hafði yfirskriftina "Eiðsgrandi, stígur, regnvatnsræsi og frágangur", sbr. útboðs- og verklýsingu á dskj. nr. 4. Um var að ræða verk með kostnaðaráætlun upp á kr. 34.900.000, og átti stefnandi lægsta tilboðið, kr. 23.466.250, eða 67,24% af kostnaðaráætlun. Þegar framkvæmdir hófust við verkið, kom í ljós, að misræmi var í útboðsgögnum varðandi fyllingu í stíg, milli tilboðsskrár annars vegar og teikninga og verklýsingar hins vegar. Í lið 1.4 í útboðs- og verklýsingu, sem ber yfirskriftina “Fylling í stíg og þjöppun” er vísað í teikningu í teikningamöppu um uppbyggingu gangstígs og segir, að verktaki skuli fylla samkvæmt því. Þá segir m.a. að fylla skuli með bögglabergi frá yfirborði óhreyfðs lands eða botni uppúrtektar í hæð, sem er 50 mm undir endanlegu yfirborði á stíg, og skuli þykkt bögglabergsfyllingar hvergi vera minni en 650 mm, nema þar sem klöpp eða stórgrýti sé í stígstæði. Er nánari lýsing á þessum lið á bls. 22-23 í útboðs- og verklýsingunni. Í tilboðsskrá, sem er hluti af dskj. nr. 3, undir lið 2.4., sem ber yfirskriftina “Fylling í stíg og þjöppun”, skyldi greiða fyrir þennan lið sem hér segir: Fylling með bögglabergi 2.369 m3 á kr. 850 = kr. 2.013.735 Fylling með efni á staðnum 1.926 m3 á kr. 400 = kr. 770.400 Samtals flutt á safnblað kr. 2.784.135 Liður 1.7. í útboðs- og verklýsingu, ber yfirskriftina “breikkun Eiðsgranda, mulinn ofaníburður”, þar sem þessum verkþætti er lýst nánar. Í tilboðsskrá undir lið 2.7. er hins vegar svofelldur verkliður: Mulinn ofaníburður, stígur 4.388 m3 á kr. 600 = kr. 2.632.800 Stefnandi kveður að greiða hafi átt fyrir framangreinda þrjá verkliði samkvæmt tilboðsskrá, samtals kr. 5.416.935. Stefndi kveður tilboðslið þennan hvorki hafa átt stoð í verklýsingu né teikningum samkvæmt útboðsgögnum. Þegar honum hafi orðið þetta ljóst, eftir ábendingu stefnanda, hafi hann tilkynnt það tafarlaust, að ekki ætti að setja 5 cm lag af muldum ofaníburði á stíg við Eiðsgranda og þ.a.l. yrði ekki greitt fyrir samsvarandi lið úr kafla 2.7 í tilboði verktaka. Á verkfundi aðila þann 7. september 2000 hafi stefndi enn fremur bent á, að liður þessi væri inni í tilboðsskrá fyrir mistök. Af verklýsingu mætti glögglega sjá, að liður þessi ætti sér ekki stoð í verklýsingu verksins, en stefndi kveður stefnanda ekki hafa hafið neinar framkvæmdir samkvæmt þessum lið, þegar tilkynningin barst honum. Á þessum verkfundi hafi komið fram hjá stefnanda, að hann væri ekki til viðræðu um að fella þennan lið út úr verkinu og ekki hafi náðst endanleg niðurstaða um þetta mál á þeim fundi. Á næsta verkfundi hafi stefnandi hins vegar sagzt vera til viðræðu um, að honum yrði bættur upp kostnaður við heflun og efnisverð fyrir þunnt mulningslag í stíg með hækkun á tilboðslið í bögglabergsfyllingu, sbr. kafla 2.4 í tilboðsskrá, á móti því að sleppa liðnum "mulinn ofaníburður, stígur" í kafla 2.7 í tilboðsskrá. Með þessu hafi stefndi talið, að grundvöllur að samkomulagi hefði náðst. Á verkfundi þann 31. október 2000 hafi stefnandi hins vegar krafið stefnda um greiðslu fyrir ofaníburð í stíg samkvæmt umræddum tilboðslið í kafla 2.7 í tilboðsskrá, þrátt fyrir að efniskaup og vinna samkvæmt þessum lið hefðu aldrei verið innt af hendi. Þar sem ágreiningur hafi verið um reikningsfærslu mulningsliðar, hafi, í kjölfar verkfundarins, verið áætlað að halda sérstakan fund um reikningsmál. Þann 2. nóvember 2000 hafi stefnandi tilkynnt, að hann stæði fast á því að fá greitt fyrir ofangreindan lið í kafla 2.7. Þessu hafi stefndi mótmælt með bréfum, dags. 7. og 17. nóvember 2000, en þar sé að finna útskýringar og sjónarmið stefnda vegna ágreinings aðila. Í því skyni að leysa þann ágreining hafi stefndi boðizt til að hækka einingarverð fyrir bögglabergsfyllingu í kafla 2.4 í tilboðsskrá, þannig að í stað 850 kr./m3 yrðu greiddar 1.250 kr/m3. Þessu tilboði hafi stefnandi hafnað. Í kjölfar fundar aðila þann 13. marz 2001, sem lauk án árangurs, hafi stefndi endursent reikninga stefnanda en bent á, líkt og í bréfi, dags. 8. marz 2001, að stefnandi gæti sent reikning fyrir óumdeildum hluta eftirstöðvanna miðað við verkstöðu um áramótin 2000-2001. Á fundi aðila í október 2001 hafi verið leitazt við að leysa málið, án árangurs. Þann 29. nóvember 2001 hafi stefnda hins vegar borizt innheimtubréf, þar sem krafizt hafi verið greiðslu á lokareikningi stefnanda vegna verksins. Í ítarlegu bréfi stefnanda, dags. 10. desember 2001, hafi kröfum stefnanda verið hafnað og honum tilkynnt, að þar sem stefnda hefði enn ekki verið sendur reikningur fyrir óumdeildum hluta eftirstöðvana, yrði sú fjárhæð greidd inn á reikning verktaka, og hafi sú greiðsla farið fram þann 11. desember 2001. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveður, að þegar farið hafi verið að vinna verkið, hafi stefnandi spurt eftirlitsmanninn að verkinu, Ásmund Magnússon, hvort ekki væri réttur sá skilningur, að vinna ætti verkið samkvæmt verklýsingu í lið 1.4, og hinn muldi ofaníburður, sem nefndur sé í lið 2.7, hafi ekki verið annað en undirbúningur undir malbik, eins og stefnandi hafði reiknað með. Eftirlitsmaðurinn að verkinu hafi játað því. Skömmu síðar hafi eftirlitsmaðurinn komið með þær skýringar, að liður 2.7 hefði ekki átt að vera inni. Hann hefði verið þar fyrir mistök. Eftirlitsmaðurinn hafi útskýrt mál sitt þannig, að upphaflega hefði hugsunin verið sú að hafa mulinn ofaníburð um 50 mm, áður en malbik yrði lagt. Frá því hafi verið horfið en gleymzt að taka þennan lið út. Hafi eftirlitsmaðurinn litið svo á, að liður 2.4, "Fylling í stíg og þjöppun", hafi verið tæmandi útlistun á því verki, sem vinna skyldi. Frá sjónarmiði stefnanda skipti þetta engu máli sökum þess, að ódýrara sé að vinna verkið með muldum ofaníburði upp á 50 mm heldur en á þann veg, sem gert hafi verið. Verði nú vikið að muninum á þessum tveimur vinnuaðferðum. Þegar mulinn ofaníburður upp á 50 mm sé notaður, sé endanleg afrétting undir malbik tekin í leiðinni. Þegar hins vegar það vinnulag sé notað, sem verklýsing greini, sé einnig notaður mulinn ofaníburður, en þar sé undirbúningur undir malbik unninn með talsvert öðrum hætti. Í þessari vinnuaðferð sé bögglabergið unnið og afrétt og þjappað miðað við að malbikið fari beint ofan á það. Hinn muldi ofaníburður í þessu tilviki sé fínmulinn og eingöngu notaður vegna þess, hve bögglabergið sé gróft efni. Hann sé því notaður til að fylla inn í holur, og þegar hann hafi verið settur yfir, sé hann heflaður af, svo hann holufylli eingöngu. Þetta verklag kalli á miklu meiri vinnu en hið fyrrnefnda og óverulegur sparnaður í efniskostnaði vegi þar ekki upp á móti. Hins vegar sé þetta vinnulag skynsamlegt á þennan stíg, þar sem mikill sjógangur sé og vatn eigi greiðari leið í gegnum malbikið, þegar ekki sé notaður 50 mm mulinn ofaní­burður. Stefnandi hafi enga skoðun á því, hvað menn hafi verið að hugsa, þegar þeir gerðu útboðslýsinguna. Í hans huga hafi liður 2.4 tekið til fyllingar á bögglaberginu, en liður 2.7 hafi tekið til þjöppunar og stráningar mulningslags yfir og að gera bögglabergið hæft undir malbik. Gatnamálastjóri hafi, eins og fyrr sé getið, komið með þær útskýringar, að hann hafi fyrir mistök haft lið 2.7 inni í útboðslýsingunni. Nú vilji hans hins vegar, að stefnandi gjaldi fyrir mistök gatnamálastjóra með þeim hætti að fá minna greitt fyrir verkið en tilboð hans hljóðaði upp á. Stefnandi hefði aldrei gert lægra tilboð í verkið, þótt liður 2.7 hefði ekki verið inni. Ástæðan sé sú, að það sé ódýrara að setja 50 mm af muldum ofaníburði við undirbúning fyrir malbik heldur en að vinna verkið, eins og hann gerði. Ástæðan sé sú, að efniskostnaður vegi sáralítið, en þegar hinn muldi ofaníburður sé ekki notaður, verði vinnan miklu meiri við þjöppun, og það sé mikið nákvæmnisverk. Stefnandi vilji m.a. benda á, að ástæða þess, að gatnamálastjóri vildi ekki nota mulinn ofaníburð, hafi ekki verið til að lækka kostnaðinn við verkið, heldur sökum þess, að mikill sjógangur geti verið á þessum stað á flóði í vondum veðrum og saltvatnið, sem fari illa með malbik, hripi hægar niður, ef 50 mm mulningur sé notaður. Þessi leið hafi verið sízt ódýrari, auk þess sem vinna samkvæmt verklýsingu feli í sér, að bögglabergið þurfi að fara í nákvæmlega rétta hæð, en í hinni aðferðinni sé mulinn ofaníburður notaður til að rétta hæðarkvóta. Stefnanda finnist afstaða gatnamálastjóra enn sérkennilegri sökum þess, að gatnamálastjóri hafi farið yfir tilboðið, séð þessa liði, séð hvað taka átti fyrir stíginn og verið sáttur við þær tölur. Hann vilji nú fá greitt á einhverju fráleitu verði. Gatnamálastjóri hafi haldið því fram, að liður 0.5.3 á dskj. nr. 4, "Breytingar á verkinu-aukaverk", eigi ekki við, því aðeins sé verið að leiðrétta villu. Þrátt fyrir það hafi hann, með hliðsjón af þeim ákvæðum, verið tilbúinn til að semja við stefnanda um greiðslur vegna breytinga á verki, enda geri hann sér grein fyrir því, að annað væri fádæma ósanngirni. Gatnamálastjóri geri sér nefnilega grein fyrir því, að um sé að ræða miklu meiri vinnu, þegar hinn muldi ofaníburður upp á 50 mm sé ekki notaður. Stefnandi byggi aðallega á því, að hann sé að krefja um greiðslu samkvæmt tilboði. Hann hafi ekkert misskilið, heldur hagað tilboði sínu miðað við verklýsingu í lið 1.4. Í henni sé notaður mulinn ofaníburður. Sá sé að vísu ekki 50 mm heldur sáldrað ofan í bögglabergið og hafi verið þáttur í undirvinnu undir malbik með þjöppun o.fl. tilheyrandi. Stefnandi hafi rætt þetta við eftirlitsmann verksins til að eyða öllum vafa, og hafi hann verið hjartanlega sammála honum um, að verklýsingin gilti. Stefnandi eigi því að fá greiðslu fyrir það tilboð, sem hann gerði. Verði ekki fallizt á framangreinda málsástæðu stefnanda og á því byggt, að um leiðréttingu villu sé að ræða, eins og gatnamálastjóri haldi fram, sé ljóst, að stefnandi eigi ekki að gjalda fyrir mistök gatnamálastjóra. Sú aðferð við að vinna verkið, eins og verklýsing í lið 1.4 geri ráð fyrir, sé a.m.k. ekki ódýrari en að nota mulinn ofaníburð upp á 50 mm. Þegar af þeirri ástæðu beri stefnanda að greiða uppsettan reikning, m.a. samkvæmt grunnrökum 5. og 6. gr. þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922. Verði á hvoruga ofangreinda málsástæðu fallizt, sé byggt á því, að leysa eigi úr ágreiningi aðila á grundvelli liðar 0.5.3 á dskj. nr. 4. Beri með vísan til framangreinds að greiða reikninginn að fullu, enda sé sú vinnutilhögun, sem í breytingunni felist, kostnaðarmeiri í reynd, heldur en sú, sem felist í hinni verklagsaðferðinni. Beri því að greiða uppsettan reikning, enda sé hann ekki ósanngjarn, sbr. áðurnefnd ákvæði kaupalaga. Um málskostnað vísist til XXI. kafla l. nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. Þess sé krafizt, að við ákvörðun málskostnaðar verði stefndi dæmdur til að greiða innheimtuþóknun af innborgun hans að fjárhæð kr. 1.637.432 þ. 13.12. 2001, enda hafi sú greiðsla verið innt af hendi fyrir atbeina lögmanns stefnanda, sem beri að greiða lögmanni sínum þá fjárhæð samkvæmt gjaldskrá lögmannsins. Málsástæður stefnda: Aðalkrafa: Í grein 0.1.4 í útboðs- og verklýsingu, sbr. dskj. nr. 4, segi, að verkið skuli unnið samkvæmt teikningum og verklýsingum. Stefndi byggi sýknukröfu sína á því, að tilboðsliðurinn "Mulinn ofaníburður, Stígur" sem fram komi á tilboðsblaði stefnanda í kafla 2.7, sbr. dskj. nr. 3, eigi sér enga stoð í verklýsingu eða teikningum. Hvergi í lið 1.7 í verklýsingu sé að finna fyrirmæli um, að leggja beri mulinn ofaníburð í stíg við Eiðsgranda. Þá sé hvorki í verklýsingu né teikningum að finna fyrirmæli um að leggja beri 5 cm lag af muldum ofaníburði ofan á fyllingu í stíg við Eiðsgranda. Með hliðsjón af útboðs- og verklýsingu geti stefnandi því ekki krafizt greiðslu vegna tilboðsliðarins "Mulinn ofaníburður, Stígur" í kafla 2.7 á tilboðsblaði. Jafnframt bendi stefndi á, að þegar honum hafi orðið ljóst, að á tilboðsblaði væri að finna lið, sem ekki ætti sér stoð í verklýsingu, hafi stefnanda verið tilkynnt tafarlaust, að umræddur tilboðsliður væri á tilboðsblaðinu fyrir mistök. Óumdeilt sé, að stefnandi hafði hvorki hafið vinnu við lagningu ofaníburðar í stíg né fest kaup á muldum ofaníburði í stíginn. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir sérstökum kostnaði við það, að fyrrnefndur liður væri felldur brott, enda hafi engin vinna verið unnin af hálfu hans vegna tilboðsliðarins og því beri að sýkna stefnda. Í þessu sambandi sé bent á, að samkvæmt grein 0.6.4 í útboðs­- og verklýsingu, sbr. dskj. nr. 4, eigi verkkaupi rétt á lækkun samningsupphæðar, leiði villa í útboðsgögnum til minni kostnaðar. Sams konar rétt sé að finna í 6. gr. verksamnings aðila, sbr. dskj. nr. 27. Við brottfall umrædds liðar í kafla 2.7 hafi samningsupphæðin lækkað um fjárhæð tilboðsliðarins, eða um kr. 2.632.800, enda hafi stefnandi engan kostnað haft af liðnum, áður en hann var felldur niður. Þá bendi stefndi á, að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á né lagt fram gögn, sem renni stoðum undir þær fullyrðingar, að stefnandi hafi orðið fyrir kostnaði, þrátt fyrir að umræddum tilboðslið hafi verið sleppt. Í grein 1.4 á bls. 22-23 í útboðs- og verklýsingu, sbr. dskj. nr. 4, sé að finna tæmandi verklýsingu fyrir gerð göngustígs við Eiðsgranda. Þar komi skýrt fram, að fylling undir malbik stígsins skuli vera úr bögglabergi, sem skuli þjappað vandlega, en tekið sé fram, að sé yfirborð þá enn ójafnt skuli fínjafna yfirborðið með því að strá mulningslagi yfir bögglabergið, eins þunnt og kostur sé. Alla tilboðsliði fyrir verkþætti stígsins sé að finna í kafla 2.4 í tilboðsskrá. Í 4. mgr. greinar 1.0.8 í útboðs­og verklýsingu segi, að í tilboðsverðum skuli innifalinn allur kostnaður við einstaka verkþætti eins og þeir komi fram í útboðs- og verklýsingu og á teikningum. Í 6. mgr. greinar 0.4.1 sé að finna sams konar ákvæði, en þar segi m.a., að í hverjum einstökum tilboðslið skuli innifalinn allur kostnaður verktaka af viðkomandi verklið, svo sem allt efni, vinna, vélar, tæki o.s.frv. Allir verkþættir við fyllingu stígsins komi fram í verklið 1.4 í útboðs- og verklýsingu og á teikningum í útboðsgögnum. Samkvæmt framangreindu hafi stefnanda því borið að hafa allan kostnað innifalinn í tilboðsverðum sínum í kafla 2.4, þ.á.m. allan kostnað við stráningu mulningslags yfir bögglabergsfyllingu í stíg. Tilboðsverð fyrir "Fyllingu í stíg og þjöppun" skv. grein 1.4 í verklýsingu eigi augljóslega undir samsvarandi kafla 2.4 í tilboðsskrá. Á sama hátt eigi tilboðsverð fyrir grein 1.7 í verklýsingu, "Breikkun Eiðsgranda, mulinn ofaníburður" augljóslega undir samsvarandi kafla 2.7 í tilboðsskrá. Samkvæmt leikreglum útboðsins hafi stefnanda því verið með öllu óheimilt að líta svo á, að verð fyrir stráningu mulnings yfir stíginn ætti undir tilboðslið í kafla 2.7 í tilboðsskrá. Stefnandi haldi því fram í stefnu málsins, að kostnaður hans við framkvæmd verksins sé sá sami, hvort heldur sem stráð sé yfir bögglabergsfyllingu með mulningi eða lagt 5 cm mulningslag yfir bögglabergsfyllinguna, og þannig skipti ekki máli þótt kostnaðinum við þennan verkþátt sé skipt upp milli tilboðsliða í kafla 2.4 og umrædds liðar í kafla 2.7. Niðurstaðan sé sú sama. Þessum skilningi stefnanda mótmæli stefndi alfarið. Auk þess sem slíkur skilningur og útfærsla á tilboði sé í andstöðu við framangreind ákvæði verklýsingar, hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn, sem renni stoðum undir þessa fullyrðingu hans. Þá verði með engu móti skilið, hvernig vinna og kaup á 5 cm lagi af muldum ofaníburði í 4.388 m2 stíg geti verið jafnmikil og vinna og kaup við stráningu á margfalt þynnra lagi af muldum ofaníburði á sama svæði. Samkvæmt skýrum ákvæðum verklýsingar hafi sáldrun á muldum ofaníburði í stíg verið innifalinn í tilboðsliðum í kafla 2.4. Með hliðsjón af framangreindu beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varakrafa: Fari svo að dómurinn telji, þvert á ákvæði verk- og útboðslýsingar, að stefnda beri að greiða stefnanda fyrir mulinn ofaníburð samkvæmt umdeildum lið í kafla 2.7 í tilboðsskrá, telji stefndi, að lækka beri kröfur stefnanda verulega, enda séu þær stórlega ofmetnar. Samkvæmt stefnu hafi stefnandi skilað inn tilboði, þar sem gert hafi verið ráð fyrir kostnaði við vinnu og kaup á nægjanlegu magni af muldum ofaníburði til þess að leggja 5 cm þykkt lag á 4.388 m2 stíg. Samkvæmt tilboðinu meti stefnandi þessa framkvæmd á kr. 2.632.800. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi hvorki keypt það magn af muldum ofaníburði né lagt í þá vinnu eða annan kostnað sem tilboðsliðurinn "Mulinn ofaníburður, stígur", að fjárhæð kr. 2.632.800 gerði ráð fyrir. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi unnið verkið í samræmi við verklýsingu, þ.e. sáldrað yfir bögglabergs­fyllingu en ekki lagt 5 cm lag af muldum ofaníburði yfir bögglabergsfyllinguna. Ljóst megi vera, að kostnaður stefnanda við fyllingu stígsins hafi því verið miklum mun lægri en falizt hefði í þeirri vinnu, efniskaupum og öðrum kostnaði, sem tilboð hans í þessa framkvæmd hafi gert ráð fyrir. Samkvæmt grein 0.6.4 í útboðs-­ og verklýsingu, sbr. dskj. nr. 4, eigi verkkaupi rétt á lækkun samningsupphæðar, ef villa í útboðsgögnum leiði til minni kostnaðar. Af þessum sökum beri því að lækka kröfur stefnanda verulega, enda hafi kostnaður hans verið verulega lægri við að framkvæma verkið með þeim hætti, sem raun hafi orðið á, t.d. í formi efnisinnkaupa. Þá bendi stefndi á, að þegar stefnanda var tilkynnt um niðurfellingu á hinum umdeilda tilboðslið á verkfundi, sbr. dskj. nr. 7, hafi hann ekki sagzt vera til viðræðu um að greiðslur vegna þessa liðar féllu niður. Á næsta verkfundi, sbr. dskj. nr. 8, hafi stefnandi hins vegar sagzt vera til viðræðu um, að honum yrði bættur upp kostnaður við heflun og efnisverð fyrir þunnt mulningslag með hækkun á lið bögglabergsfyllingar í kafla 2.4 í tilboðsskrá. Að mati stefnda sýni þessi framkoma stefnanda, að hann hafi alls ekki orðið fyrir þeim kostnaði, sem hann haldi fram og því beri að lækka kröfur hans. Að mati stefnda geti það hvorki talizt sanngjarnt né eðlilegt, að greitt sé fyrir tilboðslið, sem aldrei var unninn og eigi sér hvergi stoð í verklýsingu, teikningum eða öðrum útboðsgögnum. Telji dómurinn þrátt fyrir allt, að stefnda beri að greiða fyrir hinn umdeilda tilboðslið, mæli sanngirnisrök með því að lækka beri þá kröfu verulega. Stefndi bendi á, að stefnandi hafi lýst sig reiðubúinn til að fá bættan kostnað við heflun og efniskaup á þunnu mulningslagi gegn því að sleppa hinum umdeilda lið á tilboðsblaðinu. Í samræmi við þennan vilja hafi stefndi boðizt til að hækka liðinn "Fylling með bögglabergi" í kafla 2.4 í tilboðsskrá úr 850 kr./m3 í 1.250 kr./m3 eða samtals um kr. 947.600. Að mati stefnda sé þetta boð afar sanngjarnt og bæti rúmlega allan þann mögulegan kostnað og tjón, sem stefnandi kunni að hafa orðið fyrir við niðurfellingu mulningsliðar í kafla 2.7 í tilboðsskrá. Verði varakrafa stefnda tekin til greina og kröfur stefnanda lækkaðar krefjist stefndi þess, að málskostnaður verði felldur niður í samræmi við ákvæði 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé alfarið mótmælt. Stefndi hafi alla tíð lýst sig reiðubúinn til að greiða óumdeildan hluta eftirstöðva, sbr. dskj. nr. 29, sbr. og bréf stefnda til stefnanda, dags. 8. og 19. marz 2001, á dskj. nr. 14 og 16. Stefnandi kjósi hins vegar að leggja fram einn reikning þann 19. júní 2001 fyrir heildarkröfunni, þrátt fyrir að þá hafi legið fyrir vilyrði stefnda fyrir greiðslu á óumdeildum hluta þeirra eftirstöðva. Með hliðsjón af framangreindu og niðurlagi 7. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 telji stefndi að hafna beri kröfu stefnanda um dráttarvexti af kr. 4.270.211 frá 19.06. 2001 til 13.12. 2001, eins og segi í dómkröfu. Þá telji stefndi, að eins og mál þetta sé vaxið, beri eðli málsins samkvæmt að miða upphafsdag dráttarvaxta við höfðun máls þessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. IV. Forsendur og niðurstaða: Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Jón A. Jónsson framkvæmdastjóri stefnanda, Guðni Eiríksson, byggingaverkfræðingur hjá Fjölhönnun, Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur, Harald B. Alfreðsson, byggingaverkfræðingur hjá Hnit, og Ásmundur Magnússon, ráðgjafi hjá ÁM ráðgjöf. Jón A. Jónsson skýrði m.a. svo frá fyrir dómi, að hann hefði kynnt sér öll útboðsgögn, en ekki tekið eftir misræmi því, sem er tilefni þessarar málssóknar, fyrr en verkið var hafið. Í lið 1.4 í útboðs- og verklýsingu er vísað til teikninga, sem liggja fyrir í málinu sem dskj. nr. 31. Viðeigandi teikningu er að finna á bls. 8 í því skjali, merkt “Aðalstígur”. Teikning þessi er í samræmi við lið 1.4. og gerir ráð fyrir fyllingu með bögglabergi, en sýnir ekki 50 mm mulningslag. Samkvæmt lið 2.4 í tilboðsskrá, sem vísar til liðar 1.4 í útboðs- og verklýsingu, er heldur ekki gert ráð fyrir 50 mm mulningslagi, heldur er þar einungis gert ráð fyrir fyllingu með bögglabergi og fyllingu með efni á staðnum. Mistök verkkaupa, stefnda, við gerð útboðsgagna verða í lið 2.7 í tilboðsskrá, sem á að vísa til liðar 1.7 í útboðs- og verklýsingu, og er í sjálfu sér ekki ágreiningur um, að þarna hafi orðið mistök. Hins vegar ber að geta þess, að einungis er talað um “mulinn ofaníburð, stíg” í síðasta þætti undir lið 2.7, en hvergi minnzt á þykktina 50 mm. Í útboðs- og verklýsingu, lið 1.7, sem samsvarar lið 2.7 í tilboðsskrá, er fjallað um breikkun Eiðsgranda og mulinn ofaníburð, en ekki mulning í stíg, og ætti því að vera ljóst, að liðurinn "mulningur í stíg” í lið 2.7 í tilboðsskrá, á ekki heima þar, og er ekki í samræmi við lið 1.7 í útboðs- og verklýsingu. Mistökin eru því augljós og hefðu ekki átt að fara framhjá fyrirsvarsmanni stefnanda við tilboðsgerð, en hann skýrði frá því fyrir dómi, svo sem fyrr greinir, að hann hefði kynnt sér öll útboðsgögn. Fyrirsvarsmaður stefnanda bar enn fremur fyrir dómi, að honum hefði borið að fylla út alla liði í tilboðsskrá, ella yrði tilboð hans metið ógilt. Óumdeilt er, að ÍST 30 gilti í samskiptum aðila. Þar segir í gr. 4.3, að verði væntanlegur bjóðandi var við ósamræmi í útboðsgögnum, sem haft geti áhrif á tilboðsfjárhæð, skuli hann, svo fljótt sem verða megi, senda verkkaupa skriflega fyrirspurn. Svo sem fyrr er rakið, telur dómurinn, með hliðsjón af útboðsgögnum, að ekki hefði átt að fara framhjá bjóðanda, þ.e. stefnanda, að þarna höfðu verið gerð mistök í lið 2.7. í tilboðsskrá, og bar honum því, samkvæmt framangreindu ákvæði ÍST 30 að senda verkkaupa skriflega fyrirspurn þar að lútandi. Þar sem stefnandi neytti ekki þess úrræðis, sem staðallinn bauð honum, ber hann ábyrgð á afleiðingum þess að bjóða í verkið eins og það var í tilboðsskrá, án tillits til þess ósamræmis við önnur útboðsgögn, sem að framan er rakið. Dómurinn telur reyndar ósannað, að stefnandi hafi borið nokkurn kostnað af mistökum í útboðsgögnum, en hann gerði verkkaupa vart um mistökin, áður en hann var farinn að leggja vinnu eða efniskaup í þann hluta verksins. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á, að sú aðferð, sem notuð var við verkið, hafi reynzt dýrari, en sú, sem stefnandi kveðst hafa miðað tilboð sitt við. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt meðdómendunum Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi og Guðbrandi Steinþórssyni verkfræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Reykjavíkurborg, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Víkurverks ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 694/2012
Málskostnaður Ómerking héraðsdóms Gjafsókn
R krafði L ehf. um greiðslu bóta vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þegar starfsmaður L ehf. veitti honum áverka fyrir utan skemmtistað í Reykjavík. Þá krafðist hann greiðslu úr frjálsri ábyrgðartryggingu félagsins hjá V hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R hefði verið veitt gjafsókn í héraði vegna málsóknar gegn L ehf. og V hf. Málið hefði jafnframt verið höfðað á hendur V en gjafsóknin ekki tekið til höfðunar máls á hendur honum. Sá annmarki væri á héraðsdómi að þóknun umboðsmanns R úr ríkissjóði fyrir flutning málsins hafði ekki verið ákveðin og að allir stefndu í héraði hefðu verið dæmdir óskipt til greiðslu málskostnaðar, sem skyldi renna í ríkissjóð, þrátt fyrir að gjafsókn tæki ekki til málshöfðunar á hendur V. Vegna þessa annmarka var talið óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísan málinu heim í hérað til málflutnings og dómsuppkvaðningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. nóvember 2012 og 7. febrúar 2013. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í Hæstarétti. Þá krefst áfrýjandinn Linda Mjöll ehf. einnig málskostnaðar í héraði. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefnda var veitt gjafsókn í héraði vegna málsóknar gegn áfrýjendum. Málið var jafnframt höfðað á hendur Visar Hazhisefajh, en gjafsóknin tók ekki til höfðunar málsins á hendur honum. Útivist varð af hálfu Visar Hazhisefajh og var málið dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði stefnda, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og Visar Hazhisefajh dæmdur óskipt til greiðslu skaðabóta með áfrýjendum. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 skal þóknun umboðsmanns gjafsóknarhafa fyrir flutning máls ákveðin í dómi. Þá segir í 4. mgr. 128. gr. sömu laga að verði gagnaðili gjafsóknarhafa dæmdur til að greiða málskostnað skuli ekki tekið tillit til þess að gjafsókn hafi verið veitt við ákvörðun málskostnaðar. Jafnframt er þar kveðið á um að ef gjafsóknarhafi hafi sjálfur haft kostnað af máli skuli honum ákveðin greiðsla málskostnaðar að því leyti í dómi, en að öðru leyti verði málskostnaður dæmdur ríkinu. Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjendur og Visar Hazhisefajh dæmdir óskipt til að greiða stefnda 550.000 krónur í málskostnað sem renna skyldi í ríkissjóð. Á hinn bóginn var þóknun lögmanns stefnda úr ríkissjóði fyrir flutning málsins ekki ákveðin og þá voru allir stefndu í héraði dæmdir óskipt til greiðslu málskostnaðar, er renna skyldi í ríkissjóð, þrátt fyrir að gjafsókn tæki ekki til málshöfðunar á hendur Visar Hazhisefajh. Er þetta slíkur annmarki á dóminum að óhjákvæmilegt er að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsuppkvaðningar á ný. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Reynis Viðars Ingasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 26. október sl., er höfðað með stefnu birtri 1., 3. og 4. febrúar sl. Stefnandi er Reynir Viðar Ingason, Fannafold 11, Reykjavík, en stefndu eru Linda Mjöll ehf., Hverfisgötu 18, Reykjavík, Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík, og Visar Haxhisefaj, Orrahólum 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda skaðbætur að fjárhæð 3.855.904 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. desember 2011 til greiðsludags. Þá er gerir stefnandi kröfu um málskostnað úr hendi stefndu að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Endanlegar dómkröfur stefnda, Lindu Mjallar ehf., eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefnukröfur á verði lækkaðar verulega og að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Stefndi krefst þess að dráttarvaxtakröfu stefnanda verði vísað frá dómi en til vara að stefndi verði sýknaður af kröfunni. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að meðtöldum virðisaukaskatti í samræmi við hagsmuni málsins að teknu tilliti til vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist á málskostnaðarkröfu í samræmi við ákvæði laga nr. 19/1991 og leggist við höfuðstól hennar á tólf mánaða fresti. Endanlegar dómkröfur stefnda, Varðar trygginga hf., eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Af hálfu stefnda, Visar Haxhisefaj, var hvorki sótt þing við þingfestingu málsins né síðar og eru því engar kröfur gerðar af hans hálfu í málinu. Með bréfi, dagsettu 9. maí 2011, var stefnanda veitt gjafsókn í málinu. I. Stefnandi lýsir helstu málavöxtum þannig að hann hafi orðið fyrir tjóni þegar hann varð fyrir líkamsárás dyravarða á Laugavegi, skammt frá skemmtistaðnum Ellefu-bar að Laugavegi 11 í Reykjavík, aðfaranótt sunnudagsins 20. september 2009. Stefnandi hafi verið að skemmta sér í miðbænum ásamt vinum sínum og ætlað að fara inn á barinn ásamt félaga sínum, Aroni Huga Charlessyni. Í biðröðinni hafi Aron Hugi rekist utan í einn dyravörðinn, sem hafi kastað Aroni Huga til baka að stefnanda og hafi þá komið til orðaskipta milli stefnanda og dyravarðarins en ekki hafi komið til átaka. Í kjölfarið hafi stefnandi farið af stað áleiðis frá staðnum og ætlað að halda heim til sín. Á leið sinni frá staðnum hafi stefnandi verið tekinn hálstaki aftan frá, lagður í jörðina og við það hafi hann misst meðvitund. Þá hafi verið sparkað í fótlegg hans eða hoppað á honum með þeim afleiðingum að hann fótbrotnaði mjög illa og var hann fluttur með sjúkrabíl á sjúkrahús. Lögreglan hafi komið á vettvang og rætt við stefnanda og vitni. Samkvæmt frásögn vitna hafi það verið dyravörður stefnda, Lindu Mjallar ehf., sem hefði tekið stefnanda taki og skellt honum í jörðina, en annar dyravörður stefnda, Lindu Mjallar ehf., hafi sparkað fast í fót stefnanda. Báðir dyraverðirnir hefðu þó neitað sök við yfirheyrslu hjá lögreglu. Stefnandi kærði atvikið til lögreglu hinn 28. september 2009 og setti fram skaðabótakröfu á hendur stefnda Visar og Przemyslaw Kristian Grencel hinn 15. október 2009. Með bréfi, dagsettu 11. febrúar 2010, var stefnanda tilkynnt um þá niðurstöðu lögreglustjóra að fella málið niður með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008 þar sem fyrirliggjandi gögn þóttu ekki nægjanleg til sakfellis. Rökstuðningur fyrir niðurfellingunni barst stefnanda 25. febrúar 2010. Stefnandi kærði þá ákvörðun til ríkissaksóknara með bréfi, dagsettu 10. mars 2010, og krafðist þess að ákvörðun lögreglustjóra yrði breytt og rannsókn málsins hafin að nýju, m.a. með vísan til þess að stefnandi hefði orðið fyrir verulegu og varanlegu tjóni, að fjöldi vitna hefði verið að atburðinum, auk þess sem atvikið hefði hugsanlega náðst á eftirlitsmyndavél. Niðurstaða ríkissaksóknara var kynnt stefnanda í bréfi, dagsettu 6. apríl 2010, og kom þar fram að það, sem fram hefði komið við rannsókn málsins, teldist ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis og var því staðfest ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að fella málið niður. Stefnandi beindi kröfum fyrst að stefnda, Lindu Mjöll ehf., með bréfi, dagsettu 29. september 2009, að stefnda Visar með skaðabótakröfu til lögreglu, dagsettri 15. október 2009, og að stefnda, Verði tryggingum hf. sem tryggingarfélagi veitingastaðarins, með bréfi, dagsettu 15. október 2009. Með bréfi stefnda, Varðar trygginga hf., dagsettu 10. febrúar 2010, var greiðsluskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu hafnað. Stefnandi vísaði þá málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og kvað hún upp úrskurð sinn 30. desember 2010. Var niðurstaða nefndarinnar á þann veg að dyraverðir í starfi hjá stefnda, Lindu Mjöll ehf., hefðu lent í ryskingum við stefnanda við framkvæmd dyravörslu fyrir vinnuveitanda sinn. Lagðar yrðu ríkar skyldur á rekstraraðila skemmtistaða að gæta að öryggi viðskiptavina sinna og þeirra, sem leita eftir viðskiptum, og ráða til sín hæft starfsfólk með fullnægjandi réttindi. Ekki hefði verið sýnt fram á það af hálfu stefndu, Lindu Mjallar ehf. og Varðar trygginga hf., að starfsfólk skemmtistaðarins hefði fengið eðlilega þjálfun eða verið í þeirri stöðu að eðlilegt hefði verið að það sinnti þeim störfum sem þeim voru falin í umrætt sinn varðandi öryggisgæslu. Að virtum öllum gögnum málsins var talið að starfsfólk skemmtistaðarins, einn eða fleiri, hefðu valdið stefnanda þeim áverka sem hann varð fyrir og farið yfir eðlileg mörk í samskiptum sínum við hann. Rekstraraðilar skemmtistaða beri ábyrgð á starfsfólki sínu, einnig hvað þetta varðar, og hafi stefnandi því átt rétt á bótum úr frjálsri ábyrgðartryggingu Lindu Mjallar ehf., hjá stefnda, Verði tryggingum hf. Með bréfi, dagsettu 17. janúar 2011, hafnaði stefndi, Vörður tryggingar hf., niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Með bréfi, dagsettu 28. febrúar 2011, óskaði stefnandi eftir því að tryggingafélagið yrði til samvinnu um að vísa málinu til mats örorkunefndar en ekki var fallist á það af hálfu stefndu. Í málinu liggja frammi tvö læknisvottorð. Fyrra vottorðið er útgefið af Ásu Elísu Einarsdóttur, sérfræðilækni á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi, dagsett 7. nóvember 2009. Þar segir að stefnandi hafi gefið sig fram á slysa- og bráðadeild framangreinds sjúkrahúss 20. september 2009 kl. 6:00 og sagst hafa verið að skemmta sér niðri í bæ og fengið spark hliðlægt í hægri ökkla með þeim afleiðingum að hann hafi fallið við og ekki getað stigið í fótinn eftir það. Hafi hann komið á sjúkrahúsið um hálftíma síðar. Við skoðun hafi komið í ljós mikil bólga hliðlægt á ökkla og talsverð eymsli yfir sköflungs- og dálkshnyðju og einnig yfir rist. Röntgenmynd hafi sýnst skábrot distalt í dálksbol og hafi svonefnt fjærfragment verið tilfært aftur á við. Einnig sé brot í sköflungshnyðju sem gangi niður í ökklaliðinn. Brotið hafi verið nánast ótilfært og liðgaffall virðist með nokkru auknu bili miðlægt. Síðan er því lýst að stefnandi hafi verið lagður inn á bæklunardeild og farið í aðgerð hjá bæklunarlæknum sama dag. Samkvæmt vottorði dr. Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis, dagsettu 25. mars 2011, var stefnandi greindur með brot á dálkshnyðju og sköflungshnyðju og hefði hann eftir aðgerð verið í gifsi í sex vikur en svonefnd syndesmosuskrúfa tekin úr honum tveimur vikum síðar. Hafi brot hans þá verið gróin en einhver stirðleiki við svonefnt dorsiflexion. Stefnandi hafi mátt gera allt sem hann treysti sér til en ekki sé búist við frekari bata og séu einkennin því varanleg. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna með beiðni, dagsettri 7. júní 2011. Í kjölfarið voru Sigurður Thorlacius, heila- og taugalæknir, og Birgir G. Magnússon hdl. dómkvaddir sem matsmenn og skiluðu þeir matsgerð 1. desember 2011. Þar segir að stefnandi hafi umrætt sinn hlotið skábrot neðst í dálksbol og brot í sköflungshnyðju. Vegna eðlis áverkanna verði að gera ráð fyrir að auknar líkur séu á ótímabærri þróun slitgigtar í ökklanum. Niðurstaða matsgerðarinnar er á þann veg að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni vegna afleiðinga líkamsárásarinnar og að stefnandi teljist hafa verið veikur vegna afleiðinga slyssins, sbr. 3. gr. skaðabótalaga, í tvo mánuði frá slysdegi að telja, þar af rúmliggjandi í tvo daga. Þá er varanlegur miski metinn til 10 stiga og varanleg örorka metin 5%. Kemur loks fram að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt 31. desember 2010. Eftir að matsgerðar hafði verið aflað ítrekaði stefnandi kröfu sína um greiðslu skaðabóta með bréfi, dagsettu 21. desember 2011, en stefndi hefur hafnað bótaskyldu. Í kæruskýrslu 28. september 2009 er haft eftir stefnanda að hann hafi umrætt sinn verið ásamt vini sínum, Aroni Huga Charlessyni, fyrir utan Ellefu-bar og hafi Aron Hugi farið inn á veitingastaðinn en stefnanda verið meinuð innganga þar sem hann var skilríkjalaus. Skömmu síðar hafi Aron Hugi komið út af staðnum og stefnandi þá hrint honum í „einhverjum fíflagangi“. Þá hafi dyravörður hrint Aroni Huga til baka þannig að höfuð hans lenti í andliti stefnanda og við það hafi vör stefnanda sprungið. Hafi stefnandi þá orðið pirraður og farið að tala við dyravörðinn, sem ekki hafi skilið hann og sagt „English, English“. Kvaðst stefnandi ekki muna hvað hann sagði við dyravörðinn nema: „What´s wrong withyou?“ Stefnandi kvaðst síðan hafa farið út á götu áleiðis heim til sín en þá hafi hann séð dyravörðinn, sem hann átti orðaskipti við, koma upp að sér og á sama tíma séð að annar dyravörður kom aftan að honum og tók hann taki aftan frá og sneri hann niður. Lýsti stefnandi því að hann hefði ekki munað meira og farið í „blackout“ en næst munað eftir því þegar einhver hafi reynt að hjálpa honum á fætur þar sem hann gat það ekki sjálfur. Einhver hafi stutt hann upp að húsvegg þar sem félagi hans hafi komið og aðstoðað hann og þeir hafi þá hringt í lögreglu og á sjúkrabifreið. Hafi hann síðan farið í sjúkrabifreið á slysadeild. Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst stefnandi hafa staðið í röðinni við Ellefu-bar ásamt Aroni Huga Charlessyni, félaga sínum, og kærustu hans, Ingibjörgu Ólafsdóttur. Í röðinni kvaðst stefnandi hafa verið „eitthvað að fíflast“ í Aroni Huga og ýtt við honum svo hann hafi farið í dyravörðinn sem þarna var. Þá hafi dyravörðurinn hrint Aroni Huga á stefnanda og þá hefði stefnandi farið að tala við dyravörðinn. Kvaðst stefnandi kvaðst ekki hafa snert dyravörðinn og hvorki ýtt í hann né slegið til hans. Þeim Aroni Huga og Ingibjörgu hafi verið hleypt inn á skemmtistaðinn en stefnanda ekki þar sem hann gat ekki framvísað skilríkjum. Kvaðst stefnandi þá hafa farið út á götuna við skemmtistaðinn og ætlað að koma sér heim. Um það bil 10 til 15 mínútum síðar hafi dyravörðurinn, sem var í dyrunum þegar stefnandi var í röðinni, komið framan að honum og annar maður komið aftan að honum. Kvaðst hann ekki hafa séð hver það var sem kom aftan að honum. Þá kvaðst hann ekki muna frekar eftir því sem gerðist í kjölfarið en hann hefði síðan rankað við sér og þá verið fótbrotinn. Aðspurður um það sem hann sagði í skýrslu sinni hjá lögreglu um að hrindingarnar hefðu átt sér stað eftir að Aron Hugi kom út af skemmtistaðnum, kvað stefnandi lýsingu sína hér fyrir dóminum vera rétta á þann veg að þetta hefði átt sér stað áður en Aron Hugi fór inn á skemmtistaðinn. Tekin var lögregluskýrsla af Aroni Huga Charlessyni vegna málsins 21. desember 2009. Hann lýsti atvikum á þá leið að hann hafi umrætt sinn leitað inngöngu á Ellefu-bar ásamt unnustu sinni, Ingibjörgu Ólafsdóttur, og stefnanda. Þau Ingibjörg hafi komist inn en stefnandi ekki. Síðan hefði hann farið út af veitingastaðnum til að tala við stefnanda og þeir hafi verið að ýtast á í gamni. Þá hafi dyravörður hrint honum þannig að hann hafi skallað stefnanda á munninn. Við þetta hafi vitnið ringlast og gengið nokkur skref í átt að Laugavegi. Hann hafi litið til baka og séð að stefnandi var að þrátta við dyravörðinn og hafi þeir báðir verið frekar æstir. Hefði dyravörðurinn síðan lokað hurðinni á stefnanda og stefnandi þá gengið í átt að Hverfisgötu en dyravörðurinn þá komið aftur út og stöðvað stefnanda og farið að þrátta við hann á nýjan leik. Kvaðst vitnið ekki hafa heyrt orðaskil en annar dyravörður hefði þá komið aftan að stefnanda og tekið hann hengingartaki aftan frá og skellt honum í götuna. Hefði safnast að fjöldi fólks en vitnið kvaðst hafa séð sama dyravörð standa yfir stefnanda og einnig annan dyravörð og hefði sá dökkhærði sparkað í hægri fót stefnanda. Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst Aron Hugi hafa verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn en hann hefði verið í afmælisveislu stefnanda fyrr um kvöldið. Þau vitnið, stefnandi og Ingibjörg Ólafsdóttir hafi verið í röð fyrir utan Ellefu-bar á leið inn á barinn þegar þeir stefnandi hafi farið að „fíflast í hvor öðrum“ og ýta hvor í annan. Það hafi orðið til þess að vitnið lenti á dyraverði sem hafi brugðist við með því að ýta vitninu á stefnanda. Við það hafi vitnið skallað stefnanda svo vör stefnanda hafi sprungið svo úr henni blæddi. Þeir stefnandi hafi orðið dálítið pirraðir út í dyravörðinn við þetta og átt í orðaskiptum við hann. Hins vegar hefðu þeir stefnandi ekki lent í handalögmálum við dyravörðinn. Skömmu síðar hafi þeim vitninu og Ingibjörgu verið hleypt inn á skemmtistaðinn og verið þar inni í um það bil 15 mínútur þegar þau áttuðu sig á því að stefnandi væri ekki inni á staðnum. Hafi þau því farið út af staðnum og þá séð hvar stefnandi stóð úti á götu rétt fyrir neðan skemmtistaðinn, um fjórar bíllengdir í burtu frá vitninu. Kvaðst vitnið síðan hafa séð dyravörðinn koma framan að stefnanda og annan dyravörð koma aftan að stefnanda sem tekið hafi hann hálstaki og síðan tekið hann niður í götuna. Hafi þá drifið að fjölda manna. Þegar vitnið hafi komið þarna að, hafi þeir stefnandi og dyravörðinn verið að öskra hvor á annan en vitnið hefði síðan hjálpað stefnanda í burtu. Vitnið kvaðst hafa séð dyravörðinn, sem var í dyrunum þegar þau voru í röðinni áður en vitnið og Ingibjörg fóru inn á skemmtistaðinn, sparka í stefnanda og hafi sparkið komið einhvers staðar í fót stefnanda. Hins vegar kvaðst hann ekki hafa séð önnur spörk eða átök. Kvaðst hann ekki hafa átt í orðaskiptum við dyraverðina þegar hann kom aftur út af staðnum um það bil 15 mínútum eftir að hann fór þar inn. Samkvæmt lögregluskýrslu var tekin skýrsla af Ingibjörgu Ólafsdóttur símleiðis hinn 6. janúar 2010. Þá var haft eftir henni að hún gæti lítið tjáð sig um málið. Hún hafi verið nærri vettvangi en hún hefði ekki séð ætlaða árás þar sem hópur fólks hefði verið á staðnum. Hún kvaðst hafa séð tvo dyraverði fara að stefnanda en treysti sér ekki til að þekkja þá aftur. Þá kvaðst hún ekki hafa fylgst með hegðun stefnanda. Við skýrslutöku hér fyrir dómi kvaðst Ingibjörg hafa verið í gleðskap hjá stefnanda fyrr um kvöldið og hefði verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn eins og þeir stefnandi og Aron Hugi. Í röðinni við Ellefu-bar hefðu þeir stefnandi og Aron Hugi farið að fíflast sem leitt hafi til þess að annað hvor þeirra hrinti hinum þannig að hann féll á dyravörðinn. Nánar aðspurð kvaðst vitnið halda að það hafi verið stefnandi sem féll á dyravörðinn. Dyravörðurinn hafi brugðist illa við og hrint honum til baka Við það hafi þeir Aron Hugi og stefnandi rekist hvor á annan. Síðan hafi þau vitnið og Aron Hugi farið inn á skemmtistaðinn en farið aftur út um það bil 15 mínútum síðar þegar þau áttuðu sig á að stefnandi var ekki þar inni. Stefnandi hafi staðið einn úti á götunni þegar þau komu út en síðan hafi þau séð dyravörðinn, sem var í dyrunum þegar þau voru í röðinni áður en þau Aron Hugi fóru inn á skemmtistaðinn, koma að stefnanda og annar hafi komið aftan að honum. Vitnið hafi þá farið frá og ákveðið að skipta sér ekki af þessu. Hafi hún séð að það myndaðist þvaga í kringum stefnanda og mennina tvo og því hafi hún ekki séð hvað gerðist milli þeirra. II. Krafa stefnanda um skaðabætur úr hendi stefndu byggist á því að honum hafi verið valdið alvarlegu og varanlegu tjóni við líkamsárás starfsmanna stefnda, Lindu Mjallar ehf., á stefnanda, m.a. af völdum stefnda Visar, og vegna þess beri stefndu allir óskerta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Stefnandi byggir á því að stefndi Visar, auk annars starfsmanns stefnda, Lindu Mjallar ehf., hafi með ásetningi ráðist á stefnanda hinn 20. september 2009 og valdið honum bótaskyldu tjóni sem stefndi, Linda Mjöll ehf., beri alfarið ábyrgð á sem vinnuveitandi þeirra starfsmanna sem tjóninu ollu. Óumdeilt sé að í íslenskum skaðabótarétti sé í gildi almenn regla um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna sem þeir valdi með saknæmum hætti. Byggir stefnandi á því að stefndi, Linda Mjöll ehf., beri af þeim sökum ótakmarkaða skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem starfsmenn fyrirtækisins hafi valdið honum. Vísast um þetta einnig m.a. til 1. gr. laga nr. 50/1993 en samkvæmt því ákvæði skuli sá, sem ber bótaábyrgð á líkamstjóni, greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst og enn fremur þjáningabætur. Ef varanlegar afleiðingar hljótist af, skuli einnig greiða bætur fyrir miska og bætur fyrir örorku. Krafa stefnanda um skaðabætur á hendur stefnda, Verði tryggingum hf., byggist á því að hann beri greiðsluskyldu samkvæmt frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda, Lindu Mjallar ehf., hjá félaginu. Samkvæmt 2. gr. skilmála þeirrar tryggingar, taki vátrygging til skaðabótaábyrgðar, sem falli á vátryggðan, þ.e. í þessu tilviki stefnda, Lindu Mjöll ehf., vegna slysa á mönnum eða skemmda á munum vegna starfssemi sem getið er í skírteini eða iðgjaldskvittun. Hafi stefndi, Vörður tryggingar hf., hafnað bótaskyldu á þeim grundvelli að ef vátryggingaratburð megi rekja til ásetnings vátryggðs, beri félagið ekki bótaskyldu, sbr. 12. gr. skilmála tryggingarinnar. Telur stefnandi að fyrir liggi að hann varð fyrir tjóni vegna árásar starfsmanna stefnda, Lindu Mjallar ehf., og hafi sú árás verið í nægum tengslum við starf þeirra starfsmanna sem dyravarða til að skilyrði tryggingarinnar séu uppfyllt. Hafi niðurstaða úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum verið á sama veg, þ.e. að stefnda, Verði tryggingum hf., bæri að greiða stefnanda bætur vegna tjóns stefnanda og að skilyrði tryggingarinnar væru uppfyllt. Stefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni sem verið hafi bein afleiðing af árás dyravarða stefnda, Lindu Mjallar ehf., svo sem fram komi í matsgerð Sigurðar Thorlacius, heila- og taugalæknis, og Birgis G. Magnússonar hdl., dagsettri 1. desember 2011. Samkvæmt matsgerðinni teljist stefnandi hafa orðið fyrir tjóni og verðið veikur í skilningi laga í alls 60 daga og í rúmlegu í alls 3 daga. Varanlegur miski stefnanda sé 10 stig vegna afleiðinga árásarinnar og varanleg örorka sé 5%. Heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt hinn 31. desember 2010. Stefnandi byggir kröfu sína um skaðabætur á hendur stefnda Visar á ólögfestri sakarreglu skaðabótaréttar og 1. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi Visar hafi ráðist að stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti og beri hann skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem hann olli stefnanda, með þeirri háttsemi sinni. Stefnandi kveðst ekki beina kröfu sinni að Przwmyslaw Kristian Grencel þar sem heimilisfang hans sé óþekkt og yrði það miklum vandkvæðum búið að stefna honum, auk þess sem fyrirsjáanlegt sé að það myndi reynast stefnanda kostnaðarsamt. Stefnandi sundurliðar kröfu sína í stefnu með eftirfarandi hætti: Þjáningabætur í 60 daga, þar af 3 dagar rúmliggjandi kr. 100.500 Miskatjón, m.v. 10% miskastig kr. 925.600 Varanleg fjárhagsleg örorka kr. 2.503.604 Vextir kr. 222.981 Útlagður kostnaður tjónþola kr. 103.219 Alls kr. 3.855.904 Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram nánari sundurliðun á skaðabótakröfu sinni sem er svohljóðandi: Þjáningabætur: 100.500 Dagafjöldi Fjárhæð Rúmlega 3 3.100 uppfært 9.300 Án rúmlegu 57 1.660 uppfært 91.200 skv. 3. gr. laga nr. 50/1993, fjárhæðir uppfærðar m.v. vísitölu í janúar 2012, 7594 stig (frá 3283 stigum) Miskatjón: 930.000 Miðað við 10% metna örorku skv. matsgerð og viðmiðunarfjárhæð 9.256.000 krónur, uppfært m.v. vísitölu í janúar 2012, 7594 stig (frá 3283 stigum) Varanleg fjárhagsleg örorka: 2.503.604 Reiknuð árslaun með vísitöluhækkun 2.777.000 krónur skv. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, m.v. 5% metna örorku skv. matsgerð. Vextir: 222.981 Vextir 20.09.09-20.1.12. 4,5% af 1.026.100 krónum (tl. 1 og 2) 94.659 Vextir 31.12.10-20.1.12 4,5% af 2.503.604 krónum (tl. 1-3) 128.322 Útlagður kostnaður: 103.219 Tjón á fatnaði 11.570 Lyfjakostnaður 3.831 Hjúkrunarmóttaka, 5.10.09 2.400 Hjúkrunarmóttaka, 15.10.09 2.400 Vottorð v. fjarvista, 19.10.09 460 Sjúkrabílasjóður RKÍ, 1.11.09 4.700 Komugjald heilsugæslu, 22.12.09 1.000 SKP lækningar, 10.12.09 5.249 Íþróttalækningar ehf., 10.12.09 5.565 Landspítali, koma til sérfræðings, 2.12.09 3.862 Læknisfræðileg myndgreining ehf., 30.09.10 3.785 Íþróttalækningar ehf., 4.10.10 13.445 SKP lækningar, 4.10.10 12.578 Háskóli Íslands, vottorð 8.3.11 300 Læknisfræðileg myndgreining ehf., 3.8.11 28.000 Íþróttalækningar ehf., 8.6.11 4.074 Samtals 3.855.904 Um lagarök vísar stefnandi skaðabótakröfu sinni til stuðnings til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttarins. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001 og kröfu um málflutningsþóknun við reglur XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi, Linda Mjöll ehf., byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi að ósannað sé að starfsmenn stefnda hafi unnið tjón á líkama stefnanda. Lögregla hafi rannsakað meinta líkamsárás sem stefnandi kærði og hafi verið teknar skýrslur af vitnum, m.a. af vini stefnanda, sem ekki hafi getað séð hver það var sem olli stefnanda tjóni. Þá hafi Ingibjörg, vinkona stefnanda, gefið skýrslu en hún hefði ekki séð hina meintu líkamsárás. Báðir kærðu í málinu hafi neitað sök og sagst ekki bera ábyrgð á meintu tjóni stefnanda. Hafi niðurstaðan orðið sú að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu felldi málið niður, enda voru ekki taldar líkur á sakfellingu. Hafi ríkissaksóknari staðfest þess niðurstöðu lögreglustjórans 6. apríl 2010. Í stað þess að leita til bótasjóðs vegna þolenda afbrota og takmarka þannig tjón sitt, hafi stefnandi aðeins stefnt öðrum meintum brotamanninum, stefnda Visar, en ekki báðum. Ekkert sé víst um þátttöku þeirra í meintu broti, né heldur hvor það var sem bar ábyrgð á umræddu tjóni. Þar sem stefnandi telji að stefndi, Linda Mjöll ehf., beri ábyrgð á meintum skaðaverkum á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar, sé ljóst að stefnandi þurfi að sanna háttsemi umræddra starfsmanna en það hafi hann ekki gert. Ekki sé hægt að taka mið af niðurstöðum úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, enda hafi ekkert verið fjallað um afstöðu stefndu í málinu, né heldur hvort háttsemin ætti undir vinnuveitendaábyrgð með þeim takmörkunum sem þar greinir. Þá hafi stefndi ekki einu sinni verið aðili máls í umræddum úrskurði. Telur stefndi að takist ekki sönnun meints brots leiði það til sýknu. Verði litið svo á að stefndi Visar, við annan mann, hafi gerst sekur um að hafa valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og að tjónið hafi verið bein afleiðing háttsemi Visars, krefst stefndi samt sem áður sýknu á grundvelli þess að félagið beri ekki ábyrgð á meintu tjóni sem stefndi Visar kunni að hafa valdið, enda tjónið framið með háttsemi sem ekki falli undir reglu um vinnuveitendaábyrgð skaðabótaréttar. Vinnuveitendaábyrgð í skaðabótarétti feli í sér undantekningu frá þeirri reglu að sá, sem veldur tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, beri fjárhagslega ábyrgð á því tjóni til tjónþola. Vinnuveitandinn er því samsamaður tjónvaldi og beri almennt að skýra slíkar undantekningar þröngt. Rökin fyrir reglunni séu þau að vinnuveitandinn standi fyrir þeirri starfsemi þar sem tjóni sé valdið og hafi af henni fjárhagslegan ávinning og því sé eðlilegt að líta á starfsmann og vinnuveitanda hans sem eina heild frá sjónarhorni skaðabótaréttar, enda um að ræða framkvæmd verkefna á vegum vinnuveitanda. Það sé í raun vinnuveitandi sem ákveði með hvaða hætti starfið skuli framkvæmt. Hér skipti mestu máli þau álitaefni sem lúti að því hvaða háttsemi starfsmanns falli undir regluna, þ.e. hvort reglan eigi eingöngu við um tjón sem verður vegna framkvæmd starfs. Stefndi vísar til þess að með hliðsjón af því, sem stefnandi haldi fram að hafi gerst í málinu, sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið gestur staðarins þegar umrædd atvik urðu og að verið var að loka staðnum á umræddum tíma. Hefði stefnanda verið meinaður aðgangur að staðnum og eftir rifrildi við dyravörð staðarins, hafi stefnandi haldið sína leið. Eins og stefnandi hafi lýst háttsemi stefnda Visar og fallist dómurinn á þær lýsingar, virðist sem stefndi Visar hafi, ásamt öðrum manni, komið út af veitingastaðnum, og þar að leiðandi yfirgefið vinnustaðinn, dregið stefnanda niður í götuna og sparkað í fótlegg hans. Starf dyravarða felist ekki í því að beita samborgara sína ofbeldi eða viðlíka líkamsmeiðingum og hafi verið unnið tjón á líkama stefnanda með þeim hætti, sem áður sé lýst, sé augljóst að það hafi ekki verið þáttur í því að meina honum inngöngu eða vísa honum af veitingastaðnum, né nokkuð annað sem stefndi Visar hafi átt að vinna við framkvæmd starfa sinna fyrir stefnda, Lindu Mjöll ehf. Þvert á móti sé lýst atburðarrás sem sé mjög fjarlæg þeim skyldum sem stefndi leggi á starfsfólk sitt. Sé því ljóst að verknaðurinn var í slíkri fjarlægð við framkvæmd starfans að ekki sé hægt að fella ábyrgð á stefnda, Lindu Mjöll ehf., á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Sé bótaskyldu því alfarið hafnað. Stefndi hafnar dráttarvaxtakröfu stefnanda sem órökstuddri en ekki sé sjáanlegt að kröfunni bregði fyrir í málsástæðukafla stefnanda í málinu, þrátt fyrir að vera hluti af dómkröfum stefnanda. Ekkert sé fjallað um það af hverju reikna eigi dráttarvexti frá þeirri dagsetningu sem stefnandi leggi upp með í stefnu. Sé dráttarvaxtakrafa stefnanda því órökstudd, óglögg og vanreifuð og beri því að sýkna stefndu af henni eða vísa henni alfarið frá dómi. Um lagarök vísar stefndi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglna skaðabótaréttar, m.a. reglna um takmarkanir á vinnuveitendaábyrgð. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Stefndi, Vörður tryggingar hf., byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að ósannað sé að starfsmenn meðstefnda, Lindu Mjallar ehf., hafi fótbrotið stefnanda. Stefnandi sjálfur sé ekki til frásagnar og eini sjónarvotturinn, sem borið hafi um atburðarásina sé vinur stefnanda, Aron Hugi Charlesson, en hann hafi tæplega séð atburðinn þar sem mannþröng hafi verið á staðnum og hafi unnusta hans ekkert getað borið um málsatvik, þótt hún væri viðstödd. Báðir starfsmenn meðstefnda, Lindu Mjallar ehf., meðstefndi, Visar Haxhisefaj, og Przemyslaw K. Grencel hafi borið um að þeir hafi hvorki farið út fyrir vinnusvæði sitt né veist að stefnanda. Ekkert sé á reiki í þeim efnum en hvorugum verði lagðir til lasts tungumálaörðugleikar í samskiptum við lögreglu greinda nótt. Við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi þeir, að viðstöddum túlki, hvor um sig gert skilmerkilega grein fyrir málsatvikum eins og þau horfðu við þeim. Í öðru lagi byggir stefndi á því að einboðið sé að hann beri að sýkna, verði málatilbúnaður stefnanda lagður til grundvallar. Stefnandi byggi á því að hann hafi lokið orðaskaki við meðstefnda, Visar Haxhisefaj, og verið búinn að snúa sér frá veitingastaðnum og lagður af stað áleiðis heim til sín þegar hann hafi orðið fyrir árás meðstefnda, Visar Haxhsefaj, og Przemyslaw K. Grencel. Sé þessi frásögn rétt, sé um að ræða líkamsárás á götu úti og sé hún í engum tengslum við rækslu starfa í þágu meðstefnda, Lindu Mjallar ehf. Breyti í þeim efnum engu þótt stefnandi hafi fyrr gengið svo fram gagnvart starfsmönnum meðstefndu, hafi sú verið raunin, að þeim hafi runnið svo í skap að þeir hafi veist að stefnanda. Samkvæmt frásgögn stefnanda hafi þeir ekki gert það sem hluta af rækslu dyravarðarstarfa, heldur þegar stefnandi var lagður af stað heim á leið. Í annan stað byggir stefndi á því að það sé grundvöllur málsóknar stefnanda að hann hafi orðið fyrir líkamsárás af hálfu meðstefnda, Visar Haxhisefaj, og Przemyslaw K. Grencel en slík árás sé refsiverð samkvæmt 217. gr. eða 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eftir atvikum, en saknæmisskilyrði samkvæmt þeim ákvæðum sé ásetningur. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 beri stefndi, Vörður tryggingar hf., ekki ábyrgð þegar vátryggður, í þessu tilviki þar sem starfsmenn meðstefnda, Lindu Mjallar ehf., hafi af ásetningi valdið því að vátryggingaratburður varð. Málflutningsyfirlýsingar stefnanda, sem felist í þessum málatilbúnaði, að hann hafi orðið fyrir líkamsárás af ásetningi, leiði þegar af þeirri ástæðu til sýknu stefnda. Þessi réttarstaða sé áréttuð í 12. gr. skilmála vátryggingar stefnda sem á reyni í máli þessu. Framhjá þessu grundvallaratriði vátryggingaréttar, að ekki sé hægt að tryggja gegn ásetningsverkum, hafi úrskurðanefnd í vátryggingamálum litið. Þá hafi nefndin litið framhjá þeirri staðreynd að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni í ryskingum við starfsmenn meðstefnda, Lindu Mjallar ehf., er hann freistaði inngöngu á veitingastaðinn. Meiðsli stefnanda hafi ekki hlotist af dyravörslu gagnvart ódælum eða hvimleiðum viðskiptavini. Samkvæmt stefnanda hafði hann lokið öllum samskiptum við starfsmennina og hafi verið lagður af stað á brott frá staðnum heim á leið. Þá fyrst hafi hann orðið fyrir árás sem helst sýnist hafa verið gerð í einhvers konar hefndarskyni eða algerlega af tilefnislausu, sé rýnt í málatilbúnað stefnanda. Byggi stefnandi ekki að neinu leyti á því að árásin hafi átt sér stað sem hluti af rækslu dyravarðarstarfa og leiði það til sýknu. Stefndi byggir á ákvæðum laga nr. 30/2004, um vátryggingasamninga, lögum nr. 50/1993 og lögum nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. V. Í kjölfar þess að stefnandi lagði fram sundurliðun á dómkröfum sínum í þinghaldi 1. júní sl., féllu stefndu, Vörður tryggingar hf. og Linda Mjöll ehf., frá frávísunarkröfum sínum, sem fram koma í greinargerðum þeirra. Ekki er í málinu tölulegur ágreiningur milli aðila og þá hafa stefndu ekki haft uppi mótmæli gegn framlagðri matsgerð Sigurðar Thorlacius, heila- og tauglæknis, og Birgis G. Magnússonar hdl. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dóminum, auk vitnanna Arons Huga Charlessonar og Ingibjargar Ólafsdóttur. Hefur efni skýrslna þeirra þegar verið rakið. Stefnandi byggir kröfur sínar um skaðabætur á hendur stefndu á því að honum hafi verið valdið alvarlegu og varanlegu tjóni með líkamsárás starfsmanna stefnda, Lindu Mjallar ehf., þ.m.t. stefnda Visar Haxhisefaj, fyrir utan veitingastaðinn Ellefu-bar á Laugavegi aðfaranótt sunnudagsins 20. september 2009. Beri stefndu allir óskerta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefndu, Linda Mjöll ehf. og Vörður hf., hafa hafnað bótakröfu stefnanda og byggja sýknukröfur sínar í fyrsta lagi á því að ósannað sé að starfsmenn stefnda, Lindu Mjallar ehf., hafi valdið stefnanda líkamstjóni. Áður er rakinn framburður stefnanda og vætti vitnanna, Arons Huga Charlessonar og Ingibjargar Ólafsdóttur, sem voru í för með stefnanda umrætt kvöld. Lýsingum þeirra á atvikum málsins ber að mestu leyti saman í öllum aðalatriðum. Af skýrslum þeirra hér fyrir dóminum verður ráðið að til ósættis og orðahnippinga hafi komið milli stefnanda og dyravarðar veitingastaðarins sem af framlögðum gögnum lögreglu mun hafa verið stefndi Visar. Hafi þetta gerst í kjölfar þess að þeir stefnandi og Aron Hugi voru að gantast með því að hrinda hvor öðrum í biðröðinni fyrir framan veitingastaðinn og að annar þeirra, að því er virðist Aron Hugi, féll utan í stefnda Visar. Lýsingar á því, hvort þetta gerðist áður en þau Aron Hugi og Ingibjörg fóru inn á veitingastaðinn umrætt sinn eða eftir að þau komu þaðan út einhverju síðar, eru ekki með nákvæmlega sama hætti í skýrslum stefnanda og vitnanna hjá lögreglu annars vegar og hér fyrir dóminum hins vegar. Þótt ekki verði því með fullri vissu afráðið hvort heldur var, er ljóst að ekki nýtur við vættis um að stefnandi hafi komið við stefnda Visar, heldur virðist eingöngu hafa verið um að ræða orðahnippingar milli þeirra. Af framburði stefnanda og vætti framangreindra vitna verður ráðið að stefnandi var kominn út á götu fyrir utan veitingastaðinn um það bil 10 til 15 mínútum eftir að þau Aron Hugi og Ingibjörg fóru inn á veitingastaðinn. Hafi stefndi Visar þá farið út á götuna og komið framan að stefnanda og þeir átt í einhverjum orðaskiptum. Bera þau öll um að einhver hafi einnig komið aftan að stefnanda. Vitnin, Aron Hugi og Ingibjörg, bera bæði um að sá maður hafi einnig verið dyravörður á veitingastaðnum. Vitnið, Aron Hugi, bar á þann veg að dyravörðurinn, sem kom aftan að stefnanda hafi tekið hann hálstaki og síðan tekið hann niður í götuna. Þá bar Aron Hugi um að stefndi Visar hafi sparkað í stefnanda og að sparkið hafi komið í fót stefnanda. Framlögð læknisvottorð bera með sér að stefnandi hafi komið á slysadeild í kjölfar umrædds atviks og er áverkum stefnanda lýst þannig að hann hafi verið brotinn á fæti, bæði á dálkshnyðju og sköflungshnyðju. Í framlagðri matsgerð segir að stefnandi sé vegna þessa með skerta hreyfigetu í hægri ökkla og fái þar verki og þrota við álag. Segir jafnframt að vegna eðlis áverkanna, verði að gera ráð fyrir að auknar líkur séu á ótímabærri þróun slitgigtar í ökklanum og að vegna hennar þurfi að stífa ökklann. Eins og áður er rakið, hafa stefndu ekki mótmælt niðurstöðum framangreindra læknisvottorða og matsgerð. Að virtum áðurröktum lýsingum vitna og framangreindum læknisvottorðum og matsgerð er það niðurstaða dómsins að sannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni því, sem hann krefur um bætur fyrir í máli þessu, þegar stefndi Visar og annar starfsmaður stefnda, Lindu Mjallar ehf., veittust að honum fyrir utan veitingastaðinn Ellefu-bar umrætt kvöld. Stefndi, Linda Mjöll ehf., byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því, að hann beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda, sem stefndi Visar hafi valdið umrætt sinn, þar sem tjónið sé tilkomið vegna háttsemi sem falli ekki undir reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Slík ábyrgð sé undantekningarregla sem beri að skýra þröngt. Miðað við lýsingu stefnanda sjálfs hafi stefndi Visar og annar maður verið komnir út af veitingastaðnum og höfðu því yfirgefið vinnustað sinn þegar þeir veittust að honum. Hafi því hvorki verið um það að ræða að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sínu vegna háttsemi stefnda Visar og annars manns í tengslum við störf þeirra hjá stefnda. Stefndi, Vörður tryggingar hf., byggir sýknukröfu sína einnig á því að verði fallist á málatilbúnað stefnanda um að stefndi Visar og annar dyravörður hafi ráðist á stefnanda umrætt sinn, sé ekki hægt að líta svo á að háttsemi dyravarðanna falli undir rækslu dyravarðastarfa. Þá byggir hann jafnframt á því að verði talið um líkamsárás dyravarða að ræða, beri stefndi ekki ábyrgð á slíku ásetningsverki starfsmanna stefnda, Lindu Mjallar ehf., sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 og 12. gr. skilmála vátryggingar stefnda. Fram er komið að skömmu áður en til umrædds atviks kom, hafði stefnanda verið vísað út af veitingastaðnum. Af framburði stefnanda og vitna má ráða að þá hefði komið til orðaskipta milli stefnanda og stefnda Visar og einnig þegar út á götuna við skemmtistaðinn var komið. Einnig liggur fyrir, eins og áður er rakið, að þeir, sem veittust að stefnanda, störfuðu sem dyraverðir á Ellefu-bar umrætt kvöld og er því ómótmælt að þeir voru starfsmenn stefnd, Lindu Mjallar ehf. Þótt fyrir liggi að bæði stefnandi og dyraverðirnir voru komnir út af veitingastaðnum og stóðu úti á götu þar skammt frá þegar umrædd atvik urðu, verður í ljósi framangreinds að fallast á það með stefnanda að dyraverðirnir hafi verið að störfum fyrir stefnda þegar þeir veittust að stefnanda með þeim afleiðingum að hann varð fyrir því tjóni sem sannað hefur verið með framlögðum læknisvottorðum og matsgerð. Óumdeilt er að stefnandi var ölvaður umrætt sinn og að til einhverra orðahnippinga kom milli hans og stefnda Visar en ekki liggur fyrir með skýrum hætti um hvað þær snerust. Að þessu virtu og þegar litið er til gagna málsins og vættis vitna verður að telja að með háttsemi sinni hafi dyraverðirnir farið yfir eðlileg mörk í samskiptum sínum við stefnanda. Ber stefndi, Linda Mjöll ehf., ábyrgð á verkum framangreindra starfsmanna sinna eftir reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna á tjóni sem þeir valda við störf sín með ólögmætum og saknæmum hætti. Í stefnu kveðst stefnandi byggja kröfu sína m.a. á „ólögfestri meginreglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð“ og verður því ekki á það fallist á það, sem fram kemur í greinargerð, Varðar trygginga hf., að stefnandi hafi ekki að neinu leyti byggt málatilbúnað sinn á því, að umrædd árás hafi átt sér stað sem hluti af rækslu dyravarðarstarfa. Stefndi, Vörður tryggingar hf., byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að verði talið að um líkamsárás dyravarða hafi verið að ræða, beri stefndi ekki ábyrgð á slíku ásetningsverki, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 og 12. gr. skilmála vátryggingar stefnda. Í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga segir: „Ef vátryggður hefur af ásetningi valdið því að vátryggingaratburður varð ber félagið ekki ábyrgð.“ Samkvæmt 1. gr. skilmála ábyrgðartryggingar stefnda, Varðar trygginga hf., eru báðir stefndu, Linda Mjöll ehf. og Visar, vátryggðir en Visar var launþegi í þjónustu Lindu Mjallar ehf. Þegar fleiri en einn eru vátryggðir verður að meta sjálfstætt stöðu hvers þeirra gagnvart ákvæðum skilmálanna og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004. Með hliðsjón af efni framangreinds lagaákvæðis er ekki hægt að skýra það svo að félagið verði laust úr ábyrgð gagnvart öllum vátryggðum þegar einn þeirra hefur valdið tjóni af ásetningi. Hefði félagið viljað losna úr ábyrgð vegna ásetningsverka starfsmanna vátryggingartaka, hefði þurft að mæla skýrt fyrir um það í 12. gr. skilmálanna. Þótt einn vátryggðra hafi valdið tjóni af ásetningi, losnar félagið í þessu tilviki ekki úr ábyrgð gagnvart öðrum vátryggðum. Varakrafa stefnda, Lindu Mjallar ehf., um lækkun á dómkröfu stefnanda er studd sömu málsástæðum og aðalkrafa hans. Eins og að framan er rakið hefur þeim málsástæðum verið hafnað og er því ekki unnt að verða við varakröfu stefnda. Af hálfu stefnda, Visar Haxhisefaj, hefur hvorki verið sótt þing né látið sækja þing og er honum þó löglega stefnt. Ber því samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma málið eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem samrýmanlegt er framkomnum gögnum. Að öllu framangreindu virtu er það því niðurstaða dómsins að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda umrætt sinn. Eins og áður er rakið er tjón stefnanda sannað með framlögðum læknisvottorðum og matsgerð dómkvaddra matsmanna. Ekki er tölulegur ágreiningur um kröfu stefnanda. Verður stefndu því gert að greiða stefnanda skaðabætur eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnandi krefst dráttarvaxta af stefnufjárhæð samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001. Stefndi, Linda Mjöll ehf., hefur mótmælt kröfunni sérstaklega sem órökstuddri, óglöggri og vanreifaðri. Í stefnu er krafist dráttarvaxta af stefnufjárhæð samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, þar sem fjallað er um upphafsdag dráttarvaxta þegar ekki er samið um gjalddaga kröfu, en í lagarakakafla segir að stefnandi styðji dráttarvaxtakröfu sína við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Er því hvorki um það að ræða að dráttarvaxtakrafan sé mörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Verður því ekki hjá því komist að vísa dráttarvaxtakröfu stefnanda frá dómi með vísan til vanreifunar, sbr. ákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Eftir niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. og 2. málsliðar 132. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndu gert að greiða stefnanda óskipt 550.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti, sem renni í ríkissjóð. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndu, Linda Mjöll ehf., Vörður tryggingar hf. og Visar Hazhisefaj, greiði óskipt stefnanda, Reyni Viðari Ingasyni, 3.855.904 krónur. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Stefndu greiði stefnanda óskipt 550.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti, sem renni í ríkissjóð.
Mál nr. 199/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. mars 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11.apríl 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2016. Héraðssaksóknari hefurkrafist þess að HéraðsdómurReykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], skuli sæta gæsluvarðhaldi áfram allt tilmánudagsins 11. apríl 2016 kl. 16:00. Ígreinargerð kemur fram að Héraðssaksóknari hafi gefið út ákæru á hendur X, hinn29. janúar sl., fyrir tvær tilraunir til nauðgana, aðfaranótt sunnudagsins 13.desember 2015, í miðbæ Reykjavíkur. Ákærða sé gefið að sök að hafa veist aðtveimur konum með ofbeldi með skömmu millibili í því skyni að hafa við þærsamræði eða önnur kynferðismök. Hafi þær báðar hlotið áverka af árásum ákærðaog samkvæmt framburðum þeirra og annarra vitna hafi það orðið brotaþolunum tilbjargar að ákærði varð fyrir utanaðkomandi truflun. Um málavaxtalýsingu vísistnánar til meðfylgjandi ákæruskjals. Séubrot ákærða samkvæmt báðum ákæruliðum talin varða við 1. mgr. 194. gr., sbr.20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og þess krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.Sakamálið hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkurhinn 10. febrúar sl. Ákærði hafi neitað sök og ákveðið hafi verið aðaðalmeðferð málsins myndi fara fram miðvikudaginn 30. mars nk., eins og framkomi í þingbók máls nr. [...]/2016. Ákærðihafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 18. desember sl. Fyrst hafi hannsætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. úrskurð HéraðsdómsReykjavíkur í máli [...]/2015 og dóm Hæstaréttar í máli nr. [...]/2015. Frá 23.desember sl. hafi ákærði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna, þ.e. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur ímálum [...]/2015, [...]/2016 og [...]/2016 sem allir hafi verið staðfestir afHæstarétti, sbr. dóma í málum nr. 854/2015, 52/2016 og 123/2016.Ákærðisé að mati héraðssaksóknara undir sterkum grun um að hafa framið þau brot semhonum séu gefin að sök í ákærunni. Refsing fyrir brot gegn ákvæðinu sem hann séákærður fyrir að hafa brotið varði fangelsi frá 1 ári og allt að 16 árum.Sakarefni málsins sé alvarlegt og standi ríkir almannahagsmunir til þess aðmenn gangi ekki lausir þegar svo standi á. Að mati héraðssaksóknara séuskilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt og hafi dómstólar lagt tilgrundvallar í þrígang að skilyrðunum sé fullnægt. Héraðssaksóknari telji ekkertfram komið sem breytt geti því mati dómstóla.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferðsakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Skilyrði þess aðgæsluvarðhaldi verði beitt samkvæmt ákvæði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, erað sterkur grunur sé um að viðkomandi hafi framið afbrot sem að lögum geturvarðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhaldnauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna.Með vísan til þess semfram kemur í rannsóknargögnum málsins þykir vera kominn fram sterkur grunur umað ákærði hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr.,almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðar allt að 16 ára fangelsi. Í þinghaldi hinn 10. febrúar sl. var þingfestákæra á hendur ákærða vegna brota þessara, þar sem hann neitaði sök og varmálinu þá frestað til aðalmeðferðar til 30. mars n.k. Ákærði hefur setið ígæsluvarðhaldi frá 18. desember sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna enfrá 23. desember á grundvelli almannahagsmuna.Með dómum Hæstaréttar Íslands í máli nr.854/2015, 52/2016 og 123/2016, er lagt til grundvallar að fullnægt sé skilyrðum2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að ákærði sæti gæsluvarðhaldi, m.a.þar sem brot ákærða sé þess eðlis að ætla megi að varðhald sé nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Að mati dómsins er ekkert komið fram nú sembreytir þeim forsendum sem lagðar eru til grundvallar í dómum Hæstaréttar. Í ljósi þess sem hérhefur verið rakið verður fallist á með Héraðssaksóknara að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 séu uppfyllt. Er krafa umáframhaldandi gæsluvarðahald því tekin til greina eins og krafist er og nánargreinir í úrskurðarorði, en ekki þykir ástæða til að marka varðhaldinu skemmritíma. Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O RÐ: X, kt. [...], skal sætaáframhaldandi gæslu­varð­haldi allt til mánudagsins 11. apríl nk. kl. 16:00.
Mál nr. 348/2017
Kærumál Frávísun frá Hæstarétti að hluta Rannsókn
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem L var heimiluð leit á heimili og í bifreið hans og rannsókn á efnisinnihaldi snjallsíma í hans eigu. Þar sem leit í umræddri bifreið og á heimili X hafði farið fram að gengnum hinum kærða úrskurði var þeim hluta málsins vísað frá Hæstarétti með vísan til 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Krafa um rannsókn snjallsíma X var á hinn bóginn tekin til greina, sbr. lögjöfnun frá 1. mgr. 70. gr. fyrrgreindra laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. júní 2017, þar sem sóknaraðila var heimiluðleit á heimili varnaraðila að [...] og í bifreiðinni [...]. Þá var sóknaraðilaheimiluð rannsókn á efnisinnihaldi nánar tilgreinds snjallsíma í eiguvarnaraðila. Kæruheimild er í g. og h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi. Sóknaraðili krefst frávísunar málsins hvað varðar leit áheimili varnaraðila og í fyrrgreindri bifreið, en að öðru leyti staðfestingarhins kærða úrskurðar. Að gengnum hinum kærða úrskurði fór fram leit í umræddri bifreiðog á heimili varnaraðila. Samkvæmt því er ljóst að athöfn að þessu leyti hefurþegar farið fram. Verður þeim þætti málsins því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008.Að því er varðar kröfu sóknaraðila um rannsókn á snjallsímanumeru aðstæður sambærilegar þeim er ákvæði 1. mgr. 70. gr. laga nr. 88/2008 takatil og samkvæmt lögjöfnun frá þeim verður krafa sóknaraðila um rannsókn áefnisinnihaldi símans tekin til greina, enda varðar hún brot semfangelsisrefsing liggur við. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstaréttiað því er varðar kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans á Suðurnesjum, um leit íbifreiðinni [...] og á heimili varnaraðila, X, að [...].Lögreglu er heimilt að rannsakaefnisinnihald [...] snjallsíma varnaraðila með raðnúmerinu [...].ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, föstudaginn 2. júní 2017Með beiðni, dags. 2. júní2017, hefur lögreglustjórinn á Suðurnesjum krafist þess að HéraðsdómurReykjaness veiti lögreglustjóranum á Suðurnesjum heimild til húsleitar áheimili X, kt. [...],[...], í því skyni aðhafa uppi á munum sem hald skal leggja á. Heimildin nái til leitar í læstumhirslum svo og í raftækjum, svo sem tölvum, símum og öðrum rafrænumgagnavörslumunum, sem þar er að finna. Þá er þess krafist að lögreglu verðiheimiluð leit í bifreiðinni [...]semhaldlögð hefur verið og X, kt. [...]erskráður eigandi að. Enn fremur er þess krafist að lögreglu verði heimiluðrannsókn á efnisinnihaldi [...]snjallsíma raðnúmerið [...].Varnaraðili krefst þessað kröfu lögreglustjóra verði hafnað. IÍ greinargerð lögreglustjóranssegir að síðastliðna nótt hafi lögregla ætlað að hafa afskipti af kærða X erhann hafi ekið bifreiðinni [...]austurReykjanesbraut. Hafi kærða verið gefið merki um að stöðva bifreiðina og hann þáverið á vinstri akrein. Bifreiðinni hafi svo verið ekið yfir á hægri akrein ogí sama mund hafi lögreglumenn séð að kærði hafi teygt sig yfir í framhurðfarþegamegin, skrúfar niður rúðu og hent út þremur pakkningum. Hafi kærði stöðvaðbifreiðina skömmu síðar við Grindavíkurveg þar sem hann hafi verið handtekinngrunaður um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna, og um að hafa fíkniefni ífórum sínum. Á vettvangi hafi lögregla fundið eina pakkningu af þeim þremur semkærði hafi sést henda úr bifreiðinni og hafi verið um að ræða zip-lock poka með3-4 minni slíkum pokum sem hafi innihaldið hvítt efni sem lögregla ætli að séuávana- og fíkniefni. Síðar sömu nótt hafi lögreglan farið aftur á vettvang og þáfundist önnur eins pakkning. Kærði hafi verið flutturá lögreglustöð þar sem hann hafi gefið þvagsýni sem hafi sýnt jákvæða svörun umnotkun á Metamfetamín og amfetamin (MET og AMP). Bifreiðin hafi jafnframt veriðhaldlögð og flutt á lögreglustöð. Telji lögregla að í henni sé að finna meiramagn af fíkniefnum en mikla kannabislykt hafi verið að finna í bifreiðinni.Jafnframt hafi lögregla haldlagt farsíma þann er kærði hafði meðferðis auk 90þúsund króna í reiðufé sem lögregla ætlar að séu ávinningur af ólögmætristarfsemi. Kærði hafi verið í annarleguástandi og sökum ástands hafi ekki verið unnt að taka af honumframburðarskýrslu. Vegna þess og áframhaldandi rannsóknar málsins hafi verið tekinákvörðun um að hann skyldi vistaður í fangageymslu. Kærði hafi verið inntureftir afstöðu til leitar í bifreiðinni svo og á heimili sínu að [...] og hafi hann ekkisamþykkt það. Þá hafi hann neitað að veita lögreglu heimild til að afrita ogrannsaka efnisinnihald á þeim farsíma sem hann hafði meðferðis.IIUm lagarök vísarlögreglustjóri til þess að til rannsóknar séu ætluð brot gegn lögum nr. 65/1974um ávana- og fíkniefni og telji lögregla fram kominn rökstuddan grun um aðkærði standi að sölu- og dreifingu ávana og fíkniefna. Krafan beinist í fyrstalagi að því að fengin sé heimild til leitar í bifreið kærða, [...]. Í öðru lagiá lögheimili kærða, [...]þarsem hann dveljist að jafnaði, aukinheldur sem heimiluð verði leit í læstumhirslum tilheyrandi íbúðinni svo og í raftækjum, svo sem tölvum og öðrumrafrænna gagnavörslumuna, sem þar kunnu að finnast. Í þriðja lagi beinistkrafan að því að fengin verði heimild til leitar í snjallsíma af gerðinni [...]með raðnúmerið [...]. Lögreglustjóri teluraugljósa rannsóknarhagsmuni í húfi til að framkvæma þær ráðstafanir sem krafistsé heimildar til svo unnt sé að afla sönnunargagna um ætluð brot kærða ogstöðva frekari dreifingu á ávana- og fíkniefnum. Þannig skipti miklu fyriráframhaldandi rannsókn málsins að fallist verði á kröfuna og að lögreglu gefistfæri á að haldleggja ávana- og fíkniefni sem þar kunna að finnast auk þess semlögregla telji málið þess eðlis að nauðsynlegt sé að sama skapi að leggja haldá og rannsaka raftæki, þ.á.m. tölvur og snjallsíma, sem þar er að finna. Þátelji lögreglustjóri að ríkir almanna- og einkahagsmunir krefjist þess að mál þettaupplýsist og örðugt sé að beita vægari úrræðum til að ná þeim markmiðum sem aðer stefnt.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna, 74. gr. og 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008svo og 70. gr. laga nr. 88/2008 og 84. gr. sömu laga, sbr. dóma Hæstaréttar ímálum nr. [...] og [...], er þess krafist að fallist verði á hina umbeðnukröfu. IIISamkvæmt því sem aðframan hefur verið rakið, og að gögnum málsins virtum, þykir vera fyrir hendirökstuddur grunur um að sakborningur hafi gerst sekur um brot sem sætt geturákæru og varðað fangelsisrefsingu að lögum. Í gögnum málsins kemurfram að bifreiðin [...] er skráð eign annars en sakbornings. Sakborningur var ábifreiðinni í umrætt sinn þegar meint brot var framið og hefur hann neitaðlögreglu um að leita í þeirri bifreið. Fyrir hendi er rökstuddur grunur um aðbifreiðinni sé að finna muni sem hald skal leggja á. Er því fullnægt skilyrðum 2.og 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og verður leit þvíheimiluð í samræmi við kröfu lögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 75. gr. sömu laga. Af gögnum málsins þykireinnig sýnt fram á að rökstuddur grunur sé um að á heimili sakbornings sé aðfinna muni sem hald skal leggja á. Er því fullnægt skilyrðum 1. og 3. mgr. 74.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og verður leit því heimiluð í samræmivið kröfu lögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 75. gr. sömu laga. Þá verður jafnframtfallist á kröfu lögreglustjóra um heimild til að opna og rannsaka efni oginnihald tölva og farsíma sem lagt verður hald á við húsleitina, þ.m.t.tölvupósta og önnur samskipta- og geymsluforrit, og að rannsaka efnisinnihald [...]snjallsíma með raðnúmerið [...], skv. lögjöfnun frá 1. mgr. 70. gr. laga nr.88/2008.Úrskurð þennan kveður uppBogi Hjálmtýsson héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐLögreglustjóranum áSuðurnesjum er heimiluð húsleit á heimili X, kt. [...]. Heimildin nær tilleitar í læstum hirslum svo og í raftækjum, svo sem tölvum, símum og öðrumrafrænum gagnavörslumunum, sem þar er að finna. Þá er lögreglu heimiluð leit íbifreiðinni [...] og rannsókn á efnisinnihaldi [...].
Mál nr. 670/2013
Tryggingarbréf Gengistrygging Veðréttur Útivist
Í hf. höfðaði mál gegn B og krafðist þess einkum að B yrði dæmdur til að þola viðurkenningu á veðrétti og uppfærslurétti í tilteknum fasteignum samkvæmt tryggingarbréfi og að B yrði dæmdur til að þola að fjárnám yrði gert í sömu fasteignum. Tryggingabréfið var gefið út vegna skulda einkahlutafélags á grundvelli skuldabréfs en B hélt því fram að skuldabréfið hefði verið í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Í heiti skuldabréfsins kom fram að það væri „í erlendum myntum/mynteiningum“ og var lánsfjárhæðin tilgreind í japönskum jenum. Ekki var getið um jafnvirði lánsins í íslenskum krónum og þóttu ákvæði um vexti bera þess merki að um erlent lán væri að ræða. Í skuldabréfinu varð að finna ákvæði þess efnis að skuldari hefði ekki heimild til að fá skuldinni eða hluta hennar breytt úr erlendri mynt eða mynteiningu yfir í íslenskar krónur. Talið var að um væri að ræða lán í erlendri mynt sem ekki þótti fara gegn ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í tryggingarbréfinu kom fram að það væri að tiltekinni fjárhæð í japönskum jenum, þá að jafnvirði annarrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Ekki var fallist á með B að Í hf. hefði einungis veð samkvæmt tryggingarbréfi fyrir að hámarki þeirrar fjárhæðar sem þar var tilgreind í íslenskum krónum, enda uppfyllti tryggingarbréfið skilyrði 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð þar sem meðal annars kom fram að heimilt væri í veðbréfi að binda fjárhæðir við hækkun samkvæmt gengi. Þá var ekki fallist á með B að víkja bæri umræddum löggerningum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísað var til þess að B hefði verið fyrirsvarsmaður einkahlutafélagsins sem talið yrði hafa tekið umrætt lán í tengslum við atvinnurekstur félagsins og að hann hefði undirritað samninga þar að lútandi. Hann hefði sjálfur veðsett fasteignar sínar til tryggingar greiðslu skuldar félagsins og skrifað síðar undir skilmálabreytingu . B hefði mátt vera ljós sú áhætta sem í því var fólgin að taka lán í erlendum gjaldmiðli, enda alkunna að gengi íslensku krónunnar gæti tekið miklum breytingum. Var því fallist á kröfur Í hf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. október 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og að stefndi verði dæmdur til að greiða sér „málskostnað að mati réttarins.“ Til vara er þess krafist að „dómkröfur stefnda samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502, útgefnu þann 3.10.2006 verði lækkaðar niður í að hámarki kr. 7.665.000, sbr. fasteignamat í Réttarmóa 11, 861 Hvolsvelli“ og að málskostnaður verði felldur niður. Að því frágengnu er þess krafist að „dómkröfur stefnda samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502, útgefnu þann 3.10.2006 verði lækkaðar niður í að hámarki kr. 15.700.000“ og að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjanda var með bréfi Hæstaréttar 18. desember 2013 veittur frestur til 15. janúar 2014 í því skyni að ljúka gagnaöflun í málinu. Til samræmis við fyrrgreint lagaákvæði er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs málflutnings. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður ekki dæmdur málskostnaður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 23. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 28. júní sl., er höfðað með tveimur stefnum, hinni fyrri birtri 28. júlí 2012 en hinni síðari birtri 10. janúar sl. Stefnandi er Íslandsbanki hf., kt. 491008-0160, Kirkjusandi 2, Reykjavík. Stefndi er Benedikt Arnar Víðisson, kt. 180474-5879, Hellishólum, 861 Hvolsvelli. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær í fyrrgreindri stefnu að stefndi verði dæmdur til að þola viðurkenningu á 1. veðrétti í fasteigninni Réttarmóa 11, Rangárþingi eystra, fastanr. 208138, sumarbústaðaland og til að þola viðurkenningu á 3. veðrétti og uppfærslurétt í fasteigninni Valsheiði 28, Hveragerði, fastanr. 228-2973, fyrir 37.361.288 krónum samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502, útgefnu þann 3. október 2006, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. janúar 2011 til greiðsludags. Einnig að stefndi verði dæmdur til að þola að fjárnám verði gert í fasteigninni Réttarmóa 11, Rangárþingi eystra, fastanr. 208138, sumarbústaðaland og fasteigninni Valsheiði 28, Hveragerði, fastanr. 228-2973, fyrir 33.620.839 krónum auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. janúar 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda í þessum hluta málsins eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502 útgefnu þann 3. október 2006 verði lækkaðar niður í að hámarki 7.665.000 krónur, sbr. fasteignamat í Réttarmóa 11, 861 Hvolsvelli, og að málskostnaður verði felldur niður. Til þrautavara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502, útgefnu þann 3. október 2006 verði lækkaðar niður í að hámarki 15.700.000 krónur og að málskostnaður verði felldur niður. Dómkröfur stefnanda samkvæmt síðargreindri stefnunni eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 610.556 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af stefnufjárhæð frá 1. nóvember 2012 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda í þessum hluta málsins eru þær að aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að honum verði einungis gert skylt að endurgreiða stefnanda fjárkröfuna eins og hún hafi verið þann 1. apríl 2011. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Við meðferð málsins féll stefndi frá frávísunarkröfu sinni. Stefndi höfðaði gagnsök í málinu og tók stefnandi til varna með framlagningu greinargerðar í gagnsök. Stefndi féll hins vegar frá gagnsökinni undir rekstri málsins. Mál þessi hafa verið sameinuð. Málavextir. Í fyrrgreindri stefnunni er málavöxtum lýst svo að með tryggingarbréfi nr. 82502 sem útgefið hafi verið 3. október 2006 af B.A. verktaki ehf., hafi fasteignin Réttarmói 11, fastanr. 208138, sumarbústaðaland, verið sett að veði með 1. veðrétti og fasteignin Valsheiði 28, Hveragerði, fastanr. 228-2973 sett að veði með 3. veðrétti og uppfærslurétti, til tryggingar á skuldum útgefanda við Glitni banka hf., nú Íslandsbanka hf. Tryggingarbréfið hafi upphaflega verið að fjárhæð JPY 26.471.084, þá að jafnvirði 15.700.000 krónur, auk dráttarvaxta og alls kostnaðar við innheimtuaðgerðir, hverju nafni sem nefnast. Við gjaldfellingu á framangreindu tryggingarbréfi þann 1. maí 2011 hafi sölugengi japanskra jena verið 1,4114 og uppreiknaður höfuðstóll því 37.631.288 krónur og sé dráttarvaxta krafist frá gjaldfellingardegi í samræmi við skilmála tryggingarbréfsins. Skuldin sem tryggð hafi verið með tryggingarbréfinu sé tilkomin vegna skuldabréfs nr. 102083, útgefið þann 3. október 2006 af B.A. verktaki ehf., upphaflega að fjárhæð JPY 25.346.401. Hafi átt að endurgreiða lánið með 120 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 5. janúar 2007 og reiknuðust vextir frá kaupdegi. Jafnframt hafi borið að greiða þriggja mánaða LIBOR vexti af láninu, en þar sé um að ræða vexti á millibankamarkaði í London eins og þeir séu auglýstir kl. 11 að staðartíma í London á BBA síður Reuters, sjá 3. gr. skuldabréfsins. Fyrsta vaxtatímabilið hafi borið að greiða LIBOR JPY 0,42375 og fast vaxtaálag hafi verið 2.50%. Vaxtatímabilin hafi verið þrír mánuðir í senn að fyrsta vaxtatímabilinu undanskildu og teljist tímabilið milli hverra tveggja gjalddaga. Vextir hafi verið greiddir eftir á, á þriggja mánaða fresti á sömu gjalddögum og afborganir, í fyrsta skipti þann 5. janúar 2007. Skilmálum skuldabréfsins hafi verið breytt þann 9. október 2008 á þann veg að eftirstöðvar lánsins JPY 23.656.641 skyldu endurgreiðast með 112 afborgunum á þriggja mánaða fresti, fyrst þann 5. janúar 2011. Á sérstökum vaxtagjalddögum á þriggja mánaða fresti hafi borið að greiða vexti af höfuðstól, í fyrsta sinn 5. janúar 2009. Sérstakir vaxtagjalddagar hafi verið 8. Vextir hafi reiknast frá og með 5. október 2008. Skuldin samkvæmt bréfinu eftir skilmálabreytingu hafi miðast við ofangreinda erlenda fjárhæð eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum sem birtar hafi verið í almennri gengistöflu Glitnis banka hf. eða í íslenskum krónum. Að öðru leyti hafi skilmálar skuldabréfsins haldist óbreyttir. Skuldabréfið sé í vanskilum frá 5. janúar 2011 og hafi það verið gjaldfellt og eftirstöðvar skuldabréfsins uppreiknaðar miðað við þann dag í samræmi við 10. gr. í skilmálum bréfsins vegna vanskila. Umreiknaðar eftirstöðvar skuldabréfsins við gjaldfellingu, ásamt áföllnum vöxtum, séu samtals 33.620.839 krónur. Fjárhæð skuldarinnar sé þannig fundin að þann 5. janúar 2011, á gjaldfellingardegi skuldabréfsins hafi, eftirstöðvar þess verið færðar yfir í íslenskar krónur, sbr. heimild í 10. gr. skuldabréfsins en á þeim degi hafi eftirstöðvarnar numið JPY 23.445.418,41. Gengi JPY á gjaldfellingardegi hafi verið 1,4114. Uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins í íslenskar krónur séu því 33.090.864 krónur og ógreiddur gjalddagi 5. janúar 2011, JPY 375.495,97 umreiknað í 529.975 krónur. Heildareftirstöðvar skuldabréfsins við gjaldfellingu hafi því verið 33.620.839 krónur. Í síðargreindri stefnunni er málavöxtum lýst þannig að stefndi hafi þann 2. júní 1993 stofnað tékkareikning nr. 1804 við útibú stefnanda í Mosfellsbæ. Þann 28. september 2012 hafi innistæðulausar færslur á reikninginn numið 610.556 krónum og hafi reikningnum þá verið lokað. Áður hafi stefnda verið send tilkynning um löginnheimtu vegna skuldarinnar og þann 26. október 2012 hafi honum verið sent innheimtubréf. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar samkvæmt fyrrgreindri stefnunni á því að B.A. verktak ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta þann 1. febrúar 2011 skv. úrskurði Héraðsdóms Suðurlands. Skiptum á búinu hafi lokið 6. október sama ár og hafi kröfum verið lýst í þrotabúið við skiptalok en ekkert fengist greitt upp í kröfur stefnanda. Stefndi sé eigandi hinna veðsettu eigna samkvæmt þinglýsingabók og þar sem ofangreind skuld við stefnanda hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir sé stefnanda nauðsynlegt að nýta veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu. Þar sem tryggingarbréfið teljist ekki vera bein uppboðsheimild samkvæmt 6. gr. laga nr. 90/1991 sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta, bæði til viðurkenningar á réttindum hans í fasteign stefndu og til að fá aðfararhæfan dóm fyrir kröfu sinni til þess að unnt sé að gera fjárnám í eign stefnda, sbr. 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Aðeins á þeim grundvelli geti stefnandi öðlast beina uppboðsheimild gagnvart stefnda, sbr. 1. tl. 1. mgr. 6. gr. nauðungarsölulaga. Stefnandi vísar til almennra reglna veðréttarins auk laga nr. 90/1989. Þá vísar hann til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga. Krafa um dráttarvexti er studd við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og krafa um greiðslu málskostnaðar er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur stefnanda samkvæmt síðargreindri stefnunni eru byggðar á því að innistæðulausar færslur á reikningi sem stefndi hafi stofnað við útibú stefnanda hafi þann 28. september 2012 numið 610.556 krónum. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Dráttarvaxtakröfur eru reistar á 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi rökstyður sýknukröfu sína vegna fyrri stefnunnar með þeim hætti að stefnandi og forveri hans hafi gerst brotlegir við lög nr. 38/2001 með því að tengja lán B.A. verktaks ehf. að fjárhæð 15.000.000 krónur við erlendan gjaldmiðil þrátt fyrir að bankanum hafi verið ljóst að slíkt væri óheimilt. Fyrir liggi lánsumsókn 3. október 2006 þar sem fram komi að sótt hafi verið um lán að fjárhæð 15.000.000 krónur og hafi tenging lánsins við JPY aðeins verið að nafninu til. Í umsókninni sé skýrt talað um lánamörk í íslenskum krónum, nýtt lán í íslenskum krónum og upphæð samtals sé einnig í íslenskum krónum. Lánið hafi verið greitt til B.A. verktaks ehf. í íslenskum krónum þann 12. október 2006 samkvæmt reikningsyfirliti, eða 14.216.958 krónur. Byggir stefndi á því að um ólöglegt íslenskt lán hafi verið að ræða sem hafi verið gengistryggt við erlenda mynt, enda hafi það verið greitt út í íslenskum krónum, afborganir hafi verið í íslenskum krónum og þar að auki sé allsherjarveði þinglýst í íslenskum krónum án vaxta. Stefndi vísar til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 153/2010 og 92/2010, en þar hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að tenging lána í íslenskum krónum við erlendar myntir væri verðtrygging í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 og væri viðmið afborgana við erlenda gjaldmiðla óheimil. Hafi verið litið til raunverulegs efnis samninganna og form þeirra virt að vettugi. Greiðslur þær sem stefnandi hafi tekið út af bankareikningum B.A. verktaks ehf. og leitt hafi að lokum til gjaldþrots félagsins hafi því byggst á ólögmætu stökkbreyttu láni þar sem bankinn hafi ætlað sér að hagnast á eigin lögbroti. Fulltrúar bankans hafi fært pappíra skuldabréfsins í dulbúning erlends láns þrátt fyrir að aldrei hafi verið óskað eftir erlendu láni frá bankanum, heldur íslensku láni tengdu við erlenda mynt. Krafa stefnanda sé því ólögmæt og ótæk sem grundvöllur frekari innheimtu af hálfu bankans. Þá telur stefndi að jafnvel þótt komist verði að þeirri niðurstöðu að form samningsins beri með sér að um erlent lán sé að ræða, hafi það ætíð verið regla í íslenskum rétti að líta verði til raunverulegs efnis samninga. Stefndi telur að líta beri til traustfangs tilboðshafa fremur en vilja tilboðsgjafa. Með traustfangi segist stefndi eiga við hvernig hinn umdeildi samningur hafi raunverulega litið út í huga stefnda þegar hann skrifaði undir samninginn og hvaða forsendur hafi legið til grundvallar. Stefndi segist hafa tekið áhættuna af því að taka gengistryggð lán á þeim forsendum að útibússtjóri bankans hafi eingöngu tekið slík lán sjálf og ráðlagt stefnda hið sama, 80% af öllum afborgunum hafi átt að fara til niðurgreiðslu höfuðstólsins strax í byrjun, greiðslubyrði væri 3000 krónur, aldrei meiri en 5000 krónur á hverja milljón, ekki hafi verið hægt að fá meira lánað en 50% af markaðsvirði eignar, um hafi verið að ræða óverðtryggt lán, þ.e. ekki tengt við neysluverðsvísitölu eða hlutabréfsvísitölu, um hafi verið að ræða íslenskt lán gengistryggt við erlendar myntir og vextir og afborgun hafi verið verulega lægri í samanburði við önnur lán sem hafi verið í boði. Stefndi byggir einnig á 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 þar sem segi að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við matið skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Stefndi byggir á tengslum tryggingarbréfsins við ólöglegt íslenskt gengistryggt lán og atvikum sem leitt hafi til undirskriftar stefnda á einhliða sömdum samningum viðskiptabankans og ráðleggingar sem leitt hafi til undirskriftar og útborgunar lánanna. Þá leiði til sýknu þegar skoðað sé hvernig samningarnir hafi í raun litið út í huga stefnda auk atvika sem leitt hafi til gjaldþrots B.A. verktaks ehf. af völdum bankans. Einnig leiði til sýknu þegar skoðuð séu tómlætisáhrif vegna svika á loforði þegar bankinn hafi lofað endurútreikningi innan 1-2 mánaða frá fundi vorið 2011. Bankinn hafi ekki staðið við loforð sitt og hafi með tómlæti sínu bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnda. Stefndi byggir einnig á 1. mgr. 36. gr. b samningalaganna, sbr. 5. gr. tilskipunar 93/13/EBE, þar sem segi að skriflegur samningur, sem atvinnurekandi gefi neytanda kost á, skuli vera á skýru og skiljanlegu máli. Komi upp vafi um merkingu samnings sem nefndur sé í 1. mgr. 36. gr. a skuli túlka samninginn neytandanum í hag. Þá byggir stefndi á því að í 2. mgr. 36. gr. c samningalaganna segi að við mat á því hvort samningur skv. 1. mgr. sé ósanngjarn skuli líta til atriða og atvika sem nefnd séu í 2. mgr. 36. gr., m.a. skilmála í öðrum samningi sem hann tengist. Þó skuli eigi taka tillit til atvika sem síðar komu til, neytanda í óhag. Í 3. mgr. ákvæðisins segi að samningur teljist ósanngjarn stríði hann gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, neytanda í óhag. Stefndi telur að með vísan til framangreindra lagaákvæða beri að ógilda tryggingarbréf nr. 82502 í heild sinni. Stefndi hafi ekki gert sér grein fyrir því nákvæmlega að hverju hann hafi verið að ganga. Hann hafi treyst bankastarfsmönnum til að hugsa um hag sinn, enda hafi útibússtjóri bankans talað á þann hátt. Fyrir stefnda hafi aðeins verið um að ræða eitt af mörgum skjölum sem hann hafi þurft að undirrita til þess að geta haldið áfram að byggja sumarhús sitt. Stefndi ýjar að því að starfsmenn bankans kunni að hafa gerst brotlegir við 253. gr. almennra hegningarlaga með háttsemi sinni. Stefndi hafi lánað bankanum peninga sem hann hafi unnið sér inn og bankinn láni honum til þess að byggja þak yfir höfuðið. Bankinn hafi skipt um kennitölu og skeyti engu um inneign hans heldur kaupi eingöngu kröfur gömlu kennitölunnar á niðursettu verði og gangi hart að stefnda að borga þessar himinháu kröfur samkvæmt bókstaf samnings sem stefndi hafi ekki fyllilega gert sér grein fyrir hvers eðlis væri þegar hann hafi skrifað undir. Fyrir efnahagshrunið hafi eigin fé stefnda verið 43,5 milljónir í sparifé og eignum og verði hann sýknaður í máli þessu ætti hann að halda veðlausu sumarhúsi að Réttarmóa 11. Stefndi hafi átt 20 milljónir í Valsheiði 28 áður en gengið féll gagnvart erlendum gjaldmiðlum og verði hann sýknaður yrði honum gert mögulegt að halda áfram í viðskiptum við bankann eða í það minnsta að eiga þak yfir höfuðið. Stefndi telur að því er varakröfu varðar að tryggingarbréfið geti ekki staðið í 37.514.820 krónum þegar það sé gefið út í íslenskum krónum að hámarki 15.700.000. Í þinglýsingabók séu veðbönd á Réttarmóa 11 einungis 15,7 milljónir í íslenskum krónum og engum skuldbindingum um JPY eða gengistryggingu þinglýst. Tryggingabréfið sé skráð sem „Trygg.br. án vaxta“ og mynt skrá sem „ÍSK.“ Lánið hafi verið greitt út með 14.216.958 íslenskum krónum þann 12. október 2006, en tekið hafi verið mið af gengi 3. október 2006 þar sem lánið hafi samkvæmt lánsumsókn verið 15 milljónir íslenskar. Þessi upphæð hafi nýst við byggingu sumarhússins að Réttarmóa 11. Þegar búið sé að reikna 80% af öllum afborgunum B.A. verktaks ehf. inn á höfuðstólinn þá sé fasteignamat á Réttarmóa 11 nærri lagi réttum raunverulegum eftirstöðvum og þar af leiðandi niðurfærslu á núverandi veði samkvæmt þinglýsingabók, þ.e. 7.665.000 krónur án vaxta. Að því er þrautavarakröfu varðar mótmælir stefndi því að tryggingarbréfið geti staðið í 37.514.820 krónum þegar það sé gefið út í íslenskum krónum að hámarki 15.700.000. Stefndi vísar til sömu raka og að framan greinir um þinglýsingu tryggingarbréfsins og vísar til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, en þar segi að þegar samningsveð öðlast réttarvernd við þinglýsingu sé það skilyrði réttarverndar að fjárhæð veðkröfu eða hámark þeirrar kröfu, sem veðið skal tryggja, sé tilgreind í skjali því sem stofnar til veðréttarins. Hér séu það 15,7 milljónir íslenskra króna sem staðfest sé með þinglýsingu þeirrar fjárhæðar á fasteign stefnda. Stefnandi hafi því einungis veð samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir að hámarki 15.700.000 í íslenskum krónum og breyti engu þó dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að lánveiting bankans teljist vera löglegt erlent lán. Tryggingarbréf það sem sett sé að veði lána félagsins sé í íslenskri mynt, jafnvel þó JPY sé getið á bréfinu á óskýran og opinn hátt. Að því er síðari stefnuna varðar kveður stefndi skuldina til komna vegna kreditkorts sem hann hafi haft til umráða í útibúi Íslandsbanka í Mosfellsbæ. Hafi útibússtjórinn sett stefnda afarkosti þann 22. mars 2012 þess efnis að ef hann greiddi ekki upp kreditkortaskuldina myndi bankinn gjaldfella skuldina og hefja málsókn en að öðrum kosti yrði hann að sætta sig við að skuldinni yrði breytt í yfirdráttarskuld. Stefndi kvaðst hafa valið síðari kostinn þar sem hann hafi síður viljað koma af stað málaferlum vegna skuldarinnar. Varnir stefnda að þessu leyti virðast byggðar á sömu málsástæðum og hann teflir fram vegna fyrri stefnunnar og vísast til umfjöllunar þar að lútandi hér að framan. Niðurstaða. Samkvæmt fyrrgreindri stefnunni er þess krafist að stefnda verði gert að þola viðurkenningu á 1. veðrétti í fasteigninni Réttarmóa 11 í Rangárþingi eystra og til að þola viðurkenningu á 3. veðrétti og uppfærslurétt í fasteigninni Valsheiði 28 í Hveragerði fyrir 37.361.288 krónum samkvæmt tryggingarbréfi sem gefið var út þann 3. október 2006 af einkahlutafélagi sem stefndi var fyrirsvarsmaður fyrir og átti rót að rekja til skulda félagsins við stefnanda máls þessa. Var það um að ræða skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum að fjárhæð JPY 25.346.401 og stefndi undirritaði fyrir hönd félagsins. Stefndi samþykkti framangreindar veðsetningar samdægurs sem þinglýstur eigandi fasteignanna. Einkahlutafélagið hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum í búinu 6. október 2011 án þess að stefnandi fengi nokkuð greitt upp í kröfur sínar. Hefur hann því höfðað mál þetta á hendur stefnda sem þinglýsts eiganda fasteignanna. Byggir stefndi á því að um ólöglegt lán hafi verið að ræða sem hafi verið gengistryggt við erlenda mynt, enda hafi það verið greitt út í íslenskum krónum, afborganir hafi verið í íslenskum krónum og þar að auki sé allsherjarveði þinglýst í íslenskum krónum án vaxta. Stefndi byggir á dómafordæmum Hæstaréttar Íslands og hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að tenging lána í íslenskum krónum við erlendar myntir væri verðtrygging í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 og væri viðmið afborgana við erlenda gjaldmiðla óheimil. Stefndi byggir einnig á 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 þar sem segi að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Þá byggir stefndi á því að með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð hafi stefnandi einungis veð samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir að hámarki 15.700.000 í íslenskum krónum. Samkvæmt gögnum málsins er heiti umrædds skuldabréfs „Skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum“ og er lánsfjárhæðin tilgreind í japönskum jenum. Ekki er getið jafnvirðis lánsins í íslenskum krónum og ákvæði um vexti bera þess merki að um erlent lán sé að ræða, en um er að ræða LIBOR vexti eins og þeir eru samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates.“ Í 5. gr. skuldabréfsins er ákvæði þess efnis að ef skuldin er í skilum geti skuldari óskað eftir breytingu á myntsamsetningu hennar, þannig að eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðra erlenda mynt eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið. Þá er ákvæði þess efnis að skuldari hafi ekki heimild til að fá skuldinni eða hluta hennar breytt úr erlendri mynt eða mynteiningu yfir í íslenskar krónur. Skuldabréfinu var skilmálabreytt þann 9. okóber 2008 og er heiti þess skjals „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum.“ Kemur þar fram að eftirstöðvar lánsins hafi daginn áður numið 23.656.641 japönsk jenum og er jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum þar ekki getið. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu í nokkrum dómsmálum að lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með þeim hætti að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla þar sem slíkt væri í andstöðu við 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laganna. Í dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 er komist að þeirri niðurstöðu að skuldbinding í erlendum gjaldmiðli fari ekki gegn framangreindum ákvæðum laga nr. 38/2001. Þrátt fyrir að andvirði lánsins hafi verið lagt inn á reikning einkahlutafélagsins í íslenskum krónum haggar það ekki þeirri niðurstöðu að þegar framangreind atriði eru virt ber að leggja til grundvallar að tekið hafi verið gilt lán í hinum tilgreinda erlenda gjaldmiðli og er málsástæðu stefnda að þessu leyti því hafnað. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er það skilyrði réttarverndar samningsveðs við þinglýsingu að fjárhæð veðkröfu eða hámark þeirrar kröfu sem veðið skal tryggja sé tilgreint í skjali því sem stofnar til veðréttarins. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal fjárhæð veðkröfu tilgreind í íslenskum krónum, erlendri mynt eða reiknieiningu sem hafi skráð gengi í íslenskum bönkum og sparisjóðum eða reiknieiningu sem taki mið af skráðu gengi erlendra gjaldmiðla. Þá segir í 3. mgr. að heimilt sé í veðbréfi að binda fjárhæðir við hækkun samkvæmt vísitölu eða gengi, enda sé það tilgreint í bréfinu sjálfu og þar komi fram tegund og grunntala verðtryggingar. Umrætt skuldabréf uppfyllti framangreind skilyrði og verður því að hafna þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi einungis veð samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir að hámarki 15.700.000 í íslenskum krónum. Stefndi var fyrirsvarsmaður einkahlutafélagsins sem telja verður að hafi tekið umrætt lán í tengslum við atvinnurekstur félagsins og undirritaði hann samninga þar að lútandi. Hann veðsetti einnig fasteignir sínar til tryggingar greiðslu skuldar félagsins og jafnframt skrifaði hann undir skilmálabreytingu um tveimur árum síðar. Umrætt lán var í erlendum gjaldmiðli og mátti stefnda vera ljós sú áhætta sem í því var fólgin enda alkunna að gengi íslensku krónunnar gat tekið miklum breytingum. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á að uppfyllt séu þau skilyrði sem sett eru í 36. gr. laga nr. 7/1936 fyrir því að víkja megi framangreindum löggerningum til hliðar. Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Með sömu rökum og að framan greinir ber að hafna málsástæðum stefnda að því er seinni stefnuna varðar og þar sem ekki verður séð af málatilbúnaði hans að hann mótmæli tilvist skuldarinnar verður krafa stefnanda samkvæmt þessari stefnu því tekin til greina. Ekki eru efni til að fallast á þrautavarakröfu stefnanda þess efnis að honum verði einungis gert skylt að endurgreiða stefnanda fjárkröfuna eins og hún hafi verið þann 1. apríl 2011, enda engin fjárhæð tilgreind í því sambandi. Samkvæmt framansögðu verður fallist á allar kröfur stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði og með hliðsjón af þeim úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Benedikt Arnar Víðisson, skal þola viðurkenningu á 1. veðrétti í fasteigninni Réttarmóa 11, Rangárþingi eystra, fastanr. 208138, sumarbústaðaland og jafnframt þola viðurkenningu á 3. veðrétti og uppfærslurétt í fasteigninni Valsheiði 28, Hveragerði, fastanr. 228-2973, fyrir 37.361.288 krónum samkvæmt tryggingarbréfi nr. 82502, útgefnu þann 3. október 2006, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. janúar 2011 til greiðsludags. Stefndi skal einnig þola að fjárnám verði gert í fasteigninni Réttarmóa 11, Rangárþingi eystra, fastanr. 208138, sumarbústaðaland og fasteigninni Valsheiði 28, Hveragerði, fastanr. 228-2973, fyrir 33.620.839 krónum auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. janúar 2011 til greiðsludags. Þá greiði stefndi stefnanda, Íslandsbanka hf., skuld að fjárhæð 610.556 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af stefnufjárhæð frá 1. nóvember 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 80/2000
Bifreið Veð
S keypti bifreið af félaginu GO hjá bílasölunni B í september 1997. Samkvæmt afsali skuldbatt GO sig til að aflétta áhvílandi veðböndum af bifreiðinni innan 10 daga, en á bifreiðinni hvíldi veð til tryggingar skuldar við félagið GL. Ekki varð af veðflutningnum af ástæðum, sem GL varð ekki kennt um. Í maí 1998 var skuldabréfið innleyst af S með fyrirvara og áskildum öllum rétti. Höfðaði S mál á hendur GL og krafðist þess að félagið bætti fjárhagslegt tjón sitt. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sýknu GL af kröfum S á grundvelli þess, að S hefði greitt verð bifreiðarinnar gegn síðar sviknu loforði seljanda um að aflétta áhvílandi veðskuld við GL og ekki væri upplýst um nokkur atvik sem gætu leitt til ábyrgðar GL á tjóni S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2000. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.406.132 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. maí 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigtryggur Eyþórsson, greiði stefnda, Glitni hf., 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 25. júní 1999 og dómtekið 23. þ.m. Stefnandi er Sigtryggur Eyþórsson, kt. 080741-4569, Akraseli 9, Reykjavík. Stefndi er Glitnir hf., kt. 511185-0159, Kirkjusandi, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að upphæð 1.406.132 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. maí 1998 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur hans verði lækkaðar stórlega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til réttargæslu er stefnt sýslumanninum í Reykjavík og viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. II Föstudaginn 19. september 1997 keypti stefnandi bifreiðina YF-036, sem er Subaru Legacy GL árgerð 1996, af Gosum ehf. og undirritaði Ragnar Kornelíus Lövdal afsalið fyrir hönd fyrirtækisins. Kaupverðið nam 1.900.000 krónum og galt stefnandi það með bifreiðinni DS-596, Subaru 1800 árgerð 1991, að andvirði 500.000 krónur og í peningum 1.400.000 krónur. Bifreiðin var keypt hjá Bílatorgi ehf. sem hafði með höndum bílasölu að Funahöfða 1 í Reykjavík samkvæmt opinberu leyfi Ragnars Kornelíusar Lövdal til sölu notaðra ökutækja útgefnu 12. júlí 1995 af sýslumanninum í Reykjavík samkvæmt lögum nr. 69/1994. Á afsali er skráð: „Seljandi afléttir áhvílandi veðböndum af bifreiðinni innan 10 daga.“ Stefnandi kveður sér hafa verið tjáð að áhvílandi veð á bifreiðinni, sem væri til tryggingar skuld við stefnda upphaflega að upphæð 1.776.508 krónur, yrði þegar eftir helgina, þ. e. hinn 22. september 1997, flutt yfir á bifreiðina TB-337. Sú bifreið hafi verið staðsett á athafnasvæði Bílatorgs ehf. þar sem viðskiptin fóru fram og hafi stefnanda sérstaklega verið sýnd hún sem nýtt andlag til tryggingar veðskuldinni. Til að gæta fyllsta öryggis kveðst stefnandi hafa haft samband við Indriða Jónsson, starfsmann stefnda sem var eigandi veðsins, og hafi hann staðfest að verið væri að flytja umrætt veð á milli nefndra bifreiða og taldi að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að kaupin færu fram á þann hátt sem fyrirhugað var. Sérstaklega aðspurður hafi Indriði ekki kvaðst þekkja umræddan Ragnar Kornelíus Lövdal, sem væri löggiltur bílasali, að neinu misjöfnu. Hinn 22. september 1997 var gengið frá skjali til veðsetningar á bifreiðinni TB-337 og veðbandslausnar af bifreiðinni YF-036 vegna flutnings á veðskuldinni. Auk þess hafði Arnþór Ólafur Grétarsson áritað skjalið sem sjálfskuldarábyrgðaraðili svo sem fyrr hafði verið. Stefnandi kveðst hafa fylgst grannt með gangi mála og kvartað við Ragnar Kornelíus Lövdal og Indriða Jónsson þegar er honum hafi orðið ljóst að veðflutningur hefði ekki farið fram í samræmi við það sem um var samið og staðfest hefði verið af Indriða að yrði næstu daga. Hann kveður Indriða hafa tjáð sér að formgalli hafi verið á skjalinu vegna mistaka við gerð þess og því verið vísað frá þinglýsingu en verið væri að bæta úr því m.a. með því að fá að nýju uppáskrift sjálfskuldarábyrgðaraðilans Arnþórs Ólafs Grétarssonar. Þegar efndir hafi enn dregist hafi Ragnar Kornelíus Lövdal borið því einnig við að skjalagerð vegna veðflutningsins hafi verið ábótavant og væri verið að bæta úr því. Lögmaður stefnanda ritaði Gosum ehf. bréf 14. janúar 1998 og boðaði að hin ætluðu fjársvik yrðu kærð til opinberrar rannsóknar jafnframt því að lýst var fullri ábyrgð á hendur Bílatorgi ehf., Ragnari Kornelíusi Lövdal og stefnda og voru þeim send afrit bréfsins. Með bréfi 23. janúar 1998 kærði lögmaðurinn síðan hin ætluðu svik til rannsóknardeildar fjársvika við embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Var Ragnar Kornelíus Lövdal sakfelldur með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 1999 og dómi Hæstaréttar 20. maí 1999. Umrætt veðskuldabréf var þann 26. maí 1998 innleyst af veðþolanum, stefnanda máls þessa, með fyrirvara og að áskildum öllum rétti. Innlausnarverð nam 1.406.132 krónum. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf 29. apríl 1999 og var efni þess: “V/svika um að leysa bifreiðina YF-036, sem er Subaru Legacy árgerð 1996, úr veðböndum sem skyldu flutt yfir á bifreiðina VW Golf Grand Automatic árgerð 1997 fast númer TB-337 og endurkrafa á innleystu veðskuldabréfi.” Í bréfi þessu var stefnda gefinn kostur á að bæta hið fjárhagslega tjón stefnanda eða hafna því skriflega fyrir 8. maí 1999. Þar sem stefndi hafi í engu sinnt erindinu kveður stefnandi nauðsyn bera til málshöfðunar þessarar. Réttargæslustefndu sé stefnt vegna þáttar hins opinbera í að veita Ragnari Kornelíusi Lövdal leyfi til sölu notaðra ökutækja samkvæmt lögum nr. 69/1994 m.a. vegna mistaka starfsmanna stjórnsýslunnar hvað varðar móttöku, rannsóknarskyldu og mat starfsábyrgðatrygginga sem þeim sé skylt að hafa er fái leyfi til sölu notaðra ökutækja, sbr. 4. tl. 3. gr. nefndra laga. Starfsábyrgða­tryggingarnar, sem hafi verið símsendar frá Bílatorgi ehf. til hins opinbera, hafi reynst vera falsaðar en eftirlitsskyldan sé í höndum hins opinbera. Stefnandi byggir kröfur sínar m.a. á reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna. Einnig er vísað til II. kafla laga nr. 7 frá 1. febrúar 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 1. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 25. gr. III Af hálfu stefnda er þannig greint frá málsatvikum að hinn 19. september 1997 hafi Ragnar Kornelíus haft samband við Indriða Jónsson, starfsmann stefnda, og sagt Gosa ehf. vera að selja bifreiðina YF-036 en jafnframt að kaupa bifreiðina TB-337 af gerðinni VW Golf árgerð 1997. Hann hafi óskað eftir veðflutningi yfir á þá bifreið og hafi verið fallist á það. Á sama tíma hafi stefnandi hringt í Indriða og kvaðst vera að kaupa bifreiðina YF-036 og spurst fyrir um hvort verið væri að færa veð stefnda af bifreiðinni. Indriði hafi svarað því til að veðflutningur hefði verið samþykktur af stefnda og væri verið að vinna að skjölum í því sambandi. Þá hafi stefnandi innt Indriða eftir því hvort hann þekkti eitthvað misjafnt til Ragnars Kornelíusar Lövdal. Indriði hafi svarað því neitandi enda ekki verið kunnugt um annað á þessum tíma. Þegar til hafi átt að taka muni ekki hafa tekist að færa veð stefnda yfir á bifreiðina TB-337 þar sem hún hefði þá verið seld þriðja aðila auk þess að vera veðsett. Þegar ljóst hafi orðið að ekki tækist að flytja veð stefnda yfir á bifreiðina TB-337 hafi verið óskað eftir að veðið yrði flutt á bifreiðina MX-253 af gerðinni Subaru Impreza árgerð 1996. Stefndi hafi fallist á þá beiðni en ekki hafi getað orðið af veðflutningi vegna þess hvernig skráningu bifreiðarinnar var háttað. Þá hafi Ragnar Kornelíus boðið bifreiðina MZ-574 af gerðinni Subaru Impreza árgerð 1996 sem veðandlag en ekki hafi getað orðið af veðflutningi þar sem ekki hafi tekist að flytja áhvílandi veð af þeirri bifreið. Enn muni hafa verið reyndur veðflutningur af bifreiðinni YF-036 en án árangurs. Á meðan á þessu hafi gengið hafi stefnandi alloft rætt í síma við starfsmenn stefnda, þau Indriða Jónsson og Margréti Sigurðardóttur. Honum hafi því verið fullkunnugt hvað var að gerast í málinu. Stefndi mótmælir því harðlega að hann beri á nokkurn hátt ábyrgð á því fjárhagstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna viðskipta við fyrirtækið Gosa ehf. Stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi með því að greiða andvirði bifreiðarinnar YF-036 án þess að tryggt væri að veðskuld stefnanda yrði létt af bifreiðinni. Þá er því mótmælt að starfsmenn stefnda hafi lofað í samtölum þeirra við stefnanda að af veðflutningi yrði. IV Fyrir dómi gáfu skýrslur stefnandi og vitnin Indriði Jónsson og Margrét Sigurðardóttir starfsmenn stefnda, Indriði ráðgjafi í bílalánum og Margrét deildarstjóri bílalána. Aðspurður bar stefnandi ekki að Indriði Jónsson hefði lofað að veðflutningur mundi ganga í gegn. Hins vegar hefði hann túlkað framangreint svar hans um að verið væri að flytja veðið á milli bifreiða þannig að því mætti treysta að allt væri klappað og klárt og mundi ganga fyrir sig þá eftir helgina. Indriði Jónsson og Margrét Sigurðardóttir neituðu að hafa gefið stefnanda loforð um að veðflutningur mundi ganga í gegn. Upplýst var að venja væri í slíkum tilvikum að gengið væri frá skjölum til þinglýsingar af hálfu stefnda. Indriði Jónsson kvaðst hafa sagt stefnanda að verið væri að ganga frá skjölum vegna veðflutnings af bifreiðinni YF-036 á bifreiðina TB-337 að ósk Ragnars Kornelíusar Lövdal. Ragnar Kornelíus hefði síðan fengið skjölin afhent en komið með þau aftur vegna villu sem hann hefði fundið. Skjölin hafi verið leiðrétt og Ragnar Kornelíus fengið þau afhent að nýju til undirskrifta en ekki komið með þau eftir það. Indriði Jónsson og Margrét Sigurðardóttir báru að stefnandi hefði haft samband við þau og þau hafi viljað stuðla að lausn vanda hans með því að hafa skjöl tilbúin til þinglýsingar þegar er þeirri forsendu væri fullnægt að hæft veðandlag kæmi í stað bifreiðarinnar YF-036; af því hafi hins vegar aldrei orðið. Við kaup bifreiðarinnar YF-036 greiddi stefnandi verð hennar að fullu gegn loforði seljandans um að aflétta áhvílandi veðskuld sem hann sveik. Ekki er upplýst um nein atvik sem geti leitt til ábyrgðar stefnda á tjóni stefnanda. Niðurstaða málsins er sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 180.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Glitnir hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Sigtryggs Eyþórssonar. Stefnandi greiði stefnda 180.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 309/2010
Þjófnaður Hilming Nytjastuldur Fíkniefnalagabrot Umferðarlagabrot Akstur sviptur ökurétti Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ítrekun Vanaafbrotamaður
Þjófnaður. Hilming. Nytjastuldur. Fíkniefnalagabrot. Umferðarlagabrot. Akstur sviptur ökurétti. Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Ítrekun. Vanaafbrotamaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Með hinum áfrýjaða dómi var Y sakfelldur auk ákærða og honum gerð fangelsisrefsing, en hann unir dómi. Í máli þessu hefur ákærði meðal annars verið sakfelldur fyrir að brjótast inn í tvö íbúðarhús og stela þar miklum fjármunum, auk sex annarra auðgunarbrota. Nam verðmæti þeirra muna, sem brot hans tóku til á fimmtu milljón króna. Brot þessi eru öll framin eftir að hann hlaut fangelsi í 12 mánuði með dómi 12. júlí 2007 fyrir vopnað rán og fangelsi í fimm mánuði með dómi 25. október sama ár, en þá var hann sakfelldur fyrir fjölmörg brot, þar á meðal þjófnað og fjársvik. Verður refsing hans því ákveðin með vísan til 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en einnig verður tekið tillit til þess að hann játaði brot sín skýlaust. Þá verður jafnframt vísað til þess að hann hefur margsinnis áður gerst sekur um ýmis hegningarlagabrot, fíkniefnalagabrot og akstur undir áhrifum fíkniefna, en að auki ótal sinnum akstur sviptur ökurétti og önnur umferðarlagabrot. Ákærði er síbrotamaður. Sakaferill hans er óslitinn frá árinu 2007 og voru sum brota hans framin í beinu framhaldi þeirra dóma sem hann hefur hlotið. Ber einnig að vísa til 255. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar hans, sem er ákveðin fangelsi í tvö ár. Ákvæði héraðsdóms um annað en refsingu ákærða verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Emil Freyr Júlíusson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 324.255 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 8. desember 2009 „á hendur Emil Frey Júlíussyni, kennitala 070888-3279, Búðarstíg 5b, Eyrabakka, og Y, kennitala [...], [...], [...]. I. Á hendur ákærðu báðum fyrir eftirfarandi brot: Fyrir þjófnað, með því að hafa mánudaginn 9. febrúar 2009, í félagi við Z kt. [...], brotist inn í fyrirtækið [...] við [...] í Reykjavík, með því að spenna upp útidyrahurð á aðalinngangi hússins með kúbeini og stolið þaðan kr. 664.200 í reiðufé, með því að spenna upp spilakassa sem þar voru. Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 13. janúar 2009 í bílskúr að [...] í Reykjavík haft í vörslum sínum 0,76 g af amfetamíni og 1,10 g af tóbaksblönduðu kannabisefni sem lögregla fann við leit á ákærða og í fyrrnefndum bílskúr umrætt sinn. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974 hvað varðar vörslu amfetamíns og 6. gr. laganna að því er varðar vörslu kannabisefna, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 3. Fyrir þjófnað, með því að hafa miðvikudaginn 4. febrúar 2009 farið inn í verslun [...] í [...] og stolið þaðan svartri Northface úlpu að verðmæti kr. 33.590, með því að klæða sig í úlpuna, slíta þjófavörn úr úlpunni og ganga út úr versluninni án þess að greiða fyrir hana. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í máli þessu gerir A, öryggisfulltrúi [...], þá kröfu f.h. [...] kt. [...], að ákærði verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð kr. 33.590, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá tjónsdegi, en svo dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. 4. Fyrir þjófnað, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 7. febrúar 2009, í félagi við Z kt. 070782-4809, brotist inn í [...]skóla við [...] í Reykjavík, með því að hafa brotið rúðu með felgulykli og opnað gluggafag á norðurhlið skólans, og stolið tölvu af gerðinni iMac og tölvuskjá af gerðinni Dell, samtals að verðmæti kr. 350.000. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 5. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 7. febrúar 2009, ekið bifreiðinni B, óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana og fíkniefna (amfetamín í blóði 140 ng/ml.) og sviptur ökuréttindum, frá [...]skóla við [...] í Reykjavík um götur Reykjavíkur og án þess að sinna stöðvunarmerkjum lögreglu, um Laugarnesveg á milli Sundlaugavegar og Laugalækjar á allt að 100 km hraða á klst. þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km hraði á klst., uns ákærði Emil stöðvaði bifreiðina við hringtorg Dalbrautar og Sundlaugarvegar og reyndi að komast undan á hlaupum. Telst þetta varða við 1. mgr. 5. gr., a-lið 2. mgr. 36. gr., 1. mgr. 37. gr., 1. og 2. mgr. 45. gr. a., 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga nr. 90/1996. 6. Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 18. febrúar 2009, á hótelherbergi við hótelið [...] að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum samtals 71,58 g af hassi, 1,87 g af amfetamíni og 0,84 g af kókaíni sem lögregla fann við leit í fyrrnefndu hótelherbergi og við leit á ákærða þegar hann var handtekinn. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, hvað varðar vörslur á amfetamíni og 6. gr. sömu laga hvað varðar vörslur á hassi og kókaíni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 7. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 10. febrúar 2009, ekið bifreiðinni B, óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana og fíkniefna (amfetamín í blóði 20 ng/ml.) og sviptur ökuréttindum austur Hverfisgötu í Reykjavík, uns ákærði stöðvaði akstur við hús númer [...] við [...]. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 45. gr. a., 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. 8. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2009, ekið bifreiðinni B sviptur ökuréttindum norður Lækjargötu í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn við Hverfisgötu. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 9. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 12. febrúar 2009, ekið bifreiðinni [...], óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana og fíkniefna (amfetamín í blóði 25 ng/ml.) og sviptur ökuréttindum um Háaleitisbraut í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn við fyrrnefnda götu. Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 45. gr. a., 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. 10. Fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 21. maí 2009, tekið bifreiðina C í heimildarleysi og til eigin nota frá [...] í Reykjavík og ekið henni um götur höfuðborgarsvæðisins, sviptur ökuréttindum, uns lögregla fann bifreiðina á bifreiðastæði við verslun [...] við [...] í Reykjavík. Telst þetta varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 11. 12. Fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 13. júní 2009, tekið bifreiðina D í heimildarleysi og til eigin nota frá [...] í Reykjavík og ekið henni til Hafnarfjarðar, sviptur ökuréttindum, uns lögregla kom að ákærða í bifreiðinni á bifreiðastæði við [...] í Hafnarfirði. Telst þetta varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 13. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að kvöldi mánudagsins 13. júlí 2009 ekið bifreiðinni E, sviptur ökuréttindum austur Túngötu í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn við Aðalstræti. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 14. Fyrir þjófnað, nytjastuld og umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 18. september 2009 brotist inn í íbúðarhúsnæðið að [...] í Hafnarfirði, með því að spenna upp glugga í eldhúsi íbúðarinnar og stolið þaðan 42 tommu sjónvarpi af gerðinni Samsung, seðlaveski sem innihélt kr. 10.000 í reiðufé ásamt ökuskírteini og greiðslukortum, svörtu kortaveski, skólatösku ásamt bókum og ritföngum, DG karlmannsúri, húslyklum af [...], bíllyklum af bifreiðunum F og G og kvenmannsfatnaði og með því að hafa eftir innbrotið tekið bifreiðina F í heimildarleysi, til eigin nota, og ekið henni um höfuðborgarsvæðið, sviptur ökuréttindum, uns lögregla fann bifreiðina við Dalshraun í Hafnarfirði. Telst þetta varða við 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 15. Fyrir þjófnað, með því að hafa að morgni föstudagsins 18. september 2009 brotist inn í íbúðarhúsið að [...] í Hafnarfirði, með því að sparka upp útdýrahurð húsnæðisins og stolið þaðan 2 stk. fartölvum af gerðinni Apple og Toshiba, 3 stk. Ipod, kaffivél af gerðinni Saecon, ferðatösku, Playstation 3 leikjatölvu, 2 stk. myndavélar af gerðinni Sony og Nikon, Sigma myndavélalinsu, Nintendo Wii leikjatölvu, myndavélatösku, leikjatölvufjarstýringum, hátölurum af gerðinni Bose, heyrnartólum, flakkara, tölvuleikjum, veiðistöng af gerðinni Sage Launch, ásamt öðrum veiðibúnaði, fatnaði frá 66 gráður norður, sólgleraugum, snyrtivörum, hlaupaskóm, áfengi, kúbverskum vindlum, skartgripum og dvd-spilara, samtals að áætluðu verðmæti kr. 1.957.000. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Telst þetta varða við 1. og 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. og a- og c liðar, 2. mgr. 36. gr., 1. mgr. 44. gr., 1. og 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að morgni sunnudagsins 7. júní 2009 ekið bifreiðinni H, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í útöndunarlofti 0,38 mg/l.), óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana og fíkniefna (amfetamín í blóði 90 ng/ml.) og sviptur ökuréttindum um Skógarsel í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn við Þverársel. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., 1. og 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006 og jafnframt að ofangreind fíkniefni sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001.“ Við fyrirtöku máls þessa hinn 3. febrúar sl. játaði ákærði Y sök að öllu leyti. Ákærði Emil Freyr játaði þá sök að öðru leyti en því að hann neitaði sök í ákæruliðum II. 7 og II. 11. Við fyrirtöku málsins hinn 25. febrúar sl. var af hálfu ákæruvaldsins fallið frá ákæruliðum II.7 og II.11 á hendur ákærða Emil Frey. Farið var með mál þetta samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærðu hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Af hálfu ákærða Emils Freys er krafist vægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar vegna verjandastarfa. Af hálfu ákærða Y er krafist vægustu refsingar er lög leyfa og refsing hans verði bundin skilorði. Einnig er krafist hæfilegrar þóknunar vegna verjandastarfa. Ákærðu hafa báðir skýlaust játað brot sín. Sannað er með játningu beggja ákærðu og öðrum gögnum málsins að ákærðu eru sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök og eru brot þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði gekkst ákærði Y, með lögreglustjórasátt á árinu 2003, undir sektargreiðslu vegna fíkniefnabrots. Á árinu 2004 var hann í tvígang dæmdur fyrir þjófnað. Í fyrra skiptið hlaut hann 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, en honum var ekki gerð sérstök refsing í síðara skiptið. Ákærði hlaut aftur dóm vegna þjófnaðarbrots í febrúar 2005 en honum var þá ekki gerð sérstök refsing. Í október 2005 var ákærða gert að sæta fangelsi í átta mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir þjófnaðarbrot, þjófnaðartilraun og fíkniefnabrot. Á árinu 2006 og í september 2007 gekkst ákærði með lögreglustjórasáttum þrívegis undir að greiða sektir vegna fíkniefnabrota. Með dómi hinn 19. nóvember 2007 var ákærða gert að greiða 250.000 króna sekt og sæta sviptingu ökuréttar í tólf mánuði fyrir akstur undir áhrifum fíkniefna og fíkniefnabrot. Með dómi 5. febrúar 2008 var ákærða gert að greiða 50.000 króna sekt og sæta sviptingu ökuréttar í sex mánuði vegna fíkniefnaaksturs. Var refsing þá ákveðin sem hegningarauki við dóm frá 19. nóvember 2007. Hinn 10. apríl 2008 gekkst ákærði, með lögreglustjórasátt, undir að greiða sekt vegna fíkniefnabrots. Með dómi hinn 17. apríl 2008 var ákærða gert að greiða 180.000 króna sekt og sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár vegna fíkniefnaaksturs. Með lögreglustjórasátt hinn 23. október 2008 gekkst ákærði undir að greiða 110.000 króna sekt og sviptingu ökuréttar í þrjá mánuði fyrir að aka of hratt og aka sviptur ökurétti. Með dómi hinn 4. júní 2009 var ákærða gert að sæta fangelsi í tvo mánuði, greiða 130.000 króna sekt og sæta sviptingu ökuréttar ævilangt fyrir að aka undir áhrifum fíkniefna, aka of hratt og aka þrátt fyrir að hafa verið sviptur ökurétti. Loks gekkst ákærði, með lögreglustjórasátt 18. ágúst sl., undir að greiða 50.000 króna sekt vegna fíkniefnabrots. Ákærði framdi brot þau sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir að hluta til fyrir refsiákvarðanirnar 23. október 2008, 4. júní og 18. ágúst 2009. Verður refsing hans að því leyti ákveðin sem hegningarauki með vísan til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að virtu framangreindu, skýrri játningu ákærða og með hliðsjón af því að brot ákærða voru að hluta framin í félagi við annan mann og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða Y hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum, sem staðfesta vilja ákærða til að snúa lífi sínu til betri vegar, og með hliðsjón af aðstæðum ákærða að öðru leyti, þykir rétt að fresta fullnustu fimm mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Áréttuð er ævilöng ökuréttarsvipting ákærða. D ó m s o r ð : Ákærði, Emil Freyr Júlíusson, sæti fangelsi í tólf mánuði. Ákærði Emil Freyr er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði, Y, sæti fangelsi í átta mánuði, en fresta skal fullnustu fimm mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Y er sviptur ökurétti ævilangt.
Mál nr. 581/2006
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Miski Matsgerð Málsástæða Aðfinnslur
M krafði A um bætur vegna slyss sem hann varð fyrir við vinnu sína í einum af kerskálum álvers A í Straumsvík 28. maí 2001. Hann var á leið á reiðhjóli austur svokallaðan hliðargang og beygði til vinstri áleiðis inn á miðgang þegar hann lenti í árekstri við lyftara sem ekið var austur þann gang. Samkvæmt grein 7.3.1. í akstursreglum A bar ökumanni lyftarans að virða stöðvunarskyldu fyrir umferð sem kom þvert á akstursstefnu hans. Var því talið að umræddur starfsmaður A hafi átt að víkja fyrir umferð sem kom til hægri á akstursstefnu hans og bæri hann því meginsök á slysinu. M hafi þó borið að gæta sérstakrar varúðar er hann hjólaði inn á miðganginn og var hann því látinn bera einn þriðja hluta tjóns síns sjálfur. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna taldist sannað að hluta af heilsufarseinkennum M mætti rekja til umrædds slyss. Hæstiréttur taldi matsgerðina vera ítarlega og rökstudda og að niðurstöðu hennar hefði ekki verið hnekkt. Þá hafi A ekki gert athugasemdir við framkvæmd matsgerðarinnar. Var því fallist á niðurstöðu matsins um að varanleg örorka M vegna slyssins væri 10% og varanlegur miski 10%. Var A dæmt til að greiða M bætur í samræmi við það.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 28. nóvember 2006. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.388.886 krónur auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 708.000 krónum frá 28. maí 2001 til 14. nóvember 2001 en af 2.388.886 krónum frá þeim degi til 6. maí 2005 og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann staðfestingar héraðsdóms um málskostnað og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi varð fyrir slysi við vinnu sína í einum af kerskálum álvers aðaláfrýjanda í Straumsvík 28. maí 2001. Hann var á leið á reiðhjóli austur svokallaðan hliðargang en beygði til vinstri áleiðis inn á miðgang þegar hann lenti í árekstri við lyftara, sem ekið var austur þann gang. Milli ganganna tveggja liggja álbræðsluker og bar eitt þeirra í milli gagnáfrýjanda og ökumanns lyftarans í þann mund er sá fyrrnefndi tók beygjuna inn að miðganginum. Aðila greinir á um hvort ökumaður lyftarans eða gagnáfrýjandi eigi sök á slysinu svo og hvort orsakasamband sé á milli þess og líkamstjóns gagnáfrýjanda. Í stefnu reisti gagnáfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á hendur aðaláfrýjanda meðal annars á því að ökumaður lyftarans hafi ekki gætt nægilegrar aðgæslu við akstur hans. Þessari málsástæðu mótmælti aðaláfrýjandi í greinargerð sinni í héraði með þeim rökum að ökumaður lyftarans hafi verið að sinna hefðbundnum störfum á svæði sem sérstaklega væri ætlað til aksturs vinnutækja, meðal annars lyftara. Gagnáfrýjandi hafi hjólað þvert á akstursstefnu lyftarans og þannig brotið svokallaðar akstursreglur, sem gilt hafi um umferð í kerskálunum. Aðaláfrýjandi lagði fram akstursreglurnar í sama þinghaldi og greinargerð sína. Í munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti hélt aðaláfrýjandi því fram að gagnáfrýjandi hafi fyrst við flutning málsins í héraði haft uppi þá málsástæðu að hann hafi átt forgang gagnvart lyftaranum samkvæmt akstursreglunum. Ekki verður fallist á með aðaláfrýjanda að um nýja málsástæðu hafi verið að tefla, enda fólust í þessu andsvör gagnáfrýjanda við þeirri varnarástæðu aðaláfrýjanda að sá fyrrnefndi hafi brotið reglurnar. Var ekki tilefni til að færa þau fram fyrr en við munnlegan flutning málsins í héraði. Óumdeilt er að slysið varð þar sem mætast miðgangur og þvergangur milli kera númer 1139 og 1141. Aðaláfrýjandi heldur því fram að öll umferð hafi verið bönnuð um þennan milligang. Af ljósmyndum af vettvangi og öðrum gögnum er ljóst að umferð ökutækja og vinnuvéla hefur verið um báða gangana svo og hliðarganginn sem er nokkuð mjórri en miðgangurinn. Við sum keranna eru stöðvunar- eða biðskyldumerki þar sem akstursleið er um milliganga þvert á akstursleið eftir kerskálum. Ekkert slíkt merki var hins vegar við þann milligang sem gagnáfrýjandi fór um er hann flutti sig af hliðargangi og inn á miðgang þar sem slysið varð. Fram kemur í grein 7.1 í fyrrnefndum akstursreglum að þær eru settar til viðbótar við almennar umferðarreglur. Segir í grein 7.3.1 að ökutæki sem aka langsum eftir kerskálunum verði að virða stöðvunarskyldu fyrir umferð sem kemur þvert á kerskálann. Að auki sé biðskyldumerking við ker 100 í báðum skálum og stöðvunarskyldumerki við ker 80 í skála 1. Að öðru leyti gildi almennar umferðarreglur. Samkvæmt þessu átti ökumaður lyftarans að víkja fyrir umferð sem kom frá hægri á akstursstefnu hans, en eins og fram kemur í héraðsdómi kvaðst hann ekki hafa séð til ferðar gagnáfrýjanda. Verður því talið að þessi starfsmaður aðaláfrýjanda hafi átt meginsök á slysinu. Gagnáfrýjanda bar einnig að gæta sérstakrar varúðar er hann hjólaði inn á miðganginn þar sem hann mátti vænta umferðar vinnuvéla um ganginn. Verður hann því látinn bera einn þriðja hluta tjóns síns sjálfur. Eins og fyrr segir telur aðaláfrýjandi að ósönnuð séu orsakatengsl á milli líkamstjóns gagnáfrýjanda og slyssins. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna 30. mars 2005 er byggt á því að hluta af heilsufarseinkennum gagnáfrýjanda megi rekja til þess. Gagnáfrýjandi búi hins vegar við meiri örorku sem ekki verði með öryggi talin til afleiðinga slyssins. Vegna þeirra heilsufarseinkenna sem með vissu megi rekja til slyssins búi gagnáfrýjandi við verulegt óöryggi í starfi miðað við það sem áður var. Ef svo færi að honum yrði sagt upp núverandi starfi væri þess ekki að vænta að hann fengi atvinnu sem sanngjarnt væri að ætlast til að hann tækist á hendur. Þá telja matsmenn miklar líkur vera á því að gagnáfrýjandi verði að láta af störfum fyrr en ella sökum heilsubrests vegna slyssins. Gagnáfrýjandi búi auk þess við allnokkra skerðingu á getu til heimilisstarfa, þar með talið til að halda við húsi sínu, en það megi telja til sérhæfðra heimilisstarfa. Fallist er á með hinum dómkvöddu matsmönnum að framangreind atriði hafi áhrif við mat á varanlegri örorku gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi hefur ekki gert athugasemdir við framkvæmd matsgerðarinnar. Hún er ítarleg og rökstudd og hefur niðurstöðu hennar ekki verið hnekkt. Að þessu virtu verður niðurstaða matsins um 10% varanlegan miska gagnáfrýjanda og 10% varanlega örorku hans lögð til grundvallar í málinu. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 1.592.590 krónur ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir, en um útreikning bótanna er ekki ágreiningur í málinu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Það athugist að héraðsdómara hefði verið rétt að kveðja til sérfróða meðdómendur þar sem aðilar deildu um afleiðingar slyssins á læknisfræðilegar afleiðingar slyssins. Eins og gögnum málsins er háttað nægir þetta þó ekki til að ómerkja héraðsdóm. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Alcan á Íslandi hf., greiði gagnáfrýjanda, Magnúsi Guðmundssyni, 1.592.590 krónur með 4,5% ársvöxtum af 472.000 krónum frá 28. maí 2001 til 14. nóvember sama ár, en af 1.592.590 krónum frá þeim degi til 6. maí 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 15. september sl., er höfðað með stefnu birtri 3. nóvember sl. Stefnandi er Magnús Guðmundsson, Fjarðarseli 2, Reykjavík. Stefndi er Alcan á Íslandi hf., Straumsvík, Hafnarfirði. Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.388.886 krónur auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 708.000 krónum frá 28. maí 2001 til 14. nóvember 2001, en af 2.388.886 krónum frá þeim degi til 6. maí 2005 og dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur að sök verði skipt í málinu, dómkröfur lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur enda engar dómkröfur gerðar á hendur félaginu. MÁLSATVIK Stefnandi varð fyrir slysi við vinnu sína í álverinu í Straumsvík hinn 28. maí 2001. Nánar tiltekið voru tildrög slyssins þau að stefnandi var á leið á reiðhjóli í austurátt frá keri 1141 í hliðargangi en þaðan breytti hann um stefnu og ætlaði út á miðgang í átt að keri 1139 þegar árekstur varð með stefnanda og lyftara, með raflausnardeiglu framan á. Deiglan lenti ofarlega á vinstri öxl stefnanda og þeytti honum á þekjuhorn kers 1139. Stefnandi telur að ökumaður lyftarans hafi ekki orðið var við áreksturinn og ekið áfram en skyggni úr lyftaranum hafi verið takmarkað vegna ástands glerja og deiglunnar sem var framan á honum. Ökumaður lyftarans hafi einungis haft útsýni út um hliðarglugga sem snéri frá stefnanda en þar að auki hafi aðvörunarljós á lyftaranum ekki verið í lagi. Stefnandi fékk högg á bakið og hægri öxl og hruflaðist hann. Stefnandi tilkynnti slysið til Reynis E. Guðjónssonar, sem kom ásamt Baldri Guðjónssyni flokkstjóra í kerskála, sem gerði að sárum stefnanda. Slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins og fór því engin rannsókn fram á ástandi lyftarans og aðstæðum á slysstað. Stefnandi gerði samantekt um slysið sjálfur og lét stefnda það í té. Fljótlega eftir slysið fór stefnandi í hlutastarfsfjarveru, sem er kjarasamningsbundinn réttur til fjarveru sem búið er að vinna sér inn á ársgrundvelli, og var því ekkert líkamlegt álag hjá honum fyrstu vikurnar eftir slysið. Fljótlega eftir slysið kveður stefnandi afleiðingar þess hafa farið versnandi og leitaði stefnandi af þeim sökum til heimilislæknis síns, Sigurbjörns Sveinssonar. Leitaði stefnandi meðal annars aðstoðar sjúkraþjálfara til þess að reyna að fá bót meina sinna en án árangurs. Við skoðun lækna hafi komið í ljós að stefnandi hefði skaddast á hryggjarlið og tognað í baki. Eftir að stefnandi hóf störf að nýju að lokinni hlutastarfsfjarveru hafi komið í ljós að hann gæti ekki unnið þá vinnu sem hann hefði unnið fyrir slysið. Hafi þá fyrst komið í ljós að afleiðingar slyssins hefðu verið stórlega vanmetnar bæði af hálfu stefnanda sjálfs sem og stefnda. Stefnandi var frá vinnu vegna líkamlegs ástands síns fyrstu fjórar vikurnar eftir að hann hóf störf að lokinni hlutastarfsfjarveru. Meðferðir sjúkraþjálfara og lækna hafi skilað litlum árangri. Reynt hefur verið að sprauta í öxlina en án árangurs. Atli Þór Ólason, læknir, lagði mat á afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum og var niðurstaða hans sú að varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda væri 8%. Óskað var álits Örorkunefndar á afleiðingum slyss stefnanda og var niðurstaða hennar að stefnandi hefði ekki hlotið varanlega örorku vegna slyssins. Stefnandi tali niðurstöðu nefndarinnar vera í algeru ósamræmi við raunverulegar afleiðingar slyssins og var af þeim sökum óskað eftir því að dómkvaddir matsmenn legðu mat á afleiðingar slyssins. Guðjón Baldursson læknir og Páll Sigurðsson lagaprófessor voru dómkvaddir til matsins og var það niðurstaða þeirra að stefnandi hefði hlotið tognunaráverka á mjóbaki án sköddunar á bein- eða taugavef í vinnuslysinu. Hins vegar var niðurstaðan sú að mein stefnanda í hægri öxl tengdust ekki slysinu. Niðurstaða matsmanna um afleiðingar slyssins eru neðangreindar: Þjáningarbætur batnandi frá 28. maí 2001 til 14. nóvember 2001. Varanlegur miski 10 % Varanleg örorka 10 % Stöðugleikapunktur 14. nóvember 2001. Réttargæslustefnda var sent kröfubréf þann 6. apríl 2005. Bótaskyldu var hafnað á þeim forsendum að ekki væri orsakatengsl milli meina stefnanda og slyssins. Stefnandi er þessu ósammála og er málshöfðun þessi því óhjákvæmileg. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að stefndi beri ótvíræða bótaábyrgð á vinnuslysi stefnanda. Grundvallist sú ábyrgð á meginreglum skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð vegna saknæmrar vangæslu starfsmanna og vanbúnaðar á vinnustað. Ökumanni lyftarans hafi borið að gæta ríkrar aðgæslu við akstur lyftarans enda um hættulegt tæki að ræða á svæði þar sem starfsmenn séu við störf. Bágborið ástand lyftarans hafi þar að auki lagt sérstaka skyldu á ökumann hans til þess að gæta varúðar enda hafi skyggni út um glugga lyftarans verið lélegt auk þess sem skyggni hafi verið takmarkað vegna deiglunnar framan á. Góður og gegn ökumaður hefði undir þessum kringumstæðum átt að tilkynna stefnda um að lyftarinn væri í ónothæfu ástandi vegna skerts útsýnis og skorts á aðvörunarljósum. Ökumaðurinn hafi hins vegar látið það undir höfuð leggjast og ekið lyftaranum í saknæmu ástandi. Þessi vangæsla ökumannsins hafi valdið tjóni stefnanda og beri stefndi skaðabótaábyrgð á því á grundvelli meginreglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Þá hafi stefnda borið að tryggja að ökumaður vinnuvélarinnar hefði nægilega þjálfun og leiðbeiningar um það hvernig hann ætti að bregðast við hættu sem notkun vinnulyftarans kynni að hafa í för með sér. Vísar stefnandi til 9. gr. reglugerðar um notkun tækja nr. 431/1997. Einnig er byggt á meginreglu skaðabótaréttar um saknæman vanbúnað á vinnustað. Samkvæmt meginreglum laga nr. 46/1980 skuli atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að tæki sem starfsmönnum eru látin í té séu í góðu ásigkomulagi þannig að starfsmenn geti notað þau án þess að öryggi þeirra sem og annarra starfsmanna stafi hætta af. Vísist í þessu sambandi einnig til reglugerðar nr. 431/1997 um notkun tækja. Lyftarinn hafi verið vanbúinn að tvennu leyti og sá vanbúnaður hafi valdið slysi stefnanda. Í fyrsta lagi hafi framrúða verið mjög léleg og þar af leiðandi hafi útsýni úr lyftaranum verið verulega skert. Í öðru lagi hafi aðvörunarljós lyftarans verið biluð og það gert að verkum að stefnandi hafi ekki orðið lyftarans var fyrr en hann keyrði á hann. Ofangreindur vanbúnaður lyftarans hafi valdið árekstrinum. Stefnandi áréttar að það sé grundvallaratriði við akstur vinnulyftara að ökumaður hans hafi góða yfirsýn yfir ökuleiðina en vanbúnaðurinn hafi valdið því að svo var ekki. Ökumaður lyftarans hafi ekki einu sinni orðið var við áreksturinn heldur haldið áfram sína leið án þess að stöðva för sína og hlúa að stefnanda. Af þeirri staðreynd sé ljóst að útsýni ökumannsins hafi verið verulega bágborið. Þá byggir stefnandi á því að ef aðvörunarljós hefðu verið í lagi hefði hugsanlega mátt afstýra tjóninu þar sem stefnandi hefði orðið lyftarans var í tæka tíð til þess að forða sér frá honum. Þar sem slysið hafi ekki verið tilkynnt liggi ekki fyrir númer vinnulyftarans og þar af leiðandi skoðunarskýrsla Vinnueftirlits ríkisins um það hvort hann hafi uppfyllt kröfur þess um ástand og öryggisbúnað. Af þessum skorti á gögnum beri stefndi halla, enda leiði hann beint af eigin vanrækslu hans um tilkynningu slyssins um leið og honum hafi orðið ljóst að varanlegt heilsutjón hefði orðið. Þá megi einnig leiða líkur að því að í þeim tilvikum þar sem vélknúið ökutæki er ekið á vegfaranda hljótist varanlegt heilsutjón þannig að slysið beri að tilkynna samstundis. Slys stefnanda hafi orðið af ofangreindum vanbúnaði, sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Á stefnda hvíli lögmælt skylda til þess að tryggja að tæki séu örugg í notkun og séu þar að auki ekki vanbúin. Vísist í því sambandi til ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Sérstaklega er fjallað um skyldu atvinnurekenda til þess að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað í 13. gr. laga nr. 46/1980. Þá fjalli VII. kafli sérstaklega um vélar og tækjabúnað. Samkvæmt 1. gr. reglugerðar um notkun tækja nr. 431/1997 séu settar fram lágmarkskröfur til atvinnurekenda um öryggi og hollustu þegar starfsmenn noti tæki á vinnustöðum. Samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar skuli atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að tæki sem starfsmönnum séu látin í té innan fyrirtækis henti til þeirra verka sem vinna á eða séu hæfilega löguð að þeim, þannig að starfsmenn geti notað þau án þess að öryggi þeirra eða heilsu stafi hætta af. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. skuli atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að áhættu sé haldið í lágmarki þegar ekki sé að fullu unnt að tryggja að starfsmenn geti notað tækið án þess að hætta öryggi sínu og heilsu. Með vísan til framanritaðs hvíli á stefnda skylda samkvæmt settum rétti til þess að tryggja að tækjabúnaður sé í fyrsta lagi útbúinn þannig að starfsmönnum stafi ekki hætta af og í öðru lagi að gera ráðstafanir til þess að tryggja öryggi starfsmanna. Þessa lögmæltu skyldu hafi stefndi virt að vettugi þegar hann hafi látið undir höfuð leggjast að skipta um rúður í lyftaranum, þannig að skyggni úr honum væri ekki takmarkað, og að sjá til þess að öll aðvörunarljós væru í lagi. Af vanbúnaði vélarinnar hafi tjón stefnanda hlotist og beri stefndi skaðabótaábyrgð á því tjóni með vísan til sakarreglu skaðabótaréttar. Réttargæslustefndi hafi hafnað bótaskyldu fyrir hönd stefnda á þeim grunni að engin orsakatengsl væru milli meina stefnanda og slyssins. Stefnandi mótmælir þessum málatilbúnaði og vísar sérstaklega til matsgerðar dómkvaddra matsmanna sem reki mjóbaksáverka og þrekskerðingu stefnanda til slyssins. Við áreksturinn hafi stefnandi kastast og fengið þungt högg á hrygginn og hægri öxl. Alkunna sé að það taki oft langan tíma að áverkar vegna höggs komi endanlega í ljós. Það að stefnandi hafi ekki kennt þeirra strax eftir slysið, og ekki fyrr en hann hóf störf að lokinni hlutastarfsfjarveru, leiði ekki til þess að afleiðingarnar megi ekki rekja beint til slyssins. Er því sérstaklega mótmælt að stefndi geti firrt sig bótaábyrgð vegna slyssins með því einu að telja engin orsakatengsl vera til staðar þvert á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna. Stefnandi hafi ekki lent í öðru hnjaski en ofangreindu slysi og því ekkert annað sem gæti orsakað þau líkamlegu vandkvæði sem hafa hrjáð hann frá því að slysið átti sér stað. Stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlits ríkisins samkvæmt lögboðinni skyldu, sbr. ákvæði laga nr. 46/1980. Samkvæmt ákvæði 79. gr. laganna skuli atvinnurekandi án ástæðulausrar tafar tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður deyi eða verði óvinnufær í einn eða fleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Slys þar sem líkur séu á að starfsmaður hafi orðið fyrir langvinnu eða varanlegu heilsutjóni skuli tilkynna Vinnueftirlitinu eigi síðar en innan sólarhrings. Þótt stefnandi hafi ekki orðið óvinnufær vegna slyssins fyrr en að lokinni hlutastarfsfjarveru breyti það engu um skyldu stefnda til þess að tilkynna slysið þegar honum hafi orðið ljóst að afleiðingar þess hefðu í för með sér varanlegt heilsutjón fyrir stefnanda. Þar sem stefndi hafi virt þessa skyldu að vettugi sé skortur á gögnum varðandi slysið, sérstaklega sem tengist ástandi vinnulyftarans og aðstæðum að öðru leyti. Af þessu hafi hlotist óvissa um nákvæm tildrög slyssins. Með vísan til ofanritaðs telur stefnandi að stefndi verði að bera hallann af hugsanlegri óvissu um nákvæma orsök og tildrög slyssins, enda skorturinn bein afleiðing af hans eigin vanrækslu og bæði óeðlilegt og ósanngjarnt að það varði stefnanda réttarspjöllum. Um eigin sök stefnanda segir að hann verði fráleitt sviptur bótarétti með vísan til eigin sakar. Aðvörunarljós á lyftaranum hafi ekki verið í lagi, en þau hefðu hugsanlega getað komið í veg fyrir slysið, sérstaklega þar sem hávaði sé til staðar. Stefndi hafi hins vegar látið undir höfuð leggjast að tryggja að vélin væri í samræmi við almennar öryggiskröfur. Vanræksla stefnda sé mjög alvarleg með tilliti til hættueiginleika lyftarans, sérstaklega þar sem umferðarleiðir hans hafi verið innan um gangandi og hjólandi vegfarendur. Stefnandi vísar til reglna skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð og ábyrgð atvinnurekanda á vanbúnaði á vinnustað. Þá byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 50/1993 um skaðabætur. Stefnandi byggir einnig á ákvæðum laga nr. 46/1980. Um varnarþing vísast til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Aðalkrafa stefnda um sýknu er byggð á því, að ekki sé sannað að hann eða starfsmenn hans hafi valdið slysi stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti. Hins vegar hafi stefnandi með eigin gáleysi orðið fyrir slysi og eigi hann alla sök á því. Verði hann því að bera tjón sitt sjálfur. Íslenskur skaðabótaréttur byggi á sakarreglunni, þ.e. aðili verður ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni annars nema tjónið verði rakið til sakar hans. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefndi sé skaðabótaskyldur að íslenskum lögum hvíli á stefnanda og er því hafnað sem ósönnuðu að rekja megi slysið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanns stefnda. Því er mótmælt sem ósönnuðu að ökumaður lyftarans hafi sýnt af sér vangæslu í starfi sem leiði til skaðabótaskyldu vegna óhapps stefnanda. Ökumaður lyftarans hafi verið að sinna hefðbundnum störfum þennan dag og verið á svæði sem sé sérstaklega ætlað til aksturs vinnutækja m.a. lyftara. Það hafi verið stefnandi sem hjólað hafi þvert á umferðaleið lyftarans í andstöðu við öryggisreglur sem gildi hjá stefnda um akstursleiðir. Það hafi því verið eigið gáleysi stefnanda sem valdið hafi óhappinu. Stefnanda, sem var á reiðhjóli, hafi borið að halda sig á þar til gerðum reiðhjólastígum sem hann hafi og gert þar til hann allt í einu hafi beygt til vinstri og farið með því beint inn á akstursleið vinnuvéla án þess að gæta að sér. Ákoma stefnanda sé inn í hlið lyftarans. Á milli stefnanda og lyftarans hafi verið ker og hafi ökumanni lyftarans verið fyrirmunað að sjá stefnanda. Það hefði ekkert slys orðið hefði stefnandi virt umferðareglur þær sem gildi um akstursleiðir stefnda. Það sé ekkert fram komið í málinu sem sanni það að ökumaður lyftarans hafi ekki haft alla þá aðgæslu við akstur lyftarans sem honum var kleift. Því er mótmælt sem röngu að lyftarinn hafi verið í ónothæfu ástandi. Vélar og tæki stefnda séu skoðuð og tekin út með reglubundnum hætti, m.a. sé með reglubundnum hætti skipt um rúður. Á starfsmönnum hvíli rík skylda til að tilkynna ef eitthvað sé athugavert við útbúnað tækja sem eru í notkun. Á slysdegi hafi ekkert verið athugavert við ástand lyftarans, gler verið í lagi og fjólublátt aðvörunarljós ofan á þaki lyftarans hafi ekki verið bilað. Engin tilraun sé gerð til að rökstyðja með hvaða hætti stefndi hafi brotið gegn ákvæði 9. gr. reglugerðar nr. 431/1997 um notkun tækja. Ökumaður lyftarans sé með 20 ára starfsreynslu hjá stefnda og með tilskilin réttindi til að stjórna m.a. lyftara. Því er mótmælt að stefndi hafi með einhverjum hætti brotið gegn framangreindu ákvæði. Það sé ósannað að lyftarinn hafi verið vanbúinn. Stefndi skipti með reglubundnum hætti um gler í lyfturum og öðrum vinnutækjum og á slysdegi hafi ekkert verið að rúðum lyftarans. Eins og áður segi hafi ákoma stefnanda á lyftarann verð á hlið hans. Á milli stefnanda og lyftarans hafi verið ker sem valdið hafi því að útsýni beggja aðila til hliðar hafi verið skert. Stefnandi hafi skyndilega beygt þvert inn á akstursleið lyftarans og ökumaður lyftarans því ekki verið í aðstöðu til að varna óhappinu. Þá sé það ósannað að aðvörunarljós lyftarans hafi verið biluð. Ofan á lyftaranum sé fjólublátt aðvörunarljós sem verið hafi í lagi á slysdegi. Hugsanleg ástæða þess að stefnandi hafi ekki séð ljósið sé sú að kerið á milli hans og lyftarans hafi byrgt honum sýn. Stefnandi hafi ákveðið að beygja inn á akstursleið vinnutækja og því skylda hans að fara varlega í ljósi skerts útsýnis. Það hafi hann ekki gert og óhappið átt sér stað. Komi í ljós að lyftarinn hafi að einhverju leyti verið vanbúinn á slysdegi séu orsakatengsl á milli þess meinta vanbúnaðar og slyssins ósönnuð en stefnandi beri sönnunarbyrðina um það. Tilvísun stefnanda til almennra ákvæða laga nr. 46/1980 og reglna nr. 431/1997 um notkun tækja gefa engar leiðbeiningar við gáleysismat. Stefndi telur að ósönnuð séu orsakatengsl á milli þeirra líkamseinkenna sem hrjá stefnanda og óhappsins hinn 28. maí 2001. Stefndi fallist ekki á niðurstöður þær sem birtist í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Þá telur stefndi, verði talið að orsakatengsl séu á milli einhverra þeirra líkamseinkenna sem stefnandi býr við vegna óhappsins, að þau leiði ekki til varanlegrar örorku. Í málinu liggi fyrir þó nokkur læknisvottorð þar sem orsakatengsl á milli líkamseinkenna stefnanda og óhappsins séu dregin í efa eða talin ólíkleg. Megi í því samhengi nefna t.d. læknisvottorð Alberts Páls Sigurðssonar þar sem fram komi að við skoðun hafi engin merki fundist um bakverki og segi í vottorðinu: „Óljóst er hvort bein tengsl séu milli umrædds vinnuslyss og verkjavandamála Magnúsar, sérstaklega í ljósi þess hve langan tíma það tók fyrir þau að koma fram.“ Loks segi: „Mér þykir ólíklegt að festumein í hæ. handlegg tengist umræddu slysi [beint], hefði búist við að þau hefði komið fyrr [fram].“ Í læknisvottorði Ágústs Kárasonar segi orðrétt: „Mitt álit er að þau einkenni sem hann hefur í öxlinni og koma fram 1 ári eftir slys (að hans sögn í maí 2002). Þau einkenni eru óljós og flokkast fremur sem sjúkdómur en afleiðing slyssins að mínu mati, vegna hins langa tíma frá slysinu að einkennum hans.“ Þá segi örlítið neðar í vottorðinu: „Þess ber að geta að einkenni Magnúsar í bakinu geta líka flokkast sem sjúkdómur og gerir það í flestum tilfellum.“ Í ákvæði 78. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segi að atvinnurekandi skuli skrá öll slys sem eigi sér stað á vinnustað og m.a. leiða til óvinnufærni starfsmanns í einn eða fleiri daga. Í 79. gr. laganna segi að atvinnurekandi skuli tilkynna án ástæðulausrar tafar til Vinnueftirlits ríkisins slys sem falli undir 78. gr. laganna. Um tilkynningu vinnuslysa gildi reglur nr. 612/1989. Samkvæmt 1. gr. reglnanna séu slys tilkynningaskyld ef áverkinn sem af þeim hlýst getur valdið langvinnu eða varanlegu heilsutjóni, svo sem ef slasaði missir útlim eða hluta af útlim, beinbrotnar, fer úr liði, fær meiriháttar sár, missir meðvitund, hlýtur skemmdir á taugavef, verður fyrir alvarlegu augnslysi, innvortis meiðslum eða eitrun. Það sé ljóst miðað við gögn málsins að áverkinn sem stefnandi varð fyrir fellur ekki undir framangreinda skilgreiningu og eigi því reglur nr. 612/1989 ekki við í máli þessu. Í málinu liggi fyrir að stefnandi sjálfur hafi talið afleiðingar óhappsins litlar sem engar, sbr. atviklýsing í stefnu og önnur skjöl. Stefnandi hafi ekki einu sinni talið ástæðu til að láta gera slysaskýrslu sem stefndi hafi þó ákveðið að gera. Stefnandi hafi lokið sínum vinnudegi hinn 28. maí 2001 og tekið þær vaktir sem honum hafi borið næstu daga á eftir. Þá hafi stefnandi farið í frí og ekki komið aftur til starfa fyrr en í september, 3 mánuðum eftir að óhappið varð. Í fyrsta læknisvottorði sem borist hafi stefnda segi að óvinnufærni stefnanda haustið 2001 sé vegna sjúkdóms en ekki slyss. Það hafi því hvorki verið tilefni til né hvílt lagaskylda á stefnda að tilkynna óhapp stefnanda til Vinnueftirlits ríkisins. Þrátt fyrir það hafi stefndi ákveðið að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins og gert það með tilkynningu, dagsettri 6. september 2002. Þá bendir stefndi á að skortur eða vangæsla á tilkynningu í tæka tíð um vinnuslys til Vinnueftirlits ríkisins sé ekki sjálfstæður grundvöllur skaðabótaskyldu, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar. Því verði sönnunarbyrðinni í máli þessu hvorki snúið við né skaðabótaskylda byggð á því einu, að tilkynningu um slysið, sem að mati stefnda var ekki tilkynningarskylt, hafi verið áfátt. Varakrafa stefnda er reist á því að slysið verði að stærstum hluta rakið til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar með vísan til þeirra röksemda sem reifaðar séu í aðalkröfunni og verði stefnandi að bera tjón sitt í hlutfalli við það. Stefnandi byggi dómkröfu sína á matsgerð dómkvaddra undirmatsmanna frá 30. mars 2005. Slys stefnanda hafi orðið 28. maí 2001 og gildi því skaðabótalög nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, um ákvörðun skaðabóta. Varakrafa stefnda er á því byggð að niðurstöður matsgerðar dómkvaddra undirmatsmanna séu ekki réttar. Stefndi fallist ekki á niðurstöðu matsgerðarinnar um að stefnandi hafi vegna óhappsins hlotið 10 stiga varanlegan miska og 10% varanlega örorku. Í þessu samhengi bendir stefndi á að í málinu liggi fyrir álitsgerð Örorkunefndar, sem komist hafi að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski væri 5 stig og varanleg örorka engin, en nefndinni sé ætlað að tryggja festu og samræmi í mati á varanlegum afleiðingum slysa. Að álitsgerðinni standi þrír sérfræðingar, þar á meðal bæklunarlæknir, en læknir sá er kom að gerð matsgerðar dómkvaddra matsmanna sé krabbameinslæknir. Sönnunargildi álitsgerðar Örorkunefndar sé mikið enda sé hún vel rökstudd og í samræmi við þau fræði sem örorkumöt grundvallist á og engir ágallar séu á álitsgerðinni. Í gögnum málsins liggi fyrir að orsakatengsl milli líkamseinkenna matsþola og óhappsins séu ekki sönnuð, a.m.k. ekki önnur líkamseinkenni en þau er snúi að bakverkjum matsþola. Á slysdegi hafi stefnandi verið 57 ára. Eftir óhappið hafi hann sinnt léttari störfum hjá stefnda en stundað fulla vinnu. Það sé alveg ljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tekjuskerðingu vegna afleiðinga slyssins. Á stefnanda hvíli skylda til þess að takmarka tjón sitt og megi segja að með aðstoð stefnda hafi hann náð að takmarka tjón með þeim hætti að fá starf hjá stefnda sem henti honum betur í dag. Með hliðsjón af því að tekjur stefnanda hafi ekkert skerst eftir óhappið geti varla staðist að hann hafi orðið fyrir varanlegu fjárhagslegu tekjutjóni enda niðurstaða álitsgerðar Örorkunefndar í samræmi við það. Kröfugerð stefnda í varakröfu byggir á niðurstöðum álitsgerðar Örorkunefndar þar sem fram komi að stöðugleikapunktur hafi verið 28. ágúst 2001, tímabil þjáningabóta skv. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 án rúmlegu hafi verið frá 28. maí til 28. ágúst 2001. Varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið metinn 5 stig. Tölulega lítur kröfugerð stefnda í varakröfu út með eftirfarandi hætti. Þjáningabætur 92 dagar x 1050 kr. = 96.600 kr. Varanlegur miski 5.456.500 x 5% = 272.825 kr. Vextir skv. 16. gr. skaðabótalaga 4,50% = 61.629 Heildarbætur samtals: 452.875 kr. Gerður er almennur fyrirvari um vaxtakröfu stefnanda. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. niðurlag 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. NIÐURSTAÐA Ökumaður lyftarans, vitnið Róbert Crosby, ók til austurs eftir miðgangi kerskálans. Samkvæmt gr. 7.3.1. í akstursreglum sem giltu um umferð í kerskálanum bar þeim sem ók langsum eftir kerskálanum að virða stöðvunarskyldu fyrir umferð sem kemur þvert á kerskálann. Bar ökumanni því að gæta sérstaklega að umferð úr þeirri átt sem stefnandi kom í umrætt sinn. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við stefnanda fyrr en árekstur varð með þeim og telur dómari að með því að svo var hafi ökumaður ekki viðhaft nægilega aðgát við aksturinn og beri stefndi því nokkra ábyrgð á slysi stefnanda. Á hitt ber að líta að stefnandi sem kom hjólandi eftir hliðargangi og ók inn á miðgang varð ekki var við lyftarann fyrr en í þann mund er áreksturinn varð og telur dómari að með því að svo var hafi hann ekki viðhaft nægilega aðgát við akstur sinn um svæðið. Ber hann því einnig sök á slysi sínu og eins og atvikum er hér háttað verður sök á slysi því er stefnandi varð fyrir skipt til helminga með aðilum. Stefnandi heldur því fram að framrúða lyftara hafi verið mjög léleg og aðvörunarljós lyftara biluð. Um það liggur ekki fyrir sönnun og þegar litið er til þess sem fram er komið í málinu um viðbrögð stefnanda sjálfs við slysinu og þess að afleiðingar þess urðu ekki ljósar fyrr en nokkru eftir að það varð verður ekki litið svo á að stefndi beri sönnunarbyrði um það að tæki hans hafi verið í lagi þar sem hann hefði ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlitsins. Samkvæmt þessu er það álit dómsins að slys stefnanda stafi af vangá hans sjálfs og ökumanns lyftarans eins og að framan er lýst. Stefnandi hlutaðist til um að fram færi mat dómkvaddra manna um hverjar væru afleiðingar slyss hans og var niðurstaða þeirra sú að rekja mætti orsakir mjóbaksáverka og þrekskerðingar stefnanda til slyssins 28. maí 2001. Matsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt með yfirmati eða á annan hátt og verður á henni byggt hér um afleiðingar slyss stefnanda. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.194.443 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.250.000 krónur í málskostnað og er þar til þess litið að útlagður kostnaður stefnanda er 647.825 krónur samkvæmt gögnum málsins. DÓMSORÐ Stefndi, Alcan á Íslandi hf., greiði stefnanda, Magnúsi Guðmundssyni, 1.194.443 krónur með 4,5% ársvöxtum af 354.000 krónum frá 28. maí 2001 til 14. nóvember sama árs en með 4,5% ársvöxtum af 1.194.443 krónum frá þeim degi til 6. maí 2005 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.250.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon.
Mál nr. 550/2006
Gjaldtaka Evrópska efnahagssvæðið Samkeppni Jafnræði EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
H ehf., sem starfaði við innflutning áfengra drykkja, krafði F sf. um endurgreiðslu á vörugjöldum sem H ehf. hafði greitt vegna innflutnings á áfengum drykkjum um hafnir F sf. Samkvæmt gjaldskrá sem F sf. hafði sett sér með stoð í 20. gr. hafnalaga nr. 61/2003, var gert ráð fyrir fjórum vörugjaldsflokkum. Samkvæmt 3. vöruflokki skyldi vörugjald fyrir óáfenga drykki vera 340,90 krónur fyrir hvert tonn. Aðrar vörur en þær sem tilgreindar voru í 1.-3. flokki féllu undir 4. gjaldflokk en fyrir þær skyldi greiða 1.022,30 krónur og féllu áfengir drykkir meðal annars undir þennan flokk. Í málinu hélt H ehf. því meðal annars fram að umrædd gjaldtaka fæli í sér brot gegn 10., 11. og 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Í málinu féllst Hæstiréttur á kröfu H ehf. um að óskað yrði eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins vegna málsástæðu H ehf. þess efnis að gjaldtakan fæli í sér brot á áðurnefndum ákvæðum samningsins. Af forsendum álitsins mátti ráða að umrædd vörugjöld voru ekki talin stríða gegn 10. eða 11. gr. samningsins. Í 1. tl. álitsins kom hins vegar fram að umrædd gjaldtaka félli undir 14. gr. samningsins ef ekki væri til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir F sf. þjónuðu almennt. Í málinu lá hins vegar fyrir að bæði Kópavogshöfn og Hafnarfjarðarhöfn væru á þessu svæði og færi almennur vöruflutningur fram um þær hafnir. Samkvæmt 2. tl. álitsins bryti gjaldtakan aðeins gegn 14. gr. samningsins, með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart innlendum óáfengum drykkjum, að gjöldin hefðu þau áhrif á viðkomandi markaði að neysla innfluttra vara gæti dregist saman, sem kæmi innlendum vörum í samkeppni til góðs. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að þegar litið yrði til þess mikla verðmunar hér á landi milli áfengis annars vegar og óáfengra drykkja hins vegar, sem fyrst og fremst þótti stafa af þeirri stefnu stjórnvalda að haga gjaldtöku af áfengi með það fyrir augum að vinna gegn misnotkun þess og draga úr neyslu, yrði að telja fráleitt að þau smávægilegu áhrif sem mismunandi gjaldflokkar vörugjalds kynnu að hafa á söluverð gætu leitt til þess að neysla á innlendum óáfengum drykkjum myndi aukast á kostnað neyslu á innfluttu áfengi. Var niðurstaðan sú að vörugjöld H ehf. voru ekki talin brjóta gegn 14. gr. EES-samningsins. Þá þótti H ehf. ekki hafa sýnt fram á að F sf. hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og a. liður 54. gr. EES-samningsins, né að hann hefði beðið tjón af ætluðu broti F sf. Þá var jafnframt hafnað þeirri málsástæðu H ehf. að F sf. hefði brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem áfengir drykkir og óáfengar drykkjarvörur yrðu ekki taldar sambærilegar vörur. Var F sf. því sýknað af kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. september það ár og áfrýjaði hann öðru sinni 19. október 2006. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 785.955 krónur, en til vara 500.804 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. maí 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi er sameignarfélag, sem stofnað var af nokkrum sveitarfélögum við Faxaflóa 17. nóvember 2004, og er tilgangur þess rekstur Reykjavíkurhafnar, Akraneshafnar, Grundartangahafnar og Borgarneshafnar. Samkvæmt 8. gr. hafnalaga nr. 61/2003, sem tóku gildi 1. júlí 2003, getur fyrirkomulag á rekstri hafna verið þrenns konar, sbr. 1. til 3. tölulið ákvæðisins. Má þannig samkvæmt 1. tölulið reka höfn án sérstakrar hafnarstjórnar í eigu sveitarfélags, samkvæmt 2. tölulið með hafnarstjórn í eigu sveitarfélags og samkvæmt 3. tölulið sem hlutafélag, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélag, sameignarfélag eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri og er sérstaklega tekið fram að hafnir sem falla undir þann tölulið teljist ekki til opinbers rekstrar. Af sameignarfélagssamningi stefnda sést að honum er ætlað að starfa samkvæmt 3. tölulið 8. gr. hafnalaga. Í VI. kafla laganna er fjallað sérstaklega um hafnir af þessu tagi og segir meðal annars í 19. gr. að þeim sé aðeins heimilt að greiða arð til eigenda sinna eftir að fé hafi verið lagt til hliðar í fullnægjandi viðhald og endurnýjun hafnarinnar samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð hennar sem sett sé samkvæmt 4. gr. laganna. Í 20. gr. er tekið fram að höfn sem rekin sé samkvæmt 3. tölulið 8. gr. hafi starfsheimildir án takmarkana og að gjaldtaka hennar skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hennar. Frá 1. janúar 2005 tók gildi gjaldskrá stefnda. Í 10. gr. hennar var gert ráð fyrir fjórum vörugjaldsflokkum, auk sérstaks aflagjalds vegna sjávarafla. Vörugjald vegna nokkurra tilgreindra vöruflokka, þeirra á meðal óáfengra drykkjarvara, féll undir 3. flokk gjaldskrárinnar og skyldi vera 370,90 krónur fyrir hvert tonn. Aðrar vörur en þær sem tilgreindar voru í 1. til 3. flokki féllu undir 4. gjaldflokk, en fyrir þær skyldi greiða 1.022,30 krónur fyrir hvert tonn. Undir þennan gjaldflokk féllu meðal annars áfengir drykkir. Áfrýjandi hefur með höndum innflutning áfengra drykkja meðal annars frá löndum sem eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Hann ritaði forvera stefnda, Reykjavíkurhöfn, bréf 4. nóvember 2004 og óskaði eftir rökum fyrir skipan vörutegunda í einstaka gjaldflokka í þágildandi gjaldskrá hafnarinnar. Því bréfi svaraði hafnarstjórinn í Reykjavík 1. desember sama ár. Með bréfi 9. sama mánaðar til Reykjavíkurhafnar tilkynnti áfrýjandi að hann teldi gjaldskrá hafnarinnar fara í bága við 10. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Myndi hann því framvegis greiða vörugjöld með fyrirvara. Höfðaði hann mál þetta 14. desember 2005 og krafðist aðallega endurgreiðslu á öllu því vörugjaldi sem hann hafði greitt stefnda vegna innflutnings á áfengum drykkjum á tímabilinu 7. janúar 2005 til 30. maí sama ár, en til vara krafði hann stefnda um mismun á þeirri fjárhæð sem hann greiddi í vörugjöld á þessu tímabili og þess sem hann hefði greitt ef vörurnar hefðu fallið undir 3. flokk gjaldskrár stefnda líkt og óáfengir drykkir. Stefndi var sýknaður af þessum kröfum með hinum áfrýjaða dómi. II Í greinargerð sinni til Hæstaréttar fór áfrýjandi þess á leit að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um svör við tveimur nánar tilgreindum spurningum með vísan til ákvæða laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Með úrskurði 8. maí 2007 féllst Hæstiréttur á með áfrýjanda að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins gæti skipt máli fyrir úrlausn um þá málsástæðu hans að ákvæði EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga tækju til stefnda og að innheimta á vörugjöldum vegna innflutnings á áfengi um hafnir í eigu hans fæli í sér brot gegn 10., 11. eða 14. gr. samningsins. Úrskurðaði Hæstiréttur að leitað yrði álits á eftirfarandi tveimur spurningum: EFTA-dómstóllinn kvað upp dóm í málinu 5. mars 2008 þar sem hann lét uppi svohljóðandi ráðgefandi álit um spurningar þær er Hæstiréttur beindi til hans: 1. Gjaldtaka vegna hafnarþjónustu sameignarfélags sem er í eigu nokkurra sveitarfélaga fellur undir 14. gr. EES, ef ekki er til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir sameignarfélagsins þjóna almennt. 2. Hafnargjöld eins og þau sem hér um ræðir fela ekki í sér mismunun á innfluttu áfengi gagnvart innlendu áfengi sem brýtur gegn 14. gr. EES, þegar ástæða þess að gjöldin eru eingöngu lögð á innflutt áfengi er sú, að innlent áfengi er ekki flutt sjóleiðis og þarf því ekki hafnarþjónustu, og sá sem setur gjaldskrána fyrir hafnarþjónustuna setur ekki gjaldskrá fyrir sambærilega þjónustu sem þörf er á vegna innlends áfengis. Slík gjöld brjóta því aðeins gegn 14. gr. EES með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart óáfengum drykkjum, að gjöldin hafi þau áhrif á viðkomandi markaði að möguleg neysla innfluttra vara dragist saman, sem komi innlendum vörum í samkeppni til góða. III Áfrýjandi hefur ekki í munnlegum málflutningi sínum fyrir Hæstarétti dregið í efa efnislegt réttmæti framangreinds álits EFTA-dómstólsins. Þar sem samsinna má því í öllum greinum verður það lagt til grundvallar niðurstöðu dóms um þær málsástæður áfrýjanda er lúta að því að stefndi hafi með gjaldskrá sinni brotið gegn 10., 11. eða 14. gr. EES-samningsins. Af forsendum álitsins leiðir beint að hvorki verður talið að vörugjöld stefnda stríði gegn 10. né 11. gr. EES-samningsins. Samkvæmt framangreindum 1. tölulið í niðurstöðu álitsins fellur gjaldtaka stefnda undir 14. gr. EES-samningsins ef ekki er til staðar önnur höfn á því svæði sem hafnir hans þjóna almennt. Á þessu svæði eru bæði Kópavogshöfn og Hafnarfjarðarhöfn. Samkvæmt gögnum málsins fer almennur vöruflutningur fram um þær hafnir og fyrir liggja í málinu gjaldskrár fyrir þær báðar, sem sýnast reistar á sjálfstæðum grunni. Samkvæmt 2. tölulið í niðurstöðu álitsins fela hafnargjöld stefnda ekki í sér mismunun á innfluttu áfengi gagnvart innlendu áfengi, sem brýtur gegn 14. gr EES-samningsins. Þá brýtur slík gjaldtaka því aðeins gegn 14. gr. samningsins með því að mismuna innfluttu áfengi gagnvart innlendum óáfengum drykkjum, að gjöldin hafi þau áhrif á viðkomandi markaði að neysla innfluttra vara geti dregist saman, sem komi innlendum vörum í samkeppni til góða. Þegar litið er til þess mikla verðmunar sem er hér á landi á áfengi annars vegar og óáfengum drykkjum hins vegar, sem fyrst og fremst stafar af þeirri stefnu stjórnvalda að haga gjaldtöku af áfengi með það fyrir augum að vinna gegn misnotkun þess með því að draga úr neyslu, verður að telja fráleitt að þau smávægilegu áhrif sem mismunandi gjaldflokkar vörugjalds kunna að hafa á söluverð geti haft þau áhrif að neysla á innlendum óáfengum drykkjum aukist á kostnað neyslu á innfluttu áfengi. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaðan sú að vörugjöld stefnda brjóta ekki gegn 14. gr. EES-samningsins. Áfrýjandi byggir einnig á þeirri málsástæðu að vörugjöld stefnda hafi brotið gegn a. lið 11. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 og a. lið 54. gr. EES-samningsins þar sem stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum lagt fram takmörkuð gögn þessu til stuðnings. Þá hefur reifun hans á þessari málsástæðu og þeim forsendum sem uppfylla þarf til þess að hún verði tekin til greina verið afar ófullkomin allt fram að munnlegum málflutningi hans fyrir Hæstarétti. Loks er til þess að líta að hann reisir kröfu sína á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu vörugjaldsins í heild eða að hluta. Hefur hann engin rök fært að því að hann hafi beðið tjón eða hvert tjón hans hafi þá verið vegna ætlaðra brota stefnda á samkeppnislögum, en krafa vegna slíks brots getur einungis verið á því reist að bætt verði það tjón er af brotinu leiddi. Þar sem áfrýjanda hefur samkvæmt framansögðu hvorki tekist að sýna fram á að stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu, né að hann hafi beðið tjón af ætluðu broti stefnda verður þessari málsástæðu hafnað. Loks reisir áfrýjandi kröfu sína á því að stefndi hafi með gjaldskrá sinni brotið jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Gjaldtaka stefnda af áfengi féll undir hinn almenna 4. flokk í þágildandi gjaldskrá hans, en undir þann flokk áttu allar þær vörur sem ekki voru sérstaklega tilgreindar í öðrum gjaldflokkum. Samkvæmt gjaldskránni bar sami vöruflokkurinn ætíð sama vörugjald. Áfengir drykkir og óáfengar drykkjarvörur eru eðlisólíkar. Leiðir þegar af þeirri ástæðu að þessar drykkjarvörur verða ekki taldar sambærilegar að hafna verður þessari málsástæðu áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, HOB-vín ehf, greiði stefnda, Faxaflóahöfnum sf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2006. Mál þetta, sem var dómtekið 10. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af HOB-vínum ehf., Kaplahrauni 1, Hafnarfirði á hendur Faxaflóahöfnum sf., Tryggva-götu 17, Reykjavík með stefnu birtri 14. desember 2005. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar veru­lega. Í báðum tilfellum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi flytur inn bjór, léttvín og sterkt áfengi frá löndum sem eiga öll aðild að samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Við innflutning á áfenginu er honum gert að greiða vörugjöld samkvæmt gjaldskrá stefnda. Hin umkröfðu gjöld eru vegna tímabilsins 7. janúar 2005 til 30. maí 2005. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Hinn 1. júlí tóku gildi ný lög um hafnir þ.e. lög nr. 61/2003. Samkvæmt þeim var samgöngu­ráð­herra falið að setja gjaldskrá fyrir allar hafnir til 12 mán­aða, m.a. fyrir vöru­gjöldum. Gjaldskrá samkvæmt ákvörðun sam­göngu­ráðherra tók gildi um leið og lögin og gilti til 1. júlí 2004. Er gjaldskrá samgönguráðherra féll úr gildi setti hafnir sér sína eigin gjaldskrá. Hinn 1. janúar 2005 stofnuðu nokkur sveitarfélög við Faxaflóa sameignarfélag um rekstur og eignir Reykjavíkurhafnar, Akraneshafnar, Grundartangahafnar og Borgarneshafnar og fékk það nafnið Faxaflóahafnir sf. sem stefnt er í máli þessu. Frá sama tíma tók gildi ný gjaldskrá stefnda. Sú gjaldskrá er sett samkvæmt heimild í 20., sbr. 19. gr. hafnalaga nr. 61/2003. Í 10. gr. tveggja síðastnefndu gjaldskráa koma fram fjórir mismunandi vörugjaldsflokkar. Varðandi ágreining málsins skipta flokkar 3 og 4 máli, en ákvæðið er svohljóðandi: 3. flokkur: Gjald kr. 356,60 á tonnÞungavarningur, svo sem sekkjavörur, óunnið járn og stál,veiðarfæri, smurningsolíur, sjávarafurðir, landbúnaðarafurðir, hráefni til iðnaðar og byggingaframkvæmda. Pökkuð ogniðursoðin matvæli, óáfengar drykkjarvörur og ávextir. 4. flokkur: Gjald kr. 983,00 á tonn Aðrar vörur, sem ekki eru tilgreindar í 1. - 3. fl. Í gjaldskrá stefnda sem tók gildi 1. janúar 2005 var gjaldið í 3. flokki hækkað í 370,90 krónur fyrir hvert tonn og gjald í 4. flokki í 1.022,30 krónur fyrir hvert tonn. Vegna þess mismunar sem er á gjöldum í 3. og 4. flokki sendi stefnandi fyrirrennara stefnda, Reykjavíkurhöfn, bréf 4. nóvember 2004 og óskaði annars vegar eftir upplýsingum um hvaða rök lægju fyrir skipan vörutegunda í einstaka gjaldflokka og hins vegar fyrir mismunandi fjárhæð vörugjaldsins í hverjum gjaldflokki. Því bréfi var svarað 1. desember 2004. Síðar, eða 9. desember 2004, sendi stefnandi bréf til stefnda sem fól í sér almennan fyrirvara vegna greiðslu allra vörugjalda stefnanda. Í bréfinu var jafnframt staðhæft að af 10. gr. gjaldskrár stefnda og svarinu, dags. 1. desember 2004, mætti ráða að vörugjöldin færu í bága við 10. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 og jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Upphaflega var ágreiningur aðila borinn undir dómstóla með máli er höfðað var í júní 2005. Það mál var fellt niður og mál þetta síðan höfðað í desember sl. 1. Varðandi þá málsástæðu stefnanda um að í gjaldskrá stefnda felist ígildi tolla með vísan til 10. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, tekur stefndi eftirfarandi fram. Í fyrsta lagi tekur umrædd grein EES-samningsins einvörð­ungu til þeirra ríkja er aðild eiga að samn­ingnum og fjallar um eiginlega tolla og skatta eða gjöld sem hafa sam­svar­andi áhrif. Í samningsákvæðinu er fjallað um að ákveðin hegðan „samn­ings­­aðila“ sé bönnuð. Vísað er til c. liðar 2. gr. laga um Evrópska efna­hags­­svæðið þar sem er að finna skilgreiningu á hugtakinu „samn­ings­aðilar“ í samn­ing­­num. Umrætt ákvæði lýtur þannig að tollum og gjöldum sem ákvörðuð eru af opinberu stjórn­valdi. Stefndi er ekki í neinum skilningi opinbert stjórnvald. Stefndi telur það liggja fyrir að rekstur hans teljist ekki til opinbers rekstrar, sbr. 3. tl. 8. gr. hafna­laga nr. 61/2003. Einnig vísar hann til 1. mgr. 20. gr. sömu laga þar sem fram kemur að hafnir, sem reknar eru skv. 3. tl. 8. gr. lag­anna, hafi starfs­heimild­ir án tak­mark­ana. Stefndi tekur fram að dómar Evrópudómstólsins, í málum er fjalla um túlkun sambærilegs ákvæðis Rómar­samn­ingsins, fjalli um aðgerðir opinberra aðila í gegnum laga- eða reglu­setningu sem hefur víðtækt gildi. Uppbygging gjaldskrár stefnda er ákveðin af stjórn sameignar­félags­ins og byggir á viðskiptalegum forsendum. Ákvarðanir stefnda í gjaldskrár­mál­um hafa aðeins þýðingu gagnvart þeim sem flytja vörur um hafnir stefnda. Aðrar hafnir á suðvesturhorni landsins, sem eru í samkeppni við stefnda, taka sínar eigin ákvarð­­anir um gjaldskrármál. Gjaldskrár hafna á suðvesturhorni lands­ins eru mismunandi upp byggðar. Með hliðsjón af framan­sögðu og vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ber að sýkna stefnda í málinu. Í öðru lagi falla gjöld er stefndi innheimtir ekki undir viðurkennda skilgreiningu á toll­um og gjöldum sem hafa samsvarandi áhrif skv. EES-samningnum. Í þriðja lagi, fari svo ólíklega að talið verði að umrædd ákvæði EES-samningsins eigi við um ákvarðanir stefnda, er því hafnað að uppbygging gjaldskrár­ stefnda og þau gjöld er stefnanda er gert að greiða fyrir innflutning á víni brjóti gegn um­­rædd­um ákvæðum samningsins. Gjaldskrá stefnda gildir fyrir alla er flytja vörur um höfnina, hvort sem þær eru fluttar inn í landið, úr landi eða á milli skipa. Gjald­skrá­in gildir einnig jafnt fyrir íslenskar sem erlendar vörur. Gjöld af vörum stefnanda eru inn­heimt samkvæmt 4. flokki 10. gr. gjaldskrár stefnda. Undir þann gjaldskrárflokk falla nær allar vörur sem um hafnir stefnda fara. Aðeins þeir fáu vöruflokkar sem sér­staklega eru settir undir aðra gjaldskrárflokka, 1. til 3. flokk 10. gr., greiða lægri gjöld. Vörur stefnanda falla þannig undir hinn almenna flokk gjaldskrárinnar. Stefndi telur að með hliðsjón af tilgangi laga nr. 2/1993, sem og samnings-textanum sjálfum, beri að hafna kröfu stefnanda þar sem gjaldskráin mismuni á engan hátt sambærilegum vör­um. Í fjórða lagi liggur fyrir að stefndi starfar í samkeppni við aðrar hafnir á suðvestur horni landsins. Á sama markaðssvæði eru bæði Kópavogshöfn og Hafnar­fjarðar­höfn er hvor um sig setur sér sína eigin gjaldskrá vegna vöruflutninga. Gjöld samkvæmt gjaldskrá stefnda eru því á engan hátt óumflýjanlegur kostn­aður fyrir stefnanda eða aðra er flytja inn vörur til landsins og telst því ekki brot á ákvæð­um EES-samningsins eða öðrum lögum er kröfur stefnanda byggja á. 2. Varðandi þá málsástæður stefnandi, sem hann byggir kröfur sínar til vara á, það er að gjöld samkvæmt gjaldskrá stefnda feli í sér skattlagningu sem sé andstæð 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, vísar stefndi til allra sömu röksemda og hér að framan. 3. Varðandi þá málsástæðu stefnanda, að gjaldtaka stefnda af stefnanda feli í sér, auk annars, magntakmarkanir í skilningi 11. gr. EES samningsins, tekur stefndi fram: Í fyrsta lagi er vísað til sömu röksemda og settar eru fram hér að fram­an. Ákvæðið lýtur að aðildarríkjum samningsins – opinberu valdi sem sett getur á skatt eða aðrar álögur er teljast ígildi skatta. Í öðru lagi liggur fyrir að stefndi hefur ekki brotið gegn umræddri grein samningsins. Sú vara sem stefnandi flytur til landsins sætir engri sér­með­ferð af hálfu stefnda og ekki eru heldur greidd af henni hærri þjónustugjöld en nánast öllum vörum er um hafnir stefnda fara. Sú staðreynd að lægri gjöld eru greidd af óáfengum drykk­jarvörum byggir aðeins á viðskiptalegum for­send­um stefnda. Mismunandi gjald fyrir umræddar vörur er ekki brot á EES-samningnum eða samkeppnislögum þar sem óáfengar drykkjar­vör­ur eru ekki í samkeppni við áfengar drykkjarvörur sbr. nánar í umfjöllun um vara­kröfu stefnanda hér að neðan. 4. Varðandi tilvísun stefnanda þar sem hann vísar til a) liðar 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og a) liðar 54. gr. EES samn­­­ingsins, tekur stefndi fram að samkeppnislög nr. 44/2005 gildi 1. júlí 2005 en kröfur stefnanda í málinu byggja á greiðslum til stefnda á tímabilinu frá janúar til maí 2005, en þá voru í gildi lög nr. 8/1993. Stefndi telur að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum um að stefndi hafi brot­ið gegn samkeppnislögum eða samkeppniskafla EES-samningsins. Varðandi áskorun stefnanda í stefnu um að stefndi leggi fram upplýsingar um markaðs­hlut­deild sína í innflutningi á vörum frá útlöndum á Suðvesturhorni landsins þá fellur hún ekki und­ir 67. gr. laga 91/1991. Áskorunin lýtur ekki að skjali eða upplýsingum sem liggja fyr­ir hjá stefnda og því ekki unnt að leggja slíkt skjal fram af hans hálfu. Stefndi tekur fram að stefnandi hafi ekki lagt fram gögn eða upplýsingar er grundvallað geta mat á því hvort brotið hafi verið gegn samkeppnislögum eða samkeppnisákvæðum EES-samn­ings­ins. Skilgreina þarf t.a.m. þann markað sem meint brot lýtur að, meta þarf hvort stefndi hafi markaðsráðandi stöðu á viðkomandi markaði og að lokum þarf að sýna fram á að „aðgerðir“ stefnda séu líklegar til þess að hafa áhrif á samkeppni á við­eigandi markaði. Tilvísun stefnanda til þeirrar staðreyndar að greitt sé lægra gjald fyr­ir flutn­ing óáfeng­ra drykkjavara um hafnir stefnda uppfyllir ekki skilyrði laga um full­nægj­andi sönnun að þessu leyti. Stefndi telur því að sýkna beri af kröfum stefnanda sem bygg­ja á meint­­um brotum á samkeppnislögum og tilgreindum ákvæðum EES-samningsins. 5. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda að vörugjöldin brjóti í bága við jafn­­­ræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/ 1993, sbr. 65. gr. stjórnar­skrár­inn­ar, þar sem innheimt er næstum þrisvar sinnum hærra gjald af áfeng­um drykkjum en óáfeng­um drykkjum. Stefndi tekur fram að 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 fjalli um úrlausnir mála hjá stjórnvöldum. Sam­kvæmt 3. tl. 8. gr. hafna­laga telst rekstur stefnda ekki til opinbers rekstrar og fell­ur því ekki undir stjórnsýslulögin að þessu leyti. Að auki gilda stjórnsýslulögin aðeins þar sem taka á stjórn­valdsákvörðun. Eiga þau ekki við um þjónustustarfsemi eða samninga sem stjórnvöld gera á einkaréttarlegum grundvelli sbr. 1. gr. laganna (að undan­skild­um II. kafla laganna). 6. Stefndi telur endurgreiðslukröfu stefnanda vera órökstudda og án tilvísana til lagaraka eða laga­ákvæða. Viðurkennt er af hálfu stefnanda í stefnu að vörugjöld samkvæmt gjald­skrá stefnda séu tekjulind til þess að standa straum af rekstri hafna. Stefndi telur rétt að benda á að stefnandi byggi endur­greiðslu­kröfu sína ekki á lögum um endur­greiðslu oftekinna skatta nr. 29/1995, enda eiga þau lög ekki við um stefnda í málinu, skv. 1. gr. þeirra laga. Krafan byggir heldur ekki á skaðabótasjónarmiðum. 7. Stefndi vísar til 59. gr. EES-samningsins kröfum sínum til stuðnings. Í ákvæðinu er „samn­ingsaðilum“ lagðar ákveðnar skyldur á herðar þegar í hlut eiga opinber fyrirtæki og fyrirtæki sem aðildarríki EB eða EFTA ríki veita sérstök réttindi. Samkvæmt orða­lagi ákvæðisins geta einstaklingar eða lögpersónur ekki borið umrætt ákvæði fyrir sig þar sem það snýr aðeins að samningsríkjunum. 8. Varðandi varakröfur stefnanda tekur stefndi eftirfarandi fram: Vísað er til sömu málsástæðna og lagaraka og hér að framan. Að auki telur stefndi að ekki sé unnt að leggja til grund­vallar dómi að vörur stefn­anda eigi að falla undir 3. gjald­flokk 10. gr. gjald­skrár­innar einungis á grund­velli þess að óáfengar drykkjar­vörur falla undir þann ákveðna gjaldflokk. Með hliðsjón af ríkis­einkasölu á áfengum drykkjarvörum á Ís­landi, auglýs­inga­banni og ströng­um aldurs­takmörkun­um við kaup á slíkum vörum, er ekki hægt að leggja til grund­vallar að áfengar drykkjarvörur séu í beinni sam­keppni við óáfeng­ar drykkjar­­vörur í skilningi sam­­keppnis­réttar og því ekki um ólög­mæta mis­mun­un að ræða. Stefndi telur að engin lög eða stjórnvaldsfyrirmæli leggi bann við því að innheimta mismunandi þjón­­­­ustu­­gjald af vörum sem eru ekki í samkeppni á markaði. Stefndi vísar í því sam­bandi til viðurkenndra sjónarmiða í Evrópurétti um hvað sé sambærileg vara í þess­um skilningi, sérstaklega viðmiðið um hvort ákveðin vara geti komið í stað annar­rar, sbr. mál framkvæmda­stjórnarinnar gegn Ítalíu, nr. 184/85. Að auki vísar stefndi til þess að nær allar vörur er fara um hafnir félagsins falla undir sama gjaldflokk og þær vörur sem stefnandi flytur inn og mál þetta er risið út af. Röksemdir stefnanda fyrir niðurfellingu eða lækkun gjalda stefnda gætu jafnt átt við um fjölda annarra vöruflokka sem greiða hið almenna vörugjald skv. 4. fl. 10. gr. gjaldskrárinnar. Engin lagaheimild er fyrir því að fallast á kröfu um að dómstóll ákvarði hvaða þjónustugjöld séu greidd rekstraraðila hverju sinni fyrir veitta þjónustu. 9. Varakrafa stefnda um lækkun stefnukrafna byggir á eftirfarandi málsástæðum. Fyrir liggur að stefndi rekur hafnir og tengda starfsemi án utanað­kom­andi fjárfram­lags. Gjaldskrá stefnda er grundvöllur tekna félags­ins og vörugjöld fyrir flutning vara um hafnir er veigamikill hluti þeirra tekna sem stefndi aflar sér til rekstr­­ar­­ins. Krafa stefnanda um endurgreiðslu allra vörugjalda er hann hefur greitt stenst ekki kröfuréttarlega séð þar sem óumdeilt er að hann hefur notið þeirrar þjónustu er stefndi lætur í té og er andlag hinna umdeildu vörugjalda. Komi til að dómurinn telji forsendur til þess að ákvarða stefnanda lægri gjöld en þeg­ar eru greidd vegna vöru­­­flutn­inga hans verður slíkur dómur að taka tillit til þeirrar staðreyndar að rekst­rar­áætlanir stefnda gera ráð fyrir ákveðnum tekjum til þess að standa undir kostnaði við reksturinn. Þær tekjuáætlanir byggja á gildandi gjaldskrá. Með hliðsjón af framan­sögðu fer stefndi fram á að lækkun gjaldanna verði ákvörðuð mun meiri en stefnu­kröfur miða við. 10. Varðandi lagaheimild vísar stefndi til hafnalaga nr. 61/2003, sérstaklega til 8. gr., 19. gr. og 20. gr. lag­anna, C. liðar 2. gr. EES-samningsins sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993. Þá er vísað til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi aðild og 129. sbr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 vegna máls­kostn­að­ar­­kröfu. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Geir Þórisson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Magnús Baldursson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Faxaflóahafnir sf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, HOB-vína ehf. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 436/2007
Vátryggingarsamningur Ábyrgðartrygging Takmörkun ábyrgðar
Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur var S ehf. dæmt til að greiða SV hf. 73.400.000 krónur í skaðabætur vegna bruna sem varð í frystihúsi SV hf. við tökur á kvikmyndinni Hafið. Í kjölfarið greiddi S ehf. SV hf. 14.000.000 krónur en lýsti því yfir að það ætti engar frekari eignir. SV hf. krafði vátryggingafélagið SA hf. um greiðslu eftirstöðva tjónsins þar sem S ehf. var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá félaginu á þeim tíma er tjónið varð. Talið var að tjón það sem varð við brunann hafi fallið utan gildissviðs ábyrgðartryggingarinnar samkvæmt stöðluðum skilmálum hennar. Þá var ekki fallist á að skilmálunum bæri að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var SA hf. því sýknað af kröfum SV hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. október 2007. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Síldarvinnslan hf., greiði gagnáfrýjanda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 30. nóvember sl., var tekið til munnlegs málflutnings og dómtekið að nýju 16. maí sl.. Málið er höfðað 14. desember 2005 af Síldarvinnslunni hf., Hafnarbraut 6, Neskaupsstað gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefhanda 62.900.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 73.400.000 krónum frá 8. desember 2001 til 5. mars 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af sömu fjárhæð frá þeim degi til 1. desember 2004, af 76.900.000 krónum frá þeim degi til 3. mars 2005, en af 62.900.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-18023/2002, sem kveðinn var upp þann 16. nóvember 2004, var félagið Sögn ehf. dæmt til að greiða stefnanda 73.400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. desember 2001 til 5. mars 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk 3.500.000 króna í málskostnað. Dómsmálið kom til vegna bruna sem varð við tökur á kvikmyndinni Hafið, sem Sögn ehf. framleiddi árið 2001 og 2002. Bruninn varð nánar tiltekið í frystihúsi stefnanda að Strandgötu 77 og 79 í Neskaupstað. Afleiðingar brunans voru þær að húsið gjöreyðilagðist. Í dómnum er komist að þeirri niðurstöðu, að Sögn ehf. beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem varð á frystihúsi stefnanda, og á nánar tilteknu lausafé sem var í húsinu. Samkvæmt mati dómkvadds matsmanns nam tjónið alls 73.400.000 krónum. Sögn ehf. áfrýjaði ekki dómnum og hefur félagið þannig sætt sig við dómsniðurstöðu. Sögn ehf. lýsti því í kjölfarið yfir gagnvart stefnanda að félagið ætti enga fjármuni til að greiða kröfur stefnanda samkvæmt dómsorði en gæti hugsanlega reitt fram 14.000.000 króna upp í kröfuna. Var því jafnframt lýst yfir að félagið myndi beiðast gjaldþrotaskipta ef gengið yrði að félaginu. Samþykkti stefnandi að taka við 14.000.000 króna sem innáborgun á skuldina jafnframt því sem yfirlýsing var gefin um að ekki yrði gengið að félaginu heldur yrði þess freistað að leita eftir greiðslu úr hendi vátryggingarfélagsins Sjóvár-Almennra trygginga hf. Sögn ehf. hafði keypt tilteknar tryggingar hjá stefnda, frjálsa ábyrgðartryggingu, film insurance, eignatryggingu, lausafjártryggingu, slysatryggingu launþega og ábyrgðartrygg­ingar vegna bifreiða. Þar sem Sögn ehf. var með gilda ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda félagi á tjónsdegi, þann 8. desember 2001, telur stefnandi sig eiga beina kröfu á hendur stefnda og geta krafið hann beint um þá fjárhæð sem hann telur vanta upp á að hann fái tjón sitt bætt að fullu. Hinn 12. júlí 2005 sendi stefnandi stefnda bréf þar sem krafa var gerð um greiðslu úr umræddri ábyrgðartryggingu Sagnar ehf. í samræmi við fyrrgreinda niðurstöðu dóms héraðsdóms. Um lagarök fyrir kröfunni var vísað til 95. gr. vátryggingalaga nr. 20/1954. Með bréfi, dags. 22. júlí 2005, var kröfu stefnanda hafnað með þeim rökum að gildissvið ábyrgðartryggingarinnar næði ekki til umrædds tjóns. Með vísan til afstöðu stefnda telur stefnandi nauðsynlegt að höfða mál þetta. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að Sögn ehf. hafi verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda félagi á tjónsdegi þann 8. desember 2001 sem nái til þess að bæta tjón stefnanda. Þar sem nú sé búið að staðreyna bótaskyldu Sagnar ehf., og bótafjárhæð hafi verið ákveðin með niðurstöðu héraðsdóms í máli nr. E-l8023/2002 eigi stefnandi beina kröfu á hið stefnda félag með vísan til 95. gr. vátryggingarlaga nr. 20/1954. Í vátryggingarskírteini, eða Certificate of Insurance, sem dagsett sé þann 4. desember 2001 og sent hafi verið í tölvupósti til forráðamanns Sagnar ehf. sama dag, segi orðrétt, en skírteinið sé á ensku: „We hereby confirm that Sögn ehf. has taken out with Sjóvá-Almennar tryggingar hf., the following insurance coverage: 1. Third Party Liability Insurance for the amount of ISK 120.000.000, which is equal to USD 1.140.000. at today's rate of exchange. Deductible is 10 % each and every loss, minimum ISK 24.000, but maximum ISK 240.000.-“ Áður en til sviðsetningar brunaatriðisins kom hafi starfsmanni stefnanda verið sýnt ofangreint vátryggingarskírteini enda hafi það verið forsenda fyrir því að veitt yrði leyfi til sviðsetningarinnar að Sögn ehf. væri með fullgilda tryggingu sem tæki til þess tjóns sem kynni að verða á eigum stefnanda. Við lestur ofangreinds skírteinis sé enda ekkert sem gefi það til kynna að einhverjar takmarkanir séu á ábyrgð gagnvart þriðja manni, hvað þá að tryggingin taki ekki til tjóns sem verði vegna eldsvoða. Stefnandi hafi því verið í þeirri trú að Sögn ehf. væri með fullgilda tryggingu. Sérstaklega beri að nefna að umrætt vátryggingarskírteini sé sérstaklega ætlað þriðja aðila til sýningar, sbr. orðalagið: „TO WHOM IT MAY CONCERN.“ Það hafi frá upphafi verið skýr afstaða forráðamanna Sagnar ehf. að umrædd ábyrgðartrygging tæki til þess tjóns sem varð, sbr. undirrituð fundargerð af fundi sem var haldinn í kjölfar brunans þann 8. desember 2001, en þar segi orðrétt: „...lýsti Agnes því að framleiðandi myndarinnar væri með sínar tryggingar hjá Sjóvá Almennar. Um væri að ræða frjálsa ábyrgðartryggingu og í skilmálum væri ýtarlega lýst hverju áhættuatriði í myndinni þannig að þar kæmi fram lýsing á því atriði sem olli brunanum á húsinu. “ Jafnframt vísist til skýrslutöku lögreglu af forráðamönnum Sagnar ehf., þeim Agnesi Johansen og Baltasar Kormáki. Um afstöðu forráðamanna Sagnar ehf. til umfangs tryggingarinnar vísist enn fremur til bréfs sem sent hafi verið til Heilbrigðisnefndar Austurlands. Í bréfinu komi fram sömu röksemdir fyrir leyfisumsókninni og forráðamennirnir höfðu uppi gagnvart stefnanda, en þar komi fram að Hafsauga ehf. sé með ábyrgðartryggingu hjá stefnda, vegna verkefnisins og hafi mönnum þar á bæ verið gerð góð grein fyrir þessu atriði myndarinnar. Rétt sé að benda á nafnarugling í bréfinu en Hafsauga ehf. hafi ekki verið með ábyrgðartryggingu fyrir verkefninu heldur Sögn ehf. Við kaup á ofangreindri tryggingu, svo og öðrum tryggingum, hafi stefndi verið rækilega upplýstur um öll áhættuatriði sem til stóð að taka upp og allar þær áhættur sem væru samfara framleiðslu myndarinnar. Þannig hafi meðal annars verið send ítarleg lýsing á því brunaatriði sem til stóð að taka upp í frystihúsi stefnanda að Strandgötu 77 og 79 í Neskaupstað. Um þessa upplýsingagjöf vísist til lýsingar Sagnar ehf. á svokölluðum hættulegum atriðum sem gerð hafi verið að beiðni stefnda. Jafnframt vísist til þess að stefndi hafi gert þá kröfu til forráðamanna Sagnar ehf., og þeirra starfsmanna sem höfðu umsjón með sviðsetningu brunans, að þeir framkvæmdu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefni sem hafi verið notað. Hafi þessi krafa verið gerð til að unnt væri að ganga úr skugga um að ekki ætti að geta kviknað í frystihúsi stefnanda. Þannig liggi fyrir að stefndi hafi fengið ítarlegar upplýsingar um umrætt brunaatriði en auk þess gert sérstakar kröfur um aðgerðir til að fyrirbyggja tjón vegna sviðsetningar brunans. Hér beri jafnframt að nefna að í ofangreindu vátryggingarskírteini sé annar sérfræðinganna, sem hafi séð um sviðsetningu brunans, tryggður sérstaklega með slysatryggingu launþega. Vátryggingarskírteinið virðist því vera gefið út í tengslum við fyrirhugaða sviðsetningu. Afstaða fulltrúa stefnda, strax eftir brunann, bendi einnig til þess að þeir hafi talið tjónið heyra undir umrædda ábyrgðartryggingu. Í fundargerð af fundi, sem hafi verið haldinn í kjölfar brunans þann 8. desember 2001, komi fram að fulltrúi stefnda hafí lýst því yfir að tryggingarfélögin myndu bera kostnað af því að verja húsið. Þar sem Sögn ehf. hafi talið sig þannig hafa tryggt sig gegn því tjóni sem varð á fasteignum stefnanda, ef tjónið yrði talið skaðabótaskylt af þeirra hálfu, hafi hinu stefnda félagi verið stefnt til réttargæslu í ofangreindu héraðsdómsmáli með stefnu sem þingfest var þann 9. maí 2003. Í greinargerð hins stefnda félags í því máli hafi bótaskyldu á grundvelli ábyrgðartryggingarinnar verið hafnað með þeim rökum að tjónið félli utan ábyrgðartryggingarinnar. Vísað hafi verið í almenna skilmála ábyrgðartryggingar þar sem fram komi að vátryggingin taki ekki til tjóns vegna skemmda á munum eða glötunar muna sem hlytist af eldsvoða. Í svarbréfi stefnda, dagsettu þann 22. júlí 2005, þar sem kröfum stefnanda sé hafnað, sé um röksemdir fyrir höfnun vísað til þessarar sömu greinargerðar. Stefnandi telji höfnun stefnda á bótaskyldu haldlausa enda hafi umræddir skilmálar ekki verið kynntir Sögn ehf. fyrr en eftir að hið bótaskylda atvik átti sér stað. Sögn ehf. hafi keypt ábyrgðartryggingu í þeim tilgangi að tryggja sig fyrir því tjóni sem félagið myndi valda þriðja manni. Fyrir liggi að stefndi hafi sérstaklega verið upplýstur um umrætt brunaatriði og hafi öllum aðilum verið ljóst að það væri áhættusamasta atriði, sem tekið yrði upp við framleiðslu kvikmyndarinnar Hafið. Það að tryggingin tæki svo ekki til tjóns sem myndi verða við gerð þess atriðis sé fjarstæðukennt. Í vátryggingarskírteini því sem forráðamönnum Sagnar ehf. hafi verið sent þann 4. desember 2001 hafi hvergi verið vísað í skilmála sem gilda hafi átt um trygginguna. Með vísan til þess að Sögn ehf. hafi sérstaklega upplýst stefnda um umrætt brunaatriði, verði að telja að tryggingarfélaginu hafi borið að tilgreina það skýrlega í umræddu skírteini, ef tjón af völdum eldsvoða var undanskilið í skilmálum tryggingar. Hafi stefnda mátt vera ljóst að verið væri að biðja um tryggingu sem tæki meðal annars til tjóns sem yrði vegna sviðsetningar þessa brunaatriðis. Telur stefnandi ljóst, samkvæmt ofangreindu, að skilmálar þeir, sem stefndi hafi vísað til, geti ekki átt að gilda um þá ábyrgðartryggingu sem Sögn ehf. tók, enda væri slík trygging í engu samræmi við þau samskipti sem átt höfðu sér stað í aðdraganda tryggingartökunnar. Þannig telur stefnandi sýnt að stefndi hafi selt Sögn ehf. ábyrgðartryggingu vegna þess tjóns sem hugsanlega hlytist á eigum þriðja manns við framleiðslu myndarinnar, án þess að tjón vegna eldsvoða hafi verið undanskilið. Eldsvoðinn hafi orðið vegna gáleysis við sviðsetningu brunaatriðis í kvikmynd. Því sé haldið fram að með orðinu eldsvoði í skilmálum sé einungis átt við eldsvoða sem verði vegna atvika sem ekki tengjast kvikmyndagerðinni. Hér beri að nefna að á stefnda hvíli sönnunarbyrðin um það, að umræddir skilmálar, er undanskilji tjón vegna eldsvoða, gildi um umrædda ábyrgðartryggingu, auk þess sem allur vafi á túlkun vátryggingarsamnings beri að skýra vátryggingartaka í hag. Jafnvel þótt talið yrði að skilmálarnir teldust hluti af umræddri ábyrgðartryggingu telur stefnandi einsýnt að víkja beri þeim til hliðar, sbr. 36. gr. laga nr. 11/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi veitt Sögn ehf. víðtæka tryggingarráðgjöf og hafi haft allar upplýsingar um þau áhættuatriði sem átti að taka upp vegna framleiðslu umræddrar kvikmyndar. Stefnda hljóti að hafa verið ljóst að sviðsetning umrædds brunaatriðis hefði í för með sér langmesta áhættu á tjóni af þeim áhættuatriðum sem nefnd hafi verið. Þannig hafi stefndi haft fulla vitneskju um þá áhættu sem Sögn ehf. ætlaði sér að kaupa tryggingu fyrir og mátti vera ljóst að Sögn ehf. var að kaupa tryggingu gegn því tjóni sem hugsanlega yrði við sviðsetningu kvikmyndaatriðis þar sem sprengingar og eldhætta voru aðaláhættuþættirnir. Eins og áður segi hafi það augljóslega verið mat forráðamanna Sagnar ehf. að keypt hefði verið trygging sem tæki til þess tjóns sem varð á fasteignum stefnanda og lausafé. Miðað við aðdraganda tryggingartökunnar og þess tryggingarskírteinis sem gefið hafi verið út verði að telja afar ósanngjarnt gagnvart vátryggingartaka og stefnanda að vísa til umræddra skilmála. Með vísan til ofangreindra raka sé þess þannig krafist að stefndi greiði stefnukröfu til stefnanda á grundvelli ábyrgðartryggingar sem Sögn ehf. hafi verið með hjá félaginu og hafi verið í gildi á tjónsdegi. Vaxtakrafa sé í samræmi við dómsorð héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-18023/2002 en þar sé vísað til 8. gr. laga nr. 38/2001 um skaðabótavexti og til 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga um dráttarvexti. Hámarksfjárhæð bóta samkvæmt nefndri ábyrgðartryggingu hafi verið 120.000.000 króna og sé ljóst að stefnukrafa með vöxtum og kostnaði fari fram úr þeirri fjárhæð. Um skyldu stefnda til að greiða þann hluta stefnukröfu er fari fram úr ofangreindri hámarksfjárhæð vísist til 2. og 3. mgr. 92. gr. vátryggingarlaga nr. 20/1954 en þar sé sérstaklega tiltekið að vátryggingarfélagi beri að greiða vexti og kostnað þótt greiðsla af þeim sökum fari fram úr greindri hámarksfjárhæð. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 90/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Málsástæður stefnda og lagarök Aðalkrafa Óumdeilt er að Sögn ehf. var með gilda frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegi 8. desember 2001. Aðilar máls þessa deila á hinn bóginn um það hvort fyrrnefnt tjón stefnanda eigi undir trygginguna. Byggir stefndi sýknukröfu sína á því að samkvæmt skýrum skilmálum tryggingarinnar falli tjón stefnanda utan hennar og engin atvik séu fyrir hendi sem réttlæti frávik frá því. Stefnandi eigi því ekki kröfu á stefnda um greiðslu tjónsins. Skuli þetta rökstutt nánar. Í fyrsta lagi taki tryggingin ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna, sem vátryggður hefur að láni, á leigu, til geymslu, sölu, flutnings eða eru af öðrum ástæðum í vörslu hans, þar á meðal muna, sem vátryggður hefur tekið í heimildarleysi, sbr. grein 150.20 í framlögðum vátryggingarskilmálum á dskj nr. 17. Óumdeilt sé að stefnandi hafi lánað Sögn ehf. húsnæðið að Strandgötu 77 og 79 á Neskaupstað, þ.e. frystihúsið sem brann, til kvikmyndatöku. Megi hér t.d. vísa til þess sem fram komi hjá Freysteini Bjarnasyni, þáverandi útgerðarstjóra stefnanda, við rannsókn lögreglu á brunanum. Megi hér einnig vísa til stefnu og greinargerðar Sagnar ehf. í héraðsdómsmálinu nr. E-18023/2002. Samkvæmt framansögðu liggi þannig fyrir að skemmdir urðu á munum, þ.e.a.s. á frystihúsinu og tilteknu lausafé sem þar var, sem Sögn ehf. hafði að láni. Taki tryggingin ekki til ábyrgðar á slíku tjóni, sbr. grein 150.20 í vátryggingarskilmálum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í öðru lagi taki tryggingin ekki til ábyrgðar vegna skemmda á munum eða glötunar muna, sem hljótist af eldsvoða, sbr. grein 150.40 í vátryggingarskilmálum. Óumdeilt sé að tjón stefnanda sé til komið vegna bruna á fasteign félagsins er varð við tökur á kvikmyndinni Hafið sem Sögn ehf. framleiddi. Telur stefndi engan vafa leika á því að slíkur bruni teljist til eldsvoða samkvæmt vátryggingarskilmálum. Þessu til stuðnings vísast meðal annars til ákvæða vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954 um brunatryggingar. Jafnframt sé vísað til skilgreininga á eldsvoða í vátryggingarskilmálum brunatrygginga Tryggingamiðstöðvarinnar hf., vátryggjanda stefnanda, á dskj. nr. 30 og nr. 31, og greinargerðar félagsins í héraðsdómsmálinu nr. E-18023/2002. Megi hér einnig vísa til forsendna héraðsdóms í nefndu máli. Stefndi mótmæli því harðlega að einhver vafi sé á því hvernig túlka beri vátryggingarskilmálana og að þar hafi einungis verið átt við eldsvoða sem yrði vegna atvika sem ekki tengdust kvikmyndagerðinni. Eigi sú túlkun stefnanda á skilmálunum sér enga stoð. Samkvæmt framansögðu liggi þannig fyrir að tjón stefnanda hlaust af eldsvoða. Taki tryggingin ekki til ábyrgðar á slíku tjóni, sbr. grein 150.40 í vátryggingarskilmálum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi leggi áherslu á að tjón stefnanda falli utan þeirrar frjálsu ábyrgðartryggingar sem Sögn ehf. hafði hjá stefnda, eins og að framan sé rakið. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telur að margar þeirra málsástæðna sem teflt sé fram í stefnu geti ekki átt við í málinu, en telur sig á hinn bóginn ekki komast hjá því að svara þeim með nokkuð ítarlegum hætti. Stefndi mótmæli því harðlega að stefnandi geti borið fyrir sig að ekkert í vátryggingarskírteini hafi gefið til kynna að einhverjar takmarkanir væru á frjálsu ábyrgðartryggingunni. Ef fallist væri á þá skýringu stefnanda þýddi það t.d. að stefndi bæri ábyrgð á tjóni sem Sögn ehf. kynni að hafa valdið af ásetningi. Væri slíkt fráleitt. Byggir stefndi á því að stefnanda hafi verið kunnugt um, eða a.m.k. mátt vera vel kunnugt um, að skilmálar umræddrar tryggingar hefðu að geyma undanþáguákvæði, eins og vant sé í stöðluðum samningsskilmálum vátrygginga. Beri hér að hafa í huga að stefnandi sé með atvinnurekstur og sé vafalaust með ábyrgðartryggingar með sambærilegum skilmálum og gildi um frjálsa ábyrgðartryggingu Sagnar ehf. Hafi stefndi því skorað á stefnanda að leggja fram upplýsingar um ábyrgðartryggingar sínar og þá skilmála sem um þær gildi. Í framhaldi af þessu bendi stefndi á að sú hætta sem var á tjóni á fasteigninni hafi verið sérstök og óvenjuleg, enda hafi átt að sviðsetja bruna í henni. Hafi þessar aðstæður stefnanda gefið fullt tilefni til að afla sér upplýsinga um hvort fullnægjandi tryggingar væru fyrir hendi. Stefnandi hafi hins vegar ekki borið undir Tryggingamiðstöðina hf., sem tryggði fasteignina lögboðinni brunatryggingu, hvort sú trygging tæki til mögulegs tjóns. Þá hafi stefnandi ekki heldur borið undir stefnda hvort frjáls ábyrgðartrygging Sagnar ehf. tæki til mögulegs tjóns, þvert á skýr undanþáguákvæði í almennum skilmálum tryggingarinnar. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi með þessu sýnt af sér gáleysi og verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu sjálfur. Stefndi mótmæli því að það skipti máli við úrlausn þessa máls, um mögulega greiðsluskyldu stefnda úr frjálsri ábyrgðartryggingu til stefnanda, hvort forráðamenn og starfsmenn Sagnar ehf. hafi talið að umrædd trygging tæki til þess tjóns sem varð. Það sem skipti öllu máli sé að samkvæmt skýrum skilmálum tryggingarinnar taki hún ekki til tjónsins, eins og fyrr sé rakið. Ef Sögn ehf. hafi lýst því yfir við stefnanda eða gefið til kynna að tryggingin tæki til tjónsins verði félagið sjálft að bera fulla ábyrgð á því. Mögulegur misskilningur Sagnar ehf. um gildissvið frjálsu ábyrgðartryggingarinnar geti ekki leitt til þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda úr tryggingunni. Í stefnu sé því haldið fram að það hafi frá upphafi verið skýr afstaða forráðamanna og starfsmanna Sagnar ehf. að umrædd ábyrgðartrygging tæki til tjónsins. Þá sé ítrekað fullyrt að Sögn ehf. hafi talið sig hafa tryggingu fyrir því tjóni sem kynni að verða á fasteignum og lausafé stefnanda. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum stefnanda harðlega. Því til stuðnings sé nærtækt að benda á það sem fram komi í greinargerð Sagnar ehf. í fyrrnefndu héraðsdómsmáli nr. E-18023/2002. Þar segi á bls. 7: „[...] Stefnanda var ljóst að keypt hafði verið ábyrgðartryggingu (sic) vegna tjóns sem kynni að verða valdið við upptökur myndarinnar með saknæmum hætti. Stefnandi vissi því eða mátti vita að stefndi hafði ekki keypt brunatryggingu enda hefði það verið erfitt þar sem stefnandi var sjálfur með gilda brunatryggingu á fasteigninni hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Ef stefnandi vildi auka við tryggingar vegna upptöku þessa atriðis eða annarra áhættuatriða tengdum fasteignum stefnanda bar honum að kaupa slíkar tryggingar sjálfur eða krefjast þess af framleiðanda myndarinnar að hann gerði það. Stefnandi gerði hvorugt. [...]“ Á bls. 9 segi síðan svo: „[...] Það skal ítrekað að ef stefnandi taldi þörf á því að keypt yrði víðtækari trygging en ábyrgðartrygging vegna brunaatriðsins (sic) eða annarra áhættuatriða, bar stefnanda að gera það hjá sínu tryggingafélagi, brunatryggjanda fasteignarinnar, eða krefjast þess af framleiðanda myndarinnar að hann gerði það. Það gerði stefnandi ekki og getur stefndi ekki borið ábyrgð á því. [...]“ Samkvæmt framansögðu megi ljóst vera að Sögn ehf. hafi verið fullkunnugt um þær takmarkanir sem voru á gildissviði frjálsu ábyrgðartryggingarinnar og að hún tryggði ekki tjón vegna bruna. Til viðbótar því sem hér hafi verið rakið skuli bent á að Sögn ehf. hafi tekið sérstakar tryggingar hjá stefnda vegna tiltekinna muna í eigu þriðja manns og sem hafi þá, meðal annars, verið tryggðir gegn brunatjóni, sbr. dskj. 19. Styðji þetta enn frekar að Sögn ehf. hafi verið fullkunnugt um að frjálsa ábyrgðartryggingin væri ekki svo víðtæk sem stefnandi heldur fram. Að öðrum kosti hefði Sögn ehf., eðli máls samkvæmt, ekki keypt þær tryggingar. Stefndi mótmælir því að félaginu hafi borið að tilgreina það sérstaklega í vátryggingarskírteini að tjón af völdum eldsvoða væri undanskilið í skilmálum tryggingarinnar. Byggir stefndi á því að Sögn ehf., líkt og stefnanda, hafi verið kunnugt um, eða a.m.k. mátt vera vel kunnugt um, að skilmálar umræddrar tryggingar hefðu að geyma undanþáguákvæði, eins og venjan sé í stöðluðum samningsskilmálum vátrygginga. Hafi Sögn ehf. borið að kynna sér skilmála þeirra trygginga sem það valdi sér, en í skilmálum frjálsu ábyrgðartryggingarinnar komi t.d. skýrt fram að tjón af völdum eldsvoða sé undanskilið. Hafi Sögn ehf. verið vel kunnugt um að ákveðnir skilmálar giltu um trygginguna, sjá hér tölvupóst félagsins til stefnda hinn 10. desember 2001. Hér skuli enn áréttað að af fyrrnefndri greinargerð Sagnar ehf., verði skýrlega ráðið að félaginu hafi verið fullkunnugt um að frjálsa ábyrgðartryggingin fæli ekki í sér brunatryggingu fasteignar stefnanda. Fullyrðingum stefnanda um samskipti stefnda og Sagnar ehf. í aðdraganda tryggingatökunnar er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Hvað sem því líði telur stefndi að það geti ekki haft áhrif á úrslit málsins hvað fór á milli stefnda og Sagnar ehf. Hafi stefnda orðið á einhver mistök við tryggingarráðgjöf gagnvart Sögn ehf. geti slíkt aðeins leitt til ábyrgðar gagnvart því félagi, ekki stefnanda. Rétt sé að taka skýrt fram að stefndi telur sig engin mistök hafa gert og og telur sig hafa veitt Sögn ehf. fullnægjandi ráðgjöf við tryggingartökuna. Hafi Sögn ehf. verið kunnugt um, eða mátt vera vel kunnugt um, þær tryggingar sem félagið keypti og gildissvið þeirra, eins og fyrr sé rakið. Í framhaldi af þessu sé rétt að árétta að stefnandi hafi engin samskipti átt við stefnda vegna trygginga Sagnar ehf. og stefnandi hafi aldrei leitað upplýsinga hjá stefnda um gildissvið trygginganna, þrátt fyrir fullt tilefni vegna sérstakra og óvenjulegra aðstæðna. Tekið skuli fram að upplýsingar um áhættuatriði hafi ekki verið lagðar fram vegna frjálsu ábyrgðartryggingarinnar, heldur vegna töku hinnar svokölluðu „Film Insurance“. Aldrei hafi verið rætt um að stefndi skyldi brunatryggja fasteign stefnanda, enda hafi hún verið tryggð lögbundinni brunatryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og hafi Sögn ehf. verið kunnugt um það, sbr. greinargerð Sagnar ehf. í máli nr. E-1823/2002. Í stefnu sé fullyrt að stefndi hafi gert þá kröfu til forráðamanna Sagnar ehf. og þeirra starfsmanna sem höfðu umsjón með sviðsetningu brunans að þeir framkvæmdu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefni sem var notað. Hafi þessi krafa verið gerð til að unnt væri að ganga úr skugga um að ekki ætti að geta kviknað í frystihúsi stefnanda. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum sem röngum og ósönnuðum, nú sem fyrr. Í stefnu sé einnig ýjað að því að vátryggingarskírteinið hafi verið gefið út í tengslum við fyrirhugaða sviðsetningu á brunanum því þar kæmi fram að annar sérfræðinganna, sem sá um sviðsetninguna, væri tryggður sérstaklega með slysatryggingu launþega. Stefndi mótmælir þessu. Hafi einfaldlega verið að staðfesta töku tryggingar, sem óskað hafði verið eftir sama dag. Um hafi verið að ræða almenna slysatryggingu fyrir starfsmanninn þann tíma sem hann var hér á landi. Stefndi mótmæli því að hafa talið í upphafi að tjónið heyrði undir frjálsu ábyrgðartrygginguna. Óumdeilt sé að þann 8. desember 2001 hafi verið haldinn fundur á Hótel Capitano vegna brunans. Á þeim fundi hafi málin verið rædd almennt og hafi komið fram í máli Helga Kjærnested, svæðisstjóra stefnda, að það tryggingarfélag, sem bótaskylt væri vegna tjónsins, bæri kostnaðinn sem af því hlytist við að verja húsið fyrir frekara tjóni. Í þeim orðum svæðisstjóra stefnda hafi ekki falist nein viðurkenning á bótaskyldu úr frjálsu ábyrgðartryggingunni. Sjá í þessu sambandi tölvupóst stefnda til Sagnar ehf. á dskj. nr. 25. Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til að víkja umræddum tryggingaskilmálum til hliðar með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Fyrst skuli bent á að um sé að ræða vátryggingarsamning á milli stefnda og Sagnar ehf. Eigi stefnandi enga aðild að þeim samningi. Sé því harðlega mótmælt að stefnandi geti krafist breytinga á samningi sem aðrir aðilar hafi gert sín á milli. Þá mótmælir stefndi því að skilmálarnir séu þess eðlis að víkja beri þeim til hliðar. Aðilum vátryggingarsamnings sé frjálst að semja um efni hans og hafi stefnda verið heimilt með samningi að takmarka þá áhættu sem hann tók að sér, enda um frjálsa ábyrgðartryggingu að ræða. Byggir stefndi á því að félaginu hafi verið heimilt að takmarka ábyrgð sína með þeim hætti sem gert var. Undanþáguákvæðin séu skýr, alls ekki óvenjuleg og sé sambærileg ákvæði að finna í tryggingaskilmálum annarra tryggingafélaga. Þá geti undanþáguákvæðin ekki talist ósanngjörn þegar meðal annars sé litið til þess að lögum samkvæmt beri að tryggja húseignir sérstaklega gegn bruna, sbr. lög nr. 48/1994 um brunatryggingar. Varakrafa Stefndi krefst þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega, en stefndi telur tjón stefnanda að mestu leyti ósannað. Sé niðurstöðu framlagðrar matsgerðar mótmælt sem rangri og of hárri. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að félaginu verði gert að greiða dæmdan málskostnað þar sem slíkt eigi ekki undir frjálsu ábyrgðartrygginguna. Tekið skuli hér fram að dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-18023/2002 hafi ekki bindandi réttaráhrif fyrir stefnda, enda hafi félagið ekki verið beinn aðili að málinu. Stefndi mótmælir að lokum vaxta- og dráttarvaxtakröfum stefnanda. Um lagarök vísar stefndi einkum til þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, almennra reglna vátryggingaréttar og meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi, auk samningalaga nr. 7/1936 og laga nr. 48/1994 um brunatryggingar. Niðurstaða Í 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 segir að þegar staðreynt hefur verið að vátryggður sé skaðabótaskyldur þeim er tjónið beið og upphæð bótanna ákveðin, öðlast sá, sem tjónið beið, rétt vátryggðs á hendur félaginu að því leyti til sem kröfu hans er eigi þegar fullnægt. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 16. nóvember 2004, var staðfest að Sögn ehf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem varð vegna sviðssetningar á brunaatriði við gerð kvikmyndarinnar Hafið. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að Sögn ehf. hafi verið með gilda ábyrgðartryggingu hjá stefnda á tjónsdegi sem nái yfir tjón stefnanda og beri stefnda því að bæta stefnanda tjón hans sem stefnandi telur nema stefnufjárhæð, sbr. áðurnefnd 95. gr. Karl Jóhann Birgisson, rekstrarstjóri útgerðarsviðs stefnanda, bar fyrir dómi að þegar dró að því að umrætt brunaatriði yrði kvikmyndað hafi forstjóri stefnanda beðið hann að ganga eftir því við Sögn ehf. að þetta væri allt vel tryggt. Hafi hann því snúið sér til tengiliðar síns hjá Sögn ehf, Agnesar Johansen, og óskað staðfestingar á því. Agnes hafi sýnt honum vátryggingarskírteini frá stefnda á tölvu og hafi honum sýnst það „dekka“ þetta atriði. Staðfesti Karl Jóhann að honum hafi verið sýnt dskj. nr. 7 sem er yfirlýsing frá 4. desember 2001. Stefnandi byggir á því að þessi yfirlýsing stefnda frá 4. desember 2001 sé vátryggingarskírteini og í því séu engar takmarkanir tilgreindar á ábyrgð stefnda gagnvart þriðja manni. Stefnandi hafi því mátt treysta því að um fullgilda tryggingu væri að ræða og að umrædd trygging tæki til þess tjóns sem varð. Stefnandi vísar til bókunar á fundi sem haldinn var eftir brunann þar sem Agnes Johansen hafi lýst því að í skilmálum um frjálsa ábyrgðartryggingu hefði verið lýst ítarlega hverju áhættuatriði í myndinni þannig að þar kæmi fram lýsing á því atriði sem olli brunanum á húsinu. Í framburði Sigfúsar Arnar Sigurhjartarsonar, viðskiptastjóra stefnda, fyrir dómi kom hins vegar fram að sá spurningalisti sem settur var fram og þær lýsingar á áhættuatriðum sem Sögn ehf. gaf hafi ekki staðið í tengslum við umfjöllun um ábyrgðartrygginguna heldur aðrar tryggingar sem Sögn ehf. tók hjá stefnda. Bar Sigfús að í sambandi við ábyrgðartrygginguna hefði ekki verið rætt hvort hún tæki til bruna enda hefði það ekki gengið upp því stefndi selji ekki þannig tryggingu. Lögboðin bunatrygging hafi verið til staðar varðandi þessa tilteknu eign sem tjón varð á. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi krafist þess af Sögn ehf. að framkvæmdar yrðu sérstakar prufuíkveikjur með því brunavarnarefni sem var notað. Agnes Johansen bar fyrir dómi að hún muni ekki eftir því að stefndi hafi farið fram á slíkt. Ekkert þykir hafa komið fram í málinu sem styður umrædda fullyrðingu stefnanda. Stefnandi byggir á því að Sögn ehf. hafi ekki verið kynntir skilmálar tryggingarinnar fyrr en eftir að tjón varð. Sigfús Arnar Sigurhjartarson bar fyrir dómi að verklagsreglan hjá stefnda sé sú að hann sjái um útgáfu á tryggingarskírteininu. Það sé prentað í gíróseðilsformi. Síðan sjái annar starfsmaður um að senda skírteinið ásamt tryggingarskilmálunum til viðskiptamanns. Samkomulag hafi orðið milli stefnda og Sagnar ehf. að tryggingin tæki gildi 1. október þótt skírteinið hefði verið gefið út síðar. Lísa Kristjánsdóttir, starfsmaður á skrifstofu Sagnar ehf. á umræddum tíma, kvaðst fyrir dómi ekki muna til þess að hafa móttekið tryggingarskilmála en kvaðst hafa fengið greiðsluseðla vegna ýmissa trygginga. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er félag sem hefur á boðstólum og selur tryggingar. Óumdeilt er að Sögn ehf. keypti ýmiss konar tryggingar hjá stefnda í tengslum við töku myndarinnar Hafið, þ.á m. frjálsa ábyrgðartryggingu. Telja verður að það sé almenn vitneskja að tryggingar, eins og frjáls ábyrgðartrygging, eru háðar ákveðnum stöðluðum skilmálum. Bar forsvarsmönnum Sagnar ehf. að kynna sér þá áður en gengið var til samninga við stefnda um kaup á tryggingunni og ganga úr skugga um að tryggingin tæki til þeirra þátta í starfsemi félagsins sem félagið óskaði tryggingar á. Liggur ekki fyrir að stefndi hafi tekið á sig ábyrgð umfram það sem skilmálar kveða á um. Hvað forsvarsmenn Sagnar ehf. hafa talið í þessu sambandi þykir ekki skipta hér máli. Samkvæmt framburði Lísu Kristjánsdóttur var óskað eftir staðfestingu á því að allt væri tryggt. Taldi Lísa að þar sem staðfestingin væri á ensku hefði hún verið gerð fyrir meðframleiðendur myndarinnar. Umrædd staðfesting eða „certificate of insurance“ var það skjal sem Karli Jóhanni var sýnt þegar hann óskaði staðfestingar á því að allt væri vel tryggt hjá Sögn ehf. Í umræddu skjali segir í íslenskri þýðingu: „Við staðfestum hér með að Sögn ehf hefur tekið eftirfarandi tryggingar hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf: 1. Þriðja aðila ábyrgðartrygging að upphæð kr. 120.000.000, sem er að jafngildi USD 1.140.000 á gengi dagsins í dag. Sjálfsábyrgðin er 10% í sérhverju tjóni, kr. 24.000,- að lágmarki en kr. 24.000,- að hámarki 2. Bótatrygging fyrir starfsmenn skv. kjarasamningi Paal Morten Hverven.“ Enda þótt umrætt skjal beri yfirskriftina tryggingarskírteini í íslenskri þýðingu er ljóst af efni þess að það er staðfesting á því að Sögn ehf. hafi tekið ákveðnar tryggingar hjá stefnda. Er ekki fallist á að Karl Jóhann hafi, af umræddu skjali, mátt ætla að um væri að ræða tryggingarskírteini frjálsrar ábyrgðartryggingar þar sem engir skilmálar eru tilgreindir í skjalinu, sbr. það sem áður segir. Þá er handskrifað á skjalið að það sé útprentun á staðf. sem barst á e-mail frá Sigfúsi. Eins og áður segir hafði Sögn ehf. keypt frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Tjón, sem varð við umræddan bruna á fasteign stefnanda og lausafjármunum, sem Sögn ehf. hafði að láni, fellur utan við gildissvið tryggingarinnar, sbr. ákvæði 150.20 og 150.40 í skilmálum ábyrgðartryggingarinnar. Sú málsástæða stefnda að víkja beri til hliðar skilmálum tryggingarinnar á grundvelli 36. gr. laga nr. 11/1936 er órökstudd og er henni hafnað. Stefnandi hefur því ekki sýnt fram á í máli þessu að hann eigi kröfu á stefnda vegna umrædds tjóns. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Síldarvinnslunnar hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 86/2013
Líkamstjón Skaðabótamál Fyrning
A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi 25. júní 2001. Í málinu krafðist A viðurkenningar á að krafa hans á hendur B og V hf. um bætur hafi ekki verið fyrnd er málið var höfðað. V hf. hafði innt af hendi greiðslur til A 21. apríl 2004 og 17. mars 2011 á grundvelli matsgerða sem þá lágu fyrir. A aflaði álits örorkunefndar og gerði viðbótarkröfu á hendur B og V hf. á grundvelli þess. Héraðsdómur taldi tíu ára fyrningarfrest samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hafa verið liðinn þegar A höfðaði málið á hendur V hf. 1. mars 2012 og á hendur B 4. september 2012. Féllst dómurinn ekki á að áðurnefndar greiðslur V hf. til A hefðu falið í sér viðurkenningu á kröfu A og rofið fyrningarfrest ákvæðisins. Breytti engu um þá niðurstöðu hvort álits örorkunefndar hafði verið aflað án mótmæla frá B og V hf. eða hvort sérstakur áskilnaður hafði verið gerður af þeirra hálfu vegna þess. Þá var heldur ekki talið að fyrirvari A í tjónskvittun vegna uppgjörs 17. mars 2011, um mat á varanlegum afleiðingum og frekari kröfu ef endurmat reyndist hærra, hefði áhrif á þessa niðurstöðu. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu B og V hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2013. Hann krefst þess að viðurkennt verði að krafa sín á hendur stefndu um bætur fyrir líkamstjón, sem hann hlaut í umferðarslysi 25. júní 2001, hafi ekki verið fyrnd er mál þetta var höfðað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að hver málsaðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember 2012, var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 1. mars 2012, af A, […], á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, og með sakaukastefnu áritaðri um birtingu 3. september 2012 á hendur sakaukastefndu, B, […]. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda og sakaukastefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda bætur vegna líkamstjóns stefnanda eftir umferðarslys hinn 25. júní 2001, alls að fjárhæð kr. 4.753.141, auk 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 25. júní 2001 til þingfestingardags, og dráttarvaxta samkvæmt 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags, vegna ábyrgðartryggingar bifreiðarinnar [...]. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda og sakaukastefndu að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til kemur, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Endanlegar dómkröfur stefnda og sakaukastefndu, sem hér eftir verður vísað til sem stefndu, eru þær aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar til muna. Stefndu krefjast í báðum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Í þinghaldi máls þessa 4. september sl. var þingfest sakaukastefna á hendur B og var málið sameinað þessu máli í kjölfarið. Í sama þinghaldi var ákveðið samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði dæmt um þann ágreining aðila hvort krafa stefnanda í málinu væri fyrnd og er dómurinn kveðinn upp til úrlausnar á því. Féllu stefndu jafnframt frá frávísunarkröfum sínum í málinu. Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess að dæmt verði að kröfur hans í málinu séu ekki fyrndar. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast sýknu á þeim grundvelli að bótakrafa stefnanda sé fyrnd og krefjast jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda. Með bréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 2. febrúar 2012, var stefnanda veitt gjafsóknarleyfi í máli gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. til greiðslu á kröfu úr ábyrgðartryggingu ökutækis vegna afleiðinga umferðarslyss 25. júní 2001. Gjafsóknin er takmörkuð við réttargjöld, þóknun lögmanns og útlagðan kostnað vegna „öflunar örorkunefndar.“ I. Í stefnu er málavöxtum lýst þannig að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í umferðarslysi hinn 25. júní 2001, þegar hann þá níu ára gamall, var aftursætisfarþegi í bíl foreldra sinna er ekið var aftan á bifreiðina, með þeim afleiðingum að hún kastaðist yfir á öfugan vegarhelming og í veg fyrir aðra bifreið sem kom úr gagnstæðri átt. Hlaut stefnandi við áreksturinn lærbrot á vinstra fæti og gekkst undir meðferð vegna þess. Komu síðar í ljós verulegar afleiðingar af áverka þessum. Lýsa þær sér m.a. í því að hann gekkst strax eftir slysið undir aðgerð þar sem brotið var fest með pinnum, sem síðar voru fjarlægðir í tveimur aðgerðum. Var stefnandi lengi að ná upp styrk eftir aðgerðina, auk þess sem vinstri fótur er styttri en sá hægri, og snýr út á við um u.þ.b. 30°. Þreytist stefnandi mjög fljótt, einkum í vinstra hné, og fær hann jafnframt verki í bak eftir langan vinnudag, auk þreytuverkja í vinstra hné og stirðleika í ökkla. Á hann erfitt með hlaup og þreytist mjög við vinnu þegar mikið er að gera. Þá er stefnandi ennþá mjög bílhræddur. Vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í slysinu var gerð skaðabótakrafa af hans hálfu til stefnda fyrst í október 2001 og var þá aflað matsgerðar um afleiðingar stefnanda af slysinu sameiginlega af málsaðilum. Matsgerðin var gerð af læknunum C og D, dags. 15. október 2003 og var það þá niðurstaða þeirra að ekki væri tímabært að meta varanlegar afleiðingar slyssins þar sem sterklega kæmi til greina að gera aðgerð á stefnanda vegna skekkju sem hafði myndast um brotstaðinn. Aðrar afleiðingar slyssins voru metnar í matsgerðinni og var gert hlutauppgjör vegna þess, sem greitt var af stefnda þann 21. apríl 2004, í samkomulagi við stefnanda. Í samráði við stefnda óskaði stefnandi eftir mati á varanlegum afleiðingum slyssins í apríl 2008 og var sömu læknum falið það mat, C og D, sem þeir skiluðu 22. september 2010. Var það niðurstaða þeirra í fyrri matsgerðinni að tímabundið tjón væri ekki fyrir hendi og að varanlegan miska og örorku væri þá ekki tímabært að meta. Þá var stefnandi talinn veikur í skilningi skaðabótalaga í eitt ár eftir slysið, þar af með rúmlegu frá 25. júní 2001 til 30. júní 2001, og aftur þann 10. september 2001 og 15. apríl 2002. Ástand stefnanda var ekki talið orðið stöðugt eftir slysið. Í seinni matsgerðinni var það niðurstaða sömu lækna að tímabundið atvinnutjón væri ekkert, tímabil veikinda eitt ár, þar af sjö sólarhringar í rúmlegu. Stöðugleikapunktur var metinn þann 25. júní 2002, varanlegur miski 5 stig og varanleg örorka engin. Í kjölfar þessarar niðurstöðu matgerðarinnar frá 2010 bauð stefndi stefnanda uppgjör skaðabóta í samræmi við niðurstöðu þeirrar matsgerðar, og í samskiptum lögmanns stefnanda og félagsins kom fram að stefnandi hefði í hyggju að skjóta málinu til örorkunefndar þar sem hann sætti sig ekki við niðurstöðu matsmanna um mat á varanlegum afleiðingum slyssins. Stefnandi féllst engu að síður á tillögu stefnda um að ganga mætti frá uppgjöri á grundvelli fyrirliggjandi matsgerðar, en með fyrirvara um niðurstöðu örorkunefndar. Var þetta samþykkt af hálfu lögmanns stefnda án nokkurra athugasemda í febrúar 2011. Var greiðsla móttekin í kjölfarið þann 22. mars 2011, alls að fjárhæð kr. 577.701. Var svohljóðandi fyrirvara að finna í tjónskvittun stefnda: ,,M/fyrirv. um mat á varanlegum afleið. og frekari kröfu ef endurmat reynist hærra.“ Leitaði stefnandi í kjölfarið eftir áliti örorkunefndar, með erindi dags. 15. apríl 2001 og stóðu að áliti nefndarinnar E hrl., og læknarnir F og G. Var það niðurstaða álitsins að varanlegur miski stefnanda væri hæfilega metinn 10% og varanleg örorka hans 10%. Lá álitið fyrir þann 8. ágúst 2011. Að fengnu áliti örorkunefndar óskaði stefnandi eftir frekari greiðslu frá stefnda í samræmi við hið endanlega mat, með vísan til fyrirvara í tjónsuppgjöri, sbr. bréf lögmanns stefnanda dags. 9. ágúst 2011. Í bréfi stefnda frá 22. ágúst 2011 var frekari greiðslu hafnað með vísan til fyrningar, skv. 99. gr. umferðarlaga. Taldi stefndi að fyrningarfrestur hefði hafist á slysdegi og ekki verið rofinn síðan, og að allar kröfur á hendur félaginu hafi því fyrnst þann 25. júní 2011. Hafnaði lögmaður stefnanda þessari túlkun stefnda, með bréfi dags. 21. desember 2011, en stefndi ítrekaði afstöðu sína með bréfi dags. 3. janúar 2012. Stefnanda var veitt gjafsókn vegna málsins með gjafsóknarleyfi dags. 2. febrúar 2012. Með vísan til þess sem að framan er ritað og þess að stefndi hefur ekki sinnt kröfum stefnanda um greiðslu fullra bóta fyrir tjón hans er stefnanda nauðsynlegt að stefna málinu fyrir dóm. Sundurliðun stefnukröfu. Miskabætur 5% 465.753 kr. Bætur fyrir varanlega örorku 4.062.388 kr. Útlagður kostnaður við matsgerð 225.000 kr. Samtals 4.753.141 kr. Útreikningur miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku stefnanda byggir á álitsgerð örorkunefndar, þar sem niðurstöðu á mati á tjóni stefnanda voru þær að varanlegur miski hans væri 10% og varanleg örorka hans 10%. Miskabótakrafa stefnanda miðast við grunn miskabóta samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga margfaldað með 5%, þ.e. vegna 10% miskastuðuls, að frádregnum þeim 5%, sem stefndi hefur þegar greitt stefnanda, að teknu tilliti til verðlagsbreytinga. Bætur fyrir varanlega örorku stefnanda miðast við aldur hans á tjónsdegi og reiknast þannig að lágmarksbætur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, að teknu tilliti til verðlagsbreytinga, eru margfaldaðar með aldursstuðli stefnanda á tjónsdegi og með örorkustigi stefnanda, 10%. II. Í þessum þætti málsins byggist skaðabótakrafa stefnanda á því að krafa hans um uppgjör bóta vegna slyssins sé ekki fyrnd, enda sé í þessu tilviki aðeins um viðbótarkröfu að ræða vegna mats örorkunefndar, í fullu samræmi við fyrirvara í tjónsuppgjöri aðila. Þá hafi fyrning verið rofin þegar krafa stefnanda var greidd að hluta hinn 22. mars 2011, en skv. meginreglum um fyrningu slítur slík greiðsla fyrningu, og því er krafa stefnanda ekki fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Bótaskylda stefnda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar sé því enn fyrir hendi og vegna þess eigi stefnandi rétt á greiðslu bóta úr hendi stefnda. Þá byggir stefnandi á því að máli hans hafi verið vísað til örorkunefndar í fullu samráði við stefnda, án þess að nokkur áskilnaður hafi verið gerður af hálfu stefnda um að byggt yrði á fyrningu af hálfu stefnda, lægi niðurstaða nefndarinnar ekki fyrir, fyrir þann 25. júní 2011. Með tilliti til eðlilegs málsmeðferðartíma hjá nefndinni hafi verið ljóst þá þegar að niðurstaða örorkunefndar yrði ekki tilbúin fyrir þann dag. Þá hafi stefndi tekið fullan þátt í málsmeðferð hjá örorkunefnd, án þess að gera áskilnað um fyrningu í tengslum við þá matsvinnu og að greiðsluréttur stefnanda félli með öllu niður hinn 25. júní 2011. Stefndi ekki heldur gert slíkan áskilnað í bréfaskiptum við lögmann stefnanda vegna framsendingar málsins til nefndarinnar. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að stefnda hefði borið að gera áskilnað um fyrningu þegar málinu var vísað til örorkunefndar, sem hafi verið gert án nokkurs dráttar og hafi málsmeðferðartími hjá nefndinni verið eðlilegur miðað við það sem tíðkist í sambærilegum málum. Hafi stefndi látið hjá líða að upplýsa um afstöðu sína til fyrningar kröfunnar við meðferð málsins hjá nefndinni en sú málsmeðferð hafi hafist nokkru áður en krafan eigi að hafa fyrnst að mati stefnda og hafi stefnda mátt vera fullkunnugt um að málsmeðferð hjá örorkunefnd lyki ekki fyrr en eftir það tímamark. Stefnandi byggir kröfur sínar um greiðslu bóta á almennum reglum skaðabótaréttarins, ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, ákvæðum laga nr. 30/2004, um vátryggingasamninga, og lögum nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, 99. o.fl. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og skilmálum ábyrgðartryggingar ökumanns hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Kröfu um vexti styður stefnandi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 og krafa um dráttarvexti er byggð á ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málflutningsþóknun byggist á reglum XXI. kafla laga nr. 91/1991 og vegna málskostnaðarkröfu er jafnframt vísað til gjafsóknarleyfis stefnanda. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndu byggja sýknukröfu sína í þessum þætti málsins á því, að umstefnd bótakrafa stefnanda hafi áður en mál þetta var höfðað fallið niður fyrir fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1997. Vísa stefndu til þess að 10 ára fyrningarregla ákvæðisins sé fortakslaus og miðist upphaf fyrningarfrestsins þar við tjónsatburð, hvernig sem á stendur. Hinn 25. júní hafi 10 ár verið liðin frá tjónsatburði. Greiðslur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., á bótum 21. apríl 2004 og 17. febrúar 2011 rjúfi ekki fyrningu, enda hafi í báðum tilvikum verið greidd sú fjárhæð sem fyrir lá á hverjum tíma að stefndi skuldaði stefnanda og því hafi einungis verið viðurkennd skuld þeirrar fjárhæðar sem greidd var. Í uppgjöri á þekktum afleiðingum slyss felist ekki viðurkenning á skyldu til að greiða annað og meira tjón en þá var þekkt og rjúfi greiðslan því ekki fyrningarfrest á viðbótartjóni. Aðeins viðurkenning á greiðsluskyldu eða birting stefnu rjúfi fyrningarfrestinn. Þá sé sérstaklega á því byggt að hvorki fyrirvarar stefnanda né sú staðreynd að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., áskildi sér ekki sérstaklega rétt til að bera fyrir sig fyrningu, breyti engu um fortakslaus ákvæði laga um fyrningu og fyrningarrof. Stefndu byggja einnig á því, að krafa stefnanda sé fyrnd á grundvelli fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaganna. Beri samkvæmt dómvenju að beita hlutlægum mælikvarða á það, hvenær tjónþoli má gera sér grein fyrir kröfu sinni og geti fyrst leitað fullnustu hennar, enda myndi önnur viðmiðun leiða til þess, að tjónþoli réði því í reynd sjálfur, hvenær fyrningarfresturinn byrjaði að líða. Gæti tjónþoli þá til að mynda dregið árum saman, án ástæðu, að leita læknis eða sérfræðings til að staðreyna afleiðingar slyss, án þess að það hefði nokkur áhrif á upphaf fjögurra ára fyrningarfrestsins. Fái slíkt ekki staðist þegar horft sé til þess að fjögurra ára fyrningarregla 99. gr. umferðarlaga sé, eins og aðrar fyrningarreglur, sett í þágu bótagreiðanda og almannahagsmuna en ekki til hagsbóta fyrir kröfuhafa. Beri því við mat á upphafi fyrningarfrestsins að líta fyrst og fremst til þess, hvenær fyrst var tímabært að meta afleiðingar slyssins að mati sérfróðra manna en ekki eigi að miða alfarið við það, hvenær tjónþoli lét loks meta einkenni sín. Í tilviki stefnanda hafi, allt frá því í október 2003 þegar stefnanda barst matsgerð læknanna C og D, legið fyrir að tímabært yrði að meta afleiðingar slyssins þegar stefnandi næði 14 til 15 ára aldri. Stefnandi hafi náð 15 ára aldri um miðjan desember 2006. Jafnvel þótt stefnanda yrði gefið fram að næstu áramótum til að gera sér grein fyrir kröfu sinni, hefði fyrningarfrestur byrjað að líða 1. janúar 2008 og krafa stefnanda því fyrnd 1. janúar 2012. Hafi því bótakrafa stefnanda verið fallin niður vegna fyrningar í samræmi við ákvæði framangreindrar 99. gr. umferðarlaga þegar mál þetta var höfðað með birtingu stefnu á hendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., hinn 1. mars 2012 og ennfremur er málið var höfðað gegn stefndu, B, með birtingu sakaukastefnu hinn 3. september 2012. IV. Óumdeilt er að um fyrningu bótakröfu stefnanda fer eftir ákvæðum 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í ákvæðinu segir að allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna, um fébætur og vátryggingu, bæði á hendur þeim, sem ábyrgð ber, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélags, fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Síðan segir að kröfur þessar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Eins og áður er rakið varð stefnandi fyrir slysi því, sem bótakrafa hans byggist á, hinn 25. júní 2001 þegar hann var 9 ára. Samkvæmt fyrri matsgerð læknanna C og D, dagsettri 15. október 2003, taldist stefnandi hafa verið rúmfastur eftir slysið frá 25. júní 2001 til 30. júní 2001 og lá auk þess á sjúkrahúsi í tvo daga. Hann var talinn hafa verið veikur í skilningi skaðabótalaga í eitt ár eftir slysið. Var ástand hans ekki talið vera orðið stöðugt eftir slysið. Kemur fram að ótímabært sé að meta varanlegar afleiðingar slyssins þar sem sterklega komi til greina að gera verði aðgerð á stefnanda sem kæmi til greina að gera þegar hann væri orðinn 14 til 15 ára. Í kjölfarið fór fram hlutauppgjör 21. apríl 2004 og voru stefnanda þá greiddar bætur vegna þess tjóns sem mat var lagt á í þeirri matsgerð. Í síðari matsgerð framangreindra lækna, dagsettri 22. september 2010, er lagt mat á varanlegar afleiðingar vegna slyss stefnanda og er varanlegur miski metinn til 5 stiga en varanleg örorka talin vera engin. Fullnaðaruppgjör fór fram á grundvelli niðurstöðu matsmannanna 17. mars 2011. Er óumdeilt að fallist hafi verið á að ganga mætti frá uppgjöri á þessum grundvelli en í tjónskvittun vegna uppgjörsins kemur fram að það sé gert með fyrirvara um mat á varanlegum afleiðingum og frekari kröfu ef endurmat reynist hærra. Stefnandi leitaði álits örorkunefndar og er álitsgerð nefndarinnar dagsett 27. júlí 2011. Komst örorkunefnd að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda vegna umferðarslyssins teldist vera 10% en varanleg örorka væri metin til 10%. Stefnandi byggir á því að skaðabótakrafa hans sé ófyrnd þar sem aðeins sé um að ræða viðbótarkröfu vegna álits örorkunefndar og sé það í fullu samræmi við fyrirvara í tjónsuppgjöri aðila. Þá byggir stefnandi á því að fyrning hafi verið rofin með innborgunum stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Jafnframt hafi álits örorkunefndar verið aflað í fullu samráði við stefnda og hafi enginn áskilnaður verið gerður af hans hálfu um að byggt yrði á fyrningu, lægi niðurstaða nefndarinnar ekki fyrir áður en tíu ára fyrningarfrestur liði hinn 25. júní 2011. Þessu hafa stefndu mótmælt með vísan til þess að ákvæði 99. gr. umferðarlaga um upphaf tíu ára fyrningarfrests séu fortakslaus, auk þess sem ekki sé unnt að líta svo á að framangreindar greiðslur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., hafi rofið fyrningarfrestinn þar sem um hafi verið að ræða greiðslur óumdeildrar skuldar og feli því ekki í sér viðurkenningu á hugsanlegu síðar metnu tjóni stefnanda. Eins og áður er rakið liggur fyrir að tjón það, sem stefnandi reisir bótakröfu sína á, verður rakið til umferðarslyss sem hann lenti í 25. júní 2001. Mál stefnanda á hendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., er höfðað 1. mars 2012 og á hendur stefndu, B, hinn 4. september 2012. Var þá liðinn tíu ára fyrningarfrestur 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en ákvæðið er fortakslaust um það, að upphafstími hans miðast við tjónsatburð. Fyrir liggur að af hálfu stefnanda var ekki óskað eftir því við stefndu að fyrningarfresturinn yrði lengdur. Ekki verður fallist á það með stefnanda að áðurnefndar greiðslur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., til stefnanda 21. apríl 2004 og 17. mars 2011, sem greiddar voru á grundvelli niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerða, feli í sér viðurkenningu á bótakröfu stefnanda, sem byggð er á álitsgerð örorkunefndar sem dagsett er 27. júlí 2011, eftir að tíu ár voru sannanlega liðin frá tjónsatburði, og hafi rofið hinn fortakslausa fyrningarfrest ákvæðisins. Breytir engu um þá niðurstöðu, hvort álits örorkunefndar var aflað án mótmæla frá stefndu eða hvort sérstakur áskilnaður var gerður af þeirra hálfu vegna þess. Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að áðurgreindur fyrirvari hans í tjónskvittun vegna fullnaðaruppgjörs 17. mars 2011 um mat á varanlegum afleiðingum og frekari kröfu, ef endurmat reyndist hærra, breyti nokkru um þá niðurstöðu. Samkvæmt framangreindu var tíu ára fyrningarfrestur liðinn, án þess að fyrning væri rofin með þeim hætti sem lög gera ráð fyrir þegar stefnandi höfðaði mál þetta. Krafa stefnanda er því fallin niður fyrir fyrningu. Ber því, þegar af þeirri ástæðu, að sýkna stefndu af bótakröfu stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 650.000 krónur án virðisauka­skatts. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., og sakaukastefnda, B, eru sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., 650.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 354/2015
Kærumál Börn Forsjá Matsgerð
K krafðist þess að lagt yrði fyrir B að afla nýs forsjárhæfnismats í máli B gegn henni og reisti þá kröfu á því að neikvætt viðmót sitt við fyrirliggjandi forsjárhæfnismat hefði haft áhrif á þátttöku sína í þeim prófum sem hún undirgekkst. Í dómi Hæstaréttar, sem staðfesti niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að hafna kröfu K, kom fram að B hefði aflað forsjárhæfnismats áður en málið var höfðað og með því rækt þá lagaskyldu að sjá til þess að málið væri nægjanlega upplýst, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Gætu fyrrnefndar ástæður, sem K bæri við að leitt hefðu til þess að forsjárhæfnismatið gæfi ekki rétta mynd af forsjárhæfni hennar, ekki valdið því að fram færi nýtt mat. Teldi dómari hins vegar ástæðu til að afla frekari gagna gæti hann mælt fyrir um það, sbr. 2. mgr. fyrrgreindrar lagagreinar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2015, þar sem kröfu sóknaraðila um að lagt yrði fyrir varnaraðila að afla nýs forsjárhæfnismats í máli hans gegn sóknaraðila var hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 ber barnaverndarnefnd, áður en hún höfðar mál til sviptingar forsjár eftir 29. gr. laganna, að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst. Í málinu liggur fyrir mat sérfróðs manns 27. október 2014 um forsjárhæfni sóknaraðila, en varnaraðili höfðaði 4. febrúar 2015 mál á hendur henni til sviptingar forsjár nafngreinds sonar hennar, sbr. a. og d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Sóknaraðili ber því við að neikvætt viðmót sitt við forsjárhæfnismatið hafi haft áhrif á þátttöku sína í þeim prófum sem hún fór í vegna þess. Sé ljóst að forsjárhæfnismat, sem gert sé við aðstæður þar sem matsþoli er ekki samvinnufús og sýni hroka og mótþróa, sé ekki til þess fallið að sýna rétta niðurstöðu. Sem fyrr segir aflaði varnaraðili forsjárhæfnismats áður en hann höfðaði fyrrgreint mál. Verður að telja að með því hafi hann rækt þá lagaskyldu að sjá til þess að málið væri nægjanlega upplýst áður en það var höfðað, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga. Geta fyrrnefndar ástæður, sem sóknaraðili ber við að leitt hafi til þess að forsjárhæfnismatið gefi ekki rétta mynd af forsjárhæfni hennar, ekki valdið því að fram fari nýtt mat. Telji dómari á hinn bóginn ástæðu til að afla frekari gagna getur hann mælt fyrir um það, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Samkvæmt þessu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 1/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Aðfinnslur
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði var staðfestur. Fundið var að því að rúmur sólarhringur hefði liðið frá því X var handtekinn og þar til hann var leiddur fyrir dómara þar sem krafist var gæsluvarðhalds yfir honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. janúar 2012. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. desember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 5. janúar 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með sóknaraðila að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um brot sem fangelsisrefsing er lögð við og að rannsóknarhagsmunir leiði til þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á því stendur, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Það athugast að samkvæmt gögnum málsins leið röskur sólarhringur frá því að varnaraðili var handtekinn og þar til hann var leiddur fyrir dómara þar sem krafist var gæsluvarðhalds yfir honum. Fór þetta í bága við 94. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 74/2016
Fasteignakaup Galli Stöðvunarréttur Upplýsingaskylda Stjórnunarábyrgð Söluyfirlit Beint tjón Óbeint tjón
A og H höfðuðu mál á hendur Ó til heimtu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um fasteign, en Ó hélt uppi gagnkröfu vegna ætlaða galla á hinu selda. Var gagnkrafan í fyrsta lagi vegna ýmissa galla sem hann taldi vera innanhúss, einkum vegna raka eða myglu, í öðru lagi á þaki, í þriðja lagi á fráveitulögnum og í fjórða lagi á baðherbergi. Þá krafðist Ó skaðabóta vegna kostnaðar við leigu á húsnæði þann tíma sem viðgerðum og endurbótum stóð. Talið var að Ó hefði engar sönnur fært að því að A og H hefðu verið kunnugt um þann raka sem fannst innanhúss þannig að varðaði vanrækslu á upplýsingaskyldu seljanda samkvæmt 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Á hinn bóginn þótti sannað að A og H hefðu hlotið að vita um ástand þakviða við skorstein fasteignarinnar og að öndunarpípa hefði ekki legið í gegnum þakið, heldur endað í risinu sjálfu. Voru þau því dæmd skaðabótaskyld vegna tjóns sem af þessu mátti leiða. Jafnframt var talið að ástand frárennslislagna hefði ekki verið í samræmi við upplýsingar í söluyfirliti fasteignarinnar. Með vísan til 1. mgr. 27. gr. fasteignakaupalaga voru A og H látin bera ábyrgð á því. Þá var litið svo á að þeir ágallar sem Ó taldi vera á baðherbergi fasteignarinnar væru ekki gallar í skilningi 18. gr. laganna. Loks var ekki fallist á með Ó að þeir gallar, sem hefðu verið á fasteigninni og leiddu til réttar hans til skaðabóta, hefðu verið slíkir að nauðsynlegt hefði verið fyrir hann að flytja úr íbúðinni til lengri tíma vegna úrbóta á þeim. Voru A og H því sýknuð af þeirri kröfu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2016. Hann krefst þessað gagnáfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér 4.658.615 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 9. janúar 2014 til greiðsludags og að þeim verði gert að gefaút afsal til sín fyrir fasteigninni Háteigsvegi 24 í Reykjavík, efri sérhæð,fastanúmer 201-1608, ásamt bílskúr, fastanúmer 201-1609. Þá krefst aðaláfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. febrúar 2016. Þaukrefjast staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem þeim verðidæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti. IMálsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir á máliðrót sína að rekja til þess að aðaláfrýjandi keypti 4. september 2013 íbúð áefri hæð í húsinu nr. 24 við Háteigsveg í Reykjavík af gagnáfrýjendum. Ágreiningslauster að aðaláfrýjandi skoðaði fasteignina þrívegis fyrir kaupin, einu sinni viðsvonefnda sölusýningu fasteignasala, einu sinni ásamt móður sinni og öðru sinnií fylgd félaga síns, sem er löglærður eins og aðaláfrýjandi. Í tvö síðariskiptin var annar gagnáfrýjenda viðstödd. Kaupverð fasteignarinnar var samkvæmtkaupsamningi 36.500.000 krónur og skyldi það greiðast þannig, að 3.000.000krónur átti að inna af hendi við kaupsamningsgerð, 25.000.000 krónur skyldigreiða viku fyrir afhendingu eignarinnar en eftirstöðvarnar, 8.500.000 krónur,átti að inna af hendi í samræmi við greiðslur sem bærust aðaláfrýjanda vegnasölu á tilgreindri íbúð hans, þó í síðasta lagi 3. mars 2014. Aðaláfrýjandiseldi áðurnefnda íbúð sína 20. september 2013. Er ágreiningslaust í málinu aðlokagreiðsla hans til gagnáfrýjenda skyldi fara fram 1. nóvember sama ár. Aðaláfrýjandi fékk íbúðina að Háteigsvegi 24 afhenta 27. september 2013og taldi í framhaldi af því að á henni væru ágallar, sem hann þyrfti ekki aðuna við. Tilkynnti hann það í tölvubréfi til annars gagnáfrýjenda 7. októbersama ár og fékk þegar svar degi síðar þar sem öllum kröfum vegna ætlaðra gallavar hafnað. Vegna þeirra neytti aðaláfrýjandi réttar sem hann taldi sig eiga oghélt eftir lokagreiðslu kaupverðsins, 8.500.000 krónum. Gagnáfrýjendur höfðuðumálið 15. nóvember 2013 til heimtu eftirstöðva kaupverðsins, eins og þau tölduað það ætti að vera, en hér fyrir dómi krefjast þau staðfestingar héraðsdóms,sem miðaði við eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi. Að fenginni matsgerð greiddi aðaláfrýjandi 19. júní 2014 5.000.000 krónuraf þeirri fjárhæð, sem hann hafði haldið eftir, en áskildi sér við það tilefnirétt til að hækka ætlaða kröfu sína ef yfirmatsgerð, sem hann hugðist þá afla,gæfi tilefni til þess. IIMeð lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup var gallahugtakið ífasteignakaupum þrengt frá því sem áður hafði tíðkast. Fólst það einkum í þvíað kveðið var á um það í 18. gr. laganna að fasteign teldist gölluð ef húnstæðist ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiddi af lögunum ogkaupsamningi, en þegar um væri að ræða notaðar fasteignir teldist eignin þó ekkigölluð ef ágallar sem á henni væru rýrðu ekki verðmæti hennar svo nokkru næmi.Með þessu var tekið af skarið um að minni háttar ágallar á notaðri eign, semekki væru umfram það sem við mætti búast miðað við aldur og almennt ástand hennar,teljist ekki gallar í skilningi laganna og veiti því kaupanda ekki rétt til aðhafa uppi vanefndaúrræði. Þeir ágallar, sem væru umfram það sem kaupandi mættigera ráð fyrir samkvæmt framansögðu, veita honum rétt til að hafa uppivanefndaúrræði, meðal annars kröfu um skaðabætur vegna beins tjóns, sbr. 59.gr. laga nr. 40/2002, eða afslátt. Réttur hans til framangreindra skaðabóta byggistá reglunni um svonefnda stjórnunarábyrgð, sem er reist á hlutlægum grundvelli,sbr. 1. mgr. 43. laganna, en kann að sæta takmörkunum ef seljandi getur ekkiefnt skyldu sína vegna hindrunar, sem uppfyllir skilyrði 1. mgr. 34. gr.laganna. Samkvæmt lögum nr. 40/2002 getur kaupandi öðlast rétt til skaðabóta ágrundvelli annarra reglna en þeirrar sem áður er nefnd. Þannig getur hannöðlast rétt til skaðabóta ef seljandi með saknæmum hætti vanrækirupplýsingaskyldu sína samkvæmt 26. gr. sömu laga og á hreinum hlutlægumgrundvelli ef seljandi veitir rangar upplýsingar, sbr. 27. gr. þeirra, eðagefur yfirlýsingu sem talin er fela í sér ábyrgð á tilteknum eiginleikumfasteignar. Þegar réttur kaupanda til skaðabóta er reistur á sakarreglunni eðareglu 27. gr. um hlutlæga ábyrgð, á hvorki við sú regla 2. málsliðar 18. gr.laganna að ágalli þurfi að rýra verðmæti fasteignar, svo nokkru varði, né að rétturkaupanda til skaðabóta sé takmarkaður við beint tjón, sbr. 2. mgr. 43. gr.þeirra.Sú breyting var einnig gerð með lögum nr. 40/2002 að upplýsingaskyldaseljanda samkvæmt 26. gr. laganna gengur framar aðgæsluskyldu kaupanda sem mælter fyrir um í 1. og 2. mgr. 29. gr. þeirra. Upplýsingaskylda seljanda samkvæmtlögunum felur í sér að hann eigi að hafa frumkvæði að því að veita kaupanda þærupplýsingar, sem seljandi hefur, og hann vissi eða mátti vita að kaupandi hefðiréttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Í þessu felst samkvæmt því sem segirí skýringum með 26. gr. í frumvarpi, sem varð að lögum nr. 40/2002, að ekkiþarf að upplýsa kaupanda um atriði sem hann veit um og heldur ekki augljósatriði sem fasteignina varða. Seljandi ber einnig ábyrgð á upplýsingagjöfþeirra sem veita upplýsingar á hans vegum við sölu fasteignar, svo semfasteignasala eða starfsmanna þeirra, en um fasteignasala giltu að auki, á þeimtíma sem hér skiptir máli, sérreglur um upplýsingaskyldu samkvæmt lögum nr.99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Í þeim lögum voru meðal annarsreglur um söluyfirlit, sem fasteignasala var skylt að útbúa samkvæmt 1. mgr.10. gr. þeirra, en þar skyldi tilgreina þau atriði sem skipt gætu máli við sölueignarinnar. Í söluyfirlitinu áttu samkvæmt c. lið 2. mgr. 11. gr. laganna aðkoma fram ,,upplýsingar um ástand eignar og einstakra hluta hennar, þar á meðalum galla sem seljanda og/eða fasteignasala“ væri kunnugt um á eigninni. IIIKrafa aðaláfrýjanda vegna þeirra galla, sem hann telur vera áfasteigninni, er í fjórum liðum og einkum reist á yfirmatsgerð frá september2014 og viðbótaryfirmatsgerð frá mars 2015. Krafan er í fyrsta lagi vegnaýmissa galla sem hann telur vera innanhúss, í öðru lagi á þaki, í þriðja lagi áfráveitulögnum og í fjórða lagi vegna ætlaðra galla á baðherbergi. Að teknutilliti til yfirmatsgerðar nam kostnaður við úrbætur á þessum ágöllum samtals5.036.282 krónum. Þá gerir aðaláfrýjandi kröfu um skaðabætur vegna kostnaðarvið leigu á húsnæði, sambærilegu því sem hann keypti, frá 28. október 2013 til 9.maí 2015 og nemur sú krafa 170.000 krónum á mánuði eða samtals 3.122.333krónum.Fyrsti liður í kröfu aðaláfrýjanda er sem fyrr greinir vegna þess að bætahafi þurft úr ýmsum göllum innanhúss, að frátöldu baðherbergi, sem hann gerirsérstaklega kröfu um. Aðaláfrýjandi kveður tjón sitt vegna fyrrgreindu gallannanema samtals 2.013.839 krónum, en þá eigi eftir að taka tillit til þess að 60%af virðisaukaskatti á vinnu á byggingarstað verði endurgreidd. Þeir gallar, semaðaláfrýjandi telur að hér sé um að ræða, fólust einkum í raka eða mygluinnanvert á austurvegg eldhúss, sem var undir viðarklæðningu og þunnrieinangrun. Jafnframt hafi verið um að ræða myglu á norðurvegg í herbergi ínorðausturhluta íbúðarinnar við hlið baðherbergis, en þar hafi skápur staðiðþétt að veggnum. Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að engar sönnur hafiverið færðar að því að gagnáfrýjendum hafi verið kunnugt um þennan raka eðaumfang hans og það sé því ekki vegna saknæmrar vanrækslu þeirra á að sinnaupplýsingaskyldu sinni að aðaláfrýjandi fékk ekki að vita um þessa annmarka.Til þessa kröfuliðar heyrir einnig tjón sem aðaláfrýjandi telur sig hafa orðiðfyrir vegna þess að mygla hafi verið undir parketi í forstofu, í herbergi ínorðausturhorni og á suðurhluta stofugólfs. Upplýst er, meðal annars með ljósmyndum,sem teknar voru 27. september 2013, að rakaskemmdir hafi verið vel sjáanlegar áparketi í forstofu við vegg að baðherbergi. Ekki liggur fyrir að merki um rakaeða myglu sem kom í ljós þegar gólfefni voru tekin af íbúðinni hafi áður veriðsýnileg á gólfum. Aðaláfrýjandi skýrði frá því í skýrslu fyrir héraðsdómi aðhann hefði við skoðun veitt athygli ummerkjum á parketi fyrir framanbaðherbergi og spurt fasteignasala þann, er annaðist milligöngu um kaupin,hverju það sætti. Hann kveðst hafa fengið þau svör að fyrir mörgum árum ,,hafieitthvað komið fyrir“ og þessi ummerki væru leifar af því. Gagnáfrýjandinn AnnaSteinunn kvað aðaláfrýjanda aldrei hafa spurt sig um þessi ummerki. Ekki hafaverið leiddar líkur að því að gagnáfrýjendum hafi verið kunnugt um aðraannmarka á gólfi en þá sem aðaláfrýjandi sá og spurðist fyrir um. Samkvæmt þvíverður krafa vegna þessa ekki reist á því að gagnáfrýjendur hafi með saknæmumhætti vanrækt upplýsingaskyldu sína. Verður því einnig staðfest niðurstaðahéraðsdóms um þennan kröfulið. Í öðru lagi krefst aðaláfrýjandi 1.204.904 króna, að frádregnum hluta virðisaukaskattsá vinnulið, vegna ágalla á þaki. Í matsgerð og yfirmatsgerð var komist aðþeirri niðurstöðu að þakjárn væri ónýtt, þakpappi sömuleiðis og að skemmdirværu á þakklæðingu og sperrum. Þá töldu yfirmatsmenn að ,,óforsvaranlegt“ væriað láta öndunarpípu frá fallpípum enda uppi í þakrými. Úrbætur sem þeir töldu nauðsynlegarfólust í því að skipt yrði um allt þakjárn og þakpappa og endurnýjað ,,allttimbur í kringum skorstein, bæði skammbita, sperrur og timburklæðningu.“ Þá þyrftiað endurnýja hluta af klæðningarborðum, hefla af sumum sperrum, framlengjaöndunarpípu, tryggja öndun inn á þakið og þrífa svo þakloftið með tilteknumhætti. Á söluyfirliti vegna fasteignarinnar kom fram að þak hefði verið málaðog er ágreiningslaust að það var rétt. Að öðru leyti var við því að búast aðþakið væri eins og aldur hússins sagði til um. Það telst ekki galli á svo gömluhúsi þótt endingartíma þakjárns og þakpappa sé við það að ljúka. Ekki er helduróeðlilegt að skipta þurfi um einhvern hluta þakklæðningar eftir svo langantíma. Öðru máli gegnir um raka og myglu í þakviðum kringum skorstein og víðar,svo og öndunarpípu frá fallpípum. Í skýrslu gagnáfrýjandans Hallgríms Þórsfyrir dómi upplýsti hann að ,,það dropaði einhvern tíma með skorsteininum“ oghann hafi sett efni til varnar leka þar. Hann kvaðst telja að við það hafi hættað leka. Í skýrslu vitnisins Sigþórs Sigurðssonar, sem bjó á neðri hæð hússins,bar hann að gagnáfrýjandinn Hallgrímur Þór hafi nefnt við sig að leki hafiverið með skorsteini sem Hallgrímur hafi gert við. Þá upplýsti þetta vitni aðþegar þeir tveir hefðu háþrýstiþvegið og málað þakið hefðu þeir ævinlega fariðupp í risið og í gegnum glugga þar út á þakið. Samkvæmt framansögðu er sannaðað annar gagnáfrýjenda hið minnsta hlaut að vita um ástand þakviða viðskorsteininn og raka og myglu þar. Honum hlaut einnig að vera kunnugt um aðöndunarpípan lá ekki í gegnum þakið, heldur endaði í risinu sjálfu. Um þettabar honum að upplýsa, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Aðaláfrýjandi kvaðst við skoðun hafa litið upp á loftið en þar hefðigreinilega verið geymslurými og hann ekki orðið var leka eða annarra annmarka.Í skýrslu gagnáfrýjandans Önnu Steinunnar fyrir dómi staðfesti hún að þau hafinotað risið sem geymslu. Með vísan til 26. gr., sbr. 3. mgr. 29. gr., laga nr. 40/2002 verðagagnáfrýjendur dæmd skaðabótaskyld vegna tjóns sem leiðir af skemmdum þakviðumvið skorstein og hvernig útöndun frá fallpípum var háttað. Verða skaðabætur vegnaþessa ákveðnar 250.000 krónur og reistar á yfirmatsgerð að teknu tilliti tilréttar til endurgreiðslu á hluta virðisaukaskatts á vinnulið og hlutdeildaríbúðarinnar í húsinu að Háteigsvegi 24, sem er talin 40,42%.Þriðji kröfuliður aðaláfrýjanda að fjárhæð 611.993 krónur, áður en tekiðer tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts á vinnulið, lýtur að fráveitulögnum.Í undirmatsgerð sem yfirmatsmenn lýstu sig samþykka að þessu leyti, sagði meðalannars um frárennslislagnir að þær væru upprunalegar en að gerðar hafi veriðendurbætur á þeim þar sem þær hafi bilað undir húsinu og þær verið tengdar. Aðhluta væru lagfæringar á frárennslislögnum ófullnægjandi og það ætti við umtilvik þegar plastlögn væri rekin inn í sigið steinrör, sem ylli því aðplaströrið tæmdist ekki. Þá væri tenging frá eldhúsum ófullnægjandi þar semenda á plastpípu væri stungið ofan í steinrör en ekki tengt með hefðbundnumtengistykkjum. Þá sagði í undirmatsgerð: ,,Ófaglegt og ófullnægjandi er að pípurþrengist í rennslisátt og andstætt öllum venjum um frágang frárennslislagna.“ Íniðurstöðu undirmatsmanns um þennan þátt sagði: ,,Frárennslispípur undir húsinueru gamlar og hafa runnið sitt skeið. Á köflum eru pípur lekar og ónýtar og sjámá skemmdir á neðstu hæð hússins sem líklegt er að stafi af því.“ Yfirmatsmenntóku undir þetta og töldu að það ,,þurfi að endurnýja frárennslislagnir undirhúsinu og út úr lóð.“ Í söluyfirliti sagði um raf-, vatns- og frárennslislagnir: ,,Sagt ílagi“. Samkvæmt því sem fram er komið stóðst ekki að frárennslislagnir væru ílagi og bera gagnáfrýjendur ábyrgð á því. Verða þau samkvæmt 1. mgr. 27. gr.laga nr. 40/2002 dæmd til að greiða skaðabætur vegna tjóns aðaláfrýjanda erleiðir af göllum á lögnunum. Yfirmatsmenn mátu kostnað við að brjóta upp gólf í kjallara og aftengjafrárennslislagnir og fjarlægja svo og að grafa upp frárennslislagnir á lóð ogfjarlægja þær, endurnýja svo lagnir úr kjallaraíbúð og ganga frá með tilteknumhætti. Þegar tekið hefur verið tillit til endurgreiðslu á hlutavirðisaukaskatts á vinnu, sem unnin er á verkstað, og hlutdeildar íbúðarinnar íhúsinu, 40,42%, svo og til þess að frárennslislagnir verða þá nýjar, verðaskaðabætur vegna þessa kröfuliðar ákveðnar 400.000 krónur.Í fjórða lagi krefst aðaláfrýjandi 1.621.200 króna vegna galla sem hanntelur hafa verið á baðherbergi og búnaði þess, þar af sé efniskostnaður 328.000krónur en kostnaður við vinnu 1.293.200 krónur áður en búið er að taka tillittil endurgreiðslu á virðisaukaskatti. Þessi kröfuliður er reistur á endurskoðaðriundirmatsgerð frá janúar 2015 og endurskoðaðri yfirmatsgerð frá mars sama ár.Endurskoðun matsgerðanna fór í báðum tilvikum fram eftir að búið var að rífaburt timburvegg milli baðherbergis og svefnherbergis, búið var að taka baðkerfrá vegg og flísar af gólfi og veggjum. Þótt ekki verði dregið í efa álitmatsmanna um að raka og myglu hafi verið að finna í baðherbergi eins og ályktamátti þegar búið var að gera framangreindar ráðstafanir er til þess að líta að myglaog rakaskemmdir voru vart sjáanlegar áður. Í undirmatsgerð frá apríl 2014, semvísað var sérstaklega til í endurskoðaðri matsgerð, var lýst aðstæðum viðskoðun matsmannsins við gerð upphaflegu matsgerðarinnar, áður en ráðist var íað fjarlægja vegg og taka flísar af gólfi og veggjum. Í matsgerðinni sagðimeðal annars: ,,Matsbeiðandi hefur að mestu fjarlægt öll gólfefni af íbúðinninema af baðherbergi ... Matsbeiðandi lét gera tvö göt á timburvegg sem er á milliherbergis í norðaustur horni og baðherbergis þannig að hægt var að skoða undirbaðker. Engin merki sáust um raka eða sveppagróður undir baðkerinu.Timburveggurinn er gerður úr tréstoðum og klæddur á báðum hliðum með rakaþolnumspónaplötum. Steinull er í veggnum milli stoða. Engin merki voru um raka eðasveppagróður á plötunum eða í veggnum utan að á stoð/reim sem fest er á útvegger sýnilegur sveppagróður. Þetta er á sama vegg og myglugróður var við hliðskáps í herberginu og áður er lýst. Matsþoli upplýsti að baðker og flísalögnkringum það sé frá því haustið 2009. Ófrágenginn skápur er við enda baðkersins.Þar eru ekki sýnileg merki um myglu.“ Á söluyfirliti kom fram að seljendur hefðu ,,2010 skipt um lagnir ábaðherbergi, gömlu brotnar burt og nýjar settar.“Ekki eru leiddar líkur að því að gagnáfrýjendum hafi verið kunnugt um rakaskemmdirog myglu á gólfi eða annars staðar í baðherbergi. Verður því ekki talið að þauhafi vanrækt upplýsingaskyldu sína með saknæmum hætti og bakað sérskaðabótaábyrgð á sakargrundvelli. Samkvæmt því verður staðfest sú niðurstaðahéraðsdóms að ágallar sem aðaláfrýjandi telur vera á baðherbergi hinnar seldufasteignar séu ekki gallar í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002. Samkvæmt framansögðu verða gagnáfrýjendur dæmd óskipt til að greiðaaðaláfrýjanda skaðabætur að fjárhæð 650.000 krónur vegna tjóns hans við að bætaúr göllum á hluta þakviða í húsinu og frárennslislögnum eins og að framan errakið, auk vaxta eins og í dómsorði greinir.Aðaláfrýjandi krefst skaðabóta vegna húsaleigugreiðslna, sem hann inntiaf hendi frá 28. október 2013 til 9. maí 2015, samtals 3.122.333 krónur, enhann kveðst ekki hafa getað búið í íbúðinni á meðan á viðgerðum og endurbótumstóð. Eins og í héraðsdómi greinir eru skaðabætur vegna tjóns, sem felst ígreiðslu húsaleigu þegar kaupandi þarf að flytja af fasteign vegna ætlaðragalla, bætur fyrir óbeint tjón, sbr. b. lið 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002.Réttur til skaðabóta fyrir slíkt tjón stofnast ekki þegar bótagrundvöllurinn erstjórnunarábyrgð, sbr. 1. málslið 1. mgr. 43. gr. sömu laga. Þeir gallar, semvoru á fasteigninni og leiða til réttar áfrýjanda til skaðabóta ásakargrundvelli eða á grundvelli hreinnar hlutlægrar ábyrgðar eru ekki slíkirað nauðsynlegt hafi verið fyrir hann að flytja úr íbúðinni til lengri tímavegna úrbóta á þeim. Samkvæmt framangreindu verða gagnáfrýjendur sýknuð af þessarikröfu aðaláfrýjanda.Aðaláfrýjandi hélt upphaflega eftir af kaupverðinu 8.500.000 krónum, semvoru á gjalddaga 1. nóvember 2013. Að fenginni matsgerð greiddi hann 19. júní2014 5.000.000 krónur. Í 44. gr. laga nr. 40/2002 er kaupanda, sem hefur uppiréttmæta kröfu vegna galla á fasteign, heimilað á eigin áhættu að halda eftirsvo miklum hluta kaupverðs sem nægir til að tryggja greiðslu kröfunnar.Samkvæmt þessu var það á áhættu aðaláfrýjanda að hann hélt eftir svo mikluhærri upphæð en 44. gr. heimilaði og gerir enn þótt hann hafi, eins og áður segir,greitt hluta hennar. Gagnáfrýjendum var því rétt að höfða málið þegar eftirgjalddaga til heimtu vangoldins hluta kaupverðsins. Verður aðaláfrýjandi þvídæmdur til að greiða málskostnað í héraði, en rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Ólafur Reynir Guðmundsson,greiði gagnáfrýjendum, Önnu Steinunni Þórhallsdóttur og Hallgrími ÞórHarðarsyni, sameiginlega 8.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2013 tilgreiðsludags, að frádreginni innborgun, 5.000.000 krónur, sem innt var af hendi19. júní 2014. Til frádráttar komi að auki gagnkrafa aðaláfrýjanda, 650.000 krónur,með sömu dráttarvöxtum frá 1. maí 2014 til greiðsludags. Greiðslaaðaláfrýjanda fari fram gegn afhendingu afsals frá gagnáfrýjendum til hansfyrir íbúð á efri hæð hússins nr. 24 við Háteigsveg í Reykjavík með fastanúmeri201-1608, ásamt bílskúr með fastanúmeri 201-1609. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum sameiginlega1.000.000 krónur í málskostnað í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4.nóvember 2015Málþetta sem dómtekið var 7. október 2015, var höfðað 15. nóvember 2013 af hálfuÖnnu Steinunnar Þórhallsdóttur, Háaleitisbraut 47 í Reykjavík og Hallgríms ÞórsHarðarsonar, Mosarima 9, Reykjavík, á hendur Ólafi Reyni Guðmundssyni, Lálandi6 í Reykjavík, til innheimtu á eftirstöðvum söluverðs fasteignar og var máliðþingfest 28. nóvember 2013. Með gagnstefnu höfðaði stefndi gagnsakarmál áhendur aðalstefnendum 20. desember 2013, með gagnkröfu vegna galla á fasteignog jók við þá kröfu með framhaldsstefnu í gagnsök 20. apríl 2015.Endanlegardómkröfur stefnenda í aðalsök eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til aðgreiða þeim 9.000.000 króna með dráttarvöxtum frá 1. nóvember 2013 tilgreiðsludags þannig að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti,í fyrsta sinn þann 1. nóvember 2014. Innborgun að fjárhæð 5.000.000 króna semgreidd var þann 19. júní 2014 kemur til frádráttar dómkröfum miðað við stöðuskuldarinnar á innborgunardegi. Tilvara er þess í aðalsök krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim8.500.000 krónur með dráttarvöxtum frá 1. nóvember 2013 til greiðsludags þannigað dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann1. nóvember 2014. Innborgun að fjárhæð 5.000.000 króna sem greidd var þann 19.júní 2014 kemur til frádráttar dómkröfum miðað við stöðu skuldarinnar áinnborgunardegi. Dómkröfurstefnda í aðalsök eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda ímáli þessu og hefur hann uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar. Dómkröfurgagnstefnanda í gagnsök og framhaldssök gagnsakar eru þær að aðalstefnendurgreiði honum óskipt samtals 4.658.615 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. janúar 2014 tilgreiðsludags og að aðalstefnendur gefi út afsal til hans fyrir fasteigninniHáteigsvegi 24, Reykjavík, efri sérhæð, fastanúmer 201-1608, ásamt bílskúr,fastanúmer 201-1609. Dómkröfurstefndu í gagnsök og framhaldssök gagnsakar eru þær að þau verði sýknuð aföllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Íaðalsök, gagnsök og framhaldssök krefst gagnstefnandi málskostnaðar óskipt úrhendi aðalstefnenda að skaðlausu og að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Íöllum sömu tilvikum krefjast aðalstefnendur þess að stefndi verði dæmdur til aðgreiða þeim málskostnað auk lögmælts virðisaukaskatts, samkvæmtmálskostnaðarreikningi.Yfirlit málavaxta og ágreiningsefnaMálavextireru þeir að samkvæmt kaupsamningi 4. september 2013 keypti gagnstefnandifasteign af stefnendum í aðalsök sem er efri sérhæð að Háteigsvegi 24 íReykjavík, ásamt geymslurisi og bílskúr, fyrir 36.500.000 krónur. Samkvæmtkaupsamningi skyldi lokagreiðsla kaupverðs, 8.500.000 krónur, greiðast eins oggreiðslur bærust úr sölu eignar stefnda að Espigerði 16, þó eigi síðar en 3.mars 2014. Samkvæmt kauptilboði gagnstefnanda, sem stefnendur samþykktu 23.júlí 2013, hafði söluverð verið 500.000 krónum hærra en greinir íkaupsamningnum, eða 37 milljónir króna, en kaupverð var lækkað, að kröfu gagnstefnandaí kjölfar samskipta aðila með milligöngu fasteignasala, vegna óvissu um sölueignar hans að Espigerði 16, sem talið var að valda myndi honum kostnaðaraukavið fjármögnun kaupa á íbúðinni við Háteigsveg. Eignin í Espigerði var svo seldmeð kaupsamningi 20. september 2013 og skyldi kaupverð samkvæmt honum greiðastgagnstefnanda að fullu 1. nóvember s.á. Áðuren kaupsamningurinn var gerður hafði gagnstefnandi skoðað íbúðina þrisvarsinnum, fyrst ásamt unnustu sinni, Auði Hrefnu Guðmundsdóttur, í opnu húsi 3.júlí 2013, þar sem Elín Viðarsdóttir fasteignasali sýndi þeim íbúðina, ogtvisvar sinnum eftir það, í annað skiptið með löglærðum félaga sínum, SigurðiErni Guðleifssyni, og í hitt skiptið með móður sinni, Hrefnu Ásgeirsdóttur, ogsýndi stefnandi Anna Steinunn Þórhallsdóttir, sem þar bjó, íbúðina í þeimtilvikum. Eigninað Háteigsvegi 24 var afhent gagnstefnanda 27. september 2013 og var aðeinslokagreiðslan, 8.500.000 krónur samkvæmt kaupsamningi, ógreidd við afhendingu.Eftir að gagnstefnandi tók við eigninni hóf hann niðurrif á eldhúsinnréttinguog fjarlægði veggklæðningu og gólfefni. Hann kveðst þá fyrst hafa veitt athygliraka- og mygluskemmdum sem eru á eigninni. Hann tilkynnti fasteignasala ogseljendum með tölvupósti 7. október 2013 að vaknað hefði grunur um aðmyglusvepp og/eða leka væri að finna á austur- og suðurhlið hússins, frekarigreining á umfangi þyrfti að fara fram og myndu fagaðilar sjá um framkvæmdslíkrar greiningar. Með tölvupósti lögmanns stefnenda til gagnstefnanda 8.október 2013 var öllum kröfum gagnstefnanda á hendur stefnendum vegna ástandseignarinnar hafnað. Vísað var til þess að íbúðin væri í 70 ára gömlu húsi oghafi borið þess augljós merki að vera ekki í fullkomnu ástandi, bent hafi veriðá ýmis atriði sem huga þyrfti nánar að, þ.m.t. rakamerki, m.a. á gluggum íeldhúsi, þó að slík atriði væru einnig augljós við skoðun. Fullra efnda yrðikrafist og forsendur væru brostnar fyrir þeim 500.000 króna afslætti semveittur hafi verið á upphaflegu kaupverði þar sem íbúð gagnstefnanda íEspigerði væri seld og greiðslu kaupverðs fyrir íbúðina að Háteigsvegi 24 yrðikrafist í samræmi við uppgjör samkvæmt þeim kaupum. Meðtölvupósti gagnstefnanda til stefnenda og fasteignasala 21. október 2013 varupplýst um niðurstöður frá sérfræðingi á Náttúrufræðistofnun Íslands ogsérfræðingum Húss&Heilsu um að myglusveppur hefði greinst í íbúðinni ogtilkynnt var um væntanlega skoðun heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar.Eignin var af fulltrúa Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur metin óíbúðarhæf í þvíástandi sem hún var í við skoðun 28. október 2013. Að beiðni gagnstefnandalagði Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur í minnisblaði sínu 1. nóvember2013 mat á kostnað við endurbætur á íbúðinni. Minnisblaðið og fyrrgreind gögnfylgdu bréfi gagnstefnanda til stefnenda, dags. 1. nóvember 2013, þar sem þeimvar tilkynnt að framkomnir gallar rýrðu verðmæti eignarinnar svo verulega aðekki teldist lengur vera skilyrði fyrir frekari greiðslum af kaupverði eins oggert væri ráð fyrir í kaupsamningi.Stefnendurhöfða mál þetta til innheimtu eftirstöðva kaupverðsins og er í aðalkröfu miðaðvið upphaflegt kauptilboð, en í varakröfu kaupverð samkvæmt kaupsamningi.Gagnstefnandi greiddi stefnendum 5.000.000 króna þann 19. júní 2014 og meðbókun í þinghaldi 23. júní s.á. voru upphaflegar dómkröfur stefnenda lækkaðartil samræmis. Gagnstefnandi telur tjón sitt vegna ágalla á eigninni nema hærrifjárhæð en því sem eftir stendur af stefnukröfunni og gerir sjálfur fjárkröfurá hendur stefnendum.Ágreininguraðila málsins lýtur að því hver skuli bera kostnað af endurbótum á íbúðinni.Gagnstefnandi telur að gallar á íbúðinni rýri verðmæti hennar svo nokkru varðiog hann eigi því rétt til skaðabóta frá stefnendum eða til afsláttar afkaupverði. Stefnendur telja þá ágalla á íbúðinni sem gagnstefnandi reisirkröfur sínar á vera í samræmi við aldur og ástand eignarinnar og hafa veriðsýnilega við skoðun. Gagnstefnandi hefur aflað eftirgreindra matsgerða í þeimtilgangi að staðreyna þann kostnað sem af endurbótum eignarinnar hljótist.HjaltiSigmundsson byggingartæknifræðingur og húsasmíðameistari var að beiðnigagnstefnanda dómkvaddur matsmaður þann 20. febrúar 2014 til þess að meta þáágalla á íbúðinni sem gagnstefnandi nefnir í gagnstefnu, að frátöldum sprungumí útveggjum, en til viðbótar var óskað mats á ástandi frárennslislagna. Ímatsgerð, dags. 14. apríl 2014 var kostnaður af þeim viðgerðum sem mats varóskað um metinn 1.762.135 krónur. Í þinghaldi 10. júní 2014 lagði gagnstefnandifram beiðni um yfirmat. Taldi hann liði í undirmatsgerð sem varði myglu áveggjum, lagnir í kjallara og ágalla á þaki vera of lágt metna þar sem umfangágalla og kostnaður við úrbætur væri vanmetinn. Tveir yfirmatsmenn vorudómkvaddir 23. júní s.á. til að meta kostnað af úrbótum og úrbótatíma og skyldutilteknir hlutar í undirmatsgerð endurmetnir. Í yfirmatsgerð RíkharðsKristjánssonar byggingarverkfræðings og Auðuns Elísonar byggingarverkfræðingsog húsasmíðameistara, dags. 26. september 2014 er kostnaður af viðgerðum áhúsnæðinu, að meðtöldum virðisaukaskatti, metinn 3.872.015 krónur.Viðfyrirtöku málsins 3. nóvember 2014 lagði lögmaður gagnstefnanda fram, með vísuntil 66. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, beiðni um endurskoðunundirmatsgerðarinnar og krafðist þess að undirmatsmanni yrði gert að endurskoðamatsgerð sína að hluta. Beiðnin var studd þeim rökum að niðurstaða matsmannsinsvirtist vera röng að því er varðaði myglu á baðherbergi þar sem komið hefði íljós mygla þar. Í nýrri beiðni gagnstefnanda 19. nóvember s.á. var endurmatskrafist á þeim grundvelli að framkvæmd matsskoðunar hefði verið ábótavant oghafi sá ágalli leitt til ófullnægjandi niðurstöðu undirmatsgerðar. Lögmaðurstefnenda mótmælti því að beiðnin yrði tekin til greina og var beiðninni hafnaðmeð úrskurði dómsins 20. nóvember 2014. Gagnstefnandi kærði úrskurðinn tilHæstaréttar, sem með dómi 11. desember 2014 í máli réttarins nr. 789/2014,lagði fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmanninn að nýju í samræmi við beiðnigagnstefnanda um endurskoðun á fyrri matsgerð frá 14. apríl 2014.MatsmaðurinnHjalti Sigmundsson var dómkvaddur að nýju 17. desember 2014 til að endurskoðafyrri matsgerð sína og var ný matsgerð hans, dags. 17. janúar 2015, lögð fram íþinghaldi 6. febrúar s.á. Í sama þinghaldi lagði gagnstefnandi framyfirmatsbeiðni um yfirmat á framlagðri matsgerð. Í matsgerð Hjalta ermarkaðsverð eignarinnar metið óbreytt frá fyrri matsgerð, þ.e. 1.762.135 krónumlægra en kaupverð eignarinnar. Kostnaður vegna endurbóta á baðherbergi varmetinn 467.000 krónur eða 793.000 krónur, sem réðst af því hvort þær flísar semfyrir voru á baðherbergi væru fáanlegar. Þann 18. febrúar 2015 voru þeirRíkharður Kristjánsson og Auðunn Elíson dómkvaddir að nýju til að framkvæma hiðumbeðna yfirmat og var ný yfirmatsgerð þeirra, dags. 9. mars s.á., lögð fram íþinghaldi 20. apríl s.á. Kostnaður, að meðtöldum virðisaukaskatti, afendurbótum sem ekki höfðu áður verið metnar töldu yfirmatsmenn að væri1.621.200 krónur. Óskað var mats yfirmatsmanna á eðlilegu markaðsverðmætieignarinnar 4. september 2013 og mátu þeir það 36.500.000 krónur. Þær úrbætursem metnar séu í báðum yfirmatsgerðum hafi bein áhrif á markaðsvirðieignarinnar, sem nemi kostnaði við úrbætur sem falli á eignarhlutayfirmatsbeiðanda. Að teknu tilliti til þeirra kostnaðarliða værimarkaðsverðmæti eignarinnar 31.700.000 krónur. Viðupphaf aðalmeðferðar málsins gekk dómurinn á vettvang og skoðaði eignina ásamtaðilum og lögmönnum þeirra. Við aðalmeðferð gáfu aðilar málsins skýrslur, enauk þeirra gáfu skýrslur tveir kunningjar gagnstefnanda og unnusta hans, SigþórSigurðsson eigandi neðri hæða húseignarinnar Háteigsvegar 24, fasteignasalinnsem annaðist um fasteignakaupin, undirmatsmaður og yfirmatsmennirnir tveir.Málsástæður og lagarök stefnenda íaðalsökStefnendurhafi selt gagnstefnanda eignina samkvæmt tilboði 22. júlí 2013 fyrir 37milljónir króna. Tilboð hans hafi verið með þeim fyrirvara að hann seldi eignsína við Espigerði 16 fyrir þann 1. september s.á. Þar sem sú eign hafi ekkiselst fyrir þann dag hafi stefnendur fallist á að lækka kaupverð um 500.000krónur og hafi forsenda samþykkis þeirra verið sú að gagnstefnandi þyrfti aðfjármagna kaupin með lántöku þar sem sala eignar hans hefði ekki tekist. Viðkaupsamning 4. september 2013 hafi gagnstefnandi greitt þrjár milljónir krónaog hafi hann innt næstu greiðslu af hendi 20. september s.á., að fjárhæð 25milljónir króna. Þá hafi hann ekki upplýst um að hann hafði þá þegar selt íbúðsína að Espigerði 16 og hefði því þrátt fyrir allt ekki þurft að taka lán fyrirþeirri greiðslu. Hið rétta sé að kaupsamningsgreiðslan hafi verið fjármögnuðmeð kaupsamningsgreiðslu frá kaupendum þeirrar eignar sama dag, en ekki meðlántöku. Stefnendur hafi talið að forsendur væru brostnar fyrir veittumafslætti og hafi gert gagnstefnanda það ljóst. Við afhendingu eignarinnar aðHáteigsvegi 24 hafi samtals 28 milljónir króna verið greiddar. Samkvæmtþinglýstum kaupsamningi um eignina Espigerði 16 hafi gagnstefnandi fengiðgreiddar 26 milljónir króna við undirritun kaupsamnings og eftirstöðvar, tværmilljónir króna hafi gagnstefnandi fengið greiddar 1. nóvember 2013 og hafi þarmeð fengið kaupverð þeirrar eignar greitt að fullu.Stefnendurtelji að við afhendingu hafi gagnstefnandi hafið umtalsverðar endurbætur áeigninni að Háteigsvegi 24, þannig að erfiðleikum geti verið bundið að leggjamat á ástand hennar þegar eignin var skoðuð og tilboð gert. Fljótlega eftirafhendingu hafi gagnstefnandi tilkynnt að hann teldi galla vera á eigninni.Þessu hafi stefnendur hafnað enda hafi gagnstefnanda við skoðun eignarinnarverið tilkynnt um alla meinta vankanta sem stefnendur hafi haft vitneskju um,auk þess sem þeir meintu vankantar íbúðarinnar hafi verið sjáanlegir viðskoðun.Viðgjalddaga 1. nóvember 2013 hafi gagnstefnandi neitað að greiða vangreiddareftirstöðvar kaupverðs. Nánar tiltekið nemi vanefndir gagnstefnanda níumilljónum króna samkvæmt aðalkröfu, en 8.500.000 krónum samkvæmt varakröfu.Aðalkrafa stefnenda taki mið af því að vegna rangra eða brostinna forsendnageti þau krafið gagnstefnanda um greiðslu jafnháa veittum afslætti, sem veitturhafi verið á grundvelli þeirra forsendna að honum hefði ekki tekist að seljaeign sína að Espigerði 16 og þyrfti að fjármagna kaupin með lántökum af þeimsökum.Stefnendurbyggi á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga,en fyrir hendi sé gildur kaupsamningur aðila. Þá byggi stefnendur kröfu sína umgreiðslu á veittum afslætti, 500.000 krónum, á því að öll skilyrði meginreglnaum rangar eða brostnar forsendur séu uppfyllt. Gagnstefnandi hafi ekkifjármagnað kaupin með lántökum, sem verið hafi forsenda veitts afsláttar.Gagnstefnandigeti ekki byggt á því að á íbúðinni að Háteigsvegi 24 væru leyndir gallar.Ósannað sé að á íbúðinni séu gallar í lagaskilningi. Stefnendur hafi í hvívetnagætt að upplýsingaskyldu sinni við sölu á íbúðinni og hafi upplýstgagnstefnanda um þá vankanta sem þau hafi vitað um. Þá hafi ástandfasteignarinnar ekki leynt sér við skoðun og vankantar hennar verið augljósir,sem hafi gefið kaupanda tilefni til að skoða hana nánar hafi hann viljaðfullvissa sig um gallaleysi hennar.Gluggaríbúðarinnar hafi verið illa farnir, fúnir og borið augljós merki um leka. Íhornum glugga hafi verið augljós svört raka- og fúamerki og í flestum gluggumhafi málning verið flögnuð af. Í nokkrum rúðum íbúðarinnar hafi móða veriðmilli glerja og sums staðar ekki aðeins móða heldur einnig bleyta. Þá hafi stórsvartur blettur verið í efra horni einnar rúðunnar á milli glerja semstefnendur telji að séu rakamerki eða mygla. Þá hafi augljós raka- og fúamerkiverið ekki einungis í tréverki glugga, heldur einnig sums staðar ásteinsteyptum veggjum íbúðarinnar á mótum glugga og veggjar, þar sem svartirrakablettir hafi verið í hornum. Á gólfi íbúðarinnar hafi verið augljós leka-og rakamerki, m.a. í parketi sem sums staðar hafi verið upphleypt ogsvartblettótt. Í baðherbergi hafi einn veggur verið ófrágenginn ogóflísalagður. Gólfefni í stigagangi hafi verið ónýtt enda stórt gat ígólfefninu við efstu tröppuna þar sem gólfefnið hafi verið sorfið ofan ísteypu.Risíbúðarinnar hafi verið óeinangrað og því auðvelt að skoða ástand þaksins,sperra og annars burðarvirkis. Aðgengi upp á risloftið sé auðvelt til skoðunarinnan úr íbúðinni sjálfri. Gagnstefnandi og aðstoðarmaður hans hafi skoðaðrisloftið, ástand þess hafi borið að skoða sérstaklega, m.a. vegna ástandsíbúðarinnar, einkum vegna rakamerkja bæði í gluggum og á gólfi, sem átt hafi aðgefa tilefni til að skoða annað ástand hússins, m.a. á sperrum í þaki vegnahugsanlegs raka, enda hafi íbúðin að öðru leyti borið mörg merki um raka. Áþví sé byggt að almennt myndi slíkt ástand íbúðar í 70 ára gömlu húsi gefakaupanda tilefni til ítarlegri skoðunar. Gagnstefnandi hefði átt að dragaskynsamlegar ályktanir af því ástandi íbúðarinnar sem við hafi blasað viðskoðun. Hann geti því ekki borið fyrir sig galla á henni nú. Hann hafi skoðaðeignina í nokkur skipti, þ.m.t. með aðilum sem hafi reynslu af kaupum og sölufasteigna. Honum hafi verið tjáð af fasteignasala við opið hús að bílskúrinn værinánast fokheldur og að á austurgafli hans væru sprungur. Stefnendur hefðu tjáðhonum við skoðun að þau hefðu ákveðið að selja eignina fremur en að fara aðhuga að endurbótum á henni sjálf.Gagnstefnandisé lögfræðimenntaður og honum eigi að vera ljósar lagareglur um aðgæsluskyldukaupanda. Ef gallar teljist vera á íbúðinni þá beri gagnstefnandi sjálfuráhættuna af þeim samkvæmt 29. gr. laga nr. 40/1992 um fasteignakaup, enda hafiástand íbúðarinnar við skoðun gefið þá til kynna eða að ítarlegri skoðun ættiað fara fram. Húsið hafi verið byggt árið 1944 og vegna aldurs hússins aukistaðgæsluskylda kaupanda. Auk þess sé það viðtekið sjónarmið ífasteignakauparétti að kaup á svo gamalli fasteign feli í sér áhættu af hálfukaupanda.Áþví sé byggt að á fasteigninni séu engir þeir gallar, sbr. 18. gr. laga nr.40/1992 um fasteignakaup, sem stefnendur beri ábyrgð á. Stefnendur hafi í engusýnt af sér saknæma háttsemi við sölu íbúðarinnar heldur hafi þeir upplýstgagnstefnanda um alla þá vankanta sem þeim hafi verið kunnugt um að á eigninniværu og þeir vankantar hafi ýmist verið augljósir við skoðun eða hafi kallað ánákvæmari skoðun af hálfu gagnstefnanda.Vanefndgagnstefnanda nemi tæplega fjórðungi af heildarkaupverði fasteignarinnar. Þarsé um verulega vanefnd að ræða án þess að sönnunar hafi verið aflað á meintumgöllum sem fullyrt sé að á eigninni séu. Haldið sé eftir óhóflegri fjárhæð afkaupverði vegna galla sem engra sannana hafi verið aflað um. Vanefndirnar hafibakað stefnendum tjón vegna fjármagnskostnaðar við kaup á nýrri íbúð.Umgjalddaga og dráttarvexti vísi stefnendur til þess að samkvæmt kaupsamningiaðila skyldi gjalddagi lokagreiðslu vera hinn sami og þegar greiðslur hefðuborist úr sölu eignar gagnstefnanda að Espigerði 16, en eigi síðar en 3. mars2014. Gagnstefnanda hafi verið greiddar 26 milljónir 20. september 2013 og tværmilljónir 1. nóvember s.á. vegna sölu á Espigerði 16. Lokagjalddagi hans vegnakaupa á íbúðinni að Háteigsvegi 24 hafi því í allra seinasta lagi verið 1.nóvember 2013, en þann dag hafi honum borist fullnaðargreiðsla vegna íbúðarhans að Espigerði 16. Hann hafi sjálfur samið ákvæðið um greiðslutilhögunlokagreiðslu og skuli það því skýrast honum í óhag teljist það vera um eitthvaðóskýrt. Gegngreiðslu eftirstöðva kaupverðsins ásamt dráttarvöxtum og öllum öðrum kostnaðimuni stefnendur afhenda gagnstefnanda afsal fyrir íbúðinni að Háteigsvegi 24. Viðákvörðun málskostnaðar beri að taka tillit til þess að gagnstefnandi sé meðólögmætri greiðslusynjun að knýja stefnendur til óþarfa málaferla og beri þvíað dæma þeim álag á málskostnað.Stefnendurbyggi málsókn sína á reglum samninga- og kröfuréttar, um að gerða samninga beriað virða og greiða kaupverð á umsömdum gjalddögum. Þá vísi stefnendur til laganr. 40/1992 um fasteignakaup, krafa um dráttarvexti byggi á 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og krafa um málskostnað byggi á ákvæðum XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefnda íaðalsök og gagnstefnanda í gagnsökStefndikrefjist sýknu í aðalsök og hafi höfðað gagnsök í málinu til sjálfstæðs dóms.Gagnsökin byggi á því að gagnkrafa aðalstefnda á hendur stefnendum nemi hærrifjárhæð en stefnukrafa málsins. Hann hafi því í aðalsök uppi gagnkröfu tilskuldajafnaðar samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog til viðbótar því hafi hann í gagnsök uppi gagnkröfu til sjálfstæðs dómssamkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu sé deilt um réttar efndirkaupsamnings um fasteignina að Háteigsvegi 24 í Reykjavík. Gagnstefnandi hafihaldið eftir lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi þar sem hin selda fasteign hafiverið haldin umfangsmiklum göllum.Gagnstefnandimótmæli málatilbúnaði stefnenda í aðalsök í heild sinni. Hann byggi á því aðstefnendur krefji hann um eftirstöðvar hærra kaupverðs en um hafi verið samið.Þá hafi eignin verið háð verulegum leyndum ágöllum sem seljendur hafi ekkiupplýst um með saknæmum hætti. Hann eigi því rétt til skaðabóta eða afsláttar. Fjárhæðskaðabóta eða afsláttar sé 950.000 krónum hærri en nemi eftirstöðvum umsaminskaupverðs sem séu 8.500.000 krónur. Því beri honum nauðsyn til að höfða gagnsöktil heimtu mismunarins og til að knýja aðalstefnendur til útgáfu afsals.Aðilardeili um þrennt. Í fyrsta lagi um kaupverð fasteignarinnar. Gagnstefnandi byggiá því að miða eigi við tilgreint kaupverð í kaupsamningi en stefnendur telji aðvegna forsendubrests skuli kaupverð taka mið af upphaflegu kauptilboði ífasteignina.Íöðru lagi deili aðilar um gjalddaga eftirstöðva kaupverðs. Gagnstefnandi byggiá því að hann hafi haldið eftir greiðslu með lögmætum hætti auk þess semeftirstöðvar kaupverðs séu ekki að fullu fallnar í gjalddaga. Íþriðja lagi deili aðilar um hvort hin selda fasteign samrýmist kröfum um gæðisem leiða megi af kaupsamningi og forsendum hans, þ.m.t. söluyfirliti.Gagnstefnandi byggi á því að stefnendur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi íviðskiptunum og að hann eigi rétt til skaðabóta eða afsláttar úr hendi þeirra.Gagnstefnandi hafi hins vegar sýnt af sér alla þá aðgæslu sem með réttu verðigerð krafa um.Gagnstefnandibyggi á því að kaupverð íbúðarinnar hafi verið 36,5 milljónir króna. Hannstyðji mál sitt við skýrt og fyrirvaralaust ákvæði kaupsamnings aðila frá 4.september 2013. Stefnendur haldi því fram að kaupverðið hafi verið 37 milljónirkróna að teknu tilliti til óorðaðrar forsendu kaupsamningsins. Gagnstefnandimótmæli þessu. Frá hans bæjardyrum séð hafi samningi aðila verið lýst meðtæmandi hætti í kaupsamningnum. Um annað hafi einfaldlega ekki verið samið. Gagnstefnandihafi gert kauptilboð í eignina 22. júlí 2013 að fjárhæð 37 milljónir króna semstefnendur hafi samþykkt. Tilboðið hafi verið sett fram miðað við tilteknaskilmála, fyrirvara og skilyrði. Um miðjan ágúst 2013 hafi Elín Viðarsdóttirfasteignasali reifað hugmyndir um nýtt kauptilboð í eignina sem miðist við aðraskilmála, fyrirvara og skilyrði. Gagnstefnandi hafi til samræmis við þetta gertnýtt kauptilboð 26. ágúst 2013 að fjárhæð 36,5 milljónir króna. Stefnendur hafisamþykkt tilboðið og það orðið grundvöllur kaupsamnings aðila 4. september2013. Um aðra skilmála, fyrirvara og skilyrði en þar sé lýst hafi ekki veriðsamið.Samkvæmt1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup verði gagnstefnandi ekkikrafinn um greiðslu annars verðs en „tilgreinds kaupverðs“ í skriflegu tilboði.Krafa aðalstefnenda stangist því á við lög. Gagnstefnandi mótmæli öllum atriðumsem aðalstefnendur tefli fram þessum málflutningi sínum til stuðnings.Gagnstefnandi hafi greitt stefnendum inn á kaupverðið þannig: Þann 4. september2013 eða við kaupsamning, þrjár milljónir króna. Þann 20. september 2013 eðavið sölu á íbúð sinni í Espigerði, 25 milljónir króna. Samtals hafigagnstefnandi því greitt stefnendum 28 milljónir króna af þeim 36,5 milljónumkróna sem um hafi verið samið. Eftir standi því 8,5 milljónir króna.Gagnstefnandilíti svo á að 1. nóvember 2013 hafi hann átt að greiða tvær milljónir krónasamhliða greiðslu kaupverðs af Espigerði 16. Sú greiðsla hafi ekki verið inntaf hendi vegna þeirra galla sem fram höfðu komið á þeim tíma auk þeirrar óvissusem þá hafi verið um umfang þeirra. Gagnstefnandi líti svo á að gjalddagiþeirra 6,5 milljóna króna sem þá standi eftir hafi verið 1. mars 2014.Fyrirsjáanlega muni sú greiðsla ekki verða innt af hendi vegna galla áHáteigsvegi 24 og saknæmrar háttsemi aðalstefnenda. Þegargagnstefnandi hafi tekið við eigninni hafi við nánari skoðun komið í ljósumfangsmiklar raka- og mygluskemmdir. Mygla af þessum toga og raki séu talinauka áhættu á öndunarfæraeinkennum, sjúkdómum í öndunarvegi og truflunum íónæmiskerfi. Gagnstefnandi hafi kallað til fagaðila til að aðstoða hann við aðgreina vandann og hafi upplýst stefnendur um stöðu mála. FulltrúiHeilbrigðiseftirlits Reykjavíkur hafi skoðað íbúðina og metið hana óíbúðarhæfa viðskoðun 28. október 2013. Nánar tiltekið hafi helstu ágallar á eigninni sem íljós hafi komið verið þessir:Ífyrsta lagi raki og myglusveppur víðsvegar um íbúðina, mest á útveggjum norður-austur- og suðurhliðar, þar sem búið var að klæða útveggi eða skápar lágu aðútvegg. Þá kom myglusveppur í ljós á gólfi við bað, undir gólfefnum. Enn fremurer talið fullvíst að raka og myglusvepp megi finna bak við baðkar í íbúðinni. Íöðru lagi fúi og mygla í þaksperrum og í þakklæðningu, auk leka í þaki. Íþriðja lagi sprungur á útveggjum hússins, bæði á austur- og suðurhliðíbúðarinnar. Í fjórða lagi fúi og raki í gluggum. Um nánari lýsingu ágallannavísist til minnisblaðs Freys Jóhannessonar, byggingartæknifræðings, sem tekiðhafi eignina út fyrir gagnstefnanda. Með höfðun gagnsakar krefjistgagnstefnandi skaðabóta og afsláttar vegna þessara ágalla.Stefnendurhafi sýnt gagnstefnanda óbilgirni vegna ágallanna. Lögmaður þeirra hafi ítölvupósti 10. október 2013 mótmælt öllum umkvörtunum gagnstefnanda „sem röngumog ósönnuðum“. Með þessu hafi stefnendur neitað að horfast í augu viðstaðreyndir máls. Að endingu hafi þau séð sig knúin til að viðurkenna tilvistágallanna í stefnu. Sú viðurkenning hafi verið sett fram með því fororði aðágallarnir væru taldir augljósir, þótt einungis nokkrum vikum fyrr hafifullyrðingum um þá verið mótmælt sem „röngum og ósönnuðum“. Samkvæmt26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup teljist fasteign gölluð hafi kaupandiekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um ogkaupandi hefur réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildi þegarþetta hefur haft áhrif á gerð eða efni kaupsamningsins. Sé brotið gegn þessuákvæði eigi kaupandi fasteignar rétt til skaðabóta. Í söluyfirliti eignarinnarhafi stefnendur upplýst um tvö atriði sem huga þyrfti að: Í fyrsta lagi að„gler þarfnast lagfæringa“ og í öðru lagi að á baðherbergi „vantar flísarkringum hurðargat“. Engin önnur atriði hafi verið nefnd og venjuleg skoðunkaupanda á þessu benti ekki til þess að þarna væru sérstakir ágallar tilstaðar. Gagnstefnandi byggi á því að þessar upplýsingar hafi veriðófullnægjandi. Þannig hafi stefnandi enga grein gert fyrir þeim ágöllum áeigninni, sem lýst sé að framan. Þvert á móti hafi verið upplýsingar ísöluyfirliti um viðhald hússins á árunum 2010 til 2012 sem hafi verið til þessfallnar að vekja traust til ástands eignarinnar. Sérstaklega hafi komið fram aðárið 2012 var „þak málað“ sem hafi gefið gagnstefnanda ástæðu til að ætla aðástand þaks væri a.m.k. í lagi.Gagnstefnandibyggi á því að stefnendum hljóti, með hliðsjón af öllum atvikum, að hafa máttvera kunnugt um alla ágallana. Í stefnu segi að þessir vankantar hafi átt aðvera „augljósir við skoðun“. Gagnstefnandi mótmæli þessu. Hins vegar fallisthann á að vankantarnir hafi mátt vera íbúum eignarinnar ljósir eftir margra árabúsetu í eigninni og viðhald hennar. Ekki síst eigi þetta við þar semstefnendur hafi rekið á Háteigsvegi 24 daggæslu fyrir börn. Húsnæðið hafi þvíþurft að „vera þannig gert og viðhaldið, umgengið og þrifið að þeir sem þardveljast ... hljóti ekki heilsutjón eða óþægindi af“. Þá skyldi húsnæðið„fullnægja almennum skilyrðum um rými, birtu, upphitun og loftræstingu“. Sjá 6.tl. 1. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 907/2005 um daggæslu barna í heimahúsum,sbr. 14. gr. reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti. Stefnendur hljóti þvíað hafa þekkt rækilega til ástands eignarinnar.Gagnstefnandihafi upplýsingar um að þak hafi lekið m.a. árið 2011, stefnendum hafi veriðkunnugt um það og framkvæmt einhvers konar bráðabirgðaviðgerð. Sýni þetta aðstefnendum hljóti að hafa verið kunnugt um ástand þaksins en hafi þó kosið aðupplýsa í engu um það. Eins viðurkenni stefnendur nú að „gluggar“ íbúðarinnarhafi verið „illa farnir“ og „fúnir“ og að þeir hafi lekið. Þeim hafi verið réttað upplýsa gagnstefnanda um þetta. Þess í stað hafi stefnendur aðeins upplýstað „gler“ hafi „þarfnast lagfæringar“. Meira hafi ekki verið sagt þóttstefnendur hafi haft augljóst tilefni til. Gagnstefnandi byggi á því aðstefnendur hafi með saknæmri háttsemi vanrækt upplýsingaskyldu sína.Skoðunarskylda gagnstefnanda samkvæmt 29. gr. laga nr. 40/2002 breyti engu umábyrgð stefnenda á þessari háttsemi, sbr. 3. mgr. 29. gr. Þáhafi gagnstefnanda virst, eins og íbúðin hafi litið út við skoðun, ekkerttilefni vera til rannsókna sem leitt gætu þessa ágalla í ljós. Engar slíkarrannsóknir hafi því farið fram. Með gagnstefnanda hafi skoðaði íbúðina móðirhans, kærasta hans og löglærður vinur hans. Ekkert þeirra búi yfir sérþekkinguá sviði byggingarmálefna. Gagnstefnandi og aðrir sem skoðað hafi íbúðina á hansvegum hafi með öllu verið grunlausir um ágallana. Þeir hafi allir verið þesseðlis að stutt skoðun hefði ekki getað leitt þá í ljós. Allt innbú hafi veriðtil staðar, þ.m.t. ýmsir geymslumunir á háalofti.Lögboðinskoðun fasteignasala á íbúðinni bendi eindregið til þess að allir umræddirágallar hafi verið leyndir, ella hefði fasteignasalanum verið skylt að getaþeirra á söluyfirliti, sbr. c-lið 2. mgr. 11. gr., sbr. 12. gr., laga nr.99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Gagnstefnandibyggi á því að ágallarnir rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði, sbr. 18.gr. laga nr. 40/2002. Hann eigi því rétt til skaðabóta eða afsláttar, sbr. 41.og 43. gr. laganna, óháð því hvort aðalstefnendur teljist hafa sýnt af sér sök.Gagnstefnandi telji að hann hljóti því að eiga rétt til skaðabóta eða afsláttartil að mæta þeim kostnaði sem úrbætur kalli á. Kröfugerð gagnstefnanda byggistá mati hans á þeim kostnaði sem muni hljótast af úrbótum eignarinnar. Þannkostnað sundurliði hann sem hér segir í krónum talið:Gagnstefnandihyggist óska dómkvaðningar matsmanna til að sannreyna ágallana á eigninni ogkostnað við úrbætur. Komi í ljós að ágallarnir teljist umfangsmeiri eða fleirien nú sé talið eða kostnaður við úrbætur hærri áskilji hann sér rétt til aðbæta við kröfur sínar með höfðun framhaldssakar.Umnánari skýringar á einstökum liðum vísist til minnisblaðs Freys Jóhannessonarbyggingartæknifræðings. Kostnaður við húsaleigu hafi þó verið tvöfaldur frá þvísem þar segi og miðist krafan við áætlaða húsaleigu í sex mánuði í staðþriggja. Þá hafi að auki verið áætlaður kostnaður við að skipta um glugga. Stefnendurhaldi því fram að gagnstefnandi hafi „hafið mjög umtalsverðar endurbætur áeigninni“. Þessu mótmæli gagnstefnandi. Hann hafi einungis skorið gat á veggmilli barnaherbergis og stofu. Þá hafi hann neyðst til að fjarlægja parket tilað staðfesta að enginn raki væri í gólfum. Sú aðgerð hafi því ekki verið liðurí endurbótum.Þarsem eftirstöðvar umsamins kaupverðs hafi numið 8.500.000 krónum standistefnendur í skuld við gagnstefnanda sem nemi 950.000 krónum. Gagnstefnanda séþví nauðsynlegt að höfða gagnsök til heimtu þessarar skuldar og til að fáútgefið afsal fyrir eigninni.Umlagarök vísi gagnstefnandi til laga nr. 40/2002 og almennra reglna íslenskssamningaréttar og kröfuréttar. Krafa um vexti og dráttarvexti styðjist við lögnr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um kröfu um málskostnað sé vísað tilXXI. kafla laganna, einkum 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Málsástæður og lagarök gagnstefndu ígagnsökMótmæltsé þeirri fullyrðingu í gagnstefnu, að gagnstefndu krefji gagnstefnanda umeftirstöðvar hærra kaupverðs en um hafi verið samið, með tilvísun tilumfjöllunar í stefnu um brostnar og rangar forsendur fyrir samþykki gagnstefnduá lækkun kaupverðs. Gagnstefnandi hafi sjálfur haft samband við fasteignasalannog óskað eftir því að falla frá fyrirvara sínum í hinu samþykkta kauptilboði umfasteignina að Háteigsvegi en sá fyrirvari hafi varðað það að hann næði aðselja eign sína að Espigerði 16. Þó hafi hann óskað eftir því að á móti kæmitil lækkun kaupverðs á íbúðinni að Háteigsvegi að fjárhæð 2.000.000 króna vegnaaukins lántökukostnaðar sem hann yrði fyrir. Því hafi verið hafnað afgagnstefndu en úr hafi orðið að þau samþykktu lækkun að fjárhæð 500.000 krónurá grundvelli áðurnefndra forsendna, sem síðan hafi brostið þegar gagnstefnandihafi selt eign sína að Espigerði 16 og hafi því ekki þurft að taka lán fyrirkaupunum á íbúðinni að Háteigsvegi umfram það sem hann hafði áður ráðgert. Þærforsendur hafi verið skýr ákvörðunarástæða gagnstefndu fyrir lækkunkaupverðsins. Gagnstefnanda sé ógerlegt að halda öðru fram en að honum hafiverið þessi meginforsenda kunn, enda hafi hann farið fram á lækkun kaupverðsinsá grundvelli þess eins að hann þyrfti að taka lán til að fjármagna kaupin.Þetta hafi fasteignasalinn Elín Viðarsdóttir staðfest. Gagnstefnandi hafi ekkiteflt fram neinum öðrum ástæðum fyrir lækkun kaupverðs og beri að túlka þástaðreynd honum í óhag. Gagnstefnandivísi til 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og telji að samkvæmthenni verði hann ekki krafinn um greiðslu annars en „tilgreinds kaupverðs“.Gagnstefndu vísi til þess að ákvæðið kveði ekki á um að samþykkt kauptilboðskuli gilda þegar forsendur fyrir því séu brostnar eða séu rangar og mótmæligagnstefndu alfarið þeirri túlkun gagnstefnanda. Verði fallist á kröfugagnstefnanda um að kaupverð eignarinnar sé 36.500.000 krónur sé ljóst að hannhafi með ólögmætum hætti auðgast á gagnstefndu með því að knýja fram lækkunkaupverðs á grundvelli aðstæðna og forsendna sem aldrei hafi orðið. Slíkniðurstaða færi þvert gegn meginreglunni um góða viðskiptahætti, ólögmætaauðgun, reglunni um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Gagnstefndu vísi til þess að túlkunsamninga skuli vera sanngjörn í garð beggja aðila og að líta verði til þeirraaðstæðna sem verið hafi uppi við samningsgerðina, stöðu aðila, forsögu, tilganghins lækkaða kaupverðs og annarra atriða við undirbúning kaupsamningsins.Gagnstefndu vísi til stefnu sinnar í aðalsök og byggi á öllum þeim málsástæðumsem þar komi fram.Mótmæltsé fullyrðingu gagnstefnanda um að fasteignin sé haldin ágöllum. Slíkfullyrðing sé ósönnuð. Að auki bendi gagnstefndu á að yrði talið að fasteigninværi haldin ágöllum þá hefði gagnstefnanda ekki mátt dyljast slíkt ástandfasteignarinnar við skoðun. Gagnstefndu hafi selt gagnstefnanda 70 ára gamlafasteign. Hverjum sem fasteignina hafi skoðað hafi mátt vera ljóst ástandhennar. Gagnstefndu hafi uppfyllt upplýsingaskyldu sína í hvívetna og gertgagnstefnanda fulla grein fyrir allri vitneskju sinni um ástandfasteignarinnar.Ágalliþurfi að vera umfangsmeiri til að fasteign teljist gölluð við sölu á notaðrifasteign. Enn ríkari kröfur séu gerðar til ágalla þegar um 70 ára gamlafasteign sé að ræða og samhliða aukist kröfur til skoðunarskyldu kaupanda.Gagnstefndu byggi sýknukröfu sína m.a. á því að gagnstefnanda hafi verið, eðahafi a.m.k. mátt vera, ástand fasteignarinnar ljóst. Til sönnunar um augljóstástand fasteignarinnar sé vísað til ljósmynda á dómskjali sem teknar hafi verið27. september 2013 fyrir afhendingu fasteignarinnar.Ífyrsta lagi byggi gagnstefnandi á því að raki og mygla séu í fasteigninni.Gagnstefndu haldi því fram að gagnstefnanda hafi verið, eða hafi a.m.k. máttvera, þetta alfarið ljóst, eftir þrjár skoðunarferðir hans. Á myndum sjáist velhvernig raki og ummerki raka í gluggum fasteignarinnar hafi blasað við og ekkigetað dulist gagnstefnanda. Á myndum sjáist bersýnilega að mygla sé ífasteigninni, bæði í gluggum og gólfi og stór svartur blettur sé augljós áparketi. Fullyrðingar gagnstefnanda um að fullvíst sé að finna megi raka ogmyglusvepp á bak við baðkar skuli skoðast í því ljósi að beint fyrir framanbaðherbergi, bæði dyraop og baðherbergisvegg hafi stór og augljós rakabletturverið í gólfefni sem hafi mátt vera honum augljós við skoðun eignarinnar.Íöðru lagi byggi gagnstefnandi kröfur sínar m.a. á því að fúi og mygla sé íþaksperrum og jafnframt leki í þaki. Gagnstefndu vísa til allra mynda áframlögðu dómskjali og telja að almennt ástand hússins hafi verið með þeimhætti að gagnstefnandi mætti gera sér grein fyrir því að töluverðra úrbóta gætiverið þörf. Þá hafi gagnstefnandi skoðað óinnréttað geymsluris og þar meðástand þaksins, sérstaklega. Vísað sé sérstaklega til mynda á dómskjalinu semsýni glöggt þann raka sem sjáanlegur hafi verið innan á gluggum, gluggakistum,á veggjum og í gólfi. Af því hafi gagnstefnandi mátt ætla að útloftun frá þakiog ástandi þess í heild kynni að vera ábótavant. Í það minnsta hafiheildarástand fasteignarinnar gefið gagnstefnanda tilefni til nákvæmariskoðunar, þ.m.t. á ástandi þaksins en gagnstefndu hafi veitt gagnstefnandaallar þær upplýsingar sem þau hafi haft um ástand þaksins og gert honum kleiftað skoða þakið innan frá á hinu óeinangraða rislofti.Íþriðja lagi byggi gagnstefnandi á því að galli hafi verið á útveggjum hússins,þ.e. sprungur bæði á austur- og suðurhlið íbúðarinnar. Gagnstefndu byggja á þvíað gagnstefnanda hafi verið þetta ástand hinnar 70 ára gömlu fasteignar ljósteða a.m.k. mátt vera það ljóst. Vísa gagnstefndu þar meðal annars til mynda ádómskjali, en þær sýni hversu sjáanlegar og augljósar sprungur, t.d. á bílskúrfasteignarinnar, hafi verið við afhendingu. Telji gagnstefndu þessa málsástæðugagnstefnanda fara þvert gegn skýrum og augljósum staðreyndum um ástand hússinsvið kaupin.Ífjórða lagi byggi gagnstefnandi á því að fúi og raki sé í gluggum. Gagnstefnduvísi til mynda á dómskjali, þar sem ástand glugga fasteignarinnar sé augljóst,rakamerki séu í gluggunum sjálfum, gluggakistum, veggjum við hlið glugga, írúðunum sjálfum, gluggakarmar orðnir óþéttir og rakinn perli innan á gluggunum.Telji gagnstefndu þetta ástand fasteignarinnar svo augljóst að gagnstefnandigeti ekki borið það fyrir sig sem galla.Gagnstefnandihafi skoðað fasteignina gaumgæfilega þrívegis áður en hann hafi fengið hanaafhenta og aldrei gert athugasemdir við ástand hennar. Hinir meintu ágallarhafi verið honum bersýnilega ljósir. Gagnstefnandi sé þar að auki lögfræðingurog hafi í það minnsta í eitt skiptið haft með sér sérfróðan kunningja sinn viðskoðun fasteignarinnar. Gagnstefnandi teljist því sérfróður á þessu sviði engagnstefndu ekki.Sýknukrafagagnstefndu byggi á þeirri meginmálsástæðu að gagnstefnandi geti ekki boriðfyrir sig það ástand fasteignarinnar sem honum hafi verið auðsýnilegt viðvenjulega skoðun skv. 29. gr. fasteignakaupalaga. Hverjum manni hafi mátt veraþetta ljóst, sér í lagi í ljósi aldurs fasteignarinnar. Auðsýnilegt hafi verið,hverjum þeim sem eignina skoðaði, að kaupa þyrfti með það fyrir augum aðleggjast í endurbætur. Sú staðreynd að gagnstefndu hafi ekki ætlað að taka ásig slíkan kostnað hafi verið og sé ástæða þess að söluverðið hafi ekki veriðhærra en raun bar vitni.Þeirrifullyrðingu gagnstefnanda sé mótmælt sem rangri að gagnstefndu hafi endað á þvíað þurfa að viðurkenna tilvist ágallanna. Það hafi gagnstefndu aldrei gert,enda liggi ekkert haldbært fyrir um tilvist þeirra eða umfang. Gagnstefndu hafihins vegar ekki mótmælt því að fasteignin þarfnaðist endurbóta, en það hafiverið hverjum ljóst sem hana skoðaði, einnig gagnstefnanda. Hafi gagnstefnandaekki verið það ljóst, eftir að hafa skoðað fasteignina þrívegis gaumgæfilega,hafi hann brotið gegn skoðunarskyldu sinni. Á því beri hann alfarið sjálfurábyrgð og beri því að sýkna gagnstefndu af öllum kröfum hans í gagnsök.Gagnstefndumótmæli því alfarið sem röngu og ósönnuðu að þau hafi með saknæmum hætti leyntgagnstefnanda upplýsingum um ástand hússins. Fasteignasalinn Elín Viðarsdóttirhafi verið viðstödd svokallað opið hús og þar gætt skyldna sinna semfasteignasali og upplýst gesti, þ.m.t. gagnstefnanda, um ástand og eiginleikafasteignarinnar. Gagnstefnandi hafi því bæði á opnu húsi sem og við aðrarskoðanir sínar á eigninni verið upplýstur í hvívetna af gagnstefndu um ástandfasteignarinnar og ekkert hafi verið dregið undan. Krafa vegna þrifa áfasteigninni fari gegn ósönnuðum og röngum málatilbúnaði gagnstefnanda umsaknæma háttsemi gagnstefndu sem þó hafi alls ekkert gert til að leyna ástandieignarinnar. Þessu sem öðru í málatilbúnaði gagnstefnanda mótmæli gagnstefndualfarið.Mótmæltsé málsástæðum gagnstefnanda um að umfjöllun í söluyfirliti hafi ekki samrýmstmeintum göllum. Um það vísi gagnstefndu m.a. til augljóss ástands hins 70 áragamla húss við skoðun og að efni söluyfirlits fari ekki gegn því ástandi.Meintur skortur á umfjöllun um augljóst ástand eignarinnar geti ekki skoðastsem ábyrgðaryfirlýsing seljenda um fullkomið ástand hennar. Slíkummálatilbúnaði sé mótmælt. Í yfirlitinu, sem sé staðlað frá Fasteignasölunni Bæ,sé t.d. sérstaklega gert ráð fyrir tilgreiningu á ástandi glers, sem tiltekiðsé að þarfnist lagfæringar. Mótmælt sé þeirri fullyrðingu gagnstefnanda að hannhafi mátt ætla að í tilgreiningu í söluyfirliti um að þak hafi verið málað árið2012 gæti falist fullyrðing um aðrar og meiri endurbætur eða að í því hafifalist yfirlýsing um traust ástand fasteignarinnar. Í söluyfirliti hafi aðeinsverið fullyrt að þakið hafi verið málað 2012 og felist ekki annað og meira íslíkri staðhæfingu. Ekki hafi verið tiltekið að aðrar endurbætur hafi fariðfram á þakinu. Ályktun gagnstefnanda um hið gagnstæða verði því að teljastgáleysisleg af hans hálfu.Þvísé sérstaklega hafnað að gagnstefnandi hafi ekki fengið neitt tilefni tilrannsókna við skoðun fasteignarinnar enda fari slík fullyrðing gagnstefnandaaugljóslega þvert gegn framlögðum ljósmyndum og lýsingu fasteignasala áskoðunarferðum.Tjóngagnstefnanda sé með öllu ósannað og hafi hann ekki sýnt fram á að meintirágallar rýri verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði eða að gagnstefndu hafisýnt af sér saknæma háttsemi. Hann hafi ekki sýnt fram á að upplýsingaskyldagagnstefndu hafi verið vanrækt og enn síður að þau hafi við sölufasteignarinnar beitt svikum eða vísvitandi leynt göllum á fasteigninni.Gagnstefnandi beri alla sönnunarbyrðina fyrir því að háttsemi gagnstefndu hafitalist saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Með framlögðum ljósmyndum sé ljóstað fullyrðingar gagnstefnanda séu í hróplegu ósamræmi við raunverulegt ogsannanlegt ástand fasteignarinnar við skoðun.Gagnstefndumótmæli málatilbúnaði og öllum kröfuliðum í kröfugerð gagnstefnanda. Gagnstefndumótmæli alfarið málsástæðum gagnstefnanda að baki greiðslum hans á kaupverðifasteignarinnar. Gagnstefndu byggi á því að um verulega vanefnd sé að ræða, enþær 9.000.000 króna sem gagnstefnandi haldi eftir nemi um fjórðungi afheildarkaupverði fasteignarinnar. Sú fjárhæð sé augljóslega fram úr öllu hófi,hafi valdið gagnstefndu verulegu tjóni og fari þvert gegn skýrri dómaframkvæmd.Krafa gagnstefnanda um útgáfu afsals sé því útilokuð án þess að gagnstefnandiefni sjálfur skyldur sínar. Gagnstefndu byggi sýknukröfu sína vegna útgáfuafsals á stöðvunarrétti sínum skv. 53. gr. fasteignakaupalaga vegnafyrrgreindra vanefnda gagnstefnanda.Ígagnstefnu komi fram að kröfugerð gagnstefnanda byggist á mati hans á þeimkostnaði sem muni hljótast af úrbótum eignarinnar. Gagnstefnandi staðfesti þarmeð að kröfugerð hans sé alfarið úr lausu lofti gripin og byggi ekki áhaldbærum gögnum. Verði að teljast með miklum ólíkindum að gagnstefnandi haldieftir fjórðungi kaupverðs á slíkum grundvelli. Greinargerð Freys Jóhannssonar,sem gagnstefnandi hafi aflað einhliða, hafi ekkert gildi í málinu og sé mótmæltsem rangri og ósannaðri. Telji gagnstefnandi sig sjálfan geta metið umfangmeintra galla, svo nákvæmlega að byggð verði á kröfugerð, þá hljóti hann aðálíta sig sérfræðing á sviði fasteignakaupa. Gagnstefndutelji kröfu gagnstefnanda óréttmæta, ósannaða og augljóslega fram úr öllu hófi.Gagnstefnandi beri skv. 44. gr. fasteignakaupalaga alla áhættu af því að haldaeftir tæplega fjórðungi kaupverðs án nokkurra sannana. Gagnstefnandi virðistmeð gjörðum sínum hafa gert það ógerlegt að með réttum hætti verði metnirmeintir gallar á Háteigsvegi 24. Gagnstefnandi hafi ráðist í svoyfirgripsmiklar framkvæmdir að hann hafi komið í veg fyrir að metið verði hvertástand fasteignarinnar hafi verið við skoðun, tilboðsgerð og afhendingueignarinnar. Með þessu hafi gagnstefnandi í raun útilokað að sýnt verði fram á,með sannanlegum hætti, umfang hinna meintu galla. Gagnstefnandi beri hallann afslíku háttalagi sínu og beri því sjálfur enn ríkari sönnunarbyrði um ástandfasteignarinnar við skoðun, en einnig sé vísað til ljósmynda sem augljóslegahreki rangar fullyrðingar hans. Þávirðist gagnstefnandi gera kröfu um bætur vegna meints óbeins tjóns. Slíku sémótmælt, bæði sem ósönnuðu sem og að ekki hafi verið um neina saknæma háttsemigagnstefndu að ræða. Engin lagaskilyrði séu uppfyllt fyrir afslætti eðagreiðslu skaðabóta úr hendi gagnstefndu.Gagnstefndumuni ekki gefa út afsal fyrir Háteigsvegi 24 fyrr en gagnstefnandi hafifullnægt skyldum sínum í samræmi við kröfur gagnstefndu samkvæmt stefnu íaðalsök. Gagnstefnandi beri sönnunarbyrðina um kröfur sínar gegn ótvíræðri,skriflegri skuldbindingu sinni. Gagnstefnanda hafi ekki tekist að axla þásönnunarbyrði. Beri því að sýkna gagnstefndu af öllum kröfum gagnstefnanda.Gagnstefndugeri athugasemdir við matsbeiðni gagnstefnanda. Gagna sem vísað sé til ímatsbeiðni hafi verið aflað einhliða og taki ekki tillit til þess bersýnilegaástands sem matsandlagið hafi verið í við skoðun. Þá sé nýjum meintum ágalla áfráveitulögnum matsandlags mótmælt sérstaklega sem röngum, ósönnuðum og ofseint fram komnum með vísan til tómlætis, 10. gr. kaupsamnings og ákvæðafasteignakaupalaga. Áskilnaði um hækkun á kröfum gagnstefnanda sé mótmælt, enhann sé bundinn af kröfugerð sinni í gagnstefnu og greinargerð. Gagnstefnduvísi til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, aðallega36. gr. Þá vísi þau til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Jafnframt vísigagnstefndu til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar og tilmeginreglna skaðabótaréttar, aðallega skilyrða sakarreglunnar fyrir bótaskyldu.Kröfu um málskostnað styðji gagnstefndu við XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, einkum 130. gr. og um virðisaukaskatt vísist til laga nr.50/1988.Málsástæður og lagarök gagnstefnandaí framhaldssök gagnsakarTilviðbótar dómkröfum í gagnsök krefjist gagnstefnandi þess að stefnendum verðigert að greiða gagnstefnanda óskipt 3.708.615 krónur auk dráttarvaxta frá 9.janúar 2014 til greiðsludags. Gagnstefnandi hafi haldið eftir 8,5 milljónumkróna, áætlaður kostnaður við úrbætur á fasteigninni hafi numið 9.450.000 krónumog hafi gagnstefnandi því í aðalsök haft uppi gagnkröfu að fjárhæð 8,5milljónir króna til skuldajafnaðar auk þess að gera gagnkröfu í gagnsök aðfjárhæð 950.000 krónur. Þann 19. júní 2014 hafi gagnstefnandi greitt fimmmilljónir króna inn á kröfu aðalstefnanda í aðalsök til að bregðast viðfyrirliggjandi undirmatsgerð. Gagnstefnandi hafi aflað yfirmats tveggjadómkvaddra matsmanna sem metið hafi kostnað við úrbætur hærri og ségagnstefnanda því nauðsynlegt að höfða framhaldssök til að hækka kröfu sína ígagnsök til samræmis við niðurstöður yfirmats. Vísað sé til málsástæðna íaðalsök og gagnsök sem eigi að jöfnu við í framhaldssök. Kostnað við úrbætur áfasteigninni sundurliði gagnstefnandi þannig:Verkliður Efni/akstur VinnaEndurbæturinnanhúss. 748.644 krónur 1.265.195krónurÞak. 426.965krónur 777.939krónurFráveitulagnir. 336.428krónur 275.565krónurBaðherbergi. 328.000krónur 1.293.200krónurEndurgreiðslaVSK af vinnu (60%) (415.654krónur)Samtalseftir frádrátt virðisaukaskatts á vinnu 5.036.282 krónurHúsaleigafrá 28. okt. 2013 til 9. maí 2015 (18 mán. og 11 dagar) 3.122.333krónur(Hæfilegleiga fyrir sambærilega fasteign 170.000 kr. á mánuði) Samtals: 8.158.615krónurFramangreintkostnaðarmat byggi einkum á yfirmatsgerðum, að teknu tilliti til breytinga álögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sem hafi verið lækkaður úr 25,5% í 24%með lögum nr. 124/2014 og hafi 1. mgr. 42. gr. laganna um endurgreiðsluvirðisaukaskatts verið breytt þann 1. jan. 2015 og nú séu aðeins endurgreidd60% virðisaukaskatts vegna vinnu manna á byggingarstað, sem áður hafi verið aðfullu endurgreiddur. Þann28. október 2013 hafi Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur tilkynnt gagnstefnanda aðfasteignin væri óíbúðarhæf. Því geri gagnstefnandi kröfu um húsaleigu frá 28.október 2013 þar til honum hafi fyrst verið unnt að ljúka úrbótum.Gagnstefnandi byggi á því að hann hafi ekki getað hafist handa við fullnægjandiúrbætur fyrr en 9. mars 2015 eða þegar síðara yfirmat hafi legið fyrir.Áætlaður tími úrbóta hafi þar verið metinn tveir mánuðir. Því sé gagnstefnandaí fyrsta lagi unnt að ljúka úrbótum á fasteigninni 9. maí 2015. Hæfilegtleiguverð fyrir sambærilega fasteign hafi verið metið 170.000 krónur á mánuði íundirmatsgerð. Kaupverðfasteignarinnar hafi verið 36,5 milljónir króna. Kostnaður við úrbætur nemi þvíhlutfallslega 22,4% af kaupverði fasteignarinnar. Íyfirmati segi að eðlilegt markaðsverðmæti fasteignarinnar á kaupsamningsdegi aðteknu tilliti til ágalla sé 31,7 milljónir króna. Þannig muni 4,8 milljónumkróna á kaupverði fasteignarinnar og metnu markaðsverðmæti hennar að teknutilliti til ágalla. Mismunurinn nemi hlutfallslega 13,2% af kaupverðifasteignarinnar. Kröfugerðgagnstefnanda miði við metinn kostnað við úrbætur á fasteigninni. Eftir aðgagnstefnandi hafi greitt stefnendum fimm milljónir króna þann 19. júní 2014hafi eftirstöðvar kaupverðs verið 3,5 milljónir króna. Þegar eftirstöðvarkaupverðs hafi verið dregnar frá kröfu gagnstefnanda standi eftir 4.658.615krónur. Af þessu leiði að krafa gagnstefnanda í framhaldssök sé 3.708.615krónur þar sem gagnstefnandi hafi þegar gert kröfu um 950.000 krónur í gagnsök.Meðvísan til þessa sundurliðist kröfugerð gagnstefnanda í málinu þannig: Krafaum skuldajöfnuð í aðalsök 3.500.000krónur Krafaí gagnsök 950.000 krónurKrafaí framhaldssök 3.708.615krónurSamtals: 8.158.615krónurGagnstefnandigeri kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þingfestingu gagnsakar 9. janúar 2014 til greiðsludags.Vísaðsé til almennra reglna kröfuréttar, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu og laga nr. 88/1988 um virðisaukaskatt. Þá sévísað til 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök gagnstefndu íframhaldssök gagnsakarGagnstefnduí framhaldssök mótmæli öllum kröfum og málsástæðum gagnstefnanda í framhaldssökog telji málatilbúnað gagnstefnanda í framhaldssök með þeim hætti að varðifrávísun framhaldssakarinnar sjálfkrafa (ex officio). Skilyrði til höfðunarframhaldssakar skv. 29. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 séuóuppfyllt. Einkum byggi gagnstefndu í framhaldssök á því að það verði metiðgagnstefnanda í framhaldssök til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar íeinu lagi í öndverðu. Vísigagnstefndu í framhaldssök til þess að gagnstefnandi hafi haldið eftir9.000.000 króna af kaupverði íbúðarinnar að Háteigsvegi 24 í Reykjavík en þaðhafi verið stefnufjárhæð málsins í aðalsök (8.500.000 krónur til vara). Þann19. júní 2014 hafi gagnstefnandi hins vegar kosið að greiða 5.000.000 króna inná skuld sína við gagnstefndu, en hluta þeirrar fjárhæðar krefjist gagnstefnandinú að nýju í framhaldssök. Þegar af þeirri ástæðu verði það metið gagnstefnandaí framhaldssök til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í framhaldssök íöndverðu enda hafi honum verið það kleift og hafi sjálfur kosið að greiða inn áskuld sína við gagnstefndu þann 19. júní 2014.Gagnstefnandií framhaldssök geri enga tilraun til að útskýra hvernig hann hafi ekki máttgera í öndverðu þær kröfur sem hann nú geri með framhaldsstefnu í gagnsök.Gagnstefndu bendi því á að kröfur hans í framhaldssök séu nú of seint framkomnar, sbr. 29. gr. laga um meðferð einkamála, enda beri hann sjálfur ábyrgð áþví að hafa greitt inn á skuld sína við gagnstefndu og að hafa ekki aðgætt fyrrhvort hann teldi frekari meinta galla vera á íbúðinni, hvað þá að hafa uppikröfu um húsaleigu. Á slíku háttalagi sínu beri hann sjálfur ábyrgð og hafifirrt sig rétti til að höfða framhaldssök.Gagnstefnandiberi sjálfur ábyrgð á þeirri ákvörðun að hann hafi ákveðið að greiða inn áskuld sína að fengnu undirmati. Það skuli hafa áhrif á mat á því hvortlagaskilyrði til höfðunar framhaldssakar séu uppfyllt. Gagnstefndu vilji haldakostnaði við rekstur máls þessa í lágmarki og geri því ekki sérstaka kröfu umfrávísun í þessum þætti heldur telji að dómari hljóti að vísa dómkröfumgagnstefnanda í framhaldssök sjálfkrafa frá dómi (ex officio) vegna óuppfylltraskilyrða 29. gr. laga um meðferð einkamála. Umsýknukröfur sínar vísi gagnstefndu í framhaldssök til allra þeirra málsástæðnasem þegar séu fram komnar í stefnu í aðalsök og greinargerð þeirra í gagnsök.Gallar séu ósannaðir, gagnstefndu hafi sem seljendur fasteignarinnar uppfylltupplýsingaskyldu sína í hvívetna, gagnstefndu hafi enga sök sýnt af sér,skilyrði afsláttar séu óuppfyllt, kaupandi verði sjálfur að bera ábyrgðina áeigin skoðun en hann hafi m.a. verið með sérfróðan aðila sér til aðstoðar viðítrekaðar skoðanir fasteignarinnar. Sérstaklega sé hafnað rangri fullyrðingu íframhaldsstefnu í gagnsök um að gagnstefndu hafi sem seljendur ekki upplýst ummeinta leynda galla með saknæmum hætti. Öllumkröfuliðum gagnstefnanda sé mótmælt. Sérstaklega sé mótmælt húsaleigukröfu semof hárri og ósannaðri. Engin sök af hálfu gagnstefndu sé fyrir hendi ogskilyrði húsaleigukröfu gagnstefnanda séu óuppfyllt. Kröfuvegna breytinga á endurgreiðslu virðisaukaskatts sé hafnað. Gagnstefnandi berisjálfur ábyrgð á og hafi forræði yfir því hvenær hann kjósi að láta gera viðíbúðina eða breyta henni. Gagnstefndu beri enga ábyrgð á slíkri kröfu eðaslíkum meintum kostnaðarauka af því hvert skattaumhverfið sé í hvert sinn.Óljóst sé af stefnu á hvaða lagagrundvelli slík krafa standi, enda sé ekkerttiltekið í framhaldsstefnunni.Hvaðvarði umfjöllun um að Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi metið fasteigninaóíbúðarhæfa þá sé því hafnað að það mat lúti að ástandi íbúðarinnar eins og þaðhafi verið við afhendingu. Af gögnunum verði eigi annað ráðið en að matHeilbrigðiseftirlitsins lúti að ástandi íbúðarinnar við matið sjálft, þ.e.eftir að gagnstefnandi hafi sjálfur verið búinn að gera íbúðina óíbúðarhæfa meðniðurrifi og ókláruðum breytingum á henni. Á því beri gagnstefndu enga ábyrgðog sé öllum málsástæðum gagnstefnanda sem að þessu lúti hafnað sem röngum ogósönnuðum. Sérstaklega sé hafnað útreikningi á hlutfalli meints kostnaðar viðúrbætur af kaupverði fasteignarinnar. Sá útreikningur hafi ekkert að gera meðþað hvort slíkar úrbætur stafi af meintum göllum sem gagnstefndu beri ábyrgð á.Vaxtakröfu gagnstefnanda sé hafnað og upphafsdögum vaxtakröfu mótmælt.Umtalsverðurkostnaður hafi orðið af málarekstri þessum og hafi kostnaður aukist mikið vegnaþess hvernig gagnstefndi kjósi að haga málatilbúnaði sínum. Í stað þess að umundirmat og yfirmat sé að ræða í máli þessu, líkt og hefðbundið væri í viðlíkamálum, hafi gagnstefnandi óskað eftir fjórum matsgerðum. Við þingfestinguaðalsakar hafi engin matsgerð legið fyrir og gagnstefndu hafi verið nauðugur sákostur einn að höfða mál þetta þar sem gagnstefnandi hafi haldið eftir9.000.000 króna af umsömdu kaupverði. Gagnstefnduhafi orðið fyrir verulegum kostnaðarauka vegna framangreindra fjögurra matsgerða,þ.e. undirmati, yfirmati, beiðni um endurskoðun á undirmati og beiðni umendurskoðun á yfirmati, gagnstefnu sem og framhaldsstefnu í gagnsök. Allurkostnaðarauki málsins hafi orðið vegna háttsemi gagnstefnanda og fyrir hansfrumkvæði og forræði. Kostnaður af málarekstrinum sé nú þegar orðinn umtalsvertmeiri en almennt geti talist í málum sem þessum. Af þessari ástæðu krefjistgagnstefndu þess nú að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða þeimmálskostnað, sama hvernig úrslit máls þessa verða, með álagi.Gagnstefnduí framhaldssök vísa til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, til almennra reglnakröfuréttar og samningaréttar og til meginreglna skaðabótaréttar. Kröfu ummálskostnað styðji gagnstefndu í framhaldssök við XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, einkum 130. og 131. gr. Um kröfu um virðisaukaskattvísist til laga nr. 50/1988.NiðurstaðaMálþetta snýst um kaup gagnstefnanda á fasteigninni að Háteigsvegi 24, efri hæð,ásamt risi og bílskúr, af stefnendum. Kaupverð eignarinnar samkvæmtkaupsamningi 4. september 2013 er 36.500.000 krónur. Stefnendur halda því framað gagnstefnanda beri að greiða þeim hærra verð fyrir eignina þar sem hann hafiáður en kaupsamningurinn var gerður boðist til að greiða 37 milljónir fyrirhana og þau hafi samþykkt það tilboð. Þau hafi síðan veitt afslátt af kaupverðiað beiðni gagnstefnanda á grundvelli tiltekinna forsendna sem svo hafi brostið.Ekkiverður fallist á að ákvæði samningsins um kaupverð sé ógilt eða beri að ógildaþótt áður en hann var gerður hafi verið samið um hærra kaupverð fyrir eignina.Endanlegt kaupverð er í yfirmatsgerð talið eðlilegt markaðsverð eignarinnar áþeim tíma sem kaupsamningurinn var gerður og verður með hliðsjón af því ekkitalið ósanngjarnt. Af kaupverðinu voru því ógreiddar 8.500.000 krónur þegarmálið var höfðað og ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna gagnstefnanda afaðalkröfu stefnenda um greiðslu eftirstöðva að fjárhæð 9.000.000 króna.Gjalddagi eftirstöðva kaupverðsins er 1. nóvember 2013, í samræmi viðkaupsamningsákvæði um lokagreiðslu í tengslum við greiðslur vegna sölugagnstefnanda á íbúð hans í Espigerði, sem greidd var að fullu þann dag. Ákvæðikaupsamningsins er nægilega skýrt að þessu leyti og hafnað er málsástæðugagnstefnanda um að miða beri gjalddaga kröfu stefnenda við síðara tímamark. Stefnendurhöfða mál þetta til innheimtu eftirstöðva kaupverðs með stefnu birtrigagnstefnanda 15. nóvember 2013, en gagnstefnandi hafði tilkynnt stefnendumþann 1. nóvember s.á. að hann myndi halda eftir kaupsamningsgreiðslu sem greiðaskyldi þann dag vegna ágalla sem hann teldi á eigninni og meta þyrfti nánar.Gagnsök var höfðuð með gagnstefnu 20. desember 2013, þar sem m.a. kom fram aðmat ætti eftir að fara fram til að staðreyna ágalla á eigninni og áskilnaðurvar gerður um að aukið yrði við kröfur ef tilefni yrði til. Aukið var viðkröfur í gagnsök með framhaldsstefnu 20. apríl 2015. Stefnendur mótmæla því aðkröfur sem gerðar eru í framhaldsstefnu gagnsakar komist að í málinu vegna þessað meta verði gagnstefnanda þaðtil vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu, sbr.29. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, og telja stefnendur aðframhaldssökinni beri að vísa frá dómi án kröfu. Kröfurí framhaldsstefnu gagnsakar er að rekja til sama löggernings og atvika ogstefna og gagnstefna málsins lúta að. Þegar litið er til þess hversu bráttmálshöfðun stefnenda bar að og í ljósi tímanlegra tilkynninga gagnstefnanda umað hann teldi þörf á frekara mati á ástandi eignarinnar, sem áréttað var ígagnstefnu, og þess að við höfðun gagnsakar hafði ekki gefist ráðrúm til aðslíkt mat færi fram, verður ekki fallist á það með stefnendum að það verðimetið gagnstefnanda til vanrækslu að gera ekki kröfur þær sem gerðar eru íframhaldsstefnu gagnsakar í öndverðu. Skilyrði 29. gr. laga um meðferðeinkamála til að höfða framhaldssök í gagnsök málsins teljast uppfyllt oghafnað er málsástæðum stefnenda um að vísa beri henni frá dóminum.Í18. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 segir að fasteign teljist gölluð efhún stenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af lögunum ogkaupsamningi. Notuð fasteign telst þó ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmætihennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi.Gagnstefnandi reisir kröfur sínar á því að umrædd fasteign hafi verið gölluð íþessum skilningi þegar hann tók við umráðum hennar 27. september 2013. Ígagnstefnu ber gagnstefnandi fyrir sig þá ágalla í fyrsta lagi að raki og myglusveppursé víðsvegar um íbúðina, myglusveppur hafi komið í ljós á gólfi við bað, undirgólfefnum og fullvíst sé talið að raka og myglusvepp megi finna bak við baðkarí baðherbergi. Í öðru lagi sé fúi og mygla í þaksperrum og í þakklæðningu, aukleka í þaki. Í þriðja lagi séu sprungur á útveggjum hússins, bæði á austur- ogsuðurhlið íbúðarinnar og í fjórða lagi fúi og raki í gluggum. Ekki var óskaðmats á sprungum í útveggjum og ekki eru gerðar fjárkröfur vegna þeirra í málinueða vegna ástands á gluggum. Í matsbeiðni sinni vék gagnstefnandi fyrst aðmeintum ágalla á frárennslislögnum og óskaði hann mats á þeim. Hann gerirfjárkröfu í framhaldsstefnu á grundvelli þess meinta ágalla, með vísan tilkostnaðarmats í yfirmatsgerð, að fjárhæð samtals 611.993 krónur. Stefnendurmótmæla því í greinargerð í gagnsök að kröfur vegna þessa komist að í málinu.Krafan sem gerð er í framhaldsstefnu telst höfð uppi nægilega tímanlega, endateljast skilyrði til höfðunar framhaldssakar uppfyllt í málinu, sem fyrr segir.Í undirmatsgerðkemur fram að frárennslispípur séu gamlar og hafi runnið sitt skeið og lagt varmat á kostnað við endurnýjun þeirra. Fram kom þar að slíkar lagnir endistalmennt 40-50 ár með eðlilegu viðhaldi, en auka megi við endingu með viðgerðumlíkt og gert hafi verið. Í söluyfirliti segir að lagnir séu í lagi. SigþórSigurðsson, íbúi á neðri hæð til nítján ára og eigandi tæplega 60% eignarinnar,staðfesti fyrir dóminum þá yfirlýsingu af hálfu húsfélagsins að engarframkvæmdir hafi verið fyrirhugaðar. Upplýsti hann að skipt hefði verið umfráveitulagnir frá húsi og út í götu áður en stefnendur keyptu, ekki hafi veriðvitað um aðkallandi framkvæmdir þegar þau seldu, en síðan þá hafi þurft að geravið lagnir frá eldhúsi á jarðhæð. Stefnendur báru um viðgerðir við þærfráveitulagnir á baðherbergi árið 2010, sem vísað sé til í söluyfirliti, semhafi verið í lagi eftir það. Upplýsingar í söluyfirliti um það ástandfrárennslislagna að það sé sagt í lagi verður að skoða með hliðsjón af öðrumupplýsingum sem þar koma fram um aldur hússins og viðhaldsframkvæmdir og verðaþessar upplýsingar ekki taldar fela í sér sérstaka ábyrgðaryfirlýsingustefnenda á lögnunum umfram það.Fráveitulagnireru samkvæmt gögnum málsins lélegar en ekki ónýtar, og eru þær að mati dómsinsí því ástandi sem gera mátti ráð fyrir miðað við aldur hússins. Fær það matm.a. stoð í umfjöllun matsmanns um endingu á frárennslispípum almennt. Ástandfrárennslislagna getur að mati dómsins ekki talist galli á eigninni semstefnendur geti borið ábyrgð á enda teljast stefnendur ekki hafa ábyrgst aðlagnir væru í betra ástandi en lýst er í matsgerðum og verður því hafnaðkröfulið gagnstefnanda um að stefnendur skuli bera kostnað vegna endurnýjunarfráveitulagna.Ímálinu liggja fyrir ljósmyndir sem teknar voru í íbúðinni við afhendingu ogágreiningslaust er að þær sýna ástand eignarinnar eins og það var þá. Leynirsér ekki að ýmislegt var illa farið, sérstaklega gluggar og gler. Áljósmyndunum sést m.a. svartur blettur í steinvegg við glugga og stór svartur bletturí parketi við baðherbergi. Myglu- og rakaskemmdir undir baðkari, undirgólfefnum, bak við eldhúsinnréttingu og veggklæðningu og inni í millivegg voruekki sýnilegar við skoðun, þótt fyrrnefnd ummerki, sem fagmaður myndi þekkja,gætu bent til þess að slíkt væri þar að finna.Gagnstefnandiheldur því fram að hann hafi uppfyllt skoðunarskyldu sína og tók fram ígagnstefnu að með honum hafi skoðað íbúðina móðir hans, kærasta hans oglöglærður vinur hans, en ekkert þeirra búi yfir sérþekkingu á sviði byggingarmálefna.Aðmati dómsins hefði gagnstefnanda verið rétt að kalla eftir frekari aðstoð viðskoðun þar sem útlit eignarinnar samkvæmt lýsingu aðila og vitna og þeimljósmyndum sem fyrir liggja í málinu gat gefið tilefni til skoðunar fagfólks.Gagnstefnandi er löglærður og mátti vita að hann gæti ekki borið fyrir siggalla sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerðureða galla sem hann hefði mátt sjá við skoðun, sbr. 29. gr. laga umfasteignakaup. Samkvæmt ákvæðinu er þó unnt að bera fyrir sig slíka galla efseljandi sýnir af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríðir með öðrumhætti gegn heiðarleika og góðri trú. Samkvæmt26. gr. laga um fasteignakaup telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekkifengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandihafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi, hafi það haft áhrif á gerð eðaefni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekki veittar. Upplýsingaskyldaseljanda að þessu leyti gengur framar skoðunarskyldu kaupanda. Samkvæmtframburði fasteignasalans sem sýndi gagnstefnanda íbúðina fyrst í opnu húsi varsérstaklega bent á sýnilega galla við þá skoðun og kvað fasteignasalinn þærljósmyndir sem teknar hafi verið við afhendingu sýna ástand íbúðarinnar eins ogþað var við þá skoðun. Ákvörðun um sölu hafi komið til vegna skilnaðarstefnenda og hafi Önnu Steinunni verið mikið í mun að upplýst yrði um allt semvitað væri um varðandi ástand íbúðarinnar. Ekkerter komið fram í málinu sem bendi til þess að seljendur hafi búið yfir frekariupplýsingum um ástand íbúðarinnar en þau gáfu upplýsingar um við skoðun, þarmeð talið um umfang myglu- og rakaskemmda sem leyndist bak við fastarinnréttingar og veggklæðningu, undir gólfefnum og í millivegg. Ekki þykir hafaverið sýnt fram á eða gert sennilegt að stefnendur hafi sýnt af sér saknæmaháttsemi við sölu íbúðarinnar eða að þau hafi leynt gagnstefnanda vísvitandiupplýsingum sem skipt gætu máli um ástand eignarinnar. Það er niðurstaðadómsins að virtum gögnum málsins og upplýsingum sem fram komu við aðalmeðferðmálsins að stefnendur hafi sem seljendur fullnægt upplýsingaskyldu sinnisamkvæmt lögum um fasteignakaup með upplýsingum í söluyfirliti og þeimupplýsingum sem veittar voru við skoðun. Ímálatilbúnaði gagnstefnanda er m.a. byggt á því að eignin hafi af fulltrúaHeilbrigðiseftirlits Reykjavíkur verið metin óíbúðarhæf í því ástandi sem húnvar í við skoðun 28. október 2013. Í skýrslu starfsmanns kemur fram að við þáskoðun hafði gagnstefnandi þegar fjarlægt öll gólfefni, fasta skápa ogpanelklæðningu og að staðfestar séu raka- og mygluskemmdir bak viðpanelklæðningu í eldhúsi, bak við fataskáp í svefnherbergi og við útvegg. Þóttíbúðin hafi verið metin óíbúðarhæf í þessu ástandi er ósannað að hún hafi veriðþað áður en gagnstefnandi hóf framkvæmdir sínar eftir að hann tók við umráðumíbúðarinnar 27. september 2013, en við það tímamark fluttist áhætta af eigninnitil gagnstefnanda, sbr. 20. gr. laga um fasteignakaup.Gagnstefnandihefur lagt fram gögn um millifærslur sínar á bankareikning Hrefnu Ásgeirsdótturá tímabilinu 30. maí 2014 til 28. maí 2015, sem samkvæmt skýringum erugreiðslur fyrir húsaleigu frá og með október 2013 til og með maí 2015, tilstuðnings kröfugerð sinni um bætur fyrir tjón vegna afnotamissis. Krafa umbætur vegna greiddrar húsaleigu er krafa vegna óbeins tjóns, sbr. b-lið 2. mgr.59. gr. laga um fasteignakaup, en seljandi gallaðrar fasteignar sem ekki hefursýnt af sér saknæma háttsemi verður samkvæmt 43. gr. laganna aðeins krafinn umskaðabætur vegna annars tjóns en óbeins tjóns. Kemur krafa gagnstefnanda umbætur vegna húsaleigu því ekki til álita og er þeim kröfulið hafnað.Gagnstefnandigerir kröfu vegna viðgerða á þaki samtals 1.204.904 krónur og byggir krafan ákostnaðarmati í yfirmatsgerð. Fúi í þaksperrum er vel sýnilegur á rislofti oggott aðgengi er til að skoða þakið af loftinu. Í skýrslu heilbrigðiseftirlitsReykjavíkur kemur m.a. fram að við skoðun á risi 28. október 2013 séu ummerkium gamlan leka við skorstein. Þessi ummerki hafa einnig verið sýnileg viðskoðun, en upplýst er að gagnstefnandi skoðaði risloftið. Þakið var málað árið2012 og var þess getið í söluyfirliti. Samkvæmt framburði vitnisins Sigþórs erþakið á húsinu upprunalegt og lúið og síðast var gert við það áður en það varmálað. Hafna verður þeirri málsástæðu gagnstefnanda að upplýsingar um að þakiðhafi verið málað hafi með réttu gefið honum ástæðu til að ætla að þakið væri íbetra ástandi en það er. Það er mat dómsins að vankantar á þakinu hafi veriðvel sýnilegir við skoðun og ekki óvenjulegir miðað við aldur eignarinnar.Gagnstefnandi getur ekki, í ljósi skoðunarskyldu sinnar, borið ástand þaksinsfyrir sig sem galla sem stefnendur beri ábyrgð á. Verður kröfulið gagnstefnandahér að lútandi því hafnað.Samkvæmt2. málslið 18. gr. laga um fasteignakaup telst notuð fasteign ekki gölluð nemaágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi. Samkvæmt framangreindu á það ekki við hér að seljandi hafisýnt af sér saknæma háttsemi. Af því leiðir að stefnendum ber því aðeins aðbæta gagnstefnanda kostnað af þeimágöllum sem staðreyndir hafa verið og ekki voru sýnilegir við skoðun, að þeirrýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði. Í þessu sambandi koma aðeins tilskoðunar tveir kröfuliðir gagnstefnanda, þ.e. kröfuliður um endurbæturinnanhúss og kröfuliður um baðherbergi.Kostnaðurvið endurbætur innanhúss vegna galla er samkvæmt yfirmatsgerð ásamt 25,5%virðisaukaskatti, metinn alls 2.038.200 krónur, þar af er vinnuliður 1.280.500krónur. Í endanlegri kröfugerð gagnstefnanda í framhaldsstefnu hefur veriðtekið tillit til lækkunar virðisaukaskatts í 24% og er krafa hans samtals vegnaþessa kröfuliðar því 2.013.839 krónur, þar af vinnuliður 1.265.195 krónur.Kostnaðurvegna endurbóta á baðherbergi var í seinni undirmatsgerð að meðtöldumvirðisaukaskatti metinn 467.000 krónur eða 793.000 krónur, sem réðst af þvíhvort þær flísar sem fyrir voru á baðherbergi væru fáanlegar. Í seinna yfirmatier kostnaður vegna þessa matsliðar að meðtöldum 24% virðisaukaskatti metinn1.621.200 krónur, þar af er vinnuliður 1.293.200 krónur, og er kröfugerðgagnstefnanda í framhaldsstefnu miðuð við þessa fjárhæð. Samtalser kostnaður vegna þessara matsliða metinn á 3.635.039 krónur, eða innan við10% af verðmæti eignarinnar, en þá hefur ekki verið tekið tillit til möguleikaá endurgreiðslu virðisaukaskatts, en 24% virðisaukaskattur af vinnuliðum er495.173 krónur af framangreindri fjárhæð. Viðmat á því hvort þessir ágallar rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varðiverður að líta til þess að um 70 ára gamla eign er að ræða, sem sýnilegaþarfnaðist viðhalds. Við verðmat á umfangi ágallanna þarf því að horfa til þessað í yfirmatsgerðum er allur kostnaður af endurnýjun metinn án þess að tekið sétillit til ávinnings af því að nýtt komi í stað gamals, en telja verður aðendurbætur samkvæmt fyrirliggjandi mati auki verðmæti hinnar keyptu eignar.Þegarallt framangreint er virt, að teknu tilliti til 2. málsliðs 18. gr. laga umfasteignakaup og dómvenju varðandi fasteignakaup á eldra íbúðarhúsnæði, fellstdómurinn ekki á það með gagnstefnanda að umræddir ágallar á eigninni rýriverðmæti hennar svo nokkru varði og verður kostnaður af endurbótumgagnstefnanda á íbúðinni vegna umræddra ágalla ekki lagður á stefnendur. Stefnendurverða því sýknaðir af kröfum gagnstefnanda í gagnsök og framhaldssök gagnsakar,að öðru leyti en því að um kröfu um útgáfu afsals fer svo sem nánar greinir ídómsorði. Svo sem fram er komið ber að sýkna gagnstefnanda af aðalkröfu stefnenda.Með því að kaupverð eignarinnar hefur ekki verið að fullu greitt samkvæmtkaupsamningi verður fallist á varakröfu stefnenda þannig að gagnstefnandaverður gert að greiða eftirstöðvar kaupverðs, 8.500.000 krónur ásamtdráttarvöxtum frá gjalddaga 1. nóvember 2013, að frádreginni innborgun5.000.000 króna þann 19. júní 2014, gegn útgáfu afsals, svo sem nánar greinir ídómsorði.Eftiratvikum og með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991verður málskostnaður felldur niður. Dómþennan kveða upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari og sérfróðumeðdómsmennirnir Gústaf Vífilssonbyggingarverkfræðingur og Jón Ágúst Pétursson byggingartæknifræðingur oghúsasmíðameistari.D Ó M S O R Ð Gagnstefnandi,Ólafur Reynir Guðmundsson, greiði stefnendum, Önnu Steinunni Þórhallsdóttur ogHallgrími Þór Harðarsyni, sameiginlega, 8.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1.nóvember 2013 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 5.000.000 króna þann19. júní 2014, gegn því að stefnendur gefi út afsal til gagnstefnanda fyrirfasteigninni Háteigsvegi 24, Reykjavík, efri sérhæð, fastanúmer 201-1608, ásamtbílskúr, fastanúmer 201-1609. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 681/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins 18. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, kt. [...], verði með úrskurði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 18. nóvember nk. kl. 16:00. Í þinghaldi í dag mótmælti ákærði gæsluvarhaldskröfunni og til vara að yrði á hana fallist þá verði gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími en krafist er eða vægari úrræðum beitt. Í greinargerð lögreglustjóra segir að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst sl., nú síðast á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, samanber dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 567/2009. Hinn 2. október, 30. október og 12. nóvember sl. hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefið út ákæru á hendur ákærða. Er ákærða gefið að sök að hafa drýgt fjölmörg afbrot, einkum auðgunarbrot, sem fangelsisrefsing lögð við. Með vísan til gagna málsins og framburðar ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi sé ljóst að hann er undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörg afbrot, sem fangelsisrefsing er lögð við. Þá verði að telja, í ljósi brotaferils hans, yfirgnæfandi líkur fyrir því að hann muni halda áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna. Í greinargerðinni segir að það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að lagaskilyrðum síbrotagæslu séu fullnægt og því sé nauðsynlegt að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, svo unnt verði að ljúka málum hans hjá dómstólum. Þá liggi og fyrir mat Hæstaréttar Íslands um að skilyrðum síbrotagæslu séu fyrir hendi, sbr. áðurgreindan dóm réttarins, og hafi ekkert nýtt komið fram í þessu máli sem breytt geti því mati. Loks segir að með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða: Eins og að framan er lýst hefur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefið út þrjár ákærur á hendur ákærða. Í þeim er ákærða og sjö öðrum samlöndum hans gefið að sök að hafa drýgt fjölmörg afbrot, einkum auðgunarbrot, sem fangelsisrefsing lögð við og var málið dómtekið hér fyrir dómi fyrr í dag. Með vísan til þess sem að framan er rakið úr greinargerð lögreglustjóra, og ennfremur með hliðsjón af málsgögnum og áður tilvitnuðum dómi Hæstaréttar Íslands þykir ljóst að ákærði sé undir rökstuddum grun um að eiga aðild að innbrotsmálum og fjölmörgum auðgunarbrotum. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið telur dómari að uppfyllt séu skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr. 88/2008 til þess að verða við kröfu lögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald. Er krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Ákærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins 18. desember 2009 kl. 16.00.
Mál nr. 90/2006
Víxill Fyrning
K krafðist þess að S og I yrði óskipt gert að greiða sér 4.000.000 króna með dráttarvöxtum. S og I byggðu á því að krafa K á hendur þeim væri fyrnd samkvæmt 2. mgr. 70. gr. víxillaga nr. 93/1933. Áður hafði stefna verið birt af K á hendur S og I og var í fyrirkalli hennar skorað á stefndu að mæta til þings 25. maí 2005. Þann dag var málið ekki tekið fyrir í dómi. K hélt því fram að þingfesta hefði átt málið í héraði 22. júní 2005. Þar sem ekki var skorað á stefndu í fyrirkalli stefnunnar að mæta til þingfestingar þann dag var talið að þessi málsmeðferð ætti sér enga lagastoð og því fallist á með héraðsdómi að ekki væru skilyrði til að líta svo á að fyrningu hefði verið slitið gagnvart S og I samkvæmt 1. mgr., sbr. 5. mgr. 71. gr. víxillaga. Voru þau því sýkn af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2006. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 4.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. ágúst 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara, verði héraðsdómi hrundið, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. Stefndu reisa vörn sína á þeirri málsástæðu að krafa áfrýjanda á hendur þeim hafi verið fyrnd samkvæmt 2. mgr. 70. gr. víxillaga nr. 93/1933 er mál þetta var höfðað með stefnu birtri 7. september 2005. Áfrýjandi byggir hins vegar á því að fyrning kröfunnar á hendur stefndu hafi rofnað við birtingu stefnu í fyrra máli milli aðila, en þar sem lögsókn hafi þá ekki verið til lykta leidd hafi nýr fyrningarfrestur hafist samkvæmt 5. mgr. 71. gr. víxillaga. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi gaf áfrýjandi út stefnu á hendur stefndu og Fiskverkun SJB ehf. 20. apríl 2005 og var stefnan birt stefndu 23. maí 2005. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda átti að þingfesta málið í héraði 22. júní 2005 og vísaði hann þar um til áritunar á stefnu um dagsetningu framlagningar á framhlið hennar. Í fyrirkalli stefnunnar var hins vegar skorað á stefndu að mæta til þings 25. maí 2005. Þann dag var málið ekki tekið fyrir í dómi. Þessi málsmeðferð á sér ekki lagastoð og leiðir ekki til slita á fyrningu kröfunnar gagnvart stefndu samkvæmt 1. mgr., sbr. 5. mgr. 71. gr. víxillaga. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að því er stefndu varðar. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kaupþing banki hf., greiði stefndu, Sigurði Jóhannssyni og Ingibjörgu Bjarnadóttur, hvoru um sig 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnandi er Kaupþing Búnaðarbanki hf., kt. 560882-0419, Borgartúni 19, Reykjavík, en stefndi eru Fiskverkun SJB ehf., kt. 451001-3370, Bjarmalandi 20, Sandgerði, en fyrirsvarsmaður þess er stefndi Sigurður Jóhannsson, kt. 210354-2639, Bjarmalandi 20, Sandgerði og einnig er stefnt Ingibjörgu Bjarnadóttur, kt. 240656-4779, sama stað. Í þinghaldi 26. október sl. var ekki sótt þing af hálfu Fiskverkun SJB ehf., en fyrir stefnda Sigurð Jóhannsson og Ingibjörgu Bjarnadóttur sótti þing Kristján Stefánsson hrl. sem lagði fram greinargerð í málinu. Umboðsmaður stefnanda er Karl Óttar Pétursson hdl. en umboðsmaður stefndu Sigurðar og Ingibjargar er Kristján Stefánsson hrl. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum skuld að fjárhæð 4.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 28. ágúst 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins og í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning og leggist virðisaukaskattur á málflutnings-þóknunina. 2. Af hálfu stefndu Ingibjargar Bjarnadóttur og Sigurðar Jóhannssonar er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til að greiða málskostnað, stefndu að skaðlausu að mati dómsins. II. Málavextir. Á árinu 2002 afhentu stefndu stefnanda víxileyðublað handritað um fjárhæð 4.000.000 krónur og greiðslustað, og jafnframt var ritað á nafn greiðanda Fiskverkun SJB, Bjarnalandi 20, 245 Sandgerði, samþykktur af Sigurði Jóhannssyni, vegna Fiskverkunar ehf. og með áritun um útgefanda Ingibjörgu Bjarnadóttur, Bjarmalandi 20, Sandgerði og framsal hennar og svo er ritað nafn Sigurðar Jóhannssonar sem ábekings og ábyrgðarmanns. Fram er komið að víxillinn hafi verið tryggingarvíxill til tryggingar tékkareiknings nr. 0318-26-1490 í Búnaðarbanka Íslands, aðalbanka, nú Kaupþing banki hf. og er tékkareikningurinn á nafni stefnda Fiskverkun SJB ehf. Hinn 13. september 2004 nam vanskilaskuldin á tékkareikningnum 10.106.480 krónur. Á svuntu víxilsins dskj. nr. 11 kemur fram útfyllingarheimild stefnanda er varðar útgáfudag og gjalddaga víxileyðublaðsins sem staðfest er af stefnda í Garðabæ 20. desember 2002, en heimildin gildir til 20. desember 2004, en hann hefur svo verið útfylltur með útgáfudag 2. júlí 2004 og gjalddaga 20. ágúst 2004. Vegna framangreindra vanskila var höfðað mál á hendur stefnda til greiðslu tryggingarvíxilsins, sem þingfest var 22. júní s.l. en birting hafði tekist fyrir öllum stefndu. Mál þetta hafði svo verið fellt niður 29. júní s.á. að ósk stefnanda. III. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfu sína á framangreindum tryggingarvíxli og vanskilum á yfirdrætti tékkareiknings nr. 0318-26-1490. Vísað er til þess, að stefndu hafi verið tilkynnt um vanskilin með bréfum dags. 2. nóvember 2004, en vegna vanskilanna hafi verið nauðsynlegt að nota víxilinn. Þá er vísað til þess, að hafist hafi nýr fyrningarfrestur þann 29. júní 2004, sbr. 71. gr. laga nr. 93/1933. Vísað er til víxillaga nr. 93/1933 einkum VII. kafla laganna um greiðslufall og 17. kafla laga nr. 91/1991, en málið sé rekið skv. þeim kafla. Kröfu sína um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi með vísun í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um kröfuna um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. 2. Stefndi Sigurður og Ingibjörg byggja á því að síðar hafi stefnandi með samkomulagi verið afhent fasteignaverð til tryggingar skuldum og átt í staðinn að afhenda víxileyðublaðið en það farist fyrir, en fallið var síðar frá þessari málsástæðu. Þá er og byggt á því að ábyrgð stefndu sé fyrnd skv. ákvæðum 2. mgr. 70. gr. víxillaga nr. 93/11933. Af hálfu stefndu Sigurðar og Ingibjargar er því haldið fram að birting stefnu rjúfi ekki fyrningu í þessu sambandi, en miða verði við að birting stefnu sé þáttur í málsókn, enda í víxillögum gert ráð fyrir að nýr fyrningarfrestur byrji að líða, er málið á hendur víxilskuldara var síðast fyrir rétti sbr. 5. mgr. 71. gr. víxillaga og rit Ólafs Lárussonar, prófessors Víxlar og tékkar, bls. 100-101 útgefið 1957. Vitna stefndu til þess að mál á hendur þeim og stefndu sem höfðað hafi verið með stefnu útgefinni 20. apríl 2005 hafi ekki verið þingfest 25. maí sl. eins og mælt var fyrir í stefnu og réttaráhrif af þingfestingu málsins síðar, hafi engin réttaráhrif í málinu. Þá hafa stefndu véfengt dskj. nr. 11, sem ekki hljóði upp á neina fjárhæð og vafasamt að það eigi við víxilinn í málinu. IV. Niðurstöður. Í máli þessu verður miðað við að víxillinn í því hafi verið fullgildur er hann var gjaldfelldur og í afhendingu stefndu á víxileyðublaðinu óútfylltu um útgáfudag gjalddaga o.fl. hafi falist umboð til víxilhafa til að fylla í eyðurnar. Á víxileyðublaðið var bókað án afsagnar og verður því upphaf fyrningarfrestar miðaður við gjalddaga víxilsins þ.e. 20. ágúst 2004 og samkvæmt 2. mgr. 70. gr. víxillaga fyrnist víxilréttur gagnvart stefndu Sigurði og Ingibjörgu ári síðar, en 3 árum síðar gagnvart samþykkjanda víxilsins, Fiskverkun SJB ehf. Álitamálið hér er hvort birting stefnunnar, sem útgefin var 20. apríl sl. hafi rofið fyrningu víxilréttar, en samkvæmt framlögðum birtingarvottorðum var stefnan birt fyrir stefndu á tímabilinu frá kl. 20:25 - 20:26 23. maí sl. Samkvæmt áskorun í stefnunni skyldi málið þingfest í dómsal Héraðsdóms Reykjaness að Vatnsnesvegi 33 í Keflavík þann 25. maí 2005 og stefnufrestur skyldi vera þrír sólarhringar. Einhvers misskilnings virðist gæta um þingfestingardag, því að í birtingarvottorðinu er ritað að síðasti birtingardagur sé 18. júní 2005 og málið er þingfest í Héraðsdómi Reykjaness að Vatnsnesvegi 33 í Keflavík 22. júní 2005 og er þá ekki sótt þing af hálfu stefndu. Þegar virt eru saman ákvæði 1. mgr. og 5. mgr. 71. gr. víxillaga, verður að fallast á að birting stefnu verður að vera þáttur í málsókn, sem leiði a.m.k. til þingfestingar víxilmáls, þar sem stefndi eða stefndu eigi kost á að koma með mótbárur til að hún hafi þau áhrif að rjúfa fyrningu. Þá er og til þess að líta að stefna frá 20. apríl sl. var ekki birt þremur sólarhringum fyrir tilgreindan þingfestingardag, sem hlaut að leiða til þess, að málinu hefði verið án kröfu vísað frá dómi 25. maí sl. eða síðar, ef það hefði ekki verið fellt niður af stefnanda. Þessir annmarkar hafa það í för með sér, að stefnubirtingin hefur enga þýðingu um rof á fyrningu víxilréttarins. Stefnan í málinu, sem útgefin var 27. ágúst sl. var birt fyrir stefndu 7. september sl. og var þá liðið meir en ár frá gjalddaga víxilsins og víxilrétturinn því skv. 2. mgr. 170. gr. víxillaga fyrndur gagnvart stefndu Sigurði Jóhannssyni og Ingibjörgu Bjarnadóttur og eru þau því sýknuð af kröfum stefnanda í málinu. Hins vegar fyrnast víxilkröfur á hendur samþykkjanda á 3 árum frá gjalddaga og er því krafan á hendur stefnda Fiskverkun SJB ehf. ófyrnd og hún dæmd skv. framlögðum gögnum, þar sem ekki var sótt þing af hálfu stefnda Fiskverkun SJB ehf. Ljóst er að af hálfu stefnda Fiskverkun SJB ehf. var víxillinn samþykktur til tryggingar á yfirdráttarskuld á tékkareikning nr. 1490 við Búnaðarbanka Íslands hf. í Garðabæ, sem var í vanskilum upp á 10.106.480 krónur og er því skilyrði til að taka kröfu stefnanda til greina að því er varðar stefnda Fiskverkun SJB ehf. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda Fiskverkun SJB ehf. til að greiða stefnanda 603.820 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Þá ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu Sigurði Jóhannssyni og Ingibjörgu Bjarnadóttur 617.520 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Stefnda, Fiskverkun SJB ehf., greiði stefnanda, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 4.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. ágúst 2004 til greiðsludags. Stefndu Sigurður Jóhannsson og Ingibjörg Bjarnadóttir eru sýkn af kröfum stefnanda í málinu. Stefndu Fiskverkun SJB ehf., greiði stefnanda 603.820 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefnandi greiði stefndu Sigurði Jóhannssyni og Ingibjörgu Bjarnadóttur 617.520 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.
Mál nr. 123/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 15. febrúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. mars 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2016. Héraðssaksóknari hefur krafistþess að HéraðsdómurReykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi áframallt til mánudagsins 14. mars 2016 kl. 16.Í greinargerð kemur fram að Héraðssaksóknarigaf út ákæru á hendur X, 29. janúar sl., fyrir tvær tilraunir til nauðgana,aðfaranótt sunnudagsins 13. desember 2015 í miðbæ Reykjavíkur. Málin hafiborist héraðssaksóknara til ákærumeðferðar þann 15. janúar sl. að lokinnirannsókn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Í fyrri lið ákærunnar er ákærða gefið að sökað hafa veist með ofbeldi að A, fæddri [...], í því skyni að hafa við hanasamræði eða önnur kynferðismök, en ákærði hafi veitti A eftirför, þar sem húnhafi gengið einsömul eftir Tjarnargötu til suðurs um Vonarstræti og áfram eftirTjarnargötu, og er A hafi stansað hafi hann gengið fram fyrir hana og til hægriinn á lóð húss nr. [...] og beiðið uns A gekk þar hjá og stöðvað þá för hennar,gripið í hana, skipað henni að láta hann hafa farsíma, sem hún hafi verið aðtala í en kastaði frá sér, hent henni í götuna, tekið í hár hennar og settihönd fyrir munn hennar, skipað henni að hrópa ekki, ýtt henni upp að mannlausribifreið og andliti hennar upp að vegg, rifið hægri skálm buxna hennar frá klofiniður að hné, reynt að setja trefil sem hún hafi verið með um hálsinn fyrirmunn hennar, þrengt treflinum að hálsi hennar með því að strekkja á endum hans,og ekki látið af háttseminni fyrr en hann hafi orðið var við mannaferðir íkjölfar þess að A hafi tekist að hrópa á hjálp, en þá hafi ákærði hlaupið af vettvangi.Af árásinni hafi A hlotið skrapsár á enni vinstra megin og fyrir ofan hægraauga og mar undir augað, tvö skrapsár á vinstri hendi og bólgu og þrota álöngutöng hægri handar.Í seinni lið ákærunnar sé ákærða gefið að sökað hann hafi veist með ofbeldi að B, fæddri[...], í því skyni að hafa við hanasamræði eða önnur kynferðismök, en ákærði hafi veitt B eftirför austurAusturstræti frá Pósthússtræti, um Lækjargötu og austur Bankastræti og gripiðum axlir B aftan frá er hún hafi gengið fram hjá Þingholtsstræti, ýtt henniákveðið inn Þingholtsstrætið með því að halda með báðum höndum um hana aftanfrá, tekið um andlit hennar er hún hafi reynt að hrópa á hjálp, skellt henniutan í mannlausa bifreið þannig að höfuð hennar hafi lent á bifreiðinni og húnfallið á hnén, togað í hana og ýtt henni niður á bakið á götuna og staðiðklofvega yfir henni, og ekki látið af háttseminni fyrr en bifreið hafi komiðakandi norður Þingholtsstrætið, en þá hafi ákærði hlaupið af vettvangi. Af árásinnihafi B hlotið klórför undir vinstra auga og framan á nefbrodd hægra megin,bólgur á hnjám, eymsli og bólgu á hægri framhandlegg, eymsli þvert yfir enni,aftan á hnakka og niður eftir hálshrygg, á herðasvæði, í mjóbaki og löngutönghægri handar.Séu brot ákærðasamkvæmt báðum ákæruliðum talin varða við 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og þess krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.Sakamálið hafi veriðþingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. febrúar sl. Ákærði neitaði sök ogákveðið hafi verið að aðalmeðferð málsins muni fara fram miðvikudaginn 30. marsnk., eins og fram komi í þingbók máls nr. S-[...]/2016.Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsinsfrá 18. desember sl. Fyrst hafi hann sætt gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna, þ. e. a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr.úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli R-[...]/2015 og dóm Hæstaréttar í málinr. 848/2015. Frá 23. desember sl. hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna, þ. e. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur í málum R-[...]/2015 og R-[...]/2016, sem báðir hafi veriðstaðfestir af Hæstarétti, sbr. dóma í málum nr. 854/2015 og 52/2016.Með vísan til framangreinds ogrannsóknargagna málsins, sem ákæran byggist á, er ákærði að matihéraðssaksóknara undir sterkum grun um að hafa framið ofangreind brot, með þvíað hafa ráðist fyrirvaralaust með ofbeldi á tvær konur í miðborg Reykjavíkur,með nokkurra mínútna millibili umrædda nótt, og gert tilraunir til að nauðgaþeim. Samkvæmt framburðum brotaþola og vitna hafi það orðið brotaþolunum tilbjargar í bæði skiptin að ákærði hafi orðið fyrir utanaðkomandi truflun.Refsing fyrir brot gegn ákvæðinu sem ákærði sé ákærður fyrir að hafa brotiðvarði fangelsi frá 1 ári og allt að 16 árum. Sakarefni málsins sé alvarlegt ogstandi ríkir almannahagsmunir til þess að menn gangi ekki lausir þegar svostendur á. Að mati héraðssaksóknara séu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 uppfyllt og hafi dómstólar í tvígang komist að þeirri niðurstöðu aðskilyrðunum sé fullnægt í máli þessu. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga. NiðurstaðaSkilyrði þess að gæsluvarðhaldi verði beittsamkvæmt ákvæði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, er að sterkur grunur sé um aðviðkomandi hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, endasé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna.Með vísan til þesssem fram kemur í rannsóknargögnum málsins þykir vera kominn fram sterkur grunurum að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr.,almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðar allt að 16 ára fangelsi. Ákærðihefur setið í gæsluvarðhaldi frá 18. desember sl., fyrst á grundvellirannsóknarhagsmuna en frá 23. desember á grundvelli almannahagsmuna. Með dómum Hæstaréttar Íslands í máli nr. 854/2015og 52/2016, er lagt til grundvallar að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til þess að ákærði sæti gæsluvarðhaldi, þar á meðal því aðbrot sé þess eðlis að ætla megi að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Að mati dómsins er ekkert komið fram sem breytir þeimforsendum sem lagðar eru til grundvallar í dómum Hæstaréttar. Í ljósi þess sem hérhefur verið rakið verður fallist á með Héraðssaksóknara að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 séu uppfyllt og ekki eruþví efni til að fallast á kröfur verjanda. Er krafa um áframhaldandigæsluvarðahald því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: X,kt. [...], skal sæta áframhaldandi gæslu­varð­haldi allt til mánudagsins 14.mars 2016 kl. 16.
Mál nr. 453/1999
Kærumál Nauðungarsala Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
B, BS, S, SS, V og J voru skipverjar á skipinu A þegar það var selt nauðungarsölu. Lýstu þeir kröfum í söluverð A um ógreidd laun, en gögn um þær kröfur voru ekki lögð fram í málinu. Mótmæltu þeir frumvarpi sýslumanns um úthlutun og gerðu sömu kröfur og þeir höfðu uppi í málinu. Ákveðið var að frumvarpið skyldi standa óbreytt varðandi skipverjana og lögðu þeir kröfur sínar fyrir héraðsdóm og tóku K og H til varna. Staðfesti héraðsdómur úthlutun á uppboðsandvirði A. Talið var að H hefði ekki lögvarða hagsmuni af ágreiningi málsins og var kröfu hans hafnað. Talið var að viðhlítandi greinargerð um fjárhæð dómkrafna B, BS, S, SS, V og J skorti og var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. október 1999, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 2. febrúar 1999 um úthlutun söluverðs Arnarborgar EA 316 til sóknaraðila. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að ákvörðun sýslumanns um úthlutun á söluverðinu verði breytt þannig að Baldri Snorrasyni verði úthlutað 1.166.059 krónum, Birni Snorrasyni 801.944 krónum, Sergejs Kuznecovs 1.126.838 krónum, Snorra Snorrasyni 1.359.267 krónum, Vali Smára Þórðarsyni 959.921 krónu og Jurijs Semjonovs 1.467.973 krónum. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Kælismiðjan Frost hf. krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að kröfur sóknaraðila verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Héðinn-Smiðja hf. krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur með þeirri breytingu að sóknaraðilar verði dæmdir til að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins var skipið Arnarborg EA 316, eign Útgerðarfélagsins Áss ehf., seld nauðungarsölu af sýslumanninum á Akureyri 30. september 1998. Var skipið í Færeyjum þegar uppboð fór fram, en var siglt til Íslands í lok október 1998. Þegar skipið var selt munu sóknaraðilar hafa lýst kröfum í söluverð þess um ógreidd laun, en í málinu liggja ekki fyrir gögn um þær kröfur. Í frumvarpi sýslumanns frá 3. desember 1998 var gert ráð fyrir að sóknaraðilar fengju úthlutun af söluverðinu sem hér segir: Baldur Snorrason 811.711 krónur, Björn Snorrason 547.973 krónur, Sergejs Kuznecovs 753.834 krónur, Snorri Snorrason 623.030 krónur, Valur Smári Þórðarson 887.843 krónur og Jurijs Semjonovs 957.886 krónur. Mótmæltu sóknaraðilar frumvarpinu með bréfum 10. desember 1998 og gerðu þá sömu kröfur og þeir gera nú í málinu. Á fundi sýslumanns um mótmæli við frumvarpið 2. febrúar 1999 var ákveðið að það skyldi óbreytt standa hvað sóknaraðila varðaði. Í framhaldi af því lögðu sóknaraðilar kröfur sínar um breytingar á frumvarpinu fyrir héraðsdóm og tóku varnaraðilar þar til varna gegn kröfunum. II. Samkvæmt frumvarpi sýslumanns skipuðu sóknaraðilar 9. til 14. sæti í veðröð við úthlutun á söluverði skipsins. Að baki þeim átti varnaraðilinn Héðinn-Smiðja hf. að vera 18. í röð rétthafa og fá úthlutað 3.713.020 krónum, en varnaraðilinn Kælismiðjan Frost hf. átti að fá eftirstöðvar söluverðs, samtals 17.981.288 krónur, greiddar upp í tvær veðkröfur og skipaði 20. og 21. sæti í veðröð. Á fyrrnefndum fundi sýslumanns 2. febrúar 1999 voru ákveðnar breytingar á frumvarpinu, sem urðu til þess að úthlutun til Kælismiðjunnar Frosts hf. lækkaði í 17.807.960 krónur. Þótt kröfur sóknaraðila yrðu teknar til greina að fullu geta þær samkvæmt þessu í engu breytt úthlutun, sem varnaraðilanum Héðni-Smiðju hf. var ætluð í frumvarpi sýslumanns. Verður því ekki séð að sá varnaraðili hafi lögvarða hagsmuni af ágreiningsefni málsins. Þegar af þeirri ástæðu verður hafnað kröfu hans í málinu. Fellur málskostnaður milli hans og sóknaraðila niður í héraði og fyrir Hæstarétti. III. Sem fyrr segir liggja ekki fyrir í málinu gögn um kröfur, sem sóknaraðilar lýstu þegar uppboð var haldið á Arnarborg EA 316. Þegar sóknaraðilar mótmæltu frumvarpi sýslumanns gerðu þeir kröfu um að því yrði breytt í það horf, sem í dómkröfum þeirra er getið. Í bréfum sóknaraðila 10. desember 1998 um þetta efni voru kröfur þeirra sundurliðaðar þannig að fram kom heildarfjárhæð launa fyrir einstaka mánuði á tímabilinu frá júlí 1998 til loka þess tíma, sem einstakir sóknaraðilar töldu sig eiga rétt til launa. Jafnframt var þar greint frá fjárhæð dráttarvaxta, málskostnaðar og kostnaðar af gerð kröfulýsingar og móti við uppboð. Í málinu liggja einnig fyrir sundurliðaðir útreikningar á mánaðarlaunum hvers sóknaraðila fyrir sig, en þeir voru sendir sýslumanninum á Akureyri með bréfi 1. febrúar 1999 í tengslum við fund um mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar á söluverði skipsins. Þeir útreikningar eru ekki í samræmi við dómkröfur sóknaraðila, eins og þær voru skýrðar í fyrrgreindum bréfum þeirra 10. desember 1998. Skortir af þessum sökum viðhlítandi greinargerð um fjárhæð dómkrafna sóknaraðila. Vegna þessarar vanreifunar á málinu verður ekki komist hjá að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Varnaraðilinn Kælismiðjan Frost hf. hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Verður því ekki hreyft við niðurstöðu úrskurðarins um málskostnað. Sóknaraðilum verður gert í sameiningu að greiða þessum varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði fellur niður. Sóknaraðilar, Baldur Snorrason, Björn Snorrason, Sergejs Kuznecovs, Snorri Snorrason, Valur Smári Þórðarson og Jurijs Semjonovs greiði í sameiningu varnaraðilanum Kælismiðjunni Frosti hf. 100.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður fellur niður á milli sóknaraðila og varnaraðilans Héðins-Smiðju hf.
Mál nr. 68/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Sératkvæði
H kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli þess gegn P og G var vísað frá dómi sökum vanreifunar, sbr. e-liður 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að kröfugerð sóknaraðila hafi verið skýr og sundurliðuð í stefnu, reist á skýrum málsástæðum og í flestum greinum studd skjölum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins. Hafi málið á þessu stigi ekki verið svo vanreifað að ekki yrði úr bætt síðar og frávísun varðaði. Hafi H síðar orðið við áskorun P og G, á grundvelli 67., sbr. 68. gr. laga nr. 91/1991, og lagt fram skjal í sinni vörslu sem talið var að gæti varðað miklu um úrslit málsins, og þar með bætt úr þeim annmörkum sem að þessu leyti höfðu verið á málatilbúnaði þess. Enda gæfist P og G við áframhaldandi meðferð málsins næg tækifæri til að hafa uppi varnir er kynnu að verða reistar á umræddu skjali. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2009, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta til greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna vanefnda á kaupsamningi um 99% hluta í Íshlutum ehf. sem hann telur að orðið hafi af hálfu varnaraðila. Með umræddum kaupsamningi 26. maí 2006 seldu varnaraðilar óstofnuðu einkahlutafélagi, nú sóknaraðila, 99% hluta í tveimur einkahlutafélögum, Íshlutum ehf. og Vélafli ehf. Umsamið kaupverð var 334.000.000 krónur fyrir hlutina í Íshlutum ehf. en 16.000.000 krónur fyrir hlutina í Vélafli ehf. Í kaupsamningi aðila er tekið fram að áreiðanleikakönnun hafi ekki farið fram við undirritun samningsins en kaupandi muni ljúka framkvæmd slíkrar könnunar eigi síðar en þrem vikum eftir að öll gögn liggi fyrir, en seljendur tryggja kaupanda óskertan aðgang að öllum upplýsingum sem hann óskar eftir í því skyni. Kaupverðið skyldi innt af hendi innan 10 daga frá því að niðurstaða áreiðanleikakönnunar lægi fyrir gegn því að seljendur afsöluðu sér hinu selda. Í samningum, sem er allítarlegur, eru meðal annars ákvæði um að seljendur ábyrgist að rekstri og eignastöðu félaganna, sem hlutir voru seldir í, væri réttilega lýst í samræmi við góða reikningsskilavenju í ársreikningum þeirra fyrir árið 2005. Þá voru í 6. gr. samningsins ákvæði er lutu að skilyrðum kaupanda fyrir kaupunum. Grein 6.1 varðar fyrirvara meðal annars þess efnis að áreiðanleikakönnun leiði ekki í ljós veruleg frávik frá forsendum kaupanda eins og þeim sé lýst í samningnum og fyrirliggjandi gögnum varðandi rekstur, raunvirði birgða, stöðu annarra eigna, skulda, annarra skuldbindinga, ábyrgða og samninga sem félagið hafi gert. Þar er einnig ákvæði þess efnis að kaupverðið byggist á ársreikningi fyrir árið 2005 og að seljendur ábyrgist að þar til afhending hluta eigi sér stað „hafi ekki orðið óeðlilegar breytingar á efnahag (þ. m. t. útgreiðsla arðs) eða rekstri félagsins...“ Þá er í grein 6.2 sérstakt ákvæði er lýtur að áreiðanleikakönnun og réttaráhrifum hennar. Þar segir meðal annars að leiði slík könnun í ljós veruleg frávik frá því sem vitnað sé til í samningnum geti kaupandi krafist afsláttar eða lýst samninginn niður fallinn. Drög að áreiðanleikakönnun gerðri af KPMG hf. munu hafa legið fyrir 24. júlí 2006. Tveim dögum síðar undirrituðu varnaraðilar afsal fyrir hinum seldu hlutum og sama dag mun sóknaraðili hafa greitt umsamið kaupverð og fengið hina seldu hluti afhenta. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 22. og 24. júlí 2008. Hann krefur varnaraðila óskipt um greiðslu 105.296.674 króna auk dráttarvaxta og reisir kröfu sína á því að hann eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar vegna verulegra vanefnda varnaraðila á fyrrgreindum kaupsamningi. Í stefnu krefst hann 72.000.000 króna vegna þess að varnaraðilar hafi í trássi við ákvæði kaupsamningsins greitt sér arð úr Íshlutum ehf. á árinu 2006 sem þessari fjárhæð nemur áður en sóknaraðila voru afhentir hinir seldu hlutir. Ekki verður séð að sóknaraðili hafi við þingfestingu málsins 4. september 2008 lagt fram skjöl er vörðuðu þessa arðgreiðslu. Hún kemur hins vegar fram í árshlutauppgjöri 2006 sem varnaraðilar lögðu fram með greinargerð sinni og óumdeilt er að hún átti sér stað þótt ágreiningur sé um nánari málsatvik. Hinn hluta kröfu sinnar eða 33.296.674 krónur reisir sóknaraðili í stefnu á því að rangar upplýsingar hafi verið í ársreikningi Íshluta ehf. fyrir árið 2005. Þennan hluta kröfunnar sundurliðar hann nánar í fjóra undirliði. Í fyrsta lagi krefst hann 13.897.769 króna vegna þess að framlegð félagsins hafi verið oftalin í bókhaldi þess 2005. Þetta rekur hann í stefnu til bókfærslu reikninga er varða kaup eða sölu fjögurra nánar tilgreindra tækja. Við þingfestingu málsins voru lagðir fram reikningar til stuðnings kröfum sóknaraðila varðandi öll þessi viðskipti. Í öðru lagi krefst hann 13.186.388 króna vegna þess að birgðir félagsins hafi verið oftaldar í uppgjöri ársins 2005. Þetta er í stefnu rakið til þess að fjögur nánar tilgreind tæki hafi ranglega verið færð félaginu til eignar í árslok 2005. Við þingfestingu málsins lagði sóknaraðili fram skjöl er vörðuðu öll þessi tæki. Í þriðja lagi krefst sóknaraðili 5.168.357 króna vegna þess að skuldir félagsins í uppgjöri 2005 hafi verið vantaldar. Þetta er í stefnu nánar rakið til skulda við ellefu nafngreinda kröfuhafa. Við þingfestingu málsins lagði sóknaraðili fram yfirlit og reikninga er vörðuðu skuldastöðu við þessa aðila. Loks krefst sóknaraðili 1.044.160 króna þar sem í ljós hafi komið að félagið sé ekki rétthafi að bókhaldskerfi sem notað hafi verið. Eins og að framan var getið var málið þingfest 4. september 2008. Varnaraðilar lögðu fram greinargerð 16. október 2008 og kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi vegna vanreifunar þar sem fyrrgreind áreiðanleikakönnun, sem hafi verið grundvöllur viðskipta aðila, hafi ekki verið lögð fram af hálfu sóknaraðila. Þá hafi sóknaraðili heldur ekki lagt fram bókhald félagsins vegna ársins 2005 og fyrri helmings ársins 2006 eða hreyfingalista. Í greinargerðinni skoruðu þeir á sóknaraðila með vísan til 67. gr. laga nr. 91/1991 að leggja meðal annars fram fyrrgreinda áreiðanleikakönnun, sem gerð hefði verið vegna kaupanna. Eftir að málinu hafði verið úthlutað til dómara var það tekið fyrir 21. nóvember 2008. Í því þinghaldi er bókað að lögmenn óski eftir fresti til gagnaöflunar. Málið var næst tekið fyrir 15. desember 2008. Lagði sóknaraðili þá fram drög að margnefndri áreiðanleikakönnun og beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Varnaraðilar mótmæltu framlagningu þessara skjala. Málið var síðan flutt um frávísunarkröfu varnaraðila 15. janúar 2009 og hinn kærði úrskurður upp kveðinn 22. sama mánaðar. II Í stefnu í máli þessu hefur sóknaraðili gert sundurliðaða grein fyrir stefnukröfu sinni og teflt fram þeim málsástæðum sem hann byggir hana á. Þá hefur hann gert grein fyrir þeim gögnum sem flestir einstakra liða kröfu hans eru reistir á. Við þingfestingu málsins lagði hann auk stefnu fram 54 dómskjöl er vörðuðu máltilbúnað hans. Þeirra á meðal er kaupsamningur sá sem málið snýst um, afsal varðandi hin umdeildu kaup, ársreikningur Íshluta ehf. 2005 og fjöldi skjala varðandi einstaka kröfuliði. Kröfugerð sóknaraðila var því skýr og sundurliðuð í stefnu, reist á skýrum málsástæðum og í flestum greinum studd skjölum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins. Verður ekki séð að reifun málsins hafi sökum óskýrleika gert varnaraðilum erfitt um vik í vörninni. Var málið því ekki á þessu stigi svo vanreifað að ekki yrði úr bætt síðar og frávísun varðaði. Í lögum nr. 91/1991 er gert ráð fyrir að til frekari gagnaöflunar geti komið á síðari stigum. Meðal annars eru málsaðilum veitt úrræði í 67. gr., sbr. 68. gr. laganna til að bregðast við ef gagnaðili leggur ekki fram skjal í hans vörslum sem málið varðar. Til þessa úrræðis gripu varnaraðilar er þeir skoruðu á sóknaraðila í greinargerð sinni að leggja fram fyrrnefnda áreiðanleikakönnun, en fallast má á að með þeim að efni þess skjals geti varðað miklu um úrslit málsins. Við þessari áskorun varð sóknaraðili í þinghaldi 15. desember 2008 eftir að aðilum hafði verið veittur frestur til gagnaöflunar. Með þessu var bætt úr þeim annmörkum sem að þessu leyti höfðu verið á máltilbúnaði sóknaraðila. Eru því ekki efni til að verða við kröfu varnaraðila um frávísun málsins, enda gefast þeim við áframhaldandi meðferð þess og munnlegan flutning næg tækifæri til að hafa uppi þær varnir er kunna að verða reistar á áreiðanleikakönnuninni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr 91/1991. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður Viðars Más Matthíassonar Ég er sammála umfjöllun í I. kafla dóms meirihluta réttarins. Eins og fram er komið eru í kaupsamningi málsaðila um hluti í þeim einkahlutafélögum, sem um ræðir, nokkur ákvæði um áreiðanleikakönnun, sem sóknaraðili hugðist láta framkvæma. Í 6. gr. um ,,skilyrði kaupanda“ kemur fram að það sé fyrirvari við kaupin af hálfu sóknaraðila að áreiðanleikakönnunin leiði ekkert í ljós sem feli í sér veruleg frávik frá forsendum hans fyrir kaupum eins og þeim er lýst í kaupsamningnum og fyrirliggjandi gögnum ,,varðandi rekstur, raunvirði birgða, stöðu annarra eigna og skulda, annarra skuldbindinga félagsins, ábyrgða og samninga sem félagið hefur gengist í.“ Einnig er fyrirvari um að ekki hafi orðið óeðlilegar breytingar á efnahag þar með talin útgreiðsla arðs. Í gr. 6.2 í kaupsamningi er svo að finna ákvæði um heimildir sem sóknaraðili getur öðlast ef niðurstöður áreiðanleikakönnunar eru með tilteknum hætti. Meðal þeirra heimilda er að sóknaraðili getur öðlast rétt til afsláttar. Sóknaraðili rekur mál þetta til heimtu skaðabóta eða afsláttar. Nemur krafa hans í málinu um 30% af kaupverði samkvæmt kaupsamningi. Krafan er reist á fimm liðum, það er að arður hafi verið greiddur varnaraðilum þrátt fyrir það sem áður greinir, að framlegð í ársreikningi 2005 hafi verið oftalin, birgðir þar oftaldar og skuldir vantaldar, auk þess sem réttindi til bókhaldskerfis, sem notað var við reksturinn, hafi ekki verið þau, sem sóknaraðili taldi með réttu. Í lýsingu á málsástæðum og öðrum atvikum í stefnu vísar sóknaraðili fjórum sinnum til áreiðanleikakönnunarinnar. Þau atriði, sem fjalla átti um í áreiðanleikakönnuninni tengjast flestum kröfuliðum, sem stefnukröfuna mynda. Í stefnunni eru ítrekað settar fram staðhæfingar sem lúta að málsástæðum er snerta efni, sem fjalla átti um í áreiðanleikakönnuninni. Hver sem tilgangur sóknaraðila hefur verið með því að leggja ekki fram þessa könnun, mátti honum vera ljóst að með því kom hann í veg fyrir að varnaraðilar gætu haldið uppi réttum vörnum í málinu. Þótt 67. gr., sbr. 68. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, veiti aðila máls færi á að bregðast við slíkum aðstæðum, duga þau ákvæði ekki til fulls þegar um svo margþætt og viðamikið skjal er að ræða sem áreiðanleikakönnunina, en hún spannar 23 blaðsíður. Með þessum athugasemdum tel ég að staðfesta beri hinn kærða úrskurð. Ég tel að dæma eigi sóknaraðila til að greiða kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda 15. janúar sl., er höfðað með stefnu sem birt var stefndu 22. og 24. júlí 2008. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 105.296.674 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júlí 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu, einnig in solidum, að mati dómsins. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi og að honum verði tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Er sá þáttur hér til úrlausnar. II. Málsatvik eru í megindráttum eftirfarandi: Með kaupsamningi 26. maí 2006 keypti óstofnað einkahlutafélag, nú stefnandi, af stefndu 99% hlutafjár í Íshlutum ehf. og Vélafli ehf. Eftir kaupin voru stefndu hvor um sig eigandi að 0,5% hlutafjár í félögunum, en afsöluðu þeim hlutum til stefnanda í júlí 2006. Umsamið kaupverð var 334.000.000 króna fyrir hluti í Íshlutum ehf., en 16.000.000 króna fyrir hluti í Vélafli ehf. Samkvæmt kaupsamningnum skuldbatt stefnandi sig til að greiða kaupverðið innan 10 daga frá því að niðurstöður áreiðanleikakönnunar lægju fyrir, gegn afsali stefndu á hinu selda hlutafé. Í 2. kafla kaupsamningsins, er fjallar um ábyrgð seljenda, segir m.a. að seljendur ábyrgist persónulega að rekstri og eignastöðu félaganna sé réttilega lýst í samræmi við góða reikningsskilavenju í ársreikningum félaganna fyrir árið 2005. Í því felist m.a. að engar óvenjulegar eða óeðlilegar ráðstafanir hafi verið gerðar til að draga upp betri mynd í umræddum skjölum en eðlilegt geti talist, að félögin búi yfir viðskiptasamböndum og eigi eignir líkt og fram komi til að tekjum félaganna verði við haldið og að félögin hafi ekki gert neina óvenjulega samninga, t.d. við stjórnendur eða starfsmenn, sem gætu reynst félögunum kostnaðarsamir. Jafnframt er þar tekið fram að seljendur ábyrgist að engin skakkaföll eða óvenjulegar, óeðlilegar eða meiriháttar ráðstafanir í rekstri hafi átt sér stað frá 31. desember 2005. Í kaupsamningnum eru enn fremur ákvæði um áreiðanleikakönnun og fyrirvara kaupanda. Kemur þar fram að áreiðanleikakönnun hafi ekki farið fram við undirritun kaupsamningsins, en hún muni fara fram í kjölfar kaupanna. Skuldbinda seljendur sig til að tryggja fulltrúum kaupanda aðgang að nauðsynlegum gögnum, en kaupandi skuldbindur sig að ljúka framkvæmd könnunarinnar eigi síðar en þremur vikum eftir að öll tilskilin gögn liggja fyrir. Fyrirvari er um að áreiðanleikakönnun leiði ekkert í ljós, sem talist geti til verulegra frávika frá forsendum kaupanda fyrir kaupum og að ekki sé fyrir að fara öðrum skuldbindingum hjá félögunum en þeim sem fram koma í reikningslegum gögnum sem lögð eru til grundvallar. Jafnframt segir þar svo: „Kaupverð byggir á ársreikningi fyrir árið 2005. Tilboðshafar ábyrgjast að fram að þeim tíma er afhending hlutafjár samkvæmt þessum samningi á sér stað hafi ekki orðið óeðlilegar breytingar á efnahag (þ.m.t. útgreiðsla arðs) eða rekstri félagsins umfram óverulegar breytingar sem geta talist eðlilegur þáttur í daglegum rekstri félagsins, eða óvenjulega [sic] ákvarðanir teknar er varða hagsmuni félagsins og/eða sem leitt hafa til rýrnunar verðmæta þess, umfram það sem telja verður hluta af venjubundinni starfsemi.“ Loks segir þar, að leiði áreiðanleikakönnun í ljós veruleg frávik frá því sem vitnað sé til í samningnum, geti kaupandi krafist afsláttar eða lýst samninginn niður fallinn. Tekið er fram að með verulegum frávikum sé átt við a.m.k. 10% frávik varðandi fjárhagslega og mælanlega þætti. Í stefnu er frá því greint að stefnandi hafi falið KPMG endurskoðun að framkvæma ofangreinda áreiðanleikakönnun og hafi drögum að skýrslu verið skilað 24. júlí 2006. Í kjölfarið hafi KPMG ráðlagt stefnanda að ganga frá endanlegum samningi um kaup á hlutum í félögunum. Afsal var undirritað 26. júlí 2006 og greiddi stefnandi þá umsamið kaupverð og fékk sama dag hina seldu hluti afhenta. Jafnframt segir þar að stefnandi höfði mál þetta til greiðslu skaðabóta og/eða afsláttar vegna verulegra vanefnda stefndu á kaupsamningi um hluti í Íshlutum ehf., en geri hins vegar ekki athugasemdir við efndir stefndu á samningi um kaup á hlutum í Vélafli ehf. Annars vegar telur stefnandi, að þrátt fyrir ofangreindan fyrirvara hafi stefndu beitt hann blekkingum, er þeir greiddu sér arð úr Íshlutum ehf., að fjárhæð 72.000.000 króna, skömmu áður en þeir afhentu stefnanda hina seldu hluti á árinu 2006. Hins vegar hafi komið í ljós að ýmsar þýðingarmiklar upplýsingar í ársreikningi félagsins fyrir árið 2005 hafi reynst rangar, og nefnir stefnandi sérstaklega að framlegð hafi verið oftalin, birgðir oftaldar, skuldir vantaldar og að félagið hafi ekki verið rétthafi að bókhaldskerfi þess. Samanlagt mynda kröfur stefnanda stefnufjárhæðina í máli þessu, 105.296.674 krónur. III. Frávísunarkrafa stefndu er á því reist að málatilbúnaður stefnanda sé í andstöðu við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Stefnandi hafi ekki lagt fram áreiðanleikakönnun KPMG endurskoðunar, sem stefndu staðhæfa að hafi þó verið grundvöllur og meginforsenda stefnanda fyrir viðskiptum hans. Stefndu hafi sjálfir ekki fengið áreiðanleikakönnunina í hendur, hvorki við gerð afsals eða síðar, þótt eftir því hafi verið leitað, og geti þeir af þeim sökum ekki með góðu móti teflt fram vörnum sínum við kröfum stefnanda. Hins vegar hafi stefndu sjálfir lagt fram í málinu árshlutauppgjör Íshluta ehf., dagsett 12. júní 2006, þar sem miðað sé við stöðu félagsins 31. maí 2006. Megi þar glögglega sjá að greiddur hafi verið arður til hluthafa, 72.000.000 króna, og hljóti stefnandi því að hafa vitað af arðgreiðslunum þegar viðskiptin fóru fram. Krafa stefndu byggist einnig á því að stefnandi hafi ekki lagt fram bókhald félagsins vegna ársins 2005 og fyrri helming ársins 2006, né heldur hreyfingalista, og sé stefndu því ógerlegt að staðreyna hvort staðhæfingar stefnanda um einstakar færslur í bókhaldi eigi við rök að styðjast. Telja stefndu að málatilbúnaði stefnanda sé af þessum sökum svo áfátt að efnisdómur verði ekki lagður á málið. IV. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefndu verði hrundið og að stefndu greiði sér málskostnað in solidum. Byggir stefnandi á því að frávísunarkrafan sé bæði vanreifuð og órökstudd og að engin skylda hvíli á honum að leggja fram þau gögn sem stefndu telji sig nú skorta, hvorki umrædda áreiðanleikakönnun né bókhald fyrirtækisins. Hafnar stefnandi því að honum hafi verið kunnugt um arðgreiðslur stefndu. Þvert á móti bendir hann á að í kaupsamningi aðila frá 26. maí 2006 sé berum orðum tekið fram að kaupverð byggist á ársreikningi 2005 og að stefndu ábyrgist að arður verði ekki greiddur fram til þess tíma er afhending hlutafjár fari fram. Þótt stefnandi hafi áskilið sér að áreiðanleikakönnun færi fram, breyti það engu um efni kaupsamningsins og þeirra skjala sem hann byggi á og þar sé vísað til. Um leið vísar stefnandi á bug þeirri staðhæfingu stefndu að framlögð gögn teljist ekki nægileg til þess að fjallað verði efnislega um málið. Bendir hann á að greinargerð stefndu beri þess ekki vitni að stefndu hafi átt í nokkrum erfiðleikum með varnir. Þá geri lög um meðferð einkamála ráð fyrir því að heimilt sé að afla gagna undir rekstri málsins, sé tilefni til slíks. Að öðru leyti telur stefnandi kröfur sínar ítarlega reifaðar og rökstuddar. V. Eins og fram er komið höfðar stefnandi mál þetta á hendur stefndu til greiðslu skaðabóta og/eða afsláttar af kaupverði, vegna kaupa sinna á 99% hlutum í Íshlutum ehf. og Vélafli ehf. Byggir stefnandi á því að stefndu hafi verulega vanefnt kaupsamning um hið selda frá 26. maí 2006, og felist vanefndirnar annars vegar í því að stefndu hafi greitt sér arð skömmu fyrir afhendingu hins selda, alls 72.000.000 króna, en hins vegar í því að upplýsingar í ársreikningi Íshluta ehf. fyrir árið 2005 hafi reynst rangar í veigamiklum atriðum. Í kaupsamningi aðila frá 26. maí 2006 kemur skýrlega fram að ársreikningar félaganna fyrir árið 2005 hafi legið til grundvallar við ákvörðun um kaupverð hins selda. Jafnframt ábyrgðust stefndu þá persónulega að rekstri og eignastöðu félaganna væri réttilega lýst í ársreikningum og að engar óeðlilegar breytingar á efnahag eða rekstri félaganna, þ.m.t. útgreiðsla arðs, hefðu átt sér stað fram að þeim tíma er afhending hlutafjárins færi fram. Í samningnum var einnig áskilnaður um að fram færi áreiðanleikakönnun og gat stefnandi á grundvelli kaupsamningsins krafist afsláttar eða lýst samninginn niður fallinn, leiddi sú könnun í ljós veruleg frávik frá því sem vísað var til í kaupsamningi aðila. Jafnframt sagði þar að kaupverð yrði innt af hendi innan 10 daga frá því að niðurstöður áreiðanleikakönnunar lægju fyrir. Ekki er um það deilt að umrædd áreiðanleikakönnun var gerð af KPMG endurskoðun og henni skilað í drögum að skýrslu til stefnanda 24. júlí 2006. Þá er ekki um það deilt að stefndu fengu ekki skýrslu endurskoðunarfirmans í hendur. Í stefnu er frá því greint að KPMG endurskoðun hafi í kjölfar skýrslu sinnar ráðlagt stefnanda að ganga frá endanlegum samningi um kaup hins selda, og var afsal gert 26. júlí 2006. Þótt ekkert verði fullyrt um efni skýrslunnar verður engu að síður að telja ljóst að niðurstöður hennar og ráðleggingar skýrsluhöfundar hljóta að hafa ráðið úrslitum um ákvörðun stefnanda um endanleg kaup hins selda og greiðslu umsamins kaupverðs. Er þá sérstaklega til þess horft að stefnandi hafði ótvíræða heimild til afsláttar eða riftunar samningsins, leiddi áreiðanleikakönnun í ljós veruleg frávik frá kaupsamningi aðila. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. sömu laga skal stefnandi við þingfestingu leggja fram stefnu og þau skjöl sem varða málatilbúnað hans eða hann byggir annars kröfur sínar á. Við þingfestingu þessa máls var hvorki umrædd áreiðanleikakönnun lögð fram, né árshlutauppgjör Íshluta ehf. frá 12. júní 2006, þar sem miðað var við stöðu félagsins 31. maí 2006. Af stefnu verður heldur ekki ráðið að stefnandi hafi áform um að leggja þau gögn fram á síðari stigum. Hins vegar liggur fyrir í árshlutauppgjörinu, sem stefndu lögðu fram, að arður hafði verið greiddur til hluthafa, að fjárhæð 72.000.000 króna. Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er að finna fyrirmæli um efni stefnu. Megininntak þess ákvæðis er að málatilbúnaður skuli vera svo skýr og glöggur að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Er tilgangurinn sá að stefndi geti með góðu móti áttað sig á þeim kröfum sem fram eru settar í stefnu og atvikum að baki þeim, og tekið til varna ef svo ber undir. Í ljósi ofanritaðs er það álit dómsins að umrædd áreiðanleikakönnun kunni að varpa ljósi á kröfugerð og málsástæður stefnanda, og ráða um leið vörnum stefndu. Þar sem hennar nýtur ekki við, verður að fallast á það með stefndu að þeim sé erfitt um vik að verjast kröfum stefnanda. Með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber því að fallast á kröfu stefndu um að vísa máli þessu frá dómi. Í þinghaldi í máli þessu, 21. nóvember 2008, óskuðu lögmenn sameiginlega eftir fresti til gagnaöflunar og var málinu frestað til 15. desember sl. Í því þinghaldi lagði lögmaður stefnanda m.a. fram oftnefnda áreiðanleikakönnun frá KPMG, dagsetta í júlí 2006. Lögmaður stefndu mótmælti framlagningu skjalanna og benti á að í málinu væri krafa um frávísun þess. Af ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, svo og 2. mgr. 100. gr. sömu laga, verður sú ályktun dregin að hafi stefndi uppi kröfu um frávísun málsins í greinargerð, skuli málið flutt um þá kröfu eins og málið liggur þá fyrir. Er stefnanda því á þessu stigi málsins óheimilt að skýra eða lagfæra málatilbúnað sinn, eftir atvikum með framlagningu frekari gagna, í því skyni að verjast frávísunarkröfu stefnda, sbr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu hafa þegar skilað greinargerð í málinu og byggja varnir þeirra á þeim gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins. Gegn mótmælum stefndu er því ekki unnt að líta til þeirra gagna stefnanda, sem fram komu í þinghaldi 15. desember sl. Eftir úrslitum málsins, sbr. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefndu sameiginlega málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 140.000 krónur. Úrskurðinn kvað upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Hið íslenska gáfumannafélag ehf., greiði stefndu, Pétri Ingasyni og Gunnari Björnssyni, sameiginlega 140.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 434/2000
Börn Forsjá
M og K eignuðust soninn A árið 1995. Bjuggu þau saman í óskráðri sambúð við fæðingu hans. Skömmu síðar slitnaði upp úr sambúðinni, en M gekkst við faðerni A sem dvaldi hjá móður sinni. Árið 1999 höfðaði M mál og krafðist forsjár A þar sem stöðugir flutningar K hefðu skapað mikið óöryggi fyrir drenginn og erfitt hefði reynst að koma reglu á umgengni við barnið. Í héraðsdómi er rakin matsgerð dómkvaddra matsmanna um hagi aðila, tengsl þeirra við barnið og hæfi til að fara með forsjá þess. Voru bæði M og K talin hæf til að hafa forsjá A, en ýmsar aðstæður þóttu veita M nokkuð forskot og var honum dæmd forsjá drengsins. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna hans og þeirrar athugasemdar, að uppeldisaðstæður barnsins þættu vera góðar og traustar hjá M og að það búi þar við öryggi og stöðugleika. Gögn málsins vitnuðu hins vegar um óstöðugar uppeldisaðstæður A hjá K og yrði ekki fram hjá því litið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 28. nóvember 2000. Hún krefst þess að sér verði dæmd forsjá drengsins A, sem fæddur er 6. desember 1995, og að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Báðir aðilar hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti. Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Varða þau úrskurð Héraðsdóms Norðurlands vestra 5. nóvember 1999 um að stefnda verði falin forsjá drengsins til bráðabirgða og allt þar til endanlegur dómur falli um forsjá hans, en um úrskurð þennan er fjallað í héraðsdómi. Þá hefur af hálfu stefnda verið lögð fram yfirlýsing formanns barnaverndarnefndar hreppanna sunnan Skarðsheiðar um að móðir áfrýjanda hafi staðfest að hún búi ekki lengur að X og hafi ekki viljað greina frá því hvar hún dveldi. Áfrýjandi er skráð með lögheimili að X. Fram kom við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að áfrýjandi býr nú í leiguhúsnæði í Kópavogi og er í vinnu, en frekari upplýsingar um hagi hennar komu ekki fram. I. Málavextir og málsástæður eru rakin í héraðsdómi. Ágreiningur málsaðila varðar forsjá sonar þeirra, en við fæðingu hans bjuggu þau saman í óskráðri sambúð. Skömmu síðar slitnaði upp úr sambúðinni, en stefndi gekkst við faðerni barnsins með yfirlýsingu 22. janúar 1996. Í ágúst 1999 fór stefndi fram á það hjá sýslumanninum í Reykjavík að forsjá barnsins yrði breytt. Áfrýjandi hafnaði þeirri kröfu hjá sýslumanninum á Blönduósi í þeim sama mánuði, en málið hafði verið sent þangað þar sem áfrýjandi bjó þá þar. Stefndi höfðaði síðan mál fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra, sem þingfest var 3. nóvember 1999. Segist hann hafa gert það vegna stöðugra flutninga áfrýjanda, sem hafi skapað mikið óöryggi fyrir drenginn. Fékk hann yfirlýsingu hjá stjúpföður áfrýjanda þessu til staðfestu. Þá telur stefndi að erfitt hafi reynst að koma reglu á umgengni við barnið. Í héraði reisti stefndi málsókn sína á 3. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992, en ákvæðið er við það miðað að móðir hafi lögbundna forsjá, sbr. 2. mgr. 30. gr. laganna. Taldi hann barnið mjög tengt sér og fjölskyldu sinni. Með bréfi lögmanns stefnda til Hæstaréttar 21. mars 2001 breytti lögmaðurinn þessum grunni málsins og kynnti réttinum að hann hygðist við munnlegan flutning málsins byggja aðallega á því að forsjá barnsins hefði verið sameiginleg frá fæðingu þess. Taldi hann þessa breytingu á grundvelli málsins heimila með vísan til 62. gr. barnalaga. Lögmaður áfrýjanda mótmælti þessum breytta málatilbúnaði stefnda með bréfi til réttarins 22. sama mánaðar og taldi að með þessu raskaði stefndi grundvelli málsins með þeim hætti að ekki yrði byggt á breyttum málatilbúnaði fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsmál vegna forsjár barns sæta almennri meðferð einkamála, en þó með töluverðum frávikum sem stafa af eðli þessara mála. Þess vegna mælir 62. gr. barnalaga fyrir um að aðilum sé heimilt að gera nýjar kröfur og koma með nýjar málsástæður allt þar til mál er flutt. Þar sem hér er vikið frá almennum reglum einkamála verður þó við það að miða að reynt sé að halda málinu sem mest í upphaflegum skorðum. Aðilar hafa hagað sér eins og áfrýjandi hafi í raun haft forræði barnsins. Verður ekki séð að nú sé ástæða til að hreyfa við þeim grundvelli sem málinu var markaður í upphafi að þessu leyti. Verður ekki litið svo á að breyting sú er lögmaður stefnda vill gera þar á hafi úrslitaþýðingu fyrir niðurstöðu málsins, enda ber að haga meðferð þess með þá efnisreglu að leiðarljósi að velja ávallt þá lausn sem barni er fyrir bestu. Í héraðsdómi er rakinn úrskurður, sem kveðinn var upp að kröfu stefnda 5. nóvember 1999, um forsjá barnsins til bráðabirgða. Var hann kveðinn upp án þess að áfrýjandi kæmi fyrir dóm. Þá er þar sagt frá úrskurði 4. febrúar 2000 þar sem hafnað var kröfu áfrýjanda um breytingu á forræði til bráðabirgða samkvæmt fyrra úrskurðinum. Heldur áfrýjandi því fram að fyrri úrskurðurinn hafi verið fenginn á röngum forsendum. Þar komi ekki fram hver hafi verið aðdragandi þess að barnið var hjá stefnda þegar beiðni um forsjá þess til bráðabirgða var lögð fram 29. október 1999. Þá hafi fyrirkall dómstjóra verið birt áfrýjanda í Keflavík kl. 13:25 hinn 2. nóvember, réttum sólarhring áður en taka átti fyrir beiðnina. Beiðnin sjálf hafi ekki fylgt fyrirkallinu. Því er haldið fram að áfrýjandi hafi enga grein gert sér fyrir afleiðingum þess að hún mætti ekki við þinghaldið eða hafði samband við dómarann. Þetta upphaf málsins hafi litað allt framhald þess og haft áhrif á niðurstöðu héraðsdóms. Fallast ber á það með áfrýjanda að héraðsdómara hafi ekki verið rétt vegna eðlis þessa máls að kveða upp úrskurð um forsjá barnsins til bráðabirgða án þess að reyna frekar að ná til áfrýjanda. Hins vegar lá það fyrir þegar héraðsdómur hafnaði breytingum á forsjá til bráðabirgða að áfrýjandi hafði haustið 1999 farið frá Blönduósi og skilið barnið eftir í þrjár vikur hjá sambúðarmanni, sem hún taldi sig hafa slitið sambúð við. Sambúðarmaðurinn hafi svo að hennar ósk sent barnið suður til hennar. Hún hafi á þessum tíma verið í vinnu í Keflavík og búið þar á farfuglaheimili. Áfrýjandi varð of sein til að taka á móti barninu á Umferðarmiðstöðinni í Reykjavík og tók stefndi það með sér heim til sín, en félagsmálastjóri Austur-Húnavatnssýslu hafði látið hann vita að barnið væri væntanlegt. Þangað sótti áfrýjandi barnið nokkru síðar. Það kom síðan aftur til stefnda í venjulega umgengni og fór þaðan ekki aftur heldur gerði stefndi áðurnefndar kröfur um forsjá þess. Úrskurðurinn um forsjá barnsins til bráðabirgða er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Hins vegar má fallast á það með áfrýjanda að líta verði til málavaxta í heild þegar niðurstaða málsins er ráðin og þá einnig til þess hvernig farið var með málið í upphafi. II. Í héraðsdómi er rakin matsgerð dómkvaddra matsmanna 6. júlí 2000 um hagi aðila, tengsl þeirra við barnið og hæfi til að fara með forsjá þess. Þegar matsmenn skiluðu mati sínu bjó áfrýjandi heima hjá móður sinni og stjúpföður að X við ágætar aðstæður og var í fjölbrautarskólanum á Akranesi. Að framan er því lýst að aðstæður hennar hafi breyst. Að áliti matsmanna eru báðir aðilar hæfir til að hafa forsjá barnsins en ýmsar aðstæður veiti þó stefnda nokkurt forskot í því efni. Í framburði annars matsmannsins fyrir dómi kemur fram að líðan barnsins hafi breyst til hins betra eftir að það flutti til stefnda. Er ekki annað fram komið en að uppeldisaðstæður barnsins séu góðar og traustar hjá stefnda og búi það þar við öryggi og stöðugleika. Gögn málsins vitna hins vegar um óstöðugar uppeldisaðstæður barnsins hjá áfrýjanda, en aðstæður hennar hafa nú enn breyst. Verður ekki fram hjá því litið. Að þessu virtu en annars með vísan til forsenda héraðsdóms ber að staðfesta hann. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður aðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður aðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkisjóði, þar með talin þóknun til talsmanna þeirra fyrir réttinum, 300.000 krónur til hvors. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 3. þessa mánaðar er höfðað af M, kt. [...] á hendur K, kt. [...], með stefnu birtri 18. október 1999. Dómkröfur stefnanda. Stefnandi krefst þess, að honum verði falin forsjá barnsins A, kt. [...]. Jafnframt krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og þess að málskostnaður verði ákveðinn eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu. Stefnda krefst þess, að kröfum stefnanda verði hafnað og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi og að málskostnaður verði ákveðinn eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. II. Málavextir. Aðilar málsins voru í óskráðri sambúð er sonur þeirra fæddist í desember 1995 en skömmu eftir það slitnaði upp úr sambúðinni. Með yfirlýsingu dagsettri 22. janúar 1996 gekkst stefnandi við faðerni barnsins og þann 17. apríl 1996 staðfesti sýslumaðurinn í Reykjavík samkomulag aðila um meðlagsgreiðslur. Þann 3. ágúst 1999 lagði stefnandi fram beiðni um breytta forsjá drengsins hjá sýslumanninum í Reykjavík en þann 22. ágúst hafnaði stefnda kröfunni hjá sýslumanninum á Blönduósi. Í framhaldi af þessu höfðaði stefnandi mál til þess að honum yrði falin forsjá barns þeirra. Málið var þingfest 3. nóvember sl. Jafnframt voru þann dag þingfest mál, höfðuð af varnaraðila, þar sem hann krafðist forsjár til bráðabirgða og jafnframt að barnið yrði sett í farbann. Þann 5. nóvember sl., var í dóminum kveðinn upp úrskurður þess efnis að stefnandi skyldi fara með forsjá sonar aðila þar til endanlegur dómur gengi í málinu. Kröfu um farbann var hins vegar hafnað. Stefnda fór því með forsjá barnsins frá fæðingu þess og allt þar til úrskurður um forsjá til bráðabirgða gekk. Með bréfi dagsettu 1. desember sl. krafðist stefnda þess að mál það sem endaði með því að stefnanda var falin forsjá A til bráðabirgða yrði endurupptekið þannig að stefndu gæfist kostur á að koma að vörnum í málinu og efnisúrskurður yrði lagður á málið. Byggði stefnda kröfur sínar á því að boðað hafi verið til þinghaldsins með of stuttum fyrirvara. Í þinghaldi þann 16. desember sl. féll stefnda frá kröfu sinni um endurupptöku og þar með reyndi ekki á hvort skilyrði væru fyrir endurupptöku málsins. Stefnandi gerði hins vegar kröfu um að forsjánni yrði breytt og vísaði í því sambandi til 36. gr. barnalaga. Með úrskurði uppkveðnum 4. febrúar sl. var kröfu stefnanda hafnað. Því hefur stefnandi farið með forsjá drengsins frá því að úrskurður um forsjá til bráðabrigða var kveðinn upp þann 5. nóvember 1999. Dómari dómkvaddi sálfræðingana Gylfa Ásmundsson og Þorgeir Magnússon til að gera sálfræðilega matsgerð m.a. varðandi aðila málsins, hagi þeirra, tengsl þeirra við barnið og hæfi til að fara með forsjá barnsins svo og varðandi barnið sjálft og er hún dagsett 6. júlí sl. III. Framburður fyrir dóminum. Stefnandi, kveðst nú vera í traustri sambúð, en óskráðri, sem hann telji að eigi framtíð fyrir sér. Hann segir að samband hans við barnið sé gott og sama megi segja um samband barnsins og sambýliskonu hans. Stefnandi kveðst vinna hjá bílaleigu og hafi þar útborguð laun um 105.000 krónur á mánuði en samtals greiði hann um 70.000 krónur í afborganir af lánum og fleiru. Hann kveður sambýliskonu sína vera í skóla en hún vinni einnig hálfan daginn. Stefnandi segist hafa gert kröfu um forsjá barnsins vegna eilífs flakks á móður þess sem hafi skapað mikið óöryggi fyrir drenginn en hún hafi stöðugt verið að flytja. Stefnandi kveðst hafa leitað til stjúpföður stefndu fengið hjá honum yfirlýsingu þar um sem liggi frammi í málinu. Stefnandi kveður að erfitt hafi verið að koma reglu á umgengni við barnið meðan það var hjá móður þess en þó hafi hann fengið drenginn til sín ef eitthvað stóð til í fjölskyldunni en engin regla hafi verið á umgengninni. Drengurinn hafi stundum komið oftar til hans en aðra hverja helgi en það hafi verið í góðu lagi. Stefnandi kannast einnig við lýsingu foreldra sinna á því hvernig stefnda skildi barnið eftir í vörslum þeirra án fyrirvara. Stefnandi kveðst hafa staðið við sinn hluta varðandi umgengni móður við barnið eftir að það kom til hans en sú umgengni hafi verið regluleg. Að sögn stefnanda voru samskipti hans og stefndu ekki ,,rosalega góð" en stefnda hafi óskað eftir aukinni umgengni en hún hafi ekki komist á. Stefnandi kveður drenginn verða óöruggann ef móðir hans er með hann á öðrum stöðum en að X þar sem afi hans og amma búa. Stefnandi kveður drenginn stundum hegða sér illa eftir að hann kom til baka eftir umgengni við móður sína. Stefnandi kveðst vera tilbúinn að lýsa því yfir að hann muni stuðla að góðri umgengni móður við barnið verði niðurstaða dómsins sú að hann skuli fara með forsjána. C, sambýliskona stefnanda gaf skýrslu fyrir dóminum. Hún kvað sambúð þeirra trausta og góða og hún líti á hana sem framtíðar sambúð. Hún kveður samband sitt við barnið gott og það hafi tekið henni vel en hún virði að sjálfsögðu rétt barnsins til að eiga aðra móður. Mætta kveður þau hjálpast að við alla hluti er snúi að barninu. Hún kveðst vera í tölvunarfræðinámi við Háskólann í Reykjavík og hún muni útskrifast eftir rúmlega eitt og hálft ár. Mætta kveður þau eiga töluvert í íbúð sinni en hún hafi hækkað verulega í verði að undanförnu. Mætta segir að umgengni barnsins við móður sína hafi gengið ágætlega sérstaklega eftir að móðir þess flutti að X. Mætta segir að nokkrir erfiðleikar hafi komið upp þegar stefnda hefur óskað eftir meiri umgengni við barnið en hafi hún ekki fengið sitt fram hafi hún reiðst mikið og stefnandi og stefnda hafi því stundum rifist vegna þessa. Mætta segir að A hafi um stund í sumar verið hræddur eftir að hann kom úr mánaðar umgengni við móður sína en ekki hafi verið um aðlögunarerfileika að ræða. Mætta ber að hún og stefnandi séu ekki í skráðri sambúð en það form henti þeim betur. Stefnda, K kannast ekki við að lýsing foreldra stefnanda á komu drengsins til þeirra sér rétt. Þannig hafi drengurinn ekki dvalið hjá foreldrum stefnanda í 3 vikur í nóvember 1997 en á þeim tíma hafi hann verið hjá móður stefndu. Hann hafi ekki verið hjá þeim í viku í desember 1998. Hún hafi ekki komið með drenginn til þeirra og skilið hann eftir meðan hún færi í bíó en síðan ekki komið til að sækja hann fyrr en einhverjum dögum seinna. Hún hafi ekki skilið hann efir hjá þeim mörgum sinnum í tvær vikur. Hins vegar sé rétt að drengurinn hafi verið hjá þeim um í einn mánuð eftir að hann hafið verið á spítala en það hafi verið samkomulag um þessa dvöl. Stefnda kannast ekki við að hafa horfið í 3 vikur nú í sumar þ.a. stefnandi hafi ekki getað náð sambandi við hana. Stefnda kveður umgengni sína við drenginn hafi gengið erfiðlega í sumar. Henni hafi ekki tekist að ná samkomulagi við stefnanda um eitt né neitt. Hafi hún viljað breyta einhverju hafi það ekki fengist samþykkt. Jafnframt hafi stefnandi sett henni skilyrði varðandi hvar hún megi vera með drenginn. Hún kveðst aldrei hafa sleppt umgengni við drenginn á þessum tíma og barnið hafi ekki verið í pössun á þeim tíma. Stefnda kveðst finna að barnið vilji vera hjá henni og honum líði illa. Stefnda segir umhirðu barnsins ábótavant og drengurinn sé hræddur við að fara í bað. Drengurinn sé alltaf tilbúinn til að hringja í pabba sinn og segjast vera fluttur og hann vilji sjaldnast fara til hans. Stefnda segist hafa tekið eftir því að drengurinn borði ekki matinn sinn eftir að hann fór til stefnanda. Hann vanti líkamlega snertingu sem hann var vanur að fá hjá henni. Stefnda kveðst í framtíðinni ætla að ljúka námi í Fjölbrautarskóla sem hún stundi nú með góðum árangri. Hún ætli að dvelja í X næstu fjögur árin. Auðvelt sé að fá gæslu fyrir drenginn þar en þar sé leikskóli sem hann hefur verið á og móðir hennar sé heima og geti því fylgst með drengnum. Að X njóti hann alls hins besta sem sveit getur boðið uppá en einnig sé mjög stutt í alla þjónustu og menningu. Stefnda neitar alfarið að hafa verið í einhverri óreglu. Ofbeldi sem hún varð fyrir í æsku sé ekki af völdum heimilisfólks hennar. Stefnda segir að umgengni drengsins við föður sinn verði með sama hætti og fyrr fái hún forsjá barnsins. Þannig geti stefnandi alltaf fengið að sjá barnið þegar hann vilji fyrir utan reglulega umgengni eins og var áður en drengurinn fór til stefnanda. Stefnda kveðst ekki hafa neinar tekjur núna en hún muni stunda vinnu með námi. Þá njóti hún stuðnings móður sinnar og fóstra sem útvegi mat, húsnæði og skólagjöld fyrir barnið. Hún muni síðan hafa tekjur af vinnu sinni þar fyrir utan. Stefnda kveðst hafa búið á Blönduósi haustið 1999, flutt þaðan til Keflavíkur, þaðan til D, þaðan til afa síns og ömmu, þaðan aftur á Blönduós og að síðustu að X en allt séu þetta staðir sem barnið þekkir. Vitnið Þorgeir Magnússon, sálfræðingur staðfesti matsgerð sem það gerði og liggur frammi í málinu. Vitnið kveðst fyrst og fremst hafa kannað hagi barnsins en Gylfi Ásmundsson það er snýr að málsaðilum. Vitnið segir að athugasemdir sem stefnandi hefur haft við matsgjörðina litlu breyta um niðurstöðu sína. Þannig hafi komið fram í viðtölum við barnið að það þrái samneyti við móður sína. Vitnið ber að honum virðist sem stefnandi sé meira vakandi fyrir hegðan barnsins en stefnda. Hins vegar tengist foreldrarnir barninu með mismunandi hætti. Móðirin lifi sig inn í líf barnsins en faðirinn geri meiri athugasemdir við hegðun hans og reyni meira að aga drenginn meðan móðirin er umburðarlindari við hann. Því finnist honum faðirinn vera meira í hlutverki uppalanda en slíkt sé gott fyrir barnið. Þó vill vitnið ekki gera lítið úr hlutverki móðurinnar og barninu stafi alls engin hætta af samskiptum sínu við móðurina. Móðirin tengist barninu mjög mikið og barnið móður sinni þannig að tengslin séu gagnkvæm og raunar sé barnið tilfinningalega háð móður sinni. Slík tengsl séu bráðnauðsynleg fyrir barnið. Hér sé deilt um forsjá og tengsl barnsins við móður myndu væntanlega ekki rofna en þau myndu breytast. Barnið myndi ná sér í svipaða ,,næringu" hjá öðrum t.d. föður sínum eða stjúpu. Seinni tíma athuganir sýni að flest börn séu vanmetin því þau séu fær um að mynda ný tengsl ef nýir einstaklingar standi til boða. Þetta megi sjá í dag en skilnaðir og rót á fjölskyldum séu miklu meiri í dag en áður. Þetta barn skeri sig ekki úr hópi annarra barna og hann ætti að spjara sig og hann muni þola á hvorn veginn sem málið fer. Báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá barnsins. Barnið hafi miklar væntingar til móður sinnar en hann hafi baslað lengi með henni. Nú megi skilja drenginn þannig að hann telji að úr sé að rætast hjá móður sinni og hann geri væntingar til hennar. Vitnið segist aðspurt fullyrða að líðan barnsins hafi breyst til betra horfs eftir að það flutti til föður síns. Vitnið telur mikilvægt að barnið búi við öryggi og stöðugleika sem stefnandi hafi boðið því eins og raunar eigi við um öll börn. Það sé gott fyrir barnið að búa við aðhald en nokkur flækingur hafi verið á barninu frá fæðingu. Vitnið kveðst ekki gera mikið úr þeim einkennum sem barnið hafi vegna umskiptanna. Þetta séu streituáhrif sem eðlilegt sé að barnið hafi en ekki sé ástæða til að gera mikið úr þeim og ekki sé rétt að draga neinar sérstakar ályktanir af hegðan barnsins skömmu eftir að það hefur komið úr umgengni við föður eða móður. Vitnið segir eðlilegt að barnið hafi hegðað sé á óeðlilegan hátt þegar umhverfi þess breyttist skyndilega síðastliðið haust. Vitnið kveðst ekki hafa séð merki þess að þroskamerki barnsins væru jafnlág og mælingar Einars Inga, sálfræðings sem liggja frammi í málinu sýna. Hugsanlegt er að barnið hafi verið í uppnámi þegar Einar Ingi framkvæmdi sínar athuganir. Vitnið segir að aðstæður barnsins séu alls ekki slæmar á hvorugum staðnum. Í forsjárprófinu séu aðstæður föður metnar þannig að hann búi á eigin heimili en móðirin í foreldrahúsum og því vigti það öðruvísi en aðstæður móður bendi til þess að hún sé ekki eins sjálfstæð. Hins vegar taki prófið ekki tillit til aldurs fólks. Vitnið segist telja að barnið þyldi að flytja aftur til móður sinnar þó að aðstæðum hans yrði raskað nokkuð en slík breyting myndi valda honum tímabundnum aðlögunarvanda. Raunar sætti börn sig almennt við það sem foreldrar þeirra eru sáttir við. Ef breyting eigi að eiga sér stað sé best að hún eigi sér stað hið fyrsta. Vitnið segir það ekki vera áhættu fyrir framtíðarlíðan barnsins að það flyttist til móður sinnar og ef samskipti foreldra eru ekki góð þá sé það slæmt fyrir barnið hvar sem það býr. Vitnið treystir sér ekki í dag til að svara hjá hvoru foreldri barninu sé betur borgið en þegar hann vann málið hafi hann verið þeirrar skoðunar að því væri betur borgið hjá föður. Vitnið kveðst ekki hafa orðið vart við að aðilar töluðu illa um hvort annað þegar hann vann málið og kveður móður hafa lagt áherslu á að faðirinn kæmi að uppeldi og ummönnun barnsins. Vitnið Gylfi Ásmundsson, sálfræðingur staðfesti matsgerð sína fyrir dóminum. Vitnið segir að í prófum komi fram að ekkert bendi til annars en að tilfinningaþroski stefndu sé eðlilegur. Hins vegar sé hún tilfinningasöm og þegar rannsóknin var gerð hafi hún verið haldin þunglyndi en kannski sé fullmikið að halda því fram að hún sé á valdi þeirra eins og fram kemur í matsgerð. Vitnið segir stefndu vera á verði gagnvart öðru fólki en hún sé ekki með ásóknarhugmyndir eða slíkt. Vitnið segir stefndu líta á barnið sem hluta af sér og hún verji það. Skapgerð hennar valdi því að hún muni verja það. Vitnið kveðst ekki vita hvernig stefndu gangi að vinna á þunglyndi sínu í dag en hann hafi ekki hitt hana í sex mánuði. Hann telji þó að þunglyndi hennar hafi verið tímabundið og geti hæglega hafa lagast. Vitnið telur að aðstæður stefndu á þeim tíma hafi haft áhrif á þunglyndi hennar. Þunglyndið hafi verið innan eðlilegra marka og því sé rétt að telja stefndu heilbrigðan einstakling. Vitnið segir að þunglyndi meðan á því standi hafi áhrif á einstaklinginn en þunglyndi stefndu ætti ekki að standa í vegi fyrir því að hún teljist hæfur uppalandi. Hins vegar hafi þunglyndi áhrif meðan á því stendur. Vitnið segir að félagslegur skilningur stefnanda sé nokkuð undir meðallagi en hann sé innan eðlilegra marka í greind og ekkert bendi til annars en að hann klári sig ágætlega og sé hæfur uppalandi Vitnið segir að ef tengsl og aðbúnaður hefur verið góður fyrstu árin þá skipti sá grunnur miklu máli fyrir barnið og það skipti málið fyrir barnið að fá að halda þeim tengslum. Vega þurfi og meta hvort barni er fyrir bestu að búa á öðrum stað og þá sé umgengni skárri en ekki. Barnið sé tilfinningalega tengdara móður sinni eins og oft er en önnur tengsl og aðhald sé kannski sterkara gagnvart föður. Vitnið kveðst ekki geta svarað því hvort stefnandi eða stefnda sé betur hæft til að fara með forsjá barnsins en það byggist fyrst og fremst á aðstæðum þeirra í framtíðinni. Vitnið B móðir stefnanda, staðfesti skjal sem það gerði og liggur frammi í málinu. Vitnið E, kennari, fósturfaðir stefndu segist að beiðni stefnanda hafa tekið saman yfirlit um aðsetur stefndu á ákveðnu tímabili og þá til að sýna hvar barnið hefur búið. Vitnið segist ekki hafa verið í neinu sambandi við stefndu þegar hún bjó á Blönduósi en fengið upplýsingar um hana frá stefnanda og vini þeirra. Vitnið kveðst vera tilbúinn til þess nú að veita stefndu félagslegan og fjárhagslegan stuðning eins og hún þurfi fái hún forsjá barnsins. Vitnið F, móðir stefndu segir stefndu hafa flutt til þeirra að X í janúar eða febrúar á þessu ári og sambúðin gangi mjög vel. Vitnið kveðst ekki hafa verið í neinu sambandi við stefndu meðan hún bjó á Blönduósi. Hún hafi fengið fréttir af stefndu í gegnum stefnanda og móður hans. Vitnið segir að sér hafi ekki verið kunnugt um að stefnandi ætlaði að reyna að fá varanlega forsjá yfir barninu en hún hafi vitað að hann ætlaði að reyna að fá forsjá til bráðabirgða. Vitnið segist geta veitt stefndu húsaskjól, fæði, aðstoð með barnið og raunar geti hún veitt henni allt það sem hún þarfnast fái hún forsjá barnsins. Þá segir hún aðstöðu til að vera með barn mjög góða að X. Vitnið telur að stefnda sé vel hæf til að fara með forsjá barnsins og að hún hafi náð góðum tökum á þunglyndi sem hrjáð hefur hana og raunar sé hún í góðu jafnvægi í dag. Vitnið segir að stefnda hafi átt mjög erfitt á síðasta hausti þegar stefnandi fór fram á forsjá barnsins. Jófríður Jónsdóttir, félagsmálastjóri A-Húnavatnssýlsu ber að sambýliskona stefnanda hafi hringt í hana í júlí á síðasta ári en fram að þeim tíma hafi hún ekki haft nein afskipti af stefndu eða heimili hennar og hún hafi ekki sem félagsmálastjóri haft ástæðu til að hafa afskipti af heimilinu. Vitnið segir að í samtali við sambýliskomu stefnanda hafi komið fram að stefnda ætti vanda til að hverfa og þar með gæti stefnandi ekki haft tal af henni vegna umgengni og því hafi hún ekki tekið þetta sem barnaverndarmál á þeim tíma. Vitnið segist hafa fengið tilkynningu um að barnið væri eitt síns liðs góðan spöl frá heimili sínu en tilkynnandi hafi þekkt drenginn úr leikskólanum. Vitnið segist hafa haft samband við þáverandi sambýlismann stefndu og hann hafi sagt að tilkynningin ætti ekki við rök að styðjast. Vitnið segist ekki mynda sér ekki neina skoðun á því hvað um er að vera þegar hún fær tilkynningu um að börn séu ein á ferð. Í þetta sinn hafi afskipti hennar af málinu verið við sambýlismann stefndu. Hún hafi ekki á því stigi talið ástæðu til að hafa afskipti af heimilinu. Vitnið segist hafa fengið upplýsingar um að stefnda hafi skilið barnið eftir á Blönduósi þegar hún fór til Njarðvíkur eftir að hún fór þangað. Hún hafi talið þá ráðstöfun stefndu skynsamlega. Vitnið segist ekki hafa haft beina vitneskju um að stefnda hafi verið í óreglu eða neyslu lyfja. Hún hafi fengið upplýsingar um það frá aðila utan Blönduóss. Vitnið segir að félagsmálayfirvöld hafi ekki fengið tilkynningu um að eitthvað væri athugavert við heimili stefndu fyrr en í september 1999. Af þeirri ástæðu hafi staðið til að kanna heimili stefndu í lok október en þá hafi stefnda verið flutt frá Blönduósi. Vitnið segist hafa farið til stefndu þar sem hún bjó í Njarðvík í framhaldi af þessu þar sem henni þótti ekki unnt að skilja við málið án þess að athuga það betur. Þar sem stefnandi hafi fengið forsjá barnsins hafi ekki verið ástæða til að athuga nánar með hagi stefndu. Vitnið kveðst hafa ráðlagt stefnanda að taka barnið til sín vegna aðstæðna stefndu í Njarðvík og vegna þeirra tilkynninga sem henni höfðu borist svo og vegna þess hvernig til kom að barnið var sent til stefndu frá Blönduósi. Vitnið kveðst ætla að hún hefði ekki lagt til, miðað við það sem hún vissi um hagi stefndu á Blönduósi, að barnið færi til stefnanda ef stefnda hefði búið áfram á Blönduósi. IV. Málsástæður og lagarök stefnanda. Í stefnu byggir stefnandi kröfur sínar á því að drengurinn sé hændur að sér og sinni fjölskyldu. Aðstæður til að hafa barnið séu góðar hjá honum og sambýliskomu hans en þau búi í eigin íbúð þar sem drengurinn hafi sér herbergi. Hann sé í fullri vinnu en sambýliskona hans í námi og hún njóti námslána. Þannig sé fjárhagur þeirra traustur. Stefnandi byggir einnig á því að drenginn hafa verið mikið hjá föðurforeldrum og njóti stefnandi stuðnings þeirra við uppeldi barnsins. Stefnandi byggir einnig á því að stefnda geti ekki veitt barninu sama öryggi og stefnandi. Hún hafi búið víða með drenginn, henni hafi ekki haldist á vinnu og að miklu leyti verið á framfæri hins opinbera. Stefnandi heldur því fram í greinargerð að umgengni hans við drenginn hafi verið óregluleg og stefnda verið ófáanleg til að koma á fastri umgengni. Erfiðlega hafi gengið hjá honum að fá að hitta drenginn Stefnandi kveðst hafa fengið drenginn til sín helgina 8. til 10. október 1999 en eftir þá helgi hafi drengurinn ekki viljað fara aftur til stefndu á Blönduós og þá hafi verið samið um að drengurinn yrði lengur hjá stefnanda. Stefnandi byggir á því að tengsl drengsins við hann séu mjög sterk og því mikilvægt að tryggja búsetu hans hjá föður en löng fjarvera frá föður valdi barninu miklu óöruggi en barnið finni meira öryggi hjá sér en móður. Stefnandi vísar og til sjónarmiða barnaréttar um virðingu fyrir umgengnisrétti forsjárlauss foreldris. Að mati stefnanda hafi stefnda ekki ávallt fyllt þeirri skyldu sinni að stuðla að umgengni drengsins við sig. Stefnandi byggir og á því, að stefnda hafi búið víða í gegnum tíðina og verið í a.m.k. tveimur sambúðum frá því að barnið fæddist. Þessi tíðu umhverfisskipti hafi haft slæm áhrif á barnið og orðið til þess að stefnandi vill hafa forsjá barnsins til frambúðar. Stefnandi kveður líðan barnsins góða hjá sér enda geti hann boðið barninu upp á góðar aðstæður, stöðuleika og öryggi. Nú sé barnið á leikskóla þar sem því líði mjög vel. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 3. mgr. 35. gr. 20/1992. Málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga 90/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda kveður málavaxtalýsingu stefnanda ranga. Hún hafi eftir að slitnaði upp úr sambúð hennar og stefnanda verið mikið upp á foreldara sína komna. Hún hafi þá verið rétt sextán ára og orðið að hætta skólagöngu. Í lok október 1999 hafi slitnað upp úr sambúð hennar og sambýlismanns hennar á Blönduósi og þá hafi hún farið til Njarðvíkur til vinkonu sinnar í þeim tilgangi að leita sér að vinnu og finna húsnæði og dagvistun fyrir barnið. Ákveðið hafi verið að barnið yrði eftir hjá sambýlismanni hennar þar til að hún hefði komið sér fyrir. Stefnandi hafi fengið upplýsingar um að hún væri komin til Reykjavíkur og hann hafi stöðugt hringt í fyrrverandi sambýlismann hennar og krafist þess að drengurinn yrði sendur suður. Að endingu hafi hann ákveðið að senda barnið til Reykjavíkur. Hún hafi komið á Umferðarmiðstöðina til að sækja barnið en rútan hafi verið á undan áætlun. Barnið hafi verið í fylgd fullorðins aðila og því hefði ekki komið að sök þó það hefði þurft að bíða í nokkrar mínútur. Stefnda heldur því fram að barnið hafi dvalið mikið hjá föðurforeldrum, eins og stefnandi geri raunar sjálfur, en þau hafi oftar en ekki passað barnið þegar það var í umgengni hjá stefnanda. Af hálfu stefndu er því haldið fram að umgengni barnsins við föður hafi verið með eðlilegum hætti þar til stefnda flutti á Blönduós. Stefnandi hafi hins vegar eftir það ekki verið tilbúinn að leggja mikið á sig til að nálgast barnið og því hafi umgengni verði stopul eftir það. Stefnda mótmælir fullyrðingu stefnanda þess efnis að tengsl barnsins við föður séu meiri og betri en við móður. Hún hafi alið barnið upp frá fæðingu og þau séu bundin mjög sterkum böndum. Barnið hafi átt í verulegum erfiðleikum eftir að stefnandi tók það til sín en það gráti mikið þegar umgengni eigi sér stað. Stefnandi hafi meinað barninu um að hitta móður sína oftar en um aðra hverja helgi og telur stefnda að tengslarof barnsins við móður sína geti valdið því varanlegu andlegu tjóni. Stefnda heldur því fram að barninu sé gert að kalla hana K en ekki mömmu og það spyrji hvers vegna hún vilji ekkert með sig hafa. Barnið sé alltof ungt til að hrært sé með þessum hætti í tilfinningum þess. Stefnda heldur því fram að það fari í bága við öll viðurkennd sjónarmið í barnarétti að taka barn frá móður þess nema brýna nauðsyn beri til. Stefnda heldur því fram að hún hafi alla burði til að sjá fyrir sér og barni sínu eins og hingað til en hún hafi fætt og klætt barnið fram að þessu. Hún byggir á því að hún sé bæði hæfari og betri til þess að veita barninu þann andlega og líkamlega stuðning sem það á rétt á og þarfnast. Barninu sé betur borgið í framtíðinni hjá henni. Horfa verði til lengri tíma þegar framtíðarskipan barnsins er ákveðin og horfa verði til þess að barnið hefur frá fæðingu verið hjá henni en aðeins í helgarumgengni hjá stefnda. Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt sýnt fram á að barninu sé betur borgið hjá honum. Þá byggir stefnda á því að ekki sé nægjanlegt fyrir forsjárlaust foreldri að sýna fram á að það hafi hærri tekjur eða búi í betri íbúð en það foreldri sem fer með forsjána. Hér hátti svo til að barnið hafi búið með móður sinni frá fæðingu og sé tilfinningalega miklu tengdara henni en föður. Stefnandi hafi torveldað umgengni hennar við barnið sem hún hafi með herkjum fengið að sjá það aðra hverja helgi frá því í október og augljóslega líði barnið fyrir að hafa verið svipt móður sinni. Stefnda kveður ranglega fullyrt í gögnum málsins að hún hafi verið í óreglu að undanförnu og að hún hafi verið í tygjum við bandaríkjamann eins og haldið sé fram í bréfi til dómsins. Hvað lagarök varðar vísar stefnda til barnalaga en varðandi málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 og til laga 50/1988 varðandi virðisaukaskatt. V. Niðurstaða. Eftir að þingfestingu dómkvaddi dómari tvo sálfræðinga til að gera sálfræðilega matsgerð. Matsgerð þeirra Gylfa Ásmundssonar og Þorgeirs Magnússonar er dagsett 6. júlí sl. Þegar matsmenn unnu að gerð matsins höfðu hagir stefndu breyst nokkuð frá því sem var þegar greinargerð var skilað af hennar hálfu í málinu. Eins og fram kemur í matsgerðinni býr hún nú heima hjá móður sinni og fósturföður að X. Stefnandi býr hins vegar á sama stað. Niðurstaða sálfræðikönnunar þeirrar sem áður er getið varðandi stefnanda er sú að hann sé í meðallagi gefinn, í góðu andlegu jafnvægi og með heilbrigt tilfinningalíf, e.t.v. dálítið ósjálfstæður en vel fær um að ráða fram úr daglegum vandamálum og stjórna lífi sínu farsællega. Niðurstöður varðandi stefndu eru þær að hún sé í meðallagi greind. Persónuleikinn innhverfur og hún dragi sig inn í skel við álag, treystir illa öðrum og fari sínar eigin leiðir. Hún sé greinilega haldin nokkru þunglyndi. Ekki komi fram persónuleikatruflanir, tilfinningalíf virðist heilbrigt og stefshæfni allgóð. Í samantekt sálfræðinganna um barnið segir svo: ,,A á að baki nokkuð óstöðuga uppeldissögu með móður sinni sem oft skipti um aðsetur, réði illa við það mótlæti sem hún mætti og gekk undir það síðasta ekki nógu vel að vernda drenginn og annast. Þegar hann flutti til föður síns í október sl. sýndi hann sterk vanlíðunareinkenni og í könnun sem þá var gerð komu fram merki um ójafnan þroska og talsverð frávik í hegðun. Sú athugun sem hér var gerð leiðir í ljós að A hefur á ytra borðinu aðlagast verunni hjá föður sínum all vel. Ytri aðstæður þar og tengsl sýnast þroskavænleg og persónuleg og henta drengnum ágætlega. Líðan hans sýnist þannig hafa færst í meira jafnvægi, hann er öruggari, hefur náð sér á strik í þroska og sýnir ekki lengur hegðunarfrávik sem áður var kvartað um. Aðstæður móður hafa einnig færst í betra horf eftir að hún kom sér að nýju fyrir í X og ríkir nú aftur meira öryggi og stöðuleiki í lifi hennar. Drengurinn skynjar það og er tekinn að sækja í aukin tengsl og samvistir við móður sína. Hjá henni mætir hann blíðu og persónulegri nánd sem hann kannast við frá fyrri tíð og saknar. Þráin efir samneyti við móður veldur óróa í samskiptum við föður og stjúpu, einkum í kringum samfundi þeirra mæðgina. Samkvæmt athugun eru foreldrarnir báðir hæfir í hlutverkum sínum sem uppalendur en ýmislegar aðstæður föðurins veita honum þar samt nokkurt forskot." Í samantekt og ályktun matsgerðarinnar kemur auk þess sem áður er getið líka fram að báðir foreldrarnir hafi eindrægan vilja til að reynast barninu vel. Það sé tilfinningalega tengdara móður sinni og margt bendi til þess að aðstæður hennar fari batnandi með tilliti til uppeldisskilyrða fyrir barnið. Þau beri bæði sterkar og jákvæðar kenndir til barnsins og beri hag þess fyrir brjósti. Barnið sé í nánum tengslum við báða foreldra sína en með nokkurri einföldun megi segja að faðirinn leggi meiri áherslu á festu og öryggi meðan móðirin setji náin, ástúðleg tengsl í fyrirrúm. Umhverfi það sem foreldrarnir bjóði barninu til að alast upp í sé nokkuð ólíkt eins og aðstæðum þeirra sé nú háttað en báðir staðirnir hafi nokkuð til síns ágætis. Annars vegar sé borgarumhverfi með dagvistarþjónustu og nálægð við skóla og aðrar þjónustustofnanir. Hins vegar sveitin, þar sem lengra er að sækja þessa þjónustu, en þar sé boðið upp á meira frjálsræði og tengsl við náttúruna. Fyrir dómi staðfestu báðir sálfræðingarnir þessa matsgerð sína og upplýstu að þeir hafi skipt með sér verkum á þann hátt að Gylfi Ásmundsson hafi meira unnið að því er snéri að foreldunum en Þorgeir Magnússon það er varðaði barnið. Hvorugur þeirra treysti sér til að svara þeirri spurningu hjá hvoru foreldri hagsmunum barnsins væri betur borgið í dag. Af gögnum málsins má ráð að stefnda hefur búið víða frá því að sonur hennar og stefnanda fæddist. Hún hefur nokkuð verið upp á aðra komna með framfærslu. Hér verður aftur á móti að horfa til þess að hún var nánast barn sjálf þegar drengurinn fæddist og með öllu óeðlilegt að gera kröfu til þess að hún gæti staðið á eigin fótum og framfleytt sér og drengnum án utanaðkomandi aðstoðar. Því verður að telja eðlilegt að hún hafi leitað eftir aðstoð foreldra sinna og annarra eftir að sambúð hennar og stefnanda lauk. Sömu sögu má að hluta til segja um stefnanda en hann bjó í foreldrahúsum allt þar til í febrúar 1999. Stefnandi hefur haldið því fram að stefnda hafi torveldað umgengni hans við barnið en gögn málsins benda til að svo hafi ekki verið. Stefnandi lagði fram bréf undirritað af foreldrum hans, og staðfest af móður hans fyrir dóminum, þar sem fram kemur að barnið dvaldi hjá honum og foreldrum hans miklu oftar og lengur en samkomulag um umgengni gerði ráð fyrir. Raunar bendir skjalið til þess að barnið hafi margsinnis dvalið hjá stefnanda svo dögum og vikum skipti og verður því alls ekki séð að stefnda hafi staðið í vegi fyrir umgengni föður við barnið. Mál um forsjá barna eru vandmeðfarin og erfið úrlausnar og er þetta mál engin undantekning á því. Hér háttar svo til að báðir foreldrar eru hæfir til að fara með forsjá barnsins þó á mismunandi forsendum sé og aðstæður sem þau í dag geta boðið barninu séu mismunandi. Niðurstaða sálfræðimats svo og framburður sálfræðinganna er unnu það mat er á þá lund að barninu líði vel hjá báðum foreldrum og það þarfnist samvistar við þau bæði. Hér er því sem endranær nauðsynlegt að það sé í eins miklum samvistum við það foreldri sem ekki fer með forsjána eins og kostur er. Ekki verður annað ráðið en að aðstæður stefndu hafi batnað verulega á því ári sem liðið er frá því að stefnandi fékk forsjá barnsins til bráðabirgða. Þannig getur hún í dag boðið barninu betri aðstæður en þá og svo virðist einnig sem hún sé sjálf í betra andlegu jafnvægi. Hagir stefnanda eru aftur á móti óbreyttir og verður því ekki annað ráðið en að aðstæður þær sem hann getur boðið barninu séu góðar og traustar. Ljóst er einnig að barnið tengist foreldrum sínum með nokkuð mismunandi hætti. Það er tilfinningalega tengdara móður sinni en föður sem aftur á móti veitir því meira öryggi og stöðuleika. Stefnandi er fjárhagslega sjálfstæðari en stefnda en móðir hennar og fóstri hafa borið fyrir dóminum að þau muni veita henni þá aðstoð sem hún þurfi á að halda. Þar sem sættir hafa ekki tekist með aðilum verður ekki hjá því komist að kveða á um hvort foreldrið skuli fara með forsjána. Með dómi þessum er verið að ákvarða forsjá barnsins til frambúðar en ógerlegt er að sjá fyrir um hvernig hagir aðila muni þróast á næstu árum og því verður ekki hjá því komist að horfa til aðstæðna aðila í dag og hvernig hagir þeirra hafa verið á liðnum árum. Þegar sérstaklega er horft er til framburðar Þorgeirs Magnússonar þess efnis að líðan barnsins hafi breyst til hins betra eftir að það fluttist til föður síns og að mikilvægt sé fyrir barnið að búa við öryggi og stöðugleika og þess að samkvæmt athugun sálfræðinganna hafi stefnandi nokkurt forskot á stefndu sem uppalandi vegna aðstæðna hans, þykir rétt að taka kröfu stefnanda til greina og dæma að hann skuli fara með forsjá barnsins. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu svo og kostnað vegna málflutnings varðandi bráðabirgðaforsjána en ákvörðun málskostnaðar í því máli var látin bíða efnisdóms. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda þar með talin þóknun talsmanns hans Valborgar Snævarr, héraðsdómslögmanns 400.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, útlagður kostnaður að upphæð 20.475 krónur svo og helmingur kostnaðar við sálfræðilega matsgerð að fjárhæð 226.172 krónur greiðist úr ríkissjóði. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin þóknun talsmanns hennar, Ástríðar Grímsdóttur, héraðsdómslögmanns 400.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, útlagður kostnaður að fjárhæð 57.810 krónur svo og helmingur kostnaðar við sálfræðilega matsgerð að fjárhæð 226.172 krónur greiðist úr ríkissjóði. Halldór Halldórsson, dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefnanda, M er falin forsjá A, kt. [...], sonar hans og stefndu, K. Malskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda þar með talin þóknun talsmanns hans Valborgar Snævarr, héraðsdómslögmanns 400.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, útlagður kostnaður að upphæð 20.475 krónur svo og 226.172 krónur sem nemur helmingi kostnaðar við sálfræðilega matsgerð, greiðist úr ríkissjóði. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin þóknun talsmanns hennar, Ástríðar Grímsdóttur, héraðsdómslögmanns 400.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, útlagður kostnaður að fjárhæð 57.810 krónur svo og 226.172 krónur sem nemur helmingi kostnaðar við sálfræðilega matsgerð, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 168/2003
Kærumál Ábúð Kaupréttur Jarðalög Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Í hafnaði beiðni H um að fá að kaupa ábúðarjörð sína, með bréfi 28. júní 2001. Tók Í málið upp á ný eftir aðfinnslur umboðsmanns Alþingis, án þess að fyrri ákvörðun væri þó afturkölluð. Þá tilkynnti Í með bréfi til H 15. október 2002 þá fyrirætlun sína að afgreiða erindi hennar með sama hætti og gert hafði verið áður, þ.e. með því að hafna beiðninni. H höfðaði mál í nóvember 2002, áður en endanlegt svar Í lá fyrir í málinu, og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til að kaupa jörðina. Var málinu vísað frá með hinum kærða úrskurði. Eftir að málið hafði verið höfðað kom afstaða ráðuneytisins um að synja bæri erindi H, einnig skýrt fram í bréfi til ríkislögmanns 3. mars 2003. Með vísan til þess sem fram var komið um afstöðu ráðuneytisins til erindis H, var talið að hún hafi haft lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ætlaðan rétt sinn til að kaupa jörðina. Hafi henni verið heimilt að gera slíka viðurkenningarkröfu á hendur Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Með vísan til þessara sömu atriða stóð ákvæði 1. mgr. 26. gr. laganna því ekki í vegi að H fengi leyst úr fyrrnefndri kröfu sinni að efni til. Þá var málatilbúnaður H að öðru leyti ekki talinn með þeim hætti að varðað gæti frávísun og var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. apríl 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt við rekstur málsins fyrir héraðsdómi Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður, en til vara að hann verði látinn falla niður. I. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði tók sóknaraðili við ábúðarrétti á jörðinni Stóra-Klofa í Rangárþingi ytra árið 1979, er eiginmaður hennar lést, en Sandgræðslustjóri Íslands hafði byggt honum jörðina til ábúðar og erfðaleigu með byggingarbréfi 8. janúar 1943 frá fardögum 1936 að telja. Með bréfi 31. maí 2001 tilkynnti sóknaraðili jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins að hún vildi neyta kaupréttar á grundvelli 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 með áorðnum breytingum og leysa til sín eignarhluta ríkisins í jörðinni. Bréfinu fylgdu meðmæli sveitarstjórnar Rangárþings ytra og jarðanefndar Rangárvallarsýslu. Erindi sóknaraðila var synjað með bréfi landbúnaðarráðuneytisins 28. júní 2001, en í því kom fram að Landgræðsla ríkisins legðist gegn því að jörðin yrði seld. Eftir að umboðsmaður Alþingis hafði í kjölfar kvörtunar sóknaraðila beint þeim tilmælum til ráðuneytisins 11. mars 2002 að það tæki mál hennar aftur til meðferðar, tilkynnti ráðuneytið sóknaraðila 13. júní sama árs að fyrirhugað væri að fela tveimur sérfræðingum að meta land Stóra-Klofa með tilliti til beitarþols og uppgræðslu á jörðinni. Var það mat framkvæmt í september 2002 og tekin saman um það skýrsla. Með bréfi 15. október sama árs sendi ráðuneytið sóknaraðila skýrsluna og tók fram að með henni væri staðfest að áfram þyrfti að sinna uppgræðslu á stórum svæðum jarðarinnar og fyrirhugað væri að afgreiða erindi sóknaraðila á sama veg og gert hafði verið 28. júní 2001, þegar hafnað var beiðni hennar um kaup á jörðinni. Sóknaraðili andmælti fyrirhugaðri ákvörðun ráðuneytisins með bréfi 29. október 2002. Ráðuneytið svaraði bréfinu 12. nóvember sama árs og veitti sóknaraðila frekari frest til 6. desember 2002 til að tjá sig um málið, þar sem ráðuneytið leit svo á að formleg andmæli hefðu ekki borist. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 18. nóvember 2002, áður en endanlegt svar ráðuneytisins í málinu lá fyrir. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi. II. Sóknaraðili gerir þær kröfur í héraðsdómsstefnu að viðurkenndur verði réttur hennar til að kaupa ábúðarjörð sína, Stóra-Klofa í Rangárþingi ytra. Eins og fyrr segir hafnaði landbúnaðarráðuneytið beiðni sóknaraðila um að fá að kaupa umrædda jörð með bréfi 28. júní 2001, en tók málið upp á ný eftir aðfinnslur umboðsmanns Alþingis við málsmeðferð ráðuneytisins án þess að fyrri ákvörðun væri þó afturkölluð. Þá hefur ráðuneytið með fyrrnefndu bréfi 15. október 2002 tilkynnt sóknaraðila þá fyrirætlun sína að afgreiða erindi hennar með sama hætti og gert var 28. júní 2001, þ.e. með því að hafna beiðninni. Afstaða ráðuneytisins um að synja beri erindi sóknaraðila kom loks skýrt fram í bréfi til ríkislögmanns 3. mars 2003, eftir að mál þetta hafði verið höfðað. Með vísan til þess, sem að framan er rakið um afstöðu ráðuneytisins til erindis sóknaraðila, verður að telja að hún hafi haft lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ætlaðan rétt sinn til að kaupa jörðina. Var henni heimilt að gera slíka viðurkenningarkröfu á hendur varnaraðila, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til þessara sömu atriða stendur ákvæði 1. mgr. 26. gr. laganna því ekki í vegi að sóknaraðili fái leyst úr fyrrnefndri kröfu sinni að efni til. Frávísunarkrafa varnaraðila er meðal annars á því reist að dómkrafa sóknaraðila sé svo óljós og ónákvæm að hún geti ekki talist dómtæk. Af umfjöllun í stefnu verði ráðið að sóknaraðili óski viðurkenningar á kauprétti sínum á allri jörðinni, sem sé nánar skilgreint í fyrrnefndri beiðni hennar til landbúnaðarráðuneytisins 31. maí 2001, en þetta verði ekki ráðið af dómkröfunni. Í héraðsdómsstefnu gerir sóknaraðili þá kröfu að viðurkenndur verði réttur hennar til að kaupa ábúðarjörð sína, Stóra-Klofa, og áréttar í kæru til Hæstaréttar að krafan nái til allrar jarðarinnar að engu undanskildu. Verður krafan ekki talin svo óskýr að þessu leyti að varðað geti frávísun málsins né heldur verður málatilbúnaður sóknaraðila að öðru leyti talinn með þeim hætti að varðað geti frávísun sökum vanreifunar. Í 4. mgr. 38. gr. jarðalaga er gengið út frá því að kaupverð jarðar sé ákveðið með samkomulagi milli kaupanda ábúðarjarðar annars vegar og seljanda hins vegar. Náist ekki samkomulag um verð skal mat dómkvaddra manna ráða. Með vísan til þessa veldur það ekki frávísun málsins að ekki sé tekið fram í dómkröfu sóknaraðila gegn hvaða kaupverði eigi að viðurkenna kauprétt sóknaraðila. Verður krafa varnaraðila um frávísun málsins samkvæmt þessu ekki tekin til greina. Með vísan til alls framangreinds verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Sóknaraðili krefst ekki málskostnaðar í héraði og verður hann því ekki dæmdur. Varnaraðili skal greiða kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila, Hrefnu Kristjánsdóttur, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 35/2023
Kærumál Endurupptaka Stefna Málatilbúnaður Útivist í héraði
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem fallist var á beiðni H um endurupptöku málsins fyrir héraðsdómi á grundvelli b-liðar 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en útivist hafði orðið af hálfu H í héraði. Hæstiréttur vísaði til þess að tímafrestur til endurupptöku samkvæmt 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 hefði verið liðinn þegar endurupptökubeiðni barst. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að engir þeir annmarkar hefðu verið á málatilbúnaði þrotabús A ehf. sem hefðu átt að varða frávísun málsins frá héraðsdómi. Hefði skilyrðum 1. mgr. 113. gr., sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 til að dæma málið sem útivistarmál eftir kröfum og málatilbúnaði þrotabús A ehf. verið fullnægt. Skilyrðum b- og c-liða 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 til endurupptöku málsins var því ekki fullnægt. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og kröfu H um endurupptöku málsins hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2023 en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 9. maí 2023 í máli nr. 251/2023 þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um endurupptöku málsins fyrir héraðsdómi. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um endurupptöku verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Ágreiningsefni4. Aðila greinir á um hvort heimila eigi endurupptöku máls sem sóknaraðili höfðaði fyrir héraðsdómi á hendur varnaraðila með birtingu stefnu 26. ágúst 2021 og lauk með áritun hennar 22. október sama ár eftir að útivist hafði orðið af hálfu varnaraðila við þingfestingu málsins 14. sama mánaðar.5. Varnaraðili krafðist endurupptöku málsins 9. september 2022 en sóknaraðili mótmælti þeirri kröfu. Héraðsdómur hafnaði beiðninni með úrskurði 17. mars 2023. Varnaraðili kærði þá niðurstöðu til Landsréttar sem féllst á endurupptöku með hinum kærða úrskurði.6. Leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar var veitt 23. júní 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-67, á þeim grundvelli að ágallar kynnu að vera á úrskurðinum.Málsatvik7. Í stefnu krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að greiða sér 8.920.127 krónur auk nánar tilgreindra vaxta. Í stefnunni var gerð grein fyrir aðild að málinu með þeim hætti að bú ACE Handling ehf. hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 13. desember 2018 og skiptastjóri skipaður. ACE Handling ehf. hefði verið stofnað í febrúar 2012 af varnaraðila og öðrum einstaklingi í gegnum félögin Arwen Establishment og GX Holding.8. Kröfufjárhæðinni var lýst sem samtölu nánar tilgreindra færslna af bankareikningum ACE Handling ehf. inn á tilgreinda reikninga varnaraðila á ákveðnu tímabili, að frádregnum innborgunum varnaraðila á reikninga félagsins á sama tímabili. Greint var frá fjölda færslna og samtölu greiðslna inn á hvern reikning.9. Málsgrundvellinum var lýst svo í stefnu að í öllum tilvikum hefði verið um að ræða óheimilar lánveitingar í andstöðu við reglur XII. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem varnaraðila bæri að endurgreiða ásamt dráttarvöxtum með vísan til 4. mgr. 79. gr. laganna. Það ákvæði fæli í sér bann við hvers kyns lánveitingum til hluthafa, stjórnarmanna eða framkvæmdastjóra að undanskildum venjulegum viðskiptalánum.0. Í stefnu var einnig gerð grein fyrir aðdraganda málshöfðunar og meðal annars vísað til skýrslu varnaraðila hjá skiptastjóra 25. febrúar 2019. Þá voru færð nánari rök fyrir kröfunni. Þar sagði meðal annars að ekki væri að sjá að nokkur samningur hefði verið í gildi milli ACE Handling ehf. og varnaraðila um lánveitingar hans til félagsins og ekkert um slíkan samning bókað í bókhaldi félagsins. Ekki væri heldur neinu til að dreifa um verktöku varnaraðila fyrir félagið eða reikningsgerð. Ekkert hefði heldur verið lagt fram um mögulegt lán Arwen Establishment til félagsins eða um framsal á því láni til varnaraðila.1. Við þingfestingu málsins lagði sóknaraðili fram stefnu með birtingarvottorði og skrá yfir framlögð skjöl. Jafnframt lagði hann fram önnur gögn svo sem hreyfingalista og færsluyfirlit af reikningum ACE Handling ehf. vegna varnaraðila, yfirlit yfir greiðslur frá félaginu til hans, samanburðarskýrslu Creditinfo um ACE Handling ehf., þar sem meðal annars kemur fram að varnaraðili hafi 19. júlí 2016 verið stjórnarmaður félagsins og annast framkvæmdastjórn, bréf skiptastjóra til varnaraðila og endurrit úr gerðabók skiptastjóra vegna skýrslutöku af varnaraðila.Niðurstaða2. Í 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er að finna skilyrðislausa heimild fyrir stefnda til endurupptöku máls í héraði innan þriggja mánaða frá því að dómur gekk eða stefna var árituð þar sem stefndi hefur ekki sótt þing eða þingsókn hans hefur fallið niður. Eftir það tímamark getur stefndi samkvæmt 2. mgr. 137. gr. laganna aðeins fengið útivistarmál endurupptekið ef hann sýnir fram á að fullnægt sé einhverju þeirra skilyrða sem talin eru upp í a–d liðum málsgreinarinnar sem eru svohljóðandi:a. að stefna hafi hvorki verið birt honum né öðrum sem mátti birta fyrir,b. að átt hefði að vísa kröfum á hendur honum sjálfkrafa frá dómi að einhverju leyti eða öllu,c. að átt hefði að sýkna hann án kröfu að einhverju leyti eða öllu,d. að stefnandi sé samþykkur endurupptöku.3. Þar sem meira en 10 mánuðir voru liðnir frá áritun stefnu í málinu þegar endurupptökubeiðni varnaraðila barst héraðsdómi verður endurupptaka ekki heimiluð á grundvelli 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991. Koma þá til skoðunar skilyrði 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku.4. Af hálfu varnaraðila hefur verið byggt á að skilyrðum a-, b- og c-liða 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins sé fullnægt. Landsréttur féllst á endurupptökubeiðnina af þeirri ástæðu að kröfugerð og málatilbúnaður sóknaraðila væri svo vanreifaður að héraðsdómi hefði verið rétt að vísa málinu frá dómi, sbr. b-liður 2. mgr. 137. gr. þeirra.5. Í málinu liggur fyrir birtingarvottorð stefnuvotts 26. ágúst 2021 þar sem fram kemur að stefna hafi verið birt fyrir varnaraðila sjálfum en hann hafi neitað að taka við henni og undirrita birtingarvottorð. Þar sem efni þessa vottorðs hefur ekki verið hnekkt telst það rétt samkvæmt 3. mgr. 87. gr. laga nr. 91/1991. Skilyrði a-liðar 2. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku er því ekki fullnægt.6. Einkamál verður því aðeins tekið til efnismeðferðar að fullnægt sé málshöfðunarskilyrðum sem ýmist eru leidd af formkröfum í lögum eða dómaframkvæmd. Í þessu máli reynir fyrst og fremst á hvort stefna hafi fullnægt formkröfum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og hvort málatilbúnaður sóknaraðila í stefnu og framlögðum skjölum við þingfestingu málsins hafi verið með þeim hætti að rétt hafi verið að fallast á dómkröfur sóknaraðila.7. Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er að finna upptalningu á því sem greina skal frá í stefnu. Samkvæmt e-lið ákvæðisins skal greina þar svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Samkvæmt f-lið skal stefna jafnframt hafa að geyma tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á.8. Í 1. mgr. 113. gr. laga nr. 91/1991 er fjallað um áritun stefnu í útivistarmáli en um kröfur til málatilbúnaðar stefnanda er þar vísað til 1. mgr. 96. gr. sömu laga sem fjallar um meðferð útivistarmáls í héraði. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að slíkt mál verði dæmt eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem samrýmanlegt er framkomnum gögnum nema gallar séu á málinu sem varði frávísun þess án kröfu.9. Að baki þeim kröfum til málatilbúnaðar stefnanda sem fram koma í framangreindum ákvæðum laga nr. 91/1991 liggja meðal annars þau sjónarmið að stefna þurfi að vera þannig úr garði gerð að stefndi geti af henni einni gert sér grein fyrir hvort tilefni sé fyrir hann að taka til varna. Jafnframt verður málatilbúnaður stefnanda að vera svo greinargóður að stefndi geti á grundvelli stefnu og þeirra gagna sem lögð eru fram með henni við þingfestingu varist málatilbúnaði stefnanda með fullnægjandi hætti. Jafnframt verður reifun kröfugerðar, málsatvika, málsástæðna og lagaraka í stefnu að nægja til að dómari geti fallist á kröfu stefnanda á grundvelli röksemda í henni ef útivist verður af hálfu stefnda.20. Í hinum kærða úrskurði er vísað til þriggja atriða sem Landsréttur taldi vanreifuð í málatilbúnaði sóknaraðila. Í fyrsta lagi taldi Landsréttur að ekki væri í stefnu gerð fullnægjandi grein fyrir stöðu varnaraðila innan ACE Handling ehf. Í öðru lagi væri ekki útskýrt nema að litlu leyti hvernig einstaka greiðslur ættu undir ákvæði XII. kafla laga nr. 138/1994 og bæri að endurgreiða samkvæmt þeim. Í þriðja lagi yrði að skilja málatilbúnað sóknaraðila þannig að hann liti á kröfuna sem skaðabótakröfu en í stefnu væri slíkt ekki útskýrt að öðru leyti en því að vísað væri til almennra reglna skaðabótaréttar.21. Hvað fyrsta atriðið varðar er í stefnu vísað til þess að varnaraðili hafi verið annar af stofnendum ACE Handling ehf. í gegnum tvö nafngreind erlend félög. Af tilvísun til lagaákvæða í stefnu verður jafnframt dregin sú ályktun að sóknaraðili telji varnaraðila falla undir að hafa verið hluthafi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri í félaginu. Málatilbúnaður sóknaraðila í stefnu er ekki fyllilega nákvæmur að þessu leyti. Samkvæmt þeim gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins var varnaraðili skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri hins gjaldþrota félags og vísað til hans sem slíks í endurriti úr gerðabók skiptastjóra. Þegar litið er heildstætt á málatilbúnað sóknaraðila að þessu leyti og eigin vitneskju varnaraðila um stöðu sína hefði honum mátt vera ljóst af stefnu á hvaða grunni kröfum var beint að honum. Þá gat dómari málsins af stefnu og þeim gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu og að framan er lýst gert sér nægilega glögga mynd af stöðu varnaraðila gagnvart félaginu. Engir þeir annmarkar voru því á málatilbúnaði sóknaraðila að þessu leyti sem varða hefðu átt frávísun málsins frá dómi án kröfu.22. Hvað annað atriðið varðar er í stefnu gerð almenn grein fyrir þeim lögskiptum varnaraðila og félagsins sem dómkröfur eru reistar á. Þeim var lýst sem peningafærslum frá félaginu inn á reikninga varnaraðila sem sóknaraðili telur að hafi falið í sér óheimilar lánveitingar félagsins til hans. Gerð er grein fyrir fjölda færslna og þær sundurliðaðar eftir fjárhæðum eftir því inn á hvaða reikninga varnaraðila greiðslurnar runnu. Þá er í stefnu til viðbótar hafnað þeim skýringum sem fram komu af hálfu varnaraðila í fyrrnefndri skýrslu af honum hjá skiptastjóra. Jafnframt er þar vísað til 77. og 79. gr. laga nr. 138/1994 og verður að líta svo á að byggt sé á því að allar færslurnar feli í sér lánveitingar til varnaraðila í andstöðu við 79. gr. laganna. Við mat á því hvort málatilbúnaður sóknaraðila sé að þessu leyti nægilega glöggur verður að hafa í huga að samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 á aðeins í stefnu að gera grein fyrir málsatvikum, málsástæðum og lagarökum í meginatriðum en nánari útlistun á þeim getur beðið munnlegs málflutnings. Auk þess getur stefnandi á síðari stigum máls brugðist við málatilbúnaði gagnaðila með frekari gagnaöflun af sinni hálfu til stuðnings málsástæðum sínum. Ekki er þannig þörf á að stefnandi bregðist í stefnu við mögulegum vörnum stefnda sem ekki eru fram komnar. Samkvæmt framansögðu var nægilega glögg grein gerð í stefnu fyrir hvernig málsástæður sóknaraðila vörðuðu einstakar greiðslur til varnaraðila. Hefði varnaraðili tekið við stefnu við birtingu hennar hefði honum þannig mátt vera ljóst á hvaða grunni kröfum var beint að honum og hefði á grundvelli stefnu og þeirra gagna sem lögð voru fram með henni við þingfestingu verið í lófa lagið að taka til fullnægjandi varna í málinu. Þá var reifun á málatilbúnaði sóknaraðila í stefnu nægilega glögg til að dómari gæti á grundvelli rökstuðnings í henni og framlagðra gagna fallist á kröfu sóknaraðila.23. Þriðja atriðið sem Landsréttur vísar til lýtur að málsgrundvellinum. Í aðfaraorðum stefnu er ekki gerð grein fyrir honum svo sem telja verður æskilegt þótt í lögum nr. 91/1991 sé ekki áskilið að honum sé lýst berum orðum í stefnu. Af stefnunni verður hins vegar skýrlega ráðið að málið sé höfðað af þrotabúi til endurgreiðslu á ólögmætu láni einkahlutafélags til tengds aðila á grundvelli 79. gr. laga nr. 138/1994. Þótt í almennum kafla um lagarök í stefnu sé auk þess meðal annars vísað til almennra reglna kröfu- og skaðabótaréttar fór ekki á milli mála að um endurgreiðslukröfu var að ræða. Engin vandkvæði voru því fyrir varnaraðila eða dómara málsins að átta sig á því hvaða grundvöll sóknaraðili markaði málatilbúnaði sínum í stefnu.24. Samkvæmt öllu framangreindu voru engir þeir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila sem varða áttu frávísun þessa útivistarmáls frá héraðsdómi. Þá var málatilbúnaður hans þannig úr garði gerður að skilyrðum 1. mgr. 113. gr., sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 til að dæma málið sem útivistarmál eftir kröfum og málatilbúnaði sóknaraðila var fullnægt. Skilyrðum b- og c-liða 2. mgr. 137. gr. laganna til að fallast á endurupptöku málsins er því ekki fullnægt.25. Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á kröfu sóknaraðila um að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og hafna kröfu varnaraðila um endurupptöku máls nr. E-4845/2021.26. Varnaraðili greiði sóknaraðila, vegna kröfu um endurupptöku málsins, málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og kröfu varnaraðila, Hilmars Ágústs Hilmarssonar, um endurupptöku máls nr. E-4845/2021 hafnað.Varnaraðili greiði sóknaraðila, þrotabúi ACE Handling ehf., málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti, samtals 500.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=3dbd4725-63fe-4fa0-950c-eabb6681cd7c&verdictid=4719a0e6-f3f4-4d3f-b035-b8cb3238d6e4
Mál nr. 274/2016
Kaupleiga Tryggingarbréf Veð Túlkun samnings
Aðilar deildu um hvort tryggingarbréf sem B ehf. gaf út til L hf. stæði til tryggingar kröfu F ehf. sem dæmt hafði verið til greiða skuld við L hf. samkvæmt nánar tilgreindum kaupleigusamningum. Á fremri síðu tryggingarbréfsins kom fram að um allsherjarveð væri að ræða en á aftari síðu þess var tiltekið að bréfið hefði verið gert vegna útflutnings tveggja véla og vísað til tveggja nánar tilgreindra kaupleigusamninga og tekið fram að bréfið væri til tryggingar ýmsum kostnaði vegna þeirra samninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með teknu tilliti til þess að L hf. væri fjármálastofnun og ágreiningslaust væri að umrætt tryggingarbréf hefði verið samið einhliða af L hf. hefði hvílt sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Var talið að þegar horft væri til þess, sem fram hefði komið á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess, hefði ætlun aðila aðeins verið að tryggja með því þann kostnað sem þar hefði verið tilgreindur og takmarkaðist við þá tvo kaupleigusamninga sem tilgreindir voru á aftari síðu tryggingarbréfsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2016. Hannkrefst sýknu af kröfumstefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi varFjarðargrjót ehf. dæmt til að greiða skuld við stefnda samkvæmt þremurkaupleigusamningum, 5. september 2006, nr. 810198-199, 13. mars 2007 nr. 811547-548 og 26. maí 2008nr. 814607-608 og áfrýjanda gert að þola staðfestingu þess að tryggingarbréfsem útgefið var 31. maí 2010, í eigu stefnda að fjárhæð 15.500.000 krónur meðveði í Brekkutröð 1, Hafnarfirði, þinglýstri eign áfrýjanda, stæði tiltryggingar kröfunum. Samkvæmt kaupleigusamningunum var stefndi eigandileigumunanna. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur einvörðungu að því hvort skuldsú sem Fjarðargrjót ehf. var dæmt til að greiða falli undir tryggingarbréfið. Á fremri síðutryggingarbréfsins sagði að um væri að ræða allsherjarveð, þar á meðal tiltryggingar ,,skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandiskuldum og fjárskuldbindingum við Lýsingu hf. ... að hvaða tagi sem er, t.d.samkvæmt víxlum, skuldabréfum, lánssamningum, fjármögnunar- eðakaupleigusamningum, rekstrarleigu- eða bílasamningum, eða öðrumeignarleigusamningum“. Þá sagði í bréfinu að sett væri að veði fyrrgreindfasteign fyrir höfuðstólsfjárhæð allt að 15.500.000 krónur ,,auk verðbóta,vísitöluhækkunar, gengismunar, dráttarvaxta, vanskilaálaga, kostnaðar affjárnámsgerð og frekari fullnustuaðgerðum eða öðrum kostnaði, hverju nafni semnefnist ... er kröfuhafi kann að greiða“. Á aftari síðu bréfsins sagði á hinnbóginn: ,,Tryggingarbréf þetta er gert vegna útflutnings á tveimur vinnuvélum;1) CAT 325D beltagrafa ... og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa ... Tækin eru eignLýsingar en leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og815309. Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum,opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla áLýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annarra, á meðan tækineru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“ Samkvæmt 20. gr. fyrrgreindra kaupleigusamninga varleigutaka, Fjarðargrjóti ehf., óheimilt að flytja hið leigða úr landi ánskriflegs samþykkis stefnda. Ágreiningslaust er að á tilteknu tímamarki óskaðileigutaki eftir því að fá að flytja þá leigumuni til Noregs sem fyrr greinir.Stefndi heldur því fram að fyrrgreindurtexti á aftari síðu tryggingarbréfsins hafi verið viðauki við textann á fremrisíðu þess og aðeins falið í sér áréttingu á því að tryggingin tæki til þesskostnaðar sem þar væri tilgreindur. Sé litið til orðalags fyrrnefnda textansfær þetta ekki staðist, heldur eru ákvæðin tvö með öllu ósamþýðanleg. Fyrirvikið verða ákvæði bréfsins um hvaða skuldir því sé ætlað að tryggjaóskiljanleg. Þegar svo háttar til semáður greinir ber að jafnaði að skýra ákvæði skjals á borð við tryggingarbréfþeim aðila í óhag sem samið hefur skjalið einhliða. Þegar vafi leikur á þvíhvernig túlka skuli slík ákvæði ber að öðru jöfnu að beita þeim skýringarkostisem er síður íþyngjandi fyrir þann sem tekur á sig þá skuldbindingu að setjaeign sína að veði, ekki síst þegar um er að ræða veð til tryggingar skuldumannars en hans sjálfs. Að teknu tilliti til þess aðstefndi er fjármálastofnun og ágreiningslaust er að umrætt tryggingarbréf varsamið einhliða af honum hvíldi sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana aðekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Samkvæmt ölluframangreindu og þegar horft er til þess sem fram kemur á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess að þaðvar gert verður lagt til grundvallar að ætlun aðila hafi aðeins verið aðtryggja með því þann kostnað sem þar var tilgreindur og takmarkaðist viðkaupleigusamninga nr. 812233 og 815309. Þar sem mál þetta lýtur ekki aðskuldbindingum vegna þeirra samninga er áfrýjandi sýknaður af kröfustefnda. Stefnda verður gert aðgreiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun málskostnaðar er tekið mið af þvíað fyrir Hæstarétti eru rekin samhliða þessu máli þrjú samkynja mál.Dómsorð:Áfrýjandi, B1–Fjarðargrjót ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Lýsingar hf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 19. maí 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 7. janúar sl. Stefnandi er Lýsing hf., Ármúla 1, Reykjavík. Stefndueru Fjarðargrjót ehf. og B1-Fjarðargrjót ehf., Furuhlíð 4, Hafnarfirði.Stefnandikrefst þess í fyrsta lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 16.083.617 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 222.898 frá 10.05.2011 til10.06.2011, af kr. 489.904 frá þeim degi til 10.07.2011, af kr. 756.897 fráþeim degi til 10.08.2011, af kr. 1.023.890 frá þeim degi til 10.09.2011, af kr.1.290.883 frá þeim degi til 10.10.2011, af kr. 1.557.876 frá þeim degi til10.12.2011, af kr. 1.824.855 frá þeim degi til 10.01.2012, af kr. 2.091.848 fráþeim degi til 10.02.2012, af kr. 2.360.280 frá þeim degi til 10.03.2012, af kr.2.628.686 frá þeim degi til 10.04.2012, af kr. 2.897.065 frá þeim degi til10.05.2012, af kr. 3.167.806 frá þeim degi til 10.06.2012, af kr. 3.438.475 fráþeim degi til 10.07.2012, af kr. 3.709.072 frá þeim degi til 10.08.2012, af kr.3.986.352 frá þeim degi til 10.09.2012, af kr. 4.263.423 frá þeim degi til10.10.2012, af kr. 4.540.285 frá þeim degi til 10.11.2012, af kr. 4.816.936 fráþeim degi til 10.12.2012, af kr. 5.093.375 frá þeim degi til 10.01.2013, af kr.5.369.602 frá þeim degi til 10.02.2013, af kr. 5.648.380 frá þeim degi til10.03.2013, af kr. 5.926.878 frá þeim degi til 10.04.2013, af kr. 6.205.096 fráþeim degi til 10.05.2013, af kr. 6.483.032 frá þeim degi til 10.06.2013, af kr.6.760.684 frá þeim degi til 10.07.2013, af kr. 7.038.052 frá þeim degi til10.08.2013, af kr. 7.315.134 frá þeim degi til 10.09.2013, af kr. 7.591.929 fráþeim degi til 10.10.2013, af kr. 7.868.436 frá þeim degi til 10.11.2013, af kr.8.144.654 frá þeim degi til 10.12.2013, af kr. 8.420.581 frá þeim degi til10.01.2014, af kr. 8.696.216 frá þeim degi til 10.02.2014, af kr. 8.971.557 fráþeim degi til 10.03.2014, af kr. 9.246.604 frá þeim degi til 10.04.2014, af kr.9.521.355 frá þeim degi til 10.05.2014, af kr. 9.795.809 frá þeim degi til10.06.2014, af kr. 10.069.964 frá þeim degi til 10.07.2014, af kr. 10.343.820frá þeim degi til 10.08.2014, af kr. 10.617.425 frá þeim degi til 10.09.2014,af kr. 10.890.727 frá þeim degi til 22.09.2014, af kr. 10.905.913 frá þeim degitil 01.10.2014, af kr. 15.778.341 frá þeim degi til 10.10.2014, af kr.16.051.339 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 16.064.517 frá þeim degi til06.11.2014, af kr. 16.083.617 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 6.913.718 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í öðru lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til að greiðastefnanda kr. 7.067.595 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 106.364 frá 20.05.2011 til 20.06.2011,af kr. 223.202 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 340.033 frá þeim degi til20.08.2011, af kr. 456.864 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr. 573.695 fráþeim degi til 20.10.2011, af kr. 690.526 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr.807.350 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 924.181 frá þeim degi til20.02.2012, af kr. 1.041.598 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 1.159.004 fráþeim degi til 20.04.2012, af kr. 1.276.398 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr.1.394.824 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 1.513.219 frá þeim degi til20.07.2012, af kr. 1.631.582 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr. 1.752.865 fráþeim degi til 20.09.2012, af kr. 1.874.056 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr.1.995.156 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 2.116.164 frá þeim degi til20.12.2012, af kr. 2.237.079 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr. 2.357.901 fráþeim degi til 20.02.2013, af kr. 2.479.838 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr.2.601.653 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr. 2.723.345 frá þeim degi til20.05.2013, af kr. 2.844.914 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 2.966.359 fráþeim degi til 20.07.2013, af kr. 3.087.680 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr.3.208.876 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 3.329.947 frá þeim degi til20.10.2013, af kr. 3.450.892 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 3.571.710 fráþeim degi til 20.12.2013, af kr. 3.692.401 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr.3.812.965 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 3.933.401 frá þeim degi til20.03.2014, af kr. 4.053.708 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 4.173.886 fráþeim degi til 20.05.2014, af kr. 4.293.934 frá þeim degi til 20.06.2014, af kr.4.413.851 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr. 4.533.638 frá þeim degi til20.08.2014, af kr. 4.653.343 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 4.772.916 fráþeim degi til 01.10.2014, af kr. 6.901.397 frá þeim degi til 20.10.2014, af kr.7.020.837 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 7.034.015 frá þeim degi til22.10.2014, af kr. 7.048.495 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr. 7.067.595 fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr.1.307.085 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í þriðja lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 4.084.210 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 105.496 frá 20.05.2011 til20.06.2011, af kr. 217.606 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 329.711 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 441.816 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.553.921 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 666.026 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 778.125 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 890.231 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr. 1.002.615 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr.1.114.987 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 1.227.347 frá þeim degi til20.05.2012, af kr. 1.340.221 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 1.453.062 fráþeim degi til 20.07.2012, af kr. 1.565.869 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr.1.680.033 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 1.794.100 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 1.908.069 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 2.021.940 fráþeim degi til 20.12.2012, af kr. 2.135.713 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr.2.249.387 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 2.363.431 frá þeim degi til20.03.2013, af kr. 2.477.344 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr. 2.591.127 fráþeim degi til 20.05.2013, af kr. 2.704.778 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr.2.818.298 frá þeim degi til 20.07.02103, af kr. 2.931.685 frá þeim degi til20.08.2013, af kr. 3.044.939 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 3.158.060 fráþeim degi til 20.10.2013, af kr. 3.271.047 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr.3.383.899 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 3.496.615 frá þeim degi til20.01.2014, af kr. 3.609.196 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 3.721.640 fráþeim degi til 20.03.2014, af kr. 3.833.947 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr.3.946.116 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 4.058.116 frá þeim degi til27.08.2014, af kr. 4.065.110 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr. 4.084.210 fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr.975.908 þann 29.12.2014. Gagnvartstefnda B1 – Fjarðargrjóti ehf. krefst stefnandi þess að staðfest verði meðdómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31.maí 2010 er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð 1,Hafnarfirði, í eigu stefnda B1 – Fjarðargrjóts ehf., standi til tryggingarskuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmt kaupleigusamningum við stefnandanr. 810198-199, alls að fjárhæð kr. 16.083.617 nr. 814607-608, alls að fjárhæðkr. 7.067.595 og nr. 811547-548, alls að fjárhæð kr. 4.084.210 auk áfallinnadráttarvaxta samkvæmt framangreindum dómkröfum. Þá er þess krafist að stefnandasé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi,að því leyti sem það nær fyrir framangreindum kröfum stefnanda á hendurstefnda, Fjarðargrjóti ehf. Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlegadæmdir til greiðslu málskostnaðar.Stefndukrefjast sýknu auk málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Ágreininguraðila snýr í fyrsta lagi að því hvort við endurútreikning tiltekinnakaupleigusamninga, sem nánar er gerð grein fyrir síðar, hafi borið að takatilliti til fullnaðarkvittana vegna samningsvaxta, meðal annars vegnasamningsvaxta sem félagið B3 ehf. (áður Fjarðargrjót ehf.) greiddi áður enstefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir samningana 2. mars 2010. Ef því er hafnað aðþessi stefndi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum er deilt um matsverðtiltekinna tækja sem samningarnir lutu að. Þá deila stefnandi og stefndiB1-Fjarðargrjót ehf. um það hvort tryggingabréf, sem stefndi Fjarðargrjót ehf.gaf út 31. maí 2010 og stefndi B1-Fjarðargrjót ehf. samþykkti sem þinglýstureigandi Brekkutraðar 1, Hafnarfirði, taki til skulda samkvæmt fyrrgreindumkaupleigusamningum. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekkium það deilt að umræddir samningar hafi falið í sér lán sem hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Máliðlýtur að þremur neðangreindum kaupleigusamningum:Kaupleigusamningur nr. 810198-199. Samningsdagur var 5. september 2006. Leiguandlag var CAM316C hjólagrafa, fnr. EA 0415, árg. 2006. Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821122.Kaupleigusamningur nr. 814607-608. Samningsdagur var 26. maí 2008. Leiguandlag var Hitachi hjólagrafa ásamt rótortilt, skóflum o.fl., fnr. EA 0536, árg. 2008. Með viðauka við samninginn dags. 15. apríl 2010 voru gerð leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndi Fjarðargrjót ehf. Langendorf SKS20/28 malarvagn, fnr. SA 967, árg. 2007 í stað hjólagröfunnar fnr. EA 0536. Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821316.Kaupleigusamningur nr. 811547-548. Samningsdagur var 13. mars 2007. Leiguandlag var Valtari CS-535E, fnr. LS 0356, árg. 2006. Með viðauka við samninginn dags. 27. apríl 2010 voru gerð leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndi Fjarðargrjót ehf. Lamborgini Grand Prix 4x4, fnr. MU 047, árg. 2004 og Man vörubifreið, fnr. KH 473, árg. 2002 í stað valtarans fnr. LS 0356. Með viðauka við samninginn dags. 17. janúar 2011 voru gerð önnur leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndi Fjarðargrjót ehf. ökutækið Toyota Land Cruiser 120, fnr. LY 877, árg. 2004 í stað Man vörubifreiðar, fnr. KH 473, árg. 2002. Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821368.Meðsamkomulagi um yfirtöku dags. 2. mars 2010 tók stefndi Fjarðargrjót ehf. (þá„B3 ehf.) yfir alla framangreinda samninga. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldbindingum stefndaFjarðargrjóts ehf., gagnvart stefnanda var stefnanda veitt eftirfaranditrygging: Tryggingarbréf að fjárhæð kr. 15.500.000, m.v. grunnvísitölu 362,9,sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 31. maí 2010, með 5.veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni, Brekkutröð 1, Hafnarfirði,fastanúmer 226-6213. Tryggingarbréfið er undirritað af stefnda, Fjarðargrjótiehf. sem skuldara svo og af stefnda, B1 – Fjarðargrjóti ehf., sem þinglýstumeiganda fasteignarinnar.Ístefnu er því lýst að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010 og í kjölfarsetningar laga nr. 151/2010 hafi stefnandi ákveðið að endurreikna allagengistryggða kaupleigusamninga. Allir kaupleigusamningar stefnanda og stefndaFjarðargrjóts ehf., hafi verið endurreiknaðir í apríl 2011. Leiðrétting ágrundvelli endurútreiknings á samningstímanum fram að yfirtöku stefndaFjarðargrjóts ehf. í mars 2010, hafi numið kr. 93.636.880 vegna allrakaupleigusamningum stefnda. Á þessum tíma hafi upphaflegur leigutaki veriðorðinn gjaldþrota en þrotabúið krafist þess að leiðréttingunni yrði ráðstafaðtil sín. Stefnandi hafi ákveðið á eigin áhættu að hafna kröfum þrotabúsins ográðstafa inneigninni inn á skuld stefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt samningumaðila. Með hliðsjón af sakarefni málsins og úrlausn þess er ekki þörf á því áþví að lýsa nánar hvernig umræddri inneign var ráðstafað til lækkunar skuldastefnda Fjarðargrjóts ehf. Sama á við um endurútreikning samninganna eftir þaðtímamark sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafði tekið yfir samningana.Samkvæmtstefnu voru allir þeir reikningar sem krafist eru greiðslu á í þessari stefnuútgefnir eftir endurútreikning stefnanda í samræmi við dóma Hæstaréttar. Erekki um það deilt að eina greiðslan sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafi innt tilstefnanda hafi verið 8. febrúar 2012þegar félagið greiddi kr. 2.000.000 vegna vangreiddra afborgana og gjaldasamkvæmt öllum kaupleigusamningum aðila. Vegna vanskila var öllum ofangreindumkaupleigusamningum rift 8. október 2012 og stefndi Fjarðargrjót ehf. krafinn umgreiðslu auk vaxta og kostnaðar í samræmi við 28. gr. samninga aðila. Var þarjafnframt skorað á stefnda Fjarðargrjót ehf. að skila leigumunum samninganna.Leigumunumvar skilað og 27. október 2014 fóru fram uppgjör á kaupleigusamningunum. Viðframkvæmd uppgjöranna voru allar eftirstöðvar umræddra kaupleigusamningagjaldfelldar í heild sinni, sbr. 30. gr. samninganna. Til frádráttar skuldstefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt hverjum samningi skyldi koma matsverðleigumuna. Stefndi Fjarðargrjót ehf. mótmælti hins vegar matsverðum og því vorutækin seld á nauðungarsölu, sbr. 4. tl. 30. gr. samninganna. Meðbréfi 11. mars 2015 óskaði lögmaður stefndu eftir endurútreikningi á kröfumstefnanda á grundvelli undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittanir en því varhafnað með bréfi dags. 7. apríl 2015. Er ekki ástæða til að rekja frekarsamskipti aðila vegna þessa ágreinings.Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi hafnar sjónarmiðum stefndaFjarðargrjóts ehf. um að félagið geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum fyrirgreiðslu vaxta sem eldri leigutaki innti af hendi. Er um þetta vísað til 7.mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr.151/2010, svo og almennra reglna kröfuréttar. Er á það bent að téður stefndihafi einungis reitt eina greiðslu af hendi á þeim tíma sem hann var aðilisamningsins en um hafi verið að ræða vanskil allan samningstímann. Að því ervarðar sjónarmið stefnda um að verð hinna skiluðu leigumuna hafi ekki réttilegakomið til lækkunar byggir stefnandi á því að honum hafi verið heimilt að látabjóða tækin upp á uppboði eftir að stefndi Fjarðagrjót ehf. andmælti matsverði.Um kröfur gegn stefnda B-1 Fjarðargrjóti ehf. er vísað til þess að skilmálaráðurlýsts tryggingarbréfs séu skýrir og fortakslausir um að bréfið standi tiltryggingar hvers kyns skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf. við stefnanda. Bréfiðhafi verið undirritað af þinglýstum eiganda fasteignarinnar og þinglýst áumrædda fasteign Hver og ein greiðslukrafastefnanda byggist á leigugreiðslum að viðbættri uppgjörskröfu vegna riftunar ogkröfum stefnanda vegna ýmiss kostnaðar. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnduog úrlausn málsins þykir ekki ástæða til gera sérstaka grein fyrir tölulegrigreinargerð stefnanda, dráttarvaxtakröfum hans eða tilgreiningu á innborgunumstefnda Fjarðargrjóts ehf.Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndi Fjarðargrjót ehf. byggirmálatilbúnað sinn á því að félagið hafi með yfirtöku sinni á áðurlýstumkaupleigusamningum tekið yfir öll réttindi fyrri leigutaka, að meðtöldum þeimrétti sem fyrri skuldari hafði áunnið sér vegna ofgreiðslna sem tengdustólögmætri gengistryggingu, þ.á m. vegna fullnaðarkvittana fyrir greiðslusamningsvaxta. Þessi stefndi telur 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 ekki getahaggað þessum rétti enda sé með almennum lögum ekki unnt, með svo íþyngjandihætti sem á reynir í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglumum efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirravar stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttindasem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Téður stefndi vísar einnig til þessað stefnandi hafi viðurkennt þennan rétt stefnda með því að fallast á að látaofgreiðslur fyrri eldri leigutaka renna til lækkunar höfuðstóls lánanna tilhagsbóta fyrir stefnda, sbr. bréf stefnanda til þrotabús B3 ehf. 4. júlí 2011og yfirlýsingu stefnanda 17. október 2011. Með vísan til þessa er á því byggtað endurreikna beri hina umþrættu samninga frá stofndegi þeirra til samræmisvið dómafordæmi Hæstaréttar, um ólögmæti gengistryggingar og um gildifullnaðarkvittana. Af þessu leiðir að stefndi Fjarðagrjót ehf. telurendurútreikninga stefnanda vera ranga þar sem ekki hafi verið tekið tillit tilfullnaðarkvittana. Án tillits til framangreindrasjónarmiða um fullnaðarkvittanir telur stefndi Fjarðargrjót ehf. að lækka berikröfur stefnanda með vísan til þess að ekki hafi verið miðað við rétt söluverðtækjanna. Stefndi vísar til þess að hann hafi mótmælt matsverði stefnanda ogóskað eftir viðræðum af því tilefni. Við því hafi ekki verið orðið af hálfustefnanda og hafi tækin verið seld á opinberu uppboði. Stefndi vekur hins vegarathygli á því að í útreikningum stefnanda sé miðað við lægra verð en fékkstfyrir tækin á uppboðinu. Þá vísar stefndi til verðmats sem hann hefur aflað fráóháðum sérfróðum aðila þar sem fram kemur hærra mat á verði tækjanna. Telurstefndi að sala á opinberu uppboði, þar sem staðgreiða þurfi tæki við hamarshöggán þess að unnt sé að ganga úr skugga um ástand þeirra, leiði til lægra verðs.Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 telur stefndi því að miða beri viðframangreint verðmat hins óháða aðila en ekki það verð sem fékkst við fyrirtækin á uppboði.StefndiB1-Fjarðargrjót ehf. hafnar því að tryggingarbréfið sem deilt er um sé tiltryggingar á öllum kröfum stefnanda á hendur meðstefnda. Stefndi hafiviðurkennt skuld að fjárhæð kr. 928.897 auk dráttarvaxta vegnakaupleigusamnings nr. 815309. Ekki sé deilt um skuld samkvæmt þeim samningi ímáli þessu. Orðalag tryggingarbréfsins sé skýrt um það til hvers ábyrgð stefndasamkvæmt tryggingarbréfinu nái sbr. eftirfarandi texta á aftari síðutryggingarbréfsins: „Tryggingarbréf þetta er gert vegna útflutnings á tveimurvinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa með raðnúmer GPB00541 og íslensktskráningarnúmer EB-1260, og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa meðverksmiðjunúmer/raðnúmer H55481 og með íslenskt skráningarnúmer EA-0554 ásamtRotortilt PUP54A með verksmiðjunúmer/raðnúmer M33315 . Tækin eru eign Lýsingaren leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og 815309. [/]Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum,opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla áLýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annara, á meðan tækineru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“Ábyrgðinhafi samkvæmt þessu takmarkast við þann tíma sem vinnuvélarnar tvær voruerlendis auk kostnaðar við flutning þeirra til og frá Íslandi. Tryggingarbréfiðsé almennt orðað í upphafi en skýr takmörkun um hversu langt ábyrgðin nái sé áaftari síðunni og bréfið undirritað fyrir neðan takmörkunina til staðfestingar.Stefndi hafi hvergi ritað undir fyrri síðu tryggingarbréfsins. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum kröfumstefnanda á hendur stefnda en hann hafi alfarið séð um að útbúa skjalið og berivegna stöðu sinnar ábyrgð á því að form þess og sé fullnægjandi. Verðitalið að vafi sé fyrir hendi um orðalag tryggingarbréfsins og skýringu þesstelur þessi stefndi að meginreglur samningaréttar um túlkun löggerninga leiðitil þess að skýra beri allan vafa stefnda í hag. Tryggingarbréfið sem um erdeilt hafi verið samið af hálfu stefnanda sem sé fjármálafyrirtæki og hafisérþekkingu á þessu sviði. Andskýringarregla samningaréttar leiði til þess aðskýra ber samningsákvæði sem eru umdeilanleg eða óljós þeim aðila í óhag semhefur samið þau einhliða, líkt og hér á við. Tryggingarbréfið sé einnig byggt ástöðluðum samningsskilmálum frá stefnanda. Sú túlkunarregla gildi um staðlaðasamningsskilmála að einstaklingsbundin ákvæði, svo sem þeim sem bætt var inn ístaðlaðan texta bréfsins, gangi að jafnaði framar hinum almennu skilmálum.Verður því að telja að almennir skilmálar á fyrri síðu bréfsins víki fyrirþeirri takmörkun sem gerð er á aftari síðunni. Að framangreindu virtu beri aðsýkna téðan stefnda af kröfum stefnanda um að staðfest verði aðtryggingarbréfið standi til tryggingar skuld meðstefnda og að stefnandi eigirétt á því að gera fjárnám í eign stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu. Niðurstaða Ímáli þessu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir áðurlýstakaupleigusamninga með samkomulagi 2. mars 2010 sem undirritað var fyrir höndstefnanda og eldri leigutaka. Samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar fólst íyfirtöku samningsins að fyrri leigutaki var leystur undan skyldum sínum og tóktéður stefndi þær yfir, einkum þá að inna af hendi reglulegar greiðslur afsamningunum gegn því að hafa umráð og afnot þeirra tækja sem þar var vísað til.Hins vegar leiðir það ekki af þessum reglum að stefndi hafi með þessu orðiðeigandi að sjálfstæðum kröfum sem fyrri leigutaki kunni að eiga gegn stefnandavegna lögskipta þeirra fram að þessu tímamarki, enda væri ekki um annað samið.Samkomulagið 2. mars 2010 ber ekki með sér að með því hafi fyrri leigutakiframselt rétt sem hann kynni að eiga gegn stefnanda vegna ofgreiðslna vaxta.Verður því ekki á það fallist að þessi réttur hafi færst yfir til stefndaFjarðargrjóts ehf. með umræddu samkomulagi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar12. mars 2012 í máli nr. 113/2012. Í 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, er kveðið á um sjálfstæðanrétt skuldara gengistryggðra lána til leiðréttingar á greiðslum sem þeir inntuaf hendi vegna láns, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga áhöfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Skal réttur hvers og eins miðast við þann tíma semviðkomandi var skuldari. Kemur fram í athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 151/2010 að reglan miði að því að sá skuldari sem orðið hefur fyrirtjóni fái það bætt beint úr hendi lánveitanda.Líktog áður greinir verður ekki á það fallist að stefndi Fjarðargrjót ehf. hafifengið framseldan rétt fyrri leigutaka vegna ofgreiðslna samningsvaxta fram aðþeim tíma er félagið tók samninginn yfir. Átti þessi stefndi því aðeins rétttil endurgreiðslu eða lækkunar höfuðstóls vegna þeirra greiðslna sem hann hafðiinnt af hendi eftir yfirtöku samningsins en um það atriði er ekki deilt ímálinu. Samkvæmt þessu er ekki á það fallist að með setningu1. gr.laga nr. 151/2010hafi téður stefndi veriðmeð afturvirkum og íþyngjandi hætti svitptur fjárhagslegum réttindum sem hannhafði öðlast fyrir gildistöku laganna. Er því hafnað málsástæðum stefndaFjarðargrjóts ehf. byggðum á 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr.33/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og verður regla 7. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001 lögð til grundvallar úrlausn málsins að þvímarki sem hún á við.Svo sem áður greinir sýndi endurútreikningurstefnanda að ofgreitt hafði verið af áðurlýstum kaupleigusamningum og ákvaðstefnandi í framhaldinu, með vísan til sanngirnisraka, að ráðstafa þessumofgreiðslum til lækkunar höfuðstóls samninganna til hagsbóta stefndaFjarðargrjóti ehf. Í gögnum málsins er hvergi að finna nánari upplýsingar umþau viðskipti sem lágu yfirtöku stefnda Fjarðargrjóts ehf. á samningunum tilgrundvallar, svo sem hvort stefndi Fjarðargrjót ehf. innti af hendi greiðslutil fyrri leigutaka við yfirtöku samninganna. Hins vegar var stefnanda það ísjálfsvald sett að víkja frá fyrirmælum 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001á eigin ábyrgð til hagsbóta fyrir stefnda Fjarðargrjót ehf. þannigað endurgreiðslur, sem með réttu báru upphaflegum skuldara samninganna, værunýttar til að lækka höfuðstól samninganna. Dómurinn getur hins vegar ekkifallist á að með þessu hafi stefnandi viðurkennt rétt stefnda Fjarðargrjótsehf. til frekari lækkunar vegna kröfu sem fyrri leigutaki kunni að eiga vegnafullnaðarkvittana fyrir greidda samningsvexti, sbr. 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu hefur stefndi Fjarðargrjótehf. ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn frekari rétt gegn stefnanda semgrundvallast greiðslum fyrri leigutaka fram að yfirtöku samningana.Í málinu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf.mótmælti því matsverði leigumuna sem stefnandi hugðist leggja til grundvallaruppgjöri samninganna. Samkvæmt 29. og 30. gr. áðurgreindra samninga varstefnanda við þessar aðstæður heimilt að láta selja munina á opinberu uppboði,svo sem gert var og áður er lýst. Var það verð sem fékkst á uppboði í öllumtilvikum töluvert hærra en matsverð stefnanda. Er ekki fram komið að þetta verðhafi verið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju þannig að til greinakomi að víkja samningi aðila um þetta efni frá eða breyta honum, sbr. 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laganr. 11/1986. Á það verður fallist með stefnanda að honum sé rétt að miða við þágreiðslu sem honum barst sem endurgjald fyrir hina seldu muni á uppboði án þessað tekið sé tillit til virðisaukaskatts, svo sem haldið var fram af stefndu viðmunnlegan flutning málsins. Þá hefur ekki verið rökstutt að stefnanda hafiskort heimild til að draga frá söluverði tækjanna tiltekna kostnaðarliði.Samkvæmt þessu verða kröfur stefnanda gegn stefnda Fjarðargjróti ehf. teknartil greina eins og þær eru fram settar í stefnu og nánar greinir í dómsorði.Samkvæmt áðurlýstu tryggingarbréfi 31. maí 2005 varfasteignin að Brekkutröð 1, Hafnarfirði, sett að veði á fimmta veðrétti tiltryggingar á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum viðstefnanda og voru kaupleigusamningar, rekstrarleigu- eða bílasamningar eðaaðrir eignarleigusamningar, þar sérstaklega tilgreindir. Er þetta orðalagfortakslaust. Þótt fram komi í bréfinu að það sé gert vegna útflutnings átveimur nánar tilgreindum vinnuvélum, sem voru skráðar eignir stefnanda, og kostnaðarsem kynni að falla á stefnanda af þeim sökum, verður því ekki á það fallist aðmeð þessu hafi efni bréfsins verið takmarkað við skuldir sem einungis tengdustþessum tveimur tækjum. Ekki hafa komið fram rökstutt andmæli við tölulegriútlistun stefnanda í þessum þætti málsins.Verða því teknar til greina kröfur stefnanda um staðfestingu þess að téðbréf standi til tryggingar fyrrgreindum dæmdum skuldum stefnda Fjarðargrjótsehf. og að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám samkvæmt bréfinu að því marki semþað nægir fyrir kröfum stefnanda. Meðákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að málið er eitt fjögurra mála semrekin eru samhliða á samskonar grundvelli. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdurtil að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónurog hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfu stefnanda flutti málið Gunnhildur Erla Kristjánsdóttir hdl.Af hálfu stefnda flutti máli Almar Þór Möller hdl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda, Lýsingu hf., kr. 16.083.617 aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 222.898 frá 10.05.2011 til 10.06.2011, af kr. 489.904 frá þeim degi til10.07.2011, af kr. 756.897 frá þeim degi til 10.08.2011, af kr. 1.023.890 fráþeim degi til 10.09.2011, af kr. 1.290.883 frá þeim degi til 10.10.2011, af kr.1.557.876 frá þeim degi til 10.12.2011, af kr. 1.824.855 frá þeim degi til10.01.2012, af kr. 2.091.848 frá þeim degi til 10.02.2012, af kr. 2.360.280 fráþeim degi til 10.03.2012, af kr. 2.628.686 frá þeim degi til 10.04.2012, af kr.2.897.065 frá þeim degi til 10.05.2012, af kr. 3.167.806 frá þeim degi til10.06.2012, af kr. 3.438.475 frá þeim degi til 10.07.2012, af kr. 3.709.072 fráþeim degi til 10.08.2012, af kr. 3.986.352 frá þeim degi til 10.09.2012, af kr.4.263.423 frá þeim degi til 10.10.2012, af kr. 4.540.285 frá þeim degi til10.11.2012, af kr. 4.816.936 frá þeim degi til 10.12.2012, af kr. 5.093.375 fráþeim degi til 10.01.2013, af kr. 5.369.602 frá þeim degi til 10.02.2013, af kr.5.648.380 frá þeim degi til 10.03.2013, af kr. 5.926.878 frá þeim degi til10.04.2013, af kr. 6.205.096 frá þeim degi til 10.05.2013, af kr. 6.483.032 fráþeim degi til 10.06.2013, af kr. 6.760.684 frá þeim degi til 10.07.2013, af kr.7.038.052 frá þeim degi til 10.08.2013, af kr. 7.315.134 frá þeim degi til10.09.2013, af kr. 7.591.929 frá þeim degi til 10.10.2013, af kr. 7.868.436 fráþeim degi til 10.11.2013, af kr. 8.144.654 frá þeim degi til 10.12.2013, af kr.8.420.581 frá þeim degi til 10.01.2014, af kr. 8.696.216 frá þeim degi til10.02.2014, af kr. 8.971.557 frá þeim degi til 10.03.2014, af kr. 9.246.604 fráþeim degi til 10.04.2014, af kr. 9.521.355 frá þeim degi til 10.05.2014, af kr.9.795.809 frá þeim degi til 10.06.2014, af kr. 10.069.964 frá þeim degi til10.07.2014, af kr. 10.343.820 frá þeim degi til 10.08.2014, af kr. 10.617.425frá þeim degi til 10.09.2014, af kr. 10.890.727 frá þeim degi til 22.09.2014,af kr. 10.905.913 frá þeim degi til 01.10.2014, af kr. 15.778.341 frá þeim degitil 10.10.2014, af kr. 16.051.339 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr.16.064.517 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr. 16.083.617 frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 6.913.718 þann29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 7.067.595 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 106.364 frá20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 223.202 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr.340.033 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 456.864 frá þeim degi til20.09.2011, af kr. 573.695 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 690.526 fráþeim degi til 20.12.2011, af kr. 807.350 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr.924.181 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr. 1.041.598 frá þeim degi til20.03.2012, af kr. 1.159.004 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 1.276.398 fráþeim degi til 20.05.2012, af kr. 1.394.824 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr.1.513.219 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 1.631.582 frá þeim degi til20.08.2012, af kr. 1.752.865 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 1.874.056 fráþeim degi til 20.10.2012, af kr. 1.995.156 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr.2.116.164 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 2.237.079 frá þeim degi til20.01.2013, af kr. 2.357.901 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 2.479.838 fráþeim degi til 20.03.2013, af kr. 2.601.653 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr.2.723.345 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr. 2.844.914 frá þeim degi til20.06.2013, af kr. 2.966.359 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 3.087.680 fráþeim degi til 20.08.2013, af kr. 3.208.876 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr.3.329.947 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 3.450.892 frá þeim degi til20.11.2013, af kr. 3.571.710 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 3.692.401 fráþeim degi til 20.01.2014, af kr. 3.812.965 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr.3.933.401 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 4.053.708 frá þeim degi til20.04.2014, af kr. 4.173.886 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 4.293.934 fráþeim degi til 20.06.2014, af kr. 4.413.851 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr.4.533.638 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 4.653.343 frá þeim degi til20.09.2014, af kr. 4.772.916 frá þeim degi til 01.10.2014, af kr. 6.901.397 fráþeim degi til 20.10.2014, af kr. 7.020.837 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr.7.034.015 frá þeim degi til 22.10.2014, af kr. 7.048.495 frá þeim degi til06.11.2014, af kr. 7.067.595 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 1.307.085 þann 29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 4.084.210 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 105.496 frá20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 217.606 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr.329.711 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 441.816 frá þeim degi til20.09.2011, af kr. 553.921 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 666.026 fráþeim degi til 20.12.2011, af kr. 778.125 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr.890.231 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr. 1.002.615 frá þeim degi til20.03.2012, af kr. 1.114.987 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 1.227.347 fráþeim degi til 20.05.2012, af kr. 1.340.221 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr.1.453.062 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 1.565.869 frá þeim degi til20.08.2012, af kr. 1.680.033 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 1.794.100 fráþeim degi til 20.10.2012, af kr. 1.908.069 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr.2.021.940 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 2.135.713 frá þeim degi til20.01.2013, af kr. 2.249.387 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 2.363.431 fráþeim degi til 20.03.2013, af kr. 2.477.344 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr.2.591.127 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr. 2.704.778 frá þeim degi til20.06.2013, af kr. 2.818.298 frá þeim degi til 20.07.02103, af kr. 2.931.685frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 3.044.939 frá þeim degi til 20.09.2013, afkr. 3.158.060 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 3.271.047 frá þeim degi til20.11.2013, af kr. 3.383.899 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 3.496.615 fráþeim degi til 20.01.2014, af kr. 3.609.196 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr.3.721.640 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 3.833.947 frá þeim degi til20.04.2014, af kr. 3.946.116 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 4.058.116 fráþeim degi til 27.08.2014, af kr. 4.065.110 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr.4.084.210 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun aðfjárhæð kr. 975.908 þann 29.12.2014. Staðfester að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31. maí2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð 1,Hafnarfirði, þinglýstri eign stefnda B1-Fjarðargrjóts ehf., standi til tryggingardæmdum skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmt kaupleigusamningum viðstefnanda nr. 810198-199, nr. 814607-608 og nr. 811547-548. Viðurkennt er aðstefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt ofangreindutryggingarbréfi, að því leyti sem það nær fyrir dæmdum kröfum stefnanda áhendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf. Stefndugreiði stefnanda sameiginlega 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 635/2016
Félag Tómlæti
R ehf. krafði SF, félag sem flestir eigendur jarðarinnar Fells á Breiðamerkursandi við Jökulsárlón höfðu stofnað um rekstur jarðarinnar, um tiltekna fjárhæð, annars vegar vegna hlutdeildar í tekjum R ehf. af jörðinni vegna áranna 2012 til 2015 og hins vegar vegna arðs af henni vegna ársins 2008. R ehf. var ekki félagi í SF. Héraðsdómur taldi R ehf. bera hlutdeild í arði jarðarinnar vegna ársins 2008 og kom hinn áfrýjaði dómur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti hvað það atriði varðaði. Um fyrrgreinda ágreiningsefnið vísaði Hæstiréttur til þess að R ehf. ætti rétt á hlutdeild í arði af sameigninni þótt hann væri ekki félagsmaður í SF. Féllst Hæstiréttur ekki á með SF að R ehf. hefði sökum tómlætis fyrirgert rétti sínum til kröfu um hlutdeild af tekjum fyrir það tímabil sem krafið var um. Hafði í því sambandi ekki þýðingu hvort R ehf. hefði látið hjá líða að krefjast hlutdeildar í tekjum SF fyrir fyrra tímabil. Þótt R ehf. bæri þannig hlutdeild í greiðslu hagnaðar af rekstri SF í samræmi við eignarhlut sinn í jörðinni yrði félagið að sæta frádrætti til samræmis við rekstrarkostnað SF fyrir tímabilið, en R ehf. hafði í kröfugerð sinni einungis gert ráð fyrir 10% frádrætti vegna kostnaðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og ViðarMár Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 14. september 2016. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 3.096.662 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.431.309 krónum frá 25. október2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda. Þá krefst hann staðfestingarhins áfrýjaða dóms um málskostnað auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IMálavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir hafa í mörgár staðið deilur milli eigenda jarðarinnar Fells á Breiðamerkursandi viðJökulsárlón um nýtingu hennar. Hefur jörðin verið í sameign margra aðila ogflestir sameigenda verið félagsmenn í stefnda sem er hagsmunafélag um jörðina stofnað1995. Í héraðsdómi er jafnframt rakið hvernig áfrýjandi eignaðist samtals12,3209% af óskiptu sameignarlandi jarðarinnar og Einar Björn Einarsson,eigandi og fyrirsvarsmaður stefnda mun hafa átt 11,3396%. Síðastgreindu aðilarhafa ekki verið félagar í stefnda, en Einar Björn hefur annast reksturferðaþjónustu á jörðinni í samræmi við samning hans við stefnda 23. október2000. Stendur deila málsaðila um hlutdeild áfrýjanda í tekjum af rekstrijarðarinnar og er málsástæðum og lagarökum lýst í héraðsdómi. Við flutningmálsins fyrir Hæstarétti kom fram að jörðin muni nú vera í eigu íslenskaríkisins.Dómkrafaáfrýjanda skiptist annars vegar í hlutdeild í tekjum stefnda af jörðinni vegnaáranna 2012 til og með 2015 að frádregnum 10% kostnaði, alls að höfuðstól2.431.309 krónur með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 25. október 2015 tilgreiðsludags og hins vegar í hluta arðs af jörðinni vegna ársins 2008 eða 665.353krónur sem lagðar voru inn á sérgreindan bankareikning í eigu stefnda ogáfrýjandi telur eign sína. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi dæmdur til aðgreiða áfrýjanda síðargreinda fjárhæð, en sýknaður af kröfu um fyrrgreindufjárhæðina. Áfrýjandi áfrýjaði dóminum til að fá hnekkt niðurstöðu hans umsýknu vegna hlutdeildar í tekjum sem stefndi innheimti af jörðinni fyrir árin2012 til 2015, en jafnframt til staðfestingar héraðsdóms hvað varðar arð afjörðinni sem greiddur var út árið 2008. Er áfrýjanda þetta heimilt samkvæmt 3.mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á hinn bóginn hefurstefndi ekki áfrýjað dóminum fyrir sitt leyti og kemur dómurinn því ekki tilendurskoðunar um hið síðargreinda atriði. Verður héraðsdómur því staðfesturhvað þennan hluta kröfu áfrýjanda varðar.Eins og framkemur í héraðsdómi sagði í bréfi Einars Björns Einarssonar 3. maí 2000 til stefnda,sem ritað var í aðdraganda framangreinds samnings 23. október 2000, að þóttsamningar tækjust um aðstöðu fyrir ferðaþjónustu hans á svæðinu hefðu „landeigendur... áfram allan annan rétt til tekjuöflunar og landnýtingar á jörðinni utanþeirrar lóðar“ sem honum yrði leigð. Verður ekki fallist á með stefnda að súyfirlýsing eigi leiða til þess að áfrýjandi hafi gefið frá sér rétt sinn til þess arðs af jörðinnisem hann sækir í þessu máli. Meðþeirri athugasemd er fallist á röksemdir og niðurstöður héraðsdóms um að áfrýjandieigi rétt á hlutdeild í arði af sameigninni þótt hann sé ekki félagsmaður ístefnda. Eins og greinirí hinum áfrýjaða dómi og ítarlega er rakið í dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2016í máli nr. 44/2016, hafa deilur milli stefnda annars vegar og Einars BjörnsEinarssonar og áfrýjanda hins vegar um nýtingu jarðarinnar Fells staðið umlanga hríð. Hafa þeir vefengt heimildir stefnda til þeirrar nýtingar, jafnframtþví sem áskilnaður og kröfur voru settar fram á hendur stefnda um hlutdeild íhagnaði stefnda af rekstri jarðarinnar. Í gögnum málsins eru allnokkur bréfvegna ágreiningsins sem rituð voru á því árabili sem dómkrafa áfrýjanda tekurtil. Þannig sagði í bréfi lögmanns Einars Björns 6. júní 2012 til lögmanns stefndaað áfrýjandi væri alfarið í eigu umbjóðanda hans og stofnaður í þeim tilgangieinum að sjá um ferðaþjónustu við Jökulsárlón í samræmi við framangreindan samningstefnda og Einars Björns þar um frá 23. október 2000. Var tilgreint aðumbjóðandi lögmannsins fari með tæplega 24% af ráðstöfunarrétti yfir jörðinniog þar sem borist hefðu upplýsingar um tekjur stefnda af jörðinni vegnasamninga við ýmsa aðra aðila um nýtingu hennar væri „allur réttur áskilinnsérstaklega af því tilefni“. Með bréfi 11. sama mánaðar sagði að rekstur EinarsBjörns færi „fram undir nafninu Jökulsárlón ehf. ... Þá á umbjóðandi minnhlutdeild í þessum tekjum í samræmi við eignarhlut sinn í jörðinni Felli oghvílir sú skylda á umbjóðanda þínum, sem innheimtuaðila teknanna, að sjá til þessað umbjóðandi minn fái það sem honum ber. ... Hér með er skorað á umbjóðandaþinn að leggja fram yfirlit yfir þessar tekjur frá 1. janúar 2000. Umbjóðandiminn áskilur sér allan rétt til uppgjörs vegna þessa.“ Var á ný sent bréf 24.september sama ár þar sem framangreind krafa um hlutdeild í tekjum stefnda afjörðinni var ítrekuð og skorað á stefnda að leggja fram yfirlit um þær. Þá voruí bréfum 14. október 2013 og 15. september 2015 áréttaðar kröfur um hlutdeild ítekjum stefnda. Samkvæmt þessu mátti stefndi búast við að áfrýjandi jafnt semEinar Björn fyrirsvarsmaður hans hefðu í hyggju að kalla eftir greiðslum úrhendi stefnda vegna arðs af jörðinni í samræmi við eignarhlut þeirra. Verður þvíekki fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi vegna tómlætis fyrirgert réttisínum til kröfu um hlutdeild af tekjum fyrir tímabilið 2012 til 2015. Hefur þáekki þýðingu hvort áfrýjandi hafi látið hjá líða að krefjast hlutdeildar ítekjum stefnda fyrir fyrra tímabil. Þótt áfrýjandaberi hlutdeild í greiðslu hagnaðar af rekstri stefnda í samræmi við eignarhlutsinn standa ekki rök til þess að hann,sem ekki hefur viljað gerast félagsmaður í stefnda, komist hjá að þola löglegateknar ákvarðanir stefnda er lutu að rekstri félagsins vegna áranna 2012til og með 2015. Verður því krafahans að sæta frádrætti til samræmis við rekstrarkostnað stefnda umrætt tímabil eftirþví sem fram kemur í gögnum málsins. Samkvæmt ársreikningum oggreiðsluyfirlitum voru tekjur stefnda að frádregnum gjöldum öðrum enpeningagreiðslum til eigenda stefnda á árunum 2012 og 2014 sem hér segir: Áárinu 2012 alls 2.051.230 krónur, 63.255 krónur 2013, 295.556 krónur 2014 og149.038 krónur 2015, eða samtals 2.559.079 krónur. Verður því lagt tilgrundvallar að stefnda beri 12,3209% af síðastgreindri fjárhæð, eða 315.302krónur með vöxtum eins og hann krefst. Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til aðgreiða áfrýjanda samtals 980.655 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 315.302 krónum frá 25. október 2015til greiðsludags.Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðumdómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Sameigendafélag Fells, greiðiáfrýjanda, Reynivöllum ehf., 980.655 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 315.302 krónum frá 25.október 2015 til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 8. júlí 2016. Þetta mál, sem vartekið til dóms 19. maí 2016, er höfðað af Reynivöllum ehf., kt. [...],Austurbraut 13, Höfn, með stefnu birtri 4. nóvember 2015 á hendur Sam­eig­enda­félagiFells, kt. [...], Fornhaga 24, Reykjavík, til heimtu hlut­deildar í leigutekjumog öðrum tekjum af jörðinni Felli. Það er endanleg krafastefnanda að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.096.662 krónur meðdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­trygg­ingu,af 2.431.309 kr. frá 25. október 2015 til greiðsludags. Hannkrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda að skað­lausu. Stefndi krefst sýknuaf kröfum stefnanda. Hannkrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnanda að viðbættum virðis­auka­skatti.Málsatvik Ágreiningurþessa máls tengist jörðinni Felli í Austur-Skaftafellssýslu sem á land aðJökuls­ár­lóni á Breiðamerkursandi. Lónið er stein­snar frá hringvegi lands­ins(þjóð­vegi 1) sem liggur á hengibrú yfir útfall lónsins, þ.e. Jökulsá á Breiða­merk­ur­sandi,út í sjó. Segja má að áin skipti bökkum lónsins í „vestur­bakka“ og „austur­bakka“.Með dómi Hæstaréttar 11. maí 2006 í máli nr. 345/2005 var dæmt að vestur­bakkilóns­ins væri þjóðlenda. Austur­bakk­inn er á hinn bóginn, á grund­velli samadóms, hluti af jörð­inni Felli, sem er sameign margra. Árið1985 bauð Guðbrandur Jóhannesson, sem átti 10,3583% í jörðinni, fyrst upp áútsýnissiglingar á lón­inu, en Fjölnir Torfason keypti reksturinn 1987. Fjölnirmun ekki hafa gert form­legan samning um þessi afnot við eig­endur jarðarinnar.Með afsali dags. 25. júlí 1994 keyptu Fjölnir og Þorbjörg Arnórsdóttir, konahans, eign­ar­hluta Guðbrands í Felli. JörðinFell er sérstök sameign margra, mestmegnis einstaklinga en einnig lög­aðila.Árið 1994 voru eig­end­urnir 30. Þeir stofnuðu félag, Sameigendafélag Fells, oggerðu með sér sam­eign­ar­samn­ing. Hann undir­rituðu allir nema Fjölnir ogÞorbjörg sem keypt höfðu 10,3583% hlut­deild Guðbrands í jörð­inni. Sumirsameigendurnir rit­uðu undir samn­ing­inn í sept­em­ber 1994 en aðrir í apríl1995 og enn aðrir í júní það ár. Félagið fékk kenni­tölu í apríl 1995 og hefurí dómum Hæstaréttar verið gengið út frá því að það hafi verið stofnað 22. apríl1995. Örn Erik­sen og Steinn Þórhalls­son, sem stefnandi leiðir rétt sinn frá,voru meðal upp­haf­legra félags­manna sam­eign­ar­félagsins. Tilgangursameigendafélagsins er samkvæmt 1. gr. sameignarsamningsins að gæta hags­munaeigenda jarð­ar­innar í samskiptum við aðra aðila, opinbera sem og einka­aðila,vegna mál­efna hennar. Í 7. gr. samningsins er ákvæði um gagn­kvæman for­kaups­réttfélags­manna. Samningnum var breytt á aðal­fundi stefnda 22. apríl 1995. Mikillágreiningur var í milli stefnda annars vegar og Fjölnis og Þorbjargar hinsvegar um not þeirra af landinu. Svo fór að stefndi höfðaði mál á hendur þeimtil heimtu leigugreiðslna fyrir afnotin árin 1995-1997. Fallist var á kröfursam­eig­enda­félags­ins að mestu, í dómi Hæstaréttar 10. desember 1998 í málinr. 167/1998. Íkjölfar þessa dóms, einhvern tíma árið 1999, gerðu Fjölnir og Þorbjörg samn­ingvið Einar Björn Einarsson, fyrirsvarsmann stefnanda, um að hann keypti reksturþeirra ásamt þeirri eignarhlutdeild í jörðinni sem þau höfðu keypt af Guðbrandi1994. Þessi samningur var und­ir­rit­aður með fyrirvara um að Einari Birnitækist að ganga frá samn­ingi við stefnda um leyfi til rekstrar á svæðinu meðsvipuðum umsvifum og Fjölnir og Þor­björg höfðu stundað árin áður án samþykkisannarra eigenda. Sam­kvæmt gögnum virð­ist hafa gengið erfiðlega að ganga fráslíkum samningi. Af gögnum má ráða að helst hafi borið á milli aðila fjár­hæðleigu­gjalds og lengd leigu­tíma. Íkjölfar þess að Einar Björn hóf starf­semi við Jökulsárlón sumarið 2000 án sam­þykkisstefnda sendi stjórn félags­ins honum bréf 2. maí 2000 þar sem afstöðu félags­instil þessa var lýst. Þar sagði að það væri algjör­lega á ábyrgð Einars Björns efhann tæki þá ákvörðun að hefja rekstur við Jökuls­ár­lón án sam­þykkis sam­eig­enda­félags­ins.Ekki væri að sjá að Einar Björn legði sig fram um lausn málsins. Boðað var aðgripið yrði til aðgerða heyrðist ekki frá honum fyrir 13. maí 2000. Meðbréfi, dags. 3. maí 2000, til annarra eigenda jarðarinnar Fells, lýsti EinarBjörn yfir því að tækist ekki samkomulag með honum og þeim neyddist hann til aðrifta þeim samn­ingi sem hann hefði gert við Fjölni. Einar Björn kvaðst hafafarið yfir rekstr­ar­áætlanir sínar með ýtrustu bjartsýni að leiðarljósi. Hannþyrfti að fjár­magna kaupin með lánum til 25 ára ætti reksturinn að standaundir afborgunum og vöxtum. Lána­stofn­anir settu það skilyrði fyrirlánveitingu að hann hefði leigusamning út láns­tím­ann. Tækj­ust samn­ingar umleigu til 25 ára með leigugjaldi sem næmi 1.400.000 kr. á ári, og tæki hækkunummiðað við vísitölu neysluverðs, væri hann reiðu­búinn að ganga til samn­ingasem allra fyrst. Síðansagði: Auk þess hefðu landeigendur allan annan rétt tiltekjuöflunar og land­nýt­ingar á jörðinni, utan þeirrar lóðar sem mér yrðileigð. Stefndi, Sam­eig­enda­félagFells, gekk að þessu tilboði Einars Björns og gerður var leigu­samn­ingur. Sásamn­ingur er um leigu Einars Björns á hluta svæðisins á og við Jökulsárlón.Samkvæmt samn­ingnum rekur Einar Björn þjónustu fyrir ferðamenn við Jökulsárlónmeð sigl­ingum um lónið og rekstri söluskála við það. Frá því að samningurinnvar gerður, og hugs­an­lega nokkru fyrr, hefur fyrirtækið Jökulsárlónferðaþjónusta ehf. (áður Jök­uls­ár­lón ehf.), sem Einar Björn á, rekið fram­an­greindaþjónustu fyrir ferða­menn á austur­bakka Jökuls­ár­lóns. Einsog Fjölnir og Þorbjörg höfðu gert stóð Einar Björn utan við sam­eig­enda­félagið. Samkvæmtyfirlýsingu 7. mars 2007 lagði Örn Eriksen eignarhluta sinn í jörð­inni Felli,10,3583%, fram sem hlutafjárframlag þegar hann stofnaði Reynivelli ehf. 15.apríl 2006. Með kaupsamningi og afsali 20. mars 2007 seldi Örn Jökulsár­lóniehf., sem er eins og áður greinir í fullri eigu Einars Björns Einarssonar fyrir­svars­mannsstefn­anda, 95% af hlutafé Reyni­valla ehf. Þessiráðagerð olli miklu uppnámi meðal annarra félagsmanna stefnda sem töldu að meðþessu væri sniðgenginn forkaupsréttur þeirra að þeim eignarhlut sem þarna varfærður nýstofnuðum lögaðila og síðan seldur, enda hafði þeim ekki verið boðiðað nýta forkaupsrétt sinn við þessa eignatilfærslu í samræmi við 7. gr. sam­eign­ar­samningsins. Ítilefni af þessari deilu var Einar Björn boðaður á fund stefnda 17. apríl 2007sem hann sótti með lögmanni sínum. Samkvæmt fundargerð óskuðu stjórnar­mennstefnda eftir skýringum Einars Björns á því hvað vekti fyrir honum „með þessumupp­kaupum og þeirri atlögu sem hann gerði með þessu að félaginu og hags­munumfélags­manna“. Í fundargerðinni segir að Einar Björn hafi fullyrt að „ekkertplan væri í gangi með þessi kaup“. Að sögn stefnda var helst að skilja að þettaværu tilviljanir og í besta falli væri hann að kaupa hluti sem væru til sölu afþurfandi eigendum sem vildu selja. Í lok fund­ar­gerðar kemur fram að aðspurðurhafi Einar Björn sagt að ekki kæmi til greina að „bakka“ með kaup hans áeignarhlut Arnar Eriksen. Íframhaldi af þessum fundi sendi Einar Björn öðrum sameigendum bréf dags. 3. maí2007. Í því stóð að hann hefði orðið var við áhyggjur einstakra eigenda vegnakaupa hans á stefnanda, Reynivöllum ehf. Sagðist hann m.a. vona að með­eig­endumhans fyndist þessi kaup ekki ógna stöðu þeirra á neinn hátt, enda myndi hannvirða rétt þeirra fylli­lega. Í framhaldinu sendi lögmaður stefndafyrirsvarsmanni stefn­anda bréf þar sem lýst var óánægju með kaup stefnanda ogskorað á fyrirsvarsmann hans að virða for­kaups­rétt annarra landeigenda. Þegarljóst var að Einar Björn yrði ekki við óskum for­kaups­réttarhafa höfðuðunokkrir þeirra mál fyrir Héraðsdómi Austurlands í nóv­em­ber 2007 til að fá for­kaups­rétt­innviðurkenndan. Með dómi Hæstaréttar 6. júní 2008 var kröfu þessara for­kaups­rétt­ar­hafavísað frá dómi því hún uppfyllti ekki viðmið d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 um framsetningu kröfu um forkaupsrétt. Í kjöl­farið fjar­aði mál­sókninút og átti efna­hags­hrunið í októ­ber 2008 ríkan þátt í því. Tilviðbótar við þann hluta úr sameigninni sem stefnandi, Reynivellir ehf., eign­að­istmeð framsali Arnar Eriksen 7. mars 2007 afsalaði Steinn Þórhallsson EinariBirni sínum hluta úr sam­eign­inni, 1,9626%, 29. september 2006. Einar Björnafsalaði þessum hlut til félags síns Reynivalla ehf., stefnanda, 29. desember2008. Samanlagt á stefn­andi 12,3209% af óskiptu sameignarlandi jarðarinnar.Hann hefur aldrei átt aðild að stefnda, Sam­eig­enda­félagi Fells. Stefndi innheimtirtekjur af jörðinni Felli. Aðaltekjulindin hefur verið leigu­samn­ingur semfélagið gerði, f.h. sameigenda, við Einar Björn Einarsson 23. október 2000 umleigu á aðstöðu við Jökulsárlón. Leigutekjur af þeim samn­ingi hafa und­an­farinár numið um 3 milljónum króna á ári. Stefndi gerði einnig samning við IceLagoon ehf. (Must Visit Ice­land ehf.) 20. apríl 2012 um leigu á aðstöðu viðlónið. Umsamið leiguverð var 1.200.000 kr. fyrsta árið sem hækkaði í 1.500.000kr. á ári sam­kvæmt samn­ing­num. Sú fjárhæð hækkar í samræmi við vísitölu. Íþriðja lagi hafa verið ýmsar aðrar tekjur af jörð­inni, svo sem af ljósmynduno.fl. Stefnanditelur sig eiga rétt til hlutdeildar í þessum tekjum sem einn eig­enda jarð­ar­innar.Hann hafi hins vegar ekki fengið neinar greiðslur frá stefnda þótt hann hafigengið eftir því. Hann hafi til að mynda á undan­förnum árum, meðal ann­ars íjúní og september 2012, ítrekað spurst fyrir um tekjur af jörðinni hjá stefndaen engin svör fengið. Aðsögn stefnanda var með bréfi lögmanns hans til lögmanns stefnda 14. október2013, áréttað að eigandi alls hlutafjár í stefnanda, Einar Björn, færi sjálfurog í gegnum félag sitt Reynivelli ehf., stefnanda þessa máls, með um fjórðungseignar­hlut á jörðinni. Skorað hafi verið á stefnda að afhenda stefnandayfirlit yfir tekjur stefnda af jörð­inni. Jafn­framt hafi verið skorað ástefnda að greiða stefnanda og Einari Birni þann hlut sem þessum aðilum bæri afjörðinni. Áskilinn hafi verið réttur til að leita atbeina dóm­stóla í þeimefnum. Engin við­brögð hafi borist við þessu erindi. Meðtveimur bréfum, 15. og 25. september 2015, var skorað á stefnda að greiðastefnanda hlut hans í leigutekjum og öðrum tekjum af jörð­inni og veittur tilþess 10 daga frestur. Þeim bréfum hafi ekki verið svarað efnislega en í bréfilög­manns stefnda til lög­manns stefnanda 7. október 2015, komið fram að hannhefði fengið a.m.k. fyrra bréfið. Einnig hefði hann fengið annað bréf frá Ein­ariBirni per­sónu­lega, dags. 15. sept­em­ber 2015. Því bréfi var einvörðungusvarað en ekki þeim tveimur bréfum sem send voru af hálfu stefn­anda,Reynivalla ehf. Þareð stefndi hafi hvorki í orði né verki sýnt nokkurn vilja til að greiða stefn­andahlutdeild hans í tekjum af jörðinni Felli sé honum nauð­synlegt að höfða þettamál. Stefndivísar hins vegar til þess að Einar Björn, fyrirsvarsmaður stefnanda, hafi íáraraðir frá því að hann gerði leigusamning við stefnda árið 2000 ekki krafisthlut­deildar í tekjum stefnda af jörðinni. Stefn­andi, Reynivellir ehf., hafiekki heldur gert slíka kröfu frá því að Einar Björn eignaðist félagið árið 2007fyrr en með bréfum í sept­em­ber 2015. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að hann krefjist aðeins úr hendi stefnda réttmætrar hlut­deildar ítekjum af jörðinni Felli sem stefndi hafi innheimt en ekki gert skil á tilstefn­anda sem eins af eigendum jarðarinnar. Stefnandi krefjist hlut­deildar ítekjum áranna 2012 til 2015. Hann geri ekki kröfu lengra aftur í tímann vegnafjögurra ára fyrn­ingar­frests samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrn­ingukröfu­rétt­inda. Frá dragist, til að allrar sanngirni sé gætt, 10% til aðstanda straum af rekstri stefnda, þar með talið inn­heimtu­starf­semi, sbr. ogtil hlið­sjónar 9. gr. sam­eignar­samnings frá 1995. Tekjuraf jörðinni frá og með árinu 2012 séu, eins og áður segir, leigu­tekjur af samn­ingigerðum við Einar Björn Einarsson 2000 og Ice Lagoon ehf. 2012, sem og aðrartekjur, svo sem af ljós­myndun. Tekjuraf samningi gerðum 2000, sjáist á millifærslukvittun vegna árs­ins 2012 ogreikningum vegna áranna 2013 til 2015. Tekjurárin 2012 og 2013, af samningi gerðum 2012, séu tilgreindar í honum. Viðuppreikning leigutekna af samningnum fyrir árin 2014 og 2015 miðar stefnandivið vísitölubreytingar, sbr. ákvæði 4. gr. samningsins. Stefnandistyðjist við sömu aðferð um vísitöluuppreikning varðandi þriðju tekju­lindina„aðrar tekjur“. Fyrir liggi upplýsingar um „aðrar tekjur“ vegna ársins 2012.Til þess að áætla tekjur áranna 2013, 2014 og 2015 uppreikni hann þá fjárhæðmeð vísitölu neyslu­verðs. Þærvísitölur sem stefnandi leggur til grundvallar við útreikning krafna sinna eru:janúar 2012387,1janúar 2014415,9janúar 2013403,3janúar 2015419,3 Leigutekjuraf samningi við Einar Björn Einarsson frá árinu 2000 hafi verið þessar árin2012 til 2015:2012 2.792.968 kr.2013 2.899.849 kr.2014 2.968.056 kr.2015 3.023.606 kr.Alls1.684.479 kr. Leigutekjuraf samningi við fyrirtækið Ice Lagoon ehf. (Must visit Iceland) gerðum árið2012 hafi verið þessar 2012 til 2015:2012.200.000 kr.2013.500.000 kr.2014.546.863 kr. (leiðr. m.v. vísitölu: 1.500.000 x 415,9/403,3)2015.559.509 kr. (leiðr. m.v. vísitölu: 1.500.000 x 419,3/403,3)Alls5.806.372 Aðrar tekjur stefnda af jörðinniFelli, svo sem af myndatöku, ístöku og vöxtum árið 2012, svo og uppreiknaðarfjárhæðir af aukatekjum áranna 2013 til 2015 séu:2012.056.080 kr.2013.056.080 x 403,3/387,1.100.277 kr.2014.056.080 x 415,9/387,1.134.652 kr.2015.056.080 x 419,3/387,1.143.928 kr.Alls4.434.937 kr.Samanlagðar tekjur áranna 2012 til 2015 nemi því:21.925.788 kr.Frá dragast 10% í kostnað, sbr. 9. gr. sameign.samn.- 2.192.579 kr.Nettótekjur9.733.209 kr. Hlutdeild stefnanda, Reynivallaehf., sé 12,3209%. Réttmæt og ófyrnd hlut­deild félagsins í framangreindumtekjum, að frá dregnum 10% kostnaði, nemi því 2.431.309 kr. (19.733.209 kr. x0,123209). Stefnanditekur fram að hann geti ekki borið ábyrgð eða áhættu af umfangs­miklum ogalgerlega óforsvaranlegum kostnaði sem stefndi hafi lagt út í, svo sem lög­manns­kostnaði.Slíkur kostnaður geti aldrei komið til frádráttar kröfum stefnanda á hendurstefnda. Viðþessa fjárkröfu stefnanda bætist að árið 2008 hafi verið lögð inn á sér­greindanreikn­ing í eigu stefnda hlutdeild stefnanda í arði vegna ársins 2008. Ágrein­ingurhafi þá verið um forkaupsrétt eftir kaup stefnanda á eignarhlutum af Erni Erik­senog Steini Þórhallssyni árið 2007. Sá ágreiningur hafi fjarað út eftir frá­vís­un­ar­dómaHæsta­réttar 6. júní 2008 í málum nr. 290/2008 og 291/2008. Eign­ar­hald stefn­andaá þessum hlutum hafi alla tíð staðið óhaggað. Þessi hlutdeild, alls 665.353kr., standi óhögguð sem ófyrnanleg eignarréttindi og krefjist stefnandi þess aðfá hana greidda. Höfuðstóll kröfustefnanda á hendur stefnda nemi því samkvæmt fram­an­greindu 3.096.662 kr.(2.431.309 + 665.353). Við bætist dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá því að mánuður var liðinn frá seinnakröfubréfi stefnanda til stefnda, 25. september 2015. Stefnandi krefst þvídrátt­ar­vaxta frá 25. október 2015 til greiðsludags. Lokskrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Tilstuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til meginreglna eignarréttar um rétt­mætahlutdeild sam­eig­anda í tekjum af jörð í óskiptri sameign. Dráttarvaxtakrafahans styðst við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafanstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandibyggir kröfu sína um sýknu á rökum sem hann fellir í sex flokka. .Stefnandi er ekki félagsmaður í stefnda og á því ekki rétt á greiðslum úrfélaginu Stefndivísar fyrst til þess að sameigendur jarðarinnar Fells hafi frá stofnun stefndasamþykkt að ráðstafa rétt­indum yfir eignarhlut sínum í jörðinni til stefnda ogfalið honum að gera lög­gern­inga um ráðstöfunarrétt yfir jörðinni og hirða áþann hátt arð af henni. Arður, sem þannig fáist af jörðinni, sé greiddurfélagsmönnum stefnda á grund­velli félags­samn­ings. Félagsaðild að stefnda séþví forsenda þess að unnt sé að krefja hann um hlut­deild í arði af jörðinnisem verði til í starfsemi stefnda. Þeir sem hafi átt hlutdeild í jörðinni áundan stefnanda, hafi verið félagsmenn í sam­eign­ar­félag­inu og lagt réttindiyfir hlut sínum í jörð­inni inn í það. Stefnandi hefði því getað orðiðfélagsmaður í stefnda við kaupin á jarð­ar­hlutanum, hefði hann kosið það. Stefnandihafi á hinn bóginn lýst því yfir að hann hafi aldrei verið félags­maður ístefnda frá því að núverandi eigandi stefnanda eignaðist félagið og hlut þess íjörð­inni árið 2007. Stefndi fái tekjur á grundvelli samninga sem séu gerðirvið félagið, sbr. t.d. samn­ing við Einar Björn Einarsson í október 2000 og viðIce Lagoon ehf. í apríl 2012. Eðli málsins sam­kvæmt eigi einungis félagsmenn ístefnda rétt á greiðslum úr félag­inu og geti kraf­ist þeirra. Stefndi inn­heimtiþví ekki tekjur fyrir aðra en félags­menn, eins og stefnandi virðist telja.Þrátt fyrir það grund­valli stefnandi mála­til­búnað sinn á því að stefndi hafiátt að standa honum skil á greiðslum vegna tekna félags­ins. Stefn­andi byggikröfu sína á reikn­aðri hlut­deild í áætluðum tekjum félags­ins á nánar til­teknumárum, en ekki á þeim greiðslum sem hafi raun­veru­lega verið greiddar félags­mönnum.Í þessu sam­bandi áréttar stefndi að félags­menn fái ekki árlegar greiðslur áborð við þær sem stefn­andi krefjist í málinu. Stefndi geti því ekki séð aðþessi málatilbúnaður standist. Í besta falli sé óskýrt á hvaða máls­ástæðumstefn­andi reisi þessa kröfu sína. Meðaltekna félagsins sem stefnandi krefst greiðslu á miðað við eignar­hlut­deildsína í Felli séu leigugreiðslur sem fyrirsvarsmaður stefnanda, Einar Björn,hafi sjálfur greitt félag­inu í fjölda ára. Eftir að stefnandi eignaðist hlutsinn í Felli og Einar Björn eignaðist stefn­anda árið 2007 og félags­aðild þesseignarhlutar í stefnda féll niður samkvæmt málatilbúnaði stefnanda, hafi fyrir­komu­lagiðverið óbreytt. Við því hafi stefnandi ekki hreyft athuga­semdum. Stefn­andihafi þannig viður­kennt í verki að hann eigi ekki tilkall til greiðslna frástefnda. Af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda af kröfum stefn­anda.2.Stefnandi hefur viðurkennt í verki að hann eigi ekki þessa kröfu á hendurstefnda Stefndiáréttar að með bréfi 3. maí 2000 hafi fyrirsvarsmaður stefnanda lýst yfir þvívið aðra land­eig­endur að tækjust samningar um leigu hans á aðstöðu við Jök­uls­ár­lónundir rekstur hans myndu aðrir landeigendur hafa allan annan rétt til tekju­öfl­unar og land­nýt­ingar ájörðinni, utanþeirrar lóðar sem honum yrði leigð. Það hafi verið forsenda fyrir því aðstefndi gekk að þeim leigusamningi sem síðan var gerður. Þessi yfir­lýsing hafiskuldbundið fyrirsvarsmann stefnanda eftir megin­reglum samn­inga­réttar umskuldbindingargildi loforða. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi allar götur síðanvið­ur­kennt þetta fyrirkomulag í verki og aldrei gert tilkall til ann­arratekna af jörð­inni, enda hafi hann og félög sem hann eigi haft gífur­legartekjur af rekstri sínum við Jök­uls­ár­lón á grundvelli leigusamningsins einsog árs­reikn­ingar þessara félaga sýni. Stefndibyggir á því að eftir að fyrirsvarsmaður stefnanda, Einar Björn, eign­að­iststærri hlut­deild í jörð­inni með því að kaupa félagið Reynivelli ehf.,stefnanda, hafi stefn­andi orðið bundinn af yfirlýsingu fyrir­svars­manns­insfrá 3. maí 2000. Stefn­anda og fyrir­svars­manni hans hafi verið í lófa lagiðað haga athöfnum sínum á annan veg og gera þær kröfur, sem hann geri nú, alltfrá árinu 2007 þegar Einar Björn keypti félagið. Stefnandi hafi ekki gert þessakröfu þá og ekki gert hana fyrr en átta árum síðar. Félags­menn stefnda hafiþví mátt ganga út frá því að stefnandi myndi ekki gera til­kall til slíkragreiðslna í samræmi við þá yfir­lýs­ingu sem fyrirsvarsmaðurinn gaf 3. maí2000. Fyrirsvarsmaðurstefnanda leigi jafnframt af stefnda hluta af jörðinni Felli. Stefn­anda hafiþví mátt vera vel kunnugt að leigutakinn hafi í mörg ár greitt stefnda allanhöfuð­stól leigu­greiðslunnar. Að sama skapi hafi leigutakinn, fyrirsvarsmaðurstefn­anda, notað þetta verklag athugasemdalaust í fjölda ára og ekki borið viðvan­efnd stefnda. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi þannig viður­kennt um áraraðirframan­greinda til­högun í verki, enda hefði honum verið í lófa lagið að haldaeftir fjármunum til stefn­anda teldi hann fyrirkomulagið annað. Með því að beraekki fyrir sig van­efnda­úrræði í átta ár hafi stefnandi viður­kennt í verki aðhann eigi ekki tilkall til tekna stefnda á samn­ings­tíma leigu­samn­ings­insfrá 23. október 2000, heldur felist í fram­an­greindri til­högun að stefnandifái arð af jörð­inni í gegnum leigusamning fyrir­svars­manns­ins. Stefn­andihafi ótvírætt verulegar tekjur af starf­seminni við Jök­uls­ár­lón. Árið 2013hafi hagn­aður Jökulsárlóns ferðaþjónustu ehf. af starf­seminni við Jök­uls­ár­lónnumið um 160.000.000 kr., en hluta hagnaðarins (um 42.000.000 kr.) hafi aug­ljós­legaverið ráð­stafað til stefnanda, væntanlega í formi leigu­samn­ings á fast­eignummeð ríf­legu leigu­gjaldi. Þannig hækki leigutekjur stefn­anda á milli ára úrum 4.500.000 kr. í rúmar 45.000.000 kr., en eina starfsemin á jörð­inni Reyni­völlumsé aðstaða fyrir starfs­fólk og einnig fyrir tæki og búnað Jökuls­ár­lóns ferða­þjón­ustuehf. Í árs­reikn­ingi stefnanda árið 2014 nemi þessar tekjur 52.800.000 kr. Þásamrýmist það ekki samningsskyldum fyrirsvarsmannsins, sem leigutaka í samn­ingssambandisínu við stefnda, að vilja taka á sig hlutverk leigusala eins og felist í rauní mála­til­búnaði stefnanda. Í slíku fyrirkomulagi séu augljósir hagsmuna­árekstrar.Af þeim sökum hafi verið þeim mun ríkari ástæða fyrir stefnanda til að láta íljós þá afstöðu sína þegar árið 2007, enda hefði hún haft mikil áhrif á afstöðufélags­manna stefnda til samningssambandsins við fyrirsvarsmanninn. Í stað­innhafi stefn­andi haft hljótt um sig í átta ár og hagað gerðum sínum þannig aðhann og fyrir­svars­mað­ur­inn séu einn og sami leigutakinn ísamningssambandinu. Ágrundvelli yfirlýsingar fyrirsvarsmanns stefnanda frá 3. maí 2000, og þess tóm­lætissem stefnandi hafi sýnt frá árinu 2007, verði að telja samn­ings­sam­band stefn­andaog stefnda í föstum skorðum og að stefnandi geti ekki gert ríkari kröfur nú.Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.3.Samsama verður stefnanda með eiganda sínum og telja hann bundinn af yfir­lýs­ing­unni3. maí 2000 Stefnditelur að stefnandi, Reynivellir ehf., hafi fengið eignarhlut Arnar Erik­sen íFelli fram­seldan sér í þeim tilgangi að sniðganga samningsbundin ákvæði um for­kaups­rétt.Stefn­andi hafi þannig lítinn annan tilgang en að halda á eignarhlut í jörð­unumFelli og Reyni­völlum. Fyrirsvarsmaður stefnanda sé eini endanlegi hluthafistefn­anda og sá eini sem geti haft nokkra hagsmuni af afkomu stefnanda. Fyrir­svars­maðurstefnanda hafi haft gífurlegar tekjur af jörðinni og mun meiri en nokkur annarsam­eig­andi. Allar ákvarð­anir stefnanda um ráðstöfun á eignarhlut félagsins íjörðinni Felli séu, eðli máls­ins samkvæmt, teknar af fyrirsvarsmannistefnanda. Ántillits til þeirra málsástæðna sem áður er getið, byggir stefndi á því að sam­samaverði stefnanda að þessu leyti með fyrirsvarsmanni stefnanda. Stefnandi ogfyrir­svars­maður hans hafi raunar hagað athöfnum sínum þannig að um einnlandeiganda – fyrir­svarsmann stefnanda – sé að ræða. Þannig hafi þessir aðilarstaðið að fleiri en einu máli fyrir dómstólum þar sem þeir telja hlut sinnsaman í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir frekari hagnýtingu sameigenda ásameigninni. Stefn­andi og fyrir­svarsmaður hans hafi byggt á því fyrirdómstólum að hagsmunir þeirra fari algjör­lega saman að þessu leyti. Af þessumsökum hafi dómstólar talið að líta verði á eign­ar­hluti þeirra sem eina heild.Með vísan til þessa verði að samsama stefn­anda með fyrir­svars­manni sínum ogtelja hann bundinn af yfirlýsingunni 3. maí 2000, en slíkt fyrir­komu­lag hafieinnig verið viðurkennt í verki, sbr. framangreint. 4.Stefnandi hefur glatað kröfum sínum vegna tómlætis Stefndibendir á þá meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi glati rétti sínum til efndadragi hann óhæfi­lega lengi að krefjast þeirra, sbr. einnig 3. mgr. 23. gr.laga nr. 50/2000 um lausa­fjárkaup. Það sé einnig meginregla í kröfurétti aðkröfuhafi glati rétti til að bera fyrir sig vanefnd tilkynni hann ekki um hanainnan hæfilegs tíma frá því að hann varð var við vanefndina eða mátti verðahennar var, sbr. einnig 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000. Verðiekki fallist á framangreindar málsástæður stefnda byggir hann á því að stefn­andihafi glatað rétti sínum til efnda á þeim greiðslum sem stefnandi krefur stefndaum. Óumdeilt hljóti að vera að stefnandi hafi vitað eða mátt vita af meintrivan­efnd stefnda frá árinu 2007. Þrátt fyrir það hafi stefnandi ekki boriðþessa meintu van­efnd fyrir sig í átta ár og hafi þannig fyrirgert rétti sínumtil þeirra greiðslna sem hann krefst. 5.Stefnandi getur ekki áætlað kostnað á móti tekjum stefnda Þábyggir stefndi sjálfstætt á því að stefnandi geti ekki áætlað kostnað á mótiþeim tekjum sem hann áætlar heldur verði hann að taka þátt í þeim raunkostnaðisem félagið hafi lagt út í vegna reksturs sameignarinnar. Stefnandi geti ekkiað þessu leyti bæði haldið og sleppt og þannig skorast undan þátttöku í þeimkostnaði og fengið greiðslur umfram aðra félagsmenn. Í reikningum stefnda komi framtekjur að frádregnum gjöldum. Þær séu þessar vegna áranna sem kröfur stefnandamiðast við: 20122.051.230(5.049.048 kr.– 2.997.818 kr.) (ekki er talið með kostn­aði það sem nefnt er „greiddur kostn­aður“ að fjárhæð 8.610.283 kr. sem var greiðsla til félags­manna).201363.255(5.886.965 kr. – 5.823.710 kr.)2014295.556(8.278.685 kr.– 7.983.129 kr.) (ekki er talið með kostn­aði það sem nefnt er „greiddur kostn­aður“ að fjár­hæð 2.866.964 kr. sem var útgreiðsla til félags­manna).201549.038(5.639.195 kr. (áætlaðar tekjur stefnanda) – 5.490.157 kr. (kostn­aður á tímabilinu 1. janúar 2015 – 5. júní s.á.). Stefndi byggir á því að takaverði mið af þessum fjárhæðum verði talið að stefn­andi eigi rétt á hlutdeild íafkomu stefnda. 6.Stefnandi á ekki kröfu um það sem hann nefnir „ófyrnanleg eignaréttindi“ Stefndivísar næst til þess að stefnandi haldi því fram að árið 2008 hafi verið lögðinn á reikning í eigu stefnda hlutdeild stefnanda í arði vegna ársins 2008.Þessi hlut­deild standi óhögguð sem ófyrnanleg eignarréttindi og krefjiststefnandi greiðslu hennar. Stefndimótmælir þessu. Í fyrsta lagi hafi hlutdeildin alls ekki tilheyrt stefn­anda,heldur fyrri eigendum eins og tölvuskeytið, sem stefnandi styður staðhæfingarsínar við, sýni ótvírætt. Það geti ekki verið þannig að 3. apríl 2008, þegartölvuskeytið var ritað, sé greiddur út arður vegna ársins 2008 eins ogstefnandi haldi fram. Þetta hafi verið uppsafnaður og yfirfærður hagnaður fráfyrri árum sem fyrri eig­endur höfðu unnið rétt til. Íöðru lagi hafnar stefndi því að inneignin séu ófyrnanleg eignar­rétt­indi.Stefndi telur þessa kröfu augljóslega kröfu­rétt­ar­legs eðlis og falla undirlög um fyrn­ingu kröfuréttinda. Í þessu sambandi verði einnig að líta til þesshvernig stefn­andi hagi kröfu­gerð sinni, en hann setji kröfuna fram sem fjár­kröfusem beri dráttar­vexti í stað þess að krefjast afhendingar á hinni meintu eign.Sam­kvæmt 1. gr. laga nr. 38/2001, sem stefnandi byggir drátt­ar­vaxta­kröfusína á, gildi þau lög aðeins um vexti af pen­inga­kröfum á sviðifjármunaréttar. Stefndi byggir þess vegna á því að hvað sem fram­an­greindulíði sé krafa stefnanda um þessa fjár­muni fallin niður fyrir fyrn­ingu. Íþriðja lagi byggir stefndi á því að réttur stefn­anda til fjár­mun­anna sé íöllu falli fall­inn niður fyrir tóm­lætis­sakir, sbr. 3. mgr. 23. gr. laga nr.50/2000. Stefndi byggir málsitt á almennum reglum félaga-, samninga- og kröfuréttar, einkum meginreglunnium skuldbindingargildi samninga og réttarreglum kröfuréttar um tómlæti. Þábyggir stefndi á óskráðum réttarreglum um samsömun. Hann byggir á ákvæðum laganr. 50/2000, um lausafjárkaup, einkum 23. gr. þeirra, og ákvæðum laga nr.150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Stefndi byggir máls­kostn­að­ar­kröfu sínaá 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi,Reynivellir ehf., á hlutdeild í jörðinni Felli í Austur-Skafta­fells­sýslu.Stefndi, Sameigendafélag Fells, er félag þeirra sem eiga hlut í jörðinni, semmunu nú vera 32. Stefn­andi á þó ekki aðild að félag­inu. Örfáir aðrirsameigendur að jörð­inni standa utan sameignarfélagsins. Stefnandihöfðar þetta mál til þess að fá greidda hlutdeild í tekjum stefnda af jörð­inni.Eins og fram er komið á eig­andi og fyrirsvarsmaður stefnanda, Einar BjörnEinars­son, einnig hlutdeild í jörð­inni en leigir jafn­framt af stefndaaðstöðu á henni. Stefnandibyggir á því að hann eigi 12,3209% af óskiptu sameignarlandi jarð­ar­innar. Afþeim sökum eigi hann tilkall til 12,3209% af tekjum af jörðinni og krefst hlut­deildarí tekjum áranna 2012-2015. Hann krefst einnig greiðslu arðs sem hefur legið ábankabók frá árinu 2008. Þegar stefndi, félagsameigenda jarðarinnar Fells, var stofnaður 22. apríl 1995 var Örn Eriksen einnstofnenda. Hann stofnaði félagið Reynivelli ehf. í apríl 2006. Þá þegareignaðist það hlutdeild í jörðinni Felli. Aðra hlutdeild í jörð­inni eignaðistþað í lok árs 2008. Ekki þykir vafa­mál að stefn­andi, hafi verið í sam­eign­ar­félag­inuá meðan Örn átti félagið. Örnafsalaði félaginu til félagsins Jökulsárlóns ehf. 20. mars 2007. Nú á félagiðRanhóll félagið Reynivelli en bæði Ranhól og Reynivelli á Einar Björn Einars­son.Frá því að hann eignaðist stefnanda mun félagið ekki hafa verið félagi ístefnda, sam­eig­enda­félagi Fells. Það er fyrstamálsástæða stefnda fyrir sýknu að stefnandi eigi ekki rétt til greiðslu fráfélaginu þar eð hann sé ekki félagsmaður. Jörðiner sérstök sameign allra þeirra sem eiga hlutdeild í henni. Um sérstaka sam­eigngildir sú meginregla að tekjur og gjöld af eigninni skuli skipt­ast með sam­eig­endumeftir eignarhlutföllum. Að mati dómsins getur það ekki haggað þessum rétti ogþess­ari skyldu sameigenda þótt meirihluti þeirra sé í sam­eig­enda­félagi semheldur utan um samskipti við hverja þá, ríki, sveitarfélög, lögaðila ogeinstaklinga, sem þurfa og vilja eiga í samskiptum við sam­eig­end­urna.Stefndi verður því ekki sýknaður með þeim rökum að stefnandi standi utan sam­eign­ar­félags­ins. Það er þómeginmálsástæða stefnda fyrir sýknu að stefnandi hafi viðurkennt í verki aðhann eigi ekki rétt á greiðslum frá stefnda. FélaginuReynivöllum ehf. var afsalað til núverandi eiganda síns 20. mars 2007. Á fyrstaársfjórðungi ársins 2008 hefði átt að liggja fyrir hversu miklar tekjur stefndihefði innheimt af jörðinni árið 2007 og hversu mikill kostnaður hefði fallið áfélagið svo meta mætti hvort forsendur væru til að greiða arð. Stefnandibyggir á því að hann hafi þegar í júní 2012 spurst fyrir um tekjur af jörð­innií því skyni að fá af þeim þá hlutdeild sem honum bæri. Þegar lesin eru þau bréfsem stefnandi vísar til og rituð eru 6. og 12. júní svo og 24. september 2012er aug­ljóst að umbjóð­andi þess lögmanns sem ritar bréfin er Einar BjörnEinarsson, fyrir­svars­maður stefn­anda, en ekki félagið Reyni­vellir ehf.Umfjöllunarefnið varðar leigu­samn­ing sem stefndi gerði við Ice Lagoon ehf.(Must visit Iceland) í apríl 2012 svo og hvort Einar Björn hafi brotið gegnákvæðum þess leigusamnings sem hann gerði við stefnda árið 2000. Dómurinngetur því ekki fallist á að stefnandi hafi með þessum bréfum spurst fyrir umtekjur af jörðinni. Hins vegar var þess óskað fyrir hönd Reynivalla ehf., meðbréfi 25. september 2015, að stefndi gæfi upp tekjur sem hann hefði haft afjörðinni frá árinu 2007. Einsog komið er fram eignaðist fyrirsvarsmaður stefnanda, Einar Björn, stefn­anda,Reyni­velli ehf., í mars 2007. Einar Björn hafði þá greitt stefnda leigugjaldfyrir afnot sín af jörðinni í um sjö ár. Stefn­andi mátti því vita þegar í mars2007 að stefndi hefði tekjur af útleigu jarð­ar­innar. Samkvæmtfram lögðum ársreikningi stefnanda felst starfsemi hans í útleigu fast­eigna oghenni einvörðungu. Þrátt fyrir þessa sérþekkingu stefnanda á útleigu fast­eignaog þrátt fyrir að hann hafi mátt vita að stefndi hefði frá árinu 2000 hafttekjur af því að leigja fyrirsvarsmanni stefn­anda afnot af jörðinni var þaðfyrst með bréfi 25. sept­em­ber 2015, þegar ríflega átta ár voru liðin frá þvíað núverandi fyrirsvarsmaður eign­að­ist stefnanda og ríflega sjö ár voru liðinfrá því að stefnandi hefði fyrst getað kraf­ist hlut­deildar í tekjum afjörðinni að hann ósk­aði upplýsinga um þær. Það hlýtur þó að hafa staðiðstefnanda nær að ganga eftir því að hann fengi greitt, teldi hann sig á annað borðeiga fjárkröfu á hendur stefnda, heldur en stefnda að bjóða fram greiðslu semhann hvort eð er taldi stefnanda ekki eiga rétt til þar eð stefnandi er ekkifélagi í stefnda, sameigendafélagi jarðarinnar Fells. Ekkerter fram komið sem skýrir hvers vegna stefnandi dró svo lengi að halda kröfusinni til haga. Dómurinn fellst á það með stefnda að með þessu algerlega óút­skýrðutómlæti sínu í, í það minnsta, sjö ár hafi stefnandi sýnt í verki að í réttar­sam­bandistefnanda og stefnda ætti stefndi ekki rétt til hlutdeildar í tekjum afjörðinni. Þareð stefnandi lét átölulaust um árabil að krefjast greiðslu þykir tómlæti hansslíkt að sýkna verði stefnda af kröfu stefnanda um hlutdeild í tekjum afjörðinni jafn­vel þótt fjárkrafa stefnanda kunni að vera ófyrnd. Í upphafi krafðiststefnandi þess að stefndi greiddi honum 3.096.662 kr. með drátt­ar­vöxtum afallri fjárhæðinni frá 25. október 2015 til greiðsludags. Eins og stefn­andigerir nánari grein fyrir er höfuðstóll kröf­unnar mynd­aður úr tveimur þáttum.Ann­ars vegar hlut­deild stefnanda í tekjum stefnda af jörð­inni árin 2012-2015að frá dregnum 10% kostnaði, alls 2.431.309 kr. Þær 665.353 kr. sem eftirstanda eru fjár­hæð sem var árið 2008 lögð inn á sér­greindan reikn­ing í eigustefnda og stefnandi telur eign sína. Stefnditelur að sýkna beri sig af þessum þætti í kröfu stefnanda því hann setji kröf­unafram eins og fjár­kröfu á grundvelli kröfuréttar og því sé hún fyrnd. Viðaðalmeðferð breytti stefnandi fjárkröfu sinni þannig að hann krefst enngreiðslu 3.096.662 kr. en einvörðungu dráttarvaxta af 2.431.309 kr. Hann krefstþví ekki dráttarvaxta af þeim 665.353 kr. sem eftir standa. Dómurinn telur þaðekki geta ráðið úrslitum þótt stefnandi krefjist greiðslu 665.353. kr. en ekkiafhendingar þeirrar fjár­hæðar, enda hefur hann gert nægilega grein fyrir þvímeð málsástæðum sínum að krafan sé eign­ar­rétt­ar­legs eðlis. Af þeim sökum erekki fallist á að stefnandi skilgreini hana sem kröfu­rétt­indi og því beri aðsýkna stefnda af henni vegna fyrningar. Því er jafn­framt hafnað að stefnandihafi glatað rétti yfir þessari eignarréttarkröfu með tóm­læti sínu. Stefnandistyður þessa kröfu, eins og áður segir, þeim rökum að árið 2008 hafi verið lögðinn á sér­greindan reikn­ing í eigu stefnda hlutdeild stefnanda í arði af jörð­innivegna ársins 2008. Það hafi verið gert vegna þess ágrein­ings sem þá hafistaðið um forkaupsrétt félags­manna stefnda eftir kaup Einars Björns áeignarhlutum af Erni Erik­sen í mars 2007, en sá eign­ar­hlutur var í félaginuReynivöllum, og Steini Þór­halls­syni í lok árs 2006. Sá ágrein­ingur hafifjarað út og stefn­andi eigi nú báða þessa hluti. Því til­heyri þessi hlutdeildí arði, sem greiða átti út 2008, stefnanda og sé ófyrn­an­leg eign hans. Stefndibyggir sýknukröfu sína af þessum þætti fjárkröfu stefnanda í öðru lagi á því aðþað sé ekki stefnandi sem eigi þessa fjármuni heldur þeir menn sem seldu honumhlutdeild sína í jörð­inni, Örn Eriksen og Steinn Þórhallsson. Þetta sýni tölvu­skeytiðsem stefnandi styðji staðhæfingar sínar við ótvírætt. Það sé ómögulegt að 3.apríl 2008, þegar tölvuskeytið var ritað, sé greiddur út arður vegna ársins2008 eins og stefnandi haldi fram. Þetta hafi verið uppsafnaður og yfirfærðurhagnaður frá fyrri árum sem fyrri eig­endur höfðu unnið rétt til. Fallist er á það meðstefnda að sú fjárhæð sem var greidd félagsmönnum stefnda í apríl 2008 hafiekki verið arður þess árs, enda einungis fjórðungur þess lið­inn, helduruppsafnaður hagnaður næst­lið­inna ára. Framlögðgögn sýna að þegar stefnandi, Reynivellir ehf., var stofnaður í apríl 2006lagði stofn­and­inn, Örn Erik­sen, eignarhluta sinn í jörð­inni, 10,3583%, framsem hluta­fjár­fram­lag. Með kaup­samn­ingi og afsali 20. mars 2007 seldi ÖrnJökulsár­lóni ehf., sem er eins og áður greinir félag í fullri eigufyrirsvarsmanns stefnanda, 95% af hlutafé Reyni­valla ehf. Örn tilkynntistefnda með bréfi 15. mars 2007 að greiða bæri félag­inu Reyni­völlum ehf.allar arðgreiðslur frá og með árinu 2007. Eins og áður segir afsalaði hann þvífélagi, viku síðar, til félagsins Jökulsárlóns ehf. sem fyrirsvarsmaður stefn­andaá. Með þessari tilkynningu Arnar til stefnda þykir ekki vafi leika á að arð­greiðslansem átti að afhenda í apríl 2008 hafi tilheyrt stefnanda. Samkvæmtfram lögðum gögnum afsalaði Steinn Þórhallsson Einari Birni Ein­ars­syni sinnihlut­deild í jörðinni, 1,9626%, 29. desember 2006. Samkvæmt veð­bókar­vott­orðivar þeirri eign afsalað stefnanda, Reynivöllum ehf., tveimur árum síðar, 29.des­em­ber 2008. Einar Björn átti því hlutdeildina í arðinum af jörðinni árið2007 og miðað við kröfugerð stefnanda verður að ganga út frá því að hann hafiframselt stefn­anda þessa arðs­hlut­deild. Dómurinnfellst því á að stefnda beri að greiða stefnanda 665.353 kr. sem munu samkvæmttölvuskeyti rituðu 3. apríl 2008 hafa verið lagðar inn á sérgreindan reikn­ingí eigu stefnda. Samkvæmt þessariniðurstöðu hefur stefnandi einvörðungu náð fram rétt rúmum fimmtungi þeirrarfjár­hæðar sem hann sóttist eftir með því að höfða málið. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefn­anda til aðgreiða stefnda máls­kostnað sem þykir, að teknu tilliti til virðis­auka­skatts,hæfilega ákveðinn 950.000 kr. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefnda,Sameigendafélag Fells, greiði stefnanda, Reynivöllum ehf., 665.353 krónur. Stefnandigreiði stefnda 950.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 420/2016
Börn Dómsátt Gjafsókn
Máli K á hendur M lauk með dómsátt milli þeirra um annað en málskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður en að gjafsóknarkostnaður K yrði greiddur úr ríkissjóði
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júní2016. Í málinu hefur verið gerð dómsátt um annað en málskostnað. Hvor aðilakrefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi hins, en áfrýjandi gerir þákröfu fyrir sitt leyti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.Rétt er að málskostnaður milli aðila falliniður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, 1.200.000 krónur.
Mál nr. 573/2009
Umferðarlagabrot Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ítrekun Ökuréttarsvipting
E var ákærður fyrir umferðalagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Var brot hans talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Hann var með dómi héraðsdóms dæmdur í 30 daga fangelsi og sviptur ökurétti ævilangt. Ekki var fallist á með E að ákvæði í c. lið 7. mgr. 102. gr. laga nr. 50/1987 ætti við um hann. Þá var með vísan til 6. mgr. 102. gr. sömu laga ekki heldur fallist á þá málsástæðu E að fyrri ölvunarakstursbrot hans hefðu ekki áhrif til þyngingar refsingar nú þar sem umrætt brot væri vegna aksturs undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Með vísun til framangreinds, 3. mgr. 101. gr. laga nr. 50/1980, fyrri dóma Hæstaréttar, sakaferils E og þess að þetta var í þriðja sinn sem hann gerðist sekur um akstur undir áhrifum áfengis eða ávana- og fíkniefna var ákvörðun héraðsdóms um refsingu og ökuréttarsviptingu E staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Eiríkur Hannes Kjerúlf, skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 155.822 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 150.600 krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. september 2009. Málið erhöfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu hinn 12. maí 2009 á hendur: ,,Eiríki Hannesi Kjerúlf, kt.[ ], Hraunbæ 107, Reykjavík, fyrirumferðarlagabrot í Reykjavík meðþví að hafafimmtudaginn 19. febrúar 2009 ekið bifreiðinni VV-800 óhæfur um að stjórna henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna (amfetamín í blóði 70 ng/ml) úr Kópavogiað Langholtsvegi 147 í Reykjavík, þar sem lögregla hafði afskipti af honum. Telst þetta varðavið 1. og 2. mgr. 45.gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 Þess erkrafist að ákærði verði dæmdurtil refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar ogtil sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006.“ Verjandi ákærða krefst vægusturefsingar semlög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist aðmati dómsins út ríkissjóði. Sannað ermeð skýlausri játningu ákærða fyrir dómi ogmeð öðrum gögnum málsins að hann hafigerst sekur brot það semhann er ákærðurfyrir og er brotið réttfært til refsiákvæðis í ákærunni. Skírskotað er til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Ákærði á að bakisakaferil frá árinu 1993 en er nú í þriðja sinninnan ítrekunartíma fundinn sekur um brot gegn 45.gr. umfl. eða 45. gr. a. Refsingákærða er ákvörðuð í samræmi við áralagna dómvenjusem fangelsi í 30 daga. Með vísan tiltilvitnaðra ákvæða umferðarlaga í ákæru skal sæta ákærðisviptur ökurétti ævilangt frá birtingudómsins að telja. Ákærði greiði 103.576 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði 50.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Jóhann Svanur Haukssonaðstoðarsaksóknari, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, EiríkurHannes Kjerúlf, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði skal svipturökurétti ævilangt frá birtingu dómsinsað telja. Ákærði greiði 103.576 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvalsins. Ákærði greiði 50.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 27/2006
Kærumál Faðerni Börn Mannerfðafræðileg rannsókn
Stefndi hafnar kröfu stefnanda um DNA rannsókn og krefst málskostnaðar fyrir þennan þátt málsins sérstaklega. Hann neitar því að hafa átt samfarir við móður stefnanda á getnaðartíma hans og vísar til þess, að hann hafi þegar verið útilokaður frá faðerninu með blóðflokkagreiningu á árinu 1976.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. janúar 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2005 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili skyldi gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn til að kanna hvort hann geti verið faðir varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt vottorð C, móður varnaraðila, 5. janúar 2006, þar sem hún lýsir því að hún hafi alla tíð haldið fram að varnaraðili væri sonur sóknaraðila. Hafi hún átt í ástarsambandi við hann frá hausti 1974 og fram til janúar 1975, en varnaraðili er fæddur [...] 1975. Telur hún engan annan koma „til greina sem líklegur faðir barnsins.“ Við lýsingu málavaxta í hinum kærða úrskurði er missagt, að niðurstaða blóðflokkarannsóknar árið 1976 hafi staðfest að D, þáverandi eiginmaður C, væri faðir hans. Hið rétta er að niðurstaðan útilokaði ekki að svo gæti verið. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 402/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru22. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2017, þar sem varnaraðila var gert aðsæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar hjástjórnvöldum og dómstólum, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 5. júlí2017klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, til vara að farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds,en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingarhins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanniallt til miðvikudagsins 19. júlí 2017 klukkan 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 21. júní 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að varnaraðili, X, fæddur [...], sæti áframgæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar hjá íslenskumstjórnvöldum og dómstólum, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 5. júlí 2017,kl. 16:00. Til vara er þess krafist að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðiað X, fæddur [...], verði gert að sæta farbanni allt til miðvikudagsins 30.ágúst 2017, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemurfram að varnaraðili hafi verið handtekinn þann 7. maí sl., í kjölfar komusinnar til landsins, eftir að í ljós hafi komið að hann væri eftirlýstur afhollenskum yfirvöldum í Schengen-upplýsingakerfinu. Framsalsbeiðni hollenskrayfirvalda, dags. 18. maí sl., hafi borist dómsmálaráðuneytinu þann 22. maí sl.Óskað sé eftir framsali varnaraðila til meðferðar sakamáls, sem séu tilrannsóknar hjá lögreglunni í Hollandi.Fram komi í beiðninni og fylgigögnum með henni að varnaraðili ségrunaður um tilraun til manndráps þann 5. maí sl. um borð ígámaflutningaskipinu [...], þar sem skipið hafi verið statt undan ströndum[...], með því að hafa ítrekað stungið A, [...] ríkisborgara, fæddan [...].Hafi brotaþoli verið fluttur með þyrlu bresku strandgæslunnar á sjúkrahús í norðurEnglandi með stungusár á brjósti og í handlegg.Samkvæmt framburði brotaþola og vitna mun aðdragandi atviksins hafaverið rifrildi vegna athugasemda brotaþola um reykingar varnaraðila og annarraáhafnarmeðlima í matsal skipverja og hafi varnaraðili sótt tvo hnífa í eldhússkipsins og gert atlögu að brotaþola.Háttsemin sé talin varða við 289. gr., sbr. 45. gr. hollenskrahegningarlaga, en til vara við 287. gr., sbr. 45. gr. sömu laga. Þá komi fram í beiðninni að Holland séfánaríki skipsins [...]. Samkvæmt 3. gr.hollensku hegningarlaganna fari hollensk yfirvöld með lögsögu í málinu. Samhliða meðferð málsins hafilögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu haft til meðferðar beiðnir frá hollenskumyfirvöldum um réttaraðstoð við rannsókn málsins og öflun sönnunargagna.Tekin hafi verið skýrsla af varnaraðila hjá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu þann 8. maí sl. þar sem hann hafi kannast við brotið enborið því við að hafa verið mjög ölvaður og að ásetningur hans hefði ekki staðiðtil þess. Þá hafi varnaraðili skýrt fráþví að hann hafi engin tengsl við Ísland og þurfi að komast sem fyrst heim til[...]. Í framsalsbeiðninni komi fram aðþann 7. maí sl. hafi saksóknari í Amsterdam gefið út handtökuskipun á hendurvarnaraðila. Sama dag hafi evrópsk handtökuskipun verið gefin út á hendurvarnaraðila. Um nánari lýsingu málavaxta vísist til framsalsbeiðninnar ogálitsgerðar ríkissaksóknara, dags. 2. júní sl. Það kemur ennfremur fram ígreinargerðinni að varnaraðila hafi verið kynnt framsalsbeiðnin þann 26. maísl. hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Hafi hann kannast við sakamáliðsem sé grundvöllur beiðninnar en sagst hafna beiðninni og mótmælaframsali. Þá hafi varnaraðili ekki sagsthafa nein tengsl við Ísland. Eftir aðframsalsbeiðnin hafi verið kynnt varnaraðila hjá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu hafi ríkissaksóknari sent dómsmálaráðuneytinu gögn málsinsásamt umsögn, dags. 2. júní sl., þar sem talið hafi verið að uppfyllt væruskilyrði framsals skv. lögum nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð ísakamálum. Með ákvörðundómsmálaráðuneytisins frá 19. júní sl. hafi ráðuneytið fallist á beiðnihollenskra yfirvalda um framsal varnaraðila til Hollands. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hafi kynnt varnaraðila ákvörðunina í dag og jafnframt kynnthonum heimild til að krefjast úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um hvortskilyrði framsals séu fyrir hendi, með vísan til 1. mgr. 14. gr. laga umframsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 19/1984, samkvæmt fyrirmælumfrá ríkissaksóknara. Varnaraðili sé [...]ríkisborgari, sem hafi engin tengsl við landið. Stutt sé síðan brot þetta hafiverið framið og þyki raunhæf hætta á því að hann kunni að reyna að komast úrlandi eða koma sér með öðrum hætti undan málsmeðferð vegna framsalsmálsins, semog málsmeðferð hollenskra yfirvalda. Til að tryggja nærveru varnaraðila á meðanframsalsmál hans sé til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum og dómstólum ogmeð hliðsjón af alvarleika sakargiftanna, sé þess beiðst að krafan nái fram aðganga. Ef ekki verði fallist á aðalkröfu um gæsluvarðhald sé þess krafist aðvarnaraðila verði gert að sæta farbanni til að tryggja nærveru hans hér á landimeðan mál hans sé til meðferðar. Varnaraðili hafi sættgæsluvarðhaldi vegna málsins frá 8. maí sl., sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjanessí máli nr. R-265/2017, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 289/2017, og úrskurð HéraðsdómsReykjavíkur í málum nr. R-157/2017 og R-170/2017, sbr. dóm Hæstaréttar nr.360/2017. Meint brot varnaraðila mynduvarða við 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Umlagaheimild fyrir kröfu um gæsluvarðhald vísist til b. liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsalsakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Um varakröfu sé að auki vísað til 1. mgr.100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Niðurstaða dómara:Hollensk yfirvöldgera kröfu um að varnaraðili, sem er [...] ríkisborgari verði framseldur tilHollands. Gegn mótmælum varnaraðila við kröfunni í skýrslutökulögreglu 8. maí sl. hefur dómsmálaráðuneytið með ákvörðun frá 19. júní sl.fallist á kröfu hollenskra yfirvalda um framsal.Varnaraðili ergrunaður um tilraun til manndráps hinn 5. maí sl., með því að hafaítrekað stungið annan skipverja í handlegg og brjóst. Atburðurinn átti sér staðum borð í skipinu [...] sem var á leið tilÍslands. Varnaraðili hefur kannast við brotið en ber við að ásetningur hanshafi ekki staðið til þess. Varnaraðili hefur ekki kosið að tjá sig umsakarefnið hér fyrir dóminum. Fyrir hendi er rökstuddur grunur um aðvarnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr.1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Fallist verður því á með ríkissaksóknara aðskilyrðum b-liðar 95. gr. laga nr.88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðilasé enn fullnægt, enda má ætla að hann muni reyna að komast úr landi á meðan málhans er til meðferðar hér á landi. Varnaraðili virðist ekki hafa tengsl viðÍsland og það brot sem varnaraðili er grunaður um er alvarlegt. Hollensk yfirvöldgáfu út handtökuskipan á hendur varnaraðila og var hann handtekinn 7. maí sl.Að beiðni hollenskra yfirvalda hefur lögreglan annast rannsókn málsins og í þvísambandi hefur varnaraðila verið gert að sæta gæsluvarðhaldi til dagsins í dag,síðast með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 360/2017 en rétturinn hefurslegið því föstu að skilyrðum til gæsluvarðhalds sé fullnægt enda sé varnaraðili undir rökstuddum grun um verknað samkvæmt211. gr., sbr. 20. gr., eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem varðað getur hann fangelsi í meira en eitt ár, sbr. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Hefurekkert nýtt komið fram sem breytir þeirri niðurstöðu. Breyta þau tímamörk semverjandi vísar til að sett séu í Evrópusamningi frá 1957 um hámarkstíma engu umað lagaskilyrði eru fyrir hendi til að varnaraðila verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi svo sem krafist er sbr. skýra heimild í 2. mgr. laganr. 13/1984. Þykja ekki efni til að varnaraðili sæti farbanni í staðgæsluvarðhalds. Með vísan tilframgreinds er krafa ríkissaksóknara tekin til greina og ákveðið með heimild í15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum ogb-lið 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála að varnaraðili sæti áframgæsluvarðhaldi í tvær vikur, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R ÐVarnaraðili, X, fæddur [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi ámeðan framsalsmál hans er til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum ogdómstólum, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 5. júlí 2017, kl. 16:00.
Mál nr. 320/2017
Líkamstjón Ábyrgðartrygging Skaðabætur Gjafsókn
A höfðaði mál á hendur S hf. til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B hjá S hf. vegna líkamstjóns sem A varð fyrir á heimili B. Tildrög slyssins voru þau að A féll á spegil sem brotnaði og við það slasaðist hann alvarlega á hægri handlegg. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að A hefði ekki sýnt fram á að slysið yrði rakið til saknæmrar háttsemi eða vanrækslu B, eða annarra atvika sem hann bæri ábyrgð á. Var S hf. því sýknað af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogIngibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 23. maí 2017. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskyldastefnda vegna líkamstjóns, sem áfrýjandi hafi orðið fyrir 17. janúar 2011 að […]í Kópavogi þegar hann hafi slasast á hægri handlegg. Þá krefst áfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honumhefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnaðáfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2017.I.Mál þetta var höfðað 3. mars 2016 ogdómtekið 13. febrúar 2017. Stefnandier A, […], en stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5,Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna líkamstjóns semstefnandi varð fyrir þann 17. janúar 2011 að […], Kópavogi þegar hann slasaðistalvarlega á hægri handlegg. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar, en til varaað hann verði einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta vegna tjóns stefnandasem hlaust af slysi þann 16. janúar 2011 og að í því tilviki verðimálskostnaður felldur niður. II.Stefnandi slasaðist alvarlega áhandlegg kl. 4.21 að morgni 16. janúar 2011, þegar hann féll á spegil sem hafðiverið stillt upp við vegg. Þegar slysið átti sér stað var stefnandi gestkomandiá heimili vinar síns, B, að […] í Kópavogi en umræddur B var leigjandiíbúðarinnar. Samkvæmt dagbók lögreglu átti slysið sér stað kl. 4.21 að morgni16. janúar Umræddum spegli var stillt upp við vegg í enda stofu. Til hliðarvið spegil var veggstubbur 30-40 cm frá vegg sem aðskildi spegil frá gangvegisem liggur inn eftir íbúðinni. Samkvæmtörorkumati Sigurðar Thorlacius frá 9. júlí 2014, voru afleiðingar slyssinsfyrir stefnanda þær að hann hlaut útbreidda lömun og skyntruflanir í hægrigriplim. Taldi Sigurður að miski væri hæfilega metinn 50%. Stefnandivar með frístundatryggingu hjá stefnda og fór fram fullnaðaruppgjör samkvæmtskilmálum hennar þann 23. september 2014. Meðtölvubréfi, dags. 27. október 2014, krafðist stefnandi bóta úr frjálsriábyrgðartryggingu sem B hafði hjá stefnda, á slysdegi. Var bótaskyldu hafnaðmeð bréfi stefnda 3. mars 2015, m.a. með þeim rökum að um dæmigert óhapp hafiverið að ræða, sem enginn beri skaðabótaábyrgð á. Var það niðurstaða stefnda,að frágangur spegilsins og aðstæður í íbúðinni að öðru leyti yrðu ekki virtarvátryggingartaka til sakar og bæri hann því ekki skaðabótaábyrgð á slysinu. Stefnandigaf skýrslu fyrir dóminum. Einnig gáfu skýrslu C, B og D. Stefnandibar fyrir dóminum að hann hefði verið að fylgja C inn í herbergi íbúðarinnar,til þess að hún gæti lagt sig, en hún hafi verið ölvuð. C hafi hrasað og rekistí stefnanda og hann við það fallið á spegilinn. Hann hafi borið olnbogann fyrirsig og dottið. Stefnandi kvaðst hafa drukkið bjór fyrir atvikið, en hafi ekkiverið mjög ölvaður. Þá tók hann fram að hann hafi ekki verið að dansa þegaratvikið átti sér stað. Cbar fyrir dóminum að þau hafi verið að spjalla saman. Áður en slysið átti sérstað hafi þau setið í sófa í stofunni. Hún hafi verið á leið fram með A er húnhafi rekið sig í stól, sem hafi snúist og við það dottið á stefnanda og þauendað á speglinum. Hún kvað alla viðstadda hafa neytt áfengis en gat ekki sagthversu mikið þau hefðu drukkið. Btók fram að þau hefðu setið heima hjá honum. Síðar hafi C komið og hafi húnverið töluvert ölvuð. Stefnandi hafi ákveðið að fara með hana inn í herbergi.Hann kvað þá alla hafa drukkið þrjá til fjóra bjóra. Hann hafi átt spegilinnlengi. Hann hafi verið í ramma og hafi áður hangið uppi á vegg í fyrri íbúðhans. Ætlunin hafi verið að hengja hann upp í þessari íbúð, en það hafi ekkiverið gert. Þá kvaðst hann hafa búið í íbúðinni í tvö ár. Hann taldi spegilinnhafa verið 50 cm breiðan og 155 cm á hæð. Hann hafi verið í gráum tréramma, meðpappaspjaldi fyrir aftan. Hann hafi verið gerður til að hanga á vegg, það hafiverið festingar með honum. Hann tók fram að borðstofuborð hafi staðið alveg uppvið vegg stofunnar og endi þess hafi verið alveg í „flútti“ við spegilinn. Etók fram að þau hefðu verið að drekka bjór og spjalla saman. C hafi komiðseinna. Hún hafi verið vel í því. Stefnandi hafi ætlað með hana inn í herbergi.Hann hafi rekist í stólinn og fallið á spegilinn. C hafi farið með honum allaleið á spegilinn og legið á honum eftir fallið.III.. Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi vísar til 2. gr.ábyrgðarskilmála ábyrgðartryggingar sem húsráðandi var með hjá stefnda.Samkvæmt umræddri grein beri menn bótaábyrgð á tjóni sem þeir valdi öðrum vegnamistaka eða vanrækslu. Telur stefnandi að tilætlaðrar varkárni hafi ekki veriðgætt af hálfu húsráðanda varðandi staðsetningu og umbúnað spegilsins og hannhafi viðurkennt að ætlunin hafi verið að hengja hann upp á vegg. Spegillinnhafi verið um 150-170 cm á hæð og hafi hallað þannig upp að veggnum að efrihluti hans snerti vegginn en neðri hluti hans hafi verið um 15-20 cm fráveggnum. Hafi því skapast mikil hætta af umbúnaði spegilsins. Það sé ljóst aðspegillinn sé til þess gerður að hanga uppi á vegg en ekki til að standa ágólfi. Hefði hann hangið uppi hefði fall stefnanda líklega ekki orðið til þessað spegillinn brotnaði og ylli stefnanda tjóni. Holrými sem var á bak viðspegilinn hafi orðið til þess að stefnandi féll inn í spegilinn og síðan niðurá brotin sem voru föst við neðri hluta rammans. Stefnandi telur að staðsetning og frágangur spegilsins umrætt sinnhafi verið á ábyrgð hins vátryggða og að meta verði það honum til gáleysis aðhafa ekki gengið frá honum með þeim hætti að hann ylli ekki tjóni. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi telur að sönnunarbyrði um aðskilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt hvíli á stefnanda, þar með talið aðhúsráðandi hafi í umrætt sinn sýnt af sér saknæma háttsemi og að orsakatengslséu á milli sakar húsráðanda og tjónsins. Þá beri stefnandi einnigsönnunarbyrði fyrir því að tjónið sé sennileg afleiðing af saknæmri háttsemihúsráðanda. Telur stefndi að skilyrði sakarreglunnar séu ekki uppfyllt.Húsráðandi verði ekki talinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda eingönguvegna þess að hann kaus að hafa spegil reistan upp við vegg á heimili sínu.Speglar séu algengur húsbúnaður, iðulega frístandandi eða lagðir við vegg.Engin sérstök hætta hafi stafað af því að hafa spegilinn reistan upp við vegg.Þá mæli engar reglur fyrir um að speglar af þessu tagi skuli skilyrðislausthengdir upp á vegg. Þá hafi aðstæður í íbúðinniekki verið frábrugðnar því sem almennt gerist á heimilum. Þá sé hægt aðskera sig á ýmsum glerbúnaði svo sem gler- eða spegilborðum. Engin saknæmháttsemi hafi falist í því af hálfu húsráðanda að leggja spegilinn upp viðvegginn. Telur stefndi að meginorsök slyssins, samkvæmt stefnu hafi verið sú aðölvaður einstaklingur hafi fallið utan í stefnanda og að við það hafi stefnandimisst jafnvægið, dottið á spegilinn og borið höndina fyrir sig. Telur stefndiað um óhappatilvik hafi verið að ræða og enginn beri skaðabótaábyrgð á slysinu.Þá mótmælir stefndi öllum getgátum í stefnu um muninn á því að falla á spegilsem halli upp að vegg eða spegil sem hangi á vegg. Telur stefndi ósannað aðtjón stefnanda hefði orðið minna hefði spegillinn hangið á veggnum. IV.Málsatvik í máli þessu eru íaðalatriðum óumdeild. Stefnandi slasaðist alvarlega á handlegg þegar hann féllá spegil sem reistur hafði verið upp við vegg í enda stofu á heimili vinarhans. Slysið gerðist síðla nætur og hafði stefnandi að sögn drukkið þrjá tilfjóra bjóra þegar slysið varð. Bar það að með þeim hætti að stefnandi var aðstyðja vinkonu sína, sem var mjög ölvuð, inn í herbergi íbúðarinnar. Húnhrasaði og rakst í stefnanda sem við það féll á spegilinn og slasaðistalvarlega. Samkvæmtgögnum málsins var um að ræða spegil sem var 50 cm á breidd og 155 cm á hæð.Ekki liggja fyrir upplýsingar um spegil þennan að öðru leyti, hvorki þykkthans, tegund né leiðbeiningar um uppsetningu. Var spegillinn reistur upp viðvegg í enda stofunnar og bar neðri hluta hans 15-20 cm frá veggnum. Stefnandireisir málatilbúnað sinn á því að nægilegrar varkárni hafi ekki verið gætt afhinum vátryggða, þ.e. eiganda spegilsins og húsráðanda, varðandi staðsetninguog umbúnað spegilsins og að mikil hætta skapast af staðsetningu hans. Verði aðmeta hinum vátryggða það til gáleysis að hafa ekki gengið frá honum með þeim hættiað hann ylli ekki tjóni. Stefnandivar gestkomandi á heimili vátryggðs að morgni 16. janúar 2011 erhann við óhappatilvik datt á spegil sem þar var frístandandi upp við vegg viðenda stofunnar. Stórir speglar eins og þeir sem í málinu greinir eru algengurhúsbúnaður á heimilum manna og er þeim komið fyrir með ýmsum hætti. Ekki ermælt fyrir um festingu þeirra eða aðra staðsetningu í byggingarreglugerðum.Sönnunarbyrðin um að vátryggði hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eðavanrækslu umrætt sinn með staðsetningu spegilsins og umbúnaði á heimilisínu hvílir á stefnanda. Dómurinn telur ósannað að slysið verði rakið tilsaknæmrar háttsemi eða vanrækslu vátryggðs eða annarra atvika semvátryggður ber ábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfumstefnanda í máli þessu. Eftiratvikum þykir rétt að hvor aðili beri kostnað af rekstri málsins. Innanríkisráðuneytiðveitti stefnanda gjafsóknarleyfi 26. apríl 2016. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans Björns ÞorraViktorssonar hrl., 700.000 krónur. RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingarhf., er sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, 700.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 183/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Engar kröfur hafa komið fram af hendi varnaraðila í kærumáli þessu. Verður að ætla að hann kæri úrskurð héraðsdómara í því skyni að hann verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 2002, þriðjudaginn 16. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Hjördísi Hákonardóttur héraðsdómara, kveðinn upp svofelldur úrskurður. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. maí 2002, klukkan 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að [...]. Dómari hefur yfirfarið rannsóknargögn lögreglu. Í þeim koma fram sterkar vísbendingar um að kærði hafi verið þátttakandi í innflutningi á tæpum 30 kg af hassi. Hér er um að ræða rannsókn á sakamáli sem varðar verulegt magn fíkniefna og varðar því jafnframt almannaheill. Verður að fallast á það með fulltrúa lögreglustjóra að fyrir liggi á þessu stigi rökstuddur grunur um að kærði sé viðriðinn málið. Málið er á viðkvæmu rannsóknarstigi, og miklir rannsóknarhagsmunir í húfi sem gætu skerst verulega ef ekki yrði fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald yfir kærða. Vegna umfangs málsins þykir því rétt, þrátt fyrir að kærði neiti einarðlega allri aðild að innflutningi fíkniefnanna og bendi á að verulegir persónulegir- og fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi fyrir hann, að fallast á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald yfir kærða til 7. maí nk. kl. 16.00. Um niðurstöðu þessa er vísað til a-liðar 1. mgr. 103.gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. maí nk. kl. 16.00.
Mál nr. 645/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var X gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. desember 2007
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Að virtum gögnum málsins er þó ekki ástæða til að það standi lengur en í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. desember 2007 kl. 16. Lögreglustjórinn á Selfossi hefur gert þá kröfu að úrskurðað verði að X, kt. [...] til lögheimilis að [heimilisfang], 112 Reykjavík, nú í haldi lögreglunnar á Selfossi, verði gert að sæta gæsluvarðahaldi allt til kl. 16:00 sunnudaginn 30. desember n.k. I. Í greinargerð með kröfunni segir að lögreglunni á Selfossi hafi þann 28. nóvember sl., verið tilkynnt um fjölda innbrota, í heimahúsi við Ártún á Selfossi, í heimahúsi í Flóahreppi, í garðyrkjustöð í Hveragerði og í bifreiðar fyrir utan verkstæði á Selfossi. Þar fyrir utan hafi lögreglunni á Hvolsvelli verið tilkynnt sama dag um þjófnað á bíllyklum úr bifreið er stóð fyrir utan verkstæði í Rangárvallasýslu. Að morgni 29. nóvember s.l. hafi X verið handtekinn eftir að starfsmenn Landsvirkjunnar tilkynntu um að brotist hafi verið inn í turnhús á stíflumannvirki við Ísakot, fyrir ofan Búrfellsvirkjun. Hafi verið komið að X, sofandi ölvunarsvefni í vinnusal í kjallara. Á vettvangi hefði hann ekki getað gert grein fyrir veru sinni þar, eða hvernig hann hefði komist þangað. Við leit á X hafi fundist munir er tengjast flestum innbrotsmálanna frá 28. nóvember sl. Þá segir að X hafi við yfirheyrslu í morgun ekki getað gefið trúverðugar skýringar á ferðum sínum eða tilurð muna þeirra er fundust á honum umrætt sinn við handtöku. X segist hafa verið á ferðinni við annan mann, en neitar að nafngreina hann. Lögregla hefur leitað að hugsanlegu ökutæki í kringum Ísakot án árangurs. Þá sé hluti þýfis úr ofangreindum innbrotum ófundið. Því sé nauðsynlegt að krafa þessi nái fram að ganga svo unnt sé að rannsaka málið án þess að X nái að hafa áhrif á samseka eða vitni og spilla hugsanlegum sakargögnum. Þá segir að lokum í greinargerðinni að X hafi margoft komið við sögu lögreglu vegna ýmissa mála, m.a. vegna auðgunarbrota. Hann hafi síðast verið dæmdur þann 8. október sl. í þriggja mánaða fangelsi skilorðsbundið til tveggja ára vegna þjófnaða og fleiri brota. Lögreglustjóri vísar til þess að verið sé að rannsaka ætluð brot X á 244. gr. almennra hegningarlaga. Ætluð brot séu að hluta mjög gróf þar sem brotist hefur verið inná heimili fólks í miðri viku um hábjartan dag. Þau sakarefni sem hér um ræðir munu varða fangelsisrefsingu ef sök telst sönnuð. Rannsókn málsins sé mjög viðamikil, þar sem um mörg innbrot sé að ræða og sé á frumstigi. Loks er bent á að hluti þýfis úr framangreindum innbrotum sé enn ófundið. Auk þess telur lögregla verulega hættu eins og mál þetta er vaxið að hinn grunaði muni torvelda rannsóknina með því að skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni og samseka. Með vísan til alls ofanritaðs, rannsóknarhagsmuna, svo og með vísan til a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, er þess farið á leit að ofangreind krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. II. Í rannsóknargögnum sem liggja fyrir í málinu kemur fram að brotist hafi verið inn á sjö stöðum í Hveragerði, Selfossi, Flóahreppi, Rauðalæk í Rangárvallasýslu og Bláskógabyggð. Á fimm þessara staða sást til hvítrar sendibifreiðar. Þá hafa tvenn mismunandi skóför fundist við innbrotsstaði sem samrýmast skóm kærða og öðrum skóm. Þá hafa lyklar úr bifreiðum fundist í fórum kærða sem tilkynnt hafði verið um þjófnað á. Þá kemur fram að nokkuð af þýfi sé ekki fundið. Af öllu ofansögðu og með hliðsjón af sakargögnum, þykir fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið þau innbrot og þann þjófnað sem lögreglan rannsakar auk þess að sterkar líkur eru á að hann hafi haft samverkamann. Kærði er grunaður um innbrot og þjófnað og getur háttsemi hans varðað hann fangelsisrefsingu allt að sex árum ef sök sannast. Kærði neitar sakargiftum en rannsóknargögn vekja grun um aðild hans að innbrotunum. Rannsókn málsins er á algjöru frumstigi og verður að telja að hætta sé á því að kærði geti spillt rannsókninni með óskertu frelsi, svo sem með því að hafa áhrif á vitni eða þá sem hugsanlega eru samsekir. Rannsóknarhagsmunir styðja þannig kröfu um að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Er því fallist á að skilyrði a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa sýslumannsins á Selfossi tekin til greina að því leyti að kærði sæti ekki lengri gæslu en til föstudagsins 21. desember nk. kl. 16.00 Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, kt. [...], með lögheimili að [heimilisfang], Reykjavík, skal sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 21. desember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 511/2005
Eignarnám Fasteign
G krafðist ógildingar á ákvörðun samgönguráðherra um að heimila S eignarnám á hluta fasteignarinnar A á grundvelli 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Landskikinn hafði að geyma fjarskiptamastur S og var talið að fyrirtækinu væri nauðsynlegt að tryggja sér varanleg umráð landskikans undir mastrið. Fyrir lá að S hafði leitast við að ná samningum við G til að tryggja sér varanleg umráð landskikans með kaupum eða langtíma leigusamningi, en tilboði S um hið síðarnefnda hafði ekki verið svarað. Þegar litið var til samskipta aðila í heild sinni þótti ljóst að samningum um kaup á lóðarskikanum yrði ekki við komið. Var því talið að lagaskilyrðum til eignarnáms væri fullnægt. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við töku ákvörðunar um eignarnám, að ákvörðunin hefði ekki beinst að réttri eign eða að samgönguráðherra og starfsmenn hans hefðu verið vanhæfir til að fjalla um beiðni S um eignarnám. Voru Í og S því sýknuð af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. desember 2005 og krefst þess að ógilt verði með dómi ákvörðun samgönguráðuneytisins 5. janúar 2004 um að heimila Landssíma Íslands hf. eignarnám á nánar tilgreindum hluta fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi auk réttar til umgengni og aðgangs að hinu eignarnumda. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast hvor fyrir sig staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi íslenska ríkið krefst þess til vara að málskostnaður verði felldur niður. Á hluthafafundi í Landssíma Íslands hf. 20. desember 2005 var nafni félagsins breytt í Síminn hf. Svo sem rakið er í héraðsdómi reisti Póst- og símamálastofnun fjarskiptamastur á lóð nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi á árunum 1960 til 1970, en fasteignin var þá í eigu stefnda íslenska ríkisins. Síðar mun Landssími Íslands hf., sem tekið hafði við fjarskiptamastrinu af Póst- og símamálastofnun, hafa haft endurgjaldslaus afnot af lóðarskika undir mastrið. Áfrýjandi keypti fasteignina Aðalgötu 7 af stefnda íslenska ríkinu 3. maí 2001. Fangageymsla, 480 fermetra að stærð, var undanskilin kaupunum, en engir fyrirvarar voru gerðir vegna lóðarréttinda fyrir fjarskiptamastrið og búnað þess. Í héraðsdómi er rakið hvernig deilur um endurgjald fyrir lóðarskikann, sem mastrið stendur á, leiddu til þess að samgönguráðherra heimilaði 5. janúar 2004 að 12 x 12 metra skiki út frá miðju mastrinu ásamt 2 metra breiðri lagnaleið, auk réttar til umgengni og aðgangs, væri tekinn eignarnámi á grundvelli 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sbr. áður gildandi 3. mgr. 48. gr. laga nr. 107/1999 um sama efni. Samkvæmt þinglýsingarvottorði sýslumannsins í Stykkishólmi var lóðin Aðalgata 7B stofnuð í kjölfar eignarnámsins og Landssími Íslands hf. skráður eigandi hennar. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti bar áfrýjandi fram þá málsástæðu, að 70. gr. laga nr. 81/2003 stæðist ekki meðalhófsreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar og bæri því að víkja henni til hliðar. Þessari málsástæðu var ekki hreyft í héraði. Er hún því of seint fram komin og kemur ekki til álita. Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar 12. febrúar 2003 um beiðni Landssíma Íslands hf. um heimild til eignarnáms, er lýst notagildi fjarskiptamastursins og hversu mikilvæg og margþætt þjónusta sé veitt með búnaði þess. Með tilliti til þess sé ljóst að Landssími Íslands hf., svo og notendur þjónustunnar, hafi mikilsverða hagsmuni af starfrækslu hans. Telja verði að flutningur búnaðarins hefði augljóst óhagræði og verulegan kostnað í för með sér. Landssími Íslands hf. hafi brýna þörf fyrir að fá afnot af hluta lóðarinnar, en ekki skipti máli hvort slík afnot yrðu tryggð með eignarhaldi á lóðarhlutanum eða með langtíma leigusamningi, enda þekkist dæmi um hvort tveggja vegna lands undir fjarskiptamannvirki. Séu tryggð umráð í eðlilega langan tíma ætti einu að gilda hver sé eigandi landsins. Stefndi Síminn hf. leitaðist í tilraunum sínum til samninga við að tryggja sér varanleg umráð landskika undir mastrið, sem honum voru nauðsynleg, annað hvort með kaupum eða langtíma leigusamningi. Hið síðarnefnda bauð hann áfrýjanda í bréfi 16. desember 2002, en því var ekki svarað. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur er óraskaður. Áfrýjandi, Gullver sf., greiði stefndu, íslenska ríkinu og Símanum hf., hvorum um sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 28. júní 2004 og var dómtekið 24. maí sl. Málið var tekið til munnlegs málflutnings að nýju þann 5. september og dómtekið sama dag. Stefnandi er Gullver sf. , Strandgötu 25, 220 Hafnarfirði. Stefndu eru íslenska ríkið og Landssími Íslands hf., Ármúla 25, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Að ógilt verði með dómi ákvörðun samgönguráðuneytisins frá 5. janúar 2004 um að heimila Landssíma Íslands hf. eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi, þ.e. 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamasturs ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að meðtöldum áhrifum virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina. Stefndi, íslenska ríkið, gerir þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefndi, Landssími Íslands hf., gerir þá dómkröfu að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að hvor aðili um sig beri kostnað af máli þessu. Málavextir Stefndi, Landssími Íslands hf. (áður Póst- og símamálastofnun), hefur um árabil átt fjarskiptamastur að Aðalgötu 7 í Stykkishólmi. Talið er að mastrið hafi verið reistá árunum 1960-70. Fjarskiptabúnaðurinn sem í mastrinu er þjónar margþættumtilgangi og gegnir m.a. þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi, í Breiðafirði,og nágrenni. Staðsetning fjarskiptamastursins tryggir að til eru vara burðarleiðir efbilun verður í ljósleiðara. Um slíkar burðarleiðir fer m.a. talsímaumferð, sem er hlutiaf alþjónustu sem stefnda er skylt að veita. Er talið afar mikilvægt að til staðar séuvaraleiðir ef aðalleiðir rofna, t.d. vegna náttúruhamfara. Meðal fjarskiptasambandasem fara í gegnum mastrið og gegna mikilvægu öryggishlutverki er neyðar- oguppkallsrás fyrir skipafjarskipti og NMT farsímaþjónusta. Í gegnummastrið er einnig veitt GSM farsímaþjónusta og hljóðvarps- og útvarpsþjónusta. Fasteignin að Aðalgötu 7, þ.e. húsbygging ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, varáður í eigu ríkissjóðs. Að sögn stefnda samdist svo um milli ríkissjóðs og stefnda, Landssíma Íslands hf., að afnot þess síðarnefnda af lóðarskika undir mastrið, væru ótímabundin og endurgjaldslaus. Lóðin að Aðalgötu 7 er erfðafestulóð samkvæmt þinglýstum samningi frá árinu 1914. Stefnandi keypti fasteignina Aðalgötu 7 í Stykkishólmi af íslenska ríkinu með kaupsamningi frá 3. maí 2001. Er fasteignin tveggja hæða íbúðarhús ásamt kjallara og viðbyggingu, en húsið var selt ásamt tilheyrandi lóðarréttindum. Stærð lóðarinnar var 5.349 fermetrar að undanskildum 480 fermetra fangageymslu sem sérstaklega var undanskilin í kaupsamningi. Afsal var gefið út 27. nóvember 2001 og umsamið kaupverð var 8.780.000 krónur. Hvorki í kaupsamningi né afsali voru gerðir nokkrir fyrirvarar vegna mastursins og þess búnaðar sem umlykur það á lóðinni. Með bréfi dags. 15. desember 2001 sendi stefnandi Landssíma Íslands hf. bréf ásamt fjórum reikningum með innheimtu á leigu fyrir afnot Landssímans af aðstöðunni fyrir tímabilið maí-desember 2001. Krafðist stefnandi samtals 736.322 króna fyrir afnotin á greindu tímabili, sem hann taldi sanngjarna og eðlilega leigu. í kröfubréfi stefnanda er sérstaklega vísað til þess að verulegur hluti lóðarinnar nýtist ekki þegar horft sé til staðsetningar á téðu fjarskiptamastri auk þess sem því fylgi hljóð- og sjónmengun. Lögmaður stefnda, Landssímans, svaraði bréfinu 30. janúar 2002 þannig að stefndi taldi sér óskylt að greiða nokkurt leigugjald fyrir afnotin. Með bréfi stefnanda til stefnda, Landssímans, dags. 31. janúar 2002, bauð stefnandi afslátt af kröfu um leigugjald fyrir tímabilið maí-desember 2001. Í tölvubréfi til lögmanns stefnda, dags. 5. apríl 2002, er staðfest boð stefnanda um afslátt af leigu fyrir afnotin, eða 55.000 krónur á mánuði. Því boði var ekki svarað af hálfu Landssímans, þrátt fyrir ítrekun þess með öðru tölvubréfi dags. 19. apríl 2002. Í bréfi, dags. 25. apríl 2002, til stjórnarformanns stefnda, Landssíma íslands hf., ítrekaði forsvarsmaður stefnanda kröfu stefnanda um 55.000 króna leigugreiðslu. Í bréfinu er tekið fram að starfsmönnum Landssímans sé óheimilt að stíga fæti inn á lóðina Aðalgötu 7 þar til leigugreiðslur hefðu borist og samið hefði verið um framtíðarsamskipti. Ítrekunarbréf voru síðan send 16. maí 2002 og 5. júní 2002. Í tölvupósti til stefnanda, dags. 6. júní 2002, segir lögmaður Landssímans að ekki sé fallist á 55.000 króna greiðslu á mánuði fyrir afnot af lóð undir mastrið. Þeir séu hins vegar reiðubúnir til viðræðna um kaup á landskikanum sem mastrið standi á. Þeirra hugmyndir gangi út á að afmarka ca 12x12 metra með mastrið í miðju og 2 metra breitt þar sem lagnir þeirra liggi ofanjarðar. Jafnframt þyrfti að ganga frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu. Fyrir þetta komi eingreiðsla 1.000.000 króna. Var þetta tilboð stefnda síðan áréttað með bréfi 25. júní 2002. Eins og segir í stefnu hafnaði stefnandi þessu boði stefnda í bréfi sínu til stefnda, dags. 8. júlí 2002. Stefnandi sendi stefnda hins vegar í framhaldi af því nokkur bréf þar sem hann ítrekar kröfu sína um leigugreiðslur fyrir afnot stefnda af lóðarskikanum. Í bréfi, dags. 14. október 2002, er ítrekað að áfram gildi að starfsmönnum Landssíma Íslands hf. sé óheimilt að stíga fæti inn á lóðina nema með leyfi stefnanda og aðeins vegna brottnáms mastursins. Með bréfi stefnda, Landssíma Íslands hf., til samgönguráðuneytisins, dags. 26. ágúst 2002, var þess farið á leit að lóðarskikinn yrði tekinn eignarnámi á grundvelli heimildar í fjarskiptalögum. Er tekið fram í beiðninni að fjarskiptamastrið gegni veigamiklu hlutverki í fjarskiptaþjónustu á svæðinu, m.a. til að sinna alþjónustuskyldum á grundvelli fjarskiptalaga og gegni mastrið hlutverki í almanna- og öryggisþágu á svæðinu. Vitnað er jafnframt til bréfs stefanda 25. apríl 2002, þar sem starfsmönnum stefnda er bannaður aðgangur að lóðarskikanum. Með bréfi samgönguráðuneytis 15. október 2002 var stefnanda gefinn kostur á því að koma að sjónarmiðum sínum varðandi beiðni Landsíma Íslands hf. Beiðni Landssímans til samgönguráðherra um heimild til eignarnáms á umræddum lóðarskika var send Póst- og fjarskiptastofnun til umsagnar. Með bréfi, dags. 28. nóvember 2002, var stefnanda gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum við stofnunina áður en umsögn yrði veitt. Jafnframt var þeirri spurningu beint til stefnanda hvort hann teldi samningaleið fullreynda í málinu. Í svarbréfi stefnanda, dags. 4. desember 2002, kemur fram að stefnandi telur að aldrei hafi reynt á samningaleið þar sem Rannveig Rist hafi aldrei gefið kost á neinum viðræðum. Póst- og fjarskiptastofnun beindi jafnframt nokkrum spurningum til stefnda, Landssíma Íslands hf. Svarbréf stefnda er dags. 19. desember 2002. Varðandi þá spurningu hvort stefndi teldi samningaleið fullreynda segir í bréfi stefnda að með hliðsjón af afdráttarlausri höfnun á kauptilboði Landssímans, auk afar sérstæðra bréfaskipta, hafi það verið mat Landssímans að samningaleið væri fullreynd þegar beiðni um heimild til eignarnáms hafi verið rituð til samgönguráðuneytisins. Bréfaskrif í kjölfarið hafi heldur ekki gefið tilefni til bjartsýni að þessu leyti. Þann 12. febrúar 2003 lá fyrir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og kynnti ráðuneytið stefnanda hana með bréfi 26. sama mánaðar. Í niðurstöðukafla umsagnar stofnunarinnar segir að Landssíminn reki fjarskipti að Aðalgötu 7 sem notuð séu til að veita almenningi fjarskiptaþjónustu og sé fyrirtækinu nauðsynlegt að fá áframhaldandi afnot af hluta lóðarinnar. Skilyrði 3. mgr. 48. gr. fjarskiptalaga sé fullnægt að því leyti að nauðsynlegt sé að tryggja afnot lóðarinnar. Hins vegar verði að telja að fjarskiptafyrirtæki verði að sýna fram á að það geti ekki tryggt sér afnot með öðrum hætti en þeim að eignast viðkomandi fasteign. Ekki sé hægt að skilja 3. mgr. 48. gr. þannig að fjarskiptafyrirtæki eigi heimtingu á að kaupa eign eða taka hana eignarnámi ef möguleiki sé á að tryggja fullnægjandi afnotarétt með örðum hætti svo sem leigusamningi. Vikið er að kauptilboðum stefnda og leigutilboðum stefnanda. Þá segir að engir fundir hafi farið fram með aðilum þrátt fyrir að stefnandi hefði óskað eftir viðræðum. Eins og Landssíminn haldi fram þá beri vissulega mikið á milli tilboða aðila. Leigukröfur stefnanda séu háar í samanburði við það sem tíðkist almennt í samningum um aðstöðu fyrir fjarskiptamöstur. Tilboð Landssímans um kaupverð sé hugsanlega eðlilegt eða jafnvel ríflegt miðað við stærð lóðarhluta sem hann óski eftir en líta verði á skerta afnotamöguleika lóðarinnar í kringum umræddan hluta þegar metið sé hvað teljist eðlilegt. Það verði að telja forsendu þess að heimila megi eignarnám að fullreynd hafi verið sú leið að semja um kaup eða afnot eignarinnar. Við mat á því atriði verði ekki fram hjá því litið að Landssíminn hafi engar tilraunir gert til þess að semja um lægri leigu en tilboð stefnanda hafi hljóðað upp á. Landssíminn hafi einungis ljáð máls á kaupsamningi um lóðarhlutann og hafi ekki þegið boð stefnanda um viðræður. Þrátt fyrir að stefnandi hafi farið fram á leigu sem Landssíminn telji úr hófi og hafi hafnað tveimur kauptilboðum Landssímans nægi það ekki til þess að talið verði að samningaleið hafi verið fullreynd. Af þeirri ástæður telur Póst- og fjarskiptastofnun að ekki sé rétt að heimila eignarnám að svo stöddu. Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 26. febrúar 2003, var stefnanda send fyrrgreind umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og segir í bréfinu að athugasemdir um umsögnina skuli senda ráðuneytinu eigi síðar en 12. mars 2003. Hafi ekki náðst sáttir milli aðila fyrir þann tíma muni ráðuneytið taka afstöðu til beiðni Landssíma Íslands hf. Stefnandi svaraði þessu bréfi með bréfi, dags. 10. mars 2003, þar sem hann óskar eftir tilteknum gögnum vegna kostnaðaráætlunar Landssímans við flutning á fjarskiptabúnaði af lóðinni Aðalgötu 7, gögnum til staðfestingar á fullyrðingu Landssímans um að leigukröfur stefnanda væru háar í samanburði við það sem tíðkaðist. Þá óskaði stefnandi eftir því að upplýst yrði hvað Landssíminn hefði miklar leigutekjur frá öðrum aðilum vegna búnaðar í umræddu mastri. Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 24. október 2003, var þessum kröfum stefnanda hafnað. Þegar álit Póst- og fjarskiptastofnunar lá fyrir var stefnandi og lögmaður hans boðaður til fundar við lögmann stefnda, Landssíma Íslands hf., 13. mars 2003. Auk lögmannsins skyldu af hálfu stefnda vera viðstaddir fundinn Bergþór Halldórsson, framkvæmdastjóri fjarskiptanets, og Valdimar Jónsson, forstöðumaður fasteignadeildar. Dagskrá fundar skyldi vera umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, samningaviðræður um leigukjör/kaup og önnur mál. Í svari lögmanns stefnanda við þessu fundarboði kemur fram að stefnandi sé tilbúinn til slíkra viðræðna þegar afstaða samgönguráðuneytisins til eignarnámsbeiðni Landssímans liggi fyrir eða þegar stefndi hafi afturkallað beiðni sína. Samkvæmt stefnu og greinargerð stefnda, Landssímans, átti lögmaður stefnanda fund með forstjóra og forstöðumanni lögfræðisviðs stefnda í byrjun september 2003 þar sem fyrri tilboð stefnda voru áréttuð. Hinn 5. janúar 2004 lá fyrir ákvörðun samgönguráðherra varðandi beiðni stefnda, Landssíma Íslands hf., um eignarnám. Segir m.a. í niðurstöðukafla hennar að við mat á málinu verði að hafa í huga að umrætt mannvirki hafi staðið í um það bil 40 ár. Inngripið sem að öllu jöfnu leiði af eignarnámi í grundvallarréttindi eins og eignarréttindi, sem sérstaklega séu varin af stjórnarskrá lýðveldisins, séu hér með öðrum og vægari hætti þar sem mannvirkið stóð þegar á eigninni við kaup núverandi eiganda. Stefnandi hafi haldið því fram að hann sé reiðubúinn að láta aðstöðuna af hendi fyrir rétt verð og að margítrekað hafi verið leitað eftir viðræðum við yfirstjórn Landssímans, en um leið virðist stefnandi vilja ráða því hverja af forsvarsmönnum Landssímans hann semji við, en ekki sæta því hverja Landssíminn kalli til verksins. Landssíminn hafi þegar gert tilboð í eignarhlutann bæði til kaups og leigu. Stefnandi hafi hafnað kauptilboði og ekki verði annað ráðið af síðari bréfaskiptum en að leigutilboðinu hafi ekki verið svarað. Þá hafi stefnandi neitað samningum nema fallið sé frá eignarnámi eða þegar afstaða ráðuneytisins liggi fyrir. Þá verði ekki séð að sá tími sem hefur liðið frá því að beiðnin um eignarnámið kom fyrst fram hafi fært aðila nær samkomulagi og verði engum um kennt. Landssíminn hafi ítrekað þá skoðun sína að samningum verði ekki við komið. Þá sé verulegur munur á milli kröfugerðar eigandans og tilboðs Landssímans. Niðurstaða ráðuneytisins er sú, þegar litið sé til málsins í heild og allra samskipta aðila að samningum um kaup verði ekki við komið. Samgönguráðherra heimilar því Landssíma Íslands eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgata 7, Stykkishólmi. Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta. Með beiðni, dags. 27. febrúar 2004, fór stefndi, Landssími Íslands hf., fram á við matsnefnd eignarnámsbóta að hún mæti eignarnámsbætur. Matsnefnd kvað upp úrskurð sinn 17. maí s.á. þar sem bætur fyrir skikann voru metnar 200.000 krónur en bætur fyrir aðra þætti, svo sem lagnir, umferðarétt o.fl. voru metnar 800.000 krónur. Þann 7. júní 2004 geymslugreiddi stefndi bæturnar á reikning í Íslandsbanka hf. þar sem svar barst ekki frá stefnanda um það hvert skyldi beina greiðslu eignarnámsbóta. Málsástæður stefnanda og lagarök Inngangur. Stefnandi kveður mál þetta sprottið af ágreiningi milli stefnanda og Landssíma Íslands hf. um það hvort stefnda, Landssímanum, beri að greiða endurgjald fyrir afnot af hluta af lóð og aðstöðu fyrir fjarskiptabúnað á lóðinni nr. 7a við Aðalgötu í Stykkishólmi (áður Aðalgata 7) og hve há greiðslan eigi að vera. Stefnandi sé eigandi lóðarinnar og aðstöðunnar. Lóð stefnanda hafi verið skipt upp í tvær lóðir með stofnskjali, dags. 25. apríl 2003, þinglýstu 14. maí s.á., og beri lóð stefnanda nú heitið Aðalgata 7a. Eignina Aðalgötu 7 (íbúðarhús og 896 m2 lóð) hafi stefnandi selt með afsali, dags. 23. apríl 2003, til Guðríðar Önnu Jóhannesdóttur, kt. 240965-4539. Stefnandi sé því ekki eigandi fasteignarinnar Aðalgötu 7 í Stykkis­hólmi. Þann 5. janúar 2004 hafi stefndi, samgönguráðuneytið, heimilað stefnda, Landssíma Íslands hf., eignarnám á hluta af lóðinni nr. 7 við Aðalgötu með svohljóðandi ákvörðun: „Samgönguráðherra heimilar Landssíma Íslands eignarnám á hluta fasteignarinnar Aðalgata 7, Stykkishólmi. Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignarnumda hluta.” Stefnandi sætti sig alls ekki við framangreinda ákvörðun og krefjist ógildingar á henni með dómi af ástæðum sem raktar verði hér á eftir. Málinu sé m.a. beint að stefnda, samgönguráðherra, enda sé krafist ógildingar á stjórnvaldsákvörðun þess stjórnvalds. Sé krafa stefnanda á því byggð að lagaskilyrði hafi brostið til að heimila umþrætt eignarnám, eins og á stóð í málinu. Þannig séu ekki uppfyllt í málinu tiltekin grundvallarlagaskilyrði. Þá liggi enn fremur fyrir að ákvörðunin beinist ekki að réttri fasteign við Aðalgötu í Stykkishólmi, þar sem búnaður Landssímans sé staðsettur í fjarskiptamastri sem standi á lóðinni Aðalgötu 7a, en ekki að Aðalgötu 7, eins og tilgreint sé í ákvörðun ráðuneytisins. Fleiri ástæður styðji kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunarinnar, m.a. brot á reglum stjórnsýsluréttar eins og vikið verði að hér á eftir. Lagaheimild skortir Krafa stefnanda, um að ákvörðun stefnda um heimild til eignarnáms verði ógilt með dómi, sé m.a. byggð á því að ekki hafi verið til staðar nauðsynleg lagaskilyrði til að heimila eignarnám það sem farið var fram á. Fyrir liggi að stefnandi hafi ítrekað boðið stefnda, Landssímanum, nauðsynlega aðstöðu á lóðinni til áframhaldandi reksturs fjarskiptavirkisins fyrir hóflegt endurgjald. Hvorki stjórnarformaður stefnda, Landssímans, né aðrir starfsmenn hafi hins vegar séð ástæðu til að ræða við fyrirsvarsmann stefnanda. Þannig hafi staðan verið þegar stefndi, samgönguráðuneytið, hafi veitt umbeðna heimild til að stefnandi yrði sviptur þeirri eign sem um ræði. Hafi engin breyting orðið þar á. Stefnandi hafi boðið stefnda aðstöðuna, fyrst til leiguafnota, fyrir 90.000 krónur á mánuði en hafi síðar lækkað boðið, m.a. til að freista þess að ná samkomulagi við stefnda eða fá gagntilboð frá honum. Slíkt tilboð eða gagntilboð hafi aldrei komið frá stefnda, sem hafi boðið eingreiðslu að fjárhæð eina milljón króna, sem hann síðar hafi hækkað um 200.000 krónur. Það hafi, að mati stefnanda, verið augljós sýndarmennska og tilboðið sett fram við þær aðstæður að Póst- og fjarskiptastofnun hafði veitt eignarnema viðbótarfrest til þess að koma því á framfæri. Ákvörðun um eignarnám við slíkar aðstæður sé í senn ónauðsynleg og ólögmæt og beri þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðunina. Í mjög ítarlegri umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 12. febrúar 2003, sem sé ráðgefandi fyrir samgönguráðuneytið um fjarskiptamál og lögbundinn umsagnar­aðili samkvæmt lögum um fjarskipti, sé áréttað það skilyrði fyrir ákvörðun um eignarnám á grundvelli þágildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999 að fjarskiptafyrirtæki sýni fram á að það geti ekki tryggt sér aðstöðu með öðrum hætti en eignarnámi á viðkomandi fasteign. Hafni stofnunin því að fjarskiptafyrirtæki eigi heimtingu á að kaupa eign eða taka hana eignarnámi, ef möguleiki sé að tryggja fullnægjandi afnotarétt með öðrum hætti svo sem leigusamningi. Vísað sé til þess af ráðgjafarstofnun samgönguráðherra að Landssími Íslands (eignarneminn) hafi a.m.k. tvívegis hafnað því að honum bæri að greiða nokkurt leigugjald vegna óslitinnar framkvæmdar um ótímabundin og endurgjaldslaus afnot. Krafa stefnanda sé enn fremur á því byggð að 70. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003 veiti ekki heimild til að leyfa eignarnám nema í þeim tilvikum að um nýframkvæmd sé að ræða. Fyrir liggi að fjarskiptabúnaður, sem muni vera í eigu stefnda Landssímans, hafi verið í umræddu fjarskiptamastri svo áratugum skipti. Heimild laganna til eignarnáms í þágu fjarskiptafyrirtækis sé augljóslega við það bundin að viðkomandi fjarskiptafyrirtæki sé „...nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptafyrirtœkja...” Í því tilviki sem hér um ræði hátti svo til að fjarskiptafyrirtækið hafi byrjað að nýta lóðarhlutann fyrir ca 35 árum síðan og hafi rekið fjarskiptavirkið án nokkurrar hindrunar eða athugasemda allar götur síðan. Orð ákvæðisins „að tryggja sér land, lóð...” vísi til þess, að mati stefnanda, að heimildin sé einvörðungu bundin við frumframkvæmdir vegna fjarskiptavirkja og verði ákvæðinu ekki beitt í öðrum tilvikum og fjarri öllu lagi að ætla að samgönguráðherra geti þannig fært Landssíma Íslands hf. eign stefnanda á silfurfati þegar þeir séu berir að vítaverðri vanrækslu í starfi með því að hafa látið undir höfuð leggjast að ganga frá nauðsynlegum samningum svo áratugum skipti. Eignarnámið hafi því í senn verið ónauðsynlegt og óheimilt og ákvörðun samgöngu­ráðuneytisins án lagaheimildar við þær aðstæður að landsafnotin hafi verið til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins. Á því hafi engin breyting orðið þrátt fyrir að stefnandi eignaðist lóðina á árinu 2001. Engu breyti hér þótt stefnandi hafi ítrekað reynt að fá sanngjarnt endurgjald fyrir afnot stefnda af hluta lóðarinnar, enda hafi hann ekki á nokkurn hátt staðið í vegi fyrir rekstrinum á þeim tíma sem hann hafi verið eigandi landsins. Ítrekað boð stefnanda, m.a. með u.þ.b. 12 bréfum til stjórnarformanns og annarra háttsettra starfsmanna stefnda, Landssímans, staðfesti, svo ekki verði um villst, vilja stefnanda til að stefndi hefði áfram öll þau afnot sem væru nauðsynleg til að reka fjarskiptavirkið áfram. Bent sé á að við þessar aðstæður sé ekki um það að ræða að almenningsþörf hafi krafist þess að stefnandi yrði sviptur eign sinni eins og gert hafi verið með ákvörðun samgönguráðuneytisins. Viðkomandi fyrirtæki þurfi að vera það nauðsynlegt að tryggja sér land fyrir tiltekna nýframkvæmd og rekstur. Í þeirri mynd birtist sú almannnaþörf sem þurfi að búa að baki svo viðurhlutamikilli ákvörðun sem samþykki fyrir eignarnámi sé. Hafni stefnandi því alfarið að slík skilyrði séu uppfyllt í málinu og bendi á að eignarnám sé inngrip í stjórnarskrárvarin eignarréttindi og þurfi ákvörðun stefnda, auk skilyrða fjarskiptalaga nr. 81/2003, að uppfylla skilyrði 72. gr. Stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995 og ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mann­réttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Eignarnám þurfi að vera löglegt og nauðsynlegt. Samkvæmt 72. gr. og 1. gr. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu er óheimilt að svipta menn eignum sínum nema almenningsþörf krefji. Til að krafan um almenningsþörf sé uppfyllt við beitingu 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003 þarf eignarnámið að vera nauðsynlegt til að ráðstafa landinu til þeirra nota sem greinin miði við. Þar sem fjarskiptabúnaðurinn hafi, eins og fram sé komið, verið áratugum saman á lóðinni, hafi enga nauðsyn borið til að beita eignarnámsheimild fjarskiptalaga til að taka landið. Það eitt að stefnandi og stefnda hafi greint á um endurgjald fyrir afnotin af aðstöðunni á lóðinni geti með engu móti réttlætt slíkt inngrip í stjórnarskrárvarin eignarréttindi sem eignarnám sannanlega sé og því beri þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðun samgönguráðuneytisins um eignarnámið. Brot á reglum stjórnsýsluréttar Krafa stefnanda um að eignarnámsákvörðunin verði ógilt með dómi sé enn fremur á því reist að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga við undirbúning og töku hinnar umþrættu ákvörðunar um eignarnámið frá 5. janúar 2004. Þá sé á því byggt að með ákvörðuninni hafi verið gengið lengra en þörf var á. Það sé mat stefnanda að með ákvörðuninni hafi reglur stjórnsýsluréttar verið brotnar, einkum 10. og 12. gr. laga nr. 37/1993. Að mati stefnanda verði að ógilda ákvörðun samgönguráðuneytisins af þessum sökum. Samkvæmt framangreindu sé á því byggt af hálfustefnanda að ákvörðunin um eignarnámið sé ólögmæt þar sem formreglur hafi verið brotnar auk þess sem efnisleg skilyrði séu ekki fyrir hendi. Fyrirsvarsmaður Landssímans hafi aldrei rætt við stefnanda áður en eignarnáms var krafist og heldur ekki eftir að beiðnin var sett fram. Þar með liggi fyrir að stefndi hafi aldrei gert neina tilraun til að semja við stefnanda um annað og lægra endurgjald fyrir aðstöðuna en tilboð stefnanda hljóðuðu um. Með bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 26. febrúar 2003, hafi stefnandi fengið senda umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar og tiltekinn frest til að gera athugasemdir, með þeirri hótun að hefðu ekki náðst sáttir milli aðila fyrir veittan frest myndi ráðuneytið taka afstöðu til beiðni Landssímans að fengum athugasemdum aðila. Telja verði það sérkennilega stjórnsýsluhætti, svo ekki sé fastara að orði kveðið, að hóta stefnanda eins og gert sé með þessu bréfi, ekki síst í ljósi þess að niðurstaða ítarlegrar umsagnar Póst- og fjarskiptastofnunar sé alveg ótvíræð og á þá lund að ekki sé rétt að mæla ekki með eignarnámi á lóðarskikanum. Helst sé hægt að skýra framgöngu samgönguráðuneytisins í málinu með því að ráðuneytið sé fagráðuneyti Landssímans og eini eigandi félagsins og gangi því erinda þess, en slíkt fái ekki staðist að lögum. Með bréfi samgönguráðuneytisins til stefnanda, dags. 31. október 2003, hafi fyrirsvarsmaður stefnanda fengið sérstakt boð um að tjá sig um bréf stefnda, Landssímans, frá 10. október 2003 og koma að öðrum athugasemdum varðandi málið. Hafi það verið gert með beinni tilvísun til 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að frátöldum nefndum tveimur bréfum, dags. 26. febrúar og 31. október 2003, hafi samgönguráðuneytið ekki sett sig í samband við stefnanda á meðan á afgreiðslu málsins stóð í ráðuneytinu, þrátt fyrir að afgreiðslutíminn á beiðni stefnda, Landssímans, um eignarnámið væri alls um 17 mánuðir. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Að mati stefnanda skorti á það í málinu að samgönguráðuneytið hafi aflað fullnægjandi upplýsinga frá aðilum áður en ákvörðunin var tekin. Á það sé að líta í þessu sambandi að eignarnámið sé sérlega íþyngjandi ákvörðun gagnvart stefnanda og því verði að gera strangari kröfur en ella til undirbúnings og töku ákvörðunar í málinu. Hafi stefnandi ástæðu til að ætla að misbrestur hafi verið á undirbúningi málsins hjá stjórnvaldinu. Bent sé sérstaklega á að ranglega hafi verið staðhæft hjá stefnda, Landssímanum, að viðræður hefðu átt sér stað milli aðila, sem engin lausn hafi fundist á, og því væri óskað eignarnáms. Hér sé um ranga staðhæfingu að ræða. Fyrir liggi að starfsmenn stefnda hafi aldrei rætt við stefnanda um málið og hafi ekki svarað þeim u.þ.b. 12 bréfum sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sent til að leita sátta og fá niðurstöðu um ágreiningsefnið, þ.e. endurgjald fyrir aðstöðuna á lóðinni. Af gögnum málsins verði alls ekki ráðið að stefndi, samgönguráðuneytið, hafi lagt viðhlítandi grundvöll að ákvarðanatöku í málinu. Sérkennilegt sé, svo ekki sé fastara að orði kveðið, að ákvörðun ráðuneytisins skuli ganga gegn ráðgefandi áliti sérfræðistofnunar samgönguráðuneytisins, sem telji að lagaskilyrði séu ekki uppfyllt til að verða við beiðni Landssímans um eignarnám lóðarskikans. Þá sé enn fremur á því byggt að með ákvörðun um eignarnám á lóðarskikanum hafi samgönguráðuneytið gengið lengra en þörf var á og því brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarans, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993. Samkvæmt nefndu ákvæði skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að er stefnt verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skal þess þá gætt að ekki verði faríð strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Í því máli sem hér um ræði hafi staðið þannig á að stefnandi hafi, á þriðja ár, ítrekað reynt að ná sambandi við fyrirsvarsmenn Landssímans til að ná samkomulagi um endurgjald fyrir þá aðstöðu á lóð stefnanda sem stefndi nýti. Árangur af þeim tilraunum hafi enginn orðið þegar samgönguráðuneytið, gegn ráðum Póst- og fjarskiptastofnunar, hafi gripið inn í og hafi heimilað undirstofnun sinni, stefnda, Landssíma Íslands hf., eignarnám á lóðar­skikanum, lagnaleið og umferðarrétt, allt án þess að rætt hefði verið við fyrirsvarsmann stefnanda. Hefði það verið gert hefði mátt ná samkomulagi við stefnanda um þau atriði sem stefnda var nauðsynlegt að semja um, þ.e. áframhaldandi nýtingu aðstöðunnar gegn gjaldi sem aðilar höfðu alla burði til að semja um eða fela þriðja aðila að ákveða. Með inngripi sínu hafi samgönguráðuneytið misbeitt valdi sínu gróflega þannig að ekki fái staðist meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins og beri þegar af þeirri ástæðu að ógilda ákvörðunina. Önnur atriði Til viðbótar framangreindu bendir stefnandi á að hin umdeilda eignarnámsákvörðun sé svo óljós og óskýr um það hvað séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi að ókleift sé að afmarka þau, hvað þá að unnt sé að leggja mat á verðmæti þeirra. Þá liggi ekkert fyrir um að stefndi, Landssími Íslands hf., sé eigandi að því fjarskiptamastri sem hýsi búnað stefnda. Líta ber til þess að stefnandi hafi keypt lóðina kvaðalaust með öllum gögnum og gæðum að engu undanskildu. Umrætt fjarskiptamastur sé niðurgrafið og jarðfast og því hluti af lóðinni með varanlegri viðskeytingu. Í beiðni stefnda um eignarnám hafi verið krafist eignarnáms á „lóðarskika“ sem eignarnemi hafi „hugmynd um að afmarka“ sem 12x12 metra lóð með mastrið í miðju og tveggja metra breitt þar sem lagnir liggja ofanjarðar. Jafnframt að gengið verði frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu." Samkvæmt þessu liggi ekki fyrir með skýrum og ótvíræðum hætti nákvæmlega til hvaða lands eða lóðarhluta hin umdeilda eignarnámsákvörðun taki til. Uppdráttur hafi hvorki verið lagður fram með beiðninni né síðar og því liggi alls ekki fyrir til hvaða lóðarhluta stefnanda eignarnámið taki og þá um leið liggi ekki fyrir hvaða réttindi eða verðmæti stefnandi hafi verið sviptur þar sem ógerningur sé að átta sig á hvernig afmarka eigi umræddan „lóðarskika“ sem hluta af heildareigninni. Bæta ákvörðunarorð samgönguráðuneytisins ekki úr þessum ágalla í málinu, enda verði það væntanlega seint talið hlutverk ákvörðunaraðila að lappa upp á ónákvæma beiðni stefnda Landssímans, þótt svo sérkennilega hátti til í málinu að æðsti yfirmaður fjarskiptamála á landinu, samgönguráðherra, hafi einn þá heimild að lögum að veita eða hafna beiðni um leyfi til eignarnáms á grundvelli fjarskiptalaga nr. 81/2003 (áður lög nr. 107/1999). Af hálfu stefnanda sé enn fremur á því byggt að ógilda verði hina umdeildu ákvörðun þegar af þeirri ástæðu að umrætt fjarskiptavirki og búnaður stefnda standi ekki á þeirri lóð sem tilgreind sé í ákvörðun ráðuneytisstjóra samgönguráðuneytisins. Eins og áður sé fram komið hafi stefnandi skipt þeirri lóð sem hann hafi keypt af Ríkissjóði Íslands á árinu 2001 með stofnskjali dags. 25. apríl 2003 í tvær lóðir, Aðalgötu 7, með landnúmer 137003 (þjóðskrárnúmer 0023-0070) og Aðalgötu 7a, með landnúmer 194834 (þjóðskrárnúmer 0023-0071), svo sem nánar sé tilgreint á stofnskjalinu. Ákvörðun samgönguráðuneytisins taki til einhvers óstaðsetts lóðarhluta að Aðalgötu 7, en á þeirri lóð standi ekkert fjarskiptavirki eða nokkur hlutur í eigu stefnda, Landssímans. Alvarlegur formgalli sé þannig á ákvörðun samgönguráðuneytisins sem leiði til þess að ákvörðunin sé nánast markleysa og að engu hafandi og beri dóminum þegar af þessum sökum að ógilda ákvörðunina. Þá sé af hálfu stefnanda á það bent að með hinni umdeildu ákvörðun taki samgönguráðuneytið afstöðu í máli undirstofnunar sama ráðuneytis þar sem sami húsbóndi ráði ríkjum á báðum vígstöðvum. Slíkt sé óheppilegt svo ekki sé fastara að orði kveðið og mjög til þess fallið að draga úr hlutleysi ákvörðunaraðila í málinu. Sé bent á þessa staðreynd í málinu af hálfu stefnanda, enda verði ekki útilokað að ákvörðunina verði að ógilda af þeirri ástæðu að samgönguráðherra sé vanhæfur í málinu til undirbúnings og töku ákvörðunar. Að vísu hátti svo sérkennilega til að samgönguráðherra virðist sniðgenginn vísvitandi í málinu af hálfu þeirra sem setji beiðnina fram f.h. Landssímans og af starfsmönnum hans í ráðuneytinu. Slík sniðganga sé aðeins hjákátleg í því tilviki sem um ræði, enda undirmenn ráðherra jafn vanhæfir og ráðherra sjálfur til að undirbúa og taka ákvörðun í stjórnsýslumáli, eins og öllum megi ljóst vera. Þrátt fyrir að ákvörðunin sé undirrituð af ráðuneytisstjóra og öðrum starfsmanni í samgönguráðuneytinu sé á því byggt af hálfu stefnanda að samgönguráðherra og starfsmenn samgönguráðuneytisins hafi verið vanhæfir í málinu þar sem samgönguráðherra sé yfirmaður og forráðamaður fyrir hlut ríkisins í félaginu. Vísar stefnandi í þessu sambandi til ákvæða 1., 3. og 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tilvísun til lagaákvæða Eignarnámsþoli vísar til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995, laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu (samningsviðauka 1), 3. mgr. 48. gr. laga nr. 107/1999 um fjarskipti og 70. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. Krafan um að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina við ákvörðun málskostnaðar er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem honum beri að greiða og því sé honum nauðsynlegt vegna skaðleysissjónarmiða að þessa verði gætt við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður og lagarök stefnda, samgönguráðherra Stefndi byggir á því að ákvörðun samgönguráðherra um að heimila meðstefnda hið umdeilda eignarnám byggi á lögmætum grundvelli og ekkert tilefni sé til ógildingar á henni. Stefndi byggir á því að fyrir eignarnáminu hafi verið ótvíræð heimild í lögum. Samkvæmt 3. mgr. 48. gr. eldri fjarskiptalaga nr. 107/1999 hafi samgönguráðherra verið heimilt að taka eign eða hluta hennar eignarnámi ef fjarskiptafyrirtæki væri nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja og samningum um kaup var ekki við komið. Hafi farið um endurgjald samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Í 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sem gilti þegar ákvörðun var tekin um hið umdeilda eignarnám, hafi ákvæðið verið samhljóða því eldra með lítilsháttar undantekningu sem ekki skipti máli hér. Af hálfu stefnda er því hafnað að túlka beri heimildina þröngt á þann hátt sem gert sé í stefnu með því að hún eigi aðeins við um nýframkvæmdir. Verði slík túlkun hvorki ráðin af lögskýringargögnum né orðum ákvæðisins. Vísi orð ákvæðisins jafnt til lagningar og reksturs almennra fjarskiptavirkja og sé um almenna heimild að ræða. Af orðalagi ákvæðisins verði því ráðið að heimildin hafi átt við í umræddu tilviki. Stefndi fellst ekki á að eignarnámið hafi verið ónauðsynlegt þar sem „landsafnotin [væru] til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins“, eins og það sé orðað í stefnu. Eignarnámið hafi verið nauðsynlegt af mörgum ástæðum. Hafi þurft að tryggja áframhaldandi starfsemi þessa virkis og búnaðar þess sem talið var óhagkvæmt að flytja annað bæði vegna notagildis og kostnaðar sem því hefði verið samfara. Þá hafi eignarnámið verið lögformleg leið til að skera úr um ágreining eins og hér háttaði til, enda hafi samningum um kaup og kjör ekki verið við komið. Það hafi verið niðurstaða Póst- og fjarskiptastofnunar að meðstefndi hefði brýna þörf fyrir að fá afnot af hluta lóðarinnar. Stefndi hafi réttilega tekið undir þetta sjónarmið og hafi lagt til grundvallar að um væri að ræða mikilsverða hagsmuni meðstefnda og almennings og annarra sem aðstöðu hafi í mastrinu. Hafi verið mikilvægt að áframhaldandi rekstur og þjónusta sem þar væri veitt raskaðist ekki. Þá byggir stefndi á því að álit Póst- og fjarskiptastofnunar hafi verið afgerandi um það að óhagkvæmt yrði að ráðast í flutning mastursins og að vera þess væri brýn í almannaþágu. Stefndi hafi ekki verið bundinn af ákvörðun álitsgerðar Póst og fjarskiptastofnunar um eignarnámið heldur hafi lagt á það sérstakt mat á grundvelli umsagnarinnar og annarra málefnalegra og lögmætra sjónarmiða, gagna málsins og þeirra upplýsinga og andmæla sem fyrir lágu. Álit stofnunarinnar varðandi það hvort samningaleið væri fullreynd hafi valdið því að hún mælti ekki með eignarnámi „að svo stöddu“. Að þessum fyrirvara frátöldum, hafi falist í áliti stofnunarinnar meðmæli með eignarnáminu almennt. Ljóst megi vera að fullreynt hafi verið að samningar náðust ekki milli stefnanda og meðstefnda. Meðstefndi hafi óskað eftir viðræðum um að fá að kaupa skikann og að greidd yrði 1 milljón króna fyrir, með einni greiðslu. Hafi þessu verið komið á framfæri með tölvupósti til lögmanns stefnanda þann 6. júní 2002 og síðan formlega staðfest sem tilboð í bréfi til stefnanda þann 25. sama mánaðar. Með bréfi, dags. 8. júlí 2003, hafi tilboðinu verið hafnað af hálfu stefnanda. Á meðan beiðni meðstefnda um eignarnám var til meðferðar, eða þann 16. desember 2002, hafi stefnanda verið gert nýtt tilboð sem fól í sér að meðstefndi greiddi 1.200.000 krónur fyrir langtímaleigusamning um skikann til 25 ára, sem væri ígildi kaupsamnings. Hafi þetta verið orðað sem lokatilboð af hálfu meðstefnda, en stefnandi hafi ekki hirt um það. Þá liggi fyrir að meðstefndi hafi boðið upp á frekari viðræður og fund þann 6. mars 2003, sem stefnandi hafi hafnað á þeirri forsendu að félagið setti slíkum viðræðum afarkosti. Lögmaður stefnanda hafi orðað svarið þannig að meðan eignarnámsbeiðnin væri virk og til meðferðar hjá ráðuneyti væru ekki efni til viðræðna. Í september 2003 hafi verið haldinn fundur þar sem tilboð meðstefnda var áréttað. Engin niðurstaða muni hafa orðið af fundinum, en ástæðu þess kveður stefnandi hafa verið þá að hann hafi viljað ákveða hverjir væru fulltrúar meðstefnda. Eins og fram hafi komið í bréfum stefnanda hafi hugmyndir félagsins verið víðs fjarri því sem meðstefndi var reiðubúinn að greiða fyrir skikann. Matsnefnd eignarnámsbóta mat eignarnámsbætur 1 milljón króna sem var 200 þúsund krónum lægri fjárhæð en síðara tilboð meðstefnda fól í sér. Stefnandi hafi ekki leitast við að fá mati nefndarinnar hnekkt. Sé niðurstaða hennar sönnun þess að meðstefndi hafi boðið stefnanda hærri greiðslu en honum bar. Af þessu öllu sé fullljóst að samningaleiðin hafi verið reynd til fulls. Stefndi telur því að lagaskilyrði eignarnámsins hafa verið uppfyllt um þetta atriði, þegar fyrir liggi að aðilar nái ekki samkomulagi eða vilji ekki ræða saman. Stefndi mótmælir því að eignarnámið hafi farið fram á röngum eignarhluta. Þessi röksemd af hálfu stefnanda hafi ekki komið fram fyrr en í stefnu. Frá þeim tíma að lóðinni var skipt og þar til úrskurðurinn féll liðu um átta mánuðir og bréfaskipti gengu milli aðila án þess að stefnandi sæi ástæðu til að vekja athygli á því. Eina sjáanlega ástæða þess sé sú að stefnandi hafi ekki talið þetta skipta nokkru máli og beri stefnandi ennfremur hallann af því að hafa ekki upplýst um þessa breytingu eða skiptingu lóðarinnar. Hvað sem því líði liggi fyrir að ákvörðun um eignarnámið beinist að réttum eignarhluta og rétthafa lóðarinnar, þ.e. þeim eignarhluta sem stefnandi hefur enn eignarhald á þótt sá hluti sé nú skráður sem Aðalgata 7a. Ekki sé um að villast að þar sé mastrið og búnaður þess staðsett, lóðin tilheyri stefnanda og ákvörðun ráðherra beinist að þessum hluta. Enn fremur hafi mannvirkið verið í yfirvofandi hættu af völdum stefnanda. Hafi því verið lýst yfir af hálfu stefnanda í bréfi, dags. 14. október 2002, að ef virkið yrði ekki fjarlægt af meðstefnda fyrir lok þess árs, áskildi félagið sér rétt til að láta fjarlægja það á kostnað meðstefnda. Þá hafi verið ítrekað af hálfu stefnanda bann við því að starfsmenn meðstefnda stigju fæti inn á lóðina nema með leyfi forsvarsmanns félagsins og þá aðeins til að nema mastrið brott. Almennt sé eignarnám þess eðlis að vera íþyngjandi ákvörðun. Í þessu máli sé aðstaðan á hinn bóginn allt önnur og komi margt þar til. Eins og fyrr sé rakið sé það skjalfest að stefnandi hafi skoðað eignina áður en fest voru kaup á henni. Einnig komi fram í afsali að hún hafi verið skoðuð fyrir útgáfu þess og engar athugasemdir gerðar. Mastrið sé svo stórt að engum geti dulist það. Engar líkur séu á öðru en að þeir sem hafi komið fram fyrir hönd stefnanda að lögum hafi vitað áður en tilboð var gert og kaupin gengu fyrir sig að mastrið væri á lóðinni ásamt búnaði því tengdu og að það væri í eigu meðstefnda. Leiði þetta ekki aðeins af ákvæðum í kaupsamningi og afsali heldur því augljósa að kaupandi hljóti að kynna sér við skoðun hver eigandi mastursins væri en í kaupunum skipti þessi sérstaki búnaður ekki um eiganda, svo sem stefnanda hafi ætið verið ljóst. Í þessu sambandi sé einnig bent á meginreglur kröfuréttar um skoðunarskyldu kaupanda. Ekki beri á öðru en að stefnandi viðurkenni í stefnu að hafa vitað um þetta mastur og hver ætti það, en í því sambandi sé nefndur aprílmánuður 2001. Með vísan til þessa hljóti stefnandi að hafa vitað um mastrið, hver ætti það og að enginn löggerningur var fyrir hendi um að rétthafi lóðarinnar ætti kröfu á leigu vegna þess eða gæti einhliða stofnað til slíks réttarsambands. Þótt ekki hafi verið þinglýst kvöð um tilveru þessa búnaðar í eigu meðstefnda á lóðinni sé allt að einu ljóst að nýting stefnanda á lóðinni hafi verið mjög takmörkuð af mastrinu, meðal annars vegna ákvæða 49. gr. eldri fjarskiptalaga, sbr. nú 71. gr. laganna og aðrar reglur XIV. kafla laga nr. 81/2003 um sama efni. Hafi raunar verið á þetta bent í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar. Þetta hafi stefnanda verið fullljóst. Þannig megi draga saman allmörg atriði til að sýna fram á hversu lítt íþyngjandi eignarnámið hafi verið stefnanda. Í fyrsta lagi hafi forsvarsmanni stefnanda verið fullkunnugt um mastrið, það hafi staðið á lóðinni þegar kaupandi skoðaði eignina áður en frá kaupum var gengið og hafði staðið þar í um 40 ár. Engar líkur séu á öðru en að hann hafi skoðað eignina og vitað af mastrinu áður en hann bauð í eignina. Í öðru lagi hafi honum verið ljóst eða mátt vera ljóst að engin samningur var fyrir hendi sem heimilaði honum að krefjast leigu. Í þriðja lagi hafi stefnanda verið skylt að lögum að umgangast búnaðinn eins og að framan sé getið. Í fjórða lagi hafi engar líkur verið á að eignin rýrnaði við eignarnámið eðli málsins samkvæmt og í fimmta lagi sé hvergi að sjá að stefnandi hafi haft uppi nokkur þau áform um nýtingu lóðarinnar sem fjarskiptavirkið gæti hamlað. Stefndi byggir á því með vísan til rökstuðnings þess sem fram kemur í ákvörðun ráðherra, að þegar á málið sé litið í heild hafi öll lagaskilyrði til eignarnáms verið fyrir hendi. Mastrið hafði staðið á sama stað í um 40 ár og áframhaldandi vera þess var nauðsynleg í almannaþágu. Máli skipir ekki aðeins sú nauðsyn fyrir mastrið í almannaþágu og það að flutningur þess yrði óhagkvæmur, heldur einnig það hversu óleysanleg deila stefnanda og meðstefnda var. Inngrip í réttindi sem vissulega felist almennt í eignarnámi hafi hins vegar, í þessu tilviki, verið sérlega væg. Allan tímann áður hafði verið um endurgjaldslaus afnot að ræða. Þannig er því mótmælt að til hafi verið að dreifa vanrækslu í starfi að ganga frá nauðsynlegum samningum um afnotin. Námið hafi meðal annars verið nauðsynlegt þar sem meðstefndi hafi skyndilega staðið frammi fyrir gerbreyttri afstöðu nýs eiganda hússins sem á lóðinni stendur og hafi viljað fénýta sér veru búnaðarins ellegar farga honum og hafi bannað alla för starfsmanna meðstefnda á lóðinni. Í um tvö ár hafi aðilar deilt og augljóst sé af gögnum málsins að samningar um kaup eða leigu gengu ekki. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eða ákvæði samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eignarnámið hafi byggt á ótvíræðri lagaheimild og almannaþörf, eins og að framan sé rakið. Þá mótmælir stefndi því einnig að regla 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf hafi ekki verið virt. Ákvörðun stefnda hafi í raun verið lítt íþyngjandi og fyrir liggi að fullreynt var að tryggja áframhaldandi veru fjarskiptabúnaðarins á lóðinni með samningum við stefnanda. Það sé ofmælt að ráðuneytið hafi gengið gegn umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, þótt hún hafi ekki mælt með eignarnáminu að svo stöddu. Ráðherra hafi ekki verið bundinn af álitinu og öll lagaskilyrði eignarnáms hafi verið fyrir hendi. Er því eindregið mótmælt að ráðuneytið hafi misbeitt valdi sínu. Ekki hafi verið um það að ræða að samgönguráðuneyti væri fagráðuneyti yfir meðstefnda eða hann undirstofnun. Af framangreindu byggir stefndi á því að efnisleg rök hafi staðið til þess að heimila eignarnámið. Það hafi verið brýnt og varðað almannahagsmuni. Á hinn bóginn hafi það verið mjög léttvægt fyrir stefnanda. Stefndi mómælir því eindregið að ákvæði stjórnsýslulaga og stjórnsýsluréttar hafi ekki verið virt í tilviki stefnanda. Sem fyrr segi hafi stefnanda verið veittur kostur á að koma að andmælum vegna beiðni meðstefnda um eignarnám, sbr. bréf ráðuneytisins, dags. 15. október 2002 (dskj. nr. 24), og kynnt frekar sú málsmeðferð að leitað yrði eftir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar. Innan þess frests sem tilgreindur hafi verið í bréfi ráðuneytisins hafi stefnandi komið athugasemdum sínum á framfæri með bréfi frá 29. október 2002. Af hálfu Póst- og fjarskiptastofnunar hafi stefnanda einnig verið gert kleift að fylgjast með þeirri meðferð sem undir stofnunina heyrði, að láta í té umsögn. Komi þetta fram í bréfaskiptum aðila og símbréfum á dskj. nr. 28-34. Eins og fram sé komið lá umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar fyrir þann 12. febrúar 2003. Umsögnin hafi verið kynnt stefnanda með bréfi ráðuneytisins, dags. 26. sama mánaðar, og honum veittur sérstakur frestur til að koma að athugasemdum um hana. Athugasemdum stefnanda hafi síðan verið komið á framfæri með bréfi, dags. 10. mars 2003, og að því leyti sem þær geymdu spurningar um tiltekin atriði eða beiðni um gögn hafi andmælum stefnanda verið komið á framfæri við meðstefnda, sbr. bréf ráðuneytisins frá 17. mars 2003, og félaginu einnig tilkynnt þar um með bréfi sama dag. Stefnanda hafi síðan verið gefinn kostur á að fylgjast með allri meðferð málsins og veittur kostur á að tjá sig, síðast um allt málið í heild sinni og tiltekin atriði sérstaklega, með bréfi ráðuneytisins frá 31. október 2003. Þann rétt hafi hann nýtt sér fyllilega og hafi komið öllum andmælum sínum á framfæri innan tilskilinna fresta. Allsendis sé óviðeigandi að tala um hótanir í þessu sambandi eins og gert sé í stefnu. Stefndi byggir á því að andmælaréttur stefnanda samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga hafi að fullu verið virtur og hafi stefnandi komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Þá hafi málið verið nægjanlega rannsakað samkvæmt 10. gr. sömu laga með því að fyrir hafi legið allar upplýsingar, sjónarmið og gögn sem nægðu til þess að unnt væri að taka ákvörðun um hvort eignarnámið yrði heimilað. Er því mótmælt að meðstefndi hafi byggt á röngum upplýsingum gagnvart ráðuneyti, en ekkert styðji þær staðhæfingar stefnanda. Samskipti stefnanda og meðstefnda sýni að fullreynt hafi verið hvort samningar næðust um afnotin. Málsástæður stefnanda um ætlað brot á andmælarétti og skyldu til að málið yrði upplýst, séu því rangar og órökstuddar. Til bótar því sem rakið hafi verið vísist til yfirlits sem prentað sé með ákvörðuninni yfir þau gögn sem fyrir hafi legið. Stefndi byggir á því að enginn vafi leiki á um eignarhald meðstefnda á mastrinu og að afmörkun hins eignarnumda sé skýr. Hljóti það að teljast þversögn í málatilbúnaði stefnanda að vefengja nú eignarréttindi meðstefnda að mastrinu, en krefjast á sama tíma leigugjalds vegna þess. Stefndi ítrekar einnig að skipting eignarinnar Aðalgötu 7 breyti engu þar sem fyrir liggi að eignarnámið nái til hins afmarkaða svæðis umhverfis mastrið, og eignarhald þess hluta lóðarinnar sé óbreytt. Eignarnámið beinist því að réttum aðila. Stefndi telur fullkomlega skýrt hvert umfang eignarnámsins var, hver umræddur skiki er og hin tveggja metra breiða lagnaleið. Ekki hafi verið gerð athugasemd um þetta af hálfu Matsnefndar eignarnámsbóta, sem sé skipuð hæstaréttarlögmanni, héraðsdómara og verkfræðingi, sem hafi gengið á vettvang. Stefndi mótmælir því eindregið að ráðherra eða starfsmenn ráðuneytisins hafi verið vanhæfir til að taka ákvörðun í málinu. Stefnandi hafi að þessu leyti byggt á ákvæðum 1., 2. og 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Hvorki ráðherra, ráðuneytið né starfsmenn þess geti talist hafa verið aðilar málsins, fyrirsvarsmenn þess eða umboðsmenn samkvæmt 1. tölulið. Ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. geti engan veginn átt við og ekki sé heldur til að dreifa vanhæfisástæðum á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr. Meðstefndi sé hlutafélag með sjálf­stæða stjórn, sem fari með málefni þess. Allt frá því að hlutafélag var stofnað um rekstur Póst- og símamálastofnunar á grundvelli laga nr. 103/1996 hafi meðstefndi verið sjálfstætt hlutafélag. Það leiði einnig af lögum nr. 75/2001 að um sé að ræða sjálfstætt hlutafélag sem lúti stjórn sem fari með málefni þess. Ákvörðunum þess verði til að mynda ekki skotið til ráðherra með stjórnsýslukæru. Þrátt fyrir að ríkið sé stærsti eigandi félagsins komi þau áhrif aðeins fram á hluthafafundi. Stefndi byggir auk þess á því að þann 1. janúar 2004 hafi tekið gildi lög nr. 129/2003 um breytingu á lögum nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslands hf. Í breytingunni felist að fellt hafi verið brott ákvæði um að samgönguráðherra færi með eignahlutdeild ríkissjóðs í Landssíma Íslands hf. Þegar ákvörðun um heimild til eignarnáms var tekin 5. janúar 2004 hafi fjármálaráðherra farið með eignarhaldið á hlut ríkisins í meðstefnda. Stefndi bendir einnig á að skipan sérstaks samgönguráðherra til að fara með þetta eina mál hefði engu breytt – viðkomandi hefði eftir sem áður farið með málið sem samgönguráðherra og málsástæður stefnanda hefðu þá að líkindum horft eins við. Verði að benda á það að reglur 3. gr. stjórnsýslulaga sé ekki unnt að túlka þannig að ógerlegt sé að taka ákvarðanir, sem lög mæli um að undir viðkomandi ráðherra heyri. Enn fremur byggir stefndi á því að með hliðsjón af 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga séu hagsmunir þeir sem málið snúist um óverulegir þegar litið sé til stærðar og umfangs meðstefnda og að í hlut ráðherra komi í raun eingöngu að fjalla um hvort lagaskilyrði til eignarnáms séu til staðar eða ekki. Megi ljóst vera að engin ómálefnaleg sjónarmið hafi haft áhrif á ákvörðun stefnda. Að öðru leyti er málsástæðum og sjónarmiðum stefnanda sem fram koma í stefnu mótmælt. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda, Landssíma Íslands hf. Af hálfu stefnda er á því byggt að skýr lagaheimild sé fyrir eignarnáminu, áður 3. mgr. 48. gr. fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003. Stefnda hafi, sem fjarskiptafyrirtæki, verið nauðsynlegt að tryggja sér umþrættan lóðarskika í sambandi við rekstur fjarskiptavirkis þess sem á staðnum er og því hafi skilyrði 1. ml. 70. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003 verið uppfyllt. Ekki hafi reynst vera möguleiki fyrir stefnda að tryggja sér með fullnægjandi hætti afnotarétt af lóðarskikanum með öðrum hætti. Atvik málsins leiði í ljós að stefnandi og stefndi, Landssími Íslands hf., hafi átt í samskiptum og viðræðum í hátt í tvö ár um kaup stefnda á landskikanum eða að stefndi tryggði sér afnotarétt með annars konar hætti, t.d. með leigusamningi, en án nokkurs árangurs. Sé því ljóst að það skilyrði fyrir eignarnámi hafi verið uppfyllt, að samningum um kaup yrði ekki við komið, sbr. 1. ml. 70. gr. fjarskiptalaga. Sé það og niðurstaða samgönguráðuneytis í ákvörðun þess um að heimila eignarnámið. Atvik leiði framangreint ótvírætt í ljós. Fyrir liggi í málinu að þann 6. júní 2002 hafi stefndi hafnað greiðsluskyldu sinni vegna krafna stefnanda um leigugreiðslu, en hafi boðið stefnanda til viðræðna um kaup á lóðarskikanum og hafi lagt í því sambandi fram tilboð um eingreiðslu upp á 1.000.000 króna. Lögmaður stefnanda hafi svarað samdægurs og kveðst hafa lagt tilboðið fyrir stefnanda. Tilboðið sé áréttað tvisvar af stefnda, 10. júní og 25. júní 2002. Stefnandi hafi ekki svarað fyrr en rúmum mánuði eftir framlagningu tilboðsins, þann 8. júlí s.á., og hafi hafnað því. Miðað við lóðarskikann hafi stefndi ekki talið sig geta sett fram betra kauptilboð, sbr. til hliðsjónar umfjöllun um verðmæti skikans hér á eftir, og hafi talið samningaleiðina þar með fullreynda og hafi sett fram kröfu um eignarnám á lóðarskikanum í kjölfarið, þann 26. ágúst 2002. Í desember það ár hafi stefndi ákveðið að gera lokatilraun til að ná samningum við stefnanda um lóðarskikann og hafi boðið stefnanda 1.200.000 króna greiðslu sem „ígildi kaupsamnings (langtímaleigusamningur til 25 ára með forleigurétti)“. Svarfrestur hafi verið veittur fram til 18. desember, en áskilið að ef engin svör bærust myndi stefndi tilkynna Póst- og fjarskiptastofnun að samningaleið hafi verið fullreynd í málinu. Ekkert svar hafi borist frá stefnanda, sem þ.a.l. hafi hafnað tilboðinu og hafi stofnuninni verið tilkynnt um framangreint. Þann 6. mars 2003 hafi stefndi enn reynt að ná samningum við stefnanda og hafi sent tölvuskeyti til lögmanns hans með fundarboði þar sem á dagskrá skyldi vera m.a. samningaviðræður um leigukjör/kaup. Stefndi hafi hafnað því boði um viðræður með tölvuskeyti lögmanns síns þann 11. mars s.á. Í september 2003 hafi stefndi svo átt fund með lögmanni stefnanda, þar sem stefndi hafi ítrekað fyrri tilboð, hvort heldur í formi eingreiðslu eða langtímaleigusamnings, og hafi enn óskað eftir viðbrögðum stefnanda við þeim. Sé raunar staðfest í málavaxtalýsingu stefnu að fundurinn hafi átt sér stað og að hugmynd stefnda um greiðslu fyrir landskikann hafi borið á góma. Stefndi hafi tilkynnt samgönguráðuneyti um þær viðræður með bréfi, dags. 10. okt. 2003, og greini frá því að stefnandi hafi ekki svarað tilboðunum. Stefndi vísi á bug þeim sjónarmiðum í stefnu að fjárkröfur stefnanda geti talist hóflegar. Þvert á móti ýti allt undir þau sjónarmið stefnda að þær fjárkröfur séu fjarri nokkrum raunveruleika. Megi sem dæmi vísa til umsagnar Póst- og fjarskiptastofnunar þann 12. feb. 2003 þar sem leigukröfur stefnanda séu metnar „mjög háar í samanburði við það sem tíðkist almennt í samningum um aðstöðu fyrir fjarskiptamöstur, miðað við þær upplýsingar sem Póst- og fjarskiptastofnun hefur getað aflað sér“. Til viðmiðunar megi hafa að stefndi hafi greitt í mesta lagi 30-40.000 krónur árlega fyrir sambærilega skika á landsbyggðinni fyrir fjarskiptamannvirki. Stefndi hafi aflað mats löggilts fasteignasala í Stykkishólmi á markaðsverðmæti lóðarskikans sem hafi metið verðmæti lóðarskikans „í mesta lagi kr. 100.000...“, sbr. dskj. nr. 72. Matsnefnd eignarnámsbóta telji í sínu mati að hæfilegar eignarnámsbætur fyrir hina 144 fermetra spildu séu 200.000, auk annars konar bóta. Heildarbætur voru metnar 200.000 krónum lægri en stefndi hafði boðið stefnanda fyrir lóðarskikann. Þá verði einnig að hafa í huga að um sé að ræða óbyggilegan lóðarskika á landsbyggðinni. Af samanburði sé því ljóst að fjárhæðir í tilboðum stefnda til stefnanda hafi verið meira en ríflegar, en þeim hafi öllum verið hafnað af hálfu stefnanda. Með sama hætti sýni kröfugerð stefnanda sem eignarnámsþola fyrir matsnefnd eignarnámsbóta fram á að himinn og haf hafi verið á milli verðhugmynda aðila, en stefnandi hafi krafist fyrir nefndinni 27 milljóna króna í eignarnámsbætur fyrir lóðarskikann. Nauðsyn hafi knúið stefnda til þess að taka lóðarskikann eignarnámi þar sem stefnandi hafi ítrekað lagt bann við því að starfsmenn stefnda kæmu inn á lóðina að Aðalgötu 7a vegna fjarskiptamastursins og lagna, og gert þeim erfitt um vik að athafna sig á lóðinni starfs síns vegna. Hafa verði í huga að samist hafði svo um milli fyrri eiganda lóðarinnar, ríkissjóðs, og stefnda, að afnot þess síðarnefnda af lóðarskika undir mastrið, væru ótímabundin og endurgjaldslaus. Þannig hafi starfsmenn stefnda haft óheft aðgengi að fjarskiptavirkinu í hátt í 40 ár, þ.e. frá því að það var reist. Af bréfi stefnanda þann 8. nóv. 2003 megi ráða að stefnandi hafi haustið 2001 neitað starfsmönnum stefnda um aðgengi að lóðarskikanum undir fjarskiptamastrið. Vitað sé um annað tilvik, þar sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi haft uppi hindranir gagnvart starfsmönnum stefnda, sem hafi unnið við fjarskiptamastrið. Stefnandi hafi í nokkrum tilvikum lýst yfir banni á aðgengi starfsmanna stefnda að lóðinni, sbr. t.d. í bréfi 25. apríl 2002. Þetta bann sé ítrekað í bréfi til stefnda þann 14. október 2002, „... nema með leyfi undirritaðs og aðeins vegna framkvæmda við brottnám mastursins”. Þann 15. mars 2004 hafi eignarmatsmálið vegna spildunnar verið tekið fyrir hjá matsnefnd eignarnámsbóta. Þar hafi verið bókuð sú krafa stefnda, sem eignarnema, að málið haldi áfram fyrir nefndinni þar sem hafðar séu uppi hindranir af hálfu stefnanda, eignarnámsþola, við því að starfsmenn stefnda fái aðgang að fjarskiptamastrinu á lóðinni. Í tölvuskeyti lögmanns stefnanda til formanns matsnefndar eignarnámsbóta, til stefnda, o.fl., þann 6. apríl s.á., segi svo m.a. að lögfræðingi eða fulltrúa eignarnema sé óheimilt að stíga fæti á lóðina til skoðunar eða í öðrum tilgangi. Stefnda hafi verið nauðsyn á eignarnámi lóðarskikans vegna yfirvofandi hættu á eignaspjöllum á fjarskiptamannvirkinu af völdum stefnanda. Í bréfi stefnanda til stefnda, dags. 14. okt. 2002, sé þess krafist að stefndi fjarlægi fjarskiptamastrið af lóðinni „og ef ekki verður orðið við því þá áskil ég mér rétt að láta fjarlægja það á kostnað Landssíma Ísl. hf.“, eins og segi orðrétt í bréfinu. Sé þarna látið að því liggja að stefndi kunni að verða fyrir eignaspjöllum af völdum stefnanda ef ekki verði látið undan kröfum stefnanda. Hafi stefndi ekki haft tilefni til annars en að taka þessa yfirlýsingu mjög alvarlega, en fjarskiptamastrið gegni þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi, í Breiðafirði, og nágrenni. Hvers kyns jarðrask eða ráðstafanir sem hafi í för með sér skemmdir á fjarskiptamannvirkjum eða truflanir á rekstri þeirra séu refsiverðar, sbr. XII. og XVI. kafla áðurgildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú XIV. og XVI. kafla fjarskiptalaga nr. 81/2003. Vert sé að hafa í huga að í bréfi stefnda til stefnanda, 30. jan. 2002, hafi stefnandi verið sérstaklega upplýstur um skyldu sína til að umgangast fjarskiptavirkið í samræmi við áðurnefnd lagaákvæði. Stefnda sé nauðsynlegt að reka fjarskiptamastrið á þeim stað þar sem það sé nú, þ.e. á lóðarskikanum að Aðalgötu 7a, og þ.a.l. sé nauðsyn fyrir stefnda að tryggja sér lóðarskikann. Rakið sé í svari stefnda til Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 19. des. 2002, hver fjöldi fjarskiptasambanda sé sem haldið sé gangandi um mastrið. Tilflutningur á mastrinu hefði í för með sér verulegan kostnað og óhagræði fyrir stefnda, auk þess sem gæði þjónustunnar yrðu ekki eins trygg. Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar sé framangreint staðfest og telur stofnunin að stefnda sé nauðsynlegt að tryggja sér afnot af hluta lóðarinnar. Undir þetta taki svo samgönguráðuneytið í ákvörðun sinni. Því er sérstaklega andmælt af hálfu stefnda, sem fram kemur í stefnu, að viðræður hafi ekki farið fram milli stefnanda og stefnda. Vísað er til þess sem fram kemur í niðurstöðukafla ákvörðunar samgönguráðuneytis um að stefnandi hafi óskað eftir viðræðum við stefnda en um leið viljað sjálfur ráða því við hverja af forsvarsmönnum stefnda hann ræddi. Sé þetta til samræmis við innihald þeirra bréfa sem liggi frammi í málinu. Í þessu sambandi skuli áréttað að stefndi hafi verið í samskiptum við lögmann stefnanda í málinu, en stefnandi hafi allt frá því að hann keypti lóðina að Aðalgötu 7 notið lögmannsaðstoðar sama lögmannsins. Þar sem svo hátti til að lögmaður hafi verið að störfum í umboði stefnanda hafi stefnda því bæði verið rétt og skylt að snúa sér til lögmannsins í samskiptum sínum og viðræðum við stefnanda. Stefndi vísar þeim sjónarmiðum stefnanda á bug að eignarnámið sé ekki mögulegt þar sem eignarnema hafi verið unnt að tryggja fullnægjandi afnotarétt með öðrum hætti, svo sem með leigusamningi. Telur stefndi að það eigi sér enga stoð í eignarnámsheimild 70. gr. fjarskiptalaga að eignarnema sé skylt að leita eftir leigusamningum við eignarnámsþola, heldur sé þvert á móti tekið fram í ákvæðinu að samþykkja megi eignarnám ef „samningum um kaup verður ekki við komið“, þ.e. ef eignarnemi fái eignarréttindin ekki keypt.. Samt sem áður liggi fyrir í málinu að hvorki hafi samningum um kaup verið við komið né verið unnt fyrir stefnda að semja við stefnanda um leigu skikans. Því sé haldið fram í stefnu að 70. gr. fjarskiptalaga heimili ekki eignarnám nema „í þeim tilvikum að um nýframkvæmd sé að ræða", eins og það er orðað í stefnu. Eignarnámið hafi verið óheimilt við þær aðstæður að landsafnotin voru til staðar og engin fyrirsjáanleg hindrun í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins. Þessum staðhæfingum mótmælir stefndi og telur þær ekki eiga sér neina stoð. Stefndi telur að sú þrönga túlkun sem stefnandi virðist leggja í orðalag 1. ml. 70. gr. laganna, að heimildin nái eingöngu til „frumframkvæmda vegna fjarskiptavirkja“ fái ekki staðist. Orðalag ákvæðisins sé skýrt og bindi ekki heimildina við ákveðin tilvik, heldur sé heimildin almenn. Sé heimildinni klárlega ætlað að nýtast í öllum þeim tilvikum þegar fjarskiptafyrirtæki sé „nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign“. Sé ekki eingöngu vísað í ákvæðinu til þess ef lóð þurfi til lagningar fjarskiptavirkja, heldur einnig til rekstrar almennra fjarskiptavirkja, sem eigi augljóslega við í þessu tilviki. Þannig sé að mati stefnda alls ekki unnt að skilja ákvæðið svo að eignarnám sé útilokað í þeim tilvikum ef fjarskiptafyrirtæki á og rekur fjarskiptavirki á landspildu sem nauðsynleg sé rekstrinum, í samkomulagi við landeiganda, en annar aðili eignast síðar spilduna og krefjist fjarlægingar búnaðarins, líkt og í þessu máli. Lögskýringargögn styðji þennan skilning stefnda á ákvæðinu, en í athugasemdum með samhljóða ákvæði í frumvarpi til eldri laga um fjarskipti nr. 143/1996 (28. gr.) sé tekið sem dæmi að hugtakið að „tryggja sér land“ sé „t.d. vegna uppsetningar eða lagningar fjarskiptavirkja“. Þannig virðist ákvæðið ekki einskorðast við eina tiltekna leið, eins og stefnandi telji. Af hálfu stefnda sé á það bent að landsafnotin hafi ekki verið til staðar sem slík eða a.m.k. hafi stefndi á engan hátt verið tryggð afnot. Vísist um það sérstaklega til þess að eftir að stefnandi hafi hafnað tilboði stefnda um kaup á skikanum um mitt ár 2002, hafi stefnandi ritað bréf til stefnda með kröfu um fjarlægingu á fjarskiptamastrinu, ásamt því að „áskilja sér rétt“ til þess að fjarlægja mastrið sjálfur ef ekki yrði orðið við kröfu hans. Stefnandi hafi viljað fjarskiptamastrið af lóðinni og hafi hafnað öllum viðræðum eða tilboðum um sölu skikans á viðunandi verði. Áframhaldandi afnot af landinu hafi þannig hvergi nærri verið tryggð og því nauðsynlegt fyrir stefnda að tryggja sér þau. Því fari víðs fjarri að engin fyrirsjáanleg hindrun hafi verið í vegi fyrir rekstri fjarskiptavirkisins eða að stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt staðið í vegi fyrir rekstri þess, svo sem haldið sé fram í stefnu. Nægi um það að vísa til þess að stefnandi hafi ítrekað lagt bann við því að starfsmenn stefnda kæmu inn á lóðina, eins og ítarlega sé rakið hér að framan. Í stefnu sé á því byggt að almenningsþörf hafi ekki verið uppfyllt til beitingar eignarnámsheimildar 70. gr. fjarskiptalaga. Þessu hafni stefndi alfarið og telur að umrætt skilyrði sé uppfyllt í samræmi við fjarskiptalög, 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Almenningsþörfin í þessu tilviki felist í því að umrædd fjarskiptastarfsemi og aðstaðan til fjarskiptareksturs sé svo þýðingarmikil að réttlætanlegt hafi verið að eignarnema réttindin. Bæði samgönguráðuneytið í sinni ákvörðun og Póst- og fjarskiptastofnun í umsögn sinni séu sammála um nauðsyn stefnda á að tryggja sér lóðarskikann vegna reksturs fjarskiptamasturs. Almenningsþörfin birtist einnig í þeirri þýðingu að umrædd staðsetning fjarskiptamastursins tryggi að varasamband við Stykkishólm skerðist ekki og fjarskipti liggi ekki niðri ef ljósleiðari fari í sundur. Þannig sé mikilvægt að hafa varaleiðir ef aðalleiðir rofni, t.d. vegna náttúruhamfara. Meðal fjarskiptasambanda sem fari í gegnum mastrið séu talsímasambönd, neyðar- og uppkallsrás fyrir skipafjarskipti, NMT farsímaþjónusta, GSM farsímaþjónusta og hljóðvarps- og útvarpsþjónusta. Íbúar, sæfarendur og aðrir á því svæði sem fjarskiptasendingarnar úr mastrinu nái til, njóti því óyggjandi öruggari fjarskiptaþjónustu með því að fjarskiptamastrið sé staðsett á lóðarskikanum. Í þessu sambandi vísist einnig aftur til þess sem að framan greini um nauðsyn eignarnámsins, sérstaklega til yfirlýsingar stefnanda um bann við aðgangi að lóðinni og yfirvofandi hættu á eignaspjöllum á fjarskiptamastrinu. Um mikilvægi og nauðsyn eignarnámsins virðist svo stefnandi vera sammála stefnda, ef marka megi bréf stefnanda sjálfs, dags. 8. nóv. 2003, þar sem tilgreint sé á bls. 4 að „um er að ræða mikilsverða hagsmuni fyrir Landssíma ísl. og notendur þjónustunnar vegna þessa fjarskiptabúnaðar sem gegnir jafnframt mikilvægu öryggishlutverki...“ Stefnandi reisi kröfur sínar einnig á því að skilyrði stjórnsýslulaga hafi ekki verið uppfyllt við undirbúning og töku eignarnámsákvörðunar. Hafi m.a. rannsóknarregla og meðalhófsregla stjórnsýslulaga verið með því brotnar. Stefndi hafni þeim sjónarmiðum og staðhæfingum. Með vísan til umfjöllunar hér að framan, um samskipti, viðræður og fundarhöld stefnda og lögmanns stefnanda f.h. stefnanda, sé vísað á bug þeim fullyrðingum í stefnu að aldrei hafi verið rætt við stefnanda eða tilraun gerð af hálfu stefnda til að semja við stefnanda. Þá beri gögn málsins þess glöggt vitni að stefnandi svari tilboðum og sendi orðsendingar til stefnda fyrir milligöngu lögmanns síns, auk þess sem lögmaðurinn fundar f.h. stefnanda með stefnda. En svo virðist stefnandi telja að í öðrum tilvikum verði samskiptaleiðin að vera með einhverjum allt öðrum hætti og án milligöngu síns löglærða umboðsmanns, sem samt hafi haft málið til meðferðar fyrir stefnanda allan tímann. Eins og að framan sé rakið hafi samningum milli aðila ekki verið við komið eftir fjölda samskipta, viðræðna og boð um viðræður sem hafi verið hafnað. Eignarnám hafi reynst nauðsynlegt, einnig með vísan til öryggisþátta og annarra atvika sem m.a. hafi tálmað því að stefndi hefði not af fjarskiptavirkinu. Meðalhófs hafi því í hvívetna verið gætt. Vísist einnig í því sambandi til þess að eignarnámið gat ekki talist íþyngjandi fyrir stefnanda. Til viðbótar fyrrgreindum málsástæðum í stefnu, hafi stefnandi byggt á því að eignarnámsákvörðunin sé svo óljós og óskýr um hvað séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi, m.a. að lóðarnúmer sé rangt tilgreint í ákvörðun samgönguráðuneytis og að samgönguráðherra og starfsmenn ráðuneytisins hafi verið vanhæfir til undirbúnings og ákvarðanatöku í málinu. Með sama hætti og áður hafni stefndi því að nokkurt þeirra atriða hafi áhrif á gildi eignarnámsins. Fjarskiptamastrið á hinni umdeildu lóð sé eign stefnda, Landssíma Íslands hf., og hafi verið frá upphafi, en mastrið hafi verið reist á árunum 1960-1970 og hafi verið rekið allar götur síðan af stefnda. Verði ekki vefengt að stefndi sé eigandi fjarskipta­virkisins og gildi einu þó að þeim eignarréttindum sé ekki sérstaklega þinglýst, þrátt fyrir að stefnandi hafi uppi vangaveltur í aðra veru. Stefnandi hafi ekki keypt lóðina að Aðalgötu 7 á sínum tíma, heldur hafi hann tekið yfir lóðarleiguréttindi á staðnum samkvæmt erfðafestusamningi. Þess beri að geta í þessu sambandi að stefnanda gat við kaupin ekki dulist að á lóðinni stæði fjarskiptamastur, bæði af sölugögnum við sölu ríkisins á eigninni árið 2001 og við skoðun hans á lóðinni fyrir tilboðsgerð og kaupsamningsgerð. Hafi stefnandi ekki skoðað eignina fyrir tilboðsgerð verði hann sjálfur að bera áhættuna af slíku, sbr. til hliðsjónar meginreglur fasteignakauparéttar. Málatilbúnaður stefnanda sé einnig afar mótsagnakenndur að þessu leyti og fái ekki staðist, þar sem stefnandi krefji stefnda sem eiganda fjarskiptabúnaðarins um endurgjald fyrir afnot af lóðinni, en haldi því svo síðar fram að eignarréttindin að búnaðinum tilheyri ekki stefnda. Stefndi telji auk þess að ekki þurfi að velkjast í vafa um hver hin eignarnumdu réttindi séu. Sé ákvörðun samgönguráðuneytisins um heimild til eignarnáms skýr og afdráttarlaus í þeim efnum, en í ákvörðunarorðum sé hið eignarnumda tilgreint sem 12x12 metra reitur út frá miðju fjarskiptamastursins ásamt 2 metra breiðri lagnaleið að mastrinu auk réttar til umgengni og aðgangi að hinum eignanumda hluta. Matsnefnd eignarnámsbóta sé samkvæmt úrskurði sínum í engum vafa um hver réttindin séu. Sé ekki vandkvæðum háð að mati stefnda að afmarka þessi réttindi á lóðarskikanum með skýrum hætti. Stefndi byggir á því að þrátt fyrir að í ákvörðun ráðuneytisins sé ekki getið nákvæmlega rétts götunúmers, þá sé sá annmarki svo minniháttar og ekki í neinu til þess fallinn að valda ruglingi. Hafi eignarnámið beinst að réttum eignarhluta og rétthafa lóðarinnar, þrátt fyrir að eignarhlutinn sé nú skráður nr. 7a en ekki 7. Ákvörðun ráðuneytisins taki til lóðarskika út frá miðju fjarskiptamasturs stefnda, ásamt lagnaleið frá mastrinu og öðrum réttindum. Sé augljóst af því hvernig hátti til á staðnum og hvar fjarskiptavirkið sé staðsett að hin eignarnumdu réttindi eigi við Aðalgötu 7a en ekki 7, eftir breytingu. Þannig sé ákvörðunin svo afmarkandi varðandi fjarskiptamastrið og ekki sé um réttindi að ræða sem mögulegt sé að séu til staðar á hvorri lóð um sig. Þá virðist stefnandi sjálfur ekki hafa talið að breytt götunúmer skipti neinu máli og hafi stefnandi sjálfur ekki gert greinarmun á númerunum í bréfaskriftum sínum til stefnanda eftir að lóðin hafði fengið nýtt götunúmer, sbr. t.d. bréf stefnanda þann 21. nóvember 2003 þar sem stefnda voru sendir reikningar „vegna afnota Landssíma Ísl. hf. af lóð að Aðalgötu 7, Sth.“. Hafa verði einnig í huga að þrátt fyrir skiptingu stefnanda á lóðinni hafa réttindi hans yfir henni engum breytingum tekið, þ.e. til staðar sé sami erfðafestusamningur og áður sem virðist vera ætlað að taka til beggja lóðarhluta. Beri sérstaklega að líta til þess að hið lítilsháttar misræmi við tilgreiningu götunúmers eigi sér þá skýringu að stefnandi sjálfur hafi kosið að skipta lóðinni upp eftir að eignarnámsbeiðni stefnda var lögð fram þann 26. ágúst 2002. Með bréfi Póst- og fjarskiptastofnunar til stefnanda, dags. 28. nóvember s.á., hafi stefnanda verið veittur umsagnarfrestur um eignarnámsbeiðnina til 9. desember s.á. Stefnanda sé tilkynnt þann 3. desember 2002 um vettvangsskoðun stofnunarinnar 6. desember s.á. Þann sama dag og vettvangsganga fari fram að fulltrúa stefnanda viðstöddum, sendi stefnandi bréf til Stykkishólmsbæjar með ósk um samþykki á skiptingu lóðarinnar að Aðalgötu 7 í tvo hluta, sem hafi þýtt að fjarskiptamastur stefnda myndi að fengnu samþykki fyrir breytingunni tilheyra annarri lóð en fasteignin að Aðalgötu 7. Stefnandi hafi ekki tilkynnt stofnuninni, ráðuneytinu eða stefnda þessa fyrirætlan sína, þrátt fyrir að hann hafi vitað af eignarnámsbeiðninni. Þann 7. janúar 2003 hafi bygginganefnd samþykkt ný lóðamörk. Póst- og fjarskiptastofnun hafi veitt umsögn sína hinn 12. feb. 2003, en henni hafi fylgt afrit þinglýsingavottorðs, sem beri með sér að um eina lóð sé að ræða. Samgönguráðuneytið hafi sent stefnanda umsögnina með bréfi, dags. 26. febrúar 2003, með óskum um athugasemdir. Í athugasemdum sínum til ráðuneytisins geti stefnandi í engu um samþykkt byggingarnefndar þann 7. janúar s.á. Stofnskjal fyrir lóðirnar Aðalgötu 7 og 7a sé gefið út 25. apríl 2003. Þann 31. október 2003 hafi samgönguráðuneytið veitt stefnanda aftur frest til að gera athugasemdir við málið í heild. Í athugasemdum stefnanda til ráðuneytisins þann 8. nóvember 2003 sé aftur í engu getið um skiptinguna og breytt götunúmer á lóðunum. Ráðuneytið hafi skilað ákvörðun sinni, eins og fyrr sé rakið, þann 5. janúar 2004 og hafi til hliðsjónar m.a. gögn þau sem Póst- og fjarskiptastofnun hafði aflað um hvernig eignarréttindum væri háttað á lóðinni. Virðist því sem bæði Póst- og fjarskiptastofnun og samgönguráðuneytið hafi verið grandlaus um skiptingu stefnanda sjálfs á lóðinni eftir að eignarnáms var óskað, enda hafi stefnandi í engu sinnt því að upplýsa aðila um breytinguna, þrátt fyrir að hafa haft fjölda tækifæra til þess. Beri stefnandi hallann af því. Af hálfu stefnda sé því hafnað að draga megi í efa hæfi samgönguráðherra og starfsmanna ráðuneytisins til ákvarðanatöku í málinu. Stefnandi virðist fyrir misskilning telja stefnda stofnun á vegum ríkisins sem heyri undir samgönguráðherra. Hið rétta sé hins vegar að stefndi sé sjálfstætt hlutafélag, með sjálfstæða stjórn, sem hafi þau einu tengsl við íslenska ríkið að það sé stærsti hluthafinn í félaginu. Rekstur stefnda sé algjörlega aðskilinn frá íslenska ríkinu. Samgönguráðherra fari ekki með eignarhlutdeild ríkissjóðs í stefnda, Landssíma Íslands hf. Með brottfalli 3. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslands hf., sbr. breytingalög nr. 129/2003, fór samgönguráðherra frá 1. janúar 2004 ekki lengur með eignarhlutdeild ríkissjóðs í félaginu. Fari fjármálaráðherra nú með eignarhlutdeildina. Ákvörðun samgöngu­ráðuneytis í málinu sé tekin eftir umrædda breytingu, þann 5. janúar 2004, og sé það því ekki sami ráðherrann sem taki ákvörðunina og fari með eignarhlut ríkisins í stefnda. Hvað sem því líði telur stefndi engan veginn unnt að halda því fram að ráðherrann sé vanhæfur til þess að taka stjórnvaldsákvörðun í máli ef íslenska ríkið fari með eignarhlut í sama félagi og ákvörðunin snertir, líkt og haldið sé fram í stefnu. Í tilviki 70. gr. fjarskiptalaga sé lögbundið að samgönguráðherra skuli taka ákvörðun um hvort eignarnám sé heimilað, en ekki annað ráðuneyti, og því gildi einu hvort annar ráðherra tæki ákvörðun í málinu, ákvörðunina yrði ávallt að taka lögum samkvæmt í nafni samgönguráðherra. Meint vanhæfi yrði því sem fyrr til staðar. Megi því ljóst vera að röksemdafærsla stefnanda fyrir vanhæfissjónarmiðum ráðherra gangi ekki upp og geti ekki samræmst hæfisreglum stjórnsýsluréttar. Ráðherrann í umræddu tilviki sé ekki aðili málsins, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila, eða með öðrum hætti þannig tengdur aðilanum að valdi vanhæfi. Sé því einnig vísað á bug sem fjarstæðukenndu, sem stefnandi haldi fram, að það á hvern eignarnámsbeiðnin var stíluð í samgönguráðuneytinu hafi einhver áhrif á gildi eignarnáms­ákvörðunar. Stefndi hafi sent eignarnámsbeiðnina réttilega til samgöngu­ráðuneytis og hafi stílaði beiðnina jafnframt á þann löglærða starfsmann sem með málaflokkinn fór í ráðuneytinu. Telji stefndi það afar ómálefnalegt af stefnanda að halda því fram að með því hafi samgönguráðherrann verið „sniðgenginn vísvitandi í málinu“ af stefnda, eins og segir á bls. 10 í stefnu. Byggt er á því af hálfu stefnda að eignarnámið í þessu tilviki hafi ekki verið íþyngjandi ákvörðun fyrir stefnanda. Komi þar til, eins og að framan greini, að stefnandi hafi mátt vera fullkomlega meðvitaður um tilvist mastursins þegar fyrir tilboðsgerð, í hvers eigu það væri, auk þess sem stefnandi hafi, fyrir gerð kaupsamnings haft fulla vitneskju um að mastrið var staðsett á lóðinni. Stefnandi hafi og vitað að enginn löggerningur var fyrir hendi um að rétthafi lóðarinnar ætti kröfur um endurgjald vegna fjarskiptavirkisins. Stefnanda hafi verið ljóst að nýting hans á lóðinni væri takmörkuð vegna mastursins og hafi hann borið skyldur samkvæmt XII. kafla þágildandi fjarskiptalaga nr. 107/1999, sbr. nú XIV. kafla fjarskiptalaga nr. 81/2003, til að stuðla að vernd fjarskiptavirkisins á staðnum. Eign stefnanda hafi heldur ekki rýrnað að verðgildi vegna eignarnáms, enda hafi fjarskiptavirkið verið fyrir á staðnum. Vakin sé sérstök athygli á því að stefnandi hafi, að því er virðist, notið lögfræðiaðstoðar við kaupin, en lögmaður stefnanda votti kaupsamninginn. Stefndi reisi dómkröfur sínar einnig á því að ákvörðunin um eignarnám og þar með ákvörðun samgönguráðuneytisins um að heimila eignarnám uppfylli öll tilskilin skilyrði fyrir lögmætu eignarnámi, hvort sem það er samkvæmt 70. gr. fjarskiptalaga, samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar eða samkvæmt 1. gr. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um virðisaukaskatt ofan á málskostnað, en í stefnu sé því haldið fram að stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem honum beri að greiða. Stefndi vísar til þess að samkvæmt upplýsingum fyrirtækjaskrár hafi stefnandi sérstakt virðisaukaskattsnúmer og geri stefndi því fyrirvara við fyrrnefnda fullyrðingu stefnanda. Niðurstaða Í 70. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti er að finna heimild til eignarnáms, en þar segir að sé fjarskiptafyrirtæki nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja og samningum um kaup verður ekki við komið, má samgönguráðherra heimila, að fenginni umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, að eign eða hluti hennar sé tekinn eignarnámi gegn endurgjaldi sem meta skal samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Með ákvörðun sinni 5. janúar 2004 heimilaði samgönguráðuneyti Landssíma Íslands hf. eignarnám á hluta af lóðinni nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi, eins og áður er rakið. Stefnandi höfðar mál þetta til ógildingar á þessari ákvörðun samgönguráðuneytisins. Í samræmi við 70. gr. laga nr. 81/2003 óskaði samgönguráðuneytið eftir umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar um beiðni stefnda, Landssíma Íslands hf., um eignarnám. Enda þótt skylt sé að leita umsagnar stofnunarinnar er álit hennar ekki bindandi fyrir ráðherra. Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar kemur fram sú afstaða stofnunarinnar að stefnda, Landssímanum, sé nauðsynlegt að tryggja áframhaldandi afnot lóðarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi, til reksturs fjarskiptavirkis í þágu almennings. Hins vegar telur stofnunin að samningaleið milli aðila málsins hafi ekki verið fullreynd og því ekki rétt að heimila eignarnám að svo stöddu. Fram hefur komið að umrætt mastur er talið hafa verið reist á árunum 1960-1970. Liggur ekki annað fyrir í málinu en að mastrið sé í eigu stefnda, Landssíma Íslands hf. Telja verður sýnt, og er ekki í raun umdeilt, að fjarskiptabúnaður sá sem í mastrinu er gegnir þýðingarmiklu öryggishlutverki á Snæfellsnesi og nágrenni og nauðsyn ber til að tryggja staðsetningu búnaðarins á þeim stað sem hann hefur verið. Enda þótt Landssíminn hafi haft endurgjaldslaus afnot af skikanum þar sem mastrið er staðsett meðan lóðin var í eigu ríkissjóðs var ekki sjálfgefið að svo yrði áfram er stefnandi eignaðist lóðina. Kröfum stefnanda um endurgjald fyrir afnotin var í fyrstu hafnað af hálfu stefnda, Landssímans. Með bréfi, 31. janúar 2002, lýsti stefnandi sig reiðubúinn að veita einhvern afslátt af kröfu sinni. Með tölvupósti lögmanns stefnanda, 5. apríl 2002, var sett fram sú ósk að greiðsla fyrir afnot stefnda af lóðinni yrði 55.000 krónur á mánuði. Var þetta ítrekað með tölvupósti 19. apríl og frestur veittur til 24. apríl 2002. Í tölvupósti 6. júní 2002 var af hálfu Landssímans hafnað tillögu stefnanda um greiðslu 55.000 króna á mánuði fyrir afnot en lýst hugmyndum stefnda um að afmarka 12x12 metra með mastrið í miðju og 2 metra breitt þar sem lagnir liggi ofan jarðar. Jafnframt þyrfti að ganga frá skilmálum um umgengni og aðgengi að mastrinu. Fyrir þetta kæmi eingreiðsla, 1.000.000 króna. Stefnandi hafnaði þessu boði með bréfi til stefnda. Í kjölfarið ritaði stefnandi nokkur bréf til stjórnarformanns stefnda þar sem honum er tíðrætt um ímynd Landssímans en minna fer fyrir raunhæfum tillögum til lausnar þeim ágreiningi sem uppi var milli aðila. Liggur ekki fyrir að þessum bréfum hafi verið svarað. Eftir að beiðni um eignarnám kom fram var af hálfu stefnda, Landssímans, áfram leitast við að ná samkomulagi við stefnanda og með tölvupósti til lögmanns stefnanda, 16. desember 2002, var fyrra tilboð Landssímans hækkað upp í 1.200.000 krónur og lýst þeirri hugmynd stefnda að um væri að ræða ígildi kaupsamnings eða langtímaleigusamning til 25 ára. Liggur ekki fyrir að stefnandi hafi svarað þessu tilboði. Fram er komið að stefnandi hefur lýst sig reiðubúinn til þess að láta af hendi aðstöðu fyrir stefnda að Aðalgötu 7 fyrir rétt verð. Ljóst er hins vegar að mikið ber á milli varðandi hugmyndir aðila um rétt verð. Erfiðlega virðist hafa gengið að koma á fundum milli aðila. Fyrir liggur að stefnandi var boðaður á fund stefnda 13. mars 2003 en hann hafnaði því boði nema að uppfylltum vissum skilyrðum. Þá virðist stefnandi hafa viljað hafa hönd í bagga með því hvaða fulltrúa stefndi, Landssíminn, sendi til samningaviðræðna, en eins og segir í bréfi hans, dags. 4. desember 2002, til samgönguráðherra lítur hann svo á að samningaleið hafi ekki verið fullreynd þar sem Rannveig Rist stjórnarformaður hafi ekki gefið kost á viðræðum. Liggur ekki fyrir að tilboði stefnda, Landssímans, frá 16. desember 2002 hafi verið svarað. Þegar framanritað er virt svo og litið til samskipta aðila í heild sinni þykir ekki sýnt fram á að samningum verði við komið milli aðila um kaup á umræddum lóðarskika. Stefnandi byggir kröfu sína á því að 70. gr. laga nr. 81/2003 heimili aðeins eignarnám sé um nýframkvæmd að ræða. Samkvæmt orðanna hljóðan verður 70. gr. laganna ekki túlkuð með þeim hætti. Engu orði er minnst á nýframkvæmdir í greininni en þar er fjallað um nauðsyn fjarskiptafyrirtækis að tryggja sér land eða lóð við lagningu eða rekstur fjarskiptavirkja. Er því ekki fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Samkvæmt framansögðu telst lagaskilyrðum til eignarnáms fullnægt. Stefnandi byggir kröfu sína einnig á því að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga við undirbúning og töku hinnar umþrættu ákvörðunar um eignarnámið og að gengið hafi verið lengra en þörf var á. Telur stefnandi að reglur 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotnar. Þegar virt eru gögn um samskipti samgönguráðuneytis og stefnanda svo og samskipti stefnanda og Póst- og fjarskiptastofnunar verður ekki annað séð en að stefnandi hafi á öllum stigum málsins notið andmælaréttar og hafi getað komið á framfæri sjónarmiðum sínum, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga skal stjórnvald sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Byggir stefnandi á því að fyrirsvarsmaður Landssímans hafi aldrei rætt við hann og að stefndi, Landssíminn, hafi ranglega fullyrt að viðræður hefðu farið fram milli aðila. Eins og fram er komið greinir aðila á um það hvort samningaleið hafi verið fullreynd. Stjórnarformaður stefnda, Landssíma Íslands hf., svaraði ekki persónulega bréfum stefnanda. Hins vegar þykir ljóst, samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja, að lögmanni Landssímans hafi verið falin samskipti við stefnanda. Var það ekki á valdi stefnanda að hafa þar hönd í bagga. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að málið hafi ekki verið nægilega undirbúið af hálfu samgönguráðuneytis áður en ákvörðun um eignarnám var tekin og er ekki fallist á að skort hafi á að ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaganna væri uppfyllt. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að aðilar hefðu með frekari viðræðum getað færst nær samkomulagi. Fyrir liggur að stefnandi svaraði ekki síðasta tilboði stefnda, Landssímans, til samkomulags og mikið bar á milli í hugmyndum aðila um rétt verð fyrir umræddan lóðarskika. Sú lagaheimild er byggt var á varðandi eignarnámið lýtur ekki að leigunámsheimild. Verður ekki séð að samgönguráðuneyti hafi með ákvörðun sinni farið strangar í sakir en nauðsyn bar til. Er því ekki fallist á að ákvæði 12. gr. laga nr. 37/1993 hafi verið brotin. Stefnandi heldur því fram að hin umdeilda eignarnámsákvörðun sé svo óljós og óskýr um það hver séu hin eignarnumdu verðmæti og réttindi að ókleift sé að afmarka þau, hvað þá leggja mat á verðmæti þeirra. Telja verður að ekki geti verið vafa undirorpið hvar hið umrædda fjarskiptamastur er staðsett á lóð stefnanda. Eignarnámsheimildin nær til og afmarkast af 12x12 metra reit út frá miðju mastursins auk 2 metra breiðrar lagnaleiðar. Telja verður að nægilega sé skilgreint í ákvörðun samgönguráðuneytisins til hvaða reits eignarnámsheimildin nær til þannig að ekki eigi að vera vandkvæðum bundið að afmarka þau. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að stefnandi sé ekki eigandi fasteignarinnar Aðalgötu 7, Stykkishólmi og að ákvörðun samgönguráðherra hafi ekki beinst að réttri eign. Fyrir liggur að með afsali, dags. 23. apríl 2003, afsalaði stefnandi einbýlishúsinu að Aðalgötu 7 og 896 fm lóð við húsið til Guðríðar Önnu Jóhannsdóttur. Með stofnskjali, dags. 25. apríl 2003, var fasteigninni Aðalgötu 7 skipt í tvær lóðir. Annars vegar Aðalgötu 7 sem er 896 fermetrar að flatarmáli og liggur umhverfis íbúðarhúsið og hins vegar Aðalgötu 7a sem er 4453 fermetrar að flatarmáli. Beiðni um heimild til eignarnáms var sett fram af stefnda, Landssíma Íslands hf., 28. nóvember 2002. Fór þá ákveðið ferli í gang sem áður er lýst. Stefnanda var gefinn kostur á að fylgjast með málinu og veittur kostur á að tjá sig. Liggur ekki fyrir að hann hafi á neinu stigi málsins tilkynnt þeim er um málið fjölluðu að lóðinni hefði verið skipt. Óumdeilt er að stefnandi er rétthafi lóðarinnar þar sem mastrið er staðsett enda þótt það sé í dag skráð sem Aðalgata 7a. Ákvörðun ráðuneytisins tekur til lóðarskika út frá miðju fjarskiptamasturs stefnda ásamt lagnaleið og rétti til umgengni og aðgangs. Annað slíkt mastur er ekki að finna að Aðalgötu 7. Þykir nægilega tilgreint og afmarkað í ákvörðun samgönguráðuneytis til hvaða skika heimild til eignarnáms nær og er ákvörðunin ekki til þess fallin að valda misskilningi. Stefnandi byggir á því að samgönguráðherra og starfsmenn í samgönguráðuneytinu hafi verið vanhæfir til þess að fjalla um beiðni stefnda, Landssímans, um eignarnám þar sem samgönguráðherra sé yfirmaður og forráðamaður fyrir hlut ríkisins í félaginu. Vísar stefnandi í því sambandi til 1.,3. og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi, Landssími Íslands hf., er hlutafélag með sjálfstæða stjórn. Er ekki fallist á að samgönguráðherra eða starfsmenn samgönguráðuneytis geti talist aðilar máls í skilningi 1. t. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Þá verður ekki séð að 2. tl. sömu greinar geti átt hér við. Þykir ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu þær aðstæður sem séu til þess fallnar að draga óhlutdrægni samgönguráðherra í efa með réttu. Er því ekki fallist á að samgönguráðherra eða starfsmenn samgönguráðuneytis hafi verið vanhæfir til ákvarðanatöku í máli þessu. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, íslenska ríkið og Landssími Íslands hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Gullvers sf.
Mál nr. 477/2008
Handtaka Gæsluvarðhald Skaðabætur Gjafsókn
S krafðist miskabóta eftir að mál gegn honum vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum hafði verið fellt niður, annars vegar vegna handtöku og frelsissviptingar í framhaldi af henni í tæpan sólarhring og hins vegar vegna annarrar handtöku og gæsluvarðhaldsvistar frá þeim degi í tæpar tvær vikur. Talið var að símasamskipti S við annan grunaðan mann, B, hafi gefið fullt tilefni til handtöku hans, en hann hafi ekki fært fram haldbærar skýringar á þeim. Þá hafi verið fullt tilefni til að svipta hann frelsi í framhaldi af handtökunni uns ráðrúm hafi gefist til að bera undir hann skýrslu B og taka af honum skýrslu um þá muni sem hafi fundist við húsleit á heimili hans. Hafi skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 verið uppfyllt í því efni. Þá hafi skýrsla B hjá lögreglu styrkt grun lögreglu um þátt S. Því hafi verið fullt tilefni til að handtaka S aftur og úrskurða hann í framhaldi af því í gæsluvarðhald. Hafi til þessa verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. og a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Skilyrði hafi hins vegar brostið fyrir því að halda S í gæsluvarðhaldi þegar skýrsla hafi verið tekin af enn öðrum grunuðum manni, sem hafnaði frásögn B, og önnur atriði, er fram hafi komið við rannsókn málsins, hafi ekki rennt frekari stoðum undir grunsemdir lögreglu um þátt S. Þar sem ekki var litið svo á að S hafi valdið eða stuðlað að þessum aðgerðum var talið að hann ætti rétt til miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 úr hendi íslenska ríkisins, vegna gæsluvarðhalds í fimm daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2008 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. desember 2007 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi voru tildrög máls þessa að í október 2006 leiddi rannsókn lögreglu í Danmörku í ljós að í fjórum kössum með tölvum, sem afhentar höfðu verið þarlendu fyrirtæki til flutnings til Íslands, hafði verið komið fyrir verulegu magni fíkniefna. Danska lögreglan lagði hald á fíkniefnin, en sú ákvörðun var tekin í samvinnu við íslenska lögreglu að láta vörusendinguna fara hingað til lands til að freista þess að hafa hendur í hári þeirra sem að innflutningnum stæðu. Sendingin, sem var stíluð á tölvudeild Glitnis hf., kom með flugi til landsins. Baldur Þór Eyjólfsson, starfsmaður Hraðflutninga ehf., sótti hana 22. október 2006 og ók henni í vöruhús félagsins í Hafnarfirði. Næsta dag ók Baldur Þór vörum út með bifreið fyrirtækisins og fór meðal annars með sendingar til Glitnis hf. á Kirkjusandi, sem afhentar voru starfsmanni þess félags, en umrædda sendingu, sem sett hafði verið í bifreiðina um morguninn, afhenti Baldur Þór þó ekki. Skildi Baldur Þór sendinguna eftir í bifreiðinni að loknum vinnudegi í andstöðu við starfsreglur fyrirtækisins. Maður að nafni Bjarni Þór Finnbjarnarson sótti að kvöldi sama dags Baldur Þór og ók honum að starfstöð hraðflutningafyrirtækisins í Hafnarfirði, en þeir höfðu einnig hist fyrr um daginn. Baldur Þór var síðan handtekinn eftir að hann ók af stað í bifreiðinni, sem umrædd sending var enn í. Bjarni Þór var þá einnig handtekinn í bifreið sinni. Við könnun á síma Bjarna Þórs eftir að hann var handtekinn komu í ljós samskipti milli hans og áfrýjanda, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en þau höfðu meðal annars farið fram í þann mund, sem sá fyrrnefndi var handtekinn. Áfrýjandi var handtekinn 26. október 2006 kl. 15.44 og gaf í framhaldi af því skýrslu hjá lögreglu. Kom þar fram að hann var kunningi Bjarna Þórs og kannaðist við Baldur Þór. Snerist skýrslutakan að mestu um efni skilaboðanna milli áfrýjanda og Bjarna Þórs. Áður en henni lauk hófst skýrslutaka af Bjarna Þór, sem skýrði meðal annars frá samskiptum sínum við áfrýjanda 23. október, en að öðru leyti varðaði skýrslan fyrst og fremst efni skilaboðanna milli hans og áfrýjanda. Að fengnu samþykki áfrýjanda var gerð húsleit á heimili hans að kvöldi 26. október og fundust þar efni og tæki sem tengst gátu fíkniefnaneyslu, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi var í haldi um nóttina, en gaf skýrslu öðru sinni eftir hádegi 27. október. Hann var þá meðal annars spurður um símtöl sín við Bjarna Þór, framburð þess síðarnefnda um skilaboð, sem gengu milli þeirra í síma, og muni sem hald hafði verið lagt á við húsleitina kvöldið áður. Áfrýjandi var látinn laus kl. 15.19, skömmu eftir að þessari skýrslutöku lauk. Í skýrslu Bjarna Þórs hjá lögreglu 31. október 2006 kom fram að áfrýjandi hafi rætt við sig á fimmtudegi eða föstudegi og beðið sig að hafa samband við Baldur Þór, starfsmann Hraðflutninga ehf., til að athuga með einhvern tölvubúnað, sem væri týndur eða hefði ekki skilað sér. Hann hafi rætt þetta við Baldur Þór, sem ekki hafi orðið slíks var. Á mánudeginum 23. október hafi Baldur Þór hins vegar hringt í sig, sagt að komnar væru þrjár eða fjórar turntölvur og spurt hvort þetta væru tölvurnar, sem áfrýjandi hefði verið að spyrjast fyrir um. Bjarni Þór hafi síðan hitt áfrýjanda til að ræða þetta og hann talið sennilegt að þetta væri umræddur tölvubúnaður. Hafi Bjarni Þór síðan staðfest þetta við Baldur Þór. Ákveðið hafi verið að áfrýjandi myndi taka við þessari sendingu úr höndum Baldurs Þórs og koma henni til vina sinna. Áfrýjandi og Baldur Þór hafi ætlað að hittast þá um daginn, en líklega farist á mis. Hafi Baldur Þór sagt sér að ætlunin væri að um kvöldið fengi áfrýjandi afhenta pakkana, sem enn voru í bifreiðinni. Áfrýjandi var boðaður á lögreglustöð 2. nóvember 2006 og handtekinn við komu þangað kl. 11.20. Skýrsla var tekin af honum síðar um daginn og að kvöldi var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald til 14. nóvember 2006 kl. 16.00 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Daginn eftir tók lögregla enn skýrslu af Bjarna Þór. Frásögn hans um hlut áfrýjanda að samskiptum þeirra og Baldurs Þórs að því er tölvubúnaðinn varðaði var í samræmi við það, sem hann hafði borið 31. október, en nákvæmari um ýmis einstök atriði. Í skýrslu 9. nóvember hafnaði Baldur Þór þessari frásögn Bjarna Þórs að því er áfrýjanda varðaði. Við rannsókn lögreglu beindist grunur um aðild að málinu að fleiri mönnum, en ekki verður séð að á þessu stigi hafi komið fram frekari gögn sem bendluðu áfrýjanda við málið. Hann gaf skýrslu aftur hjá lögreglu 7. nóvember og enn 10. sama mánaðar, en var látinn laus úr gæsluvarðhaldi 14. sama mánaðar kl. 14.30. Með bréfi ríkissaksóknara 6. júní 2007 var áfrýjanda tilkynnt að málið hefði verið fellt niður að því er hann varðaði. II Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi uppi kröfu um miskabætur annars vegar vegna handtöku 26. október 2006 og frelsissviptingar í framhaldi af henni í tæpan sólarhring og hins vegar vegna handtöku 2. nóvember sama ár og gæsluvarðhaldsvistar frá þeim degi til 14. sama mánaðar. Hann unir á hinn bóginn við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um kröfu um bætur vegna húsleitar á heimili sínu og ætlaðra tafa við ákvörðun um niðurfellingu saksóknar. Símasamskipti áfrýjanda við Bjarna Þór Finnbjarnarson 23. október 2006, þar á meðal þau skilaboð sem á milli þeirra fóru í þann mund sem Bjarni Þór var handtekinn, gáfu fullt tilefni til handtöku áfrýjanda 26. sama mánaðar. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi engar haldbærar skýringar fært fram fyrir þessum samskiptum. Þá var á sama hátt fullt tilefni til að svipta hann frelsi í framhaldi af því uns ráðrúm gafst til að bera undir hann skýrslu Bjarna Þórs, sem gefin var að kvöldi 26. október, og taka af honum skýrslu um þá muni sem fundust við húsleit á heimili hans það kvöld. Voru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 í því efni. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að áfrýjandi eigi ekki rétt til bóta af þessu tilefni. Fyrrgreind skýrsla Bjarna Þórs hjá lögreglu 31. október 2006 um atbeina áfrýjanda að því að afhenda hafi átt vörusendinguna með tölvunum á óhefðbundinn hátt styrkti grun lögreglu um þátt áfrýjanda í tilraun til innflutnings fíkniefnanna. Því var fullt tilefni til að handtaka hann 2. nóvember 2006 og úrskurða hann í framhaldi af því í gæsluvarðhald. Er fallist á með héraðsdómi að til þessa hafi verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. og a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þegar skýrsla hafði verið tekin af Baldri Þór 9. nóvember og önnur atriði, er fram voru komin við rannsókn málsins, renndu ekki frekari stoðum undir grunsemdir lögreglu um þátt áfrýjanda brustu á hinn bóginn skilyrði fyrir að halda honum í gæsluvarðhaldi upp frá því. Þar sem ekki verður litið svo á að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að þessum aðgerðum á hann rétt til miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 úr hendi stefnda vegna gæsluvarðhalds, sem hann sætti frá þessum tíma til 14. nóvember 2006. Að öllu virtu eru þær bætur hæfilega ákveðnar 300.000 krónur, en um dráttarvexti fer sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda hér fyrir dómi verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Símoni Páli Jónssyni, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. desember 2007 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 7. maí síðastliðinn að lokinni aðalmeðferð, er höfðað 7. desember 2007 af Símoni Páli Jónssyni, Engjaseli 29, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir Þann 18. október 2006 hafði eftirlitsmaður hjá flutningafyrirtækinu IRS í Glostrup samband við lögregluna í Kaupmannahöfn vegna þess að sama dag hefði verið tekið á móti fjórum kössum með tölvum sem senda átti til Íslands. Hafi kassarnir reynst vera ótilhlýðilega þungir og af þeim sökum hafi einn þeirra verið opnaður og þá fundist pakki með hassi, falinn í tölvu. Leiddi rannsókn lögreglu í ljós að mestur hluti vélbúnaðar tölvanna hafði verið fjarlægður og í staðinn settir litlir ferningslaga pakkar með hassi í. Fann lögregla alls 17 pakka sem deilt hafði verið niður á tölvurnar. Var efnið vegið og reyndist þar vega 13,350 kg. Í einum pakkanum var og poki með 202 g af kókaíni. Við lögreglurannsókn kom í ljós að tölvurnar höfðu verið keyptar í Danmörku og voru tveir Íslendingar þar í landi taldir tengjast málinu. Að ákvörðun íslenskra og danskra lögregluyfirvalda var ákveðið að láta vörusendinguna fara til Íslands án fíkniefnanna, sem danska lögreglan lagði hald á, í þeim tilgangi að takast mætti að hafa hendur í hári þeirra manna sem stæðu að innflutningnum á Íslandi. Varan kom til Íslands með flugi og fylgdist lögreglan með henni. Sendingin, sem stíluð var á Glitni hf./Tölvudeild, var sótt 22. október 2006 af starfsmanni hraðflutningafyrirtækisins FedEx, Baldri Þór Eyjólfssyni. Ók hann með hana í vöruhús fyrirtækisins í Hafnarfirði þar sem hún var um nóttina. Næsta dag ók Baldur Þór út vörum í bifreið fyrirtækisins. Fór hann meðal annars með sendingar til Glitnis á Kirkjusandi sem afhentar voru starfsmanni þar. Vakti athygli að hann afhenti ekki umrædda sendingu frá Danmörku þrátt fyrir að hún hefið verið sett í bifreiðina um morguninn. Þá kom í ljós að Baldur Þór hafði merkt sendinguna í tölvukerfi FedEx sem „Requested future delivery“ en það þýðir að móttakandi vörunnar hafi óskað eftir að varan verði afhent síðar. Var það talið mjög óeðlilegt hjá fyrirtæki eins og Glitni. Þá skildi Baldur Þór vörusendinguna eftir í bifreið fyrirtækisins að loknum vinnudegi en fór ekki með hana aftur inn í vörugeymslu eins og starfsregla þess mæltir fyrir um. Að kvöldi sama dags var Baldur Þór sóttur af manni að nafni Bjarni Þór Finnbjarnarson sem hinn fyrrnefndi hafði hitt áður um daginn. Fóru þeir saman að starfsstöð FedEx og var Baldur Þór handtekinn eftir að hann ók bifreiðinni í burtu með sendinguna í henni. Þá var Bjarni Þór handtekinn í bifreið sinni þar skammt frá. Við könnun á síma Bjarna Þórs eftir handtöku sást að hann hafði sent stefnanda sms-skilaboðin „BUST“ á sama tíma og handtakan átti sér stað. Þá voru í síma Bjarna Þórs sms-skilaboðin „LEYST“ frá stefnanda rétt fyrir handtöku og skilaboðin „OK“ rétt eftir handtökuna. Taldi lögregla greinilegt að stefnandi hefði verið að spyrja Bjarna Þór um fíkniefnasendinguna. Stefnandi var handtekinn síðdegis 26. október 2006 og heimiluðu hann og sambýliskona hans að fram færi húsleit á heimili þeirra. Við leitina fannst hvítt duft sem talið var vera mjólkursykur sem notaður er af fíkniefnaneytendum og -sölum til að drýgja og þynna fíkniefni. Einnig fannst grammavog og hvítt sogrör með hvítum efnisleyfum innan í (0,01 g af amfetamíni). Eru grammavogin og sögrörið þekkt sem fylgihlutir fíkniefnaneyslu. Þá fannst við leitina ótilgreint magn svonefndra rennilásapoka sem vitað er að notaðir eru sem umbúðir utan um neysluskammta fíkniefna. Í framhaldinu var tekin skýrsla af stefnanda. Neitaði hann sök en viðurkenndi að þekkja Bjarna Þór og hafa verið í sambandi við hann. Þá kannaðist stefnandi við að þekkja Baldur Þór. Við skýrslutöku næsta dag neitaði stefnandi sem fyrr sakargiftum og kvaðst jafnframt ekkert hafa vitað um framangreinda haldlagða muni. Einnig neitaði hann öllum fíkniefnatengslum við Bjarna Þór. Að lokinni yfirheyrslu var stefnandi látinn laus. Við skýrslugjöf Bjarna Þórs hjá lögreglu 31. október 2006 kom fram að stefnandi hefði beðið hann um að hafa samband við Baldur Þór sem ynni hjá FedEx til að kanna með tölvubúnað sem væri týndur eða hafði ekki skilað sér. Hafi Baldur Þór kannað málið og látið hann vita um tölvurnar og þá hafi Baldur Þór látið stefnanda vita um það. Eftir að staðfest hafi verið að „tölvubúnaðurinn“ væri kominn í leitirnar hafi verið ákveðið að stefnandi tæki við sendingunni og kæma henni í hendur ótilgreindra vina stefnanda sem hefðu fengið hann til að setja sig í samband við Bjarna Þór þar sem þeir hafi vitað að hann hefði aðgang að Baldri Þór, starfsmanni FedEx. Stefnandi var boðaður aftur í skýrslutöku hjá lögreglu 2. nóvember 2006 og handtekinn skömmu eftir komu á lögreglustöð. Sama dag var tekin skýrsla af stefnanda sem neitaði sök. Stefnandi var leiddur fyrir dómara að kvöldi sama dags og að kröfu lögreglu úrskurðaður í gæsluvarðhald til 14. sama mánaðar kl. 16. Stefnandi var látinn laus þann dag kl. 14.30. Með bréfi ríkissaksóknara 6. júní 2007 var stefnanda tilkynnt að málið hefði verði fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem það sem fram væri komið í málinu væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir málsóknina á því að aldrei hafi legið fyrir nein gögn sem fellt gætu sök á hann í umræddu sakamáli. Stefnandi hafi verið handtekinn að ósekju í tvígang, hann hafi þurft að sæta húsleit á heimili sínu og þá hafi hann setið í gæsluvarðhaldi í 13 daga. Að lokum hafi hann þurft að bíða í tæpa 7 mánuði eftir að fá tilkynningu um niðurfellingu málsins. Svo sem fyrr greini hafi stefnandi verið handtekinn í tvígang en ekki sé augljóst af málsgögnum hvað hafi breyst í millitíðinni. Í hvorugt skiptið hafi verið lögmæt skilyrði fyrir handtöku samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Þá hafi heldur ekki verið fyrir hendi lögmæt skilyrði til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. nefndra laga. Grunur lögreglu um þátt stefnanda í málinu virðist aðallega hafa byggst á framburði Bjarna Þórs Finnbjarnarsonar. Fyrir hafi legið að stefnandi hafði verið handtekinn nokkrum dögum áður en sleppt að lokinni yfirheyrslu. Hafi því mátt ætla að litlir rannsóknarhagsmunir gætu stutt gæsluvarðhald enda ljóst að stefnandi hafði vitað um rannsóknina í nokkra daga og því haft næg tækifæri til að spilla henni hefði hann talið þörf á því. Skipti engu máli um bótarétt stefnanda að hann hafi ekki skotið gæsluvarðhaldsúrskurðinum til Hæstaréttar. Fari svo ólíklega að talið verði að skilyrði gæsluvarðhalds hafi verið fyrir hendi byggir stefnandi á að hann hafi verið hafður of lengi í gæsluvarðhaldi. Skipti þá engu máli tímalengd gæsluvarðhalds samkvæmt dómsúrskurði þar sem lögreglu beri stöðugt að endurskoða forsendur gæsluvarðhalds meðan á því stendur. Komi fram í gögnum málsins að lögregla hafi sjálf talið að skilyrði gæsluvarðhalds væru úr sögunni nokkru áður en stefnandi var látinn laus. Þá hafi ekki verið fyrir hendi lögmæt skilyrði til að gera húsleit á heimili stefnanda og fjölskyldu hans og skipti ekki máli þótt stefnandi hafi samþykkt hana. Hafi ekkert fundist við leitina sem var þess eðlis að grunur beindist að honum í umræddu máli. Stefnandi hafi orðið fyrir stórfelldum miska vegna aðgerða lögreglu og dómstóla. Við mat á honum verði að hafa í huga að stefnandi hafi verið sakaður um aðild að stórfelldu fíkniefnamisferli og það eitt að vera sakaður um slíkt hafi í för með sér mannorðsmissi og alvarlega röskun á högum hans, þar á meðal atvinnumöguleikum. Þá hafi málið reynt mjög á fjölskyldu stefnanda og haft miklar þjáningar í för með sér fyrir hana. Um lagarök vísar stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og ákvæða 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Þá vísar stefnandi til ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979, og almennra skaðabótareglna. Mál stefnanda hafi verið fellt niður og eigi stefnandi því rétt á bótum enda verði hann ekki sakaður um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu og dómstóla sem beinst hafi að honum þannig að efni séu til að lækka bætur eða fella þær niður. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi reisir sýknukröfu á því að fyrir hendi hafi verið upplýsingar um tengsl stefnanda við aðra sakborninga í málinu. Fyrir hafi legið framburður Bjarna Þórs Finnbjarnarsonar um að stefnandi hafi beðið hinn fyrrnefnda að hafa samband við Baldur Þór Eyjólfsson til að kanna með sendingu sem fíkniefnin áttu að vera í. Þá hafi framburður stefnanda um sms-sendingar milli hans og Bjarna Þórs verið ótrúverðugur og bent mjög til vitneskju og þátttöku hans í málinu. Jafnframt hafi skýringar hans á skilaboðum um varahluti í bifreið ekki verið trúverðugar heldur hafi verið um rósamál að ræða þar sem vísað væri til amfetamíns. Einnig hafi stefnandi margsinnis verið í sambandi við Bjarna Þór daginn sem Baldur Þór var með sendinguna í bifreið sinni. Hafi stefnandi ekki gefið trúverðugar skýringar á þeim símtölum. Stefnandi hafi því verið undir rökstuddum grun um refsivert atferli og því verið uppfyllt skilyrði til handtöku hans í bæði skiptin, húsleitar og gæsluvarðhalds vegna rannsóknarhagsmuna. Rannsókn málsins hafi verið mjög yfirgripsmikil og tímafrek og náð bæði til Íslands og Danmerkur. Afla hafi þurft margra gagna, svo sem upplýsinga um fjármál og símanotkun sakborninga. Sjö menn hafi hlotið stöðu sakbornings og fjórir þeirra sætt gæsluvarðhaldi samtímis hérlendis. Sakborningar hafi neitað sakargiftum og það gert verk lögreglu erfiðara. Hafi lögreglu því verið rétt að líta svo á allan þann tíma sem stefnandi sætti gæsluvarðhaldi að hann hafi haft færi á að torvelda rannsókn málsins væri hann látinn laus. Unnið hafi verð sleitulaust að rannsókn málsins þann tíma sem stefnandi sætti gæsluvarðhaldi og teknar tuttugu og sex framburðarskýrslur. Stefnandi haldi því fram að ekkert markvert hafi fundist við húsleit hjá honum. Þetta sé rangt þar sem við leitina hafi fundist ætluð fíkniefni og áhöld til neyslu þeirra og annarrar meðferðar. Stefnandi hafi sjálfur samþykkt húsleitina og liggi ekkert fyrir í málinu um að hún hafi verið framkvæmd á annan hátt en lög bjóða. Sjö mánuðir hafi liðið frá því stefnandi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi og þar til honum var tilkynnt um niðurfellingu málsins. Sé það skammur tími að mati stefnda. Stefnandi hafi og stuðlað að aðgerðum lögreglu gagnvart sér með háttsemi sinni og aðgerðum. Hann hafi margsinnis verið í sambandi við aðra menn í málinu sem lögregla taldi að stæðu að refsiverðri háttsemi og á þeim tíma sem öllu skiptir, þ.e. þegar verið var að flytja fram og aftur umrædda sendingu. Á því hafi stefnandi enga skýringu gefið. Þá hafi fíkniefnatengdir munir fundist á heimili stefnanda sem hann hafi ekki getað gert grein fyrir. Enn fremur hafi stefnandi sjálfur strax við handtöku sagst vita hvers vegna hann væri handtekinn og að hann gæti tengst mörgum fíkniefnamálum. Stefnandi hafi að auki verið ótrúverðugur og óstöðugur í framburði sínum og ekki viljað gera grein fyrir tengslum sínum við aðra í málinu. Verði fallist á bótaskyldu er krafist stórlegrar lækkunar stefnukröfu. Þá er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt með vísan til niðurlagsákvæðis 9. gr. laga nr. 38/2001. Forsendur og niðurstaða Samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991, svo sem henni var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999, má dæma bætur ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana eða sakborningur verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Þá má samkvæmt 176. gr. laganna dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hefur frelsisskerðingu í för með sér, aðra en fangelsi, ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt enda sé jafnframt uppfyllt skilyrði 175. gr. Skýra verður 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991 svo að í síðarnefndu greininni, svo og 177. gr. laganna, sem hér á ekki við, séu tæmandi taldar þær aðgerðir er leitt geta til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þarf þó að vera fullnægt öðrum skilyrðum sem greinir í 176. gr. laganna og þeim skilyrðum sem um ræðir í 175. gr. þeirra. Hafa ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, með áorðnum breytingum, verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en leiddur verði af reglum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Fram er komið í málinu að stefnandi og Bjarni Þór Finnbjarnarson voru í miklum símasamskiptum mánudaginn 23. október 2006. Þá sást við könnun á síma Bjarna Þórs eftir handtöku hans að hann hafði sent stefnanda sms-skilaboðin „BUST“ á sama tíma og handtakan átti sér stað. Þá voru í síma Bjarna Þórs sms-skilaboðin „LEYST“ frá stefnanda rétt fyrir handtöku og skilaboðin „OK“ rétt eftir handtökuna. Hafa engar haldbærar skýringar verið færðar fram af hálfu stefnanda fyrir þessum samskiptum hans og Bjarna Þórs á sama tíma og hinn síðarnefndi var handtekinn. Við þessar aðstæður beindist því með réttu rökstuddur grunur af hálfu lögreglu gegn stefnanda um að hann væri þátttakandi í innflutningi á miklu magni fíkniefna. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 til handtöku stefnanda 26. október 2006 og halds hans fram til næsta dags. Á sama hátt voru uppfyllt skilyrði 89. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. sömu laga, til húsleitar á heimili stefnanda. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að hún hafi farið fram á lögmætan hátt. Fram er komið í málinu að Baldur Þór fór með sendingar til Glitnis á Kirkjusandi 23. október 2006 en afhenti ekki tölvusendinguna þrátt fyrir að hún væri í útkeyrslubifreiðinni. Þá kom í ljós að á kvittun fyrir móttöku sendinganna, sem Baldur Þór afhenti á starfsstöð Glitnis, var nafn manns sem var ekki starfsmaður fyrirtækisins. Einnig kom fram við rannsókn málsins að Baldur Þór hafði merkt tölvusendinguna í tölvukerfi FedEx sem „Requested future delivery“ en það þýðir að móttakandi vörunnar hafi óskað eftir að varan verði afhent síðar. Var það talið mjög óeðlilegt hjá fyrirtæki eins og Glitni. Þá skildi Baldur Þór vörusendinguna eftir í bifreið fyrirtækisins að loknum vinnudegi en fór ekki með hana aftur inn í vörugeymslu eins og mælt er fyrir um í starfsreglum þess. Var öll meðferð umræddrar sendingar frá Danmörku því afar tortryggileg að mati dómsins. Svo sem rakið hefur verið var stefnandi látinn laus að lokinni yfirheyrslu 27. október 2006. Við skýrslugjöf hjá lögreglu af hálfu Bjarna Þórs 31. sama mánaðar breytti hann framburði sínum og kvað fyrrnefndan Baldur Þór Eyjólfsson hafa haft samband við sig 23. sama mánaðar og skýrt frá því að hann væri búinn að finna „þrjá eða fjóra turna“ (turntölvur) en Bjarni Þór kvað stefnanda áður hafa beðið sig um að grennslast fyrir um tölvunar hjá FedEx sem stefnandi hafi sagt týndar eða ekki skilað sér. Hafi stefnandi sagt að það ætti að fara fram hjá tolli og vörugjöldum með þessa sendingu og ekki ætti að greiða neitt af henni. Ofangreindur framburður Bjarna Þórs renndi að mati dómsins frekari stoðum undir grun lögreglu um að stefnandi ætti aðild að hinum ólögmæta fíkniefnainnflutningi. Samkvæmt því var fullt tilefni til að handtaka stefnanda í síðara skiptið og úrskurða hann í gæsluvarðhald á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Að framan er lýst símasamskiptum stefnanda og Bjarna Þórs Finnbjarnarsonar að kvöldi 23. október 2006 og framburði hins síðarnefnda um að stefnandi hafi haft frumkvæði að því að grennslast fyrir um áðurnefnda vörusendingu hjá FedEx. Verður ráðið af framburði Bjarna Þórs að það hafi verið fyrir tilstuðlan stefnanda að fyrrgreind atburðarás fór af stað eftir að umrædd sending var komin í húsnæði FedEx. Þykir stefnandi ekki hafa gefið trúverðugar skýringar á fyrrnefndum samskiptum sínum við Bjarna Þór. Þegar allt framangreint er virt er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á í skilningi 175. gr. laga nr. 19/1991. Þá er ekki annað fram komið en að rannsókninni, sem var umfangsmikil og teygði anga sína til Danmerkur, hafi verið fram haldið svo sem kostur var. Stóð gæsluvarðhaldið því ekki lengur en nauðsyn bar til. Á því virðist einnig byggt af hálfu stefnanda að það varði stefnda bótaábyrgð að langur tími hafi liðið þar til stefnanda var tilkynnt um niðurfellingu málins. Enda þótt ekki hafi af hálfu stefnanda verið rennt sérstakri lagastoð undir þessa kröfu skal tekið fram að eigi verður talið að sá tími sem leið frá lokum gæsluvarðhalds yfir stefnanda þar til honum var tilkynnt um niðurfellingu málsins sé óhæfilegur miðað við umfang þess. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði svo sem nánar greinir í dómsorði. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Símonar Páls Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Bjarna Haukssonar hdl., 400.000 krónur.
Mál nr. 4/2001
Handtaka Gjafsókn
S höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist miskabóta vegna ólögmætrar frelsissviptingar. S var handtekinn, grunaður um aðild að ráni, en sleppt 19 klukkustundum síðar þegar ljóst þótti að hann hefði ekki tekið þátt í því. Ekki var talið sýnt að S hefði verið yfirheyrður fyrr en rúmum 12 klukkustundum eftir handtökuna og var sá dráttur óútskýrður. Þá var ekki talið að nauðsyn hefði borið til að halda honum eftir að tveir einstaklingar höfðu borið á sama veg og S um sakleysi hans. Voru S dæmdar skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júlí 1999 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst stefndi þess að bætur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi lagt nokkur ný skjöl. Meðal þeirra eru upplýsingaskýrslur lögreglu um samtöl við tvo menn, annan nafngreindan en hinn ónafngreindan, sem fram fóru þann 8. júlí 1999 og vörðuðu ætlaða aðild áfrýjanda að þeirri háttsemi sem hann var grunaður um. Í málinu krefur áfrýjandi ríkissjóð um bætur vegna „ólögmætrar og tilnefnislausrar handtöku og frelsissviptingar”. Áfrýjandi var handtekinn af lögreglu 8. júlí 1999 klukkan 1.38, grunaður um aðild að ráni. Reyndist grunur lögreglu ekki á rökum reistur og var áfrýjanda sleppt úr haldi hennar klukkan 20.35, um 19 klukkustundum eftir að hann var handtekinn. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi annar tveggja farþega í bifreið kunningja síns að kvöldi 7. júlí 1999. Um klukkan 23 var bifreiðinni ekið að húsi við Kleppsveg 28 en þar stóð þá yfir samkvæmi. Er þangað var komið veittist að áfrýjanda fólk, sem þar var fyrir á bílastæði fyrir utan húsið. Mun ástæða þess hafa verið sú að orðrómur var á kreiki um að áfrýjandi hafi borið út sögur um konu, sem þar var stödd. Réðst fólkið að áfrýjanda með höggum og spörkum og hlaut hann við það heilaskaða auk annarra áverka. Með ákæru 9. maí 2000 og framhaldsákæru 11. september 2000 var höfðað opinbert mál á hendur fjórum mönnum vegna líkamsárásarinnar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2000 voru þrír þeirra sakfelldir og þeim gerð refsing. Eftir árásina tóku tveir árásarmannanna sér far ásamt þriðja manninum með ökumanni bifreiðar þeirrar sem áfrýjandi hafði verið farþegi í. Var haldið að bifreiðastæði við Efstaleiti en þar fóru mennirnir út úr bifreiðinni. Skömmu síðar frömdu þeir vopnað rán í söluturninum Grill-Vídeó við Ofanleiti. Á meðan á því stóð hafðist áfrýjandi við nokkra stund í íbúðinni við Kleppsveg 28. Nokkru síðar komu mennirnir fjórir til baka á bifreiðinni í samkvæmið við Kleppsveg. Bað áfrýjandi ökumanninn þá að aka sér heim. Gerði hann það og kom áfrýjandi heim til sín um klukkan eitt um nóttina. Voru foreldrar áfrýjanda þá heima við. Er þeir urðu þess áskynja að áfrýjandi hafði orðið fyrir líkamsárás hafði móðir áfrýjanda samband við lögreglu. Eigandi söluturnsins Grill-Vídeó tilkynnti lögreglu um ránið laust fyrir miðnætti 7. júlí og um tvöleytið um nóttina var tekin af honum skýrsla hjá lögreglu. Greindi hann lögreglu frá aðdraganda ránsins og gat um að honum hafi tekist að sparka í höfuð eins mannanna. Barst lögreglu síðar lýsing á bifreiðinni sem notuð hafði verið til ránsins. Lýsti lögregla eftir henni og um klukkan 1.20 barst ábending um að maður hafi sést yfirgefa bifreiðina við heimili áfrýjanda. Fóru lögreglumenn þá á vettvang og handtóku áfrýjanda. Samkvæmt lögregluskýrslu var áfrýjandi handtekinn klukkan 1.38. Hann var í fyrstu fluttur á lögreglustöð en þaðan fór lögregla með hann á slysadeild til skoðunar. Í lögregluskýrslu kemur fram að þangað hafi áfrýjandi komið klukkan 2.07 um nóttina. Í vottorði læknis, sem ræddi þá við áfrýjanda, kemur fram að áfrýjandi hafi sagt að á hann hafi verið ráðist á göngustíg í Breiðholti. Þessara ummæla er hvergi getið í öðrum gögnum málsins. Að læknisskoðun lokinni var áfrýjandi fluttur að nýju á lögreglustöð. Þar var hann þó ekki yfirheyrður heldur vistaður í fangageymslu. Í vistunarskýrslu lögreglunnar í Reykjavík kemur fram að klukkan 9.14 morguninn eftir hafi áfrýjandi verið færður til yfirheyrslu en færður „til baka” klukkan 9.18. Engra frekari gagna nýtur við um þá yfirheyrslu og hefur stefndi ekki gert grein fyrir því að áfrýjandi hafi þá yfirleitt verið yfirheyrður eða við hann rætt. Klukkan 13.41 var áfrýjandi færður til yfirheyrslu. Aðspurður um ránið í söluturninum kvaðst áfrýjandi enga vitneskju hafa um það. Hann greindi frá því að kvöldið áður hafi nokkrir einstaklingar gengið í skrokk á sér við fjölbýlishús við Kleppsveg. Hann vildi ekki gefa upp nöfn árásarmannanna og bar því við að honum hafi verið hótað frekari líkamsmeiðingum ef hann kærði málið til lögreglu. Áfrýjandi greindi síðan frá dvöl sinni í íbúð að Kleppsvegi eftir árásina. Kvaðst hann hafa dvalið þar stutta stund. Síðar í yfirheyrslunni greindi hann frá nöfnum unglingsstúlku og fjögurra manna, sem hann kvað hafa ekið á bifreiðinni frá Kleppsvegi kvöldið áður en komið þangað á ný um klukkustund síðar. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2000 voru þrír þessara manna dæmdir til fangelsisrefsingar fyrir ránið í söluturninum, þar af tveir einnig fyrir annað rán. Sá fjórði, bílstjórinn, var hins vegar dæmdur fyrir hlutdeild í ráninu í söluturninum. Einn mannanna áfrýjaði dóminum og með dómi Hæstréttar 25. maí 2000 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans. II. Aðfaranótt fimmtudagsins 8. júlí og þann dag handtók lögregla þrjá af þeim fjórum mönnum sem tóku þátt í ráninu. Klukkan 1.24 um nóttina var bifreiðarstjórinn og einn farþeganna handteknir í bifreiðinni auk unglingsstúlku sem með þeim var, en báðir höfðu þeir verið með áfrýjanda í bifreiðinni er honum var ekið heim til sín í Æsufell í Breiðholti. Bifreiðin var stöðvuð á Reykjanesbraut skammt frá Stekkjarbakka. Sá þriðji var handtekinn klukkan 18.52. Fjórði maðurinn var eftirlýstur og mætti til skýrslutöku 12. júlí. Í upplýsingaskýrslu lögreglu um samtal hennar við bifreiðarstjórann klukkan 4.25 aðfaranótt 8. júlí er haft eftir honum að kvöldið áður hafi hann orðið við beiðni þriggja manna um að aka þeim frá fjölbýlishúsinu við Kleppsveg að útvarpshúsinu við Efstaleiti. Þar hafi þeir farið úr bifreiðinni og komið skömmu síðar hlaupandi til baka og hafi einn þeirra þá haldið á skjalatösku. Kvaðst hann hafa grunað að þeir hefðu framið rán. Hafi hann síðan ekið mönnunum til baka á Kleppsveg. Þar hafi áfrýjandi komið inn í bifreiðina ásamt ofangreindri stúlku og hann ekið áfrýjanda heim. Í yfirheyrslu hjá lögreglu síðdegis þennan sama dag áréttaði hann þessa frásögn sína og á ný við skýrslutöku fyrir dómi klukkan 18.08. Er áfrýjanda var ekið heim til sín um eða upp úr miðnætti 7. júlí var ofangreind stúlka með í för í bifreiðinni. Samkvæmt skýrslu lögreglu um samtal hennar við stúlkuna klukkan 14.20 daginn eftir staðfesti hún að áfrýjandi hafi ekki farið með í bílferðina kvöldið áður, sem síðar kom í ljós að farin var til að fremja umrætt rán. Fram kemur í skýrslu lögreglu 8. júlí að klukkan 15.00 þennan dag ræddi lögregla við mann, sem ekki vildi láta nafns síns getið. Staðhæfði hann að hann hafi verið viðstaddur árásina á áfrýjanda kvöldið áður og staðfesti jafnframt að áfrýjandi hafi ekki farið með í ránsferðina heldur hefðu þar verið á ferð fjórir aðrir karlmenn. Eftir handtöku þriðja ránsmannsins, sem fram fór klukkan 18.52, þótti lögreglu orðið ljóst að áfrýjandi tengdist ekki ráninu og var hann látinn laus klukkan 20.35. III. Áfrýjandi var handtekinn í framhaldi þess að hann yfirgaf bifreið, sem ábending hafði borist um að notuð hefði verið í ránsferð í söluturn við Ofanleiti þá skömmu áður. Hann var með áverka í andliti, en eigandi söluturnsins hafði þá borið að hann hafi náð að sparka í höfðuð eins ránsmannanna. Í vottorði Arnbjörns H. Arnbjörnssonar, bæklunarskurðlæknis á slysa- og bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur, 30. október 1999 er haft eftir áfrýjanda að hann hafi verið á ferð á göngustíg sem liggur milli Hóla- og Fellahverfis og þar hafi nokkrir strákar „slegið hann, rykkt honum niður og sparkað í hann.“ Engin gögn eru í málinu um að á þeim tíma sem áfrýjandi var handtekinn hafi hann sagt hvernig hann hlaut áverkana. Þessir áverkar gáfu tilefni til að vekja grunsemdir lögreglu um að áfrýjandi kynni að vera sá ránsmannanna sem eigandi söluturnsins náði að sparka í. Þær grunsemdir gátu verið fyrir hendi þótt annar þeirra manna, sem voru handteknir í bifreiðinni um stundarfjórðungi áður, hafi einnig verið með áverka, en fram kemur í skýrslu lögreglu um handtöku hans að hann hafi verið hruflaður í andliti. Er áfrýjandi var handtekinn var rannsókn málsins á frumstigi, en hún laut að alvarlegum sakargiftum, vopnuðu ráni. Þegar framangreint er virt verður á það fallist með stefnda að rökstuddur grunur hafi leikið á því að áfrýjandi hafi átt þátt í alvarlegum refsiverðum verknaði og nauðsyn hafi borið til að handtaka hann til að koma í veg fyrir að hann gæti spillt sakargögnum. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, til að handtaka áfrýjanda. Er áfrýjandi var handtekinn klukkan 1.38 um nóttina neitaði hann strax að hafa tekið þátt í ráninu. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki ráðið að hann hafi verið yfirheyrður fyrr en klukkan 13.41 þennan dag, rúmum tólf klukkustundum eftir handtöku hans. Hefur stefndi ekki fært fram viðhlítandi skýringar á því hvers vegna það dróst svo lengi að taka skýrslu af honum, en til þess er að líta að í framangreindu læknisvottorði kemur fram að við handtöku hafi áfrýjandi verið „vel áttaður og engin vínlykt af honum”. Hefði með réttu átt að yfirheyra áfrýjanda þegar er hann kom af slysadeild og í síðasta lagi morguninn eftir. Er áfrýjandi var loks yfirheyrður áréttaði hann að hann hafi engan þátt átt í ráninu. Áfrýjandi gaf ekki að öllu leyti réttar upplýsingar um atvik um nóttina í samtali við lækni. Hefur stefndi haldið því fram að með því hafi áfrýjandi torveldað rannsókn málsins. Ekkert er þó fram komið í málinu um það að lögreglu hafi verið kunnugt um efni þessa samtals fyrr en vottorðið, sem dagsett er 30. október 1999, barst henni í hendur. Eins og áður greinir skýrði áfrýjandi lögreglu hins vegar frá því í yfirheyrslu klukkan 13.41 að eftir árásina hafi unglingsstúlka og fjórir nafngreindir menn, sem síðar kom í ljós að stóðu að ráninu, ekið í bifreið frá Kleppsvegi kvöldið áður og komið þangað á ný um klukkustund síðar. Honum hafi í kjölfar þess verið ekið heim í sömu bifreið. Eins og að framan greinir staðfestu tveir menn, sem voru á Kleppsveginum þegar ráðist var á áfrýjanda í samtölum við lögreglu 8. júlí klukkan 14.20 og 15, framburð áfrýjanda um að hann hafi ekki farið í umrædda ökuferð frá Kleppsvegi. Annar þeirra bar einnig á sama veg og áfrýjandi um árásina á hann. Framburð áfrýjanda um að hann hafi ekki tekið þátt í ráninu staðfesti sá sem síðar var dæmdur fyrir hlutdeild í ráninu, þegar kl. 4.25 um nóttina og aftur í yfirheyrslu sem hófst þennan sama dag kl.15.21. Þeirri yfirheyrslu lauk kl. 16.49. Þar skýrði hann frá því að áfrýjandi hafi ekki átt hlut að máli eins og nánar er rakið hér að framan. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að halda áfrýjanda eftir að framburður þessara manna lá fyrir. Að þessu virtu og í ljósi þess óútskýrða dráttar sem varð á að yfirheyra áfrýjanda verður fallist á það með honum að hann hafi verið sviptur frelsi mun lengur en efni stóðu til. Á hann því með vísan til 2. mgr. 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 rétt til miskabóta sem þykja hæfilega ákveðnar 125.000 krónur. Stefnda ber að greiða áfrýjanda dráttarvexti af fjárhæðinni frá 16. janúar 2000, en þann dag var mánuður liðinn frá því að áfrýjandi krafði stefnda fyrst um bætur, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Sævari Sævarssyni, 125.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. janúar 2000 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 17. október síðastliðinn að afloknum málflutningi, er höfðað með stefnu, þingfestri 16. mars 2000. Stefnandi er Sævar Sævarsson, kt. 070481-3169, Æsufelli 4, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta, að fjárhæð 1.000.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júlí 1999 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og eigi væri um gjafsóknarmál að ræða, auk virðisaukaskatts samkvæmt lögum nr. 50/1988. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins. Til vara er þess krafist, að stefnufjárkröfur verði lækkaðar og málskostnaður þá látinn niður falla. I. Undir miðnætti miðvikudaginn 7. júlí 1999 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt um rán í söluturninum Grill-video að Ofanleiti 14 hér í borg. Taldi kærandi, sem jafnframt var fyrirsvarsmaður söluturnsins, að þrír menn með lambhúshettur hefðu staðið að ráninu og hefði hann náð að sparka í andlit eins þeirra. Hann taldi sig jafnframt kannast við einn af ránsmönnunum og gaf lýsingu á meintum brotamönnum eftir bestu getu. Vitni, sem gaf sig fljótlega fram við kæranda, kvaðst hafa séð einn mannanna aka burtu frá söluturninum á Toyota Corolla bifreið og hafi upphaf skráningarnúmers hennar verið Þ-38. Lögreglan lýsti eftir bifreiðinni og sást hún skömmu síðar fyrir utan Æsufell 4, þar sem verið var að hleypa manni út úr henni. Kom síðar í ljós, að um stefnanda var að ræða, en hann býr í nefndu fjöleignarhúsi. Skömmu eftir þetta hringdi móðir stefnanda í lögregluna og kvað son sinn hafa verið að koma heim rétt í þessu og hefði hann áverka á höfði eftir líkamsárás. Fóru lögreglumenn að heimili stefnanda og handtóku hann vegna gruns um aðild að ráni í umræddum söluturni. Var stefnandi fyrst fluttur á lögreglustöð og síðan á bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur til skoðunar og þaðan aftur á lögreglustöð. Stefnandi var handtekinn kl. 1.38 og er koma hans á sjúkrahúsið skráð kl. 2.07. Samkvæmt því liðu 29 mínútur frá handtöku, þar til stefnandi kom á bráðamóttökuna til rannsóknar. Stefnandi var í haldi lögreglu til kl. 20.35 þann 8. júlí 1999, en þá þótti lögreglu fyrst ljóst, að hann hefði ekki átt aðild að söluturnsráninu kvöldið áður. Höfðar stefnandi mál þetta til heimtu bóta fyrir ólögmæta handtöku og frelsissviptingu. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt, að til þess að handtaka sé lögmæt skv. 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, verði að vera til staðar rökstuddur grunur um refsivert afbrot. Jafnframt verði handtaka að vera nauðsynleg, til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist handtekins manns og öryggi eða koma í veg fyrir, að hann spilli sönnunargögnum. Sé handtaka þvingunarúrræði, sem skuli beitt af hófsemd. Það sé mat stefnanda, að í umræddu tilviki hafi tilgangur handtökunnar ekki verið lögmætur. Byggi stefnandi það á því, að stuttu eftir að hann kom heim hafi verið haft samband við lögreglu að hans frumkvæði. Hafi ætlunin verið að kæra líkamsmeiðingar þær, er hann hafi þolað fyrr um kvöldið. Ástand stefnanda hafi verið bágborið, en hann hafi ekki getað gengið óstuddur og liðið miklar kvalir. Hafi hann farið af heimili sínu, ásamt tveimur lögreglumönnum, í þeim tilgangi að leita læknis. Þess í stað hafi honum verið ekið á lögreglustöð, þar sem honum hafi verið tjáð, að hann væri grunaður um aðild að ráni og þjófnaði á bifreið. Stefnandi hafi engin tök haft á því að spilla sönnunargögnum, enda líkamlegt ástand hans svo bágborið, að hann hafi ekki getað gengið einn og óstuddur. Auk þess hafi hegðun hans gagnvart lögreglunni ekki verið til þess fallin að vekja grunsemdir, þar sem hann hafi sjálfur haft samband við hana. Verði að teljast afar ólíklegt, að fyrsta verk manns, sem væri nýbúin að fremja vopnað rán og taka þátt í þjófnaði á bifreið, væri að hringja til lögreglu og leggja fram kæru vegna áverka, sem hann hefði hlotið meðan á hinum ólögmæta verknaði stæði. Handtaka og frelsissvipting stefnanda hafi því verið tilefnislaus og ekki uppfyllt kröfur 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála, 67. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995 og c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá hafi stefnandi verið hafður í haldi alltof lengi, enda hafi fljótlega verið upplýst, að grunsemdir lögreglu væru ekki á rökum reistar. Hefði lögreglan þá þegar í stað átt að láta stefnanda lausan. Þá hafi handtakan brotið í bága við 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991 og meðalhófsregluna. III. Stefndi byggir á því, að grunur lögreglu um þátttöku stefnanda í ofangreindu ráni hafi byggst á því, að stefnandi hafi verið farþegi í bifreiðinni, sem notuð hafði verið við ránið og að óljóst hefði verið samkvæmt framburðarskýrslu stefnanda hjá lögreglu 8. júlí 1999, hvernig áverkar stefnanda voru til komnir. Hafi verið talið nauðsynlegt að halda stefnanda fram eftir degi í þágu rannsóknar málsins. Hafi rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi því leitt til handtöku stefnanda. Það hafi því verið óvenjulegar aðstæður stefnanda, sem orðið hafi til þess, að grunur beindist að honum. Þar að auki hafi bæst við, að stefnandi hafi neitað að gefa upp árásarmenn sína, sem hafi getað bent til þess, að áverkar hans stöfuðu frá umræddu sparki kæranda. Hafi allt þetta leitt til frelsissviptingar stefnanda í tæpa tuttugu tíma og nánast allan þann tíma hafi stefnandi verið grunaður um þátttöku í ráninu. Eftir handtöku stefnanda hafi allar aðgerðir lögreglu lotið að því að rannsaka réttmæti þeirra sakargifta, sem að stefnanda virtust beinast, og hafi lögregla farið að einu og öllu eftir reglum IX. kafla laga nr. 19/1991 í því efni. Samkvæmt læknisvottorði um skoðun á stefnanda á Sjúkrahúsi Reykjavíkur greint sinn sé líkamsástandi hans lýst þannig, að ekki sé um neina alvarlega áverka að ræða, stefnandi sé marinn víða og ekki sé ástæða til að ætla annað en að hann muni ná sér að fullu eftir áverkana. Stefnandi hafi verið talinn vel áttaður og skýr. Af þessari lýsingu að dæma hafi ekkert óeðlilegt verið við, að lögreglan héldi stefnanda föngnum í þann tíma, sem raun varð á. Þá hafi handtakan alls ekki brotið í bága við 1. gr. 101. gr. laga nr. 19/1991, eins og stefnandi haldi fram, og hún verið framkvæmd á eins eðlilegan máta og unnt hafi verið og stefnandi verið kominn undir læknishendur innan við 30 mínútur frá handtöku. Telji stefndi því, að langur vegur sé frá því, að grunnskilyrði 176. gr. ofangreindra laga hafi verið brotin í þessu máli. Beri þess vegna að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. IV. Kl. 1.20 aðfaranótt 8. júlí 1999 tilkynnti lögreglumaður, að maður hefði farið út úr Toyota fólksbifreið við Æsufell 4 hér í borg, en talið var, að bifreiðin hefði verið notuð við rán, sem tilkynnt hafði verið til lögreglu kl. 23.51 um kvöldið. Er stefnandi var handtekinn 1.38 um nóttina, bar hann merki þess að hafa fengið áverka á höfuð, en kærandi taldi sig hafa náð að sparka í einn ránsmanna. Er þess getið í skýrslu um handtöku, að stefnandi hafi verið með mar á hægra gagnauga og klóraður á hálsi og í andliti. Skömmu áður en stefnandi var handtekinn hafði umrædd Toyota bifreið verið stöðvuð á Reykjanesbraut á móts við ,,Staldrið” og í framhaldi af því voru þrjú ungmenni, sem í henni voru, handtekin og færð á lögreglustöð. Eðli máls samkvæmt er mikilvægt, að rannsókn jafn alvarlegra sakamála og ránsmál eru, gangi fljótt fyrir sig, þar sem ella er hætta á, að sönnunargögn fari forgörðum. Rökstuddur grunur var um, að ofangreind Toyota bifreið hefði verið notuð þá skömmu áður í fyrrgreindu ráni. Þá bar stefnandi þess merki við handtöku að hafa fengið höfuðhögg, en eigandi söluturnsins taldi sig hafa náð að sparka í höfuð eins ránsmanna. Samkvæmt því, sem hér hefur verið rakið, er það mat dómsins, að lögregla hafi haft réttmæta ástæðu á ofangreindu tímamarki til að handtaka stefnanda vegna gruns um aðild að ráninu. Verður því að telja, að handtakan hafi verið lögmæt samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að þess hafi verið gætt við handtökuna að baka stefnanda ekki meiri óþægindi með henni, en nauðsyn bar til, sbr. 1. mgr. 101. gr. sömu laga. Var því rétt staðið að handtökunni að mati dómsins. Svo sem áður greinir var stefnandi handtekinn kl. 1.38 umrædda nótt. Hann var færður á bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur kl. 2.07 um nóttina, eftir viðkomu á lögreglustöð, eða 29 mínútum eftir handtöku. Samkvæmt læknisvottorði um skoðun þar var stefnandi vel áttaður og gaf skýra sögu. Skýrði svo frá, að hann hefði verið á ferð um göngustíg, sem liggur milli Hóla- og Fellahverfis. Hefði hann mætt nokkrum strákum, sem hefðu slegið hann, rykkt honum niður og sparkað í hann. Stefnandi kvartaði undan höfuðverk og verk í vinstri framhandlegg, bringu og hálsi. Að mati læknis voru engin merki þess, að stefnandi hefði fengið alvarlega höfuðáverka. Við skoðun á vinstri handlegg kom í ljós, að stefnandi var með mikið mar um olnbogann og marrákir utanvert á framhandleggnum og nokkra marbletti á utanverðum upphandlegg. Dreift mar var víða á baki. Nokkrir marblettir voru á neðanverðu vinstra herðablaði og þá var marfláki undir hægra herðablaði og marrendur upp yfir herðablaði. Mar var aftan á hálsi og mar og rispur á framanverðum hálsinum, líkt og um hann hefði verið gripið með hendi. Voru þar boglaga rispur, sem pössuðu vel eftir neglur og lengri rispur, er trúlega voru eftir það sama. Var niðurstaða læknisins sú, að ekki væri ástæða til að ætla annað, en að stefnandi myndi ná sér að fullu. Síðar hefur komið í ljós, að höfuðáverkar stefnanda eru taldir mun alvarlegri en í fyrstu var ætlað og kemur m.a. fram í vottorði Þuríðar Jónsdóttur taugasálfræðings, dagsettu 30. ágúst síðastliðinn, að stefnandi beri merki varanlegs heilaskaða eftir líkamsárásina. Stefnandi var yfirheyrður af lögreglu næsta dag vegna gruns um aðild að ráninu. Hófst skýrslutaka kl. 13.46 og lauk henni kl. 14.49. Stefnandi kvaðst ekkert vita um þetta mál. Hann hefði verið ,,á rúntinum” daginn áður með nafngreindum manni, sem síðar var ákærður og dæmdur fyrir aðild að umræddu ráni. Hefði maður þessi ekið umræddri Toyota bifreið. Hefðu þeir komið að fjölbýlishúsi við Kleppsveg einhvern tímann um kvöldið, þar sem bifreiðinni hefði verið lagt. Hefðu nokkrir strákar komið og dregið stefnanda út úr bifreiðinni, kýlt hann og sparkað í hann. Hefði ástæða þessa verið upplognar sakir á stefnanda. Stefnandi kvaðst ekki vilja greina frá, hverjir þessir strákar væru vegna hótana um frekari barsmíðar. Stefnandi skýrði síðan frá því, að fyrrgreindur ökumaður Toyota bifreiðarinnar hefði ekið henni á brott en í bifreiðinni hefðu verið, auk hans, stúlka og þrír drengir, sem stefnandi nafngreindi með fornafni. Stefnandi hefði verið mjög vankaður eftir barsmíðarnar og farið inn í fjölbýlishúsið og þar inn í íbúð. Um klukkustund síðar hefði ökumaður fólksbifreiðarinnar komið til baka ásamt mönnunum þremur. Hefðu þeir ekki verið með neitt með sér að öðru leyti en því, að einn þeirra hafi haldið á ölflösku. Eftir um klukkustund hefði stefnandi beðið bifreiðarstjórann að aka sér heim og með í för hefðu verið áðurnefnd stúlka og einn þeirra manna, sem var í bifreiðinni, er henni var ekið á brott frá fjölbýlishúsinu, eftir að ráðist hafði verið á stefnanda. Fyrrnefndur bifreiðarstjóri Toyota bifreiðarinnar var handtekinn kl. 1.20 um nóttina, ásamt stúlkunni og manninum, sem voru í bifreiðinni, er stefnanda var ekið heim til sín. Er bókað í skýrslu um handtöku bifreiðarstjórans, að hann hafi þá verið hruflaður í andliti. Samkvæmt lögregluskýrslu er haft eftir honum kl. 4.30 um nóttina, að hann hafi ekið þremur strákum rétt fyrir kl. 23 kvöldið áður frá íbúðarblokk á Kleppsvegi að bifreiðastæði við Útvarpshúsið í Efstaleiti, þar sem þeir hafi farið úr bifreiðinni. Þeir hafi síðan komið hlaupandi og einn þeirra haldið á skjalatösku. Hafi hann strax grunað, að þeir hefðu framið rán. Í skýrslutöku, sem hófst kl. 15.21 daginn eftir og lauk kl. 16.49, skýrði hann svo frá, að hann hefði ekið greindri bifreið að fjölbýlishúsi við Kleppsveg um kl. 22.50 kvöldið áður. Hefðu þá verið með honum í bifreiðinni stefnandi, ásamt nafngreindri konu og manni. Að bifreiðinni hefði komið nafngreindur maður, ásamt fleiri mönnum, sem hann hefði ekki þekkt. Hefðu þeir dregið stefnanda út úr bifreiðinni og lamið hann margoft í andlitið og sparkað í hann, þar á meðal í höfuðið. Hefði einn mannanna skýrt svo frá, að ástæðan fyrir árásinni væri, að stefnandi hefði ,,logið upp á einhverja stelpu.” Eftir þetta hefði hann ekið þremur árásarmannanna um kl. 23.10 – 23.15 inn á áðurnefnt bifreiðarstæði við Útvarpshúsið og þeir sagt honum að bíða. Hefði hann beðið í 20-25 mínútur og þeir þá komið til baka með skjalatösku. Eftir það hefði verið haldið á Kleppsveginn og nokkru síðar hefði hann ekið stefnanda heim til sín að beiðni hans. Bifreiðarstjórinn og umræddir þrír menn, sem hann ók frá Kleppsvegi að Útvarpshúsinu eftir árásina á stefnanda, þar á meðal sá, sem handtekinn var greint sinn á sama tíma og bifreiðarstjórinn, voru síðar ákærðir fyrir aðild að áðurnefndu ráni. Voru þeir allir sakfelldir með dómi, uppkveðnum 25. janúar 2000, og dæmdir til refsingar. Þá hafa þessir menn, að bifreiðarstjóranum undanteknum, og kona, einnig verið ákærð fyrir líkamsárás á stefnanda umrætt kvöld og brotið talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einn þeirra manna, sem grunaður var um aðild að ráninu og var síðar sakfelldur samkvæmt framansögðu, var handtekinn í þágu rannsóknar málsins kl. 18.55 að kvöldi 8. júlí 1999 og eftir handtöku hans og skýrslutöku af honum þótti ekki ástæða til að hafa stefnanda lengur í haldi og var hann látinn laus kl. 20.35, svo sem áður greinir. Stefnandi var handtekinn skömmu eftir rán og eftir að hafa verið ekið heim af ökumanni bifreiðar, sem sterkur grunur var um, að ránsmenn hefðu verið á, er glæpurinn var drýgður. Sá maður var handtekinn 18 mínútum fyrir handtöku stefnanda, ásamt öðrum manni, báðir grunaðir um þátttöku í ráninu. Voru þeir teknir höndum á leið sinni frá heimili stefnanda. Við handtöku bar stefnandi merki þess að hafa fengið höfuðhögg, en það gat verið í samræmi við framburð kæranda ránsins um, að hann hefði náð að sparka í höfuð eins ránsmanna. Við skoðun á bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur kom stefnandi með sögu um, að nokkrir piltar hefðu ráðist á sig í Hóla- og Fellahverfi þá skömmu áður. Er skýrsla var tekin af stefnanda næsta daga neitaði hann að gefa upp nöfn þeirra manna, sem hann kvað hafa ráðist á sig kvöldið áður. Stuðlaði hann þar með sjálfur að því, að honum var haldið föngnum lengur en ella hefði verið tilefni til. Þegar framangreind atburðarrás er virt í heild og tekið er tillit til þeirra ríku rannsóknar­hagsmuna, sem í húfi voru, er það mat dómsins, að stefnandi hafi ekki, miðað við þær aðstæður, sem hér um ræðir, verið sviptur frelsi lengur en lögmætt var. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt er, að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 10. apríl 2000. Greiðist gjafsóknarkostnaður hans úr ríkissjóði, en að mati dómsins er þar eingöngu um að ræða laun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónsson hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 250.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og þingfestingargjald, 3.500 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Sævars Sævarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 253.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., 250.000 krónur.
Mál nr. 294/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. júlí 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem að lögum getur varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Um er að ræða skipulagða starfsemi sem lýtur að innflutningi á miklu magni fíkniefna og er brotið þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ú r s k u r ð u r Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2006. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, kt. [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 14. júlí 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meint stórfellt fíkniefnabrot. Lagt hafi verið hald á 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af hassi sem falin hafi verið í bifreið sem flutt hafi verið til landsins frá [...]í Hollandi. Fíkniefnin hafi fundist við leit tollgæslu þann 3. apríl sl. Bifreiðin hafi verið flutt inn á nafni meints vitorðsmanns kærða, Y. Lögregla hafi haft eftirlit með bifreiðinni frá því fíkniefnin fundust og hafi hljóðupptökubúnaði og gerviefnum verið komið fyrir í bifreiðinni og símar grunaðra hlustaðir. Bifreiðin hafi verið tollafgreidd og sótt nokkrum dögum síðar og flutt á bifreiðastæði við heimili nefnds Y. Æ, Þ og X höfðu sótt bifreiðina á umrætt bifreiðastæði að kvöldi 13. apríl sl. Hafi þeir flutt bifreiðina í verkstæðishúsnæði við [...] en þeir hafi verið handteknir skömmu síðar. Aðkoma á vettvangi og hljóðritað samtal við bifreiðina í húsnæðinu bendi eindregið til þess að kærði og samferðamenn hans hafi verið að móttaka efnin með því að fjarlægja þau úr bifreiðinni. Kærði neiti aðild að málinu að öðru leyti en því að hann kvaðst hafa haft vitneskju um að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Kærði kvaðst hafa boðist til að aðstoða við að flytja bifreiðina og koma henni í verkstæðishúsnæðið á [...] sem hann hafði til umráða. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna kærða frá 21. apríl sl. og 2. og 11. f.m. og 1. þ.m. Kærði hafi ekki viljað greina frá nöfnum eða meintum verknaðarþáttum annarra sem tengjast málinu. Framburður kærða þyki ótrúverðugur, hann þyki ekki vera í samræmi við framburð nefnds Þ, sbr. framburðarskýrslur hans frá 14., 19. og 28. apríl sl. og 10. f.m. og framburðarskýrslu Æ frá 3. og 15. f.m. Fyrir liggi að kærði og Æ þekkist frá fyrri tíð, kærði hafi sótti Æ á flugvöllinn sama dag og þeir voru handteknir, farangur Æ hafi fundist á heimili kærða en fram hafi komið í framburðarskýrslum Æ frá 3. og 15. f.m., að hann hafi komið hingað til lands gagngert í þeim tilgangi að sinna tilteknum erindrekstri hér á landi fyrir ónafngreinda sendendur fíkniefnanna. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 14. apríl sl., nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 276/2006, þar sem rannsóknarhagsmunir voru lagðir til grundvallar. Rannsókn málsins sé ekki lokið en unnið sé að frekari gagnaöflun og gagnaúrvinnslu. Meint aðild kærða þyki mikil en hún sé að minnsta kosti talin tengjast móttöku fíkniefnanna hér á landi. Frekari rannsókn málsins kunni að leiða í ljós enn meiri aðild hans að málinu. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki þannig mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna megi með að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu annarra sakborninga sem setið hafa gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sætt gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hafi fyrir sterkur rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé ekki fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 14. apríl sl. vegna rannsóknarhagsmuna. Samkvæmt rannsóknargögnum er rökstuddur grunur um að kærði eigi aðild að stórfelldu fíkniefnabroti sem varðað getur fangelsisrefsingu samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Brotin eru þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála um að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík því tekin til greina eins og hún er sett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 14. júlí 2006, kl. 16:00.
Mál nr. 210/2003
Kjarasamningur Vinnusamningur Opinberir starfsmenn
K krafði H um laun samkvæmt gildandi kjarasamningi. Taldi K sig jafnframt eiga rétt til nánar tilgreindra viðbótarkjara á grundvelli samnings sem hún hafði gert við H. Deilt var um hvernig skilja bæri sameiginlega yfirlýsingu samningsaðila, sem var meðal fylgiskjala kjarasamnings. Talið var að með yfirlýsingunni hefði stéttarfélag K skuldbundið sig til þess eins að aðhafast ekki þótt samningum um persónubundin viðbótarkjör yrði sagt upp frá og með tilgreindu tímamarki. Stéttarfélagið átti ekki aðild að samningnum um viðbótarkjör K og var því talið að H hefði borið að segja samningnum við K upp með lögformlegum hætti kysi hann að vera laus undan þeim skuldbindingum sem þar var kveðið á um. Með því að það hafði H ekki gert, var ekki talið að umrædd yfirlýsing aðila kjarasamningsins hefði fellt úr gildi viðbótarkjör K. Krafa K var samkvæmt þessu tekin að fullu til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að viðurkennd verði til skuldajafnaðar gagnkrafa hans á hendur stefndu að fjárhæð 257.365 krónur, „allt að sömu fjárhæð og dómkröfur stefnda kunna að verða teknar til greina.“ Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að krafa stefndu verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur ný skjöl. Þeirra á meðal er bréf áfrýjanda til stefndu 28. maí 2003 þar sem sá fyrrnefndi sagði upp rétti þeirrar síðarnefndu „til greiðslu yfirvinnustunda vegna innkaupa efnis og áhalda, eftirlits með áhöldum og kennslustofu og viðhaldi áhalda og leirbrennslu“ með þriggja mánaða fyrirvara „að svo miklu leyti sem slíkur réttur kann að vera fyrir hendi“. Var í bréfinu vísað til þess máls, sem hér er til umfjöllunar, og tekið fram að uppsögn á ráðningarkjörunum sé „einungis til öryggis og án viðurkenningar á rétti“. Þá hafa verið lögð fram bréf þriggja sveitarfélaga varðandi uppsögn á viðbótarkjörum í framhaldi af gerð kjarasamnings launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla 9. janúar 2001. Eru það í fyrsta lagi bréf Reykjavíkurborgar 28. september 2001 til nafngreinds aðstoðarskólastjóra þar sem nánar tilgreindum viðbótarkjörum viðtakanda bréfsins var sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara meðal annars með vísan til þeirrar yfirlýsingar í kjarasamningnum, sem deilt er um túlkun á í þessu máli. Í öðru lagi tvö bréf Reykjanesbæjar 27. apríl 2001 þar sem samkomulagi um viðbótarkjör nafngreinds skólastjóra annars vegar og kennara hins vegar var sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara. Loks bréf Akraneskaupastaðar 28. mars 2001 þar sem tilkynnt var ákvörðun bæjarstjórnar um uppsögn samkomulags bæjarins og kennara við grunnskóla þar í bæ varðandi greiðslur umfram kjarasamninga. Einnig hafa verið lögð fram fundargerð samstarfsnefndar Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga vegna grunnskólans 2. september 2003, tölvupóstsamskipti lögmanns stefndu og skólastjóra Lækjaskóla 14. október 2003 og yfirlit stefndu um vikulega vinnuskyldu. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, skulu laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á því svæði, sem samningurinn tekur til. Skulu samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör ógildir. Varðandi opinbera starfsmenn kemur þessi sama meginregla fram í 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Sé í ráðningarsamningi milli starfsmanns og atvinnurekanda eða í síðara samkomulagi þeirra á milli samið um betri kjör er komið út fyrir svið kjarasamnings. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hafnarfjarðarbær, greiði stefndu, Katrínu Pálsdóttur, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 20. f.m., er höfðað 18. mars 2002 af Katrínu Pálsdóttur, Langeyrarvegi 14, Hafnarfirði, á hendur Hafnarfjarðarbæ. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 63.427 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 9.305 krónum frá 1. september 2001 til 1. október sama árs, af 18.610 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, af 27.915 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 37.220 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, af 46.525 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama árs, en af 63.427 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að viðurkennd verði til skuldajafnaðar „gagnkrafa stefnda á hendur stefnanda að fjárhæð [257.365 krónur] allt að sömu fjárhæð og dómkröfur stefnanda kunna að verða viðurkenndar“. Að því frágengnu krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Mál þetta á rætur að rekja til samnings sem Hafnarfjarðarbær gerði við myndmenntakennara í grunnskólum Hafnarfjarðar og Flensborgarskóla 12. september 1980. Stefnandi, sem hefur frá árinu 1970 starfað sem myndmenntakennari við Lækjarskóla í Hafnarfirði, undirritaði samninginn fyrir hönd grunnskólakennara. Samningurinn hljóðar svo: „Hafnarfjarðarbær og myndmenntakennarar í grunnskólum Hafnarfjarðar og Flensborgarskóla, gera með sér svohljóðandi samkomulag. Kennarar annist svo sem verið hefur, gegn greiðslu, innkaup efnis og áhalda, eftirlit með áhöldum og kennslustofu og viðhald áhalda og leirbrennslu. Greiðslur fyrir störf þessi mun Hafnarfjarðarbær inna af hendi mánaðarlega eftir á, þannig: Kennarar í 1/1 stöðu fái greiddar 9 st. á mánuði í yfirvinnu launaflokks viðkomandi kennara. Kennarar, sem kenna minna en 1/1 stöðu fái hlutfallslega greiðslu skv. ofangreindum stundum. Samkomulag þetta gildi frá og með undirskriftardegi til og með 31. maí 1981. Sé því ekki sagt upp af samningsaðilum endurnýjast samkomulagið sjálfkrafa fyrir næsta skólaár.“ Þegar samningur þessi var gerður var rekstur grunnskóla í höndum ríkisins. Hafði samningnum ekki verið sagt upp þegar sveitarfélög tóku við rekstri grunnskóla á grundvelli laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Þá er ekki um það ágreiningur að samningurinn hafi gilt áfram allt þar til kjarasamningur launanefndar sveitarfélag og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla, sem undirritaður var 9. janúar 2001, tók gildi 1. ágúst sama árs. Af hálfu stefnda hefur því aðallega verið haldið fram til stuðnings sýknukröfu að síðastnefnda daginn hafi samningurinn hins vegar fallið úr gildi á grundvelli svohljóðandi sameiginlegrar yfirlýsingar samningsaðila í hinum nýja kjarasamningi: „Forsendur kjarasamnings þessa eru þær að ákvarðanir sem teknar hafa verið um viðbótarráðningarkjör sem samið hefur verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings standi til og með 31. júlí 2001 og falli þá úr gildi.“ Í samræmi við þessa afstöðu hætti stefndi frá og með 1. ágúst 2001 að inna af hendi greiðslur til stefnanda samkvæmt samningnum. Stefnandi heldur því aftur á móti fram að samningurinn sé enn í fullu gildi. Krefur hún stefnda um greiðslu launa og orlofs samkvæmt honum fyrir tímabilið 1. ágúst 2001 til 1. febrúar 2002. Með bréfi sem stefnandi ritaði stefnda 7. nóvember 2001 fyrir hönd myndmenntakennara var þess krafist á grundvelli lögfræðiálits sem því fylgdi að samningur þáverandi bæjarstjóra stefnda við myndmenntakennara frá 12. september 1980 yrði í heiðri hafður og samningsbundnar greiðslur inntar af hendi tafarlaust. Með bréfi stefnda til stefnanda 15. nóvember 2001 var tilkynnt að stefndi teldi eðilegt að vísa þeim ágreiningi sem upp væri kominn til samstarfsnefndar aðila framangreinds kjarasamnings frá 9. janúar 2001. Fyrir liggur að nefndin hefur ekki afgreitt málið. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt að í samningi þeim frá 12. september 1980, sem vísað er til hér að framan, hafi verið kveðið á um einstaklingsbundin ráðningarkjör sérgreinakennara við grunnskóla Hafnarfjarðar. Þannig hafi í samningnum falist viðbót við ráðningarsamning hvers og eins kennara. Samningur þessi geti ekki skoðast sem kjarasamningur, enda hafi hann ekki verið tekinn upp í kjarasamningi stéttarfélags stefnanda. Um samningsrétt bæjarstarfsmanna við gerð kjarasamnings hafi á þessum tíma farið samkvæmt reglugerð nr. 236/1976 um kjarasamninga starfsmanna sveitar- og sýslufélaga innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Samkvæmt henni hafi bæjarstarfsmannafélög haft gerð slíkra kjarasamninga með höndum. Hvorki bæjarstarfsmannafélög né BSRB hafi átt aðild að samningnum frá 12. september 1980. Í samningnum hafi þannig falist samkomulag um yfirborgun í formi ákveðins yfirvinnustundafjölda en ekki kjarasamningur. Með kjarasamningi sé ekki unnt að breyta einstaklingsbundnum ráðningarkjörum til lækkunar eða afnema þau, enda sé kjarasamningur samningur um lágmarkskjör, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og 18. gr. laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda. Þannig þurfi að segja samningi um yfirborgun upp sérstaklega og með þeim uppsagnarfresti sem kveðið sé á um í ráðningarsamningi viðkomandi starfsmanns. Samningi þeim sem dómkrafa stefnanda í málinu styðst við hafi ekki verið sagt upp. Eigi stefnandi því rétt á þeim greiðslum sem hún krefur stefnanda um í málinu. Þá er það sjálfstæð málsástæða af hálfu stefnanda að sú yfirlýsing aðila kjarasamnings, sem undirritaður var 9. janúar 2001 og tekin er upp orðrétt í kafla I hér að framan, taki hvað sem öðru líður ekki til samningsins frá 12. september 1980. Með þeim „viðbótarráðningarkjörum“ sem þar sé vísað til sé átt við samninga sem sveitarfélög hafi gert við starfsmenn sína í kjölfar kjarsamnings frá 27. október 1997. III. Af hálfu stefnda er um málavexti vísað til þess að við flutning á rekstri grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga á árinu 1996 hafi sveitarfélög tekið yfir gildandi kjarasamning svo og ráðningarsamninga starfsmanna grunnskóla við ríkið, sbr. lög nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla. Þá þegar hafi sveitarfélög og stéttarfélag grunnskólakennara, Kennarasamband Íslands, hafið endurskoðun á margvíslegum þáttum skólastarfs. Á árinu 1997 hafi verið undirritaður kjarasamningur milli þessara aðila með gildistíma frá 1. ágúst sama árs til 31. desember 2000. Í kjölfar gildistöku kjarasamnings hafi stefnandi og stefndi gert viðauka við gildandi ráðningarsamning og/eða verksamning við stefnanda um einstaka verkþætti sem meðal annars skyldi vinna undir verkstjórn skólastjóra. Hliðstæðir samningar hafi verið gerðir við fjölmarga aðra kennara. Hafi þessir viðaukar tekið til verkþátta sem tengst hafi endurskoðun á námsvísum og skólanámskrá, undirbúningi að breytingum á skólastarfi vegna nýrrar aðalnámskrár og eflingu samstarfs við foreldra. Viðaukum þessum hafi verið markaður ákveðinn gildistími og skyldu þeir í síðasta lagi falla úr gildi við lok gildistíma kjarasamnings 31. desember 2000. Með nýjum kjarasamningi 9. janúar 2001 hafi eldri kjarasamningur launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla verið framlengdur með tilteknum breytingum til og með 31. júlí 2001. Við gildistöku hins nýja kjarasamnings 1. ágúst 2001 hafi föst mánaðarlaun kennara hækkað verulega. Þá hafi samningsaðilar orðið ásáttir um að ráðast í að bæta skólastarf með kerfisbreytingu sem hefði þann tilgang að bæta skólastarf og skapa ákveðið svigrúm til kjarabreytinga með það að markmiði að gera grunnskólann samkeppnisfæran og kennarastarfið eftirsóknarvert. Sé þessari kerfisbreytingu ítarlega lýst í inngangskafla kjarasamnings. Í henni hafi meðal annars falist uppstokkun á gildandi launakerfi. Skipti þar að lútandi mestu fyrir úrlausn þessa máls að mánaðarlaun skyldu taka til allra þátta kennararstarfsins og sérgreindar greiðslur falla niður. Í samræmi við þetta hafi hin sameiginlega yfirlýsing, sem gerð er grein fyrir í kafla I hér að framan, verið sett inn í kjarasamninginn sem hluti hans. Þessu til enn frekari stuðnings sé vísað til greinar 2.1.6.2 í kjarasamningnum, en hún hljóðar svo: „Vinnuskylda kennara er 1800 stundir á ári. Skólastjóri ráðstafar vinnu kennara til þeirra faglegu starfa og verkefna sem starfsemi grunnskólans kallar á. Til vinnuskyldu kennara heyra öll fagleg störf kennara, s.s. kennsla, undirbúningur undir kennslu, mat á námsárangri, námsefnisöflun, umsjón með stofu og tækjum, skólanámskrárvinna, gerð kennsluáætlana, gerð einstaklingsnámskráa, innra mat á skólastarfi, foreldrasamstarf, innbyrðis samstarf kennara og samstarf þeirra við aðra sérfræðinga, þátttaka í vinnuteymum og öðru innra starfi skólans.“ Samkvæmt þessari grein og ákvæði bókunar númer 9 eigi skólastjóri að ráðstafa tilteknum vinnustundum, svonefndum verkstjórnarþætti og sé viðmiðunarhlutfall þeirra stunda að því er stefnanda varðar, miðað við 28 klukkustunda kennslu á viku og 37 vikna starfstíma skóla, 9,14 klukkustundir á viku. Að því er málavexti varðar vísar stefndi auk framanritaðs til þess að á grundvelli greinar 11.1 í kjarasamningnum frá 9. janúar 2001 starfræki launanefnd sveitarfélaga og Kennarasamband Íslands sérstaka samstarfsnefnd, skipaða tveimur fulltrúum frá hvorum aðila, sem hafi það hlutverk að fjalla um ágreining sem kunni að koma upp út af samningnum. Í framkvæmd hafi það verið svo að samstarfsnefnd hafi sameiginlega fjallað um álitaefni og gefið sameiginlegar yfirlýsingar til hlutaðeigandi vegna tilgreindra fyrirspurna. Verkefnisstjórn vegna kjarasamnings aðila, sem í sitja fulltrúar launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands, hafi fjallað um og afgreitt álitaefni sambærileg því sem um sé deilt í máli þessu, en samstarfsnefndin hafi staðfest niðurstöður verkefnisstjórnar. Hér sé annars vegar um að ræða fyrirspurn þess efnis hvernig skilgreina beri umsjón með kennslustofu, verkfærum og efni. Hafi það verið niðurstaða verkefnisstjórnar og síðan samstarfsnefndar að umsjón með kennslustofu teljist til faglegra starfa kennara og að „tími til þeirra starfa [komi] úr verkstjórnarþætti skólastjórans“. Hins vegar hafi þeirri fyrirspurn verið beint til verkefnisstjórnar hvaða verk megi fela kennurum innan verkstjórnarþáttar. Þessari fyrirspurn hafi verkefnisstjórnin svarað með eftirfarandi hætti: „Öll fagleg störf. Dæmi: Kennarafundir, umsjón með nemendum, samstarf kennara, umsjón með stofu og tækjum, gerð kennsluáætlana, foreldrasamstarf, skólanámskrárvinna, innra mat á skólastarfi, samstarf við sérfræðinga utan skóla o.fl.“ Sýknukröfu byggir stefndi í fyrsta lagi á því að greiðslur samkvæmt samningnum frá 12. september 1980 hafi falið í sér viðbótarráðningarkjör sem fallið hafi niður við kerfisbreytingar þann 1. ágúst 2001 og á grundvelli yfirlýsingar samningsaðila um forsendur kjarasamnings. Í yfirlýsingunni sé af hálfu samningsaðila fallið að fullu frá öllum viðbótarráðningarkjörum sem í gildi voru við undirritun kjarasamnings og sem samið hafi verið um á grundvelli launategunda kjarasamnings. Byggir stefndi á því að umrædd yfirlýsing takmarkist á engan hátt við tiltekin afmörkuð viðbótarráðningarkjör eða undanskilji á einhvern hátt önnur sérstök viðbótarráðningarkjör. Mótmælir stefndi þeim skilningi stefnanda að með orðinu „viðbótarráðningarkjör“ í kjarasamningi hafi einungis verið átt við samninga sem sveitarfélög hafi gert við starfsmenn í framhaldi af kjarasamningi aðila frá 27. október 1997. Orðalag umræddrar yfirlýsingar sé afdráttarlaust og án nokkurra undantekninga. Bendir stefndi á það í þessu sambandi að allir samningar við stefnanda um viðbótarráðningarkjör hafi verið tímabundnir og fallið niður án sérstakrar uppsagnar. Hefði því með öllu verið óþarft að fjalla um þau viðbótarráðningarkjör í kjarasamningi. Samkvæmt þessu hafi skylda stefnda til greiðslu þeirra yfirvinnustunda sem mál þetta tekur til fallið niður frá og með 1. ágúst 2001. Verði hins vegar talið að greiðslur samkvæmt samningnum frá 12. september 1980 hafi ekki fallið undir yfirlýsinguna er á því byggt af hálfu stefnda að gerð umrædds kjarasamnings hafi falið í sér uppsögn á ráðningarbundnum kjörum gagnvart einstökum félagsmönnum Kennarasambands Íslands og sá tími sem leið frá undirritun, kynningu og atkvæðagreiðslu um kjarasamninginn hafi verið nægur og í reynd uppsagnarfrestur eða ígildi uppsagnarfrests að því er viðbótarráðningarkjör varðar. Kjarasamningurinn hafi verið undirritaður þann 9. janúar 2001, kynntur þá þegar og atkvæði um hann greidd. Stefndi hafi innt greiðslur af hendi til stefnanda á grundvelli samningsins frá 12. september 1980 fram til 1. ágúst 2001. Sá tími sem þannig hafi liðið frá undirritun kjarasamnings og þar til hætt hafi verið að standa stefnanda skil á umræddum greiðslum sé mun lengri en sá uppsagnarfrestur sem hún njóti. Af hálfu stefnda eru sýknukrafa ennfremur á því reist að kjarasamningur launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands hafi verið gerður af hálfu stéttarfélags í umboði stefnanda og skuldbindi hana samkvæmt því. Geti stefnandi ekki haldið uppi kröfu á hendur stefnda vegna þessa. Félagsmönnum Kennarasambands Íslands, þar á meðal stefnanda, hafi verið kynnt efnisinnihald samnings rækilega og þeir tekið afstöðu til hans. Atkvæðagreiðsla um samþykkt kjarasamnings hafi verið skuldbindandi fyrir alla félagsmenn. Kennarasamband Íslands grundvalli samningsumboð sitt á ákvæðum laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stéttarfélag stefnanda hafi starfa af því að semja um kaup og kjör félagsmanna og koma fram fyrir þeirra hönd við gerð kjarasamninga. Áréttar stefndi að við gerð kjarasamnings á árinu 2001 hafi samningsaðilar ákveðið að ráðast í að bæta skólastarf með kerfisbreytingu sem taka skyldi gildi þann 1. ágúst 2001 og væri ætlað að skapa svigrúm til kjarabreytinga. Breytingar þær sem gerðar hafi verið á gildandi kjarasamningi svo og á ráðningarbundnum kjörum kennara hafi fyrst og fremst falist í tilfærslu greiðslna innan launategunda kjarasamnings. Er því alfarið mótmælt sem látið sé liggja að í stefnu að kjarasamningur hafi breytt launakjörum stefnanda til lækkunar. Í því sambandi bendir stefndi á að með grein 15.1 í kjarasamningi hafi verið tryggt að enginn starfsmaður sem verið hafi í starfi við undirritun kjarasamnings og hafi gegnt sama starfi 1. ágúst 2001 myndi lækka í mánaðarlaunum. Föst mánaðarlaun stefnanda hafi þvert á móti hækkað verulega við þá kerfisbreytingu sem kjarasamningur fól í sér, það er úr 164.100 krónum í 199.131 krónu. Þessi hækkun á föstum mánaðarlaunum sé verulega meiri en mánaðarlegar greiðslur samkvæmt samningi um viðbótarráðningarkjör frá 12. september 1980. Staðfesti þessi staðreynd þá staðhæfingu stefnda að einungis hafi verið um að ræða tilfærslu launa milli launategunda innan kjarasamnings, en ekki afnám og/eða niðurfellingu greiðslna án þess að nokkuð hafi komið þar í staðinn. Byggir stefndi á því að framangreind ráðstöfun hafi verið stefnanda hagstæð í alla staði og ekki rýrt kjör hennar á nokkurn hátt. Hafi stéttarfélagi hennar því verið heimilt að semja á þennan veg fyrir hönd félagsmanna sinna. Stefndi tiltekur að auki til stuðnings sýknukröfu sinni að öll þau verkefni sem tilgreind eru í samningnum frá 12. október 1980 falli nú undir vinnuskyldu kennara svo sem henni sé lýst í grein 2.1.6.2 í hinum nýja kjarasamningi. Í þeim launum sem stefnandi þiggi nú sé þannig innifalin greiðsla fyrir þau verkefni sem hér um ræðir. Þá hafi samstarfsnefnd launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands tekið afstöðu til þess álitaefnis sem uppi sé í málinu. Loks beri að hafa í huga að samkvæmt ákvæðum kjarasamnings þurfi kennari í fullu starfi að vinna 1800 dagvinnustundir og komi greiðsla yfirvinnustunda ekki til álita fyrr en þeim fjölda dagvinnustunda hafi verið skilað. Verður af málatilbúnaði stefnda ráðið að vegna þessa ákvæðis geti stefnandi, sem gegnir hálfu starfi, ekki átt rétt til yfirvinnugreiðslna. Þá teflir stefndi að síðustu fram þeirri málsástæðu fyrir sýknukröfu sinni að um aðildarskort sé að ræða, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkrafa stefnanda feli í reynd í sér kröfu um greiðslu vegna missis tiltekinna launagreiðslna sem eigi rót sína til kjarasamnings sem Kennarasamband Íslands hafi gert í umboði stefnanda. Ætla megi af þessu að í dómkröfu stefnanda felist krafa um greiðslu skaðabóta, enda sé ótvírætt að kjarasamningur girði fyrir að stefnandi fái notið sérstakra greiðslna samkvæmt samkomulagi myndmenntakennara frá 12. september 1980. Verði stefnandi samkvæmt því að beina kröfum sínum að stéttarfélagi sínu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er varakrafa hans á því byggð að samkvæmt yfirlýsingu í kjarasamningi um niðurfall viðbótarráðningarkjara í kjarasamningi hafi það verið forsenda kjarasamnings að samningar um viðbótarráðningarkjör féllu niður. Samkvæmt því hafi stefndi efnt sinn hluta kjarasamnings og stefnandi notið hærri launagreiðslna í hverjum mánuði er nemi annars vegar mismun á launum fyrir og eftir kerfisbreytingu og hins vegar þeim launum sem stefnandi geri kröfu til í málinu að henni verði dæmd. Föst mánaðarlaun stefnanda hafi hækkað um 35.031 krónu í kjölfar kjarasamnings, en vangreidd laun til stefnanda á grundvelli samningsins frá 1980 nemi samkvæmt kröfugerð hennar 9.305 krónum á mánuði. Hafi stefnandi samkvæmt þessu að minnsta kosti notið þeirra launa sem henni bar að virtum forsendum kjarasamnings og þeim skilyrðum sem báðir samningsaðilar hafi þar orðið ásáttir um. Í ljósi þessa beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda, eftir atvikum á grundvelli skuldajafnaðar. Stefnanda hafi borið að virða fyrrgreindar forsendur kjarasamnings fyrir sitt leyti, en að öðrum kosti félli niður réttur hennar til launahækkana samkvæmt kjarasamningi. Með vísan til framanritaðs telur stefndi sig eiga gagnkröfu á hendur stefnanda og krefst þess að hún komi til skuldajafnaðar að svo miklu leyti sem dómkrafa stefnanda verði tekin til greina. Er fjárhæð gagnkröfunnar fundin með því að reikna saman föst mánaðarlaun stefnanda á tímabilinu 1. ágúst 2001 til 1. mars 2002 og draga frá þeirri fjárhæð samtölu þeirra föstu mánaðarlauna sem stefnandi hefði að mati stefnda fengið greidd ef nýr kjarasamningur hefði ekki komið til. Nemur gagnkrafan miðað við þetta og tölulegar forsendur í greinargerð 257.165 krónum. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefndi aðallega til meginreglna íslensks vinnuréttar, ákvæða laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og ákvæða laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla. IV. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni þau Birgir Björn Sigurjónsson, sem var formaður samninganefndar launanefndar sveitarfélaga þá er núgildandi kjarasamningur launanefndarinnar og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla var gerður, Guðrún Ebba Ólafsdóttir, en hún var formaður Félags grunnskólakennara á sama tíma, og Eiríkur Jónsson formaður Kennarasambands Íslands. Vitnin voru öll innt eftir því hvaða skilning þau legðu í þá yfirlýsingu sem ágreiningur er um í málinu. Í vitnisburði Eiríks Jónssonar kom fram að yfirlýsingunni hafi í hans huga verið stefnt gegn samningnum um viðbótarkjör sem gerðir hefðu verið í kjölfar kjarasamnings frá 1997. Annað hafi aldrei komið til umræðu. Þá hafi það ekki verið hugsunin að samningar þessir féllu sjálfkrafa niður 1. ágúst 2001 á grundvelli yfirlýsingarinnar, enda hafi Kennarasamband Íslands ekkert umboð til að semja á þann veg fyrir hönd félagsmanna sinna. Þannig hafi hvert og eitt sveitarfélag þurft að segja þessum samningum upp með lögbundnum uppsagnarfresti ef það kysi að vera óbundið af þeim. Í yfirlýsingunni hafi hins vegar falist að af hálfu Kennarasambands Íslands yrði ekki litið á þessar uppsagnir sem brot á nýgerðum kjarasamningi eða að sambandið liti svo á að uppsagnirnar leiddu til þess að forsendur kjarasamnings væru brostnar. Við kjarasamningsgerðina hafi verið kunnugt um 32 samninga af því tagi sem hér um ræðir, en ekki hafi verið litið á það yfirlit sem tæmandi. Eldri samningar hafi aldrei komið til umræðu. Vitnisburður Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur um þau atriði sem hér skipta máli var mjög á sama veg. Yfirlýsingunni hafi verið ætlað að taka til samninga eða einhliða ákvarðana sveitarfélaga um viðbótarkjör til handa kennurum í kjölfar kjarasamnings árið 1997. Margoft hafi verið rætt um það við samningaborðið af hálfu samninganefndar Kennarasambands Íslands að nefndin hefði ekkert umboð til að afnema persónubundin ráðningarkjör. Uppsagnir af hálfu sveitarfélaga hefðu því þurft að koma til ef afnema ætti þau viðbótarkjör sem hér um ræðir og í yfirlýsingunni hafi falist að af hálfu Kennarasambands Íslands yrði ekki aðhafst ef til þess kæmi. Í vitnisburði sínum lýsti Birgir Björn Sigurjónsson tilurð yfirlýsingarinnar og efnislegu inntaki hennar með svofelldum hætti: „Þessi yfirlýsing kom til út af því að í skólanum viðgengust ýmsar yfirvinnugreiðslur og reyndar ýmsar viðbótargreiðslur getum við kallað umfram efni kjarasamningsins og hafði gert það um nokkra hríð. Við töldum að við værum með kjarasamningi þessum að takast á við öll þau atriði sem þarna var við að etja og það var samkomulag okkar á milli um það að allar þær viðbótargreiðslur sem að gerðar væru á grundvelli launategunda kjarasamningsins féllu niður.“ Með launategund kjarasamnings sé átt við launaflokka eins og þeir eru skilgreindir í 1. kafla kjarasamnings, tímakaup í dagvinnu, tímakaup í yfirvinnu, álagsgreiðslur og almennu uppbótina. Aðspurt hafnaði vitnið þeim skilningi að yfirlýsingunni hafi eingöngu verið ætlað að taka til viðbótarkjara sem hefðu komið til í kjölfar kjarasamnings árið 1997. Þá minntist vitnið þess að af hálfu samninganefndar Kennarasambands Íslands hafi verið vangaveltur um það hvort sambandið hefði umboð til að semja um afnám persónubundinna ráðningarréttinda og haft hefði verið samband við lögmenn sambandsins til að kanna réttarstöðuna að þessu leyti. Enginn fyrirvari hafi verið gerður við efni yfirlýsingarinnar eins og hún hafi að endingu hljóðað. V. Af því sem fram er komið er ljóst að á tímabilinu 1. ágúst 1997 til 31. desember 2000 fór um laun stefnanda, sem sinnir myndmenntakennslu í hálfu starfi við Lækjarskóla í Hafnarfirði, eftir kjarasamningi sem launanefnd sveitarfélaga og Kennarasamband Íslands munu hafa gert sín á milli 27. október 1997. Á þessu sama tímabili þáði stefnandi að auki laun í formi yfirborgunar á grundvelli samnings sem hún undirritaði fyrir hönd myndmenntakennara í grunnskólum Hafnarfjarðar 12. september 1980, en hann er orðrétt tekinn upp í kafla I hér að framan. Með kjarasamningi 9. janúar 2001 var eldri kjarasamningur framlengdur með tilteknum breytingum til og með 31. júlí 2001. Á þessu framlengingartímabili naut stefnandi áfram launa samkvæmt samningnum frá 1980. Nýr kjarasamningur öðlaðist síðan að fullu gildi 1. ágúst 2001. Lýtur ágreiningur málsaðila aðallega að efni yfirlýsingar sem hann hefur að geyma og því álitaefni hvort hún taki til samningsins frá 1980. Þegar tekin skal afstaða til þess ágreinings sem hér er uppi er fyrst til þess að líta að með kjarasamningi eru lágmarkskjör launþega í viðkomandi starfsgrein ákveðin, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Með samningi um yfirborgun eða persónubundin viðbótarkjör er komið út fyrir svið kjarasamnings. Kennarasamband Íslands og Félag grunnskólakennara höfðu ekki umboð til að semja um afnám slíkra ráðningarkjara þá er kjarasamningurinn frá 9. janúar 2001 var undirritaður. Þegar þetta er virt eru engin efni til að leggja annan skilning í efni umræddrar yfirlýsingar en þann sem vitnisburður þeirra Eiríks Jónssonar og Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur við aðalmeðferð málsins felur í sér, enda fer hann ekki í bága við orðalag yfirlýsingarinnar. Samkvæmt því er litið svo á að með yfirlýsingunni hafi Kennarasamband Íslands skuldbundið sig til þess eins að aðhafast ekki þótt samningum um persónubundin viðbótarkjör, sem gerðir höfðu verið á grundvelli launategunda kjarasamnings, yrði sagt upp frá og með 1. ágúst 2001. Af þessu og framangreindu leiðir að með yfirlýsingunni var ekki létt af sveitarfélögum þeirri kvöð að þurfa að segja þessum samningum upp með lögformlegum hætti að því marki sem samningsákvæði leiddu ekki sjálfkrafa til þess að þeir féllu úr gildi. Getur engu breytt í þessu sambandi þótt hinn nýi kjarasamningur hafi falið í sér mikla kerfisbreytingu til hagsbóta fyrir kennara og leitt til umtalsverðrar launahækkunar þeim til handa. Stéttarfélag átti ekki aðild að þeim samningi um viðbótarkjör sem hér er til umfjöllunar. Er fallist á það með stefnanda að um persónubundinn samning sé að ræða enda þótt hún hafi undirritað hann fyrir hönd tiltekins hóps kennara við grunnskóla Hafnarfjarðar. Samkvæmt þessu og með vísan til þess sem rakið er hér að framan er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi borið að segja samningnum upp með lögformlegum hætti kysi hann að vera laus undan þeim skuldbindingum sínum sem þar er kveðið á um. Það hefur hann ekki gert með þeim hætti að þýðingu hafi fyrir rétt stefnanda til launa samkvæmt samningnum fyrir það tímabil sem mál þetta tekur til. Skal sérstaklega tekið fram að engu skiptir fyrir úrlausn málsins þótt verkefni þau sem tilgreind eru í samningum frá 12. september 1980 falli nú flest undir vinnuskyldu kennara svo sem henni er lýst í grein 2.1.6.2 í gildandi kjarasamningi. Stefnandi á rétt til launa samkvæmt gildandi kjarasamningi, sem eins og áður greinir kveður á um lágmarkskjör. Með því að samningur hennar um viðbótarkjör var í fullu gildi á því tímabili sem dómkrafa hennar í málinu tekur til á hún að auki rétt til þeirra greiðslna sem hann mælir fyrir um. Er í ljósi þessa með öllu haldlaus sú málsástæða stefnda að hann hafi þegar staðið stefnanda skil á greiðslum samkvæmt samningnum. Þá er á sama grunni alfarið hafnað þeim málatilbúnaði stefnda að hann eigi gagnkröfu á hendur stefnanda eða að fyrir hendi séu atvik sem leitt geti til þess að hún þurfi að sæta lækkun á kröfu sinni. Þá er ennfremur haldlaus sú málsástæða að um aðildarskort sé að ræða, enda er stefndi með réttu sóttur til greiðslu launa sem stefnandi á samkvæmt framansögðu samningsbundinn rétt til. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er öllum dómkröfum stefnda hafnað og dómkrafa stefnanda að fullu tekin til greina, enda hafa andmæli stefnda í engu beinst að tölulegum grundvelli kröfugerðar stefnanda. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 63.427 krónur ásamt dráttarvöxtum svo sem í dómsorði greinir. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Hafnarfjarðarbær, greiði stefnanda, Katrínu Pálsdóttur, 63.427 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 9.305 krónum frá 1. september 2001 til 1. október sama árs, af 18.610 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, af 27.915 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 37.220 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, af 46.525 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama árs, en af 63.427 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 245/2005
Skuldamál Aðild
Aðilar deildu um einhliða yfirlýsingu S þar sem hann skuldbatt sig til þess að greiða Ó nánar tilgreinda fjárhæð. Í yfirlýsingunni var vísað til þess að greiðslan væri „skv. samkomulagi milli aðila og fyrirvörum í því“. S hafði áður gert samstarfssamning við P, sem sonur Ó veitti forstöðu, og voru forsendur samningsins að Ó losnaði undan ábyrgðum sem hún var í fyrir P. S hafði ekki lagt fram haldbær gögn sem sýndu fram á svo ekki yrði um villst til hvaða samkomulags og fyrirvara í því væri vitnað til, eða milli hvaða aðila, og varð hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Miðað við kröfugerð Ó, þar sem hún gerði kröfu um greiðslu á fyrstu afborgun samkvæmt yfirlýsingunni, varð hún tekin til greina eins og hún var fram sett og voru engin rök fyrir lækkun kröfunnar. Þá var sýknukrafa S vegna aðildarskorts ekki tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara að krafa hennar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Safalinn ehf., greiði stefndu, Ólöfu Hannesdóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2005. I Mál þetta var höfðað 10. júní 2004 en dómtekið 18. apríl 2005. Stefnandi er Ólöf Hannesdóttir, kt. 250332-6109, Sléttuvegi 15, Reykjavík en stefndi er Safalinn ehf., kt. 580883-0289, Dugguvogi 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 837.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 30. nóvember 2004 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. II Málavextir eru þeir að 25. apríl 2003 gerðu Prímo ehf. og stefndi með sér samstarfssamning þar sem stefndi yfirtók sölu, markaðssetningu og samninga á Errea vörum á Íslandi frá og með 1. ágúst 2003. Fyrirsvarsmaður Prímo ehf., Ívar Trausti Jósafatsson, er sonur stefnanda máls þessa. Kemur fram í 3. lið samningsins að forsendur samstarfsins séu að "a) koma á samningi sem lánastofnanir samþykkja að setja í greiðsluþjónustu lán Prímo ehf. sem Ólöf Hannesdóttir... er í og jafnvel fleiri lán/fyrirgreiðslur. b) eftir að ákveðin sölusaga er komin að lágmarki 75% af áætlunum (sjá viðauki 1) verði hægt að nota samning þennan sem tryggingu fyrir fyrirgreiðslu sem dugir til að hreinsa út öll lán og fyrirgreiðslur sem Ólöf Hannesdóttir er ábyrgðaraðili á auk annarra lána/fyrirgreiðslna að lágmarki samtals kr. 19.000.000. Safalinn ehf. ábyrgist að greiða þær greiðslur sem hér eru tilgreindar áður en aðrar greiðslur fara samkvæmt þessum samningi." Samningur þessi var gerður með þeim fyrirvara að Errea Sport S.P.A samþykki hann og þeim fyrirvara að lánastofnanir samþykktu samninginn og þó aðallega lið 3 í honum. Í 12. gr. samningsins segir að fyrir þetta samstarf fái Prímo ehf. greitt 15% af veltu hjá stefnda að heildarupphæð 25.000.000 króna. Samhliða samningi þessum var gerður viðauki 1. við samninginn sama dag þar sem nánari útfærsla er á framagreindri 12. gr. Kemur fram í 1. gr. viðaukans að samningurinn miðist við að 15% af veltu Errea hjá stefnda upp að 25.000.000 krónum fari til Prímo ehf. á samningstímanum sem væri 4 ár. Ef sú upphæð náist innan þess tíma fái Prímo ehf. 5% af veltu Errea til loka samningstímans þó að hámarki 30.000.000 króna. Þá gerðu samningsaðilarnir enn annan viðauka við samstarfssamninginn þann 22. janúar 2004 vegna breytinga sem hafi orðið og voru 11.537.912 krónur dregnar frá upphaflegri samningsfjárhæð. Þá er tekið fram í viðauka þessum að greiðsla samkvæmt veltu að fjárhæð 13.462.088 krónur greiðist til Prímo ehf. og að fjárhæð þessi verði veðsett samkvæmt sérblaði í bankastofnun (mögulega hærra náist velta yfir 30 milljónum innan 4 ára). Þann 26. janúar 2004 undirrituðu samningsaðilar samkomulag sín á milli um að veðsetja Kaupþingi Búnaðarbanka hf. (KB banka hf.) samninginn ásamt viðaukum. Með yfirlýsingu stefnda til KB banka hf. 27. janúar 2004 sagði stefndi upp samkomulagi sínu við Prímo ehf. varðandi framangreinda veðsetningu dagsetta 26. janúar 2004 auk þess sem stefndi sagði upp viðaukasamningi sínum við Prímo ehf. frá 22. janúar 2004, hvort tveggja á þeim grunni að "ekki var um rétt gögn að ræða" eins og það er orðað í yfirlýsingunni. Með yfirlýsingu, dagsettri 8. mars 2004, sem stefnandi reisir kröfur sínar á skuldbatt stefndi sig til að greiða stefnanda 13.400.000 krónur og skyldu gjalddagar vera 4 sinnum á ári og áætlað að 4 ár tæki að fullklára heildarupphæðina. Fyrsti gjalddagi skyldi vera 15. apríl 2004. Heimilaði stefndi að yfirlýsingin yrði lögð inn til KB banka hf. til tryggingar skuldum og/eða ábyrgðum stefnanda við bankann. Byggir stefnandi kröfur sínar á yfirlýsingu þessari og gerir kröfu um greiðslu samkvæmt fyrsta gjalddaga hennar 15. apríl 2004 ásamt vöxtum. Ágreiningur aðila lýtur fyrst og fremst að því hvort stefnandi sé réttur aðili að málinu vegna veðsetningar á samningum milli Prímo ehf. og stefnda til KB banka ehf. Þá telur stefndi stefnanda einungis eiga afleiddan rétt Prímo ehf. á hendur stefnda og þar sem Prímo ehf. hafi vanefnt samninga við stefnda eigi hann engan rétt á hendur honum og þar með ekki stefnandi heldur. III Stefnandi byggir kröfur sínar á yfirlýsingu framkvæmdastjóra stefnda til stefnanda dagsettri 8. mars 2004. Með þeirri yfirlýsingu hafi stefndi skuldbundið sig til þess að greiða stefnanda 13.400.000 krónur. Gjalddagar skyldu vera fjórum sinnum á ári og hafi verið áætlað að það tæki fjögur ár að greiða heildarupphæðina. Fyrsti gjalddagi hafi átt að vera 15. apríl 2004 og hafi stefnandi gert ráð fyrir að greiddar yrðu 3.350.000 krónur á ári og að sú fjárhæð skiptist í fjórar jafnar greiðslur eða 837.500 krónur í hvert sinn. Hafi stefnandi verið í ábyrgðum fyrir fyrirtækið Prímo ehf. Meðal eigna þess félags hafi verið umboð fyrir ítalska vörumerkið Errea og lager félagsins. Hafi stefndi og Prímo ehf. gert með sér samning um kaup stefnda á umboðinu og lager félagsins. Kaupverðið hafi verið 25.000.000 króna og hafi forsenda samningsins verið uppgreiðsla stefnda á lánum Prímo ehf. sem stefnandi hafi verið í ábyrgðum fyrir. Til hafi staðið að samningurinn milli stefnda og Prímo ehf. yrði veðsettur KB banka þannig að ábyrgðir stefnanda féllu niður en bankinn hafi ekki fallist á það. Hafi stefndi því samþykkt að undirrita einhliða yfirlýsingu þar sem hann hafi lofað að greiða stefnanda 13.400.000 krónur svo að hún yrði skaðlaus af þeim ábyrgðum sem á hana hefðu fallið. Hafi stefndi hvorki staðið við samninginn né yfirlýsinguna. Stefnandi sé eftirlaunaþegi og hafi því þurft að greiða 3.000.000 króna til KB banka vegna vanefnda stefnda og séu líkur á því að ábyrgðir að eftirstöðvum 10.400.000 króna falli á hana til viðbótar. Um lagarök vísar stefnandi til reglna kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og um málskostnað vísar hún til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi að stefnandi sé ekki réttur aðili að máli þessu og því beri að sýkna hann á grundvelli aðildarskorts. Megi ljóst vera að í samningum þeim sem vísað sé til svo og í veðsamningi sem gerður hafi verið við KB banka hf. sé réttur viðtakandi greiðslna KB banki hf. Sé sérstaklega tekið fram að allar greiðslur á grundvelli samningsins til annarra losi stefnda ekki undan greiðsluskyldu gagnvart KB banka hf. Megi því ljóst vera að stefnandi eigi ekki beinan rétt á hendur stefnda heldur aðeins óbeinan og skilyrtan rétt á því að umræddar greiðslur verði greiddar inn á þær skuldir sem hún sé í ábyrgð fyrir gagnvart bankanum. Umrædd yfirlýsing geti aðeins veitt stefnanda beinan rétt gagnvart stefnda ef KB banki hf. aflétti veðrétti sínum og öðru tilkalli til umræddra samningsgreiðslna en því hafi bankinn hafnað eins og fram komi í stefnu. Í öðru lagi byggi stefndi kröfu sína um sýknu á því að um sé að ræða gagnkvæman samning sem hafi verið vanefndur af hálfu Prímo ehf. og því eigi hvorki Prímo ehf. né þeir sem leiði rétt sinn af rétti Prímo ehf. rétt til greiðslna samkvæmt samningnum. Í samningnum og viðaukum hans sé byggt á því að stefndi greiði Prímo ehf. 12% af veltu 1. árs, 15% af veltu 2. árs, 15% af veltu 3. árs og 5% af veltu 4. árs. Salan fyrsta árið, frá 25. apríl 2003 til 25. apríl 2004 hafi verið 7.100.000 krónur. Umrædd samningsfjárhæð, 13.462.088 krónur, sé einungis þak á samanlagðri greiðslu til Prímo ehf. á fyrstu þremur árum samningstímans eins og skýrt komi fram í viðkomandi samningum. Samkvæmt þessu hafi átt að greiða á grundvelli samningsins 12% af þeirri fjárhæð til KB banka hf. eða 1.349.000 krónur. En þar sem stefndi hafi átt gagnkröfur vegna vanefnda Prímo ehf. á samningnum, að fjárhæð að minnsta kosti 2.626.000 krónur, hafi hvorki KB banki hf. né aðrir sem leiddu rétt af samningnum átt rétt til greiðslu á grundvelli hans. Það eitt að KB banki hf. hafi ekki gengið eftir greiðslu styðji þetta. Þá hafi sölutölur heldur ekki verið vefengdar en eftirlit með sölukerfi og bókhaldi stefnda sé í höndum KB banka hf. samkvæmt veðsetningarsamningi. Með vísan til framagreinds beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda þar sem engin skylda hvíli á stefnda að greiða samkvæmt þeim samningum sem stefnandi byggi kröfur sínar á. Verði ekki fallist á sýknukröfur stefnda byggi hann á því að lækka beri kröfu stefnanda verulega. Samkvæmt framansögðu hafi velta stefnda með Errea vörur verið 7.100.000 krónur á fyrsta samningsárinu og greiðsla til Prímo ehf. því átt að vera 1.349.000 krónur sem greiða skyldi með 4 gjalddögum eða 337.250 krónur á hverjum gjalddaga. Hafi stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að sýna fram á aðrar sölutölur og verði jafnframt að bera hallann af því að hafa ekki óskað eftir því að láta KB banka hf. sannreyna sölutölur. Verði því að byggja á því að sölutölur stefnda séu réttar. Stefnt sé vegna gjalddaga 15. apríl 2004 og beri að miða við framangreinda fjárhæð greiðslunnar þegar dómur verður lagður á málið. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttarins varðandi skuldbindingargildi samninga, vanefndir og vanefndarúrræði. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 130. gr. laga nr. 91/1991. V Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndi, Safalinn ehf., greiði stefnanda, Ólöfu Hannesdóttur, 837.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 15. apríl 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 15/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi í til þriðjudagsins 1. febrúar 2011 kl. 15.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar 2011, klukkan 15. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að ofangreind krafa hans verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og „kærumálskostnaðar fyrir meðferð máls fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti Íslands.“ Ætla verður að í þessu felist meðal annars krafa um þóknun skipaðs verjanda í héraði. Krafa um það var ekki gerð fyrir héraðsdómi auk þess sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn af sinni hálfu og getur þegar af þeirri ástæðu ekki krafist breytingar á niðurstöðu hans. Fallist verður á með sóknaraðila að sterkur grunur sé kominn fram um að varnaraðili hafi framið brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, sem varðað getur 10 ára fangelsi, með því að hafa í félagi við aðra, vopnaðir haglabyssu, ætlað að brjóta sér leið inn í íbúðarhús í því skyni að fremja þar líkamsárás. Jafnframt verður fallist á að ætlað brot varnaraðila sé þess eðlis að uppfyllt sé skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður því fallist á framkomna kröfu sóknaraðila. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar 2011, klukkan 15. Ég fellst á með héraðsdómi að framburður varnaraðila hjá lögreglu verði ekki skilinn svo að hann hafi játað að hafa staðið á verði meðan tveir menn aðrir skutu úr haglabyssu á útidyrahurð íbúðarhúss í því skyni að eigin sögn að komast þar inn. Þegar af þessari ástæðu verður ekki talið að sterkur grunur beinist að varnaraðila um beina þátttöku í þeim verknaði hinna að skjóta á hurðina. Að þessu gefnu er krafa sóknaraðila á því byggð að sterkur grunur sé kominn fram um að varnaraðili hafi átt hlutdeild í tilraun tveggja manna til manndráps eða stórfelldrar líkamsárásar þegar þessir menn skutu úr haglabyssu á útidyrahurð íbúðarhússins. Með vísan til röksemda í sératkvæði mínu í hæstaréttarmálinu nr. 6/2011, en dómur í því var kveðinn upp 7. janúar 2011, tel ég að fallast beri á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að ekki sé kominn fram sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot gegn þeim ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem krafa sóknaraðila er reist á og geta varðað þeirri refsingu sem er nauðsynlegt skilyrði fyrir að úrskurða megi sakborning í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá hefur sóknaraðili ekki leitast við að færa fram rök fyrir því að gæsluvarðhald yfir varnaraðila sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, eins og einnig er tilskilið í tilvitnuðu lagaákvæði. Varnaraðili hefur gengið laus síðan hinn kærði úrskurður var kveðinn upp 4. janúar 2011 án þess að séð verði að almannahagsmunum hafi verið raskað með því. Er því þessu skilyrði fyrir kröfu sóknaraðila heldur ekki fullnægt í málinu. Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri hinn kærða úrskurð.
Mál nr. 672/2014
Kærumál Innsetningargerð Kaupleiga Riftun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem L hf. var heimilað að fá tilgreinda bifreið tekna með beinni aðfarargerð úr vörslum H og fengna sér þar sem H hefði ekki staðið í skilum með greiðslur samkvæmt kaupleigusamningi aðilanna um bifreiðina. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. rakið að við meðferð málsins í héraði hefði H aflað útreiknings á stöðu skuldarinnar samkvæmt samningnum eftir þeim forsendum sem hann taldi rétt að miða við og greitt L hf. í samræmi við útreikninginn. Hefði H með þessu viðurkennt að hann hefði staðið í skuld við L hf. þegar sá síðarnefndi rifti samningi þeirra og gæti slík eftirfarandi greiðsla engu breytt um lögmæti þeirrar riftunar. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um heimild til aðfararinnar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 2014, þar sem varnaraðila var heimilað að fá bifreið með skráningarnúmerinu VO 933 tekna með beinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila og fengna sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til kaupleigusamnings, sem aðilarnir gerðu 27. desember 2006 um fyrrnefnda bifreið sem skráð er á nafni varnaraðila, en í honum var meðal annars mælt fyrir um að fjárhæð greiðslna sóknaraðila á hverjum tíma yrði háð breytingum á gengi tveggja erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Varnaraðili reiknaði stöðu samningsins á nýjan leik 25. október 2010 með tilliti til þess að ákvæði hans um gengistryggingu hafi verið andstæð lögum. Vegna nánar tiltekinna vanefnda, sem varnaraðili taldi að orðið hefðu í framhaldi af þessu á greiðslum úr hendi sóknaraðila, lýsti varnaraðili yfir riftun samningsins með símskeyti til sóknaraðila 8. nóvember 2013. Hann krafðist síðan 12. desember sama ár heimildar til að fá bifreiðina tekna úr umráðum sóknaraðila með beinni aðfarargerð. Undir rekstri þessa máls í héraði aflaði sóknaraðili útreiknings á stöðu skuldar samkvæmt samningnum eftir forsendum, sem hann taldi rétt að taka mið af, og greiddi 8. maí 2014 í samræmi við niðurstöðu útreikningsins 163.160 krónur til varnaraðila, en með þessu telur sóknaraðili sig hafa endanlega gert upp skuld við varnaraðila á grundvelli samningsins. Án tillits til þess hvort áðurnefndur útreikningur varnaraðila 25. október 2010 hafi verið í samræmi við lög og dómaframkvæmd hefur sóknaraðili með greiðslu sinni 8. maí 2014 viðurkennt að hann hafi staðið í skuld við varnaraðila þegar sá síðarnefndi rifti samningi þeirra. Slík eftirfarandi greiðsla getur úr því sem komið er engu breytt um lögmæti riftunarinnar, sem heimild varnaraðila til aðfarargerðar er háð. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, en eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 183/2006
Sjómaður Ráðningarsamningur
G, sem starfað hafði sem háseti og stýrimaður á skipi í útgerð F, krafði félagið um vangreidd laun og laun í uppsagnarfresti vegna riftunar á ráðningarsamningi. Skriflegur ráðningarsamningur hafði ekki verið gerður og deildu aðilar um hvort G hefði verið fastráðinn eða aðeins ráðinn til ákveðinna úthalda eða veiðiferða í senn. Af fyrirliggjandi gögnum varð ráðið að lögskráning G á skipið hafði í nær öllum atriðum verið bundin við þau tímabil sem það var gert út til veiða á loðnu- og síldarvertíð og að hann hafði bæði á árinu 2001 og 2003 verið lögskráður á önnur skip utan þessara tímabila. Að þessu virtu og því að G tók til starfa á öðru skipi skömmu eftir að veiðum á skipinu var lokið í mars 2004 var talið að F hefði sýnt nægilega fram á að G hefði verið ráðinn á það hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili. Samkvæmt því var F sýknaður af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins starfaði stefndi í júlí 2000 sem háseti og stýrimaður á nótaveiðiskipinu Erni KE 13, en eftir það frá 16. október til 8. desember á því ári. Stefndi kveðst síðan hafa verið fastráðinn 3. janúar 2001 sem stýrimaður á skipinu og hafi hann gegnt þeirri stöðu allt til ársins 2004, en skipið hafi á þessu tímabili verið gert út af áfrýjanda, sem þá hét Festi hf. Áfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að stefndi hafi frá árinu 2000 verið af og til ráðinn til starfa á skipinu og þá til ákveðinna úthalda eða veiðiferða í senn. Óumdeilt er að skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður við stefnda. Fyrir liggur að skipið hélt til loðnuveiða í byrjun janúar 2004 og kom það að landi úr síðustu veiðiferð á þeirri vertíð 19. mars sama ár. Áhöfn skipsins var afskráð 22. sama mánaðar. Áfrýjandi ritaði skipverjunum, þar með töldum stefnda, bréf 26. mars 2004, þar sem sagði meðal annars: „Í ljósi breytinga á eignarhaldi og stjórn Festi hf. er ljóst að útgerð á skipunum Erni KE 13, 1012 og Sunnutindi SU 59, 0979, mun breytast. Viljum við því upplýsa þá aðila sem að undanförnu hafa unnið um borð í skipum okkar að ekki er ljóst hvort skipin fari aftur til veiða. Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.“ Stefndi réði sig í framhaldi af þessu til starfa á öðru skipi, sem hann var lögskráður á frá 31. mars til 23. apríl 2004. Með bréfi 26. apríl 2004 var því beint til áfrýjanda af hálfu stefnda að hann hafi verið fastráðinn til starfa á nótaveiðiskipinu Erni, en hvorki tímabundið né til ákveðins veiðitímabils. Ráðningarsamningi hafi ekki verið sagt upp og krafðist hann af þeim sökum vikulegrar greiðslu kauptryggingar meðan svo stæði á. Þessu svaraði áfrýjandi með bréfi 26. maí sama ár, þar sem því var meðal annars mótmælt að áhöfn skipsins hefði verið ráðin ótímabundið til starfa, heldur hefði ráðning allra skipverja verið bundin við veiðitímabil. Fyrir lægi að áfrýjandi myndi ekki gera skipið út framar og yrði því ekki um endurráðningu stefnda að ræða. Ef ágreiningur um þetta yrði borinn undir dómstóla bæri að minnsta kosti að líta svo á að með bréfinu væri stefnda sagt upp störfum með skemmsta uppsagnarfresti, sem myndi byrja að líða 31. maí 2004. Stefndi krafði áfrýjanda 11. júní 2004 um greiðslu kauptryggingar fyrir tímabilin 22. til 30. mars og 26. apríl til 26. maí sama ár, auk bóta vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi, sem næmu áætluðum missi launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti frá 26. maí 2004 að telja, allt með nánar tilgreindum fjárhæðum. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu 21. desember 2004. Í málinu hafa verið lögð fram gögn um lögskráningu skipverja, þar með töldum stefnda, á umrætt skip á árabilinu frá 2000 til 2004, svo og yfirlit frá Fiskistofu um löndun afla þess á sama tímabili. Af þessum gögnum verður ráðið að frá upphafi fiskveiðiársins 2001-2002 hefur skipið í meginatriðum árlega verið við síldveiðar frá september til nóvember eða desember, en því síðan ekki haldið aftur til veiða fyrr en á loðnuvertíð frá janúar til mars. Eftir annað hlé að lokinni þeirri vertíð virðist skipið hafa árlega til og með 2003 verið í júní og júlí við loðnuveiðar og að einhverju leyti síldveiðar, en þar með hafi veiðum verið lokið á viðkomandi fiskveiðiári. Lögskráning stefnda á skipið hefur í nær öllum atriðum verið bundin við þau tímabil, sem það hefur verið gert út til veiða samkvæmt þessu, en bæði á árinu 2001 og 2003 var hann lögskráður á önnur skip utan þessara tímabila. Þegar þetta er virt ásamt því að stefndi tók sem fyrr segir til starfa á öðru skipi skömmu eftir að loðnuveiðum var lokið á nótaveiðiskipinu Erni í mars 2004 verður að telja áfrýjanda hafa sýnt nægilega fram á að stefndi hafi verið ráðinn á það hverju sinni til tímabundinna starfa á tilteknu veiðitímabili. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Áfrýjandi vanrækti skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnda og hefur það leitt til þess að ekki hafa legið fyrir óyggjandi gögn um ráðningarkjör hans. Eru því ekki efni til annars en að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Festarfell ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Gunnlaugs Sævarssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem dómtekið var 21. desember sl., er höfðað af Gunnlaugi Sævarssyni, kt. 091170-2999, Hólavöllum 1, Grindavík með stefnu birtri 11. janúar 2005 á hendur Festarfelli ehf. (áður Festi ehf.), kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi, Festarfell ehf., verði dæmt til að greiða stefnanda 3.097.243 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. Við munnlegan málflutning féll stefnandi frá kröfum sínum á hendur Gjögri ehf., Grenivík um staðfestingu á sjóðveði í skipinu Erni KE-13 (1012). II. Málavextir. Stefnandi kveðst hafa ráðið sig tímabundið til starfa hjá stefnda sem háseti og stýrimaður tímabilið 2. til 31. júlí 2000, en hafi verið fastráðinn þann 3. janúar 2001 sem II. stýrimaður og síðan sem I. stýrimaður á nótaveiðiskipinu Erni KE-13 (1012), eign stefnda. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, sem hvorki hafi verið ráðinn til ákveðins tíma né ákveðinna vertíða. Skipinu hafi verið lagt við bryggju 19. mars 2004 og skipverjar afskráðir af því þremur dögum síðar. Með bréfi 26. mars 2004 hafi stefndi tilkynnt stefnanda og fleiri skipverjum, sem ekki hafði verið sagt upp störfum, að útgerð á skipum útgerðarinnar, þeim Erni KE 13 og Sunnutindi SU-59, myndi breytast vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda. Jafnframt hafi verið tilkynnt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða. Í lok bréfsins standi síðan orðrétt: “Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.” Hinn 31. mars sama ár hafi stefndi sagt yfirmönnum skipsins upp að frátöldum stýrimönnum skipsins, af einhverjum ástæðum. Með bréfi 26. apríl 2004 hafi lögmaður stefnanda sent stefnda bréf vegna stefnanda. Í bréfinu hafi verið áréttað að stefnandi hefði verið ráðinn ótímabundið á Örn KE og sé því í ráðningarsambandi við útgerðina og eigi rétt á launum á ráðningartímanum, enda hafi honum ekki verið sagt upp störfum. Stefndi hafi svarað þessu bréfi lögmanns stefnanda með bréfi 26. maí 2004, en í því standi m.a. orðrétt: “Á þessari stundu liggur fyrir að Festi hf. mun ekki framar gera út skipin Örn KE 13, 1012 og Sunnutind SU59, 0979. Af hálfu Festis hf. staðfestist hér með að ekki verður um endurráðningu að ræða hjá þér til fyrirtækisins. Fari svo að ágreiningur, líkt og sá sem að framan greinir, rísi um ráðningarsamband þitt við fyrirtækið og fari svo að fallist verði á sjónarmið hlutaðeigandi einstaklinga þess efnis, eftir atvikum að undangenginni dómstólameðferð, ber að líta á efni bréfs þessa sem uppsögn á ráðningasamningi (svo) Festis hf. við þig. Um uppsagnarfrest fer samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og/eða ákvæðum laga nr. 35/1985, sjómannalög, þ.e. skemmsti uppsagnarfrestur gildi og miðast upphaf hans við 31. maí 2004.” Af hálfu stefnanda hafi verið sent kröfubréf þann 11. júní 2004 þar sem stefndi hafi verið krafinn um vangreidd laun og laun í uppsagnarfresti vegna riftunar ráðningarsamnings hans. Því bréfi hafi ekki verið svarað af hálfu stefnda. Málsaðilar eru ekki að öllu leyti sammála um atvik málsins. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið ráðinn á skipið Örn KE ótímabundið frá árinu 2000. Hann segir að hins vegar sé rétt sé að stefnandi hafi verið ráðinn þar af og til. Bendir stefndi á að framlögð lögskráningargögn beri þess enda vitni að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að hann væri ráðinn til ákveðinna úthalda eða veiðiferða í senn. Stefnandi hafi starfað á ýmsum skipum á þeim árum, sem yfirlitið nái til og hafi hann þar af leiðandi ekki talið sig bundinn í fastráðningu hjá stefnanda. Stefnandi hafi starfað hjá stefnanda á árinu 2004, þ.e. frá 4. janúar til 22. mars 2004, með úrtökum þó. Hafi ofangreint skip verið gert út til loðnuveiða óslitið frá áramótum til 19. mars 2004, er því hafi endanlega verið lagt og skipverjar afskráðir skömmu síðar. Stefnandi hafi verið I. stýrimaður þennan tíma og hafi í starfslok verið gert upp við hann að fullu miðað við vinnuframlag hans og stöðu á skipinu. Ekki sé rétt að skipið hafi verið selt undan stefnanda, heldur hafi Festi hf. verið skipt upp í nokkur félög í eigu sömu hluthafa og öll með sömu stjórnarmönnum. Við uppskiptinguna hafi mb. Örn KE orði eign hlutafélagsins Hvanneyjar. Þessi skipting hafi ekki breytt réttarstöðu skipverja. Hvanney hf. hafi ekki gert skipið út, en það hafi hinn 11. nóvember 2004 verið selt Gjögri hf. sem hluti af stærri viðskiptum. Ástæðan fyrir þessu sé sú að umrætt skip sé ekki lengur talið hentugt til uppsjávarveiða þar sem það skorti grundvallarbúnað til slíkra veiða. Ákvörðun um að leggja skipinu hafi byggst á málefnalegum ástæðum, sem tekið hafi mið af breyttum tæknikröfum við uppsjávarveiðar. Stefnandi kveður að fyrirtækið Festi hf. hafi ætíð átt gott samstarf við starfsmenn sína. Því hafi fyrrverandi framkvæmdastjóra þótt það til góðra siða að senda sjómönnum orðsendingu um að ekki væri ljóst hvort skipinu (og Sunnutindi SU, sem Festi ehf. hafði leigt tímabundið) yrði haldið til veiða í framtíðinni, sbr. dskj. nr. 3, þannig að sjómennirnir gætu gert sínar ráðstafanir. Stefndi hafi litið svo á og líti enn svo á að sjómenn á þessum skipum hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn og að fullu hafi verið gert upp við þá samkvæmt ráðningar- og kjarasamningum. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveður kröfugerð sína tvíþætta. Annars vegar krefji stefnandi stefnda um vangreidd laun og hins vegar um laun vegna riftunar ráðningarsamnings. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið ráðinn ótímabundið á fyrrgreint skip stefnda þann 3. janúar 2001. Ráðningin hafi ekki verið til ákveðins tíma eða ákveðinnar vertíðar, sbr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. stýrimanns, sé þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga, sbr. 3. mgr. 1.21 kjarasamnings F.F.S.Í. og L.Í.Ú. Ráðningu stefnanda hafi lokið 26. maí 2003 er stefndi hafi tilkynnt stefnanda með bréfi að stefndi myndi ekki gera út skipið framar án þess að stefnandi hefði áður verið sagt upp störfum eða ráðningu hans slitið af öðrum ástæðum. Ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur eins og stefnda hafi verið lögskylt skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. auglýsingu nr. 503/1997 um gildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/553/EBE frá 14. október 1991 um skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi, sbr. og gr. 1.21 kjarasamnings F.F.S.Í. og L.Í.Ú. Þá áréttar stefnandi að stefndi sem útgerðaraðili skipsins beri sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að stefnandi hafi eingöngu verið ráðinn á skipið tímabundið eða til ákveðinna verkaefna og eigi því ekki rétt á uppsagnarfresti. Verði stefnandi að bera hallann af vanrækslu lögbundinnar skyldu sinnar til að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda. Vísar stefnandi til dómafordæma hvað þetta atriði varðar og með vísan til þeirra heldur stefnandi því fram að hann hafi verið ráðinn ótímabundið til starfa hjá stefnda þegar stefndi sleit ráðningarsamningi hans. Eins og fram komi á launaseðli vegna mars 2004 hafi stefndi greitt stefnanda síðast laun vegna ráðningartímabilsins 1. – 21. mars 2004. Eftir þann tíma hafi stefndi ekki greitt stefnanda laun. Stefnandi hafi átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti eins og aðrir yfirmenn skipsins, sem sagt hafi verið upp með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. sjómannalaga taki skipverji laun frá og með þeim degi sem hann kemur til vinnu á skipi. Samkvæmt 2. mgr. 27.gr. sömu laga taki skipverji kaup til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skipti ekki máli þótt hann hafi verið afskráður áður. Þá segi að til að skipverji eigi rétt til launa verði skipverjinn að inna vinnu af hendi eða vera reiðubúinn til þess. Þá segi að útgerðarmaður eða skipstjóri skuli boða skipverja til vinnu. Stefnandi hafi verið tilbúinn til vinnu tímabilið 22. mars 2004 og fram að riftunardegi, hefði stefndi falast eftir því, en stefnandi hafi aldrei verið kallaður til vinnu. Störf þau er stefnandi hafi fengið tímabundið milli úthalda skipsins hafi ekki breytt því að hann hafi verið reiðubúinn til að hefja störf aftur hjá stefnda, hefði komið fram ósk um það. Stefnandi eigi skv. ákvæðum kjarasamninga og sjómannalaga rétt á greiðslu launa í formi tímakaups vegna tímabilsins frá 22. mars 2004 til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda hafi verið rift, sem nemi 40 klst. á viku, þ.e. 8 klst. hvern virkan dag eftir að veiðitímabili lýkur, uns veiðar hefjast að nýju miðað við að viðkomandi skipi sé haldið út og rekstri þess ekki hætt. Stefnandi byggir á því að ráðningarsamningi hans hafi verið rift með því stefnandi tilkynnti honum með bréfi dags. 26. maí 2003 að útgerð skipsins væri hætt, sbr. hér að framan. Með þeirri yfirlýsingu, sem jafngildi yfirlýsingu um að stefnandi ætlaði ekki að efna ráðningarsamninginn, hafi forsendur ráðningar stefnanda brostið. Vísað er til dómafordæma. Yfirmenn á skipum, að frátöldum skipstjóra, eigi rétt á óskertum launum á þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og allan uppsagnartímann. Komi því ekki til að stefnda sé heimilt að draga frá meðallaunum stefnanda á uppsagnarfresti tekjur, sem hann kann að hafa unnið sér inn annars staðar á meðan á uppsagnarfresti stóð. Vísað er til dómafordæma. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér meðallaun í uppsagnarfresti miðað við eigin aflareynslu þann tíma, sem hann starfaði á skipinu. Réttur skipverja til greiðslu meðallauna í uppsagnarfresti sé í samræmi við fjölmarga dóma Hæstaréttar Íslands. Meðallaun séu fundin með því að deila lögskráningardögum í tekjur á ráðningartíma, en þannig fáist meðallaun pr. lögskráningardag og síðan sé margfaldað með 90 dögum, þ.e. uppsagnarfresti stefnanda. Vísað er til fjölmargra dómafordæma. Kveður stefnandi að samkvæmt dómfordæmum skuli miða við meðallaun viðkomandi þegar laun í uppsagnarfresti vegna riftunar séu ákvörðuð, en ekki eingöngu lágmarkslaun eins og stefnandi haldi fram. Stefnandi vísar ennfremur til dómafordæma hvað varðar kröfu um orlof á laun, glötuð lífeyrisréttindi, fæðispeninga, fatapeninga og aðrar aukagreiðslur, svo hvað varðar dráttarvexti. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar þannig: Vangreidd laun á ráðningartíma. Tímabilið 22. mars til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda hafi verið rift, hafi vikir dagar, þ.e. svonefndir svartir dagar, verið alls 44, þar af hafi stefnandi unnið tímabundið á þessu tímabili í 15 daga á mb. Linna. Stefnandi eigi því rétt á launum í 29 daga x 8 klst. á dag = 232 klst. x 963 kr. = 223.416 krónur x 10.17% orlof eða 22.721 króna. Samtals 246.137 krónur (223.416 + 22.721). Krafa stefnanda um vangreidd laun á ráðningartíma sé því 246.137 krónur. Vangreidd laun á uppsagnarfresti. Samkvæmt launaseðlum vegna ársins 2003 hafi heildartekjur stefnanda verið 5.669.172 krónur og lögskráningardagar 220. Heildartekjur stefnanda á árinu 2004 frá áramótum þar til skipinu var lagt og fiskveiðum hætt 22. mars 2004 hafi verið samkvæmt launaseðlum 2.279.120 krónur, en lögskráningardagar 73. Tekjur þessi síðustu tvö starfsár stefnanda hjá stefnda hafi því samtals verið 7.948.292 krónur og lögskráningardagar samtals 293. Meðallaun séu því 27.127 krónur (7.948.292 / 293 = 27.127) x 90 dagar í uppsagnarfresti = 2.441.430 krónur x 10.17% orlof = 248.293 krónur eða samtals 2.689.723 krónur. Glötuð lífeyrisréttindi af meðallaunum og orlofi (2.689.723 k´ronur), sbr. gr. 1.43 í kjarasamningi FFFSÍ og LÍÚ = 161.383 krónur. Samtals nemi vangreidd laun í uppsagnarfresti því 2.851.106 krónum (2.689.723 + 161.383 krónur). Stefnandi kveður kröfu sína vegna vangreiddra launa á ráðningartíma og vangreiddra launa á uppsagnarfresti vegna riftunar nema 3.097.243 krónum (246.137 + 2.851.106) Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 6. gr., 9. gr., 22. gr., 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst fullyrða að stefnandi og flestir aðrir skipverjar á mb. Erni KE hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/veiðitímabils í senn. Aldrei hafi stefnandi fengið greiðslur frá stefnda milli úthalda á Erninum, sem sé óræk sönnun þess að stefnandi hafi einnig litð svo á að ráðning hans hafi verið tímabundin hverju sinni. Hann hafi sýnt það í verki að hann væri ekki í ráðningarsambandi við stefnda með því að hann réð sig því sem næst strax til starfa hjá öðrum útgerðarfélögum, þ.e. á mb. Oddgeir, mb. Linna og einnig á mb. Sigurvon, sbr. dskj. nr. 8. Hann hafi ekki leitað samþykkis stefnda fyrir þessum ráðningum né boðið stefnda vinnuframlega sitt á þessum tíma, sem þó sé forsenda fyrir greiðslum laun á milli úthalda. Þá er bent á af hálfu stefnda að starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða, enda loðnuvertíð lokið. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Málefnalegar ástæður hafi ráðið því að mb. Erni hafi verið lagt. Skipið hafi verið tekið í notkun fyrir 40 árum. Gerðar hafi verið endurbætur á því á árinu 1996, en því miður hafi þær ekki náð nógu langt. Þannig hafi skipið ekki verið búið togbúnaði sem sé grundvallaratriði í allri veiði uppsjávarfiska nú til dags. Það séu því tæknilegar ástæður sem hafi ráðið ákvörðun um að leggja skipinu, en ekki breytingar sem orðið við uppskiptingu félagsins. Sjómenn eigi ekki kröfu til þess að útgerðarmenn haldi úreltum skipum til veiða, enda hvorugum aðila til hagsbóta. Stefnandi geti ekki byggt á því að hann hafi sagt upp störfum vegna breyttra útgerðarhátta skipsins, sbr. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga. Slík tilkynning hafi aldrei borist stefnda, enda augljóst af framgangi stefnanda að hann hafi litið svo á að hann hafi aðeins verið ráðinn til loka þessarar tilteknu loðnuvertíðar. Einnig sé vakin athygli á að lögmaður stefnanda hafi gert sér ljóst að breytingar á eignarhaldi á hlutafé í stefnda eða uppskipting félagsins hafi ekki leitt til breytinga á stöðu skipverja á skipum stefnda, sbr. ummæli hans um það atriði neðst á dskj. nr. 5. Geti skipverjar engar kröfur átt á hendur stefnda vegna þessara atvika. Stefnandi setji kröfu sína fram með þeim hætti að hann krefjist launa, dagvinnukaups með öllu tilheyrandi, fyrir virka daga tímabilið 22. mars til 27. maí, að frádregnum dögum sem hann var sannanlega að störfum annars staðar eða fyrir 29 almanaksdaga, en gerir ekki kröfu um aflahlut þessa daga. Hann áætli auk þess bætur fyrir meintan missi aflahlutar í 90 daga þar á eftir og byggi þann útreikning á meðaltalslaunum sínum lögskráða daga árin 2003 og 2004. Skuli nú vikið að hvoru tveggja. Hvað varði kröfu um dagvinnulaun, þá geri kjarasamningar ekki ráð fyrir að slík laun séu greidd milli úthalda nema viðkomandi vinni við skip sitt eða hafi eftirlit með því milli veiðitímabila (og sé í föstu starfi). Stefnandi hafi ekki boðið fram vinnu sína á tímabilinu frá 22. mars til 27. maí 2004, enda hafi hann verið í vinnu annars staðar á þessu tímabili. Ekki hafi heldur verið leitað eftir vinnuframlagi hans, enda hafi stefndi talið sig þegar hafa gert upp við hann að fullu og að ekkert ráðningarsamband hafi verið á milli aðila eftir 22. mars 2004. Eigi stefnandi því ekki neina kröfu byggða á þessum lið. Í annan stað sé bent á það, að föst dómvenja sé fyrir því í svona málum að sjómenn krefjist bóta fyrir missi kauptryggingar (eins og stefnandi gerði raunar í upphafi), en ekki tímakaups eins og stefnandi gerir nú. Þetta hefur stefnandi ekki gert og leiða réttarfarsreglur til þess að hann getur ekki breytt kröfugerð sinni nú í það horf. Þegar af þessum sökum ber að sýkna stefnda af öllum kröfum vegna þessa þáttar málsins. Þá krefjist stefnandi bóta vegna "vangreiddra launa í uppsagnarfesti". Þessa kröfu sína reikni hann út með því að leggja saman tekjur stefnanda á öllu árinu 2003 og hluta ársins 2004 og deili í þá fjárhæð með meintum fjölda lögskráningardaga á þessu tímabili. Síðan gefi hann sér það að úthald hins úrelta skips Arnar KE hefði verið með þeim hætti að það hefði verið óslitið að veiðum í 90 daga frá 27. maí 2004. Hvorki sé fallist á útreikningsaðferð stefnanda né það að hann eigi þessa kröfu yfirleitt. Skuli bent á að í stefnu segi stefnandi að hann hafi einungis starfað tæpan mánuð á skipinu og það sé því viðmiðunartímabil. Hér sé því þversögn í málatilbúnaði stefnanda. Laun fiskimanna hafi um langan aldur byggst upp á tvenns konar kerfi; annars vegar kauptryggingu eða lágmarkslaunum og hins vegar aflahlutdeild. Dómstólar hafi stundum dæmt sjómönnum bætur í þrjá mánuði frá ráðningarslitum og hafi bæturnar tekið mið af aflahlutdeild, sem þeir hefðu fengið miðað við hvað veiðst hefur á skip á tilteknu tímabili á undan ráðningarslitum, oftast næstu þrjá mánuði á undan. Hér sé um að ræða einhvers konar tilraun dómstóla til að setja "staðalbætur" vegna ráðningarslita skv. 25. gr. sjómannalaga, þegar sú grein eigi við. Þessi regla getur hins vegar alls ekki gilt um allar veiðar. Þannig hátti til að ýmsar veiðar séu aðeins leyfðar á tilteknum tímabilum, eins og t.d. loðnuveiðar, sem einungis hafi verið leyfðar á tímabilinu frá 8. jú1í 2003 til 30. aprí12004, sbr. rgl. nr. 523/2003. Loðnuveiðar hafi m.ö.o. ekki verið heimilar á því tímabili, sem stefnandi krefjist bóta fyrir að hafa misst af aflahlut. Sambærileg ákvæði séu mörg í öðrum reglugerðum um aðrar veiðar. Þá hagi náttúrulegar aðstæður í sjónum og í lífríkinu því þannig til, að tilteknar tegundir fiskjar veiðast ekki á tilteknum árstímum. Miðað við núverandi útgerðarmynstur Íslendinga og núgildandi reglur um stjórn fiskveiða geti þessi "staðalbótaregla" í mesta lagi átt við um togara en ekki önnur skip. Það sé t.d. augljóst að þessi "staðalbótaregla" getur alls ekki gilt um veiðar á uppsjávarfiski. Það getur ekki staðist að beita þessari reglu þannig að hún nái til þess að sjómaður fái "hlut" úr "afla" sem skipinu sé óheimilt að veiða. Því sé mótmælt að staðalbótareglunni verði beitt í málinu. Nærtækara væri að reikna bætur út frá kauptryggingu, ef greiða beri bætur beri yfir höfuð. Stefndi telur að stefnandi eigi ekki kröfur til bóta samkvæmt þessum lið, en til vara sé þess krafist að bætur til hans verði reiknaðar út frá kauptryggingu og að laun sem hann hefur aflað sér annar staðar á þessu tímabili komi að fullu til frádráttar. Um varakröfu sína segir stefndi að hann telji sig að fullu hafa gert upp laun stefnanda í samræmi við kjarasamninga og ráðningarsamning og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur honum og beri að sýkna stefnda af öllu kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess, að krafa stefnanda verði lækkuð og nái þá einungis til dagvinnukaups svo sem stefnandi krefjist, að frádregnum þeim launum sem hann hafi aflað sér annars staðar á sama tíma og launa sé krafist fyrir, en fái ekki bætur vegna meints missis aflahlutar með vísan til framanritaðra raka. IV. Niðurstaða Fyrir liggur að stefndi gerði ekki skriflegan ráðningarsamning, skipsrúmssamning, við stefnanda svo sem honum var skylt samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Með því að stefndi vanrækti þessa skyldu sína ber hann samkvæmt dómafordæmum hallann af sönnunarskorti um lengd ráðningartíma stefnanda. Hefur stefnda ekki tekist að hnekkja staðhæfingu stefnanda um að hann hafi verið ráðinn ótímabundið á skip stefnda, Örn KE-13. Líta verður svo á að ráðningu stefnanda hafi verið slitið hinn 26. maí 2004, er framkvæmdastjóri stefnda tilkynnti honum að hætt hefði verið við útgerð skipsins. Voru ráðningarslitin fyrirvaralaus og liggur ekki fyrir að stefnandi hafi átt þess kost að vinna hjá stefnda á uppsagnarfresti. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga á skipverji, sem vikið hefur verið úr skipsrúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. og 24. gr. laganna, rétt á kaupi þann tíma, sem fyrir er mælt í 9. gr. Stefnandi, sem starfaði sem stýrimaður á Erni KE-13, á því rétt á launum í þrjá mánuði, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Með vísan til dómafordæma, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 326/2000, 197/2001, 135/2002, 319/2002 og 292/2002, þar sem bótareglu 25. gr. sjómannalaga hefur verið beitt við líkar aðstæður og hér eru fyrir hendi, er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu meðallauna næstu mánaða áður en ráðningu hans var slitið. Í dómum Hæstaréttar hefur verið litið svo á að óeðlilegt sé og andstætt meginreglum vinnuréttarins að sjómenn þurfi að sæta skerðingu á launum sínum á uppsagnarfresti vegna ráðstafana, sem útgerðaraðili grípur til einhliða sér til hagsbóta, þ.e. að hætta rekstri skips. Einnig hefur verið vísað til þess að útgerðaraðilum sé í lófa lagið að haga ráðstöfunum sínum með þeim hætti að starfslok viðkomandi sjómanns falli saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða. Telja verður að rök þessi eigi að fullu við í máli þessu. Telja verður að stefnandi hefði mátt vænta þess að halda óskertum ráðningarkjörum þar til ráðningartíma hans lyki samkvæmt ráðningar- og kjarasamningi, en óumdeilt er að hann var ráðinn upp á aflahlut. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram í máli þessu að bótaregla 25. gr. sjómannalaga geti ekki gilt um allar veiðar, svo sem veiðar, sem aðeins séu leyfðar á tilteknum tímabilum, eins og t.d. loðnu- og síldveiðar. Það geti ekki staðist að beita þessari reglu þannig að hún nái til þess að sjómaður fái hlut úr afla, sem skipinu sé óheimilt að afla. Fram er komið að á skipinu Örn KE13 voru stundaðar veiðar á loðnu og síld. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 197/2001 segir að ef breyta ætti frá þeirri dómaframkvæmd, sem að ofan greinir, þ.e. líta til launa sjómanna næstu mánuðina fyrir starfslok þegar bætur skv. 25. gr. sjómannalaga eru ákveðnar, hefði það í för með sér verulega óvissu, meðal annars vegna þess að aflaheimildir séu framseljanlegar. Var því ekki fallist á það að taka mið af aðstæðum, sem kunni að vera fyrir hendi í einstökum tilvikum og hafna um leið að framtíðartjón verði ákveðið með hliðsjón af launagreiðslum síðustu mánaða fyrir starfslok. Með hliðsjón af þessu er ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að bótaregla 25. gr. sjómannalaga, eins og henni hefur verið beitt í framkvæmd, geti ekki átt við í máli þessu þar sem skipið hafi stundið veiðar, sem aðeins séu leyfðar á tilteknum tímabilum. Hér ber og að hafa í huga að miðað er við að ráðningu stefnanda hafi verið slitið í lok maí, en að öllu jöfnu hefði skipið haldið til síldveiða í byrjun júní. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú viðmiðun sem stefnandi leggur til grundvallar launum á uppsagnarfresti sé ósanngjörn, þ.e. laun hans á árinu 2003 og á árinu 2004 frá áramótum til þess tíma er skipinu var lagt. Með vísan til alls ofangreinds er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu meðallauna á uppsagnarfresti eins og hún er fram sett í stefnu, en henni hefur ekki verið mótmælt tölulega af hálfu stefnda. Auk launa á uppsagnarfresti hefur stefnandi krafist launa á ráðningartíma, þ.e. frá 22. mars til 27. maí 2004, er ráðningu stefnanda var rift. Í 27. gr. sjómannalaga segir að skipverji taki kaup frá og með þeim degi sem hann kemur til vinnu á skipinu og til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skipti þá ekki máli þótt hann hafi verið afskráður áður. Ennfremur segir að um vinnu skipverja fari eftir kjarasamningum og sjómannalögum. Í greinargerð með lögunum segir um þessa lagagrein að í henni sé áréttuð sú grundvallarregla vinnuréttar, að til þess að eiga rétt til launa verði launþegi að inna vinnu af hendi eða vera reiðubúinn til þess. Samkvæmt grein 1.09 í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna segir um kauptryggingu að útgerðarmaður tryggi yfirmönnum mánaðarlegar kaupgreiðslur upp í hundraðshluta afla þeirra frá lögskráningardegi til afskráningardags. Ennfremur segir að forfallist skráður skipverji skuli kauptrygging hans skiptast milli þeirra manna, sem í þá veiðiferð fóru. Með hliðsjón af framangreindu þykir ljóst að kjarasamningur aðila gerir aðeins ráð fyrir að kauptrygging greiðist meðan viðkomandi eru lögskráður á skipið og því er haldið til veiða. Fyrir liggur að stefnandi var afskráður af skipinu 22. mars 2004. Ljóst er að ráðningarsamningi stefnanda var ekki slitið fyrr en 26. maí 2004. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið reiðubúinn til að inna vinnu af hendi í þágu stefnda frá 22. mars til 26. maí, en að hann hafi ekki verið boðaður til vinnu á skipinu af hálfu stefnda. Í 59. gr. sjómannalaga segir að skipverji sé skyldur að koma á ákveðnum tíma í skiprúmið. Enn fremur segir að sé hann ekki staddur á skipi en veit eða má vita að hann muni bráðlega vera kvaddur til skips, sé honum skylt, eftir því sem honum er unnt, að fylgjast með ferðum skipsins og vera tilbúinn til að taka upp störf sína að nýju þegar þess er þörf enda skuli útgerðarmaður eða skipstjóri veita honum greiðar upplýsingar um ferðir skips, eftir því sem unnt er. Á því tímabili, sem um ræðir, taldi stefnandi sig enn vera í ráðningarsambandi við stefnda og með hliðsjón af bréfi stefnda til skipverja á skipunum Erni KE og Sunnutindi SU dags. 26. mars 2005 hafði stefndi ekki gefið stefnanda skýrar upplýsingar um hvert framhald málsins yrði. Með hliðsjón af framangreindu og með stoð í 3. mgr. greinar 1.32 í kjarasamningi aðila verður fallist á kröfu stefnanda um greiðslu tímakaups á þessu tímabili, að frádregnum 15 dögum, sem stefnandi vann tímabundið á mb. Linna. Krafa þessi hefur ekki sætt mótmælum tölulega af hálfu stefnda og er hún því tekin greina eins og hún er sett fram í stefnu. Með vísan til alls framangreinds verður krafa stefnanda tekin til greina að fullu með dráttarvöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af málsúrslitum þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 249.000. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Einnig hefur verið tekið tillit til þess að lögmaður stefnanda þingfesti og flutti mál nr. E-30 og E-33/2005, á hendur stefnda á sama á sama tíma og mál það, sem hér um ræðir. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefnda, Festarfell ehf., greiði stefnanda, Gunnlaugi Sævarssyni, 3.097.243 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 249.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 309/2017
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Takmörkun ábyrgðar
E og fjölskylda hennar lenti í umferðarslysi árið 2013 þegar bifreið þeirra fauk út af veginum. E krafðist dánarbóta úr heimilistryggingu sem hún hefði keypt hjá S hf. en sonur hennar lést af völdum áverka sem hann hafði hlotið í slysinu. Í vátryggingarskilmálum kom meðal annars fram að vátryggingin næði ekki til slyss sem vátryggður yrði fyrir af völdum skráningarskylds vélknúins ökutækis. Var hafnað þeirri túlkun E að sú takmörkun kæmi eingöngu til skoðunar í þeim tilvikum þegar tjónþoli fengi umræddar bætur úr lögboðinni ábyrgðartryggingu bifreiða. Þá var ekki talið að sérstaka lagaheimild þyrfti til að heimila fyrirvarann í tryggingunni né að ákvæðið væri í andstöðu við ákvæði laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Að lokum var talið ósannað að S hf. hefði brotið gegn upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 70. gr. laga nr. 30/2004. Var S hf. því sýknað af kröfu E.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og IngimundurEinarsson héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 6. mars 2017. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 19. apríl 2017 og áfrýjaði hún öðru sinni 17. maí sama ár. Húnkrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 7.082.000 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17.desember 2013 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrirHæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2016. Málþetta, sem höfðað var með stefnu birtri 20. janúar 2015, var dómtekið aðlokinni aðalmeðferð 26. október s.l. Stefnandi er Emma Agneta Björgvinsdóttir,Skessugili 17 á Akureyri. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Kringlunni 5í Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefndi greiði sér 7.082.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2011 frá 17. desember 2013 til greiðsludags, aukgreiðslu málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úr hendi hennar. Atvik máls Þann1. mars 2013 lenti stefnandi og fjölskylda hennar í umferðarslysi þegar bifreiðþeirra fauk út af veginum í Norðurárdal í Skagafirði, skammt frá bænumSilfrastöðum. Sonur stefnanda, Blængur Mikael Bogason, sem þá var á 13. ári,lést af völdum áverka sem hann hlaut í slysinu. Stefnandivar með heimilistryggingu hjá stefnda, svokallaða fjölskylduvernd 2, sem m.a.felur í sér slysatryggingu í frítíma. Í 19. gr. skilmála tryggingarinnar segirað félagið greiði m.a. bætur vegna banaslysa og í 20. gr. skilmálanna er kveðiðá um fjárhæð dánarbóta. Stefnandi gerði kröfu um greiðslu dánarbóta vegnaandláts Blængs á grundvelli framangreindrar tryggingar. Stefndi hafnaði hinsvegar kröfu stefnanda og tilkynnti henni þá niðurstöðu með bréfi dagsettu 13.febrúar 2014. Segir í bréfinu að tryggingin nái ekki til bílslysa og er vísaðtil síðari málsliðar 2. mgr. 19. gr. skilmála tryggingarinnar sem ersvohljóðandi: „Vátryggingin nær ekki til slyss sem vátryggður verður fyrir afvöldum skráningarskylds vélknúins ökutækis á Íslandi, né slyss af völdumvélknúins ökutækis sem skráð er erlendis þar sem lögboðið er að vátryggja vegnaslíkra slysa.“ Stefnandiskaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem staðfesti niðurstöðustefnda með úrskurði sínum dagsettum 1. apríl 2014. Stefnandi sættir sig ekkivið niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar og hefur af þeim sökum höfðað mál þetta. Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandibyggir á því að hún eigi rétt til greiðslu dánarbóta úr hendi stefnda vegnaandláts sonar síns sem lést af slysförum. Andlát hans hafi veriðvátryggingaratburður svo sem það hugtak er skilgreint í g- og f-lið 62. gr.laga nr. 30/2004, sem falli undir svokallaða fjölskylduverndartryggingu semstefnandi hafi tekið hjá hinu stefnda vátryggingafélagi, sbr. 61. og 62. greinlaga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Auk þess vísar hún til h-liðar 62.gr. varðandi vátryggingarskírteinið sem hún kveður geyma þá persónutryggingusem stefnandi hafi haft hjá félaginu. Stefnandibyggir í fyrsta lagi á því að sú undanþága á ábyrgð stefnda sem fram komi í 2.mgr. 19. gr. skilmála tryggingarinnar feli í sér ábyrgðartakmörkun sem sé íandstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði II. hluta laga nr. 30/2004, umvátryggingarsamninga, sbr. 63. gr. laganna. Heimilar takmarkanir á ábyrgð komifram í 86.–89. gr. laganna og þar sé ekki að finna takmörkun af því tagi sem19. gr. skilmálanna kveði á um. Ábyrgðartakmörkunin feli í sér svokallaðahlutlæga ábyrgðartakmörkun en slíkar takmarkanir séu óheimilar eftir gildandilögum. Þá beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að tjónið falli undirundanþáguákvæði skilmálanna, þ.e. að slysið hafi orðið með þeim hætti eða viðþær aðstæður, að það falli undir undanþáguákvæði í skilmálum. Það sé ósannaðenda dugi stefnda ekki að benda á skilmálana til stuðnings staðhæfingu sinni. Íöðru lagi hafi stefnandi tekið tryggingu fyrir hættu á frístundaslysifjölskyldunnar (dánaráhættu) og verið í góðri trú um að slík trygging værifyrir hendi án þeirra takmarkana sem stefndi beri nú fyrir sig, enda komi þærekki fram á vátryggingarskírteininu og stefndi hafi ekki upplýst stefnandasérstaklega um þær. Þá hafi stefnandi aldrei skrifað undirtryggingarskilmálana, sem séu staðlaðir og samdir einhliða af félaginu og felií sér undanþáguákvæði sem ekki eigi sér stoð í lögum. Vísar stefnandi til 94.gr. laga nr. 30/2004, til stuðnings þessari málsástæðu. Samkvæmtofangreindu byggir stefnandi á því að hún eigi réttmæta og löglega kröfu tilbóta úr frítímaslysatryggingunni skv. meginreglu 3. mgr. 35. greinar í lögum umvátryggingarsamninga. Semfrekari rökstuðning fyrir kröfu byggir stefnandi á því að umdeilt ákvæði í 19.gr. vátryggingarskilmálanna sé reist á þeirri forsendu að þeir sem slasist íumferðarslysum fái yfirleitt fullar bætur á grundvelli lögboðinna vátryggingabifreiða og því sé yfirleitt ekki þörf á frekari tryggingum vegnaumferðarslysa. Það eigi hins vegar ekki við í tilviki stefnanda þar sem húneigi ekki rétt á dánarbótum úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar vegnasonarmissis síns. Beri því tað túlka 19. gr. skilmálanna á þann veg aðtakmörkunin eigi því aðeins við ef bætur fáist úr ábyrgðartryggingubifreiðarinnar eða slysatryggingu skv. 92. gr. laganna. Sú túlkun fái stoð í20. gr. skilmálanna þar sem skýrt sé kveðið á um, að valdi slys dauða vátryggðsgreiðist til rétthafa bóta sú fjárhæð sem tilgreind er í vátryggingarskírteini.Leiki einhver vafi á túlkun skilmálanna beri að túlka þau stefnanda í hag, endaséu skilmálarnir staðlaðir og samdir einhliða af stefnda. Vísar stefnandi í þessusambandi til 36. gr. b í samningalögum nr. 7/1936. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hún eigirétt á dánarbótum úr frítímaslysatryggingu sem hún hafi tekið hjá stefnda.Samkvæmt skýrum skilmálum vátryggingarinnar nái hún ekki til slyss semvátryggður verður fyrir af völdum skráningarskylds vélknúins ökutækis, sbr.undanþágu slíkra slysa í 19. gr. skilmálanna. Ljóst sé að sonur stefnda hafilátist í umferðarslysi sem falli undir framangreinda undantekningu. Undanþáganbrjóti ekki í bága við ákvæði laga nr. 30/2004. Stefndi mótmælir þeim skilningisem stefnandi leggur í umrætt ákvæði 63. gr. laga um vátryggingarsamninga. Súundanþága sem 19. gr. skilmála vátryggingarinnar hafi að geyma feli ekki í sérfrávik frá ákvæðum laga um vátryggingarsamninga eins og stefnandi haldi fram.Um sé að ræða undanþágu er varði umfang tryggingarinnar en ekki þannlágmarksrétt sem lög um vátryggingarsamninga tryggi. Þá mótmælir stefndi þvísem röngu að ákvæði 63. gr. vátryggingarsamningslaga verði skilið á þá lund aðákvæði 86.–93. gr. laganna feli í sér tæmandi talningu á undanþágum ogafmörkunum sem stefnda sé heimilt að setja fram gagnvart vátryggingartökum.Framangreind ákvæði hindri ekki að stefnda sé heimilt að semja um umfangfrítímaslysatryggingarinnar eins og gert sé með því að undanþiggja þau slys semskráningarskylt vélknúið ökutæki valdi. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram áhvernig skilmálinn brjóti í bága við ákvæði laganna eða að hvaða marki hiðmeinta brot hafi leitt til lakari stöðu stefnanda, enda njóti stefnandi þeirrarlágmarksverndar sem lögin geri ráð fyrir. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrirslíkum fullyrðingum sem hún hafi ekki hafi axlað. Stefndimótmælir sem rangri tilvísun stefnanda til ákvæðis 87. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingarsamninga, sem fjallar um ábyrgðartakmörkun vegna hættulegrarstarfsemi. Umrætt ákvæði tengist ekki atvikum máls og skjóti ekki stoðum undirkröfur stefnanda. Þámótmælir stefndi því sem röngu að umrædd takmörkun á ábyrgð í 19. gr.skilmálanna feli í sér hlutlæga ábyrgðartakmörkun sem hafi ekki gildi eftir aðákvæði laga nr. 30/2004 tóku gildi eins og stefnandi haldi fram í stefnu.Einnig sé því mótmælt sem röngu að undanþágan þurfi að hafa sérstaka stoð ílögum þannig að á henni verði byggt eins og stefnandi haldi fram. Verði slíktúlkun hvorki ráðin af ákvæðum laga um vátryggingarsamninga né öðrum lögum. Stefnditelur ljóst, og í raun óumdeilt, að sonur stefnanda hafi orðið fyrir slysi afvöldum skráningarskylds vélknúins ökutækis á Íslandi og falli slysið því undirundanþágu 19. gr. skilmála frítímaslysatryggingar sem stefnandi tók hjástefnda. Það megi líka sjá af því að stefnandi sjálf hafi gert kröfu um ogfengið bætur vegna síns eigin líkamstjóns, úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnarTE-866, sem ekki hefið verið unnt nema af því að slysið hlaust af notkunarumræddrar bifreiðar. Stefndi mótmælir sem röngum þeim fullyrðingum í stefnu aðstefndi þurfi að færa fyrir þessu einhver ríkari og viðameiri rök en þegar hafiverið gert eða að honum beri að benda á hvar slíkt eigi sér „stoð“. Um frjálsaábyrgðartryggingu sé að ræða en ekki lögbundna tryggingu og hafi stefndi þvísvigrúm til þeirra takmarkana á bótasviðinu sem undanþágan mæli fyrir um. Byggirþað m.a. á meginreglunni um samningsfrelsi aðila. Þámótmælir stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda að túlka beri ákvæði umdeildsskilmála á þann veg að bætur vegna umferðarslyss falli því aðeins utantryggingarsviðs tryggingarinnar að bætur fáist úr ábyrgðartryggingubifreiðarinnar. Stefndibyggir á því að hann hafi sinnt upplýsinga- og tilkynningarskyldu sinni ísamræmi við ákvæði laga nr. 30/2004. Við töku vátryggingarinnar hafi stefndisinnt öllum þeim skyldum sem mælt er fyrir um í ákvæðum XI. kafla laga nr.30/2004, um vátryggingarsamninga. Í því sambandi veitti stefndi stefnandaupplýsingar um gildistíma vátryggingarsamningsins, skilmála, iðgjöld ogtakmarkanir á gildissviði vátryggingarinnar, sbr. ákvæði 64. gr. laganna.Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem veiti vísbendingar um að umræddupplýsingaskylda hafi verið vanrækt. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda,um að hún hafi ekki verið upplýst sérstaklega um takmarkanir á tryggingunni,sem röngum og í öllu falli sem ósönnuðum. Engin skylda hafi hvílt á stefnda aðfá undirritun stefnanda á tryggingarskilmálana. Þá mótmælir stefndi því aðtilkynningarskylda samkvæmt 94. gr. laga nr. 30/2004 eigi við í málinu, engreinin fjalli um tilkynningu á ábyrgðartakmörkunum sem rakin eru í XIII. kaflalaganna. En jafnvel þótt umrætt ákvæði yrði talið eiga við í tilviki stefnda,þá byggir hann á því að hann hafi sent stefnanda fullnægjandi tilkynningu meðtölvupósti þann 13. febrúar 2014 þar sem kröfum stefnanda er hafnað og meðalannars vísað til undanþágunnar í 19. gr. skilmála vátryggingarinnar. Vátryggingarskírteinitryggingarinnar tilgreini að um vátrygginguna gildi annars vegar skírteiniðsjálft og hins vegar vátryggingaskilmálar stefnda. Vátryggingarskírteinið getiþar af leiðandi ekki staðið eitt og sér til grundvallar vátryggingunni eins ogstefnandi ýi að í stefnu. Stefnda sé þannig heimilt að takmarka gildissvið eðafjárhæðir sem fram koma á vátryggingarskírteini og vísa þar til þeirra skilmálasem gilda um vátrygginguna. Vísast um það meðal annars til ákvæðis 10. gr. laganr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Stefndi mótmælir því sem röngu ogósönnuðu að stefnandi eigi rétt á umkröfðum bótum með vísan tilgrundvallarreglna vátryggingaréttar, eins og stefnandi haldi fram. Auk þessmótmælir stefndi, sem rangri, tilvísun stefnanda til meginreglu 3. mgr. 35. gr.laga um vátryggingarsamninga og telur að krafa stefnanda verði ekki byggð áslíku ákvæði sem fjallar um útreikning bóta og vátryggingarverðmæti. Stefndimótmælir sem röngu og ósönnuðu að ákvæði 36. gr. b í samningalögum verði beittum það álitaefni sem uppi sé í málinu. Skilmálar tryggingarinnar séu skýrir ogekki vafi uppi um túlkun þeirra. Auk þess beri að lesa og skýra skilmálatryggingarinnar heildstætt án þess að slíta þá úr samhengi. Forsendur og niðurstaða Ímáli þessu er deilt um það hvort stefnandi eigi rétt til dánarbóta vegnaandláts sonar hennar á grundvelli frístímaslysatryggingar sem hún keypti hjástefnda og var í gildi á þeim tíma þegar sonur hennar varð fyrir slysi og lést. Kjarniog raunar eini ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort ákvæði 2. mgr. 19. gr.vátryggingarskilmála tryggingar stefnanda hjá stefnda fái staðist. Í umræddrigrein skilmálanna er bótasvið tryggingarinnar skilgreint. Þar segir m.a. í 1.mgr. að félagið greiði bætur vegna slyss sem vátryggður verði fyrir í frítímaenda leiði það til dauða, varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, tímabundinsmissis starfsorku o.fl. Þá er í 2. mgr. 19. gr. skilgreint hvað átt er við meðslysi og getið um takmarkanir á gildissviði tryggingarinnar. Um þá takmörkunsem hér er deilt um segir: „Vátryggingin nær ekki til slyss sem vátryggðurverður fyrir af völdum skráningarskylds vélknúins ökutækis á Íslandi, né slyssaf völdum vélknúins ökutækis sem skráð er erlendis þar sem lögboðið er aðvátryggja vegna líkra slysa.“ Óumdeilter í málinu að sonur stefnanda lést í umferðarslysi hér á landi. Samkvæmtorðanna hljóðan fellur því sá atburður undir framangreinda takmörkun á ábyrgðstefnda sem kemur fram í 2. mgr. 19. gr. Er því hafnað þeirri túlkun stefnandaá umræddum skilmálum að þessi takmörkun komi eingöngu til skoðunar í þeimtilvikum þegar tjónþoli fái umkrafðar bætur úr lögboðinni ábyrgðartryggingubifreiða. Styðst sú túlkun hvorki við orðalag skilmálanna sjálfra, sem að matidómsins er skýrt og ótvírætt, né önnur viðhlítandi gögn. Stefnandibyggir á því að stefnda sé óheimilt að bera fyrir sig umdeilt ákvæði 19. gr.skilmálanna. Byggir hann í fyrsta lagi á því að ákvæðið fari í bága viðófrávíkjanleg ákvæði II. kafla laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, sbr.63. gr. þeirra. Af málflutningi stefnanda verður helst ráðið að sérstakalagaheimild þurfi til að heimila þann fyrirvara sem er að finna í 19. gr.skilmála stefnda. Á það fellst dómurinn ekki. Í þessu sambandi ber að leggjatil grundvallar að í lögum um vátryggingasamninga er almennt ekki fjallað umumfang vátryggingar. Því gildir sú almenna regla samningaréttar að aðilar hafiheimild til að semja um það atriði. Þá er því jafnframt hafnað að tilvísunstefnanda til 87. gr. laganna eigi við í málinu þegar af þeirri ástæðu aðumdeilt ákvæði í skilmálum stefnda lýtur ekki að almennum takmörkunum ábótaskyldu vegna þátttöku vátryggingartaka í hættulegri starfsemi, svo sem efnigreinarinnar lýtur að. Af sömu ástæðu er því hafnað að stefnda beri að sanna aðstefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til bóta með þátttöku í slíkri starfsemiog jafnframt að stefnda hafi borið, með vísan til 94. gr. laga nr. 30/2004, aðtilkynna stefnanda að hann hygðist bera fyrir sig fyrirvara af þessu tagi.. Meðvísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að umdeilt ákvæði í skilmálumstefnda feli í sér afmörkun á gildissviði tryggingarinnar og slíktsamningsákvæði sé ekki í andstöðu við ákvæði laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga.Þá er orðalag 19. gr. skýrt og ótvírætt og koma því ekki til álita í málinu þausjónarmið og lagaákvæði sem lúta að túlkun óskýrra samningsákvæða. Íöðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi geti ekki borðið fyrir sig umdeiltákvæði skilmálanna þar sem stefndi hafi ekki upplýst umsækjanda sérstaklega umþessar takmarkanir á tryggingunni, þær komi ekki fram á vátryggingarskírteininuog stefnandi hafi aldrei undirritað skilmálana. Í stefnu vísar stefnandi til94. gr. laga nr. 30/2004 til stuðnings þessari málsástæðu en við munnleganflutning málsins vísaði hann til 70. gr. sömu laga. Hvaðfyrra lagaákvæðið varðar hefur að framan verið tekin afstaða til þess aðtilkynningarskylda samkvæmt því ákvæði á ekki við í málinu. Í 70. gr. er kveðiðá um það að þegar samningur um persónutryggingu hefur verið gerður skulitryggingafélag afhenda vátryggingartaka skírteini til staðfestingar á því aðsamningur sé kominn á og vísa til skilmála, auk þess sem afhenda skalskilmálana sjálfa. Þá er í 2. mgr. kveðið á um það hvað koma skuli fram ívátryggingarskírteini. Ekkiverður séð að ágreiningur sé um það að stefnandi fékk vátryggingarskírteinið íhendur og jafnframt að í því sé vísað til skilmála tryggingarinnar. Fallist erá það með stefnda að nægjanlegt sé, til að skyldum samkvæmt 70. gr. séfullnægt, að vísa til skilmála tryggingarinnar í skírteininu og árétta viðtryggingartaka að kynna sér efni þeirra enda séu þeir afhentir með skírteininueða gerðir aðgengilegir með öðrum hætti. Það er því ekki þörf á því aðtryggingartaki undirriti skilmálana sjálfa til að þeir teljist hluti samningsaðila. Stefnandi hefur ekki útskýrt nánar eða leitt líkur að því, svo sem meðframlagningu gagna eða vitnisburðar fyrir dómi, að stefndi hafi ekki sinntþeirri skyldu sinni að láta stefnanda í té skilmála tryggingarinnar eða meðöðrum hætti brotið gegn skyldum sínum samkvæmt nefndu ákvæði. Gegn staðhæfingustefnda er því ósannað að hann hafi brotið gegn upplýsingaskyldu sinni samkvæmtákvæðinu. Þegar af þeirri ástæðu getur stefnandi ekki reist kröfu sína á þeirrimálsástæðu að vanræksla stefnda á því að veita henni fullnægjandi upplýsingarveiti henni rétt til umkrafinna bóta. Meðvísan til þess rökstuðnings sem að framan er rakið verður stefndi sýknaður aföllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af atvikum máls og stöðu aðila er rétt aðmálskostnaður falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfidagsettu 17. mars 2015. Allur gjafsóknarkostnaður hennar greiðist því úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl.,sem er hæfilega ákveðinn 820.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Málþetta flutti Sveinbjörn Guðlaugsson hdl. fyrir stefnanda og Ingvi SnærEinarsson hdl. fyrir stefnda. IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn.Dómsorð: Stefndi,Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýkn af kröfu stefnanda, Emmu AgnetuBjörgvinsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, SteingrímsÞormóðssonar hrl., 820.000 krónur.
Mál nr. 827/2016
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu db. A um að tekin yrði skýrsla fyrir dómi af yfirlækni sem stundað hafði A um langt skeið. Hugðist db. A leggja skýrslu vitnisins fyrir Hæstarétt í máli hans gegn B sem áfrýjað hafði verið til réttarins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að upplýst væri að nánustu ættingjar A, sem væru á lífi, væru tveir bræður hans. Hefðu þeir undirritað yfirlýsingu þar sem þeir óskuðu eftir því að læknirinn yrði kvaddur fyrir dóm sem vitni. Í því ljósi, svo og því að það væri dánarbú hins látna sem væri sóknaraðili málsins og hefði umtalsverða hagsmuni af úrslitum þess, jafnframt því að ætla mætti að læknirinn gæti borið um atvik, sem líkleg væru að hafa verulega þýðingu við úrlausn málsins, var fallist á kröfu db. A um að læknirinn yrði kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 3. mgr. 18. gr. laga nr. 34/2012 um heilbrigðisstarfsmenn.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 12. desember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2016, þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að fá að leiða C yfirlækni sem vitni fyrir héraðsdóm tilskýrslugjafar. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin tilgreina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og aðallega kærumálskostnaðar,en til vara að hann verði látinn niður falla.ISóknaraðili er dánarbú sem er undir opinberum skiptum. Hinn látni, A,hafði verið í sambúð með móður varnaraðila, en hún lést [...] 2010, en sjálfurlést hann [...] 2011. Á árinu 2007 gáfu þau út afsal til varnaraðila fyrir íbúðað [...] í [...] og kom fram í afsalinu að kaupverð íbúðarinnar væri að fullugreitt. A var sviptur fjárræði með úrskurði [...]. apríl 2011. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði skýrsla fyrir dómi af áðurnefndum yfirlækni,sem stundað hafi hinn látna um langt skeið, í því skyni að sýna fram á að hannhafi, að minnsta kosti frá því í júní 2007 ,,hvorki haft andlegt hæfi til aðfylgjast með úttektum af bankareikningum sínum né til að mæla fyrir um ráðstöfuninnstæðueignar sinnar. Einnig ætlar sóknaraðili að leitast við að sanna að íágúst 2007 hafi A heitinn ekki haft andlegt hæfi til að afsala sér verðmætumeignum sínum.“ Endurrit af skýrslu vitnisins hyggst sóknaraðili leggja framfyrir Hæstarétti í máli nr. 597/2016 sem hann rekur þar gegn varnaraðila en héraðsdómií því máli var áfrýjað af hálfu sóknaraðila. Þar gerir sóknaraðili þá kröfu aðhéraðsdómi verði breytt á þann veg að stefnda, varnaraðila í þessu máli, verðigert að greiða sér 9.477.468 krónur ásamt tilgreindum vöxtum, aukmálskostnaðar. Er það sama krafa og hann gerði í málinu fyrir héraðsdómi.Sóknaraðili reisir framangreint mál sitt á því að um sé að ræða kröfu um,,greiðslu kaupverðs eða skaðabóta vegna kaupa stefnda á eignarhluta“ A ,,ífasteigninni að [...] í [...]“, en hinn látni hafi átt 50% í fasteigninni. Hafivarnaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi greitt kaupverð fasteignarinnar oggeti því ekki borið fyrir sig að afsalið, sem áður greinir, sé gild kvittunfyrir þeirri greiðslu. Sóknaraðili byggir á því að kaupverð helmingseignarinnar hafi verið 8.000.000 krónur en, að frádreginni hlutdeild íáhvílandi skuldum, séu vangoldnar af hálfu varnaraðila 6.931.449 krónur. Þákrefst hann skaðabóta úr hendi varnaraðila fyrir að hafa með ólögmætum hættitekið út af reikningi hins látna 2.546.019 krónur og sé því krafan í heild,eins og fyrr greinir, 9.477.468 krónur.Málsástæður þær sem krafan er reist á eru, að því er varðar fyrrikröfuliðinn, að um sé að ræða vangoldinn hluta kaupverðs framangreindrarfasteignar. Þá hafi varnaraðili valdið sóknaraðila fjártjóni með því að,,greiða ekki umsamið kaupverð fasteignarinnar“ og beri honum því að greiðaskaðabætur sem því nemi. Sóknaraðili virðist einnig reisa kröfur á hendurvarnaraðila um skaðabótaskyldu hans vegna vanefnda á samningi á því að hinnlátni hafi ekki haft vitræna getu til að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna.Hann kveður skaðabótaábyrgð varnaraðila vera svonefnda stjórnunarábyrgð og hannberi því hlutlæga ábyrgð á tjóni sóknaraðila ,,sbr. 52. gr. laga nr. 40/2002,um fasteignakaup.“Þvert á framangreindar málsástæður, sem allar eru reistar á því aðafsalið á fasteigninni sé gilt en samningur um viðskiptin hafi ekki veriðréttilega efndur af hálfu varnaraðila, teflir sóknaraðili einnig frammálsástæðum um að afsalið sé ógilt vegna vitrænnar skerðingar hins látna þegarviðskiptin áttu sér stað. Vísar hann því til stuðnings til 31. og 33. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hann eigi því rétt tilvangildisbóta sem hann kveður að eigi að gera hann eins settan og samningurinnhefði aldrei verið gerður. Þann þátt kröfunnar sem lýtur að óheimilum úttektum varnaraðila afbankareikningum A reisir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi sjálfur átt aðstanda straum af kostnaði við afborganir af veðskuldum er hvíldu á fasteigninnisem um ræðir og rekstrarkostnaði hennar, en hann hafi í staðinn tekið út afbankareikningum hins látna fjárhæðir sem hann hafi notað í þessu skyni. Hannhafi nýtt sér þá aðstöðu að A hafi þá verið ófær vegna vitrænnar skerðingar umað ráða sjálfur fjárhagsmálefnum sínum. Með þessari háttsemi hafi hann valdiðhinum látna tjóni, sem dánarbúið krefjist bóta fyrir í málinu. Varnaraðili hafieinnig misfarið með umboð, sem hinn látni hafi veitt honum og þannig bakað sérskaðabótaskyldu sem nemi þessum hluta kröfunnar.IIÞótt málatilbúnaður sóknaraðila í málinu sem hann nú rekur fyrir Hæstaréttisé óljós og ruglingslegur og þar sé til grundvallar fyrri kröfuliðnum tefltfram málsástæðum um ógildingu, sem ganga þvert á málsástæður, sem áður er lýstí stefnunni og reistar eru á því að gildur samningur hafi stofnast semvarnaraðili eigi þó eftir að efna, verður ekki ráðið til lykta í þessu málihvaða réttaráhrif hinn óljósi málatilbúnaður eigi að hafa. Á hinn bóginn reisirsóknaraðili síðari lið kröfunnar, um að varnaraðili hafi misnotað sér ætlaðavitræna skerðingu A til þess að taka fé út af bankareikningum hans í blóra viðumboð og misfarið með féð á atvikum sem ætla má að áðurnefndur yfirlæknir getiborið um. Geta úrslit málsins að þessu leyti ráðist af framburði vitnisins.Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 er það meginregla að hverjumþeim, sem orðinn er 15 ára, lýtur íslenskri lögsögu og er ekki aðili máls eðafyrirsvarsmaður aðila, er skylt að koma fyrir dóm sem vitni og svara munnlegaspurningum sem beint er til hans um málsatvik. Frá vitnaskyldunni, sem samkvæmtframangreindu er tvíþætt og felur í sér annars vegar skyldu til að koma fyrirdóm og hins vegar til þess að svara spurningum um málsatvik, eru lögmæltarundantekningar. Í 2. mgr. 53. gr. laganna er kveðið á um að vitni sé óheimilt,án leyfis þess sem í hlut á, að svara spurningum um atriði, sem meðal annarseru tilgreind í b. lið málsgreinarinnar. Í þeim staflið er um slík atriðiskírskotað til þess að læknir megi ekki upplýsa um einkahagi manns sem hannhefur komist að í starfi sínu. Frá þessari undantekningu er svo vikið í 3. mgr.sömu greinar sem felur í sér að telji dómari hagsmuni aðila máls verulega meiriaf því að upplýst verði um þau atriði, sem þagnarskylda tekur til, en hagsmunihlutaðeigandi af því að leynd verði haldið geti hann eftir kröfu aðila lagtfyrir vitni að svara spurningum þótt leyfi sé ekki veitt til þess. Er þááskilið að svarið feli ekki í sér frásögn af einkahögum manns, sem ekki á aðildað máli. Í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 34/2012 um heilbrigðisstarfsmenn, sem héreiga við, segir að heilbrigðisstarfsmaður verði ekki leiddur sem vitni íeinkamáli gegn vilja sjúklings nema ætla megi að úrslit málsins velti ávitnisburði hans eða málið sé að mati dómara mikilvægt fyrir málsaðila. Skulislíkur vitnisburður fara fram fyrir luktum dyrum. Í málinu er upplýst að nánustu ættingjar A, sem eru á lífi, séutveir bræður hans. Hafa þeir undirritaðyfirlýsingu 8. desember 2016, sem lögð hefur verið fram í málinu, en þar kemurfram að þeir óski eftir að áðurnefndur yfirlæknir verði kvaddur fyrir dóm semvitni. Í því ljósi, svo og því að það er dánarbú hins látna sem er sóknaraðilimálsins og hefur umtalsverða hagsmuni af úrslitum þess, jafnframt því sem ætla má að yfirlæknirinn geti borið um atvik,sem líkleg eru til að hafa verulega þýðingu við úrlausn málsins, verður fallistá kröfu sóknaraðila um að yfirlæknirinn verði kvaddur fyrir dóm tilskýrslugjafar í áðurnefndu skyni. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.DómsorðSóknaraðila, dánarbúi A, er heimilt að leiða C yfirlækni fyrir dóm semvitni vegna hæstaréttarmálsins nr. 597/2016.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2016 Meðbréfi, sem barst dóminum 5. október sl., krafðist dánarbú A, Suðurlandsbraut4a, Reykjavík, þess að tekin yrði vitnaskýrsla af C yfirlækni til framlagningarí Hæstaréttarmáli nr. 597/2016. Varnaraðili,B, [...], [...], krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá, til varaað dómurinn úrskurði um vitnaskyldu læknisins er varði upplýsingar úrsjúkraskrá A og að sjúkraskráin verði í heild frá byrjun júní 2007 lögð fram,ef á vitnaskyldu verður fallist. Varnaraðilikrefst einnig málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, til vara að hann verðifelldur niður. Ágreiningurþessi var tekinn til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 22. nóvembersl. A hafðibúið með D, sem lést [...] 2010. Sjálfurlést A þann [...] 2011. Dánarbú hans ertil opinberra skipta. Varnaraðili ersonur D. Hinn 15. ágúst 2007 höfðu A og Dgefið út afsal til stefnda fyrir íbúð sem þau áttu saman að [...] í [...]. Í afsalinu segir að kaupverð sé að fullugreitt. A varsviptur fjárræði með úrskurði 14. apríl 2011, en hann var þá með heilabilunarsjúkdóminnalzheimer. Sóknaraðilihöfðaði mál á hendur varnaraðila í október 2013. Er byggt á því af hálfu dánarbúsins aðvarnaraðili hafi ekki greitt neitt fyrir hluta A í íbúðinni. Þá var enn fremur krafist endurgreiðsluúttekta varnaraðila af bankareikningi A.Var byggt á því af hálfu dánarbúsins að A hefði verið svo langt leidduraf sjúkdómi sínum að hann hafi verið ófær um að gæta fjárhagslegra hagsmunasinna. Dómurgekk í málinu [...]. maí 2016. Varvarnaraðili sýknaður af kröfum dánarbúsins.Dánarbúið skaut málinu til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnu útg. 26.ágúst 2016. Í beiðnium töku vitnaskýrslu segir að sóknaraðili hyggist sanna að hinn látni hafia.m.k. frá því í júní 2007 hvorki haft andlegt hæfi til að fylgjast meðúttektum af bankareikningum sínum, né til að mæla fyrir um ráðstöfun áinnistæðu sinni. Jafnframt vilji hannsanna að í ágúst 2007 hafi hinn látni ekki haft andlegt hæfi til að afsala sérverðmætum eignum sínum. Sóknaraðilivísar til XI. kafla laga nr. 91/1991, aðallega 73. gr. og 75. gr., sbr. 76.gr. Varnaraðilireifar frávísunarkröfu sína ekki sérstaklega. Varnaraðilibyggir á því að upplýsingar úr sjúkraskrá verði ekki veittar nema nánumaðstandanda látins einstaklings og það sama gildi um skýrslutöku af lækni. Vísar hann hér til 15. gr. laga nr.55/2009. Í þessu tilviki sé engum nánumaðstandanda til að dreifa. Sambýliskonahins látna sé fallin frá og hann hafi verið barnlaus. Yrðifallist á að fjarskyldari ættingjar eigi sama rétt og nánir aðstandendur yrðuþeir að standa allir að beiðni um skýrslutöku.Ekki dugi að skiptastjóri dánarbús standi einn að beiðni. Dánarbúið eigi engan rétt á upplýsingum úrsjúkraskrá. Varnaraðilibyggir á 2. gr. laga nr. 55/2009.Mannhelgi og sjálfsákvörðunarréttur sjúklings skuli virtur. Upplýsingar í sjúkraskrá séu viðkvæmar og þærséu trúnaðarmál. Þá vísar hann til 12.gr. laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga og 17. gr. laga nr. 34/2012, umheilbrigðisstarfsmenn. Verðifallist á að vitnaskýrsla verði tekin af lækninum krefst varnaraðili þess aðsjúkraskráin verði lögð fram, ella geti hann ekki metið að hverju þurfi aðspyrja. Loksvísar varnaraðili til þess að úrslit einkamálsins ráðist ekki af gildiráðstöfunar hins látna, heldur því hvort kaupverð fasteignar hafi veriðgreitt. Upplýsingar úr sjúkraskrá breytihér ekki neinu. Niðurstaða Frávísunarkrafavarnaraðila er órökstudd og verður henni hafnað. Óumdeilter að sóknaraðila er almennt heimilt að afla skýrslna fyrir héraðsdómi tilframlagningar í Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 76. gr., sbr. 75. gr. laga nr.91/1991. Kemur þá til skoðunar hvortsérákvæði í lögum hindri töku skýrslu af C yfirlækni sem vitni í þessutilviki. Samkvæmtb-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er meginreglan sú að lækni er óheimiltað skýra frá því sem honum hefur verið trúað fyrir eða hann komist að á annanhátt í starfi sínu. Ákvæði þetta ber aðskýra í samræmi við ákvæði laga nr. 34/2012.Þar er mælt fyrir um trúnaðarskyldu í 17. gr. og í 3. mgr. 18. gr. erlagt bann við því að heilbrigðisstarfsmaður verði leiddur sem vitni, nemasjúklingur samþykki, nema ætla megi að úrslit málsins velti ávitnisburðinum. Skýra verður ákvæðiþetta svo, í samræmi við 12. gr. laga nr. 74/1997, að bannið gildi einnig eftirað sjúklingur er látinn. Í 3. mgr. 53.gr. laga nr. 91/1991 er dómara heimilað að leggja fyrir vitni að svaraspurningum, sem ella mætti ekki svara, ef hagsmunir af því að spurningu verðisvarað eru verulega meiri en hagsmunir af því að leynd verði haldið. Megindeiluefniðí Hæstaréttarmálinu er hvort varnaraðili hafi á sínum tíma greitt hinum látnahelming kaupverðs íbúðarinnar. Heilsa Aheitins á þeim tíma er ekki lykilatriði við þessa sönnunarfærslu, þóttvissulega geti slíkar upplýsingar haft áhrif við mat á öðrum gögnum. Verður því ekki talið heimilt að víkja frámeginreglu b-liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. mgr. 18. gr. laganr. 34/20102. Verður að hafna kröfusóknaraðila um að C yfirlæknir verði leiddur sem vitni. Málskostnaðurverður ekki ákveðinn í þessu ágreiningsmáli. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð Hafnaðer kröfu sóknaraðila, dánarbús A, um að leiða C yfirlækni fyrir dóminn semvitni.
Mál nr. 358/2002
Víxill
B hf. höfðaði mál á hendur E hf. til greiðslu á víxilskuld. Hafði E hf., sem hét þá J hf., afhent B hf. undirritað víxileyðublað á árinu 1994 vegna greiðslutrygginga bifreiða frá erlendum bifreiðaframleiðanda. E hf. krafðist sýknu meðal annars með vísan til þess að félagið væri ekki skuldari víxilsins heldur J hf., sem hafi keypt hvort tveggja nafn og rekstur fyrirtækisins á árinu 1997. Þá hafi B hf. skort heimild að fylla út víxileyðublaðið auk þess sem réttur B hf. hafi fallið niður fyrir vangeymslu. Í dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var E hf. gert að greiða B hf. stefnufjárhæðina með vísan til þess að E hf. væri skuldari víxilsins samkvæmt víxilrétti og B hf. hefði haft heimild til að fylla út víxileyðublaðið að öðru leyti. Komust varnir E hf., sem lutu að lögskiptum að baki víxlinum, ekki að í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Jöfur hf., greiði stefnda, Búnaðarbanka Íslands hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2002 Mál þetta, sem dómtekið var 4. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 21. mars 2001 af Búnaðarbanka Íslands hf., Austurstræti 5, Reykjavík, á hendur Eignar­halds­félaginu Jöfri hf., Nýbýlavegi 2, Kópavogi, en málið var þingfest 29. mars 2001. Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda 15.360.293 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst máls­kostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti af mál­flutnings­þóknun þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Krafa stefnanda í málinu er byggð á eiginvíxli, útgefnum 20. ágúst 1999 að fjárhæð 15.360.293 krónur, með gjalddaga 28. apríl 2000, en málið er rekið samkvæmt XVII. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnir stefnda eru byggðar á því að hann sé ekki réttur aðili að málinu. Víxillinn sem um ræði hafi verið settur til tryggingar ábyrgð sem fallið hafi úr gildi á árinu 1995. Stefnandi hafi fyllt víxileyðublaðið út án heimildar og einnig misfarið með það á ýmsan annan hátt. Stefnandi hafi af þessum ástæðum glatað víxilrétti á hendur stefnda svo og fyrir vangeymslu. Framangreindu er mót­mælt af hálfu stefnanda svo og að þessar varnir stefnda komist að í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir kröfunni þannig að hún sé byggð á eiginvíxli að fjárhæð 15.360.293 krónur, útgefnum 20. ágúst 1999 af stefnda, með gjalddaga 28. apríl 2000, en greiðslustaður víxilsins hafi verið hjá stefnda. Víxillinn hafi verið afhentur stefnanda til tryggingar erlendri ábyrgð sem stefnandi hafi veitt stefnda og hafi ábyrgðinni verið framlengt margsinnis. Víxilformið hafi verið óútfyllt hvað varðar útgáfudag, fjárhæð og gjalddaga og hafi stefnanda því verið heimilt að fylla víxil­formið út fyrir hönd stefnda eins og gert hafi verið. Þegar víxill sé afhentur án þess að hann sé að öllu leyti útfylltur felist í því umboð til víxilhafa til að fylla í eyðurnar. Með afhendingu víxilsins án útgáfudags, gjalddaga og fjárhæðar hafi stefnanda því verið veitt umboð til að fylla víxilinn út. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og hafi stefnandi því höfðað málið til greiðslu hennar. Stefnandi reki málið sem víxilmál samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. ­Stefnandi hafi lagt fram víxil, óaðfinnanlegan að formi, og geri kröfur á grundvelli hans. Stefnandi sé löglegur handhafi að víxlinum og sé kröfum stefnanda réttilega beint að stefnda, þ.e. Eignarhaldsfélaginu Jöfri hf., með kennitöluna 681276-0259, en stefndi hafi áður borið nafnið Jöfur hf. Engu breyti um víxilskuld­bindingu stefnda þó hann hafi breytt um nafn árið 1997. Mótmælt er að stefnandi hafi gerst sekur um fölsun, enda hafi hann ekki á nokkurn hátt breytt efni eða texta lögformlegs víxils, heldur hafi hann eingöngu nýtt umboð sem hann hafi haft til að fylla víxilformið út. Stefnandi hafi hvorki farið út fyrir umboð sitt né fyllt víxilinn út andstætt heimild eins og stefndi haldi fram. Jafnframt mótmælir stefnandi að þessar málsástæður stefnda komist að í málinu en þær varði lögskiptin sem liggi að baki víxlinum. Þær komist því ekki að sem vörn í víxilmáli, sbr. 118. gr. laga um meðferð einkamála. Ekkert sé athugavert við meðferð víxilsins af hálfu stefnanda, handhöfn hans eða aðrar aðferðir stefnanda við að halda víxilkröfunni í gildi. Varnir stefnda geti því ekki leitt til sýknu. Því er og mótmælt að stefnandi hafi glatað víxilrétti á hendur stefnda fyrir van­geymslu. Útgefandi eigin víxils sé skuldbundinn með sama hætti og samþykkjandi víxils á hendur öðrum manni samkvæmt 78. gr. víxillaga og því geti stefnandi ekki glatað víxilrétti á hendur stefnda fyrir vangeymslu. Jafnframt bendi ekkert til þess að víxillinn hafi ekki verið sýndur til greiðslu á réttum stað og á réttum tíma, en stefndi beri sönnunar­byrðina fyrir því samkvæmt 2. mgr. 46. gr. víxillaga. ­ Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er byggð á aðildar- og umboðsskorti. Hann styður kröfuna þeim rökum að víxileyðublaðið hafi verið afhent stefnanda hinn 26. ágúst 1994 til tryggingar ábyrgð hjá stefnanda, dagsettri sama dag, með eins árs gildistíma. Útgáfu­dagur hafi ekki verið færður inn á víxileyðublaðið af stefnanda fyrr en 20. ágúst 1999, með gjalddaga hinn 28. apríl 2000. Stefnandi hafi því farið út fyrir umboð sitt með því að fylla víxilinn út á annan veg en um hafi verið samið og er í því sambandi vísað til 10. gr. víxillaga. Í gögnum málsins komi fram að víxileyðublaðið hafi verið sett til tryggingar ábyrgð, dagsettri 26. ágúst 1994, til Chrysler International Corp. vegna greiðslu­tryggingar bifreiða. Hér sé því um að ræða tryggingarvíxill er hafi verið bundinn við þessa ábyrgð og enga aðra og hafi ekki gilt lengur en til 26. ágúst 1995. Hinn 24. ágúst 1998 hafi stefnandi gefið út nýja ábyrgð fyrir nýja lögpersónu, þ.e. Jöfur hf., kt. 640797-2319, en fjármála­stjóri og prókúruhafi þess félags hafi undirritað f.h. ábyrgðartaka og um leið hafi ábyrgðarandlagið verið rýmkað. Hinn 20. ágúst 1999 hafi enn verið gerð breyting á ábyrgð sem gilt hafi til 26. ágúst 2000. Þá hafi enn frekar verið staðfest að stefnandi hafi aftur gefið út nýja ábyrgð fyrir sömu lögpersónu, með kennitöluna 640797-2319 og gagnvart City Bank NA-Chrysler Corp. Jafnframt hafi ábyrgðarandlagið fyrir þá lögpersónu verið nánar skilgreint sem ábyrgð vegna innflutnings á bifreiðum og varahlutum frá Chrysler Corporation. Undir þessa breytingu á ábyrgð hafi þáverandi fjármálastjóri og prókúruhafi þess félags ritað. Starfsmönnum er hafi annast um ábyrgðir fyrir hönd stefnanda hafi verið fullkunnugt um að hvorugur framan­greindra fjármálastjóra hafi haft prókúruumboð fyrir stefnda. Þegar stefnandi hafði gefið út nýjar ábyrgðir fyrir nýja lögpersónu hafi honum borið að afhenda stefnda tryggingarvíxileyðublaðið og fá nýja tryggingu frá þeirri lög­persónu sem stefnandi hafi þá haft ábyrgðirnar fyrir. Stefnanda hafi verið þetta fullljóst þar sem kennitala fyrirtækisins komi fram á skjali sem hafi alfarið verið gert af stefnanda og samþykkt og áritað af starfsmönnum hans. Hinn 4. apríl 2000 hafi stefnandi gert Jöfri hf., án kennitölu, ætlaðan reikning að fjárhæð 519.757 krónur, vegna erlends kostnaðar og þóknunar fyrir tímabilið frá 1. maí til 14. september 2000. Sú reikningsgerð sé með ólíkindum, með tilliti til þess gjalddaga sem stefnandi hafi sett á víxilinn. Hinn 28. apríl sama ár hafi stefnandi gert stefnda, án kennitölu, ætlaðan reikning að fjárhæð 14.840.536 krónur, þar sem engin lögskipti stefnda séu að baki, vegna greiðslna fyrir varahluti frá Chrysler International Corp., og greitt erlendis fyrir lögpersónuna Jöfur hf., kt. 640797-2319, en ekki fyrir stefnda eða vegna hans. Þeir tveir reikningar, sem stefnandi hafi útbúið séu samtals að fjárhæð 15.360.293 krónur, sem sé stefnufjárhæð máls þessa og hafi stefnandi í heimildarleysi útfyllt víxileyðublaðið sem hér um ræði og honum hafi verið treyst fyrir. Stefnandi hafi hvorki greitt eitt né neitt fyrir stefnda eða vegna hans. Reikningunum fylgi engin skjöl sem sanni það sem á bak við búi eða hvort það hafi yfirhöfuð verið greitt, en sé það greitt sé það ekki vegna stefnda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að misnotkun stefnanda á víxilblaðinu sé augljós. Falli dómur á þann veg að stefnda verði gert að greiða stefnanda hina umstefndu fjárhæð, áskilji stefndi sér rétt til að krefjast greiðslu skaðabóta úr hendi stefnanda vegna fölsunar eða misneytingar með því að nýta viðskiptabréfið í þágu þriðja aðila. Þá er því haldið fram að samkvæmt framanrituðu hafi stefnandi glatað víxilrétti á hendur stefnda fyrir vangeymslu og fyrir að hafa farið út fyrir umboð sitt, sbr. 10. gr. víxillaga. Víxillinn hafi ekki verið stimplaður fyrr en 21. september 2000, eða sama dag og lögmaður stefnanda hafi ritað bréf sitt til stefnda. Stimpilvélin, PB-110, sé í vörslu Búnaðar­banka Íslands hf., Austurstræti 5 í Reykjavík. Ekki hafi borist inn­heimtu­bréf frá lögmönnum stefnanda til stefnda heldur hafi honum verið stefnt án annarra innheimtutilrauna. Það hafi fyrst verið með bréfi dagsettu 21. september 2000 sem stefnda hafi verið gefið til kynna að settur hafi verið á víxilinn gjalddagi 28. apríl 2000. Því sé upphafstíma dráttarvaxta sérstaklega mótmælt. Niðurstaða Óumdeilt er að stefnandi fékk umræddan víxil úr höndum stefnda hinn 26. ágúst 1994 til tryggingar erlendri ábyrgð sem stefndi hafði óskað eftir að stefnandi veitti. Í gögnum málsins er ábyrgðin merkt nr. 301-7601 og var gildistími hennar til 26. ágúst 1995. Þá hefur verið lagt fram í málinu ljósrit af beiðni, dagsett 24. ágúst 1998, um breytingu á ábyrgð með sama númeri. Þar er tilgreint að fjárhæð ábyrgðar lækki úr 800.000$ í 400.000$ og að hún framlengist til 26. ágúst 1999. Loks hefur verið lagt fram ljósrit af beiðni um breytingu á sömu ábyrgð, dagsett 20. ágúst 1999, er framlengist til 26. ágúst 2000. Engin gögn hafa verið lögð fram um breytingar á rekstri stefnda og nýjan lögaðila á árinu 1997, en vísað er til þess í bréfi stefnda til stefnanda, dagsettu 20. október 2000, að stefndi hafi rekið bifreiðaumboð fram á mitt ár 1997, en stefndi hafi selt reksturinn og nafn nýju hlutafélagi, Jöfri hf., kt. 640797-2319, og hafi nýja félagið tekið við rekstrinum 1. ágúst 1997. Á víxlinum eru engar upplýsingar um útgefanda hans aðrar en nafn, heimilisfang og kennitala. Fyrir liggur að nafnið hafði stefndi á þeim tíma er víxillinn var afhentur stefnanda en heimilisfang og kennitala er hin sama og stefndi hefur nú. Að þessu virtu verður að telja að stefndi sé skuldari víxilsins samkvæmt víxilrétti og hefur stefnandi því réttilega beint kröfum í málinu að stefnda sem stefnandi rekur sem víxilmál. Einnig verður að telja að stefndi hafi veitt stefnanda heimild til að setja útgáfudag, gjalddaga og fjárhæð á víxilinn með því að afhenda stefnanda hann óútfylltan að þessu leyti. Með vísan til alls þessa verður hvorki fallist á að stefndi sé ekki réttur aðili að málinu né að stefnandi hafi misfarið með víxilinn á þann hátt sem tilgreint er í 10. gr. víxillaga nr. 93/1933. Engin önnur rök, sem hér geta átt við, hafa komið fram fyrir því að réttur stefnanda samkvæmt víxilrétti hafi fallið niður fyrir vangeymslu. Varnir stefnda varða að öðru leyti ágreining um lögskiptin að baki víxlinum. Samkvæmt 118. gr. laga um meðferð einkamála eru þær ekki meðal þeirra varna sem stefnda er heimilt að hafa uppi í víxilmáli án samþykkis stefnanda, en stefndi getur fengið úrlausn um þau í endurkröfumáli samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laganna. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt af hálfu stefnda. Engin gögn hafa verið lögð fram um að stefnda hafi verið tilkynnt um gjalddaga víxilsins eða að víxillinn hafi verið sýndur til greiðslu, sbr. 2. mgr. 76. gr. víxillaga. Þykir því rétt að dráttarvextir verði reiknaðir frá þingfestingu málsins, hinn 29. mars 2001, sbr. Hrd. 1984 bls. 783, en að öðru leyti eins og krafist er. Ber með vísan til framaritaðs að taka kröfur stefnanda þannig til greina. Rétt þykir að stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Eignarhaldsfélagið Jöfur hf., greiði stefnanda, Búnaðarbanka Íslands hf. 15.360.293 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. mars 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 250.000 krónur í máls­kostnað.
Mál nr. 140/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan áfrýjunarfrestur dóms í máli Héraðsdóms Reykjaness nr. S-1064/2009 stendur yfir, allt til mánudagsins 5. apríl 2010 klukkan 16:00. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi meðan áfrýjunarfrestur dóms í máli Héraðsdóms Reykjaness nr. S-1064/2009 stendur, en þó ekki lengur en til mánudagsins 5. apríl 2010 klukkan 16.
Mál nr. 522/2010
Vinnuslys Líkamstjón
Ó krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu S vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í slysi við vinnu sína hjá S þegar hann féll af vinnupalli. Talið var að ekkert lægi fyrir um hvernig slysið vildi til en Ó bar sjálfur fyrir dómi að hann hlyti að hafa stigið fram af pallinum. Þegar það var virt varð ekki séð að slysið hefði stafað af atvikum, sem S bæri tjón á, heldur virtist um óhappatilvik að ræða sem rekja mætti til aðgæsluleysis Ó sjálfs. Bar því að sýkna S af öllum kröfum Ó í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2010. Hann krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í slysi við vinnu sína hjá stefnda við Lækjargötu 2 í Reykjavík 11. maí 2007. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Óskar Heimir Kristjánsson, greiði stefnda, SL ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 10. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óskari Heimi Kristjánssyni, kt. 230567-5069, Hraunbrún 23, Hafnarfirði, með stefnu, birtri 15. júlí 2009, á hendur SL ehf., kt. 611105-0290, Álfaskeiði 127, Hafnarfirði, og til réttargæzlu Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda, SL ehf., vegna líkamstjóns þess, er stefnandi hlaut í vinnuslysi þann 11. maí 2007, þegar hann féll af vinnupalli, er hann var við vinnu sína fyrir stefnda, við Lækjargötu 2, Reykjavík. Þá er krafizt málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, í samræmi við þá hagsmuni, sem í húfi eru, og vinnu málflytjanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Ekki eru gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæzlustefnda. Dómkröfur stefnda SL ehf. eru þær aðallega, að sýknað verði af kröfum stefnanda, en til vara er þess krafizt, að stefnandi verði dæmdur til að bera hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Í aðalkröfu er gerð krafa um málskostnað að mati dómsins, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti, en í varakröfu er þess krafizt, að málskostnaður verði felldur niður. II Málavextir Stefnandi er vélstjóri að mennt. Hann starfaði um árabil sem sjómaður, fyrst sem háseti en síðar sem vélstjóri, allt til loka ágúst 2005, þegar hann hætti á sjónum. Í maí 2006 hóf stefnandi störf hjá stefnda, sem er byggingaverktaki. Þann 11. maí 2007, þegar stefnandi var að störfum við uppsetningu fallvarna við vinnupall við brunarústir fasteignarinnar Lækjargötu 2 í Reykjavík, féll stefnandi af pallinum úr um þriggja metra hæð og slasaðist nokkuð. Stefndi hafði tekið að sér vinnu við niðurrif brunarústanna sem undirverktaki hjá ÍAV þjónustu, sem var aðalverktaki og hafði eftirlit með öllu verkinu, þar með talið uppsetningu vinnupallsins. Sá byggingastjóri verksins Guðmundur H. Gunnarsson hjá ÍAV þjónustu um það eftirlit. Kemur fram í lögregluskýrslu, að hæð pallsins, frá þeim stað, þar sem stefnandi var að vinna og niður á gangstétt hafi verið 3 metrar og breiddin 1,22 metrar. Engir sjónarvottar voru að slysinu, en stefnandi lýsir aðdraganda þess svo í stefnu, að hann hafi síðdegis þennan dag verið við vinnu sína á 1. hæð verkpallsins, í a.m.k. þriggja metra hæð. Hafi hann verið einn að vinna að uppsetningu pallsins og hafði verið það um nokkurn tíma. Þegar slysið varð hafi hann ætlað að festa aukastoð við annað hornið á öðrum enda verkpallsins, svo hægt væri að festa þar krossviðarplötu og loka þannig enda pallsins, en þegar hann var að bera stoðina við og hugðist festa hana, hafi hann misst jafnvægið og fallið fram af pallinum með stoðinni. Hann hafi lent á gangstéttinni með stoðina undir sér og/eða lent á ruslatunnu, sem þar hafi staðið, full af grjóti, og hafi hann hlotið við það mjög alvarlega áverka. Í læknisvottorði Sigrúnar Perlu Böðvarsdóttur, dags. 19. júní 2007, kemur fram, að stefnandi hafi m.a. brotið fjölda rifbeina á vinstri síðu og hafi eitt rifbeinið stungizt í hjarta hans. Gerð hafi verið bráðaaðgerð á hjartanu og hafi stefnandi í framhaldinu legið í fjóra daga á gjörgæzludeild. Alls hafi hann þurft að dveljast á sjúkrahúsi í 18 daga eftir slysið, allt til 29. maí 2007, er hann útskrifaðist. Í læknisvottorði Þórarins H. Þorbergssonar, dags. 1. júlí 2009, er ástandi stefnanda lýst, þar sem m.a. kemur fram, að hann hafi hlotið varanlegt líkamstjón í slysinu. Í ódagsettri umsögn Vinnueftirlits ríkisins er fjallað um aðstæður á slysstað og orsakir slyssins. Segir þar m.a. svo: „Vinna við uppsetningu vinnupalla og fallvarna á þá er hættuleg og erfitt að tryggja öryggi starfsmanna við það að fullu. Að öðru leyti voru aðstæður í samræmi við það sem vænta má á vinnustað sem þessum og voru ekki gerðar athugasemdir við þær. Veður var þurrt og bjart. Orsök slyssins virðist helst mega rekja til hættulegra vinnuaðstæðna.“ Með bréfi, dags. 24. janúar 2008, var þess óskað við réttargæzlustefnda, að hann viðurkenndi bótaskyldu stefnda vegna slyss stefnanda, en þeirri málaleitan var hafnað með bréfi, dags. 6. ágúst 2008. Snýst ágreiningur aðila um bótaskyldu stefnda. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að slys hans sé skaðabótaskylt samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Slys hans megi rekja til þess, að honum hafi verið falið að vinna að hættulegu verki við hættulegar aðstæður. Hafi umræddur verkpallur, sem hann féll niður af, verið vanbúinn. Skortur hafi verið á öryggisbúnaði og að fullnægjandi öryggisráðstafanir væru gerðar, auk þess sem verkstjórn og eftirliti stefnda á verkstað hafi verið ábótavant. Stefndi beri því ábyrgð á líkamstjóni stefnanda, sem af slysinu hlauzt, samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga og húsbóndaábyrgð. Í lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, séu lagðar ríkar skyldur á herðar atvinnurekendum að tryggja öryggi starfsmanna. Byggi stefnandi á því, að stefndi hafi vanrækt að framfylgja umræddum skyldum, sem leitt hafi til þess að hann slasaðist. Í 13. gr. laganna, sé kveðið á um það, að atvinnurekandi skuli tryggja, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað við framkvæmd vinnu og um vélar, tækjabúnað og fleira. Í 1. mgr. 14.gr. laganna segi, að atvinnurekandi skuli gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu, sem kunni að vera bundin við starf þeirra. Atvinnurekandi skuli þar að auki sjá um, að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt, að ekki stafi hætta af. Í 17. gr. laganna segi, að þar sem fleiri atvinnurekendur eigi aðild að starfsemi á sama vinnustað, skuli þeir og aðrir, sem þar starfi, sameiginlega stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg og örugg starfsskilyrði á vinnustaðnum. Í 37. gr. laganna segi, að vinnu skuli haga og framkvæma þannig, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Í 42.gr. laganna segi, að vinnustaður skuli þannig úr garði gerður, að þar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Í 46. gr. sömu laga sé síðan mælt fyrir um, að áhöld, tæki og annar búnaður skuli þannig úr garði gerður, að gætt sé fyllsta öryggis. Í þremur síðastgreindu ákvæðunum segi, að fylgja skuli ákvæðum laga, reglugerða og fyrirmæla Vinnueftirlits ríkisins, að því er varði aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Með vísan til framangreindra skyldna, sem lagðar séu á stefnda, hafi honum borið að tryggja stefnanda örugg starfsskilyrði við hinar hættulegu aðstæður, þar með talið að öryggisbúnaður væri til staðar, er kæmi í veg fyrir slysahættu. Þetta hafi stefndi vanrækt að gera, og á því beri hann ábyrgð. Eins og fram komi í tilkynningu stefnda um slysið til Vinnueftirlits ríkisins á dskj. nr. 5, hafi stefnandi hafið störf hjá stefnda í maí 2006. Hann hafi því verið búinn að starfa hjá stefnda í rétt eitt ár, er hann slasaðist. Allt til loka ágúst 2005 hafi hann starfað sem sjómaður, einkum sem vélstjóri, á hinum ýmsu fiskiskipum. Hann hafi því ekki, er hann hóf störf hjá stefnda, haft reynslu af byggingavinnu eða uppsetningu verkpalla og fallvarna. Hafi umræddur verkpallur raunar verið sá fyrsti, sem hann hafi unnið við að setja upp. Á því eina ári, sem stefnandi hafi verið búinn að vinna fyrir stefnda, hafi hann varið mörgum mánuðum í vinnu við að tína gallaðar flísar af útveggjum háhýsa í Skuggahverfinu og jafnframt verið löngum stundum við glerísetningu í glugga á háhýsi í Borgartúni. Hann hafi því lítið unnið við eða á verkpöllum, þegar komið hafi að uppsetningu verkpallsins og fallvarna hans í Austurstræti. Í þessu ljósi sé því mótmælt sem augljóslega röngu og ósönnuðu, sem réttargæzlustefndi hafi haldið fram, að stefnandi hafi verið orðinn vanur pallavinnu og unnið töluvert í þökum á þeim tíma, sem umrætt atvik átti sér stað. Eina þakvinnan sem stefnandi hafði unnið við, þegar hér var komið sögu, hafi verið er hann aðstoðaði stefnda við þakskipti á einbýlishúsi í Garðabæ. Þegar stefnandi slasaðist hafi hann verið einn að vinna að hinu vandasama og hættulega verki, enda hafi það verið vegfarendur, en ekki samstarfsmenn hans eða fyrirsvarsmaður stefnda, sem var á verkstað, sem hafi orðið þess fyrst varir, að stefnandi hefði fallið niður af verkpallinum og slasazt, eins og komi m.a. fram í framburði Elvars Más Kjartanssonar, samstarfsmanns stefnanda, hjá lögreglu. Þrátt fyrir reynsluleysi stefnanda við uppsetningu verkpalla og fallvarna og hinar hættulegu vinnuaðstæður, sbr. umsögn Vinnueftirlits ríkisins, hafi stefnanda einum verið gert að vinna við þetta vandasama verk, án sérstaks undirbúnings, leiðbeininga eða eftirlits af hálfu stefnda og jafnframt án þess að stefndi legði til sérstakar fallvarnir, t.d. svokallaðan spotta eða línu, en slíkur öryggisbúnaður hefði komið í veg fyrir slys stefnanda. Stefnandi hafi heldur ekki notið sérstakrar verkstjórnar stefnda, svo sem sérstök ástæða hafi verið til, sbr. framangreint, en með því hafi stefndi gerzt brotlegur gegn ákvæðum 20. – 23. gr. laga nr. 46/1980, þar sem kveðið sé á um ábyrgð og skyldur verkstjóra við verkframkvæmdir. Í bréfi réttargæzlustefnda, dags. 6. ágúst 2008, komi fram, að eftirlitsmaður hafi komið daglega og yfirfarið verkpalla. Hið rétta sé, að eftirlitsmaðurinn hafi ekki komið daglega, en hann hafi þó komið nokkrum sinnum til eftirlits. Hafi hann m.a. haft uppi athugasemdir við uppsetningu stefnanda á verkpallinum. Engu að síður hafi stefndi látið það óátalið, að stefnandi væri einn að vinna við uppsetningu verkpallsins og fallvarna hans, þó svo að honum væri ljóst, m.a. með hliðsjón af athugasemdum eftirlitsmannsins, að reynsla stefnanda væri lítil, og fullnægjandi verkþekking væri ekki fyrir hendi. Í ljósi alls framangreinds hljóti það að teljast hafa verið óforsvaranlegt af stefnda, að fela stefnanda að vinna einum að umræddu verki við hinar hættulegu vinnuaðstæður. Stefnandi telji raunar, í ljósi hinna hættulegu vinnuaðstæðna og reynsluleysis síns, að það hafi hvílt alveg sérstaklega rík skylda á stefnda að tryggja öryggi hans og sjá til þess, að allur aðbúnaður, öryggi og eftirlit væru í forsvaranlegu horfi. Þar sem stefndi hafi vanrækt, að svo væri, verði hann að bera bótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda. Stefnandi telji, að stefndi hafi, með framangreindri vanrækslu sinni, gerzt brotlegur við reglugerð nr. 367/2006, um notkun tækja, en þar segi í grein 4.3.6 í II. viðauka við reglugerðina, að „einungis er heimilt að setja upp vinnupall, taka niður eða breyta verulega undir stjórn aðila sem er til þess hæfur og af starfsmönnum sem hafa fengið viðeigandi og sérstaka þjálfun í slíkum störfum með tilliti til þeirrar sérstöku áhættu sem þeim fylgir...“. Ljóst sé, að stefnandi hafi ekki haft þá reynslu og þjálfun, sem áskilið sé í ákvæðinu. Hafi stefndi jafnframt sýnt af sér saknæma vanrækslu með því að sjá ekki til þess, að þar til bær aðili hefði umsjón og eftirlit með verkinu og stjórnaði því í umrætt sinn. Stefnandi vísi hér einnig til 23. gr. reglugerðar nr. 204/1972, um öryggisráðstafanir við byggingavinnu, en þar segi m.a., að við uppsetningu verkpalla skuli „gæta tilhlýðilegrar varúðar og gera þær öryggisráðstafanir, sem kringumstæður kunna að krefjast“. Ljóst megi vera, að stefndi hafi ekki gripið til nauðsynlegra varúðar- og öryggisráðstafana við hinar hættulegu vinnuaðstæður, sem stefnandi telji, að komið hefðu í veg fyrir slys hans, og því hafi farið sem fór. Í IV. viðauka við reglugerð nr. 547/1996, sé kveðið á um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Samkvæmt grein 16.2 skuli vinnupallar þannig hannaðir, byggðir, notaðir og þeim viðhaldið, að fólk falli ekki af þeim né verði fyrir fallandi hlutum. Í grein 21.1 segi svo m.a., að á vinnuflötum og verkpöllum skuli vera handrið, ef hæðin er meira en 2 metrar frá jörðu eða öðrum fleti, og skuli handrið vera alls staðar, þar sem hætta geti verið á, að menn falli niður. Stefnandi byggi á því, að stefndi hafi ekki tryggt sér þau starfsskilyrði, sem kveðið sé á um í framanröktum ákvæðum reglnanna. Stefnandi hafni því, að slys hans verði rakið til óhappatilviks og/eða eigin gáleysis. Stefnandi telji einsýnt, að slys hans megi að öllu leyti rekja til atvika, sem stefndi beri ábyrgð á, þ.e. hins vanbúna verkpalls, ófullnægjandi leiðbeininga, eftirlits og verkstjórnar stefnda og þess að honum hafi verið falið að vinna vandasamt verk við hættulegar aðstæður. Á þessu verði stefndi að bera fulla ábyrgð. Ósannað sé hins vegar, að stefnandi hafi hagað sér með gáleysislegum hætti í umrætt sinn. Á það sé einnig bent hér, að stefnandi hafi einvörðungu verið búinn að vinna fyrir stefnda í eitt ár er hann slasaðist, en fram að því hafi hann starfað sem sjómaður. Á slysdegi hafi hann haft litla reynslu af pallavinnu og enga af uppsetningu verkpalla og fallvarna. Í því ljósi sé ekki hægt að láta hann bera hluta af tjóni sínu sjálfur, með vísan til þess að hann hafi, í ljósi reynslu sinnar, mátt bera sig einhvern veginn öðruvísi að en hann gerði. Stefnandi byggi á almennum reglum skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga, sakarreglunni og reglunni um ábyrgð vinnuveitenda á saknæmum verkum og aðgæzluleysi þeirra, sem undir hann heyri. Einnig sé byggt á skaðabótalögum nr. 50/1993 og lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, báðum með áorðnum breytingum. Einnig reglum nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, reglugerð nr. 204/1972, um öryggisráðstafanir við byggingavinnu og reglugerð nr. 367/2006, um notkun tækja. Um málskostnað vísist til laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísist til 41. og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Aðalkrafa Stefndu telji, að engar þær réttarreglur, sem stefnandi nefni máli sínu til stuðnings, hafi verið brotnar af hálfu stefnda. Í því sambandi bendi stefndu jafnframt á, að brot á réttarreglu leiði aldrei til skaðabótaskyldu, nema tjónið verði rakið beint til viðkomandi brots. Stefndu mótmæli því málatilbúnaði stefnanda og bendi á eftirfarandi: Af gögnum málsins verði ekki dregin sú ályktun, að slysið verði rakið til einhverra þeirra atvika, sem bakað gætu stefnda skaðabótaábyrgð. Þannig komi fram í lögregluskýrslu í málinu, dómskjal nr. 3, að Sigursteinn B. Sævarsson, verkstjóri hjá stefnda, og stefnandi hafi verið að vinna að því að setja upp stoð við endann á vinnupallinum, en sá endi hafi þá verið opinn og óvarinn. Sé þar síðan haft eftir Sigursteini, að stefnandi hafi verið búinn að tylla stoð upp fyrir opið, en hún hafi hins vegar verið of stutt. Hafi Sigursteinn síðan farið til að sækja plötu, sem ætlunin hafi verið að negla fyrir opið á enda vinnupallsins. Það sé því ekki rétt, sem haldið sé fram í stefnu, að stefnandi hafi verið einn að vinna að uppsetningu vinnupallsins. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins, dskj. nr. 4, segi m.a. eftirfarandi um slysið: „Tildrög slyssins voru þau að slasaði, sem starfaði hjá SL ehf., var að klæða krossviðarplötur utan á vinnupalla. Búið var að klæða hliðarnar og komið að því að loka endanum í Austurstræti. Bilið milli stoðanna var 1,22 m, en plötubreiddin var aðeins 1,20 m. Slasaði ætlaði því að setja millistoð til að brúa bilið. Hann var búinn að festa hana að neðan og var að stilla efri endann af. Ekki er ljóst hvað varð þess valdandi að hann missti jafnvægið og féll fram af pallinum og lenti á gangstéttinni neðan við. Fallhæðin var um 3 metrar.“ Þá segir eftirfarandi um slysið ofarlega á bls. 2 í stefnu: „Þegar hér var komið sögu ætlaði hann að festa aukastoð við annað hornið á öðrum enda verkpallsins, svo hægt væri að festa þar krossviðarplötu og loka þannig enda pallsins. En er hann var að bera stoðina við og hugðist festa hana, missti hann jafnvægið og féll fram af pallinum með stoðina.“ Stefndu bendi á, að ekkert í framangreindum frásögnum gefi ástæðu til að ætla, að stefnandi hafi dottið vegna þess að eitthvað hafi verið athugavert við vinnupallinn, eða vegna þess að skort hafi á öryggisbúnað eða öryggisráðstafanir. Þvert á móti staðfesti Vinnueftirlitið, að aðstæður í umrætt sinn hafi verið í samræmi við það, sem vænta megi á slíkum vinnustað, og hafi ekki verið gerðar athugasemdir við þær. Auk þess komi fram í skýrslu Vinnueftirlitsins, að umræddan dag hafi veður verið þurrt og bjart. Stefndu telji augljóst, að ef Vinnueftirlitið hefði talið vinnupallinn vanbúinn, eða öryggismál í ólagi, þá hefði það að sjálfsögðu komið fram í skýrslunni. Því vísi stefndu fullyrðingum stefnanda í þessa veru algerlega á bug. Stefndu bendi jafnframt á, að byggingastjóri hafi séð um eftirlit með störfum stefnda fyrir ÍAV þjónustu. Hafi byggingastjórinn komið reglulega á vinnustaðinn, oftast einu sinni eða tvisvar á dag. Í þeim tilvikum, þegar gerðar hafi verið athugasemdir við störf stefnda, hafi verið úr því bætt. Því liggi fyrir, að byggingastjóri hafi talið aðstæður á vinnustað, þegar slysið varð, þar með talinn umræddan vinnupall, vera í fullu samræmi við þær reglur, sem um það gildi. Þá bendi stefndu á, að þó svo að Vinnueftirlitið hafi, í skýrslu sinni, bent á, að vinna við uppsetningu vinnupalla og fallvarna geti verið hættuleg, skapi það ekki sjálfstæðan skaðabótarétt samkvæmt íslenzkum rétti. Til þess að skaðabótaréttur stofnist þurfi stefnandi því að sýna fram á, að skilyrði almennu skaðabótareglunnar, eða vinnuveitandaábyrgðarreglu, séu uppfyllt, nokkuð sem stefndu telji, að ekki hafi tekizt. Þannig sé ekkert fram komið í málinu, sem bent gæti til þess, að slysið verði rakið til athafnar eða athafnleysis, sem haft gæti í för með sér skaðabótaábyrgð stefnda. Þvert á móti telji stefndu, að ef slysið verði ekki einfaldlega flokkað sem óhappatilvik, sé engu um að kenna nema gáleysi stefnanda sjálfs. Í þessu sambandi mótmæli stefndu sérstaklega þeirri fullyrðingu í stefnu, að slysið verði rakið til skorts á verkstjórn eða verkeftirliti af hálfu stefnda. Þannig hafi það verk, sem stefnandi vann, er hann datt, verið einfalt, auk þess sem Sigursteinn verkstjóri hafi unnið að umræddu verki með stefnanda. Þá hafi verið á það bent í greinargerð stefnda, að ÍAV þjónusta hafi haft stöðugt eftirlit með verkinu. Stefndu vísi því jafnframt á bug, að meint reynsluleysi stefnanda til slíkra verka geti hafa bakað stefnda bótaábyrgð. Eins og áður segi, hafi þetta verk, sem stefnandi var að vinna, er hann datt, verið einfalt og hafi ekki útheimt sérþekkingu, auk þess sem stefnandi hafi verið búinn að vinna hjá stefnda í um ár, er slysið varð, sbr. dskj. nr. 5. Varakrafa Málskostnaðarkröfur stefnda, bæði í aðalkröfu og varakröfu, séu reistar á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar stefnandi, eigandi og fyrirsvarsmaður stefnda, Sigursteinn Sævarsson, og byggingastjóri verksins, Guðmundur Helgi Gunnarsson. Samkvæmt framburði stefnanda og Sigursteins Sævarssonar voru þeir að vinna saman að uppbyggingu vinnupallsins, og hafði stefnandi verið búinn að vinna við hann í rúma viku. Þegar slysið varð var stefnandi að vinna á neðstu hæð pallsins við að loka enda hans, til að koma í veg fyrir fallhættu. Hafði hann mátað spýtu í opið, sem átti að liggja þvert á það og vera stoð fyrir plötu, sem átti að loka opinu. Spýtan reyndist of stutt og fór Sigursteinn, að sögn stefnanda, til að sækja stærri spýtu í opið. Sigursteinn heldur því reyndar fram að hann hafi farið til að sækja plötu til að setja í opið, en hvort heldur sem var skiptir ekki máli fyrir niðurstöðu í máli þessu. Stefnandi var því einn, þegar slysið varð. Stefnandi kveðst hafa ætlað að kanna, hvort spýtan passaði annars staðar á pallinum og hafi hann tekið í spýtuna og ekki vitað fyrr til en hann var í loftinu á leið niður, með spýtuna í hendinni. Gat hann enga skýringu gefið á því fyrir dómi, hvað olli því að hann hrapaði niður. Hann kvað pallinn hafa verið stöðugan. Stefnandi ber við reynsluleysi við uppsetningu verkpalla og byggir á því, að honum hafi engu að síður verið falið að vinna einum að uppsetningu pallsins, án sérstaks undirbúnings, leiðbeininga eða eftirlits af hálfu stefnda og án þess að lagðar væru til fallvarnir. Það kom fram í framburði stefnanda, svo sem fyrr er rakið, að hann hafi ekki verið einn eða eftirlitslaus við verkið, þar sem fyrirsvarsmaður stefnda vann að því með honum, enda þótt hann hefði brugðið sér frá til að sækja efni, þegar slysið átti sér stað. Þá kvaðst hann hafa unnið við trésmíðar milli túra meðan hann var í sjómennsku, auk þess sem hann hefði verið búinn að vinna í rúmt ár í fullri vinnu við trésmíðar frá því að hann hætti á sjónum. Fyrirsvarsmaður stefnda og byggingastjóri verksins skýrðu báðir svo frá fyrir dómi, að ekki hefði verið auðvelt að koma fyrir línu eða öryggisneti vegna þrengsla á staðnum. Þá væri slíkt ekki venjulegt í ekki meiri hæð. Stefnandi var að vinna að fallvörnum pallsins, þegar slysið varð. Hann vissi því af opinu og hættunni, sem af því gat stafað. Honum mátti þar af leiðandi vera ljóst, að vinna við opið krafðist aðgátar, og að engar fallvarnir voru komnar upp á þeim stað. Ekki liggur fyrir að aðbúnaður á sjálfum pallinum hafi valdið því, að stefnandi féll niður, og ekkert liggur fyrir um, hvernig slysið vildi til, en sjálfur bar hann fyrir dómi, að hann hlyti að hafa stigið fram af. Þegar það er virt, verður ekki séð, að slysið hafi stafað af atvikum, sem stefndi ber ábyrgð á, heldur virðist um óhappatilvik að ræða, sem rekja má til aðgæzluleysis stefnanda sjálfs. Ber því að sýkna stefna af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, SL ehf. er sýkn af kröfum stefnanda, Óskars Heimis Kristjánssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 328/2014
Kærumál Þinglýsing
Kært var ákvæði í úrskurði héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að ógilt yrði ákvörðun þinglýsingarstjóra um að hafna leiðréttingu á þinglýsingu afsals A hf. á fasteign A. Bú A hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu A hf. með úrskurði héraðsdóms 21. janúar 2010. Á veðhafafundi 13. mars 2012 hafði tilboði A hf. í fasteign A verið tekið og afsali þinglýst nokkru síðar. A hélt því hins vegar fram að með móttöku umboðsmanns skuldara á umsókn hennar um greiðsluaðlögun 30. júní 2011 hefði hún komist í greiðsluskjól og að A hf. hefði eftir greint tímamark verið óheimilt að ráðast í frekari aðgerðir til innheimtu á kröfu sinni. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að við uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms um gjaldþrotaskiptin hefði ný lögpersóna tekið við eignarhaldinu á umræddri fasteign og yfirlýsing um gjaldþrotaskiptin færð í fasteignabók vegna hennar. Þinglýsingarstjóra hefði því verið rétt að þinglýsa afsalinu, sem var undirritað af skiptastjóra fyrir hönd búsins. Hvorki umsókn A um greiðsluaðlögun tæplega einu og hálfu ári eftir að bú hennar var tekið til gjaldþrotaskipta né þinglýsing athugasemdar umboðsmanns skuldara vegna umsóknarinnar fengi nokkru breytt um þá niðurstöðu. Því yrði ekki hróflað við þinglýsingu afsalsins.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kært er ákvæði í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. apríl 2014 þar sem hafnað var þeirri kröfu sóknaraðila að ógilt yrði úrlausn þinglýsingarstjórans í Hafnarfirði um að hafna leiðréttingu á þinglýsingu afsals 24. október 2013 á fasteignina Klausturhvamm 20 í Hafnarfirði. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreint ákvæði hins kærða úrskurðar verði fellt úr gildi og framangreind úrlausn þinglýsingarstjóra ógilt. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest hið kærða ákvæði hans svo sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um að hafna leiðréttingu á þinglýsingu afsals 24. október 2013 vegna fasteignarinnar Klausturhvamms 20 í Hafnarfirði. Sóknaraðili, Anna Thelma Magnúsdóttir, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.